You are on page 1of 232

1

BİZİMKİLER
Anadolu Merkezli Dünya Tarihi

3. KİTAP

M.Ö. 560 – M.Ö. 270
İmparatorluklar

Yazarlar
Evin Esmen Kısakürek
Arda Kısakürek

2

BİZİMKİLER ............................................................................................................................. 2
3. KİTAP .................................................................................................................................... 2
Medlerin Genişlemesi ............................................................................................................ 5
Krezüs..................................................................................................................................... 6
Adonai .................................................................................................................................... 8
Tanrı’yı Görmek ................................................................................................................... 10
İtalya ..................................................................................................................................... 13
Patriciler ve Plebler .............................................................................................................. 18
Bilgelik, Milet ...................................................................................................................... 20
Zıtların birliği ve Logos ....................................................................................................... 23
Matematik............................................................................................................................. 26
Türkler .................................................................................................................................. 28
Kemik ................................................................................................................................... 31
Asabiyyet .............................................................................................................................. 33
Türklerde sınıflar .................................................................................................................. 36
Türk Kadını .......................................................................................................................... 40
Türk genleri .......................................................................................................................... 42
Anadolu genleri .................................................................................................................... 45
Para ....................................................................................................................................... 48
Brahman ............................................................................................................................... 52
Buda ..................................................................................................................................... 58
İmparatorluk ......................................................................................................................... 61
Dara’nın Trakya seferi ......................................................................................................... 64
Çin’de Baharlar ve Güzlerin sonuna doğru .......................................................................... 66
Baharlar ve Güzler bir vahşet dönemidir ............................................................................. 69
Çin’de Büyük Toprak Sahipleri ........................................................................................... 72
Konfüçyus ............................................................................................................................ 74
Tao ........................................................................................................................................ 78
Çin muskası .......................................................................................................................... 82
Roma Cumhuriyeti ............................................................................................................... 86
İon İsyanı .............................................................................................................................. 90
Maraton ................................................................................................................................ 92
Atina Deniz İmparatorluğu................................................................................................... 95
Halkın Denetimi ................................................................................................................... 97
Perikles ............................................................................................................................... 100
Siyasi Haklar ...................................................................................................................... 103
Peloponnesos ...................................................................................................................... 107
Felsefe Gelişiyor ................................................................................................................ 109
Socrates .............................................................................................................................. 115
Zerdüşt ................................................................................................................................ 118
Mithra ................................................................................................................................. 122
Savaşan Devletler ............................................................................................................... 124
On Binlerin Yürüyüşü ........................................................................................................ 127
Pers İmparatorluğu ............................................................................................................. 129
Aşiretler .............................................................................................................................. 133
Kriz ..................................................................................................................................... 137
Yunan Ana karası Kent devletlerinin sonu......................................................................... 141
Yunan sanatı ....................................................................................................................... 143
İnsan Aklı ........................................................................................................................... 145
Roma vatandaşı .................................................................................................................. 149

3

Makedonya ......................................................................................................................... 151
Municipia ........................................................................................................................... 154
Aristo .................................................................................................................................. 156
Yunanistan’da eşcinsellik ................................................................................................... 160
Eşcinsellik felsefesi ............................................................................................................ 163
Fahişelik ............................................................................................................................. 166
İskender Geliyor ................................................................................................................. 168
Granikos savaşı .................................................................................................................. 171
Anadolu’da Makedonya Hakimiyeti .................................................................................. 173
İskender İmparatorluğu ...................................................................................................... 177
Büyük İskender’in ölümü ................................................................................................... 184
Bitlis Efsanesi ..................................................................................................................... 186
Stoacılar, Epikür ................................................................................................................. 188
Epikür ................................................................................................................................. 190
Yahudiler Yunan etkisinde ................................................................................................. 192
İskender’in Generalleri ....................................................................................................... 193
Türkler Geliyor ................................................................................................................... 198
Çin’de Savaşan Devletler devrinin sonu yaklaşıyor .......................................................... 199
Diadokh’lar......................................................................................................................... 201
Krallar................................................................................................................................. 205
Generaller bir bir çekiliyor ................................................................................................. 209
Son hesaplaşma .................................................................................................................. 211
Delfi Soygunu .................................................................................................................... 213
Morya ................................................................................................................................. 216
İskenderiyeler ..................................................................................................................... 218
Seleukoslar ......................................................................................................................... 221
Pyrrhus Zaferi ..................................................................................................................... 222
Roma’nın İtalya Hakimiyeti ............................................................................................... 224
Roma Manevi Dünyası ....................................................................................................... 226
3. Kitap, Faydalanılan eser ve kaynaklar ........................................................................... 230

4

Başkaldıranların kumandasını ele alan bir general. İran yaylasının ortası. Ancak. bir güneş tutulmasıyla yarıda kaldı (Thales’in bu güneş tutulmasını önceden haber verdiği söylenir). Suriye ve İran körfezi Med sınırları içine alındı.Medlerin Genişlemesi Medler Siyasi olaylara tekrar geri dönersek. Sais döneminden başlayarak. M. Ahmes adıyla tahta çıktı (M. Kiyaksar'ın ölümünden sonra yerine geçen oğlu Astiyat (M. Bu da. Halys (Kızılırmak) ırmağını sınır kabul eden bir antlaşma yaptılar. Medler Urartu’yu ve Kapadokya’yı hallettikten sonra. her ne kadar Mısır Yunanlılardan çok etkilenmişse bile bu etki karşılıklıdır. Mısır’da. Ama II. 585 – 550) zamanında. 585 yılında yapılan savaş. ticaretin. Yunanlılarla bağlar daha da sıkılaştırılarak. 569–525). Bu konulara ilerde tekrar değinilecektir 5 . önlerinde Lidya duruyordu. Halys nehri. maksimum sınırlarına vardılar. paralı askerlerin ve kolonilerin sayesinde Mısır Yunan ilişkileri içli dışlı olmuştu. Sais devrinde. zenginler ve soylular arasında Yunan-severlik akımını doğurmuştu.Ö. Ahmes’in de politikası Sais hanedanından farklı olmadı. Yunan koloni yerleşmeleri teşvik edildi.Ö. Medlerin genişlemesi devam etti ve Medler. Bu geçen sürede. Mısır’da. ücretli askerleri yendi ve II. Medlerin bu ilerleyişini Persler durdurdu. Yunanlılar da Mısır’dan ciddi olarak etkilenmişlerdir. Kiyaksar ile Lidya kralı Alyat (Alyattes).Ö. Yunanlılara tanınan büyük haklar ve ücretli ordunun giderleri. Mısır halkında yaygın bir hoşnutsuzluk yarattı ve onları ayaklanmaya itti.

Alyattes’in de birden fazla karısı vardı. Krezüs Yunanlılarla da 6 . krepis’i büyük taşlarla örtülmüş. Gygai gölü vardı. Lidyalıların hiç kurumadığını söyledikleri. görkemli bir mezar ve tümülüs yaptırmaya ayırdı. Alyattes’in 57 yıl başta kaldığını yazar. Karia’lı olan karısından. Anlaşılan o ki. Ve onun mezarının finansmanı için neredeyse yarışmışlardı.Ö. Lidya genişlemiş ve Medlere komşu olmuştu. Heredot. Kroisos’un babası Alyattes’in mezarıdır. Lidya halkı. 585 yılında. diğerlerinde olduğu gibi. daha sonraki vaktini. Alyattes. şanına uygun. Miletos’ta iki tapınak inşa ettirdi. benim zamanıma değin. Bu. daha önce anlattığımız gibi. Alyattes’in mezar anıtını görmüştür ve onu şöyle anlatır. Mısır ve Babil’dekiler bir yana. Her bir zanaat erbabının yapıma ne denli katkıda bulunduğunun yazılı olduğu 5 stel. Heredot. böyle kararlı bir biçimde direnmesi. Tahta geçtiğinde yaşı 35 olmuştu. adı öyle pek anılacak olağanüstü şeylere sahip değildir. Lidya ve Medler arasında sınır olarak kabul edildi.Krezüs Şimdi tekrar Anadolu’nun batısına dönelim. çeyizlerini bu zanaatle yaparlar. Korint tiranı Periandros ile dostluk ilişkileri kurdu. bile. öyle bir anıtı vardır ki. Alyattes döneminde. Lidya halkı ile İonyalılar arasındaki ilişkiye çok önem verdi. 5 yıl süren savaşlar sonunda. büyük oğlu Kresüs (Kroisos) doğdu. bir toprak yığınıdır. M. anıtın üzerinde durmaktaydı. Babil ve başka müttefiklerin desteklediği Medler karşısında Lidya’nın. Halys ırmağı. Lidya arasında savaşlar başladı.Ö. Med sorununu çözen Alyattes. Krezüs zamanında Lidya çok zenginleşti ve mamurlaştı. M. Lidyalı halk kızlarının hepsi de. kocaya varıncaya kadar kendilerini satarlar. ancak kızın kendi isteği ile yanlarında tutabilirler. Ancak. zanaatkârlar ve fahişeler tarafından inşa edilmiştir. Delfi’ye hediyeler yolladı. Tüccarlar. zaten kocaları bile bu kızları. Ölçüldükten sonra görüldü ki. 560 yılında Alyattes ölünce yerine oğlu Krezüs (Kroisos) geçti. Batıda. " Lidia toprağı. Gordion’daki Midas mezarı gibi. Med kralı Kiyaksar’ın oğlu Astyages ile evlenmesi ile mühürlendi. bilinen tüm ötekilerini aşar. Alyattes'in kızının. şaşılacak bir olaydır. Genişlemek isteyen Medlerle. en büyük bölümü fahişeler yaptırmışlardı. yalnız Tmolos’tan akıp gelen altın kumu vardır. Medlerle Lidyalılar arasında yapılan anlaşma. kendilerine refah ve sakin bir hayat getiren krallarını çok seviyorlardı. " Mezar anıtının yanında.

Krezüs. Krezüs. kadın rahibe Pithia aracılığı ile konuşuyordu. Bu delikten insanı kendinden geçiren gazlar çıkardı. Delfi Apollon tapınağı Bu durumda trans haline gelen Pithia Apollon’un ağzından konuşurdu. Atinalı yasa koyucu Solon. Örneğin. Yunan kentleri ile Lidya arasındaki ilişkiler ticaret boyutunu aşmış. Savaşa Tanrılar karar verirlerdi.yakın ilişkiler kurdu. Ancak Krezüs'ün esas zenginliği altından geliyordu. kendinden evvelki Lidya krallarının yaptığı gibi. karar vermezlerdi. hem kıyı kentleri ile yaptığı ticaret antlaşmaları ile hem de başkent Sardeis’in ticari merkez olma konumu ile zenginleşti. hiç problem çıkartmadan kabul ettiler. Rahipler de soruları Pithia’ya iletiyorlardı. kıyı kentleri üzerinde fiili egemenlik kurma isteği gerçekleşemedi. Apollon. insanlarla. kaderlerini Delfi tapınağındaki kâhin aracılığı ile öğrenebileceklerine inanıyorlardı. neredeyse gönüllü. Burada. Pithia toprakta açılmış bir deliğin başında otururdu. bu dönemde herkesin hayranlığını çekmiştir. kendinden önceki kralların aksine. bu bağımlılığı. Bu tapınaklardan biri Delphoi'de ki (Delfi) tapınaktı. ılımlı ve gaddar olmayan yaklaşımları ve hem de. Neredeyse Klikya'ya kadar tüm Anadolu’yu ele geçirdi. Delfi’ye gelen insanlar önce sorularını. Pithia sorulara anlaşılmaz yanıtlar verirdi ve bu yanıtlar rahiplerce soru sahibine açıklanırdı. tüm dünyada aranan ürünler haline gelmişlerdir. Yunan tarihçileri. halkını ve ülkesini çok iyi tanıyan diplomasi danışmanları olmuşlardı. Böylece herkes. Herkes gibi devlet yöneticileri de Delfi’ye sormadan. Bunda. rahiplere iletiyorlardı. kültürel boyut kazanmıştı. Bu dönemde Lidya huzurlu bir ülkeydi. Ancak Krezüs’ün (Kroisos). Kader sadece yaşamı belirlemiyordu. geçmiş ve geleceği bilen Apollon’un bilgeliğinden yararlanırdı. daha sonraları Trajedilerin çıkışına ilham verdi. hem Krezüs’ün. genelde Krezüs'den yana iyi konuşurlar. Lidya'ya bağlılıklarını güvence altına almaya çalıştı. Neredeyse savaş kararları bile Delfi’den çıkıyordu. Bu kadere yakalanma fikri. Bugün kullanılan Karun gibi zengin deyimi ondan gelmiştir. Paktolos ırmağı (Sart Çayı) kıyısında altın arıtma tesisi bulunmuştur. Yunan kentleri kurulurken. nerdeyse birbirine benzer bir hayat tarzı sürdürülüyordu. bu duruma pek üzülmüş görünmüyorlardı. bir takım özel yerlerde. o esnada kıyı kentleri arasındaki iç çelişkiler rol oynamış olmalıdır. özel tapınaklar da kuruluyordu. Tarihin gidişi de kadere bağlıydı. Delfi tapınağında ‘’ Kendini bil ‘’ yazıyordu. Yunanlılar ve Lidya arasında problemler yoktu. Altın hem Paktolos’un taşıdığı bol miktarda altından ve hem de yakındaki dağlarda bulunan altın madeninden geliyordu. Defli (Delphoi) tapınağı kehanet Tanrısı Apollon’undu. Hiçbir insan kaderinden kaçamazdı. Lidya’nın zenginliği. Delfi rahipleri. İol ve Aiol kentleri. Sardeis’te Krezüs’ü ziyaret ediyordu. Ve Grekler. Krezüs Delfi tapınağına altın külçeler bağışlıyordu. Kıyı kentleri. 7 . Lidya parfüm ve kremleri. onları aynî vergiye tabi kılmakla ve ticari ayrıcalıklar elde etmekle yetindi. Krezüs hem cömertti ve hem de çok zengindi. kıyıdaki İon ve Aiol kentlerinin.

İsrail’de. Yoşiya’dan önceki selefleri Manasse (687 – 642) ve Amon (642 – 640) dönemlerinde. yeniden Babil imparatorluğunu kuruyordu (M. bu.Ö. Yuda (Yahudi) kralı Yoşiya döneminde. Tapınakta bulunan bütün heykeller. kutsal tütsüleri indirip. Yahova’nın emirlerinden çok uzak hareket etmişlerdi. İsrail tarihini yeniden yazdılar. Musa. Asla kız alıp. onlara en ufak bir merhamet göstermeyecekler " di. Hilkiya’nın bulduğu kanun kitabı. Yoşiya’nın din adına yaptığı bu din savaşı. Babil kralı Nebupolassar. tapınağın kutsal fahişeleri kovulup. endişe ve korkunun yarattığı bir nefretten kaynaklanıyordu. Tesniye'nin esasını oluşturan tema. putlarla sembolize edilen çok Tanrılı din açık bir tehlike haline gelmişti. verme. tek Tanrılı dinlerin kanayan yarası haline gelecektir. İşte. bu dönemde olup bitenlere bakalım. siyasi bir tehlike de gelip kapıya dayanmıştı. kendi kavmi seçti. Yahova tektir (ebad) ! Yahova’yı bütün kalbinle. M. Çok kan aktı. Hâkimler. Aşera’ya giyecek dokuyan. " onların sunaklarını yerle bir edin. " Kral Yoşiya ve Halkı. Burada. Bu ilk din savaşı. Tanrının da tıpkı bizler gibi. Filistin dininin köküne kibrit suyu dökeceklerdi. maziden gelen bu sesleri dinlerken. baş kâhin Hilkiya. Aşera (Astarte) heykeli yok edildi. ayakta bir tek taş bırakmayın. putları ateşe verin" diye emrediyordu. Yoşiyacılar. 100 Yıl Savaşları gibi. pek çok din savaşının meşru gerekçesini vermiştir. sanki insanmış gibi davranmasına yol açmaktadır. “ Dinle (şema) Ey İsrail! Yahova bizim Elohim’imizdir. bütün ruhunla. Vadedilmiş topraklara varan İsrailliler " Yerli halkla hiçbir anlaşma yapmayacak. söylüyordu. 8 . 606). bencil nefretimizi meşrulaştırmanın ve mutlaklaştırmanın bir aracı olarak kullanılmaktadır.Ö. O. Samuel ve Krallara ait kitapları değiştirdi. bile bile felakete davetiye çıkarmaktı. Yahova şimdi. " Siz ki Yahova’yı kendinize Elohim seçtiniz. Bu. sizi. daha ilerde Haçlı Seferleri gibi. Son iki Yuda kralı. kutsal imha savaşının baş aktörü olmuştu. dünyanın bütün kavimlerinden ayırıp. bizim bu gün Tesniye olarak bildiğimiz metnin temelidir. Musa İsraillilere. Tanrı. Asurları yenip. Musa’nın İsraillilere son hutbesi olduğu söylenen eski bir kitap buldu. En önemlisi. İsrailli olmayanları (goyim) birbirinden ayırıyordu. Yoşiya. 622 yılında. Yeşu. bütün gücünle seveceksin. “ Bu söylem İsraillilerle. Yoşiya hemen harekete girişti. idoller ve bereket simgesi yakıldı. Bu top yekûn yıkım. daha sonra Yahudi inancının temeli olacaktır. meskenleri yerle bir edildi. Süleyman’ın tapınağını tamir ettirirken. Bu kanın dinsel bir gerekçesi vardı.Adonai Şimdi. vadedilen topraklara varıldığında yapılacakları. Kenan Tanrılarına tapınma teşvik edilmiş ve halk arasında tekrar yaygınlaşmıştı. epeydir bahsedemediğimiz. toplumsal karışma olmayacaktı.

Yahova. Yahova kültü içinde. Sürgüne gönderilenler. Kudüs kentini ve Yahova tapınağını yaktı. Artık. Bu sırada Babil’in başında kral Nabukadnezar vardı. Musa’dan beri. Aynı zamanda ulusal kimliklerine de sıkı sıkıya sarıldılar. 600 yıllarında. Babil. Babil yöneticileri Yeremya’nın Juda’da kalmasına izin verdiler. yıkın temellerine kadar!' Diyen Edomlular'ın tavrını anımsa. Biri Babil’e.Ö. Kudüs düştükten sonra biraz daha iç açıcı olmaya başladı. Yuda’yı iyice zayıflattı ve direncini kırdı. Tanrı. peygamber Yeremya. İsraillilere her kuşakta bir peygamber yollayacağını söylemişti ve öyle de yapıyordu. peygamber İşaya’nın görüş açısını tekrar canlandırdı. zayıf Yuda. Dilim damağıma yapışsın! Yerüşalim'in düştüğü gün.Ö. asimilasyona zorlanmadılar. Sonunda. yoksullar dışında tüm halkı Babil’e sürgüne yolladı. henüz. Sürgündekiler. Tanrı ne zaman yeryüzünde bir şey yapmak istese insana ihtiyaç duymaktaydı. 'Siyon ezgilerinden birini okuyun bize!' diyorlardı. Tanrı İsrail’i cezalandırmak için Babil’i bir araç olarak kullanıyordu. Yerüşalim'i en büyük sevincimden üstün tutmazsam. Dini çalkantılar. bu sefer Babil. Bundan az sonra. tüm bunlar. etkinliğini hissettirmek için.Ö. ya RAB. Yıkın onu. Kudüs’ü alarak Yuda devletinin bağımsızlığına tam olarak son verdi. Seni anmaz. diğeri Fırat kıyısında Nippur ve Ur şehirleri civarındaki Tel Aviv'e (Bahar tepesinde) yerleştirildiler. seni unutursam. İsrail’e Yahova’nın ceza uygulayacağı günler gelmişti. Ey sen. 600 yılında. 722 yılında kuzeyin on kabilesinin başına geldiği gibi. Bu düşünce Yahudilerin Tanrı 9 . Mezmur Yeremya’nın ağzı ile gelen kehanetler. Nasıl okuyabiliriz RAB'ın ezgisini El toprağında? Ey Yerüşalim. çünkü eninde sonunda oraya dönmeyi umut ediyorlardı. yıkılası Babil kızı. Yahova dışsal bir gerçek olarak algılanıyordu. Çünkü orada bizi tutsak edenler bizden ezgiler. M. Çevredeki kavaklara Lirlerimizi astık. M. 586 yılında. M. Mısır firavunu Nekhao’nun eline geçti.Ö. Bize zulmedenler bizden şenlik istiyor. M. Şimdi yok olma sırası İsrail’indi ve 70 yıl sürgün kalacaklardı. her yerde hazır ve nazır olan içselleşmiş bir Tanrısal ilke yoktu. 137. ekonomik nedenlerle halk kitlelerinin baş kaldırması. Sağ elim kurusun.Bu dönemde. Bize yaptıklarını Sana ödetecek olana ne mutlu! Ne mutlu senin yavrularını tutup Kayalarda parçalayacak insana! Tevrat. Babil ırmakları kıyısında oturup Siyon'u andıkça ağladık. eski ülkelerine olan bağlılıklarını korudular. İki topluluk halinde yaşadılar. Bazı kişiler de Mısır’a kaçtılar. artık dersini almış halkını kurtarma ve yurtlarına geri getirme sözü vermekteydi.

anlayışında çok önemli bir yer tutmaya başladı. Acaba Yahova insanlık durumunun bir
parçası mı idi.

Tanrı’yı Görmek

Hezekiel 1

M.Ö. 597 yılında, Babil’deki gurupta, Hezekiel adında bir din adamı vardı. Beş yıl evinden
çıkmamış, kimse ile konuşmamıştı. Bir gün Yahova Hezekiel’e göründü. Hezekiel, içinde
şimşekler çakan bir ışık bulutu içinde, dört güçlü hayvan tarafından çekilen bir araba görür
gibi oldu. Her hayvanın biri insan, biri aslan, biri öküz ve biri de kartal olmak üzere dörder
başı vardı. Arabanın üzerinde tahtı andıran bir şey, onun üzerinde de insana benzeyen bir
yaratık vardı. Yahova, Hezekiel Tanrı kelamını iyice hazmedip, kendinden bir parça olsun
diye, bal lezzetli bir tomarı Hezekiel’e yedirtti. Hezekiel, ülkeyi dolaşıyor, Yahova da ona sık
sık normal dışı işler yaptırıyordu. Bir gün, soydaşlarının açlığa karşı çaresiz çırpınışlarının bir

10

göstergesi olarak dışkı bile yemişti. Hezekiel dönemi, Tanrısal âlemin insanlığa ne kadar
yabancılaştığının göstergesidir.

Sürgündeki bazı Yahudiler, tekrar çok Tanrılı dine dönmüşlerdi. Ama bir kısmı da,
vadedilmiş topraklara dönecekleri zamanı iple çekiyor ve gün geçtikçe Babillilere
öfkeleniyorlardı. İçlerinden, Babilli bebekleri taşlara vura vura, başlarını dağıtmak geliyordu.
Ama yeni bir peygamber, sürekli sükûnet tavsiye ediyordu. Bu peygamber hakkında fazla bir
şey bilmiyoruz. Onun sözleri, sonradan, İşea’nın sözlerine eklenmiş ve kendine de II. İşea
denmiştir.

II. İşea, İsrail Tanrısının insanlığın Tanrısı olması gerektiğini ilan etmektedir. Kavimlerin,
artık bir tek Tanrıya sahip olmaları gerekir, onun tapınağı kâinat olacak ve ona adaletin icrası
ile saygı gösterilecektir. Peygamber bir kavim olan İsrail’in rolü, öteki uluslara tek Tanrıyı
göstermektir.

Bundan böyle, artık Yahudi tek Tanrıcılığı kurulmuş bulunmaktadır. Yahova adı fazlaca
ulusal bir anlam taşıdığından, onun yerine sık sık Adonai (hazret, efendi) sözü kullanılacaktır.
Baştan korkulan savaşçı ve intikamcı Tanrı da ağır, ağır sevilen, sevgi dolu bir Tanrıya doğru
değişmektedir. Bununla beraber, vicdanlarda yine de bir şüphe oluşabilir. Tanrı, nasıl olup ta,
şimdiki zamanda bir takım felaketlerin olmasını istiyor ve bunlara izin veriyor. Yahudi
düşüncesi buna, Tanrının kudretli iradesi diyordu. Bu irade hiç anlaşılamadığı zaman bile ona
boyun eğmek gerekirdi. Bilhassa, geleceği düşünmek için, insan şimdiki zamandan yüz
çevirmeliydi.

Yahudi dininin belirgin vasfı umuttur. Herkes Yahova gününü, İsrail Tanrısının kavmine
büyüklük ve mutluluk vereceği çağı güvenle bekler. Bundan Mesih umudu, Mesih’in
beklenişi doğar. Yeremiya peygamber ızdıraplarla dolu bir ömrü yaşamıştır. II. İşea, bu
peygamberin hatırasından ilham alarak, Yahova’nın hizmetkârını tanımlamaktadır. Hor
görülen, aşağılanan, ezilen, kendini çilekeş bir kurban gibi ortaya atan ızdırabın İnsanı bu
tanımlamadadır:

" Acılarımızı o taşıdı ve hastalıklarımızı o yüklendi... Kendini ölüme kendi teslim etti ve
kendini günahkârlar arasında saydırttı, oysaki aslında çoğunun suçunu o taşıdı ve günahkârlar
için şefaat etti."

Bu metinden daha sonra Hıristiyanlık ta faydalanacaktır. Bilindiği gibi, İsa da insanların
yerine acı çekmiş, onların kurtulmaları için kendini feda etmiş, Tanrı nezdinde şefaatte
bulunmuştur.

Yahova sonunda rakiplerini İsrail’in dinsel muhayyilesinde eritmişti. Sürgünde, çok Tanrıcılık
cazibesini kaybetmiş ve Yahudi dini doğmuştu. Yahova kültü, yok olacağına, insanların umut
bulmalarını sağlayan bir vasıtaya dönüşmüştü. Yahova artık tek ve biricik tanrıydı. Bu felsefi
olarak değil, umut aşılamadaki gösterdiği etkinlik sayesinde başarılabilmişti. II. İşea’ya göre,
Tanrı gerçeği, sözcüklerin ve kavramların ulaşamayacağı bir yerde durmaktaydı. Ve Tanrı her
zaman halkının istediğini yapmamaktaydı. Ama onun hikmetinden sual olunmazdı. Yahova
artık sadece İsrail’in Tanrısı değildi.

Hatta Yahova diyordu ki: " Mısır’ı kavmim, Asur’u ellerim ve İsrail’i mirasım olarak takdis
ediyorum."

11

M.Ö. 539 yılında, Pers kralı Kyros (Keyhüsrev), Babil’i zaptetti. Ve Yahudilerin ülkelerine
dönüp, tapınaklarını yeniden inşa etmelerine izin verdi. Kyros (Kiros), tam bir hoşgörülü
kişiydi. Çok Tanrılı din anlayışındaki hoş görünün bir simgesi oldu.

Yahudilerin pek çoğu, yerlerinde kalmayı tercih ettiler. O andan itibaren, Vadedilmiş
Topraklarda yalnızca küçük bir azınlık yaşadı. Ne Babilliler ve ne de Persler, Yahudilerin iç
işleri ile dinlerine karışmamışlardı. Bu döneme gelindiğinde, Yahudi ulusal düşüncesi artık
toprak ile bağlı değildi. Kudüs, Tanrının ayrıcalıklı evi idi. Ama artık Tanrı buyruğu tüm
dünyaya yayılmıştı.

Sürgünden sonra, peygamberlik döneminin sona erdiğine dair genel bir görüş birliği oluştu.
Bundan sonra Tanrı ile artık, hiçbir şekilde doğrudan ilişki kurulmayacaktı. Peygamberler
dönemi sona erdikten 200 yıl sonra, Yahudiler, Yunan akılcılığı ve felsefesi ile
karşılaşacaklardı.

Antik çağlarda Mısırlıların, Samirilerin ve Yahudilerin gizli bilgilerle donatıldığına yüksek
büyü bilgisine sahip olduklarına inanılmıştır.

Yahudiler tarih boyunca büyü sanatının üstadı kabul edildiler. Önceleri bir ayrıcalık gibi
görünen bu durum, sonraları başlarını tarihin birçok zamanında derde sokmuştur. Arap
geleneğine göre Yahudiler büyük sihirbazlardı. Ortaçağ Avrupa’sında onların büyü ile
uğraştıklarına açıkça ve gizliden inanılırdı. Aynı şekilde Samiriler de büyük sihirbazlardı.
Herkes Samirilerin bütün büyülerini Adem’in Cennetten uzaklaştırılması (veya kovulması)
esnasında kendisine verilen bir kitaptan aldıklarına inanırlardı.

Samiriyelilere göre yeryüzündeki bütün büyülerin kaynağı Adem’in İşaretler Kitabı idi.
“ Adem cennetten uzaklaştırılırken kendisine karşılaşacağı tüm zorluklarla baş edebilmesi için
bir kitap verilmişti. Görünen ve görülemeyen şeyler üzerinde etkin olabilmenin gizli bilgileri
ile dolu olan bu kitap İşaretler Kitabıydı. “

Yahudi büyücülüğünün bir kaynak kitabı olan Raziel’in kitabının Adem’in İşaretler kitabının
bir kopyesi olmuş olması gerekiyordu. Yahudi mistizmine kaynaklık eden Sefer Raziel
HaMalach bütün gizli bilgileri ihtiva ediyordu ve bu yüzden büyü kitabı olarak kabul edildi.
Melek Raziel Sırların Koruyucusuydu. Tek tanrılı dinlerin mitolojilerinde Büyü kitabı ile
ilgili iki anlatım vardır. İlkinde, Adem’e verilen bu kitabı Melek Raziel gizlice almıştır ve
okyanusun derinliklerine saklamıştır. Tanrı bundan dolayı Raziel’i cezalandırmış ve Kitabı
Adem’le Havva’ya geri vermiştir. Diğerinde ise Kitap Raziel araya sokulmaksızın Adem’in
soyuna geçmiştir. Bu inanışta Adem’in soyundan gelen bazı isimler öne çıkar. Enuş, Enok
(Enoch veya Hanock) Adem ile Havva’nın oğullarından Şis’in soyundandır. Hz. Adem’e
indirilmiş veya verilmiş ‘’ Hükümdarların Sırları ‘’ kitabına sahiptir. Bu kaynak kitap veya
ondan türeyen kaynak kitaplar Adem’in soyunda daima bir koruyucu ve insanlık hayrına
çalışan Peygambere geçmiştir: Nuh, Nuh’un oğulları ve nihayet Hz. Süleyman’a.

12

İtalya

M.
Ö.
120
0 –
110
0
yıl
önc
e,
ilk
gel
enl
ere
uza
kta
n
akr
aba
ola
n
yen
i
bir
göç
dal
gas
ı,
İtal
ya’
ya
gel
di.
Ku
zey
den
gel
dile
r ve Apeninlerin dağlık bölgelerine yerleştiler. Her yeni göç, yer yer, bir taraftan yerli halkla
ve daha önce göç edenlerle kaynaşıyor, yer yer ise, daha önceki halkları iterek, kendine yer
açıyordu. Böylece, İtalya’da da bir kaynaşma, bir karışma olup duruyordu. Apeninlerin
kuzeyine Ligürler yerleşti, Sicilya’ya Siculeler geldiler.

13

Lucanie. Etrüsklerin kim. kendilerine yer buldular. Bu metin 14 . Etrüsklerin genetik kökeni hakkında üçüncü milenyum başından (erişebildiğimiz son çalışma 2004) çok sayıda araştırma yapılmıştır. Troya’nın düşüşünden sonra. Yunan kolonileri ile doldular. Anadolu’dan geldiklerini söylemektedir. En az on iki dil konuşuluyordu. İtalya karmaşık bir etnik yapıya sahip olmuştu. Bu etnik mozaik. Etrüsk uygarlığı içinde. Bu güne kadar bulunan en uzun metin ilginç bir şekilde Mısır’da bir mumyada bulunmuştur. İtalya’ya göçler durmadı. “ Tyrhennes “ derlerdi. Sicilya adasında daha yoğundu ve en önemlisi Siraküza idi. Girit’ten pek çok öğe vardır. Yunanlıların kolonileşme dönemlerinde. Bu konuşulan diller. ne ve nasıl bir uygarlık olduğu. yerli halka. yerleştiler. Mısırlılar “ Tursch “. Etruria ve Gaule Cisalpine. İtalya’da ilk sivrilen topluluk Etrüskler oldu. Samnium. Yunanlılar. Bütün bu göçlerin sonunda. Pek çok Etrüsk yazıtı bulunmuş olmasına rağmen. İliryalı halklar geldiler. Hatırlanacağı üzere Heredot Etrüsklerin atalarının Anadolu’dan göç ettiğini anlatıyordu. M. Heredot. İtalya yarımadasının kıyıları. birbirinden farklı dillerdi. Yunan kolonileri. Ama Etrüskler İtalyotlardan değildirler. o dönemde yaşayanları bile şaşırtıyordu. Adları bile kesin olarak açıklığa çıkamamıştır. Kültürel akrabalıklar bağlamında ise alfebesi bilinmekle birlikte Etrüsk dili tam olarak çözümlenmiş değildir. Yunan kolonileri. neredeyse tüm kuzeyi ellerine geçirdiler. dilleri daha çözülemediğinden. orta İtalya’ya göç etmiş Troyalılar olarak görmektedir. onları. konuşulan dil sayısı daha epey artar. Etrüskler kendilerini “ Raseni “ diye adlandırırlardı. Ombria. farklı lehçeleri de sayarsak. Apulie. görüşlerini. adetlerini yaydılar. Greklerin maddi ve manevi yüksek kültürü. halen çözülebilmiş değildir. tarihin bu kesiti daha net bilinememektedir. Picenum.Siraküza anfitiyatro Daha sonra. tekniklerini. Böylece İtalya’da birbirinden farklı bölgeler ortaya çıktılar: Bruttium. kuvvetli bir olasılıkla. Anadolu’dan.Ö 700–300 arasında yaşamış 80 adet Etrüsklü iskeletinin kemiklerinden alınan DNA örnekleri tarihçi Heredot ve antik Yunan efsanelerini doğrular niteliktedir. Bazıları. Campani. Günümüze ulaşan mezar yazıtları ad vs gibi çok kısa sözcüklerden oluşan ve bazı Latin yazarların birkaç sözcüklük alıntılarından ibarettir. Romalılar “ Tusci “ . Etrüskler gelip. tüm İtalya’yı derinden etkilemiştir. Daha sonra da Keltler veya Golualar gelip. Genetik çalışmalar da Etrüsklerin DNA larının bügünkü Avrupalı milletlerden çok Anadolu’da yaşayan insanlara daha yakın olduğunu ortaya koymaktadır.

Moğolca.com/ancient_civilisation_civilization/etruscan%20frescoes.htm http://www.html 15 . Etimolojik çalışmalar da Etrüsk dilindeki birçok kelimenin Fin.mysteriousetruscans. Bu kutsal sözcüklere ilaveten bir de rituel takvim vardır.com/lifestyle.) ve Ural dilleri. temelde. Macar.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0023712. Bask dili. Bu tip metinler. Örneğin Türkçe. Macarca. http://www.co.tiscali.britannica. Hatti dili.html http://www. Pelasg dili. Metin aşağı yukarı 1300 sözcük içermektedir. Elimizde 10 000 den fazla yazılı ufak tefek doküman vardır ve her yıl yeni bir şeyler gün ışığına çıkarılmaktadır. yine de Etrüsk dilinin birçok özelliğini bilmekteyiz. Lidya dili. Eskimo dili eklemli dillerdir. Etrüsk freski Ezoterik bir metin olduğundan dil çözümlemesi açısından beklenen faydayı sağlayamamıştır. 22 hafli bir alfabe ile ve sağdan sola yazılmaktaydı. Etrüsk yazısı. bir dilin çözümlenmesinde kaynak metin olma konusunda zorluk çıkarırlar. birçok Kafkas (Abazca vs. Ancak. Sümerce. Aynı çözümsüzlüğe Duruit rahiplerinin okunan ama anlaşılamayan ogam yazılarında da rastlamıştık. Sümer ve Türk dillerinde de olduğunu göstermektedir Etrüsk dilinin antik İtalya’da etkin üçüncü dil olmasına karşın günümüze ulaşamamıştır.mariamilani. Maya dili. Fince.com/EBchecked/topic-art/194586/1429/Funeral-dance-Etruscan-fresco- from-a-tomb-cover-5th-century http://www. Etrüsk sanat ve yaşamınla ilgili pek çok eser aşağıdaki sitelerden bakılabilinir. Örneğin İmparator Cladius’un yazdığını kesinlikle bildiğimiz 20 kitaplık Etrüsk tarihi de kayıptır. Kızılderili dilleri.Zagrep mumyası veya Liber Linteus olarak anılır ve Zagrep ulusal müzesindedir. Özetle Etrüsk dili batılı araştırmacıların alışık olduğu bir Hint-Avrupa dili değildir. Agglutiant yani eklemlemeli bir dildir. Çünkü gerçek anlamının dışında manalar içeren ezoterik metinlerin saklı anlamını çözmek neredeyse imkansızdır.

bataklık ve engebeli bir ovadır. Aristokrat sınıf. Daha ortada değil kent. on iki federasyon bağlıydı. hâkimiyet kurdukları halklar üzerinde. Bu da soyluların iktidarını kuvvetlendiriyordu. Her bölgenin veya kentin kendi kralı (lars) vardı. tarımda ve hayvancılıkta hızla ilerliyordu. ikinci derecedeki tanrılara da tapılırdı. bağlı oldukları din adamları aracılığı ile kurulabilineceğine inanıyordu. Uni (Junon). on iki Liktör’le beraber dolaşırdı. bataklıkları kurutmaya başlamış. değişik bağımlılıklar tesis etmişlerdi. buraya göçünce. Büyü bir tapınma şekliydi. Bir demet çubuğun içinde balta taşıyan koruyucuları ve cellâtları olan. yağma ve talandan elde ediyorlardı. Mnerfa (Minerva) başköşedeydiler. 600 – 700 yıl önce. kasaba bile yoktu. Lukumonlar doğdu. Latinler. zaman tanrıları ve ruhları memnun etmek için. Bu on iki federasyonun temsilcilerinden oluşan bir meclise. Halk. Latinler. Etrüskler büyük bir gelişme gösterdiler. Tinia (Jüpiter). Latium’a yerleştiğini söylemiştik. İtalya’nın batısında. Ayrıca ruhlara da inanılır ve tapılırdı. sarp yerlere kurdukları evlerinde yaşıyorlardı. Etrüsk dininde. insan kurban edilirdi. hayvanların bağırsaklarına. tanrılar ile kurulacak iletişimin. Tekrar ilkel tarıma geri dönüldü. Latium. Bunların köleleri. Büyük krala. tüm bu çalışmalar durdu. en tepede bir tanrılar üçlüsü vardı. Dağların üzerlerine kurdukları şatolarda yaşarlardı. İlk göç dalgası ile gelenlerin bir kısmının. silahlı adamları vardı. şimşeğe. ilkel koşullarda. Bir de tüm kralların bağlı olduğu Büyük kral (zilat) en tepedeki yönetici idi. Büyük kentler kurdular. orta bir yerde. Servetlerini.M. Soylularla. büyük kral başkanlık ederdi. 16 . Bu büyük tanrıların yanında. Buranın yerli halkı. Etrüsk fresk Etrüskler. Zaman. Toplumları sınıflara bölündü. gök gürültüsüne bakılarak kehanette bulunulurdu. toprakları.Ö. din adamlığı iç içe girmişti. Kuşların uçuşuna.

Vesta tapınağı. Yeni doğanları aileye kabul eder veya etmezdi. Palatino tepesine dört köşe bir kale kurup. geldikleri gensin adını taşımaya devam ederlerdi. Velia tepesine. ortak ataları için daire şeklinde bir tapınak yaptılar. kendi adlarına patres familiarum olabilirlerdi. mitos niteliğindeki mezarı. ata erkil bir göçebe kabilenin büyüğü gibi davranırlardı. Tiber nehri üzerinde ve kaynağına 20 Km uzaklıktaki tepelik bir bölgede. Babanın (peter familias) oğulları. Bu tapınakta. Clausus’dan gelenler Claudii gibi. bağımsız bir yasal durumları ya da mülkiyet hakları yoktu. ortak mülkiyet üzerinde istedikleri gibi tasarrufta bulunabilirlerdi. yeraltı mezarlığının ve atalar kültünün merkeziydi. Bir gens üyesine verilen zararın tüm kabileye verilmiş sayılması veya bir kişinin yanlışından tüm kabilenin sorumlu tutulması gibi klan gelenekleri devam ediyordu. değiştirmeye zaman bulamamışlardı. Buna yurt (patria) derlerdi. Yani. ortak bir atadan inmiş olmalarına bağlıydı. çoban köyleri kuruldu. Kendilerine en yakın tepeye. örfleri çiğneyenleri cezalandırır. yağma. Toplumun temelinde aile vardı. Kendi aralarında bir birlik oluşturmaya karar verdiler. Çoban köylerinin sayısı yedi taneydi. 17 . bakireler sürekli yanan bir ateşi korurlardı. göçebelikten gelip. Bundan 3000 yıl önce. Yani. daha. çoluk çocuk sahibi yetişkin bireyler bile olsalar. atalarından gelen ortak bir ad taşıyorlardı: Jule’den gelenler Julii. Bu ortak atanın. Doğan çocuk erkek olsun kız olsun. talan) savaştı ve buna. Kardeşlikleri. Klan dışından yapılan evliliklerde. babasının ayaklarının dibine bırakılırdı. Roma çevresine yerleşmişlerdi. tüm gens üyeleri katılırdı. Gensi oluşturan aileler arasında. tüm aile üyeleri üzerinde mutlak bir yetkisi vardı. Latinler. yaşamak ve ölmek dâhil. bu yedi çoban köyünün birleşmesinden Roma şehri ortaya çıkacaktır. Ekonomik faaliyetlerin en önemlisi (ganimet. Baba onu kucağına alırsa kabul etmiş. yedi tepe konfederasyonunu oluşturdular. en etken aile gensin önderliğini de yürütüyordu. Latin ailesinde en büyük olanının (pater familias). Evlilik yaşına gelen kızları satabilir. göçebe alışkanlıklarını. Kökenlerini göstermek için. kadınlar gense yabancı kabul edilir. Daha sonra. Hayvanlar ve otlaklar ortak mülkiyette idi. Akraba yani aynı atadan gelen aileler bir araya gelerek Klanları (gentes) oluşturuyordu. Komşuları Etrüskler ve Sabinlerdi.Çevre ile etkileşerek yüz yıllar geçti. almazsa etmemiş sayılırdı. görüş açılarını. Ölünceye kadar babanın yetkisinden çıkamazlardı. erkek çocukları köle olarak verebilir. Ancak babanın ölümünden sonra.

Kabile şefi. onların komutasında savaşa gidiyorlardı. patrisiyenlere iyice bağımlı hale getirildi. Yerleşimle birlikte özel mülkiyet ve servet farklılaşması başladı. yabancılar ve azat edilenler. Alacaklılarının sayısı çok ise. Patrisyenler. kötü bir hasadın peşinden. ihtiyarlar heyeti. eski hukuk gereğince. bu topraklarda yaşayan yerli halk dı. Roma’nın ilk zamanlarında. 18 . Klienslerden daha aşağı bir durumda kabul ettiler. kliens olarak kabul edilmeye başlandılar. artık göçebe adetlerinden. kuvvetli bir olasılıkla. Zamanla. Gensler. Kuvvetlendikçe de. Uzun zamandır. Patrisyenler.Patriciler ve Plebler Latinler. bir de vergi öderlerdi. yönetimde üçlü bir yapı görüyoruz. Onların topraklarını işliyor. Gens içinde de şefler (patres). artık. diğer gens üyelerini kendilerine bağımlı (Kliens) hale getirdiler. köle durumuna düşüyorlardı. Latinler gelmeden önce. birbirinden farklılaşmaya başladılar. Plebler arasında zanaat ve ticaretle uğraşanlar olsa bile büyük çoğunluk çiftçi idi. Tabii. senato. topraklarını ellerinden almış ve onlara hükmetmeye başlamışlardı. Plebler. Servet farklılaşması devam ettikçe ve toplum sınıflara bölünme ihtiyacı gösterdikçe. gens içindeki ayrıcalıklı durumlarından faydalanarak. Kral (rex). onların oğulları ve kardeşleri. Patrisyenler de. Plebler. sonuçta uyruktular ve bu nedenle. toprakları. yani onlara babalık yapmakla yükümlü idiler. ister bir başka felaket nedeni ile olsun. ele geçirmeye başladılar. bir kere yerleşmişlerdi. Kliensler. patrisyenleri patronları olarak kabul ediyorlardı. Savaşa katılır. İster savaş. ortaya plebler çıkmaya başladılar. yerleşik düzende yaşadıklarından. Bunlara patres oğulları anlamında patrisyenler denmeye başlandı. geleneklerinden ve kültüründen tamamen kopmuşlardı. kliensleri korumak. alacaklılar. hayvan ve tohumluk veriyorlardı. bu da göçebe toplumun üçlü yapısıdır. onlara toprak kiralıyor. ister iklim. yavaş yavaş. Plebleri. ama ganimet paylaşımına katılamazlardı. ne kadar aşağı seviyede kabul edilirlerse edilsinler. ne kadar göçebe adetlerine devam etseler de. Patrisiyenler ve plebler arası evlilikler yasaklandı. Pleb ailesi içinde kadın. on iki levha kanununa göre. Latinlerle mukayese edildiğinde çok daha özgür bir konumdaydı. borcunu ödeyemeyen plebler. bazıları önemsiz olmaya başladı. halk meclisi (comice). Yani. Bazı gensler önemli. Plebler. evlenen kızların çeyizini hazırlıyorlardı. doğuştan soyluları oluşturmaya başladılar. pleblerin kölelerden farkını anlamak oldukça zordu. Latinler gelmiş. esir düşenlerin fidyesini veriyor. Patrisyenler. Ama toprakları yoktu. malları vs. borçlunun bedenini paylaşıyorlardı. Latinler. onların evlerinde hizmet ediyor. ortak mülkiyete konu olan yerleri.

yuvarlak kulübelerde yaşıyorlardı. kan davalarını çözmeye çalışır. Servete göre yapılan bu yeni sınıflama askerlik hizmetinin belirlenmesinde (militia). bir yaşlılar kuruluydu (senex. o dönemin zenginlik kaynaklarından biriydi. yağma ve talan imkânı demekti. Servius Tullius. Kral. Plebler. kerpiçten ve sazlardan yapılmış. Savaş ve barış. Başlangıçta bu guruplar Ramnes. Roma'da krallık kalıtım yoluyla geçmiyordu. özel mülkiyet gündemdeydi. yaşlı). çok ilkel şartlarda. kutsanırdı. proleterler. arpa. Yedi tepenin köyleri. Senatörlere. Latin’ler. Ama onlar. köle emeğinden yararlanma tarzını. şimdi. Doğuştan asiller. yeni genslerin Roma’ya kabulü gibi kararları halk meclisi verirdi. Etrüsk yönetimi. kliens. babalar (patres) denirdi. Kulübelerin yerini. gerçekten yoksul olanlar. Roma. Bilindiği gibi. Daha sonra. yönetim " interex " (ara kral) unvanıyla. Patriciler ve onların kliensleri toplantılara katılırdı. Kral ölünce. uygun bir namzet bulunana kadar. Etrüskler. bir de askerlik hizmeti ile yükümlü tutulmuşlardı. bir sanat ve ticaret merkezi haline dönüşmeye başladı. 600 – 700 yılında. baş olarak hesaba geçiyorlardı. yeni bir ev tipini. zamanla yünden örülmüş gömlek ve " togeler " giymeye başladılar. gelişmiş sapanı. fazladan. 19 . Ayrıca askerlik demek. patriciler kuvvetlerini kaybettiler. Kabilelerin bir araya gelmiş milislerine kumanda eder. Bu da. taş temelli. Tanrı uygun işaret yollayarak. parayı ve alfabeyi aldılar. esas değişikliği sosyal yapıda yaptı. Roma’da hüküm sürmüş bir Etrüsk kralıydı. Bunlar da kendi içlerinde " curia " denen daha küçük 30 birime ayrılıyordu. her biri beşer günlük sürelerle görevde kalan senatörler tarafından yürütülüyordu. bu da klasik bir avcı . Hayvan derisine bürünürlerdi. Başlıca ekinleri düşük kalitede bir cins buğday. M. askerlik hizmeti ile yükümlüydü. Senato. büyük rahiplik görevini yerine getirir.göçebe yapısıdır. kanunlar.halk meclisi. kanalizasyon yapıldı. Bu ilk Romalılar. Hayvan olarak da keçi ve domuz besliyorlardı. tahta kaplarda yemeklerini yiyorlardı. halk meclisinde oylanarak kral olunurdu. Bu da. Latinler. Etrüsk tipi kentlere dönüştü. Çömlek yapmasını bilmediklerinden. Hiç toprağı olmayanlar ki bunların içinde zanaatkâr ve tacirler de vardı. Halk meclisi ise curialardan oluşmuştu (comices curiates). Artık genslerin serveti veya malı değil. Etrafı surlarla çevrildi. Ve servetine göre. Patrici. Klan toplumu çözüldü. bezelye ve fasulyaydı. Kent ve çevresi dört bölgeye ayrılmıştı (tribus). ahşap ve damları kiremitli daha dayanıklı evler aldı. pleblerin oy hakkı yoktu. klanlardan daha büyük olan (klan topluluğu) belirli guruplara ayrılmıştı. Bu değişikliklere. Etrüsklülerden. Patriciler ile aynı kefeye konmaktan memnundular. Üretim ve üretim ilişkileri kuvvetlenmişti. Her beş yılda bir yapılan nüfus ve mal sayımına göre. herkes.Ö. vergilendirmede (tribut) esas alınıyordu. kendi hesabına silahlanırdı. klanların ortak çıkarlarını temsil eden bir kabile şefidir. Servius Tullius reformları dendi. yurttaşlar beş sınıfa ayrılıyordu. Geçimlerini ilkel tarımla sağlıyorlardı. sosyal sınıfların gelirlerine göre düzenlenmesi demekti. Halk. Tites ve Luceres denilen üç ana guruptu. onayını belirtir ve böylece aday. pleb. Roma’nın başlıca tapınağı olan Kapitol’deki Jüpiter tapınağı bu dönemde yapıldı. Namzedin uygun olup olmadığı dinsel olarak sınanırdı. mite göre. içine Latium ve Campania’yı da alan büyük bir devlet kurdular.

insanların sorunları dinlerin içinde yanıtlanıyordu. ortaya çıkmaya başlamıştı. önce bir uçurum gibi açılan Khaos (boşluk) oluşmuş. şimdi adına felsefe dediğimiz bir düşünme şekli Yunan kent devletlerinde doğdu. Ksenofanes’tir. bizim gibi vücutleri olup. daha önce anlatmıştık. pratik bir fayda nedeniyle değil. 570 yılında yaşamış olan.Bilgelik. eğer öküzler. M. 700 yıllarında. bu ozanlar tarafından pekiştirildi. Dini açıklamalar. Homeros tanrılarına karşı çıktılar ve belki de ilk kez. var oluşun amacına ilişkin konularda geleneksel kavramların etkisinden kurtulabilmiş filozoflar. Hesiodos’a göre. sonra diğer tanrılar var olmuştu. sadece doğruya ulaşmak için düşünmeye başladılar. at ve arslan gibi çizerlerdi kuşkusuz! " Ortaya çıkan ilk filozoflar doğa ve doğal olaylarla ilgilendiler. Homerosun tanrıları. meydana gelen değişikliklerdi. Yunanlıların kendilerine ait olan veya daha önceki medeniyetlerden aktarılan mitlerin çoğu Homeros ve Hesiodos tarafından yazıya geçirildi. tanrıların oluşması ile bir olduğu fikri. Ksenofanes derki: " İnsanlar kendilerine bakarak tanrıları yaratmışlardır ". Onları ilgilendiren. Tanrıları öküz. Ve evet. belki de soyut düşünce alanında atılan adımlardır. insanlara çok benziyordu. mitlerin. Milet’e gelen ilk İonların Anadolu’nun yerli halkı ile evlenmesi sonucu ortaya çıkan melez toplumun ve Anadolu kültürünün bunda önemli bir yeri vardır. Milet Kent devletlerinin en büyük başarısı. Siyah derililere göre tanrılar siyah derili ve basık burunludur. Mitlerin eleştrisini yapan filozoflardan biri. Dolayısı ile şeylerin yoktan var olması kimseyi ilgilendirmiyordu. Felsefe.Ö. Trakyalılara göre ise mavi gözlü ve sarışındır. O dönemde. bizim gibi giyindiklerine ve konuştuklarına inanılmıştır. atlar ve arslanlar resim yapabilselerdi. Mitler. Miletliler hiçbir siyasal etki altında kalmaksızın. 600 yıllarında. felsefe olarak ortaya çıkmadan önce. M. Bazı Yunanlı düşünürler ve en başta Miletliler. bilinen her şeyin hep var olduğundan şüphe edilmiyordu. filozofik sorulara dinsel açıklamalar verilmişti ve bu insanın ortaya çıkışından beri hep böyle olmuştu. Dünyanın meydana gelişinin. insanların hayal gücünden türediğini söylediler. Ve devam eder: " Tanrılar biz insanlar gibi doğduklarına. M.Ö. İnsan varlığının kökenine inen.Ö. Dinlerin nasıl geliştiklerini. bencil ve güvenilmezdiler. Suda balık nasıl 20 . yaşamı açıklayan tanrısal anlatımlardı. ondan anaların anası toprak " Ge " ile yaratıcı tanrı Eros meydana gelmiş. Felsefe var olmadan önce. Bilimsel düşüncedeki ilk adımlar Milet kentinde atıldı. mitler yoluyla kuşaktan kuşağa aktarıldılar.

değişimin arkasında bir özün olduğunda hemfikirdiler. Böylece felsefe. Milet’li Thales’tir. Anaksimandros. Babillilerden almış olması çok muhtemeldir. Thales Mısır’da geometriyi incelemiş. ilk filozofları meşgul eden konulardı. Bu belirsizlikten ne kastettiği tam olarak belli değildir. aristokratlarca küçümseniyordu. Thales iyi bir gezgindi. Bu ilk filozofların yazıp. Her şey bu özden gelip. Milet kenti sosyal çalkantılar içindeydi. Bu halkın gözünde filozofinin. süreci anlamaya çalıştılar. 585 yılı 28 Mayıs’ta gerçekleşen güneş tutulmasını önceden hesaplamıştır. Thales’den sonra bildiğimiz bir diğer filozof. Artık doğal olayları Tanrı işi olmaktan çıkarmışlardı. Bununla tam ne demek istediği belli değildir.Ö. Ve Thales’in okulunda yetişmiştir. zeytinleri ucuza kapatıp. Thales’in yaşadığı dönemde. özün belirsiz olduğunu söylemek istemiştir. Nil’in yarattığı bolluğu ve yaşamı görmüştü de. hayat gücünün olduğunu söylemiştir. Bunun için de. topraktan ağaç nasıl çıkıyordu. Belki. aristokratları öldürüyor. kuvvetlenince halkı öldürüyordu. M. Felsefe. bir maddeden diğerine geçiş. yoksul insanların uğraşı olarak. Adını bildiğimiz ilk filozof. Thales. Hatta canlı canlı yakarak idam etmeler bile sıkça görülüyordu. Ayrıca. söylediklerini orijinal belgelerde bulamıyoruz. Anaksimandros’tur. çok gezip dolaşmış ve uzun süre Mısır’da bulunmuştu. Aristo’dan öğrendiğimize göre Doğa Felsefe Akımı Thales’le başlamıştır. Mısır ve Nil’in etkisinde mi kalmıştı. Değişimin mekanizması. onlardan yüz yıllar sonra yaşamış olan Aristo’nun (Aristoteles) yazdıklarına dayanmaktadır. herşeyin suya dönüşeceğini söylemek istiyordu. güneş eksen 21 . Bununla da tam ne demek istediğini bilmiyoruz. kesişen iki doğrunun karşılıklı açılarının eşit olduğunu belirten teoremleri bulmuştur. Milet (Miletos) tiranı Aristagoras. Bu belgeler zaman içinde yok olmuşlardır. mıknatısın çekme gücü benzeri. Yoksul halk kesimleri isyan edip. özün su olduğunu söylerken bunun mu etkisinde kalmıştı. doğada olup bitenleri anlamak istediler. O da Miletlidir. Çapın daireyi iki eşit parçaya böldüğünü. zengin olmuştu. Daire içine dik açılı üçgen çizmiştir. Mısır piramidlerinin yüksekliğini. değer kazanmasına sebep oldu. bu öze dönüyordu. kendini dinden bağımsız kıldı. bir plaket üzerine ilk dünya haritası yapan bilgindir. Bu filozofların söylemleri hakkındaki bilgilerimiz. Güneş tutulma bilgisini ve Thales Teoremi bilgisini.oluyordu. Belki yaşamın suda olduğunu ve sonunda. denizde gemiler arsındaki mesafeyi hesaplamıştır. Ayrıca. Bu ilk filozoflar. anne karnında çocuk nasıl meydana geliyordu. bu harita üzerinden Atinalılara Persleri tanıtıp. anlatmaya çalışmıştır. ikizkenar Thales üçgenin taban açılarının eşit olduğunu. Suyun içinde. astronomi bilgisi ile bol ürün alınabilecek yılı önceden tespit ederek. Aristokratlar. dünyamızın belirsizlikten ortaya çıktığını ve var olan pek çok dünyadan biri olduğunu öne sürer. insan boyunun gölgesine olan oranından hareketle hesaplamıştır. Thales her şeyin özünün su olduğunu öne sürmüştü. Bu bilimsel düşünce doğrultusundaki ilk adımlardı. öncelikle doğanın kendisini inceleyerek. mitlere bakmaksızın. Anaksimandros. Anaksimandros. O dönemin bütün filozofları. Geçerli doğa yasalarını bulmaya çalıştılar. Thales " herşey tanrılarla (daimon) doludur " da demiştir.

580 – 540). Ay tutulmasının ilk doğru açıklamasını o yapmıştır. kitap haline getirmiştir. Tüm sistem hava üzerinde durur. M. bu üç filozof ta maddenin özü üzerinde dururken. Ona göre ateş te incelmiş havaydı. Depremin. yer küreyi silindir şeklinde düşünmüştür. Parmenides (M. Suyun sıkışmış hava olduğunu ileri sürüyor ve diyordu ki: suyu biraz daha sıksak toprak olur. Miletli.Ö. dünyayı bir dikdörtgen şeklinde düşünür. hiçbir şey kendinden başka bir şey olamazdı. var olan da yok olmazdı. 570 ve 526 yılları arasında yaşamıştır.Ö. Duyularımızın bizi aldattığını düşünüyordu. var olan herşey. Parmenides’e göre. ezelden beri var olmuştur diyordu. Anaksimenes’e göre. duyularına güvenmiyordu. Anaksimandrosun tasarımı ile dünya Anaksimenes. evrenin sonsuzluğu ve göğün kutup yıldızı etrafında dönüşü gibi konular üzerinde de çalışmıştır. Thales. O na göre bilginin kaynağı mantığımızdı. Çakılı yıldız kavramını ilk o kullanmıştır. dünyanın kendi içinden gelen bir hareket olduğu fikrini müdafaa etmiştir. değişim mümkün değildi. dönüşüm üzerine kafa yoruyorlardı. aynı tarihlerde. kıtaların içinde akdeniz. İtalya’nın güneyindeki Yunan kenti Elea'daki filozoflar. Ayrıca insanın balıktan geldiğini de söylemiştir. Hiçbir şey yoktan var olmaz. Milet’li bir üçüncü filozof ta Anaksimenes’dir. Ayın ışığını güneşten aldığını söylemiştir. herşeyin özü hava dır. Üst daire bizim yaşam alanımızdır.eğikliği. Parmenides. 22 . o. dünyayı su üzerinde yüzen bir disk olarak düşünürken. Bu açıdan evrim kuramcılarının öncüleri arasındadır. çevresinde ise okyonus vardır. Asıl olan mantığımızdır diyordu. Hocası Thales’in kuramlarını toplayıp.

"her şey akar " diyordu. kendisinden yasalar yapmasını istemişler. Hegel ve Nietzsche. Düşünceleri. Herakleitos. Tiran Melankomas’ı. 23 . Ona göre değişen bir şey. Herakleitos öğretisinin Goethe. Bütünle bütün olmayan. Efesos’ta. Ama o oralı olmamıştır. tiranlığı bırakıp. sağlıklı olmanın anlamını kavrayamayız. Herakleitos. ıslak olan kurur ve kuru olan ıslanır. Herakleitos’a göre. Bergson gibi düşünürlere katkısının büyük olduğunu görüyoruz. Öyleyse akış öncesinde karşıt nitelikler birliktedir. birlik olanla ikilik olan. Ona göre dünyada hep zıtlıklar vardı. Sokrates bile Herakleitos’un derinliğine inebilmek için Delos’lu bir dalgıç gerekir diyordu. Büyük oğullara kalan kral rahipliğini. evrende olup biten herşeyi denetleyen evrensel bir mantık (Logos) olmalıydı. Hiç hasta olmamışsak. Hölderlin. tok olmanın nasıl bir mutluluk verdiğini bilemezdik. Herakleitos’u baş tacı yapacaklardır. Sonra demokrasiden hoşlanmamış ve inzivaya çekilmiştir. çağdaşları ona karanlık lakabını takmışlardı. "akış halinde" yani süreç içinde karşıt nitelik alır. sağlığın değerini bilmemizi sağlar.Ö. barışın değerini kavrayamazdık. çoklukla birlik arasındaki ilişkiyi sezip. Efesliler. Bu yüzden " aynı dereye iki kez girmek mümkün değildir ". Hiç savaş olmamış olsa. Efesos’ta çok güçlü idi. Tarihte çok ileriye gittiğimizde. zamanını öyle aşmıştı ki. bütün içinde gerekliydi. Her şey hareket etmektedir ve hiçbir şey kalıcı değildir. Logos’ta birleşirler diyordu.Zıtların birliği ve Logos Efesli Herakleitos’a göre ise. M. Stoa okulunun başlangıç noktasını belirlemiştir. 20 ci yüzyıla yaklaştığımızda. Hiç aç kalmamışsak. Hem iyi ve hem de kötü. Hastalık. Yukarıda çok kısaca özetlenmeye çalışılan Efesli Herakleitos Anadolu’lu bir düşünür ve değişimi ilk algılıyan felsefecidir. anlaşma ve anlaşmazlık. Herakleitos’un etkileri yaygındır. Bu evrensel mantık veya doğa yasası herkesin uyması gereken bir şeydi. bütün şeylerden bir şey ve bir şeyden bütün şeyler. "Soğuk şeyler ısınır ve sıcak şeyler soğur. soylu bir ailenin büyük oğluydu. Stoa aracılığı ile Hıristiyanlığa aktarılmıştır. doğanın en belirgin özelliği değişimdi. bütünden bire ve birden bütüne diyen ilk düşünürüdür. 540 ile 480 tarihleri arasında. Logos öğretisi. doğadaki tüm değişim ve zıtlıklarla bir bütünlük içinde birlikte görüyordu. demokrasiye geçmeye ikna etmiştir. istemenmiş ve ufak kardeşine bırakmıştır. Yani.

Logos. Batı Anadolu kent devletleri sadece filozofide başı çekmekle kalmamış. okullarda ders olarak okutulmaya başlandıktan sonra. Herakleitos’un. kuru nemlenir. düşünce. anlam. filozoflar da Ege kentlerini terk edip. hayatın içinde ölüm vardır. ruhumuz da. Logos karşımıza sık sık çıkacaktır. İliada Troia savaşlarını anlatır.Bütün cisimleri yalnız bir ve aynı unsurun değişmeleri sayıyordu. filozoflar bu düşüncelerden etkileneceklerdir. edebi eser konusunda da ilk olmuşlardır. gençle yaşlı. Aslen Symirna’lı (İzmir'li) olan Homeros’un İliada ve Odysseia’sı çok önemlidirler. Ama Logos ortaklaşa olduğu halde. günümüze sadece Homeros’un eserleri kalabilmiştir. yaş kurur. değişmeden kalan bir şey vardır ki. başkalaşmış aynı şeydir. Logos evrenin en büyük gücüdür. bir takım halkla birlikte. ölümlüler ölümsüzlerdir. konuya en uyan kelime seçilerek. uyanıkla uyuyan. Hetakleitos’a göre. Odysseia da İliada gibi bir kahramanlık destanıdır. yaşayanla ölmüş. Troia savaşlarına katılan İthaka kralı Odysseus’un. Görünmez olan harmoni. ötekiler değişince bunlardır. sonsuza giderken. göçtüler. kış yaz. anlamın anlaşılabilmesi için kullanılacaktır. Logos. çokluk kendine özgü düşünceleri varmış gibi yaşar. On yıl süren savaşların sadece 50 günü kaleme alınmıştır ve 24 kitaptan oluşur. değişerek birbiri olamazlardı. Çünkü bunlar değişince ötekilerdir. bu Logos’tur. başka bir yerde ise akıl olacaktır. bu karşıtlık ve çelişkilerle sürekli olarak gelişir ve büyür. Erken dönem edebiyatçıları arasında. Soğuk ısınır. sonsuzdan gelip. Ama mücadelenin ortaklaşa ve herkes için olduğunu ve her şeyin mücadele sonucuna ve zorunluluğa göre olduğunu da bilmek gerekir. her şeyin nedeni olan. Bu eserlerin Yunanlılar üzerinde etkisi çok büyük olmuştur. Logos. yazılı tarih öncesi için bize bilgi veren kaynaklar halindedirler. Daha sonra. bu etki daha da artmıştır. Milet Okulu. Varlık yokluğu. Ölüm hayatın içinden çıkar (tez ve antitez'i tanımlamaktadır). Homeros’un bu eserleri. Logos’tan pay alır. savaş barış. başardığı düşünce devrimine ilaveten. Varlık ve yokluk. Gündüz gece. her şey değişirken. yokluk varlığı doğurur. ortaklaşa olanın ardından gitmekle. yaşamak ve ölmek bir ve aynı şeydir. söz. görünenden daha güçlüdür. Düşünce insanların hepsinde ortaklaşadır. Mücadele (Çelişki) bütün şeylerin babasıdır. Daha sonraları. Mısır ve Anadolu düşüncesini İonya’ya taşıması bakımından da çok önemlidir. ardından gitmezse Logos’suz kalır. 24 . Okumayı seven tüm halklar arasında. büyür ama tekliği ve bütünlüğü değişmez. eve dönerken başından geçenleri hikâye eder. sıcak soğur. Sümer. tüm bunları kapsayan bir sözcüktür. akıl. Gelişir. Yani Logos bir yerde karşımıza söz olarak çıkacak. kendini karşıtlıklarla ve çelişkilerle ortaya çıkarmaktadır. Yunanistan’a kaçan düşünürler. Nasıl ateşe yaklaştırılan kömürler başkalaşarak ateşlenirler ve uzaklaştırılanlar kömürleşirse. Kendinde ikilik olan bir şey Logos’ta uyuşur. Batı Anadolu mutlak Pers hâkimiyetine girince. çünkü bunların hayatı onların ölümü. bir evren yasasıdır. Bunlar aynı şey olmasa idiler. her şey ancak karşıtların kavgasından (çelişkisinden) doğar sözü tam bir diyalektik kavrayıştır. Bundan sonra. onların hayatı da bunların ölümüdür. Milet okullarının fikirlerini Yunanistan’da yaymaya ve müdafaa etmeye başladılar. Ortaklaşa olan şeye uyulmalıdır. Ölümsüzler ölümlüler. hiçbir eser bu destanlar kadar okunur olamamıştır. Logos kelimesi tam tercüme edilemiyor. Tanrıca. Her şeyde bir harmoni vardır. O zaman Logos yerine. Bu eser de İliada gibi 24 kitaptır. Daha sonra anlatılacağı gibi. tokluk açlık. olmak ve olmamak. Bu eser.

Homeros’da insan Tanrıların karşısında yücelir. Yunan felsefesinin ilk temaları. Tanrıların anası ve babası okyanustur demiştir. Çoğu zaman insan iradesi.Kuvvetli bir olasılıkla eserler yalnız Homeros’un değil ama ona ait bir okulun ürünüdür. Tanrı iradesinden üstündür. Homeros. onu ilk felsefecilerden biri saymak bile mümkündür. Zeus’u koyduğu konum itibarı ile Zeus’u bir nevi tek Tanrı veya Tanrıların Tanrısı gibi Kabul etmek mümkündür. Bu Thales felsefesinin özüdür. şimdi tüm Yunanistan’a yayılıyordu. 25 . doğa bilimlerine. Mitoloji ile başlayan yol. oradan da felsefeye ve matematiğe uzanmıştı. Anadolu’nun Ege kıyılarında doğan dalga. Homeros’un eserlerinde olduğundan.

hem çifttir. akıllı. farklı bir sayı karşılığıdır. Hermetizm sınavlarının basitleştirilmiş halleriydi. Bu bilimlerin tümüne “ mathematalar “ adını veriyordu. önce iyi bir soruşturmadan geçirilir. Noktalardan çizgi. Bu eğitim içinde öğrenci yavaş yavaş pişmektedir. önce. Bunlar. Aday. siyaset ve din öğretiyordu. Daha sonra Mısır'ın Babil tarafından işgali ile gittiği Babil’de aldığı eğitimle matematiğin kutsallığına inandı. evren de sayıların uyumudur diyordu. 26 . Öğrencilerine ahlak. Tanrı sevgisinde biten bir şekilde. Güney İtalya’da. İlk varlık bir noktadır. ruh. İlk kademede. “ Aslın “ tek olduğunu bilmelerini ama bütün Tanrıları da ayrı ayrı sevmeleri gerektiği anlatılırdı. Pythagoras’ın gizli din okuluna (tarikatına) kabul edilmek çok zordu. yüzeylerden çisim oluşmuştur. öğrencilere yeni bir şey öğretilmez. hor görülerek iradesi ölçülürdü. Sonra aile sevgisinden başlayıp. Sonunda tüm sınavları başarı ile geçen aday. Hâlbuki tüm sayıları oluşturan 1 ne tek. bundan sonra bilgi ve mantık imtihanlarına tabi tutulurdu. Sorulan soruları bilemeyen adaylarla alay edilerek. dağ başında. hem tek.Matematik M. sonra. korkutucu sahnelerle dolu bir sınava tabi tutulurdu. ya çifttir. adalet. her şey belirli bir sayıdır. her farklı çisim. sezgi güçleri geliştirilirdi. Pisagor’un Mısır ve Babil rahiplerinden aldığı eğitim 34 yıl sürmüştü. ilk kademeye kabul edilirdi. Yani mutlak bir de teklik ve çiftlik beraberdir. Öğrenciye dinletilen şarkılarda onlara çeşitli Tanrıların aslında tek bir Tanrı olduğu. İşte Pisagor düşüncesindeki sayıların önemi buradan gelir. 580 ile 504 yılları arasında. Akıl belirli bir sayıdır. Demek ki. bir sayı uyumu olduğunu öğretiyordu. Gizlilik âleminde tüm dinler birleşirlerdi. çizgilerden yüzey. daha önce gördüğümüz. ne de çifttir. Korkmadan dayanan aday.Ö. İstekli erdemli. Her sayı ya tek. Her şey belli bir sayıdır diyordu. Kroton kentinde büyük usta Pythagoras (Pitagor) yaşadı. Kullandığımız matematik sözü buradan türemiştir. Böylece müzik Pisagor felsefesinde önemli bir yer edindi. sevgi aşılanırdı. Eski Mısır'da ve Babil’de ayinler müzikle gerçekleştiriyor ve müzik formatı matematiksel işlemlerle doküman ediliyordu. Mısır'da Osiris dinine bağlı eğitim almıştı. ağırbaşlı ve sır saklayan biri olmalıydı. Gizli bir din okulu kurmuştu ve evrenin. Bu eğitim sırasında müzikten faydalanılırdı. Pisagor yeniden İtalya'ya döndüğünde elinde Orfeik öğretilerin yeniden canlanmasına yardımcı olacak bir mistik öğreti vardı.

Mısır rahipleri ve Pythagoras bu bilgileri sır olarak titizlikle saklamış ve ancak bu bilgileri almayı hak eden ve hazmedebilecek olan ufak bir azınlığa iletmişlerdir. Üçleme. teklikle birleşince dört olur. Bayin ve sinir sisteminin önemi belirlendi. Her işin temelinde 1 olduğuna göre. Yedi kat gökyüzü de budur. Pythagoras. Bu nedenle. Artık dersi veren Pythagoras dır. dünyanın ve gezegenlerin güneşin etrafında döndüğünü ve mekaniklerini biliyordu. varlığın yedi biçimi. soyut değil. aynen kutsal sözlerde olduğu gibi. 27 . Algının oluşması için bir uyaranın sinirler aracılığı ile beyne aktarılması gerektiğini de Pythagoras okulunda keşfedildi. toplanmasından oluşur. insanla Tanrı’nın ortak ilkesi de 1 dir. can ve beden üç olur. Bu üçlemenin ortak ilkesi tekliktir. Bu kutsal sayılar. Öğretilir ki. ışığın yedi rengi. içinde gerçeğin şarkısı çalınacaktır. insan ruhu bu yedi sese akort edilirse. sayılar bilimi ile karşılaşır. yedi gezegen. Kutsal ve gizli sayılar biliminde sayı. 1 ile saymaya başlayıp. yedi telli sazdan çıkan müzikle anlatılır. Pythagoras’ın evrendeki. Zaten bu bilgi Mısır’lılarca da uzun bir süredir biliniyordu. Bütün diğer sayılar bu dört sayının birbiri ile çarpılıp. Yedi ses. Çalınan yedi telli sazdan yedi ses çıkmaktadır. 1 ile düşünürüz. düşünce sistemindeki ve müzik notalarında ki matematiği anlamış olması nedeniyle. Pythagoras okulu sayesinde Yunan tıbbının dini niteliği yavaş yavaş ortadan kalkmaya ve Yunan tıbbı bilimsel bir zemin kazanmaya başlamıştır. Beyinler. felsefesini matematik üzerine kurduğu düşünülmelidir. Bütün bunlar yaygın bilgilere aykırı idi ve normal halka anlatılamazdı. Her işe 1 ile başlanır. kutluluk verici kutsal bir anahtardır. Tanrı’nın birliğini belirten kutsal yedi sayısı. Bir sınıf yükselen öğrenci. Burada insan organizması uyum yasaları benzeri teorilerle açıklanmaya başlandı. eski Mısır ve Sümer tapınaklarından alınmaktadır.Sır daha söylenmemiştir. Ruh. Tanrıyı kendi içlerinde bulacak şekilde hazırlanmaktadırlar. üçle dördün toplamıdır.

Şimdi. Genel olarak herkese Tatar demek. Türklerin ne olduğuna bakmanın sırası geldi.Türkler Tarihimize devam edebilmek için. 3000 yıl önce. bir etnik guruba. Locridiens. kabile adıdır. Slavlardan.. Çünkü bizler aslında kendi atalarımızı. kendi görüş açısından. aynı ekonomiyi paylaşan. daha önce doğru tanımlar konmamışsa. Karluk. Abantes. Türk ve Moğollara Tatar derler. bozkırdaki Türk ve Moğol kabilelerini (boylarını). tüm bu boylar Helen genel adı altında tanımlanmışlardır. sırası geldikçe. Uygur. yabancılar Tatar adıyla tanır ve öyle çağırırlardı. tanımlar. Oğuz. tanımlamak zorundayız. Cephallenes. başlangıçta. Sonra bunu yazılarında kullanır. Ancak belli bir örgütlenme aşamasından sonra. bugün bile zihinleri bulandırmaktadır. Eoliens vs. Türkler anlatılırken. Daha önce Orta Asya’dan. bunu yapmaya hakkımız var. kendimizi tanımlamak için. genellikle kavramlar ve bu kavramları hazırlayan olaylar üzerinde duracağız. bundan 5000. tekrar Orta Asya’ya dönüyoruz. Onlar kendilerini. aynı olaylar tekrar görülecektir. Türkler için böyle değildir. o yazılar okunduğunda ise. Helen adı. Tarihte. tarih sahnesine çıkışları çok yaklaşan Türkleri izleyebilmek ve daha iyi anlayabilmek için. karşılaştığı toplulukları. Cengiz imparatorluğuna Tatar imparatorluğu adını verirler. 28 . Biz şimdi. Onok. Ve Türk’ün ne olduğunu da bilmezlerdi. sadece kendi için önemli özelliklerine bakarak ve kendinin kolayca anlayabilmesi için genelleyerek. bir kere tanımlanınca. Gerilere gitsek. 4000. Sanırım. Sloven. bir geri gidip.. Orta Asya ve göçebelerden bahsederken. doğal olarak Türklere de diğer göçebeler gibi değinmiştik. daha iyi anlaşılabilsin diye. Ogur. gibi bir boy adıdır. Gotlardan ve diğerlerinden ayrı bir kimlik kazanıyorlar. Kıpçak. birbirlerine bakar ve ne dediğimizi anlamazlardı. aynı kültüre sahip ve benzer bir dili... gelişi güzel verilen adlar. Bu sadece. o kadar karışıktır ki. Phociens. gibi kendi soy (kabile) adları ile tanımlarlardı. Moğollar ise. Sen busun diyoruz. başka Grek boyları gibi. bugün kişinin özgür iradesi ile kabullendiği etnik kimliği. Türk adıyla tanımlamaya çalıştığımız topluluklara. tarihe dayatmacı bir şekilde yapıştırıyoruz. bir anlamda. Tatarların büyüklük ve saygınlığı o denli ileri idi ki. kavramlar karma karışık olur. Göçebelerden ve Şaman dininden bahsetmiştik. artık Moğollardan. Yani biz. Doğu Roma dışındaki tüm Avrupalılara Frenk adını takarlar. Bütün uluslar ve bütün etnik kimlikler için aynıdır. Moğol bir Orta Asya boy. bizim seçtiğimiz bir addır. Türk kelimesi. geriye bakarken. Yabancı. tarihte bir ileri. Bizim Türk dediğimiz topluluklar. Bugüne gelinip. Cengiz han öncesi başka bir Moğol boyu olan Tatarların adı daha ünlü idi. Daha sonraları. yani Türkçeyi konuşan toplulukları Türk adı altında sınıflandırıyor ve onları diğer benzer topluluklardan farklılaştırıyoruz. Boetiens. bugün bizim. siz Türk’sünüz desek. kimin ne olduğuna bakmadan. vs. Avrupalılar. giderek Slavca konuşanların genel adı haline gelir. belli bir Slav kabilesinin adıdır. Cengiz handan sonra genel bir kimlik adı özelliği kazanmıştır. uzun süre yürürlükte kalmış ve hatta günümüze kadar gelmiştir.

üç tuğlu Türk Buduna saldırışını ve Türk Budunu yok edişini anlatır. Doğu Romalılar. Şine-Usu yazıtında. Basmıl. Bu nedenle Türk buduna Türük de denecektir. İslam kaynakları da Türk ve Moğollar için Tatar genel adını kullanırlar. Göktürk kağanlarının (kagan) örgütlediği ve doğrudan yönettiği boylar topluluğunun adı olur. fakat Germen boyu Frankların adını taşırlar. bir ünvanıdır. verilmiş bir addır. bundan sonra anlatımda. Karadenizin kuzeyinden gelen. Türk Budun ölür. Oğuzlar. yukarıda anlatmaya çalıştığımız gibi. Doğu Roma 29 . Doğu Roma’lılar. savaşlar yaparlar. adı Türk olan bir kabile veya kabile topluluğu (boy ve boy topluluğu Budun) yaşamıştır. Doğu Göktürk devleti zayıflayınca. Kavram karışıklığını önlemek için. Aşina soyunun atası. Timurlulara da Tatar derler. Memluklar. Türk kelimesi genel bir etnik anlam kazanmadan önce. Ancak. Türk kelimesinin. diğerlerinden ayırmak için. Sabar. Türk Budunun geri kalanlarından bir kısmı Çin’e göç eder. Germen değildir. Böylece Türk adı tanınır. Doğu Roma’ya gelir dayanırlar. İşte. göçebe ve Şaman. belli bir kimliğe. Türkçe konuşan topluluklara Türk demeye başlarlar. Finliler kendilerine Suomi derler. sonradan tarih sürecinden geçerken süzülerek. Sarmat. daha çok Slav ağırlıklıdır. Bazen de genel bir deyim olarak İskit adını kullandıklarını görürüz. Bunun gibi. aralarında birkaç Türk boyu da olduğu için. Müslüman olan Oğuzları ise. o zaman. İslam yazarlar. Bununla birlikte. Çine. Rus adı bir Viking boyundan gelir. Çünkü Göktürkler geniş bir devlet kurunca. Uygur ve Karluk saldırısı ile dağılır ve son kağan Ozmış’ın başı kesilerek Çin sarayına yollanır. bizim bugün Türk dediğimiz boylara ise. çevrelerinde kuvvetli devletlere. İskitlerin bir tek etnik gurup olduğu düşünülmüyor. Bilge gibi. Uygurlar gibi. 9 Tatarlar Türk. 30 Tatarlar ise Moğol kabul edilirler. Doğu Roma’da Türk deyimini. Türk Budun. İlk defa Tu-kiu (Türk Budun) diye Göktürklerde sözkonusu olur. Bahattin Öğel’e göre Türk adı Göktürk konfederasyonunun kurucusu.Fransızlar. sadece Türk denecektir. Çinlilerin verdiği Tu-kiu (Tu-küe) adı aslında Türk den fazla Türük sözünü çağrıştırır. Söz konusu olan. Bulgar gibi. genellikle kendi soy / kabile adı ile anarlardı: Hun. Ancak. Ama Türk adı bir daha unutulmaz. Orhun anıtlarında adı geçen 9 Tatarlar ve 30 Tatarlar tanımlamasında. Bulgar devletini kuran Türk boyu Bulgarların adını taşısa da. Alan) ve Slav boylarının bir karışımıdır. Bulgarlar. Utigur. söz konusu olan tarih sürecinde Türk adı altında yaşamış olan boylar ise bunlara Türk Budun veya Çinlilerin verdiği adla Tu-kiu denecektir. Kutigur. fakat Ruslar İran (İskit. Bozkırda bir daha Türk adlı bir siyasi topluluktan söz edilmez. Türk adlı bir siyasi kuruluş olmadan önce de Türk boyları ile temastaydı. Uygur Kağanı. Macarlara Türk derler. Fakat bu ünvan sonradan. Akkoyunlu ve Karakoyunlu Oğuzlara bile Tatar derler. Ruslar. artık genel bir etnik kimlik özelliği kazanmıştır. Türklerin genel adı olarak kullanır. göçebe ve saldırgan kabilelere İskit der. bu boyları. Hun kelimesinin Roma’da genel anlamda kullanıldığı olmuştur. Alp gibi. Roma için Türk kelimesi. Onlarla ittifaklar. Onoklar. tarihte. ama İsveçlilerin taktığı Fin adı yerleşir. Türkmen derler. bir kısmı bozkıra dağılır. Natu-liu'nun. Gürcüler. Göktürk (Tu-kiu) devletinden sonradır ki. kökeni ve nerden geldiğine ilişkin çok çeşitli görüşler vardır. Romalılar. Türk adı da. " Tuttum hatununu orada aldım Türk Budun orada bütün yok oldu " Türk Budun ölür. her yerde karşılaştıkları Türk boylarına Tatar adını verirler. geçerlerdi.

bundan 100 yıl önce bile halkın yüzde 90 ı avcılıkla geçiniyordu. kendilerini Buharalı. Kötü ruhun boy üyelerine hastalık ve felaket getirdiğine inanılır. avcı toplumdan çoban (göçebe) topluma geçildiğinde ve boy içinde iş bölümü ilerledikçe. sınıflaşma kendini gösterir. onlara miğfer anlamına gelen Türk denmiştir. daha sonra. Topluluk küçüldükçe. Daha sonraları. oturdukları yer adları ile veya Rumi genel adıyla tanımlarlar. Barışta her boy ve oba kendi bölgesine çekilir. Tunguz. Bilge gibi. Çobanlığa geçmiş boylarda avcılık devam eder. yaşlılar. savunma ve sürek avı gibi nedenlerle bir araya gelerek kendilerine bir şef (Başbuğ) seçerler. Yargılamalar topluluk önünde yapılır. mümkün olduğu kadar. Çobanlık yani göçebelik aşamasından sonra. Orta Asya’da yerleşik düzene geçen Türkler ise. Yaşlıların deneyiminden faydalanmak gereği ortaya çıkar. Bütün soya ait konuları görüşmek üzere tüm soy üyeleri toplanırlar. Aşina ailesi. Diğer yaşlı üyeler başkanın danışmanlarıdır. Türk için Türk ve Türkmen deyimini hakaret edici. kötü ruh olmayı reddettiklerinden. göçleri düzenleyecek ve çıkacak anlaşmazlıkları çözecek bir başkanları vardır. Ancak sürülerin getirdiği zenginlikte farklılaşmalar görülür. İran üzerinden geldiklerinden. ölümü kendileri ister ve bu istek doğrultusunda hareket ederler. İşte bu ikilem içinde yaşayan Türk boyları da. Türkmen adını kullanırlar. genel olarak. Türkmen demeye başlarlar.kaynaklarında. görüleceği gibi. Bu inanç nedeniyle. 1083 yılında. sürekli bir şefin ortaya çıkmasını engeller. Bundan bir asır önce Yakut Türklerinde gözlenmiş olan ve genelde tüm Türk toplulukları için geçerli olacak topluluk yapılanmasına bakarsak. farkı anlayıp. Her soyun. aynı atadan geldiğine inanılan ailelerden oluşurlar. İlk Türk boylarını avcı ve çoban olarak görürüz. Otlaklar hala ortaktır ve herkesin malıdır. Macar ve Germen boyları Çin’den Avrupa içlerine kadar uzanan geniş bozkırlarda ve ormanlarda hayli dağınık olarak yaşarlar. Müller’in görüşü benimsenmiştir. Hâlbuki Türk sözcüğü. Doğu Roma’lılar onlara Acem derler. Akraba aileler arasında zengin ve fakir aileler belirmeye başlar. İslam yazarlar ve yerleşik Türkler. savaştan veya avdan sonra hiç bir yetkisi kalmaz. Bu şefin. Altaylılar yakın zamana kadar avcı kalmışlardır. Semerkantlı gibi. İlkel ve kendiliğinden bir demokrasi söz konusudur. çalışmadan yaşayabilecek soylu bir sınıf ortaya çıkamaz. Hastalıktan ölüm. Bu dağınık yaşam. Avcılık döneminde doğal ölüm yoktur. Boylar. Boylar doğal ölümle. besin bulmak kolaylaşır. Türk. Slav. Ya savaşta veya avda ölünür. Fin. Gök Tanrı ile ilişkilidir ve Türk Budun’un onlardan türediği varsayılır. aşalayıcı anlamda kullanmaya başlarlar. Aşina ailesi. Türkmenler Anadolu’ya ilk geldiklerinde. Aşina soyu Juan- Juan lara sığınıp. Ama Türkün kelime anlamı için. Çobanlıkla birlikte. zamanla sınıflaşma pek görülmez. 30 . onlar için Altay dağlarında demircilik yaparken. kadının ava katılmayıp. Yatakta ölüm ayıp ve utandırıcıdır. Akraba boylar bile birbirlerine yakın konumda bulunmalarına rağmen. tecrübeli yaşlıların önemi artar. evde oturması ile tanışmışlardır. Çin kaynaklarında ve efsanelerde. dağın zirvelerinden biri miğfere benzediğinden. Bu toplantılarda her üyenin söz hakkı vardır. Ama vahşi hayvan ve düşman saldırılarına karşı da kalabalık olmak gerekir. ilk defa M. kolay otlak bulacak şekilde parçalanırlar. Moğol. soylar. yaşlı üyeler arasından seçilen bir başkanı vardır. genelde avcı iseler. Alp gibi iyi bir anlam taşıdığından Aşina soyunun ünvanı olmuştur. Bu boylar ilkel demokrasi ve dayanışma durumundadırlar. boyların birarada olmasına izin vermez. Bütün erkekler çalışmak ve gün boyu sürü ve av peşinde koşmak zorundadır. Daha sonra. Bağımsız boyların. Bu durumda. Uygur metinlerini inceleyen Müller. ancak savaş. Sibirya Türklerinden Şorlarda. zamanla sürüler özel mülkiyete konu olurlar. Türk Budun’un hükümran ailesidir. sonucuna varmıştır. Kararların alınmasına herkes katılır. Olsa olsa manevi bir güçten bahis edilebilinir. Yaşlıların yatakta ölümü kötü ruh taşımalarıyla açıklanır. Ancak bu başkanın topluluk üzerinde maddi bir yaptırım gücü yoktur. kötü ruhun nedeni sayılır. Ancak.S. Su ve otlak yetersizliği. Türk’ün ‘’ kuvvet ‘’ demek olduğu. Alan.

geçtiğimiz asırda. beslenir. at ve silah verilir. hükümdar konumuna gelemez ve soylarla. Bir kısmı eski yerinde kalır. boylar üzerinde tam bir hâkimiyet kuramaz. Basit olarak. bu terimler üzerinde. Türkler de soy içinde zenginleşmeye müsaade edilmez. Yunan. Ancak bu kavramlar tam net değildir. Hiçbir aile yoksulluğa düşmez. Oymakların soy başkanlarından kurulu bir kurultayı vardır. yazarlar arasında tam bir uyuşma yoktur. Ok başkanı. Boylar da birleşerek daha yüksek siyasi birlikler oluştururlar. daha önceden beri tüm Türk topluluklarında yaşanan örgütlenme şekli. Türk boylarında kemik deyimiyle belirlenir. bütün üyelere verilmiş sayılır ve öç almakla bütün üyeler yükümlü tutulur. Bu ve benzeri organizasyonlar. bazen de en büyük siyasi örgütlenme biçimi olarak kullanılır. hem kabile ve hem de en geniş kabileler birliği olarak kullanır. Basra körfezi ve Zagros dağları arasında yaşayan Kaşgay Türkleri gibi. Soyun eli silah tutan tüm erkekleri askerdir. Bayındır ulusundan diye tanıtır. Oymaklara boy dendiği ve boy federasyonlarına yine boy dendiği çok görülmektedir. Biz de bundan sonra duruma göre. hayvan gibi nedenlerle sürekli kavga çıkar. Çocuklar büyüyene kadar. ona bir er adı. araştırmacılarca yerinde fiilen incelenmiştir: Baykal gölü kıyısındaki Türk toplulukları. Akkoyunlu obasındandır. 31 .. Bir genç silah kullanabilecek yaşa geldiğinde. Nüfus artınca soy ikiye bölünür. Ana soy alt soylara ayrılır. Uzun Hasan ise kendini. onlara yetiştirilmiş sürüleri teslim edilir. Yani kısacası. onlar adına hayvanlar ayrılıp. çok özel durumlar hariç. Bir asır önce Yakutlarda olan. İki kardeş soy arasında kardeşlik ilişkileri sürdürülür. Kimi tarihçilere göre. Uzun Hasan Oğuz ili. Her soyun bir damgası. Ulus da böyle bir kavramdır. İki kardeş soy bir oymak veya boy oluşturur. yeni bir soy oluşturur. İyi ve kötü kaderi herkes paylaşır. bize uygun geleni kullanacağız. oymak (fratri veya boy). diğeri yeni bir otlağa yerleşip. Soylar arasında kadın. hayvan alınıp fakir ailelere verilir. göçebe Türk toplulukları şöyle sınıflandırılabilinir: Urug (soy veya gens). Aynı kemikten inenler soydaştır. ok (tribu). Bayındır boyu. Kaşkarlı Mahmut bile kabile anlamındaki Oğuzca boy deyimini. Soylar büyüdükçe. Ulus bazen soy gibi ufak bir akraba birimini belirtmek için.. Her hangi bir ailenin büyükleri ölse.Kemik Soy. Oymağın tüm soylarını ilgilendiren konular. bu kurultayda görüşülür. Zenginleşen bir aileden. Bu kavgalar silahlı çatışmalara kadar varabilirler. Soyun bir üyesine verilen zarar. Oğuz ili. bir savaş çığlığı ve bir adı vardır. Roma ve Germen örgütlenmesinden farklı değildir. Ve çocuklar büyüdüğünde. çocuklara bakılır. yeni otlak ve av alanları bulmak için bölünürler. Bunlara ok denir.

yabancıya borç ödeme. Kuralları vardır. Yeterli artı ürün oluşmamasından. baba. geleneğe göre. büyük sofralar kurup. Yunus Emre malın yağmalatılmasını tanrı aşkının gereği sayar. bayram ve düğünlerde. yağmalatır. Türklerde özel birikimi engellemeyi ve toplumsal eşitlik ve dayanışmayı amaçlayan yağma geleneği. Bir haksızlığın tamiri için yapılır. topluluğa aittir. Baranta adi bir yağma değildir. Yakın akrabalar dışında. Toprak. hırsız veya haydut kovalama. gündüz yapılır. Osman Gazi. gereği kalmadığı halde yüzyıllar boyu sürer. ilk fırsatta geri ödemek zorunluluğu vardır. Türk beyleri şölen (toy) vermek ve belli sürelerle malını yağmalatmak durumundadır. Ortak çalışılır. ortak tüketilir. Tüketimde eşitlik. yakın akraba muamelesi görür ve barantaya konu olabilir. katkısına bakılmaksızın tüm topluluk üyelerine paylaştırılır. Hanlar. o kadar güçlüdür ki. Böyle bir toplumda sınıflar da yoktur. dede ve amca mallarına isterse zorla el koyabilir. kıtlık gibi özel ve belirli koşullarda uzak akrabaların mallarına da el konulabilinir. başlık ödeme. Ana–erkil ailenin bir kalıntısı olan dayı. Yakın akrabalar için bu bir mecburiyet değildir. Çayırlar ve hayvanlar öncelikle topluluğa aittir. toprakta özel mülkiyeti gereksiz kılar. baranta olduğu ilan edilir. Ekonomik uğraş. Buna Kazak Türklerinde Baranta denir. toplulukça planlanır ve elde edilen ürün. Ancak uzak akrabalardan el konan malları. her gelen geçene sofrasını açık tutar.Türklerde baba. 32 . yani fakirlikten ileri gelen bir toplumsal eşitlik vardır. amcalar ve dede tek bir birim sayıldığından oğul.

Cezaya katılmak. Türk boylarında cinsel özgürlük ve tutucu olmayan 33 . Topluluğun bir üyesi cezaya çaptırıldığında. boy üyelerine zarar verirse. cezanın büyüklüğü ile veya zenginlikle orantılı değildir. sadece suç işleyeni değil. suça iştirak etmiş sayıldığından cezanın tüm akrabalarca ödenmesi sorumluluğu vardır. çok sayıda erkek çocuk olmasına önem verilir. tüm akrabaları öder. cezayı sadece suçlu değil. ceza karşılanır. Bu nedenle. maddi olarak ödenemeyecek kadar büyükse ve hem yakın ve hem de uzak akrabaların mal varlıkları bu ödemeyi karşılayamıyorsa. suçu işleyenin tüm boyunu sorumlu tutar ve o boyun herhangi bir üyesinin malını yağma edebilir. Bir nevi müteselsilen kefalet vardır. Ceza. Döl alma ve cinsel konukseverlik bu nedenle de bir kurum olarak toplumdaki yerini korur. İşte bu aile içi dayanışma nedeniyle.Asabiyyet Kırgızistan balbal Yabancı bir boyun üyesi. boy. Ve çocuğun babasının kim olduğu konusuna da pek önem verilmez. bir aile ne kadar çok akrabası varsa kendini o kadar güvenli ve güçlü hisseder. Aile içinde cezanın paylaşımı gibi başlık parası da paylaştırılır. o zaman nişanlı olmayan bir kız verilerek.

boydan kovulmak anlamına gelir ki. Bazen de akınlar. Zamanla unagan-bogol ve efendi boy arasındaki ilişkiler normalleşir. hep bu büyük ve kalabalık aile düşüncesinin bir ürünü olsa gerektir. efendi boya akrabasıymış gibi davranmak zorundadır. Kurban törenlerinin en önemli dini ritüel (belli aralıklarla tekrarlanan ayin) olduğunu unutmayalım. ölüm cezasıyla eş anlamlıdır. Unagan. Asya bozkırlarında. Örneğin Göktürklerin kurucusu olan boy. ister yabancı. Boy dışında kendi adları geçerli değildir. Cengiz Han. en küçük ekonomik birim olan soy da ise. Erkek çocuk olmayınca soy bitmiş. Kişisel özgürlükleri oldukça korunur. Cengiz Handa. ölen amca ve yeğen karılarıyla evlenme geleneği vardır. verirler. İbn-i Haldun. toplumsal yaşamın egemen yapısı gibi görülür. akrabalık ilişkilerinin düzenleyici olduğu izlenmiştir. kabile yaşamını sürdürürler ve mülklerini muhafaza ederler. tek başına. Bu nedenle aile boydan kovulur. Unagan-bogol. kendi adının da boy dışında önemi olmadığından. Bilge kağan der ki: " Çin bir kişiyi aldatsa.yaklaşımlar. kabileler arası bir kurumdur. efendi köle ilişkisinin gündeme gelmesini önler. yenen boyun yönetimine girmesine yol açar. Unagan-bogol. bir boyun bireyler gibi öleceği düşünülür. Çok karılılık da. aile yapılmakta olan boyun kurban törenine yetişemez. Yine. daha çocuk yaşında. kendi istekleri ile başka bir boyun koruyuculuğuna sığınırlar. Akraba ve dost iki boya dönüşür. bağımsız yaşama olanağını yitirerek. Savaştaki yenilgiler. Genelde bağımlılıktan çıkmak silah zoruyla gerçekleşir. zaman zaman bağlılık ilişkilerinden bağımlılık ilişkileri haline dönüşür. savaşlar. Boya olan göbek bağı ile bağlılık. Hâkim boy ve unagan-bogol ilişkileri. efendi köle ilişkisine benzemez. Efendi boyun sürülerine bakar. " Boyun kurban törenlerine katılmak birey için bir haktır. Birbirlerinden kız alıp. Kurban törenlerine sadece boy üyeleri katılabilir. Bundan 8 asır önceki Orta Asya Türkmenlerinde. babası öldükten sonra. Zaten göçebe boylar arasında kültür farkı olmaması. geç kalır. bütün boya zarar vereceğine inanılır. annesi tüm ailesini babasının mezarını ziyarete götürdüğünden. Törene alınmamak. verilebilecek en büyük cezalardan biridir. bu. efendi boyla birlikte göç eder. Sürek avlarında. Unagan-bogolun kendi isteği ile bağımlılıktan çıkması çok ender görülür. Buna Unagan-bogol denir. Kabile haklı veya haksız olduğuna bakmaksızın herhangi bir kabile üyesini korumak için hemen birleşir. Boylar ve soylar arasındaki ilişkiler. annesini ve kardeşlerini doyurmaya. çok uzun süre devam eder. kıtlık nedeniyle yoksul ve zayıf düşen boylar. akraba boylar bile bağımlı duruma düşebilirler. Kolektif sorumluluk anlayışı o kadar güçlüdür ki. yenilen boyun. Geldiklerinde tören bitmiştir. av hayvanlarının çevrilmesini gerçekleştirir. Unagan-bogol boyların esas görevi efendi boya hizmet etmektir. ancak boyun bir üyesi olarak vardır. Yani unagan- bogol köle bir boy değildir. yağmalar. göçebe yaşamın sadeliği. aslında büyük aile kavramının bir sonucudur. aileler birliği) ölümden kurtulamayacaktır. Böylece sadece yabancı boylar değil. Tüm emeklerini efendi boy için harcamazlar. Boydan kovulan biri. budunu (boylar birliği. Bozkırda karşılaşan iki kişi birbirine boy adlarını söyleyerek tanışırlar. üvey annelerle. Ölüm cezası verilmiş biri kaçarsa ve yakalanamazsa erkek çocukları o ailenin elinden alınır. Unagan-bogollar kendi aralarında kabile bağlarını yitirmezler. Akrabalık ilişkileri. artık boyun adını kullanamaz. bu aile kabile dayanışmasına “ Asabiyyet “ der. yaşatmaya çalışır. Boyun dışında birey bir hiçtir. onun bütün soyu. ekonomik mantığın üst yapı kurumlarında işlediği.bogol kurumu ile boylar arası eşitsizlik ve boylar arası hiyerarşi ortaya çıkar. 34 . Bu kişiler arası bir kurum değil. Bir soyun kurutulması da meydana gelecek en büyük felaketlerden biridir. bu büyük aile olgusunun ışığında. ister akraba olsun. adsız kalır. Birey. Bir kişinin yanılgısının. daha çocukken. Soyun kurutulması. ölmüş olur.

Juan-Juanların unagan-bogoludur. Sonra ayaklanıp, Juan-Juanlara boyun eğdirir. Unagan-
bogolların kendi unagan-bogolları da olabilir. Böylece, ortaya, bazen, zincirleme bir
bağımlılık çıkar. Unagan-bogol, efendi boy farklılaşması, her ne kadar köle efendi
farklılaşması değilse de, yine de bir ekonomik farklılaşma ve sömürüdür.

Boylar arası eşitlik bozulmuştur. Bazı aileler gittikçe zenginleşirler, bazı aileler de
fakirleşirler. Eski Çin kayıtları, Arap kayıtları ve arkeolojik bulgular Orta Asya’da çok zengin
ailelerin varlığını gösterir. Zengin aileler nüfuz ve güç kazanırlar. Fakir aileler ise
önemsizleşirler.

Aile zenginleşmesinin kaynağı hayvanlardır. Ancak, köleler de bu zenginliğe katkıda bulunur.
Zengin aileler, tüm boyun hizmetinde olan unagan-bogol kullanmak yerine, kişisel köle
kullanmayı tercih ederler. Unagan-bogol boylar içinde de bazı aileler zenginleşir. Zenginleşen
aile efendi boyun aileleri ile eşit statüye kavuşur. Ve hatta efendi boyun fakir aileleri, unagan-
bogolun zengin ailelerinden aşağı sayılır. Böylece, statü açısından şöyle bir durum ortaya
çıkar: Zengin efendi boy aileleri, normal mülk sahibi (orta halli) efendi boy aileleri, zengin
unagan-bogol aileleri, fakir efendi boy aileleri, diğer unagan-bogol aileleri ve köleler.

Zenginleşmenin artması, belli bir sınırdan sonra, boyun iç dinamiği ile olamaz. Çevre
zenginliklere el koymak gerekir. Bu da savaş ve yağma demektir. Savaşta ise yetenekli bir
askeri şefin varlığı önemli hale gelir. Şefin iki işlevi vardır: biri savaşçı (saldırı ve korunma),
diğeri ekonomiktir (yağma ve birikim). Bu iki amaç bir bütündür. Askeri şefin işlevi, yakıp
yıkıp öldürmek değildir, doyumluk (ganimet) sağlamaktır. Başarı, elde edilen hayvan ve köle
sayısı ile ölçülür. Böylece, avcılık döneminde üretim aracı olan ok, yay ve kılıç bu
özelliklerini göçebe toplumda ve ileri ki aşamalarda devam ettirir. Savaş, toplumun korunması
ve mülk edinilebilmesi için baş ödev olur.

İlkin yetenekli bir askeri şef seçilir. Yeteneklilik koşulu, askeri şefliğin babadan oğula geçen
bir aile tekeline girmesini önler. Ancak, başarılı bir askeri şefin yerine, yetenekli ise oğlunun
geçmesi yeğlenir. Zaman içinde, başarılı askeri şefler, görevlerinin kendi ailelerinde kalmasını
sağlayarak, boy üzerinde aile tekeli kurabilirler. Böylece boy beyleri ve bey aileleri ortaya
çıkar.

Kırgızlara ait Yenisey de bulunan yazılı taşlara dayanarak o çağdaki Türklerin ortalama
yaşları söylenebilinir. Bu taşlar genellikle cenaze törenleri ile ilgilidir ve ölenin evlenme ve
ölüm yaşları kaydedilmiştir. Bu taşlardaki bilgilere dayanılarak evlenme akitlerinin 15 – 16
yaşlarında yapıldığı ve ölüm yaşı ortalamasının 45 olduğu anlaşılmaktadır.

35

Türklerde sınıflar

Bey ailelerinin ortaya çıkışı ve zenginleşmeyle birlikte, aynı atadan indiği kabul edilen boylar,
genişleme ve büyüme istidadı gösterirler. Akraba olmayan boy ve obalar, boya katılır. Boyun
soy kütüğü (şeceresi) yeniden düzenlenir ve yabancılar da aynı atadan iniyor varsayılır. Bu
fiktif akrabalık da gerçek akrabalık kadar geçerlidir. Güçlü bir boy, yabancı zayıf bir boya
ittifak önerir ve ittifak olursa, zayıf boy, güçlünün yaşça ufak akrabası olur. Soy kütüğü yeni
duruma göre ayarlanır. Köleler de zamanla veya bir sonraki kuşakta özgür olurlar. Sürekli
kölelik yoktur. Soy kütüğü, köleleri de boy üyesi saymak için genişletilir. Böylece boy,
giderek salt bir akraba topluluğu olmaktan uzaklaşarak aynı totemi kabullenmiş, aynı soy
kütüğüne bağlı, bir topluluk haline dönüşür.

Bazen güçlü ve zengin bir aile savaşta yenilip dağılmış, birbirinden çok ayrı yabancı boy
kalıntılarını, oba ve daha ufak bölümleri bir araya getirerek boy teşkil eder. Örneğin: İlteriş
Kağanın kurduğu Türk Budun (Tu-kiu, Türük), Bumin kağanın dayandığı Türk Budun ile
tıpatıp aynı değildir. Türk Budun, Tonyukuk’un deyimiyle ölmüş, yok olmuştur. Türk
Budunun yerinde boy kalmamıştır. İlteriş Kağan, 17 erle işe başlar; sağdan, soldan insan
toplar, 70 olur; Büyük çaba harcayarak 700 e çıkar. Karakurum'a çekilir, çoğalmak için
bekler. Sonunda 2000 asker çıkaracak bir nüfusa erer. Başlarında kurttan türediğine inanılan
ve Türk (Türük) denilen, Aşina soyundan bir aile vardır. Bu Türk Budun, dağınık oba, aile ve
boyların yeniden örgütlenmesine dayanır. Mutlaka bu yeni Türk Budunun içinde, eski Türk
Budun kalıntıları da vardır. Ancak, bu budun artık eski Türk Budun değildir. Aynı soydan
inen bir akrabalar topluluğu değildir. Hatta başlangıçta dil birliği bile yoktur. Ama kısa sürede
Türk Budunda dil birliği sağlanır. 2000 askerli Türk Budun, 3000 askerli Oğuz budunu
yenerek güçlenir ve Ötüken’e yerleşir.

Ötüken ormanı, göçebe Türk toplulukların birleşmesinde ve il tutmasında kutsal bir yerdir.
Türk Budunun Oğuzları yenip, Ötüken’de il tuttuğu duyulunca, dört bir taraftan göçebe
topluluklar gelerek onlara katılırlar. Bu birleşmelerle kurulacak olan konfederasyonun
temelini, Türk Budun ile savaşta dize getirilen Oğuz budun teşkil eder. Konfederasyonun
başına da, seçimle, Türk Budun Aşina ailesinden İlteriş Kağan getirilir.

Beyler, boy ve budunun birliği ve bekası için artık, çok önemlidir. Beylerin manevi gücü,
budunu bir arada tutar. Eskiden ailenin verdiği güven duygusu, şimdi beylerde cisimlenmiştir.
Kişi boysuz bir hiç olduğunun bilincindedir. Bu duygu, onun genlerine işlemiştir. Boyu ise bir
arada tutan beylerdir, bey aileleridir. Gerçek soylardaki bağlılık, kan bağı ile çok güçlü
gelenekle ve dinsel kurumlarla pekiştirilmiş, somut ve vaz geçilemez bir bağlılıktır. Fiktif

36

soylar da ise, bu bağ en az hakiki soylar kadar kuvvetlidir. Gönüllü bir birliktelik oluşmuştur.
Seçilen yeni kimlik, hakiki soyun tüm kurumlarını kapsar. Kan bağı ve aynı atadan inme
varsayılır ve buna iman edilir. Çok güçlü gelenek ve dinsel kurumlar zaten vardır ve genlerine
bakmadan herkesi kucaklar. Hakiki aileden, fiktif aileye geçilirken değişen ve öne çıkan esas
unsur beyler ve bey ailelerinin durumudur.

Daha önce beylerin, yararlılık esasına göre, bütün boyca seçildiğini, ama zaman içinde aynı
aileden sıkça bey seçilmesi sonucu, bey ailelerinin oluştuğundan bahsetmiştik. Yine de bu bey
aileleri, yeni beyin seçilmesi için bir olmazsa olmaz koşul oluşturmuyordu. Boy veya soy,
yararlı gördüğü herhangi birini kendine şef seçebilirdi. Tabii, bu yeni şefin, bey ailesinden
olması, denenmişlik, zenginlik, aile gücü açısından tercih edilirdi. Ama yine de şart değildi.
Şimdi ise, artık bey sadece bir bey ailesinden seçilebilir hale geliyordu. Böylece bey aileleri
daha da önem ve vazgeçilmezsizlik kazandılar. Böylece, tabiri yerinde ise, bir göçebe toplum
aristokrasisi oluştu. Budun, göçebe kaldıkça, bu yeni durum, herhangi bir değişikliğe yol
açmıyordu. Ancak, yerleşik düzenle temas sağlandığında ve hele yerleşik düzen kuran
devletlerle bir araya gelindiğinde, bey aileleri çok daha işbirliğine yatkın oluyorlardı. Ve
aristokrasinin genel karakteri icabı, daha zengin, daha kültürel, daha konforlu bir yaşamı
tercih ediyorlardı. Bu ise budunun başsız kalması, dağılması demekti. Böylece budun
menfaatleri ile bey ailelerinin menfaatleri çelişmeye başladı. Örneğin: Çin işgalinin yaşandığı
topraklarda ve zamanda: Çin lüks tüketimine ve yaşam biçimine alışan beyler, soyluluk
ayrıcalıklarını korumak koşulu ile Çin'in hizmetine girerler. Türk adlarını bırakıp, Çin adları
alırlar. Aristokrasi, yabancı bir ülkenin tutsaklığına kolayca alışmış ve kendi adet ve
geleneklerinden kopmuştur. Budunun geniş halk kitlesi ise tutsaklığa alışamamış ve
geleneklerine bağlı kalmıştır. Budun perişan olur. Budun bu durumdan kurtulmak istese de,
örgütsüz olduğundan başarıya ulaşamaz. Bilge Kağan, bunu, beylerin ihaneti olarak tanımlar.
Budun, Çin imparator veya prenslerine ve kendi beylerine düşman olur.

Orhun yazıtları, beyler ve kara budun ayrımı
yaparak, bu duruma, güçlü bir kanıt getirir.
Yazıtlarda, Karluk beyleri Çin’den kaçınca,
Kara budun denilen Karluk topluluğu,
Kağanım geldi diye sevinip, alkışladığı
yazılır. Yazıtlarda tutsak Türk Buduna, Türk
Kara Kamag Budun denir. Kara, soylu
olmayan boy kitlesi anlamındadır. Şine Usu
yazıtı da ak beyler, kara kitle ayrımı yaparak,
ayrımı iyice somutlaştırır. İlk Türk
yazıtlarında gördüğümüz, bu ak ve kara
farklılaşması, Orta Asya Türk ve Moğol
topluluklarının önemli bir kısmında
günümüze kadar gelir. Boylar da ak ve kara
kemik ayrımı yapılır. Böylece aynı kemikten
inmiş akrabalar arasında soylu, soysuz (kötü
bir anlamda değil) ayrımına gidilir. Ak
kemikten olan soylu beyler yöneticiliğe
yükselir, kara kemikten olanlara ise beylik
yolu kapalıdır. Kara kemik, ak kemik
evlenmeleri de yasaklanır. Bu ayrım,
Türklerde değil, Ama bazı Hint-Avrupa dili
Orhun yazıtları

37

konuşan topluluklarda kast düzeninin başlangıcı olmuş olabilir.

Ak kemik, kara kemik ayrımı devlet kuruluşuna yaklaşan Kalmuk, Kazan, Özbek, Göktürk
gibi topluluklarda mevcutken, devlet kuruluşuna yaklaşamayan Altay Türkleri, Kırgızlar,
Buryatlar, Kansu ve Türkmenler arasında yoktur. Altay Türkleri, çok dar bir alanda göçebelik
yapan, az sayıda ve dağınık topluluklardır. Sınıf farklılaşması ve siyasi kurumlar pek az
gelişmiştir. Bu nedenle, Altay Türklerinde akrabaları eşitleyici ve birleştirici kemik kavramı
vardır. Akrabaları ayırıcı ak ve kara kemik kavramı yoktur. Türkmenlerin Anadolu’ya
gelenleri, Selçuklu ve Osmanlı gibi büyük devletler kurmayı başarır. Ama esas Türkmen
kitlesi Orta Asya’da kalır ve orada güçlü bir siyasi yapı oluşturmayı başaramaz. Ak kemik,
kara kemik ayrımı gerçekleşmez. Uygurlar, Göktürkleri yıkıp devlet kurduklarında ak kara
kemik ayrımı vardır. Ancak Uygurlar dağılıp, yerleşik düzene geçince, sadece ak kara kemik
kavramı değil, kemik kavramı bile unutulur. Uygurlar, yerleşik düzenin normal sınıfsal
ayrımına geçerler. Sonunda şöyle diyebiliriz, akrabalık temeline dayalı göçebe topluluklarda
iktidar tekelini ele geçiren beyler, ak ve kara kemik ayrımını çıkararak ve bunu işleyerek tekel
durumlarını kuvvetlendirmişlerdir.

Ak kemikli soylar, Türk ve Moğollarda boy, budun ve il düzeyinde görülür. Cengiz soyu
(Altan soyu) gibi ünlü soylar, bütün bozkırda etkindir. Göktürklerin Aşina soyu da böyledir.
Altan soyu, Aşina soyu gibi soylar, imparatorluk düzeyinde ak soylardır. Hiyerarşinin daha alt
katmanlarına inildiğinde, boy ve budun seviyesinde, ak kemikli bey soyları vardır. Ak kemikli
bey soyları, budunun kuvvetlenmesi ile daha üst hiyerarşik katlara çıkarlar. Bir anlamda ak
kemikli bey soyunun durumunu, budunun durumu belirler. Ama bunu tersi de doğrudur.
Boyun daha alt bölümlerine, soylara gelindiğinde, artık soy içinde ak kemik, kara kemik
ayrımı görülmez. Bir soy ya aktır veya kara.

Niçin Türkler ak kemik karşısına kara kemik kavramını koymuşlardır. İnsanlığın kısa ama
kendine göre uzun tarihinde, anonim olan her şey, uzun süren deneyimlerin ve gözlemlerin
sonucudur. Nasıl doğa, her yeniliği zamanla ve şartlara uyumunla imtihan ederse, insan
toplulukları da geleneklerini, kavramlarını, alışkanlıklarını aynı metotla yaşatır veya
öldürürler. Türklerde de kara kavramı, akın karşısında yer alır ve onunla uyuşmaz bir biçimde
ayrılır. Aradaki sınırlar çok kesin ve keskindir. Ama kara da ak kadar var oluşun bir
parçasıdır. Ve biri olmadan diğeri olmaz. Günümüzde eskiden gelen bazı deyimler, örneğin
kara gün (olmasını istemememize rağmen olan, zor ama dayanılması gereken günler),
karabasan ( bize mutluluk vermeyen, psikolojik bozukluklarımız), kara kış (zorlu, hüzünlü,
sert geçen mevsim), kara sevda (vazgeçilemez, kavuşulmazsa insanı mezara götürecek
sevda), hala kullanılmaktadır. Kara da bir kuvvet, kudret ve şiddet vardır. Kara, ad olarak ta
kullanılmıştır: Karatay, Karaboğa, Karalaçin, Karahanlılar gibi. Ad olarak kullanılmasına
bakarak, Kara da aşağılatıcı bir unsur bulunmamalı diyebiliriz. Altay kavimlerinde Kara
kuzeyi belirten yön olarak kullanılmıştır. Osmanlı’da, fakirlerden alınan 6 akçe vergiye Kara
resim denir. Koyun sayısı 24 ün altına düşen Yörüklerden alınan 12 akçe vergi Kara salgın
diye adlandırılır. Yasta, ak giysiler çıkarılır, kara giysiler giyilir. Dede Korkut’ta Bayındır
han, çocuksuz beylerini kara çadırda oturtur. Türklerin dini olan Şamanizm’de, iyi ruhlar (ak
nemeler), kötü ruhlar (kara nemeler) vardır. Altay’da Şamanlar ak kam, kara kam diye ikiye
ayrılır. Ak kamlar, yalnız göğe, aydınlık evrenin egemeni Ülgen’e ve oradaki iyi ruhlara
Şamanlık ederler. Kara kamlar ise, yeraltını temsil eden Erlik ile ona bağlı kötü ruhlara (kara
töz) e Şamanlık ederler. Kişinin ölüm kararını, Tanrı Ülgen ve Tanrı Erlik, kara kütükten
(kara töngüş) alırlar. Yeraltında kötü ruhlara giden şamanın kılavuzu karabataktır. Yeraltı
dünyasının egemeni Erlik, kara çamur veya kara demirden yapılmış bir sarayda, kara bir taht
üzerinde oturur. Tanrı Erlik’in babasının adı Kara Kan dır. Hayattaki olumsuzlukların, salgın

38

bağımlılık. Bu beyaz kısrakların sütünü kimse içmeye cesaret edemez. Ama bu görünüş bile değişmez değildir. Yalnızca büyük Han ve onun soyundan gelenler içebilir. hemen diğer hayvanlardan ayrılırlar. belinde ak kızların ufak maketlerini taşır. Örneğin. ak budun olamaz. 12 sürü başı olur. Bir saygınlık belirtisi olan süslerle süslendiklerinden. bir kumaşa sarılıp. Sürü 300 den fazla ise. gök tanrılara onlar kurban edilirler. Bunca örnek. Onların yünleri kırpılmaz ve kasaba satılmazlar. Kara da kara. Hayvan ve insan boyları birbirine göre. Öldüklerinde.. " Ak hayvanlar. elbisesi. törenlerde şamana coşku ve esin verirler. hayvanlar insan şekline girebilir. Ve toplum yönetenler ve yönetilenler olarak. bu kadar üstün tutulurken. Erlik’in her şeyi karadır: saçı. İnsanlar hayvan şekline. tarafsızlık. Sayıları belki de on bini aşar. en azından ikiye bölünmüştür. Sınırlar iyice net çekilmiştir. yüzü. Hayvanların da şefleri. Kara budun. Sürünün hepsinin geçmesini ve uzaklaşmasını bekler. insanlar ve hayvanlar sadece görünüşte farklıdırlar. kağanları. Şefler sürünün başında yürür ve sürüyü yönetirler.. ama yüceltilmez de. Her ikisi de boylar halinde örgütlenmiştir. Erlik’in kızları da karadır ve şehvet düşkünüdürler.. Ayrıca büyük sayıda çok beyaz inek vardır.. Şaman inançlarına göre. Karada horlayıcı ve küçültücü bir taraf yoktur.hastalık gibi afetlerin. kamçısı vs. yasaları. Onlara sanki kendi efendileri imiş gibi saygı gösterirler. Sade halk gibi. Orada başka renk at bulunmaz. İnsanlarla. Sürü şeflerine özel dikkat ve saygı gösterilir. " Kar gibi beyaz kısrak ve atlardan bir hara vardır. felaketlerin Erlik’ten geldiğine inanılır. 300 hayvanlık bir sürüde 6 sürü başı vardır. Marco Polo. Gömüldükleri yere taşlar koyularak. Ak aktır. törenle gömülürler. Kara hakir görülmez. Ak kızlar. Ama yeraltı tanrılarının kurbanları kara hayvanlardır. onlara mezar yapılır. Şaman. şu ilginç bilgiyi verir. çayır ve ormanlardan geçerken büyük saygı görür. hak ve ödevleri vardır. Karaya karşı saygı duyulan bir çekingenlik vardır. Herkes sürüye yol verir ve sürünün hoşuna gitmek için elinden geleni yapar. Ama iyilik ve şefkat te yoktur. büyük bir senyör ve baron da sürünün içinden geçmeyi aklından bile geçiremez. Buna karşılık Ülgen’in kızları ak kızlardır. 39 . sakalı. koyun sürüsü Yörük boyuna karşı bağımlılık (unagan-bogol) ilişkisi içindedir. Sürü şefleri erkektir. Kara budun ve Karanın ne anlama geldiğini göstermek için yeterlidir. hayvanların yaşamları benzer şekildedir. Bu beyaz hayvanlar. dostluk ve düşmanlık durumlarında bulunurlar.

Kadın soy zinciri tanınır. Karluklarda ve Uygurlarda bu gelenek uzunca bir süre yaşar. Anadolu’da hala Taptuklu Türkmen topluluğu içinde cinsel konukseverlik vardır. Akhunlarda kardeşlerin ortak karısı vardır. Ancak. bir ata anadan inen. konuklara aile içinden bir kadın sunma şeklinde görülür. Şato Türklerinden inen Mongurlar da konuğa yakın zamana kadar evin bekâr kızını sunarlardı. Türk topluluklarının Ana erkil dönemi hakkında bilgi yoktur. Döl alma geleneği ana erkil dönemden bir kalıntıdır. Soy. Ancak. erkek çocuk sahibi kadına tanınan üstün mevki. Türklerin tarih sahnesine çıkışında hala vardır. Böylece. Uygurların atası sayılan Töles Türk boylarında. Kadınlar. Türk boylarında. Dayıya verilen özel önem ana erkil bir kalıntıdır. ana tarafından yürütülür. hatta oğul adına hükümdarlık yapabilme ayrıcalığı vardır. Ortak kocalar ve ortak karılar. ortak koca olan kardeş sayısı kadar başlarında boynuz taşırlar. Bizans elçisine kadınlar sunulur. olmamışmıdır bilinmemektedir. Tanıdığımız ilk Türk toplulukları Ata erkil özellikler gösterirler. kadın tarafından kandaş ve aralarında evlenme yasağı olan bir akraba gurubu doğar. Ana erkil kalıntılar. To-ba Türkleri (Tabgaçlar) bir Hun kadınla ile bir Çinli babadan türerler. fakat ortak kocalar. Koca döl sağlamakla yükümlü yabancıdır. tüm Türk topluluklarında kardeşler arasında cinsi ilişki yasaktır. Atilla’ ya giden Bizans elçisi. ilk çocuk doğana kadar erkek. ölen Bleda’nın karısı tarafından yönetilen bir kadın topluluğunca ağırlanır. soya dönüşür. Döl alma. Orta Asya Türk topluluklarında ortaklaşa ailelere rastlıyoruz. kadının ailesi ile birlikte oturur. Hiç kardeşi olmayan tek kocalı kadın 1 boynuz taşır. hiç bir kadının erkek kardeşi değildir. Sürü. Ata erkil düzene 40 . Bu nedenle soy ağacı. Ana erkil dönemin meşru döl alma usulü. Bu topluca evliliklerde bir çocuğun babasının kim olduğu bilinmez.Türk Kadını Atina'nın efsanevi kralı Theseus'un Amazonlar'ın saldırısına uğrayışını gösteren bir kabartma. kadın egemenliğindedir. Hazarlarda. Örneğin: Efsanelerde Türkler dişi kurttan türerler. Bundan 400 yıl önce. Doğan çocuklar Çinli değil Hun sayılırlar. fakat ana kesinlikle bilinir. Belli sayıda kadın ve erkek arasında ortak evlilik vardır. Karı ve koca ayrı soydandır. Böyle bir dönem olmuşmudur.

tüm Türk topluluklarının geldiğini söylemek mümkün değildir. Türk kabileleri içinde kadınlar büyük bir serbestliğe sahiptiler ve erkeklerin yaptığı her işi yaparlardı. daha büyük göçebe yapıların ortaya çıkmasına sebep olurlar. Ata biner. aslında kadın kocayla değil. dövüşür. Devlet içinde yüksek görevlere geldikleri dönemler de olmuştur.geçildikten sonra da meşruluğunu korumuştur. Bu gelinen sonuç itibarı ile bakıldığında. onu öldürmez ve yiyemez. bağımsız klan ve boylar şeklinde yaşıyorlardı. işgal edilen yerlerde feodal veya köleci bir kuruluş meydana gelmez. Ortak bir düşmana karşı verilen savaşlar ve sürek avları gibi nedenlerle. Göçebe fetihleri sonunda. çok karılılık Türk boylarında uygulanan aile biçimidir. Başlangıçta Kadınların ölen kocaları ile birlikte gömüldüğü bilinmektedir. ortak bir kültüre sahip bulunan ve bunun tam olmasa bile bilincinde olduğunu kabul edebileceğimiz. Bununla birlikte ilk karı aile içinde diğerlerinden daha özel bir konumda tutulur. geçici bir başkan seçerler. Hatta bazı kabilelerde. fakat geyikleri öldürür ve yerdi. Bu bugün de böyledir. Türk boylarında gayri meşru ve meşru çocuk ayrımı pek görülmemektedir. Zaten geçen asrın başında bile Altay dağlarındaki bazı topluluklar ve Sibirya’daki Yakutlar. budun aşamasını geride bırakmaya başlamış bir topluluk. Bu tip oluşumlarda Budun. Bu boylar değişik hayvan atadan indiklerini kabul ederek. Yalnız genelde. birbiri ile anlaşmada zorluklar yaşayacak kadar değişik varyasyonlar içerdiğini biliyoruz. Şaman ayinleri düzenlerlerdi. boy. o tarihte. ölen kadının bakımının sağlanması için. merkezi bir devlet yaratmaya en az elverişli olan yapıdır. ölen kocanın yakın bir akrabası ile evlenmesi geleneği geldi. at üzerinde. soyla nikâhlıydı. cinsiyet ayrımı gözetilmezdi. Kadınların klanları üzerinde çok etkili oldukları bellidir. Bu büyük boylar da birleşip Budun teşkil ederler. birleşmeye ön ayak olan boyun. Bozkırda en güçlü göçebe imparatorlukların yapısı bile gevşek konfederatif yapıdır. ok atarak erkeklerle birlikte dövüştüğü hep anlatılır. vergiye bağlı bir oluşum gerçekleşir. boyların bu denli birbirinden kopuk olmadığını da ilerde göreceğiz. boylar da kendi aralarında gevşek konfederatif bir yapı ile birleşerek. üvey anne. Zaman içinde boylar guruplaşır. aynı hayvan atadan gelmeyenlerden özenle kendilerini ayırırlardı. İslam’ın yayıldığı dönemde ortak bir dil konuşan. Göçebenin toplumsal yapısı. kendi kendine yeten özerk ekonomi ve savaş birimleri olarak yaşarlar. Tavşan atalı boy bu hayvanı kutsar. İşte Yakut boyları birbirine bu denli yabancı idiler. genellikle. Erkek ölünce. Türk boyları. çok kocayla (hepsi birbirinin kardeşi) evlenmiş kadınlardan oluşan Türk ailelerine de rastlanır. Türk kadınlarının savaşlarda. Bu zorla yapılan bir işlem değildi. egemen boyun hayvan atasını ve totemini kabullenir. avlanır. bir etnik grup vardı. Türk göçebe toplumunda her iki cins de bir birine tamamen eşitti. Türkçenin çeşitli kollarını konuşan çeşitli Türk toplulukları vardır. Geyik atalı boy da geyiğe dokunmaz ama tavşanı yerdi. Konuşulan ortak dilin de tıpatıp aynı olmadığını. Hangi açıdan bakılırsa bakılsın. Boy ve Budunlar. Kendilerinden çok büyük veya yerleşik topluluklarla savaşmak gerektiğinde. ikisi de eşit haklara sahiptirler. daha sonra evlat edinme kurumuna doğal bir geçiş yapmışlardır. birbirinden çok uzaktaki otlaklarda. birleşip tek bir boy olurlar. ama savaş bitince eski bağımsız yaşamlarına dönerler. Birbirini yabancı kabul eden boylar arasında çekişmelerin ve hatta savaşların olması normaldir. rahat ok atabilmek için kadınların sol göğüslerini dağladıklarından bahsedilir. Genelde. Şaman dini inancının gereği olarak kadınlar bunu isteyerek yaparlardı. 41 . Çok kadınla evli erkeklerden oluşan Türk ailelerine rastlandığı gibi. Daha sonraları bu adetten vazgeçilerek. üvey oğlu ile nikâhlanabilirdi. Yukarıda sözü edilen sosyolojik aşamaya.

Göçebe bir topluluktur. o bölgede. Çin sınırına kadar yayılırlar. kızıl saçlıdır. bugünkü Kırgızistan’a. Hint-Avrupalı. Hint-Avrupa kökenli sayılan göçebe topluluklar. Mesaget. Aslında. çadırları. Hint-Avrupalı Yüe-çiler. İskit. Yüe-çiler yeşil gözlü. Hun baskısı ile İli vadisine. Moğol kökenli boylar ve Türkler. Karpatlar ile Siri Derya arasındaki düzlüklerde Sarmatlar. Çin yakınlarında yaşarlar. Kafkasya ve Aral gölü çevresinde Alanlar vardır. Güney Sibirya’nın doğusunda Moğollar ağır basarken. batıya gidildikçe Hint-Avrupalı kavimler ağırlık kazanırlar. Wu-sunlar.Türk genleri İli vadisi Orta Asya sadece Moğol ve Türklerin barındığı bir yer değildir. Seyhun nehrinin güneyinde Toharlar bulunur. Çin’den Volga nehrine kadar olan bölgede. Yüe-çiler geldiğinde Kırgız bölgesi kalabalıktır. At beslerler. Yani. bunlar kırmızı saçlı. İssuk gölü çevresine gelirler.200 civarında. göçebe bir yaşam sürmektedirler. Yüe-çileri Afganistan’a doğru iterler. Orta Asya’ da. Ancak. Kırgız bölgesinde eskiden beri kökenleri farklı üç gurup vardır. Germen boyları: Çin kaynaklarınca da belirtildiği üzere. yine Hint-Avrupalı olan Wu-sunlar vardır. O sırada. mavi gözlüdürler. kımızları vardır. keçeleri. Batıya doğru gidildikçe Hint-Avrupalı veya İranlı topluluklar ağır basar. Sarmat ve Mesaget adlı topluluklar. M. Mongoloid ve Türk kabileleri.Ö. etnik olmaktan çok siyasi bir yapılaşmanın ürünleridir. 42 . Aral gölü ile Siri Derya’nın kuzeyi arasında Sakalar (İskitler) vardır.

yeni kimlikler edinilip. fizik bakımdan farklı iki ayrı Türk tipi ortaya çıkar. Yani aynı veya benzer dili konuşanların benzer karakter yapılanmaları vardır. neredeyse yarı yarıya eşit bir karışımdır. Türkler tek bir etnik grup değillerdir. kabile örgütlenmesini unutmuş Özbeklerin ise Avrupalı tipine daha yakın olmalarıdır. o kimliğe bürünmüş olur. 43 . En doğrusu belirli bir Türk tipinin bulunmadığı söylemektir. Yukarıda çok genellenerek verilen bu benzetmeler bile aslında tam değildir. tüm göçebe kabilelerin aynı kültür. Bu kimlik Türk kimliğidir. Yani lafın kısası Türkler karma bir ırktır. bütün etnik gruplardan farklı bir kimlik kazanmışlardır. Pek çok topluluk Türk dilini hemen benimsemiştir. Macarlardan daha savaşçı ve yetenekli olduğundan. ova Kırgızlarından daha Moğol tiplidir vs. Bugün. Maygarlar bu yeni gelenlerin dilini kabul ederler. diğer toplumlardan onları ayırt edici özellikleri ortaya çıkmıştır. Türklere verilebilecek tek tanım aynı dili konuşuyor olmalarıdır. Türk boyları. Hint- Avrupa kökenli kavimlerle karışırlar. Avrupalı tipi egemendir. yukarıda sözünü ettiğimiz. geçiş tipleri bulunur. kim kimdire bakılmaz. vs genleri vardır. Yukarıda anlatılanlardan anlaşılacağı üzere. Afrika. Hint-Avrupa veya İran kökenli boylar da Türk boyları içine girip erirler. Moğollara daha fazla benzediğini söylediğimiz Dağ Kırgızları arasından birdenbire sarışın mavi gözlü kuzey Avrupalılara benzeyen tipler veya kumral Akdeniz tipleri ortaya çıkar. diğer boyları çok etkilerler. Çinli. Türkler tarih boyunca rastladıkları her kavimle karışmışlardır. Belki en en başta bir Türk tipinden bahsedilebilinirdi. Türkleşen Hint- Avrupa kabileleri. Böylece. Bu nedenlerle Türklerde karakteristik fiziksel özellikler belirlemek imkânı kalmamıştır. Böylece. Asya’nın Doğusu ve Batısı arasında. " De Administranda " yazıldığı esnada. kabile örgütlenmesini koruyan göçebe Özbeklerin Moğol tipine. Türk boyları. erirken. Batıya göç ettikçe. eski kimlikler unutulur. Türk. Bozkırda daima kimlikler değişir.İran orijinli boyların. İranlı. Türkler kesinlikle bir bütün oluşturarak. çok eski tarihlerden beri. Macarlar Türk Kabar dilini konuşuyorlarmış. Batıda Avrupalı Türk. Doğuda Mongoloid Türk tipi ortaya çıkar. Verilen örneklerdeki gibi. Batı ile Doğu arasında ise. Kim kimin dilini kabul ederse. Ancak. Karışmalar ve katılmalar olur.. Burada enteresan olan. Yine Türk erkekleri genellikle eşlerini dışarıdan. Örneğin: Macar (Magyar) budunu Ugor. Çok çeşitli öğelerden oluşmuşlardır. yeni dillerinin etkisinde biraz değişir. Burada. Orta Asya’da ne tam Avrupalı. filozofik tavır (din) ve aynı ekonomiyi paylaştığını unutmayalım. Kim neydi. Zaten saf bir ırk yoktur ama Türkler kadar karışmış bir başka ırk az bulunur. Ama şimdi Türklerin DNA’sında elmacık kemiklerini çıkık ve gözlerini çekik yapacak genlerden fazla. Hint- Avrupa boyları içine girip. Bu üç Kabar boyu. Ancak unutulmamalıdır ki zihniyet dile yansır. Bu nedenle. Tacik ve Türkmenlerde. Türk olmayanlardan seçmek eğiliminde olmuşlardır. Ünlü Doğu Roma yapıtı " De Administrando’ ya " göre: Macarlara üç Türk Kabar boyu katılır. Türkçe konuşanlara Türk denir. Alan ve Slav boylarından kurulmuştur. Moğol. Dağ Kırgızları. Ayrıca Türkçe dil olarak büyük bir çekim gücüne sahiptir. Kimin ne olduğunu belirleyen. sadece dildir.. Soğdlu. Ancak bu karışımın zaman içinde kendine özgü yasaları. Özbekler. yapıtta Macarlara daima Türk denir. ne de tam Moğol tip vardır. bugün kim bizimle ye bakılır. bunların derece derece değişen karışımları vardır. eski adları. Yüe-çilerin ve Türk boylarının oluşturduğu bir kabileler konfederasyonudur. eski adlarını genellikle korumaya devam ederler. Kafkas. bu durumda. Rus. Yunan.

Tatarlar. Şimdi bizim Türk dediğimiz topluluklar. Akkoyunlar. Oğuzlar. 44 . Kumanlar. Kırgızlar. Türk dilini kabul ederek Türkleşen pek çok toplum olacaktır. Karluklar. Kıpçaklar ve daha yüzlercesi. Uygurlar. kendilerinin Türk olduğundan habersiz. Türklüklerini de kaybeden pek çok toplum da olacaktır. Türklere göz atarken. Hunlar. Ama aynı şekilde Türk dilini kaybederek. Bulgarlar. Yakutlar. Tarih içinde ilerlerken. Karahanlar. Orta Asya’da dolaşırken. Türkleri izledikçe bu karakter yapısı da ortaya çıkmaya başlayacaktır. Peçenekler.Tarihte ilerleyip. Orta Doğu ve Anadolu’da İmparatorluklar çağına giriyordu. göçebeleri de biraz daha anlatmış olduk. Karataylar. Karakoyunlar. Türkiye’ye adını veren atalarımızın geçmişine şöyle bir göz attık. Çok sonraları belki tarih serüvenimizin sonlarına doğru koşullar nedeni ile oluşmuş olan bu karakter yapısı belirlenmeye çalışılacaktır.

Hititlerle beraber. küçük kralcıklar vardı. Ege ve Orta Doğuda büyük bir kargaşa oldu. bunları birbirine konfederatif olarak bağlamıştı. Bu sırada. İlk büyük Anadolu devleti Hititlerden sonra. Friglerin son günlerine yakın. Yunanistan’da ve büyük bir olasılık ile tüm Avrupa’da yaşıyorlardı. Yunan ana karasına giriş yaptılar. Onlar da Ege adalarına ve Ege kıyılarına gelip yerleştiler. küçük. Yerleştikleri bölgelerde. özellikle Batı Anadolu’da yaşıyordu.Anadolu genleri Hatti dini sembol Anadolu’nun ilk yerlilerinin üzerine Hattiler gelmişti veya Hattiler Anadolu’nun bilinen ilk yerleşikleriydi. Hititlerden sonra yine Anadolu pek çok ufak şehir veya kasaba devletleri ile doldu. akraba kabileler de. Sami kökenli bir halk. Frig ve Urartular döneminde. Batı Anadolu’da bunlar olurken. Frigler Anadolu’ya girerken. Hitit döneminden ve hatta Hattilerden kalma kentler vardı. Dorlar önlerine İonları. Hitit karışımı halk Kafkas kökenli topluluklarla karışıyor ve bunlar da Urartu devletini kuruyorlardı. Doğuda Hurri. Hitit ve Hurriler karıştılar. Hatti. Akaları ve diğerlerini kattılar. güneyde bir Hitit kalıntısı. Hititler Batıdan gelirken. Sebebini tam bilmediğimiz bir nedenle. Asur gel gitleri sırasında bu halklar defalarca karıştılar. Hititler. Anadolu’da Hitit öncesinde küçük. Bu dönemde. Bunların üzerine Batıdan Hititler geldiler. Asurlar. 45 . Doğudan Hurriler güneydoğu Anadolu ve Suriye’ye giriş yaptılar. ikinci büyük Anadolu devletleri Frigler ve Urartular dı. Bu kentler İonlaştılar ve Yunan göçmenlerinin kurduğu yeni şehirler ortaya çıktılar. Deniz adamları bölgeyi allak bullak etti. pek çok. ta Hatti döneminden beri özellikle Doğu ve güneydoğu Anadolu ile ilgileniyordu. bağımsız yerleşim. Orta Doğuda. Ama daha Hititler zamanında bile merkezi otoriteye tam bağlı olmayan veya çok gevşek bağla bağlı pek çok kasaba devleti. Dorlar da Yunan ana karasına giriyordu. Arzava devlet olarak yaşamaya devam ediyordu. Bu halka akraba halklar Ege adalarında. yine Batıdan Frigler Anadolu’ya girdiler. İbraniler aracılığı ile Tek tanrılı bir din doğmaya başlamıştı.

Güney Anadolu’da. İç Anadolu da. İsrail’de. Karya ortaya çıktı ve bu esnada İon kent devletleri Karadeniz kıyısında koloniler kurmaya başladılar. Karadeniz kıyılarında. Tarihin bu döneminde. bundan 24–25 asır önce. Hititler veya akrabaları. ülkelerine “ Hayastan “derler. bir süre Grek etkisini ve dilini kabul edecek ama kısa sürede kültür ve dil açısından yeni arayışlara gireceklerdir. Hititler. İç Anadolu halkı. Yunan dilini konuşma dili olarak tercih edecektir. Bir takım insanlar varlık nedenlerini sorguluyorlardı. peygamberler aracılığı ile gelişiyor ve Musevi dini ağır. Bu halkın Hurri ve Hitit ağırlıklı olduğunu düşünebiliriz. Gürcü benzeri bir halktır. Urartu topraklarına gelmiş olan bir Frig veya Thrak soyuna dayandığı görüşü şimdilik tarihçilerin en fazla benimsediği görüştür. Hitit ve Frig ağırlıklıdır. Hattiler. Hattiler. Asurlar ve biraz da Medler karışarak önce Urartuları ve daha sonra Doğu Anadolu kimliklerinin (Ermeniler ve diğerlerinin) atalarını oluşturacaklardır. Samiler karışarak Güney Anadolu halkını meydana getirmiştir. Kaşkalılarla. yukarıda ki karışımda Hurri ağırlığı hissedilir. Hurriler. Hattiler. akılcı düşünce. İç Anadolu halkını oluşturacaktır. Dorlar ve bunlara akraba diğer halklar. Frigler. Hititler (Luvidler). İmparatorluklar dönemine girerken. Karadeniz bölgesi halkının atalarını oluşturacaktır. dil açısından bakıldığında. Kafkas halkları. şimdiki Gürcülerle ve Abazalarla akraba topluluklar gelip yerleştiler. Friglere akraba bir halk. Kimmerler karışarak. Hititler. İon kolonileşmesinden önce ve sonra. Anadolu sık sık göçebelerin yani İskitlerin talan akınlarına sahne oldu. Güney doğu halkı içinde Medler de vardır. Hurriler. diğer Sami halkları. filozofi gelişmeye başlamıştı. Ermenilerin dillerinin Hint-Avrupa dil kökeninden gelmiş olması bu görüşü kuvvetlendirmektedir. Akalar. Bu arada. Doğu Karadeniz’e. Batı Anadolu halkları ile karışacak. Ermenilerin. buraya Lazlar geleceklerdir. Lidyalılar. Tek tanrılı din gelişirken. İonlar. Yunan kentlerinde. bir daha kardılar. Doğu Anadolu’da. Anadolu şekillenmeye başlamıştı. Batı Anadolu yerleşik halkını oluşturdular. tabii ki yukarıdaki halk ile karışarak. Ama coğrafyalarında bu ismi değil Ermenistan adını kullanırlar. Hitit döneminde Kaşkalar yaşıyorlardı. Ege ve Marmara’da. Asurlar. Güney doğu halklarının (Kürtlerin gibi. Arkadan Kimmerler geldi ve Anadolu’yu bir hallaç pamuğu gibi attı. ağır ortaya çıkıyordu. Lazlar. Dilleri Yunan diline veya Batı Anadolu diline benzeyecektir. burada yaşayan halklar da defalarca karılmış. Lidya. Hattiler. Hurriler. Medler ortaya çıktığında. Bu halka biraz Kafkas halklarından ve biraz da İskit ve Batı Anadolu halkından karıştığını düşünebiliriz. Süryaniler gibi…) ilk atalarını oluşturmuşlardır. Güneydoğuda. Lazlar. biraz Mısırlılarla karışarak. Anadolu. Anadolulaşacaktır. Daha sonra göreceğimiz gibi. İç Anadolu halkı Hatti. 46 . Ermeniler kendilerine “ Hayk “. Doğu Karadeniz’de ve özellikle dağlık bölgelerde. Hatti veya benzeri bir yerli halk. İskitler harcı bir daha.Batıda Likya. bu karışıma İskitler de katılarak. Bu karışıma İskitlerin ve Kimmerlerin de etkisini unutmamak gerekir. Batıda. biraz Kimmerlerle karışarak. Batı Anadolu’da. Hurriler. Asurlar. Sözü konusu zaman diliminde. Akdeniz’de. Medler Urartuları yıktılar. Hititler. tek tanrı fikri gün geçtikçe. birbiri içine geçmişti. Kafkas halkları. Aramiler ve Medler karışarak. Bu Halk bundan sonra Yunan kültürünü benimseyerek.

İskitler veya Kimmerlerle gelip. Burada çok tanrılı dinin. Anadolu gen havuzuna katıldığını düşünmemek için sebep yoktur. Yan yana olan bölgelerin birinde Hititler ağır basarken. ırki geçmişimize bağlı değildir. Anadolu da ise. Orta Doğu veya o günkü Batı dünyasının merkezi. içinde yeşerdiği ve büyümeye devam ettiği ortamı yok edici unsurları toplumun içine ekiyordu. ırk nedir ki. çeşitlilik getirdiğini bir daha vurgulayalım. çok tanrılı dinlerin aleyhine çalışan bir süreci ortaya koyuyordu. Yukarda anlattığımız karışımlara bakınca. kendi özgür irademizle. Sümer dininin etkisi ile Şaman dininden türeyen çok tanrılı bir din etkindi. İmparatorluklar dönemine girdi. Bu aldatıcı kimlik. Irksal kimliğimize en fazla etki eden yapı dildir. Kimlik aslında. Kimlik. yer farklılık göstermesine ve tanrı isimleri değişmesine rağmen. Kazanılan kimlikler bizim kişisel tercihlerimizdir. yeni bir kimlik seçmemiş ve doğum kimliğimizi kabul etmişsek. Tek tanrılı dinin hoş görüsüzlüğü. Bu nedenle. Tek tanrılı din oldukça mesafe almış ve çok tanrılı dinlere çoktan savaş açmıştı. hoş görüsünü ve tanrı çokluğunun farklılık değil. Bu çok tanrılı din yer. yukarıda Türk dediğimiz insanların ne denli karışık bir gen türlüsüne sahip olduğunu gördük. diğerinde Frigler veya Medler veya İonlar ağır basabilir. maalesef. bundan 24–25 asır önceki Türkiye yerleşimini aynı köklerden gelen ama yerel olarak ağırlıkları farklı olan bir gen havuzu olarak düşünebiliriz. Veya dedelerimizin veya onların dedelerinin kişisel tercih veya kararlarıdır. Atalarımızın kararı. Musevilik. İşte. Yukarıda genel hatları ile verilen karışım. o zaman ırki bir kimliğimiz varmış gibi görülebilinir. genel hatları ile birbirine çok benzer bir dindi. tüm dünyada insanların birbirinin boğazını sıkmasına sebep olmuştur ve olmaya devam etmektedir. Eğer biz. bu durumda. tersine karar vermedikçe. Bazı Türklerin. konuştuğumuz dilin ve ait olduğumuz kültürün etkisi altında kalır. Türkiye’de yerellik ağır basmaktadır. Türkler Şamandı. Türklere geri dönersek. DNA olarak. Bu arada Kenan ülkesinde. bizim doğum aidiyetimizdir. detaya girildikçe farklılaşmaya başlar. geçit vermez ve yerleşim bölgeleri arasında ilişkilerin ve ulaşımın çok zor olduğu bir coğrafyadır. Türkiye coğrafyası. kim hangi ırkı diğerinden farklı bir yere koyabilir. Hepimiz Homo Sapiensten geldiğimize göre ırk nedir ki. Birbirine çok yakın iki yerleşim bile birbirinden az çok farklı etnik yapıya sahip olabilir. Ama her zaman ve herkes için kendi kimliğini seçme hakkı vardır ve bu kişisel bir karardır. Bunu din takip eder. Bu nedenle.Daha önce defalarca belirttiğimiz gibi. 47 . Zaten.

Pteria’da yapılan savaş kesin bir sonuca ulaşamadı. Medlere isyan ederek. Delfi (Delphoi) ve diğer tapınakların fikri alındı. Kuvvetli bir olasılıkla. Med kral ailesinden sayılırdı ve Med tahtında hak iddia edebilecek konumdaydı. ise kural tanımıyordu. Bu savaşa geçmeden önce. Kızılırmak yakınlarındaki Pteria kenti (Hititlerin Hattuşaş'ı olabilir) yakınında Krezüs ve Kyros orduları savaştılar. Krezüs’ün kullandığı yolun aynını kullanarak ilerlemeye başladı. onları Lidya’ya karşı isyana çağırmış ama hiçbir kent devleti buna kulak 48 . Med krallığını yok etti. bağımlı kent ve devletlerden asker toplandı ve bir sene geçti. Kambyses’le evlendirmiş ve bu evlilikten Kyros doğmuştur. parasını ödeyerek terhis etti. Toplamış olduğu orduyu. II.Ö. 588 yılında. M. M. mutlu ve sakin hayatı. II. geri çekilmedi. Kızılırmak) ötesine geçmeye karar verdi. Kyros. Persler hızla etraflarındaki ülkeleri ele geçirdiler. Med kralı Astyages kızını Anşan kralı (Persler Elam prensliği halinde iken Pers kralı Anşan kralı unvanını taşıyordu) I. Medlere nazaran daha doğuda yaşıyorlardı. Pers klanlarını birleştirdi ve yeni bir krallık kurdu. Kyros'un yerinden ettiği Med kralı aslında Lidya kralı Krezüs’ün eniştesi oluyordu. yeni bir ordu kurmaktı. Keyhüsrev. Persler. Keyhüsrev (Kyros). Kyros. M. 547 de Halis (Halys) geçildi. Eniştesinin tahtan indirilmesini savaş nedeni sayan Krezüs sonunda. Ve sonra. Medlerin hısımı olan kabilelerdir. O Krezüs gibi davranmadı. yeni bir askeri serüven yıkacaktır. Ege kent devletlerine haber yollayarak. 550 yılında.Para Lidya’ da yaşanan. Krezüs’ün ne olduğunu tam bilmiyoruz. M. Bu dönemde.Ö. Karar verdikten sonra. Pers ordusu Hermos (Gediz) vadisinde tamamen boy gösterene kadar Krezüs’ün hiç bir şeyden haberi olmadı. Perslerle Lidyalılar arasında. Başkent Sard (Sardeis ) ı ele geçirdiler ve Lidya krallığına son verdiler. Önce ordusuna bir çeki düzen verdi. Sonunda. Mısır ve belki Babil den yardım alarak. Yük develerinin kokusuna alışık olmayan Lidya atları karmakarışık oldular. Persler bir kere daha günün savaş kurallarını çiğniyorlardı. Krezüs'ün sonu konusunda değişik efsaneler anlatılmaktadır. Sardeis’e geri döndü. birer birer kıyı kentleri de Pers yönetimine boyun eğdiler. Keyhüsrev (Akamenid hanedanının atası Kyros) Medleri yıkarak.Ö. Niyeti kış boyunca Yunan kentlerinden. Lidya savaşından önce. Persler de kolay bir zafer kazandılar. Lidyalı atlıların önüne Pers yük develerini sürdü. 547 yılında Lidya devleti ile sınırdaş oldular. doğuda Pers devletini kurmuştu. Ancak. Ancak Krezüs kışın yaklaşması nedeniyle toplanıp. Halis'in (Halys. Lidya’nın ünlü atlı savaşçıları alel acele savaşa hazırlandılar. Persler Lidya’da tamamen egemen olunca. Kyros. biraz da Perslerden bahsedelim.Ö. Kapadokya’nın güzel toprakları da Krezüs’ün önünde duruyordu. Yani Kyros bir anlamda.

Çok hafiftiler. İon kentleri anlaşma istiyordu. Persler Lidya’yı yenince. dünya ticaretinde değiş-tokuş usulünün yerini para ekonomisi aldı. Likya sikke Lidyalıların. Kroisos döneminde ise. Lidya halkının ticarete olan yatkınlığının bir göstergesidir. Madeni külçenin maden değeri ile para olarak tedavüldeki değeri aynı idi. İlk sikkeler bakla biçiminde elektron (altın. Sadece Milet'e dokunmadı. Devletler. Lidya hem ihracat ve hem de ithalat olarak. daha önce gördüğümüz gibi. halka açık gazinolar organize eder. Fakat ilkel bir temele dayanıyordu. Şimdi. üzerine devletin resmi armasını basarak sikkeyi güvence altına aldılar. Sardeis halkı. En önemli değer birimi ise Babil’in kullandığı gümüş ağırlığa dayalı olanıydı. tedavüle sokmuş olmalarıdır. Sikkeler kısa bir süre içinde kusursuz hale getirildiler. Sardeis’in yolların kesişme noktasında olması bir tesadüf değildir. gümüş karışımı) parçasıydı. Lidyalıların parada yaptıkları gibi. Bu yenilik. Ama bu sefer de Kyros kulak asmadı. küçük dükkânlar açar. Ayrıca birimi de taşınabilir ölçülere indirdiler. elektron (beyaz altın) a ilave olarak basılıyordu. o dönemin tüm mallarını portföyü içine almıştı. Agoralarında. ilk serbest pazarları da akıl edip. genelevler işletirlerdi. Ticarete olan bu yatkınlık sonucu. tek odalı ve içinde satılan malların olduğu dükkânlar bulunmuştur. devletin sorumluluğunda madeni para basıp. Lidyalılar dünya çapında ticari faaliyetlerde bulunmuşlardır. artık altın ve gümüş sikkeler. Lidya’nın parayı kullanmasından çok kısa bir süre sonra İon kıyı kentleri de kendi sikkelerini basmaya başladılar. madeni değer birimleri vardı. Sikkelerin tedavüle girmesiyle. onların ellerinde bulundurabilecekleri büyüklükte madeni değerler yoktu. Sikkenin icadının doğal sonucu olarak. 49 . insanlık gelişmesine yaptıkları en önemli katkı. bu değer birimlerinin tam ağırlığa sahip olmasını kontrol ediyorlardı. Yoksul kesim için ise. dünya ekonomisinin gelişimini hemen hızlandırmış ve tarihin akışını da etkilemiştir. Madeni paranın bulunuşu diyebileceğimiz bu buluştan önce de. kullandıkları düşünülür.asmamıştı. Değerlerin nakledilmesi ve taşınması büyük sorun oluyordu. Lidyalılar. Bunun sonucunda fiyat strüktürleri düzenlenmeye başlandı. kesin ödeme biçimleri var oldu.

En eski Aramice yazılar M. kralın doğrudan egemenliği altında değillerdi. bir nevi bankerlik de yapan bu zenginlerden alınabiliniyordu. Kuyumcu dükkânları. Hem altın üretimi ve hem de altın satışı. liberal bir durumdu. Aslında bir Frigya kenti olan Kelainai. Lidcenin Hititçe ve Luvidceye yakın bir Hint Avrupa dili olduğundan bahsetmiştik. Lidyalılardan sonra Pers kralları tarafından da çok sevilecek ve Pers kralları tarafından dinlenme yeri olarak kullanılacaktır. Günümüzde yaklaşık 50 . Sami (Semitik) dil ailesinden bir dildir. sayfiye yaşantısı yaşamışlardır. Bu mutlak monarşiye uymayan. Bu asil ve zenginler. savaş zamanında lazım olan para. 2000 başlarında Suriye'de bulunmuştur. M. Aramice ya da Aramca. altının içindeki yabancı alaşımlar. 1000 başlarında Babil ve Asur ülkelerinin hâkim olduğu Mezopotamya'da Akkadca yerine egemen dil olarak benimsenmiş. Aynı dönemde Yahudiler tarafından İbranice yerine günlük konuşma ve yazı dili olarak kullanılmaya başlanmıştır. Buralarda lüks villalar veya saraycıklar yaparak. temelde. Suriye ülkesinin eski adı olan Aram sözcüğüne izafeten bu adı almıştır.Ö. Ama kral istedi diye. Lidya atölyelerinde. Bazen bir zengin para vermeyi reddediyordu. zenginin para vermesi her zaman gerçekleşmiyordu. altın üretim merkezine yakın bir konumdaydı. Saf altın için ise küçük fırınlar kullanılıyordu. M. kralın doğrudan denetimi altındaydı. sonra da altın gümüşten ayrılmaktaydı. 600 civarında ise Pers (İran) İmparatorluğunun resmi yazışma dili olmuştur. Çok zengin olan kralın ve fert fert zengin olan kraliyet ailesinin. Örneğin. yüzyılda İslamiyet'in yayılması ile de yerini Arapçaya bırakmıştır. Pers işgalinden sonra Anadolu’da uluslararası bir dil olarak Aramca uzun bir süre konuşulmuştur. M.Ö. kal işlemi denen kurşunla eritme yöntemiyle arıtılmakta. Kelainai’yi (Dinar) çok sevdiği bellidir. borç olarak.S. VII. Lidya’da çok zenginleşmiş bir sınıfın varlığı.Agora (Kudüs) Paktolos çayından elde edilen altının. tüm bu gelişmelere yol açtığını belirtmiştik. kazı ve yazılardan anlaşılmaktadır.Ö.

onları kendilerine benzeteceklerinden korkulur. Örneğin tanrı Arma.200. şatafattan kaçınmaları olmaktadır. Kumar oynar. Dolayısı ile halkın ana geçim kaynağı denizcilik ve paralı askerlikti.S. En baştan beri. büyük çoğunlukla Anadolu dışında Mısır ve Nubya’da bulunmuştur. Pers işgalinden sonra tamamen değişmiş gibi görülmektedirler. Xanthos (Letoon) da bulunan Aramca. Karya dilinin kendisi Lidce ve Likçe gibi Hititçe ve Luvidceye yakın bir Anadolu dilidir.Ö. döşemelerde sert sıkıştırılmış kil kullanılarak duvarlar kerpiç bloklardan yapılmış. tapınak kalıntılarından ve eski tarihçilerin naklettiklerinden. Yunanca ve Likçe olarak üç dilde birden yazılmış olan yazıtta Karya adı “ krk “ olarak geçmektedir. Hatta onlarla temas eden diğer halkların da karakterini değiştirip. zevk ve sefa peşinde koşan. Kubaba’nın eşi Santa ki bu Babil tanrısı Marduk dur. Pers kralı Kyros’un Lidyalıları yenmesinden sonra Pers hâkimiyetine geçmiştir. 663 – 609) ve II. Lidyalıların mütevazı bir hayatı sevip. 1000 yıllarında. Anadolu’nun neredeyse tümünde tapınılmakta olunan Ana tanrıça: Önce Kubaba. Lidce metinlerde Kufav ve Yunanca metinlerde ise Kybebe dir. Karya diline ait metinler. Psammetih (M. yüzyıldan itibaren Süryani Alfabesi (Estrangelo) ile yazılan lehçesine Süryanice adı verilir. Karya. Lidya halkı oyuna da çok düşkündü. Heredot’a göre. Likya da. Evler kent içinde bitişik düzendeydi. Bundan sonra Karyalılar Pers donanmasında denizci olarak çalışmaya başlamışlardır. 51 . II. Lir. Kadınlar şeffaf. Persler ise Karka adını kullanırlardı. Lidya evleri. Lidyalıların çok iyi taş işçileri olduklarını da biliyoruz. M.Ö. Krezüs döneminden sonra. Paraları olduğunu da biliyoruz. harpa benzer bir çalgı aleti. Pers işgalinden sonraki yıllarda Lidyalılardan. Bu müziğin ritmi konusunda eski yazarlar arasında bir uzlaşma yoktur. Karya gibi Pers hâkimiyetine girmiştir. Bu nedenle Lidce ve Aramca yazılmış yazıtlar bulunmuştur. temelleri dere veya tarla taşından. Bunlar. açlığı unutabilmek için Lidya halkı bu oyunları keşfetmişti. damları sazlarla örtülen çok mütevazı evlerdi. İşte bu çelişki çözülememiştir. Aramicenin Urfa lehçesinden türeyen ve M. Mezar odalarından.000 kullanıcısı vardır. Lidce metinlerde Santa adı ile anılmaktadır. kahraman ve iyi dövüşen bir halk olarak bilinirken. Karya paralı askerlerinin. Psammetih (M. gününü gün eden bir halk olarak bahsedilir. Karya’lı paralı Mısır askerlerinin ailelerine yazdıkları mektuplardır. iç gıcıklayıcı elbiseler giyerlerdi. duvarlar dıştan pişmiş tuğla levhalarla kaplanmaya başladı. Hitit Ay tanrısı Arma’dır. çalınarak müzik yapılırdı. Kimi vahşi. Lidya dini de Hitit dininin bir devamıdır. savaşçı ve sert yanlarını törpüleyip. güneybatı Anadolu’da Lidya ile Likya arasında Karyalılar yaşıyordu. Hititler Karyalıların yaşadığı bölgeye Karkişa. Akla en uygun gelen. Karyalılar iyi asker ve iyi denizci olarak tanınıyorlardı. Lidya’ da yaşayan insanların büyük bir kısmının adları da Hitit isimlerine benzemektedir. Lidyalılar. kimi de çok harmonik olduğundan bahseder. 593 – 588) zamanında.Ö. bazen Karkiya derlerdi. Sonuç itibari ile bizim Karya dediğimiz ülkedeki insanların kendilerine ne ad verdiklerini bilmiyoruz. Krezüs’ün bile yaşadığı sarayın kerpiç olduğundan bahsedilir. zar atar ve aşık kemiği ile çeşitli oyunlar oynarlardı. Mısır kralı I. ülkelerine yazdıkları mektuplar sayesinde Karya dili hakkında bilgi sahibi olabiliyoruz. büyük bir açlıktan sonra. flüt. kimi uyutucu.

Varuna. kalkık durumdaki erkeklik uzvu “ linga “. kişilikli. zamanla. İndra’nın karşısında aklın tanrısı Varuna vardı. Hindistan dinleri anlatılırken. Ruhlara ve Doğanın içinde her şeyin bir ruhu olduğuna inanıyorlardı. Hindistan’da hala. Mithra. İnek. Orta Doğu dinleri kadar üzerlerinde durulmayıp. sadece genel tema ve gelişimleri özetlenmeye çalışılacaktır. yaşayan ve iktidar mücadelesi yapan tanrılardı. İndus vadisini ele geçirerek. Bütün tanrılar. maymun. 700 yılları çıvarında. Hint kökenli dinlerin içinde yaşamaktadır. kutsal otlar. bu Şaman dönemden kalan kalıntılar. tanrılaştırılmıştı. büyücüleri ve kurban törenleri vardı. yılan gibi kutsal sayılan hayvanlar. Hindistan’a girmiş olan Hint-Avrupa dili konuşan kavimler ki bunlara Ariler (Aryenler) de denir. Tanrıları doğa güçlerini temsil eden. M. adaletin tanrısıydı. Gelen Hint-Avrupalılar da Şaman dininden türemiş bir dini inanç içindeydiler. Büyüleri.Brahman Çeşitli dinlerden bahsedince. evrenin düzgün işlemesini sağlayan bir düzen ve insanlığa yol gösteren bir ahlak tanrısına dönüştü. Ganj nehri gibi kutsal nehirler. Şaman dininden artta kalan kalıntılardır. Prithivi Matar yani toprak ana. Kurban törenlerine çok önem veriyor ve bunu ruhlarla ve tanrılarla iletişimin en etkin yolu olarak görüyorlardı. İndra. onun oğullarından biri olan 52 . Yerli halk Şaman dinindendi. Mithra ve Varuna gibi daha önce Mitannilerde gördüğümüz tanrıları vardı. Ayrıca. gelecekte karşımıza çokça çıkacak olan Hindistan menşeli dinlerden bahsetmemek olmayacaktır. Aditi adlı bir Ana tanrıçadan İndra türemişlerdi.Ö. İndra. dağlar ve yerler. ışığın ve hakkın. Bazı ruhlar. buradaki yerli halka boyun eğdirmişlerdi. Doğa tanrısı ve savaş tanrısıydı.

Dini manzumelerinde. Bu bilinen en eski kutsal kitaptır. diğer tanrılardan öne çıkmaya başladılar. insanların ihtiyaçlarına cevap veriyor. Vedalar Tanrılar ve insanlar vardı. Kurban tanrıları yarattıktan sonra. Kurbanı ve ona ilişkin törenleri. dendiğine göre. M. yaşamın başlangıcını açıklamaya çalışmadılar. İnsanda merak uyandıracak ve saygılı bir tutum geliştirecek sorular soruyorlardı. 2000 yılından bile eski olabilir. Veda döneminde. kurban yoluyla elde edilebilinen bir kurtuluştu. ilahi bulunan “ Rig-Veda “. Veda metinlerinin en eski parçası olan ve içinde 1. İnsanüstü bir gerçek. kurban tanrıları. yanıttan fazla soru içeriyordu. Tanrıların bile anlayamayacağı kadar tasavvur üstüydü. Ayrıca tanrılar. tanrıların var olabilmesi ve varlıklarını devam ettirebilmesi için olmazsa olmaz sayıyorlardı. ancak. İnsanların varoluşlarının sorunları ile uğraştılar. Ariler gelirken kitaplarını da beraber getirmişlerdi ama bu yazılarda yeniden doğma fikri yoktur. kendilerine sunulan kurbanlar sayesinde. rüzgâr tanrısı Vata. İçindeki en eski kasideler M. Vedalar. en önde gelen tanrılar oldular. insanın eyleminin sonucu oluyordu. Ocak ve ateş tanrısı Agni ve sıvı tanrısı Soma. kanun koyucu tanrı Manu ve diğer pek çok tanrı vardı. 1000 yılından eskidir. isteklerini yerine getiriyorlardı. yaradılış öncesi ilk Kaos’dan nasıl olup ta çıktıkları net değildi. onları besleyerek varlıklarının devamını sağlıyordu. Bilgi anlamına gelen “ Veda “ bu dönem dininin adı oldu. Zamanla.Ö. Felsefi sorulara yanıt vermeye de uğraşmadılar. Vedalarında.güneş tanrısı Surya. ama bunların. onlara yardımcı olmanın yollarını aradılar. 53 . insanın selamete erişmesi. Bunun yerine. İlk Kaos’dan evrimleşmenin gizemi.Ö. kurban törenlerine çok önem veriyordu. Kurbanlar Tanrıyı yaratıyordu yani tanrılar bir insan eylemi nedeniyle var olabiliyorlardı. Vedalar.028 kaside.

sınıfsız toplumda. birbirine geçişi yasaklanmış bir şeklidir. Kastların meydana gelişi. öyle olduğu gerçeğini de yok etmez. halkın büyük bir kısmı hangi sınıfta doğmuş ise. ayrı bir kast olarak örgütlenmişti. hayvan yetiştiricilerine ve tarımcılara ait olan “ Vaikya “ kastıydı. sınırları daha sert çizilmiş. Bu arada toplum dört irsi kasta bölünmüştü. Türklerde. bazen köle yaptılar. Ancak. nasıl asil olunur. bu kavram. birkaç yüzyıl. göçebe toplum. akkemik karakemik veya ak budun kara budun ile ifade ediliyordu. işçilerin ve kölelerin kastı “ Çudra “ idi. toplumda din ilk ortaya çıkarken. kara budun ak budun ayrımı bir kast değilmidir. İnsanlar 54 . ilk sınıflaşmayı meydana getirmişlerdi. Kastların dışında. sınıfını değiştirebilir. Arilere ait iki kast bulunuyordu. Veda dininde. Birincisi prensler ve savaşçılara ait olan “ Kşartiya “ idi. yönetenler ve yönetilenler olarak ikiye bölünmüştü. ayrı bir statü verdiler. en az iki sınıfa ayrılmış durumdaydı. insanlara sınıflar Kast imiş gibi gelmez. din adamları. bir deneme olarak. Yerleşik düzene geçildikçe. Diğeri. Hint-Avrupalı dil konuşan istilacılar. yerli halkı baskı altında tuttular. bu sınıfın hem içinde ve hem dışında olarak veya bazı durumlarda beraber. Bu “ Karma “ idi. Sonunda. hükümranlığın alternatifsiz yöneticisi konumuna geldikten sonra. yerli halkı (renkli derilileri) kapsayan. zanaatkârların. bazen onlara. Brahman’a ait kurban formüllerini bilenler. Göçebe istilacılar. En üstte Brahmanalar kastı vardı. Az bile olsa sınıf atlama şansı olduğundan. Ama bu görüntü. Zaten. Türkler bahsinde görüldüğü gibi. servet farklılaşmasına ve iş bölümüne bağlı olarak çoğalıyordu. toplumdaki sınıf sayısı. Sınıflı toplumlarda. toplumun çok küçük bölümü. Hindistan’daki kastlar da. Veda din adamlarına da “ Brahmanalar “ denildi. servet durumunu değiştirerek. kurban ritüelleri yapılırken. İlgi. bazı durumlarda ayrı olarak görmek mümkündür. Bu yöneliş ve arayışta Brahmanalar en önemli rolü oynadılar. sadece. yerli halkın düşünce ve inançları ortaya çıkarak yeni bir arayışa yöneldi. Bunun altında. Dördüncüsü. Türklerde. sınıfların. Bu kutsal güce “ Brahman “ denirdi. insanlığın en aşağı tabakası olan “ Parya” lar veya “ Çandala “ lar gelirdi ki. Hindistan’da. ölür. Hindistan’da ise yerli halk. Ama baskı biraz hafifleyince. karşıda tanrısal bir güç olduğuna inanılırdı. Kişinin yazgısını kendi eylemleri ile belirlediği görüşünde odaklandı. Yönetici sınıfın yanında Şaman din adamlarını. Bütün göçebe toplumlar. göçebe bey aileleri güçlenip. bunlar kast bile sayılmazlardı. Doğuştan asil doğulmadıysa. Brahmanalardı. şöyle düşünülebilinir. Spartalıların İlotları gibi. kast sistemi sınıflaşmanın uç noktasıdır. o sınıf içinde yaşayıp. Aslında. gelip yerli halkı hâkimiyetleri altına aldıklarında. yerleşik düzene geçmeden önce.

Her bir bireyin içindeki ebedi ilkeye Atman denir. Upanişadlar der ki: Kişinin. Upanişadlar. Böylece. Yoga’da ilgi odağına tekrar çıktı. Dünyayı yarattığı için şükredilmez. çünkü Brahman bütün bunların üzerindedir. insanların iç dünyasını keşfetmeleri için geliştirilmiş tekniklerdir. giderek. Biz göremesek bile Brahman. Hindistan’ın kast sistemi içinde. çok eski zamandan beri.Ö. Bu keşif. Tanrıların “ Gerçeğin “ simgeleri olarak görülmesine yol açtı. Ama meydana gelen her şey Brahman’ın bir tezahürü idi. bildiğimiz dünyaya eklenmiş bir varlık değildir. Brahman’ın karşısında. bir idol olurdu. kendi boyutlarından birini tecrübe edişi Brahman’ın ta kendisidir. içsel olarak kavramaya yönelindi. Brahman’ın nasıl bir olgu olduğu konusunda. VIII ci yüzyıldan itibaren. varlıkların gizli kaynağını ifşa ediyor ve insanın yaklaşımını yönlendirmeye çalışıyorlardı Upanişadlar arasında. Brahmanalar yüksek bir konuma sahiptiler. Brahmanalar dini geliştirerek. bir disiplinden geçer. Upanişadlar. Ancak. Ona şükretmek ve övmek yerine. O bizleri kapsar. Neden varolduğumuzu ararken. M. Ne “ sevgi “ ve ne “ nefret “ duyar. Bu din. Brahman. ne Tanrıları inkâr ettiler ve ne de insanların Tanrılara tapmasını önlediler. M.sorumsuz davranışlarının sonuçları için. Tanrıları aşmanın ve en ileri gitmenin yollarını aradılar. ona övgüler düzenlenmez. halkın gözünde yükselip. onlara görünmez. Brahman bizi sarmasaydı. ulaşılması çok zor bir mertebeye çıktılar. hiçbir günah onu incitemez. Atman olmasaydı. bizim ilham kaynağımızdır. o kesinlikle kişisel değildir diyorlardı.Ö. Yoga. insanlara yaşantı yoluyla 55 . Tanrıların Hindistan’da pek önemi kalmadı. insan. Gerçeğin dışsal bir varlık olan Tanrılarda aramak yerine. Olmaya çalışılan şey yabancı bir şey değildir. bunu Brahman’ın tanrısal etkinliğinde aramak gerekiyordu. Brahman cinsiyetsizdir. Hindu dini hiçbir konuda kesin bir yorum yapmamaktaydı. Ama şunu yaptılar. zihin güçlerini kontrol altına alabilmek için Hintlilerce kullanılan bir disiplindi. Buradan hareketle ve zamanla. Hindu dini ve Budacılık. nefes alış yöntemleri ile beslenme biçimiyle. İç dünyadan yola çıkarak aydınlanmanın içine girilir. Brahman’a. diğerleri. herhangi bir konuda tek bir yorumun yeterli olmayacağını söyler. zihinsel konsantrasyonla. risaleler yazarak ve din üzerine vaazlar vererek. tüm etkinliklerin üzerinde dir. tam bir birlik yoktu. her şeyi ayakta tutan bir güç anlamına gelmeye başladı. Karma ile birlikte. Mutlak bir Tanrı iradesi de değildir. insanların her şeye yaklaşımını Brahman gibi olması gerektiğini öğretmeye çalışırlar. Bu kavram. dışsal bir gerçeklik olurdu. Duruşlarla. o bizleri ayakta tutar. Atman olarak dünyayı sarar ve her birimizde içsel olarak bulunur. Hindular. Kimileri. Bu da. Dışsal gerçeklik kaygı ve endişe yaratırdı. O bizim hayal gücümüzdür. Yoga. yeni dinler gelişti. sayıları 200 çıvarına ulaştı. Bu aşamadan sonra. Hindu dininde Tanrı. Hindistan’da insana verilen değer ve insanın yazgısı üzerinde söz sahibi olma isteği en ön plana çıktı. genel adları da “ Vedanta “ dır. Sonuç. V ci yüzyıla kadar gittikçe yaygınlaşarak. Tanrıları suçlamamalı idiler. Brahman’ın kişisel bir güç olduğunu söylüyor. İlk Vedalardan hareketle gelinen bu noktada. İnsanlarla konuşmaz. iç dünyasına döndürülmüştür. İnsanlara kişisel bir tepki vermez. yani. evrenin küçük bir modeliydi. Bu risalelere “ Aranyaka “ ve “ Upanişadlar “ (gizli bildiriler) denir. sözcüklerle ve kavramlarla anlatılamaz tarzda. Upanişadlarda. Bu bir “ Vahdet “ anlayışıydı. risaleler yayınlamaya girişmiştiler. Brahmanalarca yönetilen kurban törenleri. Upanişadlar. düşünüle bilinen Tanrı kavramına sığmıyor ve onu aşıyordu. onun gibi olmak gerekir. Bilge Kişiler. O. Bunlar Hindu dini ve Buda dinidir. Brahmanalar da Brahman’ın gücü vardı. her şeyde mevcut olan bir tanrısallık geliştirdiler.

Hayat. bir bedenden diğerine atlayarak sürdükçe.. addan ve biçimden sıyrılan bilge insan. atmosferden daha geniştir. her bir hayatın. Şaman dininin daha yakın takipçisi olarak kalan yerli halk ise. Artık gerçek. parlak varlığı. göklerden ve bu sonsuz âlemden daha geniştir. . her ihtirastan temizlenerek. izdiraplar da hiç bitmiyordu. “ “ Gerçekten seyredilmesi. “ Brahman’la Atman özleşmiştir. gönlümün derinliğindeki ruhumdur. Şimdi ise. “ “ Atman. kişisel kaygılardan uzakta algılana bilinir. bu kâinatın tümünü tanıyor demektir. bir pirinç tanesinden daha miniktir. mecburiyet kazandı. Bunun yolu da Atman’ı bilmekten ve böylece Brahman’a kavuşmaktan geçiyordu. Atman’dır. Kurtuluş karmadan sıyrılmaktan. Nasıl ki.. zihinle düşünülemeyen. ruh göçü (transmigration) “ samsara “ inancına çoktan sahipti. Kâinatla Brahman arasında hiçbir fark yoktur. bütün gerçeklerin derinliğinde bulunan. Brahman’ın kendisine özdeş olan Ruhu seyretti mi. dünyadan daha geniştir. ancak vecd haline gelinip. “ Başlangıçta yalnız Brahman vardı: Tanrıları o yarattı. Bütün’le birleşir ve her nesnenin içine işlemiş olan Atman’a erişir. o düşünülerek aklın somut gerçeği haline getirilemez. hem uzak.kendini belli eder.. her türlü yeniden doğuştan sıyrılmaktan geçiyordu. yeni bir bedene giriliyordu. . adları ile biçimlerini kaybedip Okyanusun kendisi olurlarsa. gönüllerine sinmiş olarak bulurlar. “ sözcüklerle dile getirilemeyen. dinlenilmesi. anlaşılması üzerinde düşünülmesi gereken. birbirini sonsuz şekilde takip eden hayatlar yaşayacağını katiyen kabul etmiyordu. . ancak orada sözcüklerin dile geldiği. sonra ruhun ve bütün duyguların benliğinde o vardır. gönlümün derinliklerindeki ruhumdur. Atman-Brahman dır. Varlık’ı buluruz. seyretmiş.. derin bir huzura kavuşan bilge insan. Veda dini. hem yakın olduğu halde. ancak orada zihnin düşünebildiği “ dir.. Şaman dininden ölümden sonra yaşam fikrini almış olmasına rağmen. ölümsüz olan Brahman her yerde. Ve Atman. Öbür Dünyanın da ötesinde. hayvan ve bitkilerde. bu aynı Varlıktır.. her şey Brahman’dır. Mantığın ve aklın ötesine geçilmelidir. Ruhun 56 . yerde gökte hazır ve nazırdır. kudret dolu yaratanı. yeniden doğmak. tıpkı onun gibi. Böylece kemale erişen.. daha önce yaşanmış hayatların içinde yapılmış olan eylemlerden kaynaklandığı görüşü doğdu ve tabulaşıp.. atmosferin... sonradan daha iyi veya kötü bir bedene giriş olarak şekilleniyordu. sağda solda. anlamış. Varlığımızın derinliğini daldığımızda. Bir önce yaşanan hayattaki eylemlere bağlı olarak. Çünkü Atman’ı gerçekten dinlemiş. Her yerde her zaman hazır ve nazır olan Brahman ile konuşulamaz. bir hardal tohumundan daha küçük. yüce özdeşliği kavrayabilir. . O zaman gören kişiler Atman’ı. Yapılanların iyi veya kötü oluşunun mükâfat veya mücazatı. o zaman iyilik ve kötülüğün üzerine yükselerek. “ Gören kişi. yeniden dünyanın izdirabına ortak olmaktı. Brahman. aynı varlığın. o düşünülemez. “ “ Gerçekte.. “ “ . kişinin kendi kaderini belirlediği “ Karma “ dan yola çıkılarak.. Ama aynı zamanda. ırmaklar Okyanusun içinde eriyip giderler. göğün. “ “ Gerçekte. onun üzerinde düşünmüş olan kimse. O. Yerin. önde arkada. bir arpa tanesinden daha ufak. Bütün insanlarda.

. onu tanıyanın kendisi de Brahman olur. “ fakir “ ler ortaya çıkarlar. “ Brahman olmak için çalışmaya karar veren kişi.. oğluna topluluğun idaresi ile malını mülkünü teslim eder. Veda dini ve ondan sonra ortaya çıkan Jainizm. Buraya kadar anlatılanlar. 57 . Hindu keşişliği böyle başlar. Bu döneme Brahman dönemi de denir. Budizm ve Hindu dinine kadar olan evrimdir. derin düşüncelere dalar veya dilenci keşiş olur. aile ödevlerini yerine getirdikten sonra. inzivaya çekilerek. Brahman ki yüce varlıktır..ışıldayan özü içinde kaybolup gider.

sonsuz bir döngü ile izdirap dolu yaşamlar dizgesinde. kendi âlemlerinde. Buda. Ama iki tanrı. Yaşam izdirap doluydu. vecd haline geçmeye çalıştı. Yanlış davranış içindeki kişi. O da. sana kimse inanmaz. lambayı tutuşturan bir aleve benzetir. kendilerini kurtarmalarını istedi. Yerinde kal. bu. Tanrılar. sonunda yok olacaklardı. anlamsız bir şekilde oradan oraya savruluyordu. insanları. İnsanlar. doğa ve insanoğlu sevgiyle kenetlendi. eriştiği bu saadetin keyfini çıkarmasını söyledi. Şeytan Mara. Buda’ya gelerek. Baktığı her yerde acı görüyordu. ölür. ama yeni bir lamba yakar. Buda. Her şey. Bir gece. bütün varoluş “ dukkha “ dan ibaretti. yeryüzü sallanmaya başladı. Bütün canlıların merhametli bir yaşam sürerek “ dukkha “ dan kurtulacağını anlatıyordu. ta alev sönene kadar böyle sürer gider. ailesini ve güzel yaşantısını terk ederek. nazik ve uygun davranan ve davrandığı gibi konuşan bir kişiydi. Ama bir yere varamadı. vecd halindeyken. yöntemini açıkladı. Onlar da bütün varlıklar gibi. yeniden doğma sürecini (rekarnasyonu). bu izdirapların dünyasında. Artık izdiraptan kurtulmak. tüm yöntemleri terk edip. zehir ve fiilden uzak duruyordu. Eninde. Hiçbir şey. Hindistan’ı dolaşıp. Buda. birden aydınlandı. O sadece bu yolu görmüştü. sevinç içinde kaldılar. bir tanrıya dayanmak yerine. Kendine yapmadığı işkence kalmadı. bilgelerden öğrenmeye çalıştı. daima önemli olamıyordu. dilenci keşişliğe başladı. Bunun sonucu olarak. Varoluşun kendi izdirap doluydu. yumuşak. Kendi iç dünyasına döndü. Bir lambanın alevinden bir sonraki lamba tutuşur. gökten çiçekler yağdı. eski bir yoldu. yeniden doğmaya mahkûm eder. hava tatlı esintilerle doldu. Buda. Hindu Gurularını dolaştı. Ancak. ateş sönmüşse. Bu düşünceyi kendi icat etmemişti ve böyle bir iddiası da yoktu. Aklını karıştıracak her tür uyuşturucu. Siddharta Gautama adlı bir Yogi. Gittiği yol. aydınlanmış kişi oldu. yeniden doğuş döngüsü içindeydiler. evini. “ Nirvana’ya “ yani acının sonuna ulaşmak için yeni bir umut belirmişti. yöntemini dünyaya yaymasını istediler ve ona yalvardılar.Buda M. kendi yazgılarını sadece merhametli bir yaşamla değiştirebilirler. Anlatılan. O zaman. Buda. dedi. Maha Brahma ve Sekra. yani “ Dharma “ idi. Tanrıları ret etmiyordu. Kapı kapı. yaşam çarpıktı. Tanrılar. kırk beş yıl. gerçek Nirvana'nın tanrılardan daha yüksekte olduğuna inanıyordu. Birden bütün evren şenlendi. Karma. izdirap 58 . 538 yılında. her yerde vaaz vererek. müritlerinden. insanları tek tek acıdan kurtaracak olan doğru yaşam. ona.Ö. Siddharta Gautama Buda oldu. Buda. sözü yaymaya çalışma. Onlar da acı ve izdirap âleminde çırpınıyorlardı.

gururu. adam öldürmeyen ve öldürtmeyen kimseye Brahman derim ben. hayatın bir izdirap olduğunu derin ve kuvvetli olarak sokmuştur. zihnen de olsa bütün canlıların sevinçlerine ve kederlerine ortak olmaya çabalanmasını. Nirvana’ya ermek. yeniden doğuşa ve karmaya. kastı ne olursa olsun. Zaten. Şimdi de. insanın yönelmesi gereken amaç. başkalarına yalnız varını yoğunu değil. Nirvana. Budizm’im Ana kanunu Karma dır. her insan kurtuluşa varabilir. İnsan kendi yazgısını kendi belirler. kendini doğum ve ölüm dünyasından da sıyırır. Kişisel izdiraba tevekkül ile katlanılmasını. ikiyüzlülüğü silkeleyip atan kimseye Brahman derim ben. arzunun yok olması. Buda. ırk ve milliyet farklarını da umursamaz. karşımıza. ne kuvvetlilere karşı şiddet kullanmayan. yaşamaya susamışlık. sönmek demektir. bundan vazgeçip sıyrılarak. Bu durum Nirvana’ya girmektir. iyi olunmasını. Buda düşüncesinde. hıncın yok olması. “ Veda dininde. hıncı. 59 . Budizm. Hiçbir menfaat gütmeyen insan. dökülüşü gibi. buna yer bırakmayarak mümkün olur. diğer canlıların izdiraplarının düşünülmesini. “ daha uzak kıyıya geçebilecekleri bir sandal “ vermiştir. başkaları için fedakârlık yapılmasını ister. yine anlaması zor olan bir fikirle çıkıyor: “ varlığı yaratan arzudur “. yani sönüp sükûnete erişmek. zamanını. “ Böylece. Ama yeni yaşam yaşamak. Hayata olan susamışlığımız bizi ölümden sonra bile bir başka bedene sokarak yaşatır. canını ve benliğini de vermelidir. “ Budizm’de. Tıpkı bir iğnenin ucuna yerleştirilen hardal taneciklerinin silkelenip. Budizm kast ve sınıf ayrılıklarına olduğu kadar. Bencilliği ve bireyselliği kaybolur. sükûnete erişmek. yeniden izdirap çekmek demektir. ne olursa olsun. (yaşamaya olan) susamışlığın söndürülmesi ancak bu arzuyu uzaklaştırarak. Doğru sözü sertliğe sapmadan dinleten. en ufak toz zerresi dahi Nirvana’ya ulaşacaktır. onlara. arzunun yok olmasıdır. sertlere yumuşak davranan.döngüsü durur ve Nirvana’ya ulaşılır. Müsamahasızlara müsamaha gösteren. başkasını incitmeyen kimseye Brahman derim ben. sonunda. insanı yeniden doğuşun birinden ötekine götürür. “ Yoksul olan. Buda. korku nedir bilmeyen kimseye Brahman derim ben. merhametli olunmasını. doğru yoldan çıkışın yok olmasıdır. İnsan. tamahkârlar arasında tamahsız davranan kimseye Brahman derim ben. işte izdırabın kökü hakkındaki kutsal hakikat: (Hayata) Susamışlıktır ki. devamlı olmayışa susamışlık gibi. Tanrı’nınkine benzer bir rol oynamaktır. kurbanın tanrıları ve eylemlerin de varlığı yarattığını görmüştük. Budizm yeniden doğuş görüşünü Brahmanizm’den almış ve muhafaza etmiştir. benliğinden gıpta etmeyi. “ İşte ey keşişler. sosyal seviyesi. bütün dünyalardaki bütün varlıklar. her şeyden sıyrılmış olan. Ne acizlere. yapılan hakaretlerin bağışlanmasını. zevkini şurada burada bulan hırs vardır: Zevke susamışlık. gerçek bir Brahman’dır. Buda’da. Böyle davranan kimse. Bu düşünceyi anlamak çok kolay değildi. işte izdirabın yok edilmesi üzerine olan hakikat: Arzunun tamamen yok edilmesi. “ Ey keşişler. Bunun yanı sıra da zevkle. Buda’nın takipçileri Nirvana üzerinde spekülasyon yapmazlar. Nirvana.

Asya kıtasına yayılmaya başlamıştı. perhiz yaparak ve nefsiyle mücadele ederek geçirmiştir. Jainizm. Budizm’den ayrılır. serbestçe denemesi esasına dayanır ki bu. M. insan gayretlerinin ideal amacı olabilir. Buda’nın yaşadığı asırda. Kişinin her konuyu serbestçe incelemesi. çok yüksek ahlak kurallarını ortaya koyar. III yüzyıla gelindiğinde. yaradılışı ret eder. Bu gelişmede. 60 . olsa olsa. “ Jainizm “ de bir din olarak. Ama bu sırada. Ardılları onun izinden giderek Hint yazısını iyice geliştirdiler. Jainizm’in kurucusu olan ve kendine “ Mahavara “ (Büyük Kahraman) ve “ Jina “ (Muzaffer) denen kişi de. Hatta hayvan hastanelerinin yapımına girişildi. Her ikisi de kastlara ayrılmış insanlar arasında. çıkarılmıştır. Brahmanizm’den yani Hindu dininin eski halinden türemiştir. Budizm Hindistan’a yayıldı. insanları birleştirici olmaya çalışırlar. Her ikisinde de kurtuluş Tanrı’da değildir. İlk kural. Ömrünü. benzer tarihlerde. Tanrılara yok demezler. ama onlara da aldırmazlar. Jainizm çok sıkı perhiz tavsiye ederek. Buda’nın M. Budizm Hindistan sınırlarını aşmış. Bu mücadele ve kast sisteminin bu mücadeleye katkısı. Dünya ebedidir.Budizm. “ Asoka “ adlı bir kral çok önemli rol oynamıştır ( ilerde Morya Hint İmparatorluğu anlatılacaktır). Mükemmellik. Ancak. sonunda intihar eylemlerini de övmeye başlamıştır. diğer hiçbir dinde görülmez. ölüm cezasının. Hindistan’da Budizm ortaya çıkarken. insanların hür iradesine bırakırlar. Jainizm de Budizm gibi. Buda gibi “ kşatriya “ kastından çıkmıştır. Jainizm ve Budizm arasında çok fazla benzerlik vardır. Panini adlı bir gramerci lingüistik yazının temellerini sağlamlaştırdı. Budizm ile mücadeleye başladılar. dinin kendisindedir. çıplak olarak. büyük av partilerinin ortadan kalkmaya başladığı görülür. en fazla Mahavara’nın ait olduğu savaşçılar ve prensler kasında yayılmıştır. Buda’nın kendi hayat tecrübesinin içinden çekip. bugün Hindistan’ın büyük bir çoğunluğunca kullanılan yazının temelleri atıldı. Ama ikna ve kişisel özveri yolları ile dinlerini yaymaya çalışırlar.Ö. Budizm’in etkisi ile savaşın. Budizm’i Hindistan’da geriletmeye başladı. Ancak. İnsanın aç durarak kendini öldürmesini tavsiye etmeye başlamıştır. Varlıkların kökeninde herhangi bir mükemmel varlık da yoktur.Ö. üzerine elbise giymeden. hiçbir canlı varlığa kötülük yapmamaktır. Dinin kurucusu ortaya bir Tanrı olarak çıkmaz veya dinin kurucusu Tanrı değildir. Jainizm. Herhangi bir şeyin yoktan yaratılması fikri. Düşüncelerinin kabul edilmesini. aklın alacağı bir şey değildir. Yaradan yoktur. Nefisle mücadeleyi ve perhizi gittikçe geliştiren Jainizm. VI yüzyıl sonlarında ölümünden sonra. baskı ve işkencenin. imtiyazları kaybolan Brahman’lar.

vs. Yönetimi merkezileştirme çabası ise. artık tamamen satrapların kontrolunda idiler. Bunlardan biri Sardeis.. 525 yılında Persler. M. iktisadi birimler olan tapınakların işine gelmiyordu. Yerine. Oğlu Kambyses (Kambis) çıktı ve Mısır'ı aldı. Milet. Dara. Mısır tekrar Filistin’e girdi. Frigya (Phrygia) satraplığı Propontis (Marmara) dan Paflagonya'ya (Paphlagonia.Ö. M. Başkenti 61 . Babil devletinin Perslerce yıkılışı. Sadece. 523). Diğerleri ise kayıtsız. Satraplar. Çankırı) oradan da Kızılırmak nehrine kadar uzanıyordu. 529 yılında. dönerken. Kambyses (Kambis). Pamfilya.Ö. Pers etkisini azaltmaktı. Tahta geçtiğinde 37 yaşındaydı. Keyhüsrev’in (Kyros) Pers klanlarını birleştirip. gemilerine binip göç ettiler. 538 yılında Persler Babil’i aldı. Ama bu topraklarda yaşayan çok değişik topluluklar vardı. Satraplık. Pers orduları Harpagos ve Mazares adlı komutanların yönetiminde Ege kıyısındaki tüm İyon kentlerini bir bir ele geçirmeye başladılar. 588 yılında II. Merkezi hükümete çok uzak olan bu uç vilayetler. Mısır’ı biraz rahatlatır gibi oldu. Pers devletini kurduğunu görmüştük. diğeri Dasky-leion idi. Mısır’ın bağımsızlığına son verdiler. Foça (Fokai) ve Teos kent halklarının büyük bölümü ise. Mısır’ı işgal ettiler. Ailolia.İmparatorluk M. birleştirilip bir satraplığa verilmişti. Mısır seferine başlamadan sırtını güvence altına almak istedi ve Orta Asya’daki göçebe klanlarla savaşlara girişti (Sas. Dara (Dareios.Ö. Kambyses Mısır'da iken Mecusî rahipleri (Med rahipleri). Kısa sürede. M. Mecusî isyanını bastırdı.. Artık Anadolu Pers imparatorluğunun bir parçası idi. Lidya ve Misya. Sardeis bu satraplığın merkezi idi. büyük bir imparatorluk ortaya çıkmıştı. Akamaniş hanedanından Hystasp’ın oğludur. Dara geçti (M. Persler. ortak bir dil ve ortak bir iktisadi düzen daha kurulamamıştı. Orta Asya savaşlarının birinde Keyhüsrev öldü. Ama Keyhüsrev. Pers egemenliği altına girmek yerine. kılıç gücü bir arada tutuyordu. 546 yılında. baş kaldırıyı durdurmak için. Değişik toplulukları. Amaç.Ö. 521 – 486). M. kıyı kentlerini iki satraplığa bağladılar. fethedilen yerlerdeki topluluklar baş kaldırdı. Persler için sıra Mısır’a gelmişti. Batı ve güneybatı Anadolu devletlerinin hepsi.Ö. Sardeis satraplığı yılda 500 talen gümüş vergi ödüyordu. Yerine I. Mısır ordusunu Pelus’da darmadağın ederek. aynı tarihi süreci yaşamış ve içinde belli bir etnik gurubun yaşadığı bölgelerdi. yolda öldü (M. iktidarı Medlere verip. Lidya devleti yok edilmiş ve başkent Sard (Sardeis) ele geçirilmişti. Sonra da. şartsız Pers egemenliğini kabul ettiler. Massajet. onları takiben İran'daki kabileler. Darius) imparatorluğunu satraplık adı verilen eyaletlere böldü. Likya.Ö. Ege kent devletlerinin başlarına kendi yanlarını tutan tiranların geçmesini sağladılar. Baş kaldıran ülkeleri tekrar Perslere bağladı ve reformlara girişti. Kastomonu.) .Ö. Perslerle barış yapabildi.

eskiden Urartu olan topraklarda Armenia satraplığı geliyordu. Bu yolla Anadolu rahat aşılabilir bir hale geliyordu. Kralın kuklaları denilen bu denetçilerin. böylece haber elden ele.Bandırma Ereğli’sindeki Dasky-leion idi. Bu kol M. Satraplık. Efes’i Sus’a bağlayan (veya Sardeis’i Sus’a bağlayan) Kral yoludur. Haber ulaşımı bayrak yarışı gibiydi. Ticareti geliştirmek. satrap adı verilen ve hükümdarın seçtiği bir yönetici vardı. Böylece Satraplık. ve Kapadokyalılar bu satraplık içindeydiler. adli ve dini konularda mevcut yerel biçimleri sürdürmeyi amaçlıyordu. Dara kardeşi Ardavan’ı (Artafrenes) geçirdi. VI. ayrıca Satraplık ve satrap komutanlıklarını denetlemek için geniş bir casus ve denetleme ağı kurmuştu. Mariandinler (Mariandynler). Paflagonlar. Ayrıca Kral yolu ticaretin. Kralın kuklaları bütün imparatorluğu dolaşır. doğuya yönelip Halys (Kızılırmak) nehrini iki kez geçerek Mazaka’ya (Kayseri'ye) gelirdi. kolayca yayılmasını da sağlıyordu. Son olarak ta. Kral yolu 2700 Km idi ve 111 posta durağı vardı. Anadolu Trakları. Satraptan başka. Satraplıklarda. Kervanların 90 günde gittikleri bu yolu. Bu stratejik yolların. idari. kültürün doğu ile batı arasında. belki de en önemlisi. durmadan ilerlerdi. Bu düzen. Sardeis satraplığının başına. Mazaka’da. yerel halkların tepkisini çekmemek için. Dicle’den aşağı Diyarbakır’a gidiyordu.S. iç işlerinde idari yetkiye sahiptiler. Satraplar genelde. Sardeis’ten sonra. iktisadi faaliyetlerinin sonucunda elde ettiği gelirin bir bölümünü. gereğinde kullanmak üzere kendi askeri güçleri olurdu. Dara. Yüzyıla kadar Sard çevresinde bir şekilde egemen olmaya devam etmiştir. daha önce Tabal kralları otururdu. Her durakta ulaklar için menzil atları hazır bekletilirdi. Frigler. ulaklar bir haftada kat edebiliyorlardı. İdari ve adli yetkiler satrapındı. Başkenti. her durakta ulak haberi yeni sürücüye devreder. yerel yöneticiler Satrapa bağlılıkları sürdüğü sürece. muhtemelen Adana olan Kilikya satraplığı vardı. Satraplığın başında. Pers asillerinden seçilirdi. Vergisi 360 talen gümüştü. Yerel yöneticilerin olduğu topluluklarda ise. İdari-Adli ve Askeri olarak ikili bir yönetime tabidi. Büyük bir imparatorluğu bir arada tutabilmek için haberleşme (ki bu o dönemde posta demekti) şarttı. Yol yapımının en önemli nedeni iletişimdi. Burada Sakarya’yı aşan yol. doğrudan merkeze bağlı bir komutan da bulunuyordu. Sonra başkenti Mazaka (Kayseri) olan Kapadokya satraplığı geliyordu. Kilikya satraplığı yılda 360 beyaz at ve 500 talen gümüş vergi veriyordu. Armenia satraplığı da 400 talen gümüş vergi veriyordu. merkeze vergi olarak öderdi. 62 . işlerin nasıl yürütüldüğünü incelerlerdi. bugünkü İzmir – Ankara karayolu çizgisini izleyerek Sangarion (Sakarya) üzerindeki eski Frigya başkenti Gordion'a varırdı. Kral yolu. önceden bildirmeksizin yöneticileri görmeye gider. Oradan kuvvetli bir olasılık ile Malatya’ya. Satraplıklar arasındaki ilişkileri kuvvetlendirmek ve merkezi yönetimin imparatorluğun her noktasına erişebilmesini sağlayabilmek için büyük yolların yapımına girişildi.

63 . kara desteğinden soyutlanmıştı. Atina’da olup bitenlere bakalım. Atina’dan kovuldular. Sparta’nın askeri müdahalesi ile Hippias. 506 yılında. Merkezileşme eğilimi askeri yapıda da görülüyordu. Hipparkos öldürüldü. Kızıldeniz’e bağlayacak bir kanal yapımını da planlıyordu. Soyluların toprakları alınıp. kente birliklerini yerleştirmişti. M. Hippias. bakım ve emniyetine de büyük önem veriyorlardı. Ege’deki Yunan kentlerinin yaşam biçimleri ve refahları Pers yönetimi altında fazla değişikliğe uğramadı. Dara ayrıca Akdeniz’i. Diakrienlerle Paraliyenler birleştiler. Hipparkos ve Thessalos geçti. açılan tüm yolların. tiranlığa karşı mücadele ediyordu. ancak gümüş veya bakırdan ufaklık paraları basabilirdi. M. klanlar arasında paylaştırıldı. Persler kapılarına dayanmış. Atina’da iktidarı soylulara verdi. Klistenes. Her satraplık ve her askeri garnizonun silah mevcudunu merkez belirlerdi. Üçü de iyi yönetici değildiler. o kentli despotlara (tiran) bırakılmıştı. Pers yöneticilerine karşı ana sorumluluğu. Darik adı verilen tek bir altın para kabul etti. boğazları ele geçirmişlerdi. Arhont seçildi. Kral yolu dışında Babil’i Hindistan’a bağlayan önemli bir yol da Babil yoluydu. soyluların yanını tutuyordu. Sparta’da tiranlığa karşı mücadelede. 510 yılında. epey yaşlanmış olarak öldü. Erbil’den sonra güneye dönüp. Başlarına. 1. Pek çok Atinalı soylu.Oradan Tur el Abdin dağlarını geçerek Mardin’e varıyordu. Atina’da terör kol geziyordu. Sparta. Satraplıklar. Kentler Pers yönetimine uyum sağlamıştı. Kentlerde artık halkın doğrudan yönetimi söz konusu değildi ve yönetim. Musul üzerindeki geçitlerin birinden Dicle’yi aşarak. Sparta.Ö. gerektiğinde askeri birliklerin yiyecek içecek gibi gereksinmelerini karşılamaktı. Persler. Yerine üç oğlu. Bu zaman diliminde. Tiran Peisistratos. Despotların. Babalarının yerini dolduramadılar.Ö. Mezopotamya düzlüğünü aşıyor ve Erbil’den geçiyordu. Alemeonideslerden Klistenes geçti. imparatorluk birliğini sağlamak için ve merkezi kuvvetlendirmek için para reformu da yaptı.Ö. tekrar batıya dönüp. Atina deniz gücü. Önce. Halka yukardan bakıyor. Atina’dan kovuldu. Ama asıl askeri kitle yerel halktan oluşuyordu. Persler. kabileler olarak ayrıcalıklı idiler: vergi vermez ve angaryaya tabi olmazlardı. sürgünde. Bu arada. Büyük bir halk ihtilali ile Spartalılar. 527 yılında. kendi refahlarını arttırabilmek için vergi üzerine vergi koyuyorlardı. Dara (Darius) ticareti geliştirmek. Bu parayı sadece Kralın basma hakkı vardı. Atina’yı işgal etmiş. düzenli vergi ödemek. Sus’a ulaşıyordu. sonra. Orduların çekirdeği Persler di. M.

Ege kıyı Kentlerinden pek çok kişi hizmet ediyordu. Pers ordusunun geri dönüşünü beklemek üzere Tuna ağzında bekleyecek. köprü kurulacak. Pers ordusu karşıya geçtikten sonra köprü yıkılacaktı. Köprüyü Samos’lu mimar Mandrokles kurmuştu. Dara’yı köprüyü yıkma fikrinden vaz geçirdiler. Kentlerdeki yurttaşlar çoktan beri siyasi bir özgürlük içinde yaşıyorlardı ve kendi kaderlerini tayin etme hakkına alışmışlardı. 511 yılında. ilerledi ve Tuna’nın (İstros) denize döküldüğü yere geldi. heykeltıraşlar. Darius bundan da memnundular. despotlara ve dolayısı ile Pers yönetimine tepki duymaya başladılar. Yunanlı taş ustaları ve inşaat ustaları. Ephesos (Efes). Buraya da bir köprü gerekliydi. köprüyü korumak için bir birlik 64 . mimarlar. ressamlar ve uzmanlar İmparatorluğun hizmetinde idiler ve I. Ayrıca Pers ordusuna Yunanlı askerler ve onların savaş taktikleri de girmişti. Dara. Ordu nehri geçerken. Tiranları bir türlü benimseyemiyorlardı. Yurttaşlar gittikçe daha fazla. Yunanlıların hoplitleri (ağır silahlı asker) Pers ordusunda vurucu güç olarak hizmet yapıyordu. Pers ordusunda ve genel olarak Pers imparatorluğunda çoktan beri. Miletos (Milet) despotları önemli sayıda asker ve gemi ile Perslere yardım ettiler. Perslerin planlamasına göre. kayıklar üzerine inşa edilmiş bir köprü ile geçti. ordu karşıya geçecek. Trakya’ya yaptığı bu ilk seferde. İstanbul boğazını.Dara’nın Trakya seferi M. İstanbul boğazını karşıdan karşıya geçmişti ve Dara bundan çok memnun kalmıştı.Ö. Pers ordusu Trakya’ya geçti. Köprü üzerinden büyük bir ordu. Persler bir çok konuda Yunanlıların kabiliyetlerini keşfetmişlerdi ve onları kullanıyorlardı. Dara İstanbul boğazının ötesinde oturan ülkelere karşı ilk büyük seferini düzenledi. Bu nedenle despotik yönetimleri. Ege’den yola çıkan bir gemi filosu.

Sonra. Sürgün bitince. bir taraftan da bu köleci toplumun kurumları kurulmuştu. Bu üyeler yeni seçim bölgeleriden seçilecekti. İon ve Sardeis satraplığına kardeşi Artafernes’i. Lemnos (Limni). kölelerde daha köleleşip. Buna ostrasizm denir. hakları iade ediliyordu. doğuştan soyluluğun gücü yok edilmiş oldu. bu değişimi sağlamışlardı. Önce Solon. Klistenes. Solon’un Dört Yüzler Kurulunu beş yüz üyeye çıkarttı. Bu arada. Demokrasi kurulurken. toplumun alt kesimlerinden gelen itici gücün etkisi ile yurttaşları için demokratik bir yapıya kavuşuyordu. halkın itici gücüne dayanarak.Ö. Dara’yı yok olmaktan kurtarmıştı. beklemeye başladı. Ancak. 512 yılı kışını Sardeis’te geçirdi.bırakıldı. Yurttaşlar özgürleşirken. Böylece. Kadıköy). Klistenes. pek çok ülkeyi Perslere bağlamıştır. Atina’nın her mahallesine de bir “ deme “ dendi. artık asil aileler. Makedonya’ya kadar. aslında köleci bir devletti. yıkılmamış ve gemilerin beklemiş olması. 18 yaşına basan gençler. köprü sökülecek ve birlik. sonra Peisistratos ve daha sonra da Klistenes. köprüyü yıkma ve geri çekilme emrine uymayarak. M. ciddi ve etken bir yerel yönetim uygulamasıydı. Bu sırada. Otanes'in babası. Epey sonra. demokrasi kurbanları haline geldiler. gemilere binerek. Milet despotu Histiaios. Bu olay daha sonra anlatılacaktır. 65 . Her demenin ayrı bir meclisi. Karar şöyleydi: Saptandığı günde Pers ordusu geri dönmez ise. Dara. Tüm üretimi ve artı değerini sağlayan. Bunlar yüz adetti. köle iş gücü idi. Atina’da. M. kral Kambis tarafından öldürülmüştü. Köprünün. köy ve kasabadan oluşan. Sonuçta. zaman doldu. Bu. yurttaşları için demokratik bir devlet olan Atina. yurttaşlık haklarını elde ediyorlardı. Ege kıyılarına Otanes’i komutan olarak atadı. Pers ordusu. Atina. Klistenes. Seçim bölgelerini yeniden düzenledi. anayasayı yeniden düzenledi. ordu geri gelmedi. Demos başkanları 1 yıllığına seçiliyor ve yerel işlere bakıyorlardı. Hellespontos’a (Çanakkale boğazı) çekildi. Bundan sonra Dara. Megabazos’un yerine ordunun başına Otanes geçti. gitti ve İskitlerin (Sakalar) üzerine yürüdü. Arhontlarla. Megabazos başarılı olmuş. Klistenes arhonttu. Halk meclisini en yüksek otorite haline getirdi.Ö. Attika’yı. Kısa sürede Bizans (Byzantion). toprakları ve hatta bayrakları vardı. ülkelerine geri dönecekti. Tuna’yı geçip. areopagların yetkilerini kıstı. Rejimi yıkma niyeti taşıdığından kuşkulanan yurttaşlar. Antandros (Altınoluk). kendilerini listelere yazdırarak. 506 yılında. tehlikeli sayılıp. Kalhedon (Khalkhedon. herhangi bir seçim bölgesinde hegemonya kuramıyorlardı. köprüye geri döndü. yeniden tiranlık kurmayı önlemek için de düzenlemeler yaptı. on yıllığına sürgüne yollanıla biliniyordu. Ve bunu öyle yaptı ki. komutanı Megabazos’u Trakya’daki seferleri sürdürsün diye bırakıp. Dara perişan bir halde. İmbros’u (İmroz) Perslere kattı. Atina rejimini demokratlaştırmaya başladı. özerk birimlere (demos) ayırdı. görevlileri.

Bir evladın annesini rehin vermesinin erdem dışılığı vurgulandı. Bu istekler karşısında. suçlulara daha anlayışlı davranıldı.Çin’de Baharlar ve Güzlerin sonuna doğru Çin Baharlar ve Güzler M.Ö. 6 cı yüzyılın başlarında. Ülkede genel bir bolluk görüldü. Jin devleti tekrar egemenlik iddiasının peşine düştü. Jing bunu savaş arabaları kolay yol alabilsin diye istemişti.Ö. Diao'ya veziri Wei Jiang çok yardım etti. " Eski hükümdarlardan farklı hareket etmek doğru değildir " dendi. Stokla mücadele edildi.473 M. Sonuçta. Qi devletine karşı zafer kazandı. İleri sürdüğü mütareke koşulları kabul edilir gibi değildi. sıkıntıda olanlara yardım edildi. Jing " İttifak Andı’nın " başı olamadı. Jing'in akıl sağlığından şüphe edildi. Jin sarayına rehin verilecekti. Qi tarlalarının tümü doğu-batı yönünde sürülecekti. 66 . Qi beyinin annesi. devlet harcamalarında kısıntılar yapıldı. halkın angarya yükü hafifletildi. vergiler hafifletildi. Prens Jing. Devlete olan borçlar lağvedildi. 771 . herkes elindeki stokları elden çıkarttı. Muhtemelen. Lordlar arasında birinci lord olmakta başarılı oldu. Daha sonra. sıkıntılar ortadan kalktı. Jing'in haleflerinden Diao.

Bu sırada. epey sürdü. bronz kazanlar üzerine yazdırtarak. ünlenmek veya tanınmamak. çiftçi toplantılarını eleştirerek. Zi Chan yöneticilik konusunda yaratıcı fikirlere sahipti. ince ruhlu ve aynı zamanda şüpheci bir kişiliğe sahipti. olmaması gerektiği konusunda bir tartışma başlattı. Çiftçilerin toplanarak konuşabilecekleri. Bu durumu değerlendiren Song devleti barış girişimlerini başlattı. zordu. alttan gelen fikirlerin önemini vurguluyordu. ceza yasalarını böyle yürürlüğe koymazlardı. ne pahasına olursa olsun. Çiftçi aileleri gruplar halinde örgütleyerek hem vergi koydu ve hem de vergiyi denetim altına aldı. yıpratıcı kuzey. Jin. 6 cı yüzyılın sonunda. Jin ve Chu devletleri aralarında. eleştirileri yanıtladı. Eski hükümdarlar. Halk. üstün bir devlet adamı olan Zheng'in baş veziri Zi Chan sahnedeydi. O dönem Çin'inde. Bunu ancak. Önünü kapatmamak. Zi Chan. hükümleri genel ilkeler doğrultusunda verirlerdi. özellikle Jin devleti düşünürlerinden gelen eleştirilere karşı çıkmadı. Ama Zi Chan'ın politik görüşüne göre. Jin ve Chu'nun barışa evet demekten başka çareleri kalmamıştı. halk su gibiydi. halk için büyük acılara sebep oldu. Jin ile Chu (Çu) devletleri arasındaki gergin barış. bu toplantılardaki eleştirilerden ve fikirlerden istifade ediyor. Bu savaşlar. devlet yararına olan gerekler. Ona göre halkı yumuşaklıkla itaat altına almak. Zi Chan'a göre. Zi Chan şefkatli. " Göğün hikmeti bilinmez " diyerek. Şimdi. halk yasaları ve cezaları bilirse. bitmek bilmez. diğer devletler üzerinde kuracakları bir tür ikili egemenlik konusunda anlaştılar. bir anlamda herkesin göreceği bir şekilde onları belirlemiş ve yayınlamış oldu. Chu'ya ise yeniden güçlenen Wu devleti saldırmaya başladı. Değişik sosyal statüdeki insanları farklı giysiler giymeye mecbur etti. devlet politikalarını eleştirebilecekleri özel toplantı yerleri organize etti. Küstahlıktan düzensizlik doğar…’’. iki taraflı haraç veya vergi veriyor ve gittikçe yoksullaşıyorlardı. Bu uygulama yasaların yazılı olup. M. devlet büyüklerine karşı saygısı azalır diye de korkuluyordu. Her şeye rağmen. Yöneticiliği sistematik bir hale getirmeye çalışıyordu. onlar. Önce tarlaların kadastrosunu çıkarttırdı. genel kanı. Benim tek endişem yaşadığımız çağı korumak " diyerek. Ayrıca. güney savaşları sürdü gitti. " Ben yetenekli değilim ve gelecek nesiller üzerinde etkim olmayacak. onun ağır ağır ve kontrollü bir şekilde akışını sağlamak gerekliydi. yerine getirilmeliydi. toplantıların yasaklanmasını isteyenlere karşı durdu ve toplantıların devamını sağladı. halkı sertlikle yönetmesi daha doğru ve kaçınılmaz bir yoldu.Ö. onlar sayesinde devleti daha iyi yönetiyordu. O. Halk için " halkı şımartarak memnun etmek mümkün değildir " diyordu. Sadece. 67 . Zi Chan'ın politikalarına tepki gösteriyordu. bunların hepsi savaş silahlarına bağlıdır ".Jin ile Chu (Çu) devletleri arasındaki. bir takım felaketlerin tekrarını önlemek için kurban kesilmesine karşı çıkıyordu. “ Devletlerin bekası ve yok oluşları. kendi içinde büyük ailelerin iktidar savaşları nedeniyle parçalanmıştı. Özel olmayanların. 6 cı yüzyılın ortalarına gelindiğinde artık kimsenin iç savaşı kazanamayacağı belli olmuştu ve herkes çok yıpranmıştı. korkunun ve savaşın uyum ve düzen için gerekli olduğu yolundaydı. Zheng devleti ceza yasalarını. özel kişiliği olan yöneticiler yapabilirdi. Jin devletinin ve Chu devletinin iç sorunları önem kazanmaya başladı. " Onlar bizim öğretmenlerimizdir " diyerek. " Korku olmayınca küstahlık olur. Dini ritüellere de pek olumlu baktığı söylenemezdi. Bu nedenle. Olan ufak devletlere olmuştu.

karşı koymasını becerdi. 68 . Bu iki devlet arasında. yazılı yasa. günün koşullarına adaptasyonu zor olduğundan. Sözlü gelenek. Zi Chang sayesinde. yaşlılar tarafından sürekli yeniden yorumlanarak. " Baharlar ve Güzler " döneminin sonuna doğru. Bu da adaletsizlik kaynağı olabilir. Diğer taraftan yazılı olmayan yasalarda keyfilik ilkesi ağır basar. büyük bir diplomatik ustalık göstererek. Bir süre Wu devleti ağır bastı. esneklik yok denecek kadar azdır. ne Jin'in dümen suyuna girdi ve ne de saygısızlık yaptı. 473 yılında Yue kralı Gou Chian. O günkü. Ama sonunda. Yazılı yasaların. sel baskınlarının silah olarak kullanıldığı. Zi Chang döneminde. Ama bunu yapacak askeri güçten mahrumdu. Tüm toplumlarda adalet dağıtmanın zorluğu buradadır. hala önemini muhafaza etmektedir. gerilla savaşı taktiklerinin denendiği. Zheng devleti güçlü bir devlet değildi. Ancak bu tarz Konfüçyus tarafından şiddetle kınandı. Zheng devleti Jin devletine ihanet etmeden. Yazılı olan yasada. denizlerde güçlü olan iki devlet yükselişe geçti. Bu devletlerden biri Yangsi'deki Wu. özgürlüğünü ve onurunu koruması gerekiyordu. M.Bir süre sonra. aslında bugün geçmişe göre değerlendirilmektedir. Hatta düşmanını yok etme noktasına geldi. Jin devletinin dayatmalarına karşı. yine çok kanlı ve acılı savaşlar oldu.Ö. Roma’da da “ On İki Tablet “ yasalarından başlayarak yazılı yasaların bu keyfiliği azaltması ve giderek yok ermesi arzulanmıştır. sözlü yasa tartışmaları. Wu kralını yenerek. diğeri kuzey Zhejiang'daki Yue devletleri idi. Zi Chan'ın yolundan gitti. günün koşullarına uydurulmakta ve belli bir esneklik sağlanmaktadır. Jin devleti de kendi yasalarını demir kazanların üzerine yazdırarak. Zi Chang. Wu krallığına son verdi. Ancak antik Mezopotamya yasalarında.

öbür dünyada hükümdarı takip etmeleri istenirdi. Bu töresel davranışları bilerek ihlal eden kişi. soylu bile olsa idam edilirdi. Hükümdarların ölümünde. Bu ortamda felsefi düşünce gittikçe berraklaştı ve ahlak üzerinde yoğunlaştı. 6 cı yüzyılın sonuna doğru. Törensel davranışlar. dini ayinler ve karizmatik kişilik sahibi yöneticilerin çabaları ile sağlanıyordu. M. Devletin. 473'e kadar süren dönem. kanlarını tören davullarına sürerlerdi. Ancak tüm bu tartışmaların içinde devletin özel bir yeri vardı. " Gökyüzünden büyük bir felaket gelmeme nedeni Zhao Wensi'nin çabalarının ürünüdür " diye övülüyordu. Erdem ve erdemli olmak üzerine çok tartışıldı. gök ve yere (yani doğaya) eşit bir ortak olduğu anlayışı düşüncenin merkezine oturmuştu. Çin'de ejderhaların azaldığına Ejderha (Çin) dair genel bir kanı oluşmuştu. İnsan hayatının ve insan uzuvlarının hiç bir değeri yoktu. devleti düzenleyen hiyerarşi ile uygun davranış ilkeleri olarak görülüyorlardı. nesneler arasında uyumu yaygınlaştıran kozmik bir büyüydü. Müzik. Bu dönem. işte böyle. İnsanlar kendi gırtlaklarını verilen bir emirle kendileri keserlerdi. 771 den M. aslında bir vahşet dönemiydi. Krallar masum insanlar üzerinde silahlarını denerler. Bu durumu anlatabilmek için birkaç örneğe bakalım. Bu insanların bir kısmı kendi isteği ile bir kısmı da zorla hükümdarın ölümüne eşlik ederdi.Baharlar ve Güzler bir vahşet dönemidir M. Tutsakları keserek. Bunun 69 . kollarını keserlerdi. onların siyasi yakınları ve daha pek çok insan öldürülerek. Savaşı kazananlar düşmanlarının kulaklarını kesip.Ö.Ö. sadakatlerini ispatlamak için vezirler kendi ayaklarını. tapınaklara sunarlardı. anlatılamayacak kadar vahşi bir dönemdi. Jin devletinin baş veziri Zhao Wensi'den bahsedilirken.Ö. Bu vahşi dönemde. toplumsal uyum.

tabiri caiz ise. hoşnut kalmadıkları bir devleti mahvedebilirlerdi. Çin yaşamında bu kadar önemli olan müzikte akort. uzun uzun tartışılmıştır. yani ihaneti ve verilen sözleri tutmamayı bir erdem meselesi haline getirmeyenler de vardı. aynı zamanda bir şeyi istemenin. Konfüçyus'un ki gibi rehber yazılar vardı ve bunlar otorite olarak değerlendiriliyorlardı. Chou döneminde. bürokrasi artık iyice yerleşmiş ve ortaya. gibi konularda yeterli bilgi birikimi oluşmuştu. Bu yazılar. " Halkın desteği olmayan bir hükümet. ülkeyi iyi yönetebilmek için. deniz ve nehirlerde yaşayan dünyevi ejderhalar da vardır. Bir bölüm düşünür (bunlar aynı zamanda devlet memuru da olabilirler). işsiz kalan Shang ailesinden devşirilmiş olmalıdır. Güven. insan davranışları ile bir ilişkisi yoktur. ejderha çobanları soyunun yok olmasıydı. kendi isteklerini yerine getiremez " demek oluyordu. Çin'de Tanrı veya tanrılar değil. verilen sözün önemi. özellikle müzik. İlk olarak yağmur tanrıları olarak ortaya çıkmışlardır. Kolektif ruh gücü halkta vardı. tanrılar âleminin gücünü taşıyordu. Politika. Kimse. Devletin âli menfaatleri neyi gerektiriyorsa onu yapan. Gök ve ruhlar. erdem hissini açığa çıkararak. Baharlar ve Güzler döneminde. Yani. Uyumu ve huzuru simgeleyen müzikte hataya yer yoktu. " önemli olan istediğini elde etmektir " diyordu. Ancak Göğün. üremekten vazgeçiyor. Yani halkın düşüncesi ve yargısı çok önemliydi. Çünkü halk ruhların ev sahipleri idi. Su ile ilgili rituellerde yer alırlar ve Çin mitolojisinin temel unsurlarıdır. halkın psikolojik dirginliğini sağlar ve böylece yönetime katkıda bulunurdu. Daha önce de ifade edildiği gibi. herkes böyle inanıyor demek değildi. ejderhalar saklanıyor. Sarı İmparatora savaşlarında yardımcı olan. Çin'de. verilen sözü tutmanın önemini bir güven meselesi olarak görüyorlardı. halkın isteğinin takipçisi olduğuna inanılırdı. Halk önemliydi. kutsal bir güç tarafından yollanmış. devlet mekanizması işleyemez diyorlardı. bu görüşlerin hangisi ağır basarsa ona göre düzenleniyordu. Göksel ejderhalar rüzgârı ve yağmuru kontrol ederken. güvenin yani ihanet etmemenin ve verilen sözü tutmanın peşinden ne pahasına olursa olsun giden müritler olduğu gibi. Ejderhalar imparator ile ilişkilendirilen ve genellikle iyi güçleri temsil eden bilge (hikmet sahibi) yaratıklardır. halkın koruyucusu idi. Bu dönemde. Bunlar doğal olaylardır. işsiz kalmış iyi eğitimli Shangların bir kısmını devlet memuru 70 . bu yazıları böyle algılamıyordu. bir memurlar sınıfı çıkmıştı. aynı zamanda o isteneni gerçekleştirmek olduğu fikrine de gidiyordu. sağanaklar yaratabilen. Bu. İlk memurlar.nedeni. Çin’deki bitmez tükenmez kuraklıklar nedeniyle daha da önemli olmuşlardır. Bu makam lâğvedildiği için. Bir bölüm ise. gizli hazineleri koruyan. insan öne çıkarılıyordu. Törenler. bürokrasinin teşekkül etmeye başladığı anlatılmıştı. Daha. Göl nehir ve akarsularda su kaynaklarında yaşadıklarına inanılan ejderhalar. her zaman. felaket demekti. Bu yazılar. Güven ortadan kalkarsa. Gök ile Kolektif güç arasında devlet yer alıyor ve düzenin çalışmasını etkiliyordu. Chou'ların. vahiy yoluyla indirilmiş talimatlar değildiler. Bu ruhsal anlatım. rezonans vb. devletin ejderhalardan sorumlu memur bulundurmaması idi. insanların kalplerine huzur getirerek. ejderhaların azalmasının nedeni. Gök ise kendi başına. çocuk yapmıyor. Bu dönemde hıyanet. Örneğin Çin yılbaşısı olarak yapılan kutlamalardaki ejderha dansı bir yağmur duası rituelidir. Bütün bunların sonucu olarak. Ancak. Çin mitolojisinde bazı ejderhalar bireysel olarak öne çıkar. pratikte. diyenler de vardı. doğruluk hazineleri idiler. Ying Long bunlardan biridir. Yağmuru ve rüzgârı yönetebilen Shen Long. Onların yokolması insanlığa açlık ve çaresizlik getirir. bu sava karşı çıkıyor. Artık Çinliler her türlü müzik aletini düzgün ve akort tutacak bir biçimde üretebiliyorlardı. sonuçta yok oluyorlardı. Halkın isteğine karşı gelmek demek. boynuzlu ejderha Jiao Long da önemli ejderhalardır.

siyasi güçlerini de kullanarak. Zamanla. büyük toprak sahipleri haline geleceklerdir. Memurlar bir kere toprak almaya başlayınca. toprakları köylülerden yok pahasına alıyorlardı. kazandıkları paraları toprağa yatırarak. Buna benzer ve paralel bir gelişme de. tüccarlar için yaşanmıştır. artık.olarak görevlendirdikleri bilinmektedir. Bir Çinlinin ailesine karşı yükümlülüklerinin gereği olarak. 71 . memurlar güçlenerek. taşra yönetimlerine tayin edilen memurlar. memur aileleri oluşturmaya başlamışlardır. akrabalarını işe alarak memur yapması kaçınılmaz bir sonuçtur. Böylece ortaya " memur kökenli toprak lordları " dediğimiz güçlü bir sınıf çıkacaktır. Daha sonraları. bir memurun.

Bu gelişmelerle birlikte. Tüccarlar ise. işte bu memur ailelerinin bilinçli çabasıdır. feodal prensliklerin göçebelerle uğraşacak vakit ve imkânları olmadığından. Bunlar aynı zamanda vergi topluyor ve idari görevlerde bulunuyorlardı. Memur kökenli büyük toprak lordlarının işine. küçük asillerin tasfiyesini kolaylaştırarak. Böylece ister tüccar kökenli. kıymetli metalleri yani bir anlamda parayı tehlikeli bir biçimde biriktirmek istemeyen bu tüccarlar. yok pahasına elde edebildikleri toprakları toplamaya başladılar. Etrafta kolayca borca giren ve borcunu ödeyemediği için toprağını kolayca kaybedebilecek çok sayıda köylü varken. Fakirleşen soyluların ile köylülerin toprakları. Toprağını kaybeden köylüleri de bu topraklarda kendileri için acımasız koşullarda çalıştırmaya devam ettiler. Hükmeden sınıf vergi toplamak için tüccarları kullanmaya başladılar ve büyük tüccarlar vergi mütelzimi oldular. Peşin vergi feodalin de işine geliyordu. birleştiler. Aileler arası evliliklerle. Bu toprak sahibi ailelerle. Hatta bütün Çin'i birleştirecek tek bir devlet veya birkaç devlet en iyi çözüm olabilirdi. Çi'nin (Ch'in) merkezleşmesi ile birlikte. " Baharlar ve Güzler " dönemindeki savaşlar sırasında. bu toplanamayan vergiyi peşin verebilecek güçteydiler.Çin’de Büyük Toprak Sahipleri Garnizonların çevrelerinde oluşan yerleşimler şehirlere dönüştükçe becerikli zanaatkârlar da tüccar oldular. Bu gelişim. Zaten feodallerin sayısının binlerden onlu sayılara inmesi sonucu. Zamanla toprakların asıl sahibi durumundaki prenslerin karşısına yeni ve bağımsız bir toprak ağaları sınıfı çıktı. merkezi yapısı kuvvetli devletler geliyordu. Çin tekrar birleşmiş bir devlete kavuşacaktır. vergileri efektif toplayamamaktaydılar. alıp ödeyemediği borçlar karşılığında el değiştirmeye uğradı. Çok geçmeden bu tüccarlara bir iş kapısı daha açıldı. feodal (asil) ailelerin menfaatleri de çelişmeye başlamıştı. ister memur kökenli olsun ortaya büyük toprak sahipleri çıkmıştı. paralarını toprağa yatırmaya başladılar. Mal satışından kazanılan parayı biriktirmek Çin’de çok zordu. güçlendiler. Para olarak kullanılan genelde bakır veya tunç idi ve çok yer tutan bu parayı saklamak için depolar yapmak gerekiyordu. Paranın böyle saklanması ise çok tehlikeli idi. Çin’in bu dönemi göçebe boylar için bir refah ve 72 . Kısa zamanda da vilayetlerdeki en büyük idari amir olup çıktılar. Çi (Ch'in) prensliği de gittikçe güçlenmekteydi. bu da feodalite düzenini temelinden sarstı. Ticaretle zenginleşen tüccarlar. pek çok toprak Çin’de boşalmıştı. aynı zamanda. Genişleyen güçlü prenslikler. " Baharlar ve Güzler " döneminin bitmesini ve " Savaşan Devletler " döneminin başlamasını sağlayan. memurlara dayalı merkezi yapı da gelişti. Böylece ilk kez Çin’de para karşılığı arazi alımı başladı. " Bahar ve Güzler " döneminin bitişine yardım etti. Bir kaç yüzyıl içinde. en önemli etkenlerden biri de.

Zamanla Mizi’nin güzelliği solar ve Efendinin tutkulu aşkı biter. Bir gece yarısı Mizi’nin annesinin hasta olduğu haberi gelir. Bu suçun cezası bacaklarının kesilmesidir. Güçlenen prenslikler. “ Şeftaliyi paylaşma tutkusu veya ısırılmış şeftali? “ 73 . Tutkulu aşk yıkıcı bir nefrete dönmüştür. Bunlar cezası ağır suçlamalardır ve Mizi çaresizdir. Bu kadar çok arzulamasına rağmen birkaç ısırıktan sonra kalanını Büyük Efendiye verir. Birçok katliamın yaşandığı “ Baharlar ve Güzler “ ve “Savaşan Devletler “ zamanlarına ait bir hikâye Çin homoseksüel tarihinde bir klasiktir ve “ Şeftaliyi Paylaşmak “ veya “ Isırılmış şeftali “ diye adlandırılan Çin homoseksüelliğine ait bir tabir bırakmıştır. Ama zamanla bazı prenslikler ve özellikle Çi (Ch'in) prensliği güçlenmeye başlaması durumu tekrar değiştirdi. Göçebelerin geçimi yine zorlaşmıştı. Bir başka gün Hükümdarlık bahçesinde iki sevgili gezerken Mizi alçak bir daldaki olgun ve çok güzel görünen bir şeftaliyi gözüne kestirir ve koparır. Ling. göçebeler aleyhine kuvvetlenmeye başladılar. Baharlar ve Güzler zamanına ait Wei’nin Büyük Kralı (Prensi) Ling ile dük Mizi Xia arasındaki aşk hikâyesidir. ‘’ Tıpkı mevsimler gibi ’’ der yazar. Büyük efendi değil ceza vermek annesi için bacaklarının kesilmesi riskini bile üzerine alabilen bu fedakâr evladın davranışını över. Mizi büyük bir riske girerek. Büyük efendi onun bu fedakârlığını da kendisinin ne kadar fazla sevildiğinin göstergesi kabul ederek övgü dolu sözlerle Mizi’yi yüceltir.dinginlik dönemi oldu. “ Mizi Xia. Homoseksüel ilişkiler için şeftali tabiri bizce hem ilişkiyi yüceltmek hem de kalıcı olmadığını geçici bir tutku olduğunu vurgulamak için kullanılmakta. Mizi’yi “ arabasını izinsiz kullanmakla ve bu da yetmiyormuş gibi kendisine büyük bir küstahlıkla bir kısmı yenmiş şeftaliyi yemesi için verebildiğini “ söyleyerek suçlar. Büyük Efendinin arabasını izinsiz alarak annesine gider. bölgelerindeki göçebe boyları kovmaya ve denetimleri altına almaya çalıştı. Mizi Xia Tutkulu bir aşk yaşanmaktadır. Wei’nin Efendisi Ling’in erkek sevgilisidir. Güçlenen.

öncelikle kendi soyunun da iktidardaki imparator kadar soylu kökten geldiğini yani tanrısal kökenini ispatlamak. ancak Tanrısal bir menşeinden geldiği için geçebilirdi. töre. kurbanlar ve bütün merasimlerin uzmanları kabul ediliyorlardı. Batı ölçeğinde az olmak demek değildir). İktidar mücadelesine girmeyen soyluların ve zenginlerin de soy kütüğü oluşturmaları adettendi. Bunlar. devlet dolaşarak kendilerine sürekli iş ararlardı. İster Baharlar ve Güzler döneminde olsun. ister Savaşan Devler döneminde olsun okuyan. yazı ve konuşma sanatı. bilgelerin (shi. bilge bürokratlar olarak. Konfüçyus Shanglardan gelen rahiplerin. dini törenleri. devlet. savaş arabası kullanma olduğu da anlatılmıştı. Feodallerin iktidar mücadelelerinde kutsal atalara dayandırılan soy ağaçlarının oluşturulması. eğitim gören insan sayısı fazla değildi (Çin ölçeğinde az olmak. shi) sınıfının yükselmesidir. elinde sadece dini iktidar kalınca. iktidarın yasallığını tayin eden önemli bir unsurdu ve Ju’lar genelde bu işin uzmanı idiler. Bilgelerin içinde ise en meşhuru Konfüçyus’dur. Çin için uzun soluklu sonuçlar doğurdu. Bu nedenle feodal hükümdarlardan biri imparator olmayı aklına koyarsa.Ö. tarih. M. Bildikleri ve öğrettikleri olmazsa olmaz sanatların. ataya kurban sunmaya dayanan bir ülkede çok önemliydi. Bunlar. 771 de Chou imparatoru. Tarih. zamanla bilgeler grubunu oluşturduğunu söylemiştik. Çünkü geleneklere göre imparator tahta sadece kuvvet kullanarak değil. ju) etkileri de arttı. Ayrıca. Çünkü böyle bir kütük oluşturmadan 74 . yeni bir sınıfın. Bunlar feodal prenslerin çocuklarını eğitir ve devlet bürokrasisine danışmanlık yaparlardı. Bunların en önemlilerinden biri. siyasi iktidarı kaybedip.Konfüçyus Baharlar ve Güzler dönemindeki uzun süren parçalanmış yapı. bilgeler (Ju. hiç değilse soyunun imparatordan daha eskiye dayandığını göstermek zorunda idi. adetler. Bilgeler. daha doğrusu soy bilgisi. hesap. ok atma. bundan sonraki Çin tarihinin en etken unsuru olacaklardır.

Geniş kollu kaftanları. dört köşe ayakkabıları ile süslü ve abartılı giyinişleri vardı. Çin'de kent. Çinlilerin birinci üstat saydıkları Üstat Kung veya Kung Fu Dsi yahut Cizvit misyonerlerinin verdiği ve bizim tanıdığımız adla Konfüçyus şimdiki Şantung ilinin bulunduğu bölgenin güney batısındaki Lu prensliğinde M. kutsal ritüellerin ve her türlü törenin doğru ve eksiksiz yapılması. Nitekim Konfüçyusçuluk da Üstat Kung’un tasarımladığına göre. bu bilgilerin öğrenilip özümsenmesinde yatıyordu. feodal beylikten feodal beyliğe dolaşıp duruyordu. ahlaka.Ö. Konfüçyus Shang (Şang) ailesindendir. çocuklara dersler vererek yaşamını idame ettirdi. incelenmiş ve olgunlaştırılmıştır. doğduğu kente. hesap bilgisi de genç kişizadelerin kazanmaları gereken doğal becerileri arasındaydı. Bu tarih aşağı yukarı Hindistan’da Buda (Buddha). Çin toplumunda çok özel bir yerleri vardı. Sonunda. Bunun sonucu olarak. büyük önem verilmekteydi. insanın görevinin bunu öğrenmek ve uygulamak olduğuna inandı. iş peşinde koşmaktan yorulup. yeşim plakalardan yapılmış süsleri. verilen görevleri yapmakta pek başarılı olamıyordu. Üstat Kung bütün hayatını. Konfüçyusçular oldukça akılcı fikirlere sahiptiler ama doğa yerine insanın kendisini incelemeyi. Soy kütüğünün önemi tartışılamazdı. sosyal problemler üzerinde yoğunlaşmayı tercih etmişlerdir. Törenlerin. Konfüçyusçuluk. ayinlerin. Asillerin çocuklarına dersler vermiş. bayramların uzmanları. Kendinden önce. Bir başka iddia da. karmaşık saray ayin ve teşrifatının yöneticileri vb… Velhasıl Çin’in olmazsa olmazlarıydılar. dedelere ibadet ve kurban sunma işini doğru yapmak mümkün olmuyordu. Musiki ve dans. baba evine döndüğü de söylenir. Çin aydınları arasında en çok filozofun yetiştiği zaman olmuştur. Töre bilgisi çok kapsamlı idi. " dedelere ibadet ve törelere uygun dürüst bir hayatta ve etrafında sayısız yardımcıları bulunan Gök’ü memnun etmek " olarak tanımlıyordu. Konfüçyus'un öğretisi. pek çok bilge tarafından düşünülmüş. Daha sonra kayıt altına alınan öğretiler. hatırlanacağı gibi. sosyal yapıda uyum doktrini olarak tanımlanabilir. söz söyleme. Ancak. protokol kuralları. nezaket. kendinin İmparator olmak istediği ve bunun alt yapısını oluşturmaya çalıştığına dairdir. kent dolaştığı dönemde. tüylü yüksek şapkaları. saf kendi öğretisi değildir. çok eğilerek selam verirler. imparatorun artık sembolden başka bir şey olmadığı günleri. Yazılı veya sözlü geleneklerin sözcüleriydiler. insanların dinsel ödevlerini. 75 . adil ve kendi öğretisine uygun bir kral aradığı ve bunu bulamadığı için. çeşitli devlet memurluklarında bulunmuştu. Bilgi ve becerilerini dirhem dirhem satmaya başladılar. ilişki ve yönetimde. her türlü davranış bilgisi. Bu nedenle Gök gibi dedelere de doğru ve düzgün ibadet yapılmalı idi. Çin asilleri için ahlak kuralları haline dönüşmüşlerdir. Üstat Kung evrende bir ahlaki düzenin bulunduğuna. Zaten. Shang imparatorluğunun başından beri. Ağır ağır yürürler.insanların dini görevlerinin önemli bir parçası olan. Yunanistan’da Pythagoras ve Mezopotamya’da Nebukadnezar’ın yaşadığı. resmiyetten ve teşrifattan asla ayrılmazlardı. özetle Çinli asilzade veya yönetici olmanın incelikleri. Zamanla Ju’lar (Bilgeler) çok güçlendiler. sunguların ve kurbanların. Lu'ya dönüp. sosyal ilişkilerde uyuma ve adalete dayanan felsefesini geliştirmeye ve yaymaya adamıştır. Kılıkları ile hem halktan hem de soylulardan kolayca ayrılırlardı. Yahudilerin Babil’de esir oldukları zamandır. 551 yılının 27 Ağustos günü doğmuştu. bellerindeki ipek kuşakları. Toplumun hafızası ve hafızlarıydılar. Chou (Çeu) hanedanlığının son devirleri. sürekli bir işi olamıyor. Yazı.

Bu da. talihin parlak olsun . babaya bağlılık. aile sistemini ve devlet sistemini birleştirerek. diğer doğal afetler gibi sonuçlar vereceğinden. toprağa zorla müdahale olarak kabul etmiş ve bunu kanunların doğal akışına yani Tao'ya karşı bir davranış olarak algılamıştır.. toplumda ve dünyada düzeni. baba oğul ilişkisi gibi bir bağdır. Gökteki varlıklar. Göğün oğlu olarak. Şanghay'da yapılan ilk demir yolunu gösterebiliriz. Bu düşünce tarzı Çin halkını daima derinden etkilemiştir. bu mevkilere bilgili ve yetenekli kişilerin sosyal sınıflarına bakılmaksızın atanması fikrini savundu. dostlar huzurunda gence erkeklik alameti olan şapka giydirilirdi. Bunlar feodalite ruhuna uygundu ve önem sırasıyla şöyle idi: Hükümdara bağlılık. Bütün Çinliler gibi musikide büyük bir kuvvet olduğuna inanırdı. kabile yaşamının. o zamana kadar.. Saç topuzu olan bir soyluya yakışır bir addır… Onu al ve daima muhafaza et. bilindiği gibi." Konfüçyus'a göre. Bu Çin’de gerçek bir yenilikti.. Yönetici ve bürokratik mevkilere soy ağacına bakarak yapılan atamalar yerine. Evliya Çelebi okunduğuında aynı üçlünün orada da olduğu görülmektedir. ay ve yıldızlar kanunlara uygun hareket ediyorsa. kuraklık." Törenin sonraki bölümünde delikanlıya yetişkinlik yani resmi adı verilirdi " Ayinler ve törenler yapıldı. güneş. ailenin genişletilmiş halidir. Bu uğurlu tören gününde senin adını bildiriyorum. . Fertler de yaşantılarını merasimlere uydurdukça. " Bu tören gününde erkek oldun. kendisi bu konularda çok yetkin olmasına karşın öğretmemiştir. Hükümdar. Aileyi devlete bağlayan bağ da. Çünkü musiki bir ruha diğerini açıklar. kadın kocasına kayıtsız şartsız itaat edecektir. Nitekim Üstat okulunun kapılarını kendisinden ders almak isteyen herkese açtı. Ağabey ile kardeşler arasındaki ilişkiler ve arkadaşlar arasındaki ilişkiler tanımlanmıştır. Hükümdar Göğü örnek alan davranışlarda bulunmalı ve halkını bu davranışlarla eğitmelidir. dünya üzerindeki işler düzelir. Merasimler hatasız olursa. yetenekli ve istekli olmak koşulu ile fakirler de yararlanabildi. barışı sağlardı. Tao denilen kanuna uygun hareket ederler. Bu etkiye örnek vermek için. toplumun yalnız üst kesiminin yararlandığı eğitimden.. Oğul babaya... Nasıl. Konfüçyus siyasi karışıklık içindeki bir ülkede düzeni ve adaleti aradı. Devlet ise. Çocukluk duygularını üstünden at ve gerçek bir erkek gibi davran. halk yeni döşenen demir yollarını sökmüştür. Genç (soylu) saçlarını uzatırdı. aile cemiyetin bir hücresidir. Böylece. Üstat Kung musikiye özel bir önem verirdi. Çobanpüskülü otu ile bakılan falla tören günü tespit edilir ve anne. sel. bütünleştirmektedir. bozkır yaşamının yerleşik düzene bir uyarlamasıdır. Öğrenimin sonunda " Erkek şapkası giydirme " töreni yapılırdı. Gök dinini. hatasız ritüellerden geçer. İhtiyarlığın mutlu geçsin. İnsan hayatının çok ucuz olduğu bir dönemde insana saygıyı öğütledi. Halk demiryolu inşaatını. Bütün bunlar o devirler için devrim niteliğinde fikirlerdi. 76 . yeryüzündeki insanların da dünya kanunlarına uygun hareket etmesi gerekir. öğretmene bağlılık. Tao'ya karşı davranmak. Gök gibi davranmalı yani gündelik olaylara karışmamalıdır. kanunların ve kuralların var oluşudur. Eğitimin yaygınlaştırılmasını istedi. Gök. Bunun yolu merasimlerden. baba.. tedavi eder. dünya üzerinde de işler yolunda gider.. Ailenin reisi ise en yaşlı erkektir. Konfüçyus öğretisi.. keyfi bir yönetim gösteren ilahi bir despot değildir. Öğrencilerin üç temel erdeme erişmesi istenirdi.Konfüçyus’un öğretisinin temelinde Gök dini yani Şamanizm vardır. …Bu ad mükemmel olandır ve sana uğur getirecektir. bununla.. Konfüçyus Çin’in olmazsa olmaz altı sanatından ok atma ve araba kullanmayı.

Konfüçyus öğretisinin eş cinselliğe bakışı pek net değildir. Erkek. Tersine davranışlar doğa kanunlarına uygun olmaz der. Esas amaç ölünün kemiklerini sonbaharda yani yaprak dökümü zamanı veya ilkbaharda yani yapraklar yeni çıkarken yapılacak olan cenaze merasimlerine kadar saklamaktı. ölü kocasının en yakını ile kendisi yakın akraba olmama koşulu ile evlenirdi. bazen de fal yöntemi ile bulunur. Bu adet bugün hala Türkler tarafından uygulanmaktadır. cariyeler. Burada. Burada evladın sadakati ve boyun eğmesi. Türklerde ölünün gömülmesinden 40 gün sonra ölüyü anmak için tören düzenlenirdi. Bunların arasında atlar. Ancak. asillerin büyük aile tarzı yaşamlarını ödüllendirmişlerdir. Çin gelenekleri evladın anasının yasını. yetişkin oğulları ve torunları ile ölene kadar aynı çatı altında yaşardı. Böylece. bunun yerini ölünün karısının aile içinde tekrar evlendirilmesi âdeti gelmiştir. Konfüçyus’un babası ölünce. Bir erkek görevlerini yapıyorsa erkek sevgilisinin de olması onun kişisel meselesidir. üstat 27 ay yas tutar. Birlikte yaşamak. Nesiller boyu birlikte oturan. Bu konuda kimin kimi etkilediği de açık değildir. asiller ve hanedanlar tam anlamıyla büyük aile tarzı yaşamı tercih etmiş ve hatta gelenek bu tarzda oluşmuştur. Geride kalan kadın. kayınbiraderi veya üvey oğlu ile evlenen kadınlar görülmeye başlandı. Konunun açıklığa kavuşması için Konfüçyus’un ebeveynlerinden örnek verelim. Göktürkler) önceleri ölülerini yakıyorlardı. Ama Konfüçyizmin el yazmalarındaki suçlar veya utanç verici haller listesinde homoseksüellik yer almaz. daha sonraki tarihlerde ölünün karısının öldürülerek beraber gömülmesi âdetinden vazgeçilmiş. Çin’de de benzer uygulamalar görülüyordu. geçici olarak gömülür. ufalmasını da önlüyordu. geleneklerle belirlenir. Örneğin bazı İmparatorların kadın giysileri ile dolaşması kötüye delalet olarak algılanırdı. falla bakılarak öğrenilen yere. 77 . geçmişte genel bir tarz olarak. ölünün karısı ve yakın adamları da olurdu. Ancak ölü yakma. bu kurumun varlığının gerek şartıydı. Bu yüzden bir erkeğin yalnızca erkek aşığı olması görev duygusu ile bağdaşmaz ve hoş görülemezdi. Çin'de ve Türklerde ölen kişi hemen toprağa verilmez. daha büyük aileler tarzında da olabiliyordu. Bunun için bir süre beklenir ve gömme günü geldiğinde. Halk üç nesilli bir aile biriminde yaşarken. Hanedanlar ise. Ama diğer taraftan toprağın bölünüp. Çin kaynaklarına göre Türükler (Türkler. Bu aile yapısı. Çünkü bunlar aynı amaca yönelik farklı yöntemlerdir. Bu süre kimi zamanlar. sonraları gömmeye başladılar. Yas sırasında hiçbir iş yapılmaz. toprakta özel mülkiyetin tam olarak ortaya çıkmasını önlüyordu. Konfüçyüs öğretisine ait el yazmaları erkeklerin ve kadınların geleneksel rollerine uygun davranmaları gerektiğini söyler. gömme veya bir ağaçta sergileme şekillerinin hepsinin aynı zaman diliminde kullanılmış olabileceğini sanıyoruz. o yörede bulunan herkesin katılması gerekirdi. Cenaze merasimlerinde büyük gösteriler yapılırdı. Ölü gömme törenlerine. Türklerde de rastladığımız bazı adetlere değinmek gerekecektir: Ölü gömme ve yas tutma. kendisini karnında taşıdığı sürenin üç katı kadar olmasını öngörmektedir. mülklerini tek elde tutup bölmeyen ve birlikte davranan soyların sayısı az değildir. Konfüçyus’un annesi öldüğünde. ceset veya külleri toprağa verilir. Çin'in temel toplumsal birimi üç nesli bir arada tutan ailedir. son zamanda azalmasına rağmen hala devam ederek. yani asıl mezar yerine kemikleri taşınır.Buraya kadar anlatılan bütün devirlerde. Çocuklarının olması Çin geleneğinde bir erkek için çok önemlidir. ölüye öbür dünyada lazım olacak ve çok sevdiği eşyalar da konurdu. Birkaç yıl sonra. Mezara. Bu adet sadece Türklere mahsus değildi.

Bu düzen öyle bir düzendi ki bir emir. ve V. Doğaya karşı güç kullanmak. kutsal ve tapınılan birçok şey.Tao Tao ayini Konfüçyus adı altında özetlenen felsefe Çin'de gelişirken. VIII. Bu filozoflar hem büyücülere ve hem de Şamanlara çok şey borçludurlar. doğayı. Deneyler yapan. yy arasındaki bitmez tükenmez savaşlar esnasında feodal prenslere bağlanmak yerine sosyal hayattan tamamen çekilerek. büyük bir varlığın her yerde mevcut olan gücüdür bu. Taocular sosyal olaylar ve fikirlerle. doğaya hükmetme arzusu bir Taocuda yoktur. Bireyciliği savundular. Çin’in M. Bu inanç oluşunca nesnelerin varoluş nedenlerini öğrenme ve doğayı gözlemleme ve deney yapma isteği kaçınılmaz oldu. Konfüçyusçuların aksine. düşünceye ve doğayı incelemeye dalan filozoflar arasında gelişmiştir. onda doğaya hükmetme isteği yoktur. bireyin 78 . Taocu. insanın sosyal yönleri ile hiç ilgilenmediler. evreni de kapsayan. buna paralel Taoculuk da bir din hüviyetine benzeyen bir kimlik kazanmaya başlamıştır. bir dayatma gücüyle değil kendi doğasında bulunan doğrulukla her şeyi yaratmakta ve yönetmektedir. büyü ile ilkel bilimin karışımıdır. Tao “ peşinden koşulan hedef “ anlamında tercüme edilebilinir. Batı tarzı düşüncedeki gibi. Burada her şeye kadir bir güç kastedilmemektedir. doğayı iyi gözlemleyen filozoflar olmayı becerdiler. Bu yol Evrenin asli gücü anlamında " doğanın düzeni " olarak ta anlaşılabilecek felsefi ve ruhani bir içerik ifade eder. Peşinden koşulan bu hedef ise " gidilen yol " dur. Taoculuk din ile felsefenin. Bu tür " ters " anlaşılabilecek hareketlerden Taocular hep kaçınmışlardır.Ö. elde edeceği bilginin yaratacağı iç huzuru için inceler. Taoizm. İnsanı da içine alan. irili ufaklı tanrıcıklar. Taoculuğu etkilemiş ve doğanın düzenini esas alan bu inancı oluşturmuştur. Doğada egemen olan çok sayıdaki ruhlar.

Taoculukta minerallerin ve özellikle de altının özel bir yeri vardır. doğa âlemini incelemeyi tutkulu bir yaşam tarzı kabul eden. göçebe Şaman sihirlerinin uyarlanması ile büyü çoktan beri kurumsallaşmıştı. Öğretisinde bunlara da yer vermiştir. İnsanı ve toplumu sosyolojik açıdan inceleyen Konfüçyüscülüğün aksine Taoizm sosyal fikir ve olgularla hiç ilgilenmediler. Çinli düşünür ve rahiplerdir. Diğeri “Baharlar ve Güzler “ dönemindeki savaşlarda. Taoculuk biyoloji ve kimya alanında büyük bilgi birikimine sebep olmuştur. Konfüçyus halkın moral birikimlerinin ve mistik değerlerinin göz ardı edilemeyeceğini ve bunlardan da yararlanılması gerektiğini farkında idi. Birincisi Şamanizm’dir. Çin felsefesine gizemli bir boyut ekleyerek. Lao Tze’nin efsaneleşmiş bu okuma tutkusunu onun öğrencileri de benimsemişlerdir. bir ölçüde Şaman inancından kaynaklanarak. Sıkıntılarla dolu Çin tarihinde halkın çok ezildiği bellidir. Taoculuk ta zamanla bir din haline geldi. Chou Hanedanı zamanından beri. Bir nevi sosyal yapıda uyum doktrini de denilebilir. Taoculuğun temel iki kaynağı vardır. büyü kültlerinin geliştirilmesinde yararlanılmıştır.ölümsüzlüğüne inandılar. geleneklerle kaynaştırarak neredeyse onun imdadına yetişmiştir. Bunalmış ve mutsuz Çin halkını ahlaki ve ruhsal açıdan doyuran ve kaybolmuşluk hissinden kurtaran şüphesiz ki Konfüçyüs ve çağdaşı Lao Tze’dir. Feodal beylerin yanında yer almak yerine. Bedenin ölümsüz olabilmesi için özel beden hareketleri ve benzeri yöntemler geliştirmeye. Lao Tze. Tao (Yol) adlı “ Yaşama Sanatı Kitabında “ Tao’nun gücünden ve taşıdığı sırlardan söz eder. ilaçlar yapmaya çalıştılar. sosyal hayattan çekilerek. Çin'de simyagerlerin ana hedefi ölümsüzlük iksirini bulmak olmuştur. 79 . Eski eserlerden çok etkilendiği söylenir. Lao Tze’nin sistemi. Konfüçyus öğretisi daha özel ve ahlaki öğeleri ağır basan bir felsefe idi. Tao tapınağı Quingxu Taoizm din ile felsefenin. büyü ile ilkel bilimin bir karışımıdır. Ama Lao Tze. yerel ve merkezi otoritelerin baskısı ve halkın çaresizliği inanılmazdır. Onlar da. Doğanın. Lao Tze İmparatorluk Kütüphanesinde kütüphaneci idi ve çok sayıda eski felsefe eserlerini okuma fırsatı buldu. eski felsefi eserleri okumanın yanında Şinto öğretiminin büyü sistemlerini incelemeye özel bir önem vermişlerdir. her kademedeki görevlinin.

Konfüçyus ile Lao Tze’nin karşılaşıp karşılaşmadıkları kesin değilse de. okültizmle ve pratiğe de geçirilebilen doğa kaynaklı işlerle uğraşan Taocuları “ akıl dışı işlerle zaman harcayanlar ’’ olarak nitelerlerdi. zaman zaman da düşman olmuşlardır. hem Taocu rahiplerin mistik bakış açılarına. Mistizmle. yüzyıla dayanan ‘’ Değişmeler Kitabı ’’ sembolik anlatımlı birçok öğenin yan yana yer aldığı önemli bir büyü ve felsefe kitabıdır. Kaynağı M. bugün simya dediğimiz sanatta çok ilerlemelerinin altında. Ancak bu iki okul her zaman bir birlerine rakip. bazı maddelerin yok olduğunu ve bambaşka şeylerin ortaya çıktığını görmek korkutucu ve yaratıcıdır. Taili hanım Laboratuarda bir şeyleri ısıtarak karıştırmak. Konfüçyusçular Taoculuk gibi tüm ezoterik öğretilerin ve okült ritüellerin karşısındadırlar. kehanetlere ait birikimler ve diğer ökültük birikimler bir arada ve ustalıkla kullanılmıştır. Bu hal kişiyi hem korkutur hem de cesaretlendirir. gizem dolu âlemin verdiği ipuçları ile açıklanmış ve düzen modellenmeye çalışılmıştır. Hatta birbirlerinden hoşlandıkları bile söylenir. İmbik gibi birçok alet edevat yaptılar. Bu kitap bu anlamda çok uzun bir zaman diliminin doğaüstü konulardaki birikiminin özeti ve felsefi ifadesidir. Cin veya kötü ruhları bedenden veya yaşanılan yerlerden kovmak. hem de uygulama ve zanaata dair tüm işlere aşağılayıcı bir şekilde yaklaşmışlardır. Onlar ölümsüzlüğün peşinde idiler. altının peşinde olmak değildi. Taocu büyücü rahipler kimyayı çok ama çok sevdiler. III. Barut gibi keşiflerde bulundular. karıştırılanlardan farklı şeyler elde etmek. hemen sonuç alınabilecek işlerden olması ve bu yolla Konfüçyusçulara üstünlük sağlama isteğinin bir parçası olduğu da söylenebilir. sağaltmak. halkın kötü ruhlardan kaynaklanan musibetleri kovarken söyledikleri kutsal sözcükler dâhil. ilerde Batılı meslektaşlarının yapacaklarının tersine. Vücudun kontrol altına alınmasına. yağmur yağdırma ayin ve büyüleri ise yaygın gündelik büyü işlerinden idi. 80 . Doğrudan doğaya ait gözlemlerin yanında. Son zamanlarda bulunan “ Taili Hanım “ mumyası ve benzerleri. Taocu büyücü-rahiplerin öncelikleri. Burada dünyayı ve doğal âlemi yöneten temel öğeler. Konfüçyusçular. bitkisel ve mineral içerikli maddeler kullanarak ölümsüz bedenler yaratmaya çalıştılar.Ö. Çin’de karşılaştıkları inancı yaygındır. Taocu büyücü hekimlerin. Taocu rahip-büyücülerin önemli diğer bir marifeti de yıldırım çaktırabilmeleri idi. bu konularda ne denli ileri gittiklerini gösterir.

Çünkü herhangi bir seviyedeki ruh. Tao mabetlerinde yetiştiriliyordu.Çin’de Wu denen resmi büyücüler ve bir de halk içinden yetişmiş olanlar vardı. 81 . Kadınlar da erkekler gibi büyücülük sanatında eğitilebilir ve çalışabilirlerdi. Bu Panteonda veya merdivende ruhlar hiyerarşik olarak yer alırlar. Sonradan bu sistem Japonlarca da benimsenecektir. Onun altında Göksel (melek) Ruhlar yer alır. Daha alt sırada ise ölülerin ruhları vardır. cin kovucu. Tek Yüce Varlıkla ilişki içinde olabilir. Eğitim ve inisiyasyon adayın uzmanlığına göre idi. Wu eğitimi ciddi. Taocu olmak isteyen adaylar. oruç vs. Ortak olan şey inisiyasyonun yapılacağı mabetteki kabul noktasına kadar adayın hiç yere bastırılmadan taşınmasıydı. adakçı gibi sınıflara ayrılırdı. En tepede Tek Yüce Varlık vardır. Böyle yapılarak. Onların altında Gezegenlerin Ruhları bulunur. Tüm bu ruhlara en alttakiler de dâhil olmak üzere tapılabilinir. zorlu ve uzundu. Zaten büyü ritüellerinde tüm ruhlara dua edilmelidir. günlerce süren ibadet. Çin okült sisteminde ‘’ Ruhlar Panteonu ’’ veya ‘’ ruhlar merdiveni ’’ fikri vardır. Adaylar kabiliyetlerine göre falcı. ile arındırıp biriktirilmiş enerjinin inisiyasyon öncesinde toprağa kaçması önlenirdi. mucize ustası.

akla gelebilecek her türlü kötü etkiden kurtulmak için muskalar vardır. yatak odası perdesinin üstü gibi özel bir yere asılırdı. Yolculuklarda korunmak için. Çin kaligrafisini andıran bu yazı geleneksel yazı gibi okunamaz. arınmayı arttırıcı bir etki sağlardı. Aynı muskayı taşıyan biri bolluk. Zenginlik ve mutluluk getirmesi için de tılsımlar. muskalar kullanılır. Çinli kadınlar uçlarından minik bıçaklar sallanan üçgen şeklinde altın ve gümüş takıları çok severlerdi.Çin muskası Çin’de tılsım ve muska kullanımı çok yaygındı. Bu tılsımlı olduğu düşünülen takılar zenginlik ve mutluluk getirirdi. Bu inanç sisteminde. Taoist sistemde kullanılan birçok simge hem bir fikre hem de bir tanrıya karşılık gelmektedir. onun muskaları güçlü büyüler kabul edilerek her amaç için kullanılmışlardır. Taocu öğretide bu idogramlar aynı zamanda bir tanrıya da karşılık gelirdi Kutsal güçlere yol göstermek ve bir yanlışlığın olmaması için bu şarttı. Chang muskaları o kadar güçlü idiler ki takanın niyetini anlar ona göre etki ve iş görürlerdi. Bir işin olmasını sağlayan. 82 . Bazen de yakılarak çaya katılır ve bu çay içilerek etkisinin bedeni tümüyle sarması sağlanırdı. Birçok araştırmacı Çin kadar çok muska ve tılsım kullanan bir halk daha bulmak zordur demiştir. Muskalar genellikle kırmızı veya sarı kağıtlara yazılır üstüne bir idol resmi yapılırdı. Yazması da okuması da uzmanlık gerektirir. Korunma isteğine göre her evde bazen çok sayıda muskanın asılı olduğu köşeler bulunabilirdi. Muskalar büyülü şeftali ağacından yapılmış bir kamışla yazılırdı. Tılsım ve muska ile ne amaçlanıyorsa üstünde mutlaka ona ait bir idogram bulunmalıydı. Mürekkep olarak kırmızı sülüğenden yapılmış özel bir boya kullanılırdı. Korunma sağlamak için evlerde kapı eşiğine. kötü insanlardan. hastalıklardan korunmak için. Muskalar Kasırga Yazısı ya da Göksel Yazı denilen bir yazı karakteri ile yazılmalı idi. ruhlar ve hayaletlerden. Chang Tao Ling en büyük usta kabul edildiğinden. Kalem usulünce yapılmış olmalıydı. Üstte taşınacaksa saçların arasına sokuşturulur veya kırmızı küçük bir torba içinde düğme deliklerinden elbise içlerine sarkıtılırdı. Özellikle savaşlarla ilgili dileklerin yazıldığı birçok örnek mevcuttur. Rakip savaşçıların ‘’Okları kırılsın’’ gibi bir istek olabilirdi. diğeri iyileşmek bir diğeri de zenginlik isteyebilirdi. Kalemin yeni olması büyünün etkisini arttırırdı. bir azlığı çokluk haline getiren tılsım ve muskalar da vardı. Güneş ve ay simgeleri muska ve tılsımların etkisini arttırırdı. Medyumlar onun mührünü takarlardı. hayvanlardan. Bu sembollere bir de doğu sembolü eklenirse doğudan yükselen güneşin ışıkları. Işık ve ateş bütün büyüleri alt eden güçleri sembolize ettiğinden çok kullanılırlardı.

Çin’le de sınırlı kalmamış ve tüm dünyaya yayılmıştır. kalemi eline geçirip. Yapılışı şöyle idi. Kötülüklerden sorumlu ruhun özel ayin ve işlemlerle aynada gerçek yüzünü görmesi sağlanırdı. Büyülü aynalarla bu işlem şöyle yapılır. Efsaneleşmiş bazı kılıçların. Hatta küçük kılıç modellerinin tılsım olarak kullanıldığı da olurdu. kötü ruhun. Kendi gerçek yüzünü gören ruh ayna sahibine artık hiçbir kötülük yapamazdı. Herhangi bir sebeple çokluk sağlanamazsa.Azlığı çoğaltan tılsımlar oldukça ilginçtir. kutsanmış söğüt ağacından veya ondan da kutsal olarak yıldırım çarpmış ağaçların odunlarından kutsanmış modelleri yapılırdı. Öbür dünyadaki ruhlar böyle düşünürse o kişinin ruhu da bu dünyayı bırakmak zorunda kalırdı. Söğüt ağaçları güneşin dünyaya en yakın olduğu zamanda kesilirdi. Muhammet peygamberin damadı Ali’nin kılıcı vs… Çin büyücülüğünde diğer önemli malzeme de aynadır. mistik gücü ile öne çıkan bir semboldür. Cin kovma ayinlerinde mutlaka kullanılırlardı. kullanılmadığı zaman. insanları yanıltmasına engel olunacak yol ve yöntemler vardı. Çin mitolojisinde ve hikâyelerinde büyülü birçok kılıç öyküsü vardır. daima. Bu üst seviyede bilgi ve beceri isteyen büyüden kurtulan olmazdı. İleride görülecek olan örneklerin bir kısmı burada sayılabilinir: Atilla’nın kılıcı. ziller. Kılıçlar yapımına başlanmasından itibaren kutsanan. Büyülü muskalar. Büyülü kılıçların öyküsü. Bu paha biçilmez aynalara sahip olanlar Göksel Mutlulukla ödüllendirilirdi. dileği olumlu yönde etkileyeceğine inanılırdı. davullar. Her türlü büyücülükte ve hemen her devirde yapılan ayinlerde. Ölüm büyüsünden söz edince bir de sonsuz yaşam büyüsüne ait tarif olduğunu söylemek gerekir. tütsüler. İngilizlerin Exclabur’u. Böylece çok ünlü kahramanların kullandığı kutsal ve büyülü güçlere sahip kılıcın gücü kopyalanmış olurdu ve bunlar ayinlerin önemli araçlarındandı. Bu büyüyü yapabilen olmuş mudur belli 83 . aynalar örtülürdü (ben çocukken bizim evlerde de aynalar örtülürdü). Çin’de halkın her kesimine kadar yayılan ruh çağırma ayinleri vardı. Eğer çok büyük bir kötülükle savaşıyorsanız bu aynasız yapılamazdı. Şeytan veya kötü ruhların kovulması. çok sayıda insanın aynı dilek etrafında birleşmesinin yaratacağı yüksek güç alanının. Lepisma saccharina adlı gümüş renkli bir böcek (bir cins kağıt zararlısı) yakalanır ve üstünde ‘’ ölümsüz ruh ’’ yazılı kâğıt yedirilirdi. Çin’de evlerde köylerde ve birçok yerde yerel ruhlara adanmış koruyucu birçok kutsal tablet bulunurdu. Aynalar rast gele eşyalar değildi ve onlara özen gösterilmesi gerekirdi. yaygın ama bir o kadar da tuhaf olan ölüm büyüsünden söz edeceğiz. üstünde güçlü büyülü imgeler taşıyan şeylerdi. büyücülükte önemli bir yer tutuyordu. ‘’ Çok ağızla bağıran ’’ anlamında “ hsiao “ ve “ wao “ karakterleri kullanılarak tısımlar muskalar yapılırdı. tılsımlar. Her şeyden önce. aynı etkinin defalarca yazılarak veya çok olduğu belirtilerek sağlayabileceklerine inanırlardı. Çin folklorunda ve gizem dünyasında. Kılıç öyküleri gibi sayısız Sihirli Ayna öyküsü de vardır. Kılıç. Ruh hiç zorlanmaz. çanlar vs şeytan ve kötü ruhların kovalanması için kullanılırdı. Son olarak. Tabiî ki hem büyücünün yetenekli hem de aynanın büyülü olması gerekiyordu. Günler öncesinden başlanılarak dikkatli davranılır ve saygıda hiç kusur işlenmezdi. Eski Çin de. yardım için olsa olsa ricacı olunurdu. taşıyanın ruhundan bir parça kattığına inanılan. kılıç önemli ve özel bir yere sahip olmuştu. Tabii bu ruh ile temas anlamını taşıyan seanslarda. Mutluluk sözcüğünün 100 ayrı biçimde yazıldığı muskalar vardı. Bu tabletlerin üstüne ölmesini istediğiniz kişinin adını uygun bir üslup ve tarzda yeterince yazarsanız öbür dünyadaki ruhlar o kişinin ölmüş olduğunu düşünerek onu karşılamak için hazırlık yaparlardı. Bu ayinleri yönetenler de katılanlar da ruha saygı ve ricada kusur etmezlerdi.

Bazı erkeklerin yin’i biraz fazladır! Dolayısıyla bu erkeklerin kadınsı davranışları anormal kabul edilmez. bulunursa da kâğıdı yemez. Yin Yang dengesi bozulmadıkça mesele yoktur. Ama yapılmak istendiğinde hem bu böcek kolay bulunmaz. Pan Gu yin ve yangın birbirine karışmaması için aralarına geçerek yeri ve göğü ayırır. Halk söylenceleri ve inanışları renkli Çin sanatını ve gösteri dünyasını sunar (Bu ögeleri 2008 olimpiyat törenlerinde zevkle seyrettik). Batıda alışık olmadığımız foklorik ögeler zerafetle bir araya gelir. birden fazla yaratılış miti vardır. Yumurtadaki yaratıcı ögeler her tarafa yayılır. onlara eşlik eden kahramanlar ve nihayet efsanevi yaratıklar vardır.b her şeyin sebebi birbirinden ayrılmaz iki karşıt kutbu olan yin kutbu ve yang kutbudur. Bu zaman içinde Yaratıcı Pan Gu büyür büyür ve yumurtayı kırarak çıkar. Bu bakış açısıyla homoseksüellik anormal değildir. Zaten Taoist Tanrı ve Tanrıçaların çoğu yalnız yaşarlar veya aynı cinsten olanlar ilişkide bulunurlar. İnanışa göre yeri ve göğü birbirinden ayıran Pan Gu ittikçe her gün gök 10 ft genişler dünya 10 ft kalınlaşır ve Pan Gu da 10 ft 84 . Çin mitolojisinde de Yaratılış Mitleri. iyi-kötü v. soğuk-sıcak. yy la kadar uzandığını varsayarlar. ay-güneş. Bu efsanevi dev yumurtanın içinde yaratılışın tüm unsurları vardır. Büyük Tufan. Başlangıçtaki görevi Yin ve yang niteliklerini birbirinden ayırarak düzeni kurmaktır. Çin mitolojisi tüm mitolojiler gibi efsane tarih ve mitin karışımıdır. Dişil-erkek. Pangu yaratılış miti. Ama tümünün ortak noktası başlangıçtaki kaostan düzene geçiş ve evrende kurulan düzenle birlikte ortaya çıkan yin ve yang ilkesidir. Lepisma saccharina Taoizm Yin ve Yang arasında bir denge olduğunda düzenin korunabileceğine inanır. Efsanevi Ata İmparatorlar. XII. Tarihçiler Yazılı mitolojik kaynakların M. Tanrılar. Kaosun dev bir yumurtanın içinde karanlık ve nem şeklinde var olduğu bir kadim zamanla başlar. Erkek- erkek ilişkisi Yang-yang ilişki olacağından denge bozucudur. durgun-hareketli. gece- gündüz. Pan Gu küçük boynuzları uzun saçları ile bir dev olarak tasvir edilir. Bu ilkeye göre doğa ve evrende her şeyin karşıtlık içinde (yani diyalektik kutupluluk) yürüdüğü düşünülür. Kaosun kosmik yumurta haline gelmesi 18. su-ateş. Birçok kültürde olduğu gibi.000 yıl sürer. Ama her erkek yang olmasına karşın her erkeğin içinde biraz yin (dişi) bulunur.değildir. yese yemesi aylar sürer. Tanrıçalar.Ö. Çin kültüründe.

the Qilin. and the Dragon. nefesinden rüzgârlar. Zerreciklerden de halk oluşur. sağ gözünden ay. İnsanın ortaya çıkışında ise birkaç anlatım vardır. Aradan binlerce yıl geçmiş Yin nitelikli (yoğun. Pan Gu efsanesine ait ilk kayıtlar Üç İmparator dönemine aittir. Yağmurdan kaçırabildikleri normal kaçıramadıkları ise sakat insanların ataları olurlar… Özene bezene insan sureti yapmaktan da sıkılınca bir deyneği çamura batırıp sallar. Çin mitolojisinde Pan Gu’nun bu görevinin de 18. kanından nehirler.uzar yeri göğü birbirnden ayırır. Turtle. Özenerek yaptığı suretlerden bilgeler. kaslarından mümbit topraklar. Bir anlatışa göre Pan Gu’nun canı sıkılır çamurdan özenerek insan suretleri yapar kurumaya bırakır ama yağmur yağar. karanlık) ögeler arzı.000 yıl sürdüğü söylenir. vücundan dağlar. sesinden gök gürültüsü. Yin 85 . Çamur damlacıkları insanlara dönüşür. sol gözünden güneş. Pan Gu’nun terindeni yağmurlar. the Phoenix. Bu sayede karışmayı yani kaosu önleyerek düzeni kuracaktır. saçlarından yıldızlar ve samanyolu ve nihayet bedenindeki pirelerden de insanlar oluşur… Bir başka yaratılış mitinde Pan Gu’nun dört yardımcısı vardır... yöneticiler gibi zeki insanlar olur. Sonsuz dinlenmeye çekilen (muhtemelen ölme kastediliyor olabilir) Pan Gu nun el ve ayaklarından kare şeklinde olduğuna inanılan dünya oluşur. Nihayet yerin ve göğün düzeni sağlanmıştır. Çok yorulan Pan Gu dinlenmek için yere uzanır. (aydınlık) yang özellikli ögeler ise göğü oluşturmuşlardır.

Latium’u yitirmiş olmayı içlerine sindiremeyen Etrüskler ile 100 yıla yakın bir süre mücadele edildi. yüzer kişilik (centurie) ikişer bölükten oluşuyordu. Roma’nın krallıklar dönemi de sona erdi. bando ve diğer yardımcı öğeler bu sayılara dâhil değildi. Keltler Latium’da kaldılar. Böylece. Yunanlıların parmağı vardı. engebeli arazilerde. cumhuriyetin kurulması Lucius Junius Brutus’a atfedilinir. 86 . Roma. sınıfsal yapı temellerinin atıldığı yıllardır. 500 yılında. Keltler. sık sık saldırarak Latinleri taciz ettiler. büyük bir kurtuluş akçesi alarak Roma’dan çekilmeyi kabul ettiler. orta İtalya’ya istikrar getirdi. Bu birlik. Ananevi olarak. ayrı ayrı hareket edebilen ama gerekince birlikte olabilen karmaşık bir yapıydı. servete göre yeniden sınıflandırılmaları ve böylece güçlerini kaybetme tehlikesi ile karşı karşıya kalmaları nedeniyle. yakılıp. bir tümen. Etrüskler. İsyanı. kendi aralarında. Her biri 4200 kişiden oluşan 4 tümenden oluşuyordu. Roma da Keltler tarafından işgal edildi. manipule adı verilen ve bağımsız ve çabuk hareket edebilen küçük birliklere ayrıldı. Keltlerle başa çıkabilecek kadar kuvvetlendi ve böylece tarihlerinin en büyük tehlikesini atlattı. Etrüsk krallarının kovularak. Latium kentleri kuvvetlendiler: Latin kentleri. Etrüsk yönetiminden memnun değillerdi. Sabinler ve Keltler ile mücadele ederken. Keltlerin bir kısmı. Sonunda. Etrüsk kentlerini ele geçirmeye başladı. başını Roma’nın çektiği bir birlik kurdular. hareket kabiliyeti kazanabilmesi için. Yalnız. Keltler. Yunanlıların desteklediği patriciler çıkardılar. Ama Roma’nın kurtuluş akçesi vermesinden sonra. Cumhuriyetin ilk kurumlarının şekillendiği.Ö.Roma Cumhuriyeti M. Alp dağlarını aşarak Po ovasına girdiler. Roma’da Latinler. Kuzeyde Sabinler. Roma. Süvariler. Atlantik’ten Tuna’ya kadar tüm batı ve orta Avrupa’yı kapladı. komşularla sürekli mücadeleler yapıldığı. Etrüskleri kovdular. oradan da orta İtalya’ya sarktılar. Patriciler zaten. Her manipule. Etrüsklerle beraber. Kliens ve plebler ise. son Etrüsk kralının koyduğu yeni vergi ve angaryalar nedeniyle hem kan kusuyorlardı ve hem de kaybedecek bir şeyleri yoktu. Bir tümen 30 manipuleden oluşuyordu. Keltler (Galyalılar). Hernikler. Roma’da bağımsızlığın ilk yılları. tüm halk ta onları destekledi. Bu esnada. askeri reformlara gidildiği. yıkıldı. 40 yıl daha. Dağlık. bir bir. bu esnada Kelt veya Galya istilası başlamıştı. Bunda. Ama bir süre sonra. Roma ordusu da şekillenmeye başladı. ordu. genel olarak orta İtalya kentleri.

Yunan falanjı gibi yekpare katınılmazdı. Daha sonra bu Praetorlara Konsül (Consul) denecektir. Kralların ortadan kalkması ile iktidar halka geçmişti. aralarında belli bir mesafe bırakarak. bu dönemde geliştirildi. Ucu sivri. etrafı çukur kazarak koruyorlardı. kampın iyi yönetilen ve planlanmış işleyişi vardı. İlk iki hattın yorup. Bu devirde silahlarda da değişmeler oldu. Bunlara triaires denirdi. toprak bir barikat saklıyordu. hırpaladığı düşmana esas darbeyi triairesler vururlardı. saldırı silahı olarak.Savaşa. iki kişinin en yüksek yetkiyi paylaştığı. Praetor'un yetkisini (özgürlüğünü) kısıtlayan kurum. Daha arkada ise. Askerlerin düzgün çadırları. Roma ordu kamp modeli Roma ordusu. hem silah için daha az maden kullanılıyor ve silah ucuzluyordu ve hem de hafiflediğinden hareket kabiliyeti ve dayanıklılık artıyordu. Ayrıca. 87 . birbirini izleyen iki dönem için Praetor (Pretör) seçilmesine izin verilmiyordu. organizasyonu ve silahlarının yanı sıra. Böylece. Yiğitlikler. ortak yönetim ve yıllık yönetimdi. çift ağızlı kısa kılıç da. en ön planda tutulurdu. dama taşı gibi dizilirlerdi. Kampı kuşatan çukuru. Kamplarda sürekli eğitim yapılır ve disiplin daima. kamp kurma tarzı ile de devrim yaptı. hem ok ve hem de mızrak görevi yapan pilum ortaya çıktı. bütün birliklerin gözü önünde mükâfatlandırılır. Kimsenin. savaşa alışık ve seçme askerlerden oluşan manipuleler geliyordu. Savunma silahları. " Birlikte yönetme " ve " yıllık olma " ilkeleri. Dört köşe bir yerleşimde. Cumhuriyet vardı demek. maden yerine deri ağırlıklı hale geldi. disiplinsizlik ve askeri görevlere ihanet şiddetle cezalandırılırdı. Roma anayasa uygulamasının temel taşı oldu. İlk hatta mızraklı hastatilerden oluşan on manipule vardı. Birinci sıranın belli bir mesafe arkasındaki ikinci on manipule yer alıyordu. Bütün hatlar birbiri arkasından savaşa girerdi. Bunlara Praetor (Pretör) deniyordu ve halk meclisi tarafından bir yıllığına seçiliyorlardı. kendine özgü bir sistem vardı demekti. Manipuleler. yani cumhuriyet rejimi vardı. üzerine kazıklar dikilmiş. Burada savaşa alışkın askerler (principes) lar bulunurdu.

bir ayrıcalık. bir statü belirtisi idi. Önce. yalnız patriciler arasından seçilen. ağır silahlı piyadelerden oluşan 1. oylama kesilir. bu meclisin işi haline geldi. halk denince. Comices curiates artık sadece Comices centruates’in seçtiği şefleri onaylıyor ve onlara yönetim yüce yetkisini (imperium) veriyordu. karar için anlaşamamışsa. O dönemde. Sınıfın 80 birliği oy verirdi. ordu meclisi. Roma ordusu Ancak. Tartışma yapılmaz. Şef. askerlik yükümlülüğünden de muaf tutulmuştu. Her yıl. Centurie’lerden oluşan meclis. askerlik hizmeti bir yük değil. askeri yükümlülükleri o kadar büyük olurdu. soruyu askeri birliklere yöneltirdi. Geriye kalan 95 birliğin oyu nasıl olsa oylamayı artık değiştiremezdi. yönetimin en üst organı oldu. İlk 98 birlik. generalleri seçmek. majistralar. Bu 98 birlik paralel oy kullanmışsa. O dönem Roma'sında. Halk. en zenginlerdi. gens'lerin eski meclislerinin yerini aldı. tüm birlikler sıraya girip. insanın siyasi hakları ile devlete katkısının dengede olması gerektiğine inanılıyordu. Yani. silahlı birlikler anlaşılmaya başlandı. Roma cumhuriyetinin ikinci önemli organıydı. Hiç mal varlığı olmayan ve bu nedenle vergi yükü bulunmayan proletarya. oylama sürerdi. Pretörler. geçerken oyunu kullanırdı. karar bir anlamda zenginlerin kararı oluyordu. ordu komutanıydı ama 88 . Bunlara pretör yani başkan dendiğini görmüştük. barış veya savaşa karar vermek. en iyi silahlanmış olanlardı. Birlikler. Askeri sorunları çözmek. kişinin siyasi durumu ne kadar yüksek ise. İlk oy kullananlar. Roma ordusu olmuştu. Böylece. bir söylevden sonra. karar verilmiş olurdu. O dönemde. Sonra. 18 süvari birliği oyunu kullanırdı. servet esasına dayanarak silahlanmışlardı. pek çok kent devletinde olduğu gibi. Bu. sürekli savaşlar döneminde.

askeri gerilim azalıp. sadece maneviydi. Roma geleneklerinin somutlaşması. Böylece pretörler sık sık bir araya gelmeye başladılar. Senato öğütleri yazılı ve resmi değildi. pretör bildirgesi denilen bir bildirge yayınlarlardı. Pretörlere konsül denmeye başlandı ve tüm diğer unvanların önüne geçti. Görevi biten Pretörler (konsüller) senatoya geri dönerek. diğerlerinin aldığı karara müdahale hakkı tanındı (intercessio).aynı zamanda sivil yaşamda da önemli görevleri oluyordu. pretörlerin. orada senatör olarak görev yapıyorlardı. Başlangıçta. Pretör arasında bir uyuşmazlık söz konusu olduğunda. üyelerinin büyük bir kısmı konsüllük yapmış kişilerden oluştuğundan. Ancak. Bu ise. olumsuz görüş geçerli sayılıyordu. Zamanla. senato konsüllere öğüt vermenin dışında bir şey yapmıyordu. yetkileri sınırlanmaya başlandı. Roma Senatosu. pretörlerin. Bu bildirgeyi ihlal edenler şiddetle cezalandırılırdı. kanunların gücü arttıkça. karar almadan önce. buradan concilium ortaya çıktı. XIX yy freski 89 . senatonun öğüdü çok etkendi ve görevdeki kişileri bağlıyordu. Pretörlerin her birine. Ancak bu öğpütler çok etkendi. siyasi bilgelik ve deneyim hazinesiydi. birbiri ile istişare etme gereğini ortaya çıkardı. Göreve başlarken. Senato. daha önce despotça olan.

Döndü ama Persler Miletos’u (Milet) çoktan kuşatmışlardı. Bunun üzerine Perslerin dikkatini Milet üzerinden kaldırabilmek için. ilkin Sparta’dan yardım istedi. Sardeis’in yerli Lidyalı halkı. Histiaios. Ama bu olaydan sonra. Pers işgali ile birlikte. ne de ortak bir strateji vardı. Bu olay Dara’nın dikkatini çekmiştir. tarihe İon isyanı diye geçecek olan ayaklanmanın başını çekti. onun yerine kenti ateşe verdi. Sardeis’i alamadı. İon isyanı da yayılmıştı. görevini bırakmıştı. Ege kıyılarından ve hatta tüm Anadolu’dan atmak mümkündü. kent devletlerini eş güdümde tutabilecek ne bir ortak lider. Sparta yardıma yanaşmadı. 90 . kendisi ile birlikte. Asker ve gemilerle geri döndü. güneyde Karya’ya kadar. bütün kent devletleri ayaklanmaya katılmıştı. Bu örgütlenememiş bir isyandı. Dara Atina diye bir devletin varlığını öğrenmiş ve Atina’yı Sardeis’i yakmaktan sorumlu tutmaya başlamıştır. Bu kişi. 500 Pers imparatoru Dara’nın. Ve kısa sürede diğer İon Kent devletlerine de yayıldı. Despotun uzun süre yokluğu. şehrin işgalini önlemişti.Ö. Hellespontos'dan (Çanakkale boğazı). İon kent devletleri topraklarını geriye doğru büyütmek ve deniz aşırı koloniler kurmaktan yoksun kalmışlardı. Aristagoras’a karşı koyup. Onun. kısa sürede. Aristagoras’a göre. Ege kıyı kentleri sadece bağımsızlıklarını kaybetmemişlerdi. Milet’te. Sus’a dönmesini istedi. yokluğunda tiranlık yetkisini Aristagoras adlı bir yakınına bırakmıştı. Atina’dan yardım istedi ve başarılı da oldu. Persleri. Bunlar olurken. Ancak. aynı zamanda ekonomik durumları da gittikçe bozuluyordu.İon İsyanı M. Milet despotu Histiaios’a minnet borcu vardır. diğer Kent devletleri askerleri ve Atinalı askerlerle birlikte Sardeis üzerine yürüdü. Aristagoras. Pers karşıtı bir hava yaratmış olmalıdır. despota karşı tavırdan. Satrapla kavga ederek. bir nevi kent milliyetçiliği diyebileceğimiz bir davranışa dönüştü. Bu hava.

hem de kentlerin gelişmesine yol açmıştı. Dara. Persler karada isyanı eziyorlardı. İmparatorluk. Batı Anadolu’daki Pers ordusu harekete geçti. Baktrian. Milet’i kuşatan donanma 600 tekneden oluşuyordu. Milet'te ölen öldü. Ayrıca. halkın seçtiği temsilcileri bir araya topladı. Dara. işe karıştı. Nehir vadilerinden ilerleyen Pers ordusu. Göçebelerin savaş taktikleri ve savaşma biçimleri. damadı Mardonios’u. Plataiai'de eşgüdüm sağlanamamıştır. İmparatorluğun dikkati tekrar Batıya döndü. çok tepki çektiği belli olan yönetim sistemini değiştirmekle işe başladı. Bundan sonra geçecek olan 20 yıl. sıra barışın tekrar inşasına gelmişti. Milet’in düşüşü Atina’yı fena sarstı. Böylece Dara iç ve dış siyasetinde tüccarların. Yunanlılar ile Yunanlı olmayanlar arasındaki bir savaş olarak görmek yanlıştır. yıkıldı (M. Lade adası açıklarında. bir yandan da genişlemeye devam ediyordu.. Sardeis’in yakılmasını hiç affetmemişti.Perslerin isyana tolerans göstermesi düşünülemezdi. Milet için şiirler yazılıyor. Kral. Spartalılar Maraton’da yoklardır. Milet ele geçirildi. Trakya. kentlinin ve tefecilerin desteğini tamamen yanına almıştı. Denizde ise Fenike donanması. Atina donanması yenilgiye uğratıldı. Batı Anadolu’yu hallaç pamuğu gibi attılar. Ve sorumlu Atina idi. Milet'e ağır ceza verilirken. ama sıra göçebelere gelince başarılı olamıyordu. Salamis deniz savaşında ortak strateji geliştirilememiştir. Daha demokratik bir yönetim sistemi benimsedi.. Mardonios ilk olarak. Persler. Pers imparatorluğu ile Yunan ana karası arasındaki savaşı.Ö. Atina Lemnos (Limni). İon isyanı sırasındaki çatışmalarda bile her iki tarafta da Yunanlılar vardı. ve İmbros (İmroz) adalarını almıştı. hem ticareti güçlendirmiş. doğuda İndus. Dara. Atina halkı hiçbir zaman Milet’in başına gelenleri unutmadı. Atina ve müttefiklerine. Ege adalarını ele geçirmeye çalıştı ve denizden Milet’i kuşattı. Soğdian. Bu saldırılar hem denizden ve hem de karadandır ve süreklidir. Makedonya ele geçirilmiş ve İon isyanı bastırılmıştı. Genişleme devam etti. sağ kalanlar Basra körfezinde Ampe denilen yere sürüldüler. hep engellemiştir. Sıra Yunan ana karasına gelmişti. İnsanlar Milet için gözyaşları döküyorlardı. Bir Pan-Helen dayanışması. Dara. bölgecilik çekişmeleri bir Pan-Helen dayanışmasını. Yunan ana karasına yapacağı seferin planlarına çoktan başlamıştı. diğer İon kentlerine hoş görülü yaklaşıldı. kuzeyde Orta Asya (Harizm.). Daha önce gördüğümüz gibi. Kent devletleri arasında bölücü bir rekabet. barışı sağlamakla görevlendirdi. Ve bütün savaşlarda Pers ordusunda Yunanlılar bulunacaktı. 91 . Pers hâkimiyetine geçti. Batıda. demokrasi silahını kullanmaya başlamıştı. Güç kullanımı yeterli etkiyi gösterdikten sonra. önce kentleri birbirinden ayırdı. Yunan ana karası tehdit altındayken bile gerçekleşmemiştir. Aslında İon isyanı Atina’nın işine yaramıştı. yerleşiklerin üzerinden silindir gibi geçiyordu. İskitler ve Kafkasya’ya yaptığı seferlerde başarılı olamadı. düzenli orduları perişan ediyordu. ticaret ve para tefeci kuruluşların da ortaya çıkmasına neden olmuştu. İmparatorluk donanması olarak. Despotların görevlerine son verdi. Dara bir taraftan reformlar yapıp. Yollar ve reformlar. bitmek bilmeyen saldırıları ile geçecektir. Ve sorunları tartışmalarla çözmek üzere. nümayişler düzenleniyordu. sonra tek tek tekrar ele geçirdi. Milet’in bu meydan okuyuşunu affetmedi. Didyma (Didim) deki Apollon tapınağı yakılıp. Afrika’da Kireanik ve Bartka. 494). Artık İmparatorluk. konuşmalar yapılıyor. Pers imparatorluğunun. merkezi yönetimi güçlendirirken.

Sparta. Donanma. Bu partinin başı olan Temistokles bir iş adamı ve uzağı görebilen bir politikacı idi. teknik hazırlıklara girişmişlerdi. batı seferine çıkmadan çok düşündü. Bu sırada. Atina demokrasisinin küçük ordusu. neredeyse tümü yok oldu. yardıma gelmedi. Sparta. Sparta. kısa sürede. kuvvetli bir deniz gücü yapabilmek için kapsamlı bir plan hazırlandı. 481 yılında. ana karadan ayıran kıstakta iki buçuk kilometre uzunluğunda bir 92 . İktidarda Denizciler partisi vardı. Trakya kıyıdan dolaşılarak.Ö. Ancak donanma Selanik yarımadasını (Khalkidikia) dolanırken. Atina’yı. Maraton ovasında karaya çıktı.Maraton M. gemilerine binip. birinci sınıf bir deniz gücü olmuştu. Dara. Kartaca ile anlaşma yaptı. Datis ve Artafernes (Artapharnes) komutasında. Perslere karşı Yunan siteleri birleştirilmeye çalışılıyordu. Ordu. fırtınaya yakalanıp. Eubaios ve diğer kentler bir araya gelerek. Naxos ve Eretria kentleri ele geçirildi. 492 yılında. Bir taraftan deniz gücü oluşturulurken. Uzun bir planlama ve hazırlık dönemi geçirildi. destekleyen ortaklar buldu. Oğlu Kserkses. Klistenes rejimine karşı olduğundan. geçirdi. Önce. siyasi hazırlıklarını bitiren Persler. Çiftçi partisinin lideri Aristides’i sürgüne yollayarak. Dara üçüncü seferi gerçekleştiremeden öldü. Atina’nın yardımına sadece Platia kenti geldi. Deniz ve kara güçlerinin kumandası Sparta’ya verildi.Ö. savunma amaçlı Helen birliğini kurdular. M. Başlarına Mitiades geçti. Kaybolan asker sayısı 20 binden çoktu. Egine. köleler dâhil tüm erkeklerini orduya çağırdı. güçlendirdi. Atina. bütün kuzey Yunanistan Perslerin elindeydi. Atina. Atina. bu sefer birleşmeden yanaydı. etkili bir donanma kurdu ve limanları onartıp. Çanakkale boğazı gemilerle geçildi. Zaten. Persleri isteyip. Pers ordusu yeniden denizden yola çıktı. Dara. kenti düşmana vermek istiyordu. geri döndüler. ilk seferden 2 yıl sonra. Yunanistan’ın fethini tamamlamak istiyordu. Attika’nın doğusuna geldi. Perslerin aniden ortaya çıkışı. Ordu. Persler. Bu sırada Atina da hazırlanıyordu. 490 da. M. Kilikya’da toplanıp. Makedonya’ya varıldı. Mardonios yönetiminde ilk seferini yaptı. muhalefeti susturdu. Atinalıları hazırlıksız yakalamıştı. Kiklad adalarına saldırıldı. Maraton’da. Maraton ovasında. Atina’yı yenemeyince. Yunanistan’da. bu defa. Attika’daki gümüş madenlerine dayanarak. Çok büyük bir donanmaydı. Atina’da oligarşinin partisi. Selanik yarımadasında Athos dağını. gemilere bindi. denizden gelecek bir Pers saldırısından korktuğundan.Ö. büyük Pers ordusunu kırıp. diğer taraftan.

kargıları kısaydı. yayları büyük.kanal açıldı. temreni çakmaktaşından oklarıyla Habeşler. Kara ordusunda Anadolu’dan. halatları kıyıdan ağaç bocurgatlarla gerdiler. yük hayvanları ve atlar suyu görüp ürkmesin diye. Deniz ordusunda ise Anadolu’dan. M. Kilikya. Söylendiğine göre donanmada 1207 savaş gemisi. Burada. Elli kürekli gemilerin arasında Karadeniz’e gidip. Ve hatta ordu içinde. Kilikyalılar. Bu iş de bitince. donanmayla buluşmak üzere Çanakkale’ye vardı. öyle ki. Muşkiler. üstlerinde kolsuz keten zırhları. gelen küçük gemilerin geçmesi için en az üç yerde aralık bırakılmıştı. kışı Sardeis’te geçirdi. Kapadokyalılar. 480 yılında. ellerinde baltalarıyla Sakalar. Çanakkale boğazında. ordu. bunun da üzerine toprak dökülüp katılaşıncaya kadar çiğnendi. Pamfilya. Paflagonyalılar. Ancak özellikle İon kentlerinden gelenlere. J. Yunan tarihi adlı yapıtında. Lidyalılar. Önce iki sıra halat. keçi postları ile Hazarlılar. bunlar köprünün enine göre biçilmişti. böylece kıyıdaki halatlara binen yük çok fazla olmuyordu. mızrakları ve kısa kılıçlarıyla Asurlular. Heredot bu köprünün kuruluşunu ve toplanan büyük kara ordusunun geçtiği yerleri çok teferruatlı anlatmıştır. kamış yayları ile Baktrialılar. Mysialılar. aslan ya da leopar derisinden giysileri. Taballar. Frigler. Karyalılar. Çanakkale’nin akıntısı yönünde yerleştirilmişti. orduya İon kentlerinden gelen destek birlikleri katıldılar. Bu da bitince. ayağında pantolon vardı. pamuklu giysileri ile Hintliler. daha batıda Ege’ye bakan yandakiler de güney ve güneydoğudan esen rüzgârlara karşı durabileceklerdi. 360 tanesi Karadeniz yanında. Bitinyalılar. Pamfilyalılar. olağanüstü çapalarla demirlediler. kütükler doğranıp kalas yapıldı. çalı getirilip kalasların üzerine yerleştirildi. Kıbrıslılar. kamaları ve kementleri ile Sarangialılar. irili ufaklı 3000 de tekne varmış.Ö. Pers ordusunu gözümüzde canlandırıyor: " Atanes’in komutasındaki Perslilerin sırtında zırh. inanılmaz bir mühendislik ve lojistik faaliyeti olduğunu öğreniyoruz. Bütün bunlar yapıldıktan sonra. dördü papirüstendi… Karşıdan karşıya boğazda köprü kurma işi tamamlandıktan sonra. Çanakkale) yakınlarında bir köprü yapıldı. Mariandinler ( Karadeniz Ereğlisi). Fenikeliler. 314 tanesi de öteki yanda köprüye alttan destek oluyordu. tilki postundan kalpakları ile Trakyalılar. 93 . Son olarak bu döşemenin iki yanına. Aiolya ve Pontos askerleri vardı. Bu ordu içinde Anadolu’nun ve İon kent devleti askerlerinin de önemli bir rol oynadığını unutmayalım. Abidos (Abydos. elli kürekli gemileri bir araya getirdiler. Milsaylılar. Lasonyalılar.B. renkli giysileri ve uzun çizmeleriyle Sarangialılar. sivri külahları. Likyalılar. Bury. Ama burada imparatorluğun gücü görülüyor. Yani dört bir âlem toplanmıştır. Köprünün planlarını İonya dan Harpalos adlı bir mimar yapmıştı. Sonra tunç başlıklar. Bu anlatımdan. köprünün Karadeniz’e bakan yanındaki gemiler boğazda esen rüzgâra. her köprüye altı halat verdiler. çomakları. Perslere bağımlı Yunanlılardan oluşuyordu. iki kıyı arasında çekildi. Gemileri bir araya getirdikten sonra. " Üç sıra kürekli gemilerle. İonya. Makronlar ve Mossynoikler (Rize cıvarı) bulunuyordu. Likya. Gemiler dik açılı. birbirine bağlandı. yüksekçe korkuluklar koydular. çok fazla güven duyulmaması gerektiği de bir gerçekti. kalkanları da hasırdandı. Karya. sığır derisi kalkanları ile Kolkhisliler. Sonra kalaslar yan yana gergin halatların üzerine dizildi. … " Dev ordu Kapadokya’da toplanıp. ‘’ Bury aslında Heredot’un yazdıklarının bir özetini vermiştir. Orta Asya’nın batısından da askerler vardır. Halatların ikisi beyaz ketenden. Mısırlılar.

Plataiai’de. Yunanlılar kendi aralarında tam bir birlik bile meydana getirmeden. Sonradan. Çanakkale’den sonra. yıktılar. Bununla birlikte ordusunun en iyi birliklerini Mardonios komutasında Trakya’da bıraktı. yakıp. Pers kara ordusu. 31 Yunan devleti de Korint’te Sparta önderliğinde toplandı. Yunanlılar tarafından kesin bir yenilgiye uğratıldılar. birbirine sarılmış üç yılandan oluşan tunç bir sütun destekliyordu. Trakya’da kalan ordu. bu kaide Burmalı Sütün olarak Sultanahmet meydanında durmaktadır. Bu tip Pan-Helen davranışlara. Bu sırada birleşik Yunan donanması. Sardeis’e karşılık. Pers kara ordusu geçitten geçince. oradan da Temofili (Thermophylai) geçidine. Dorikos’daki toparlanmadan sonra. Thessalia’ya. Bugün. Bu durumda Pers ordusunun geri kalan güçlerini dağıtmak Helenler için zor olmadı. Dev ordu Çanakkale boğazını geçerken. Bu arada bir fırtına da Çanakkale boğazındaki köprüyü yıktı. yeni gemiler donanmaya ilave edildiler. ordusunun bir bölümü ile hemen Asya’ya döndü. Pers ordusu. Batı Anadolu’da Pers hâkimiyeti bitmişti. Pers İmparatorluğunun taktiği darbe yemişti. Büyük ordu riske girmişti.Yük hayvanları ve ordu. geçitten geçmişti. üçayaklı bir altın kazan armağan etti. Gemiler elden geçirildi. o dönemde pek rastlanmadığından. 28 Eylül 480 sabahı Yunan birleşik donanması. Pers ordusunu yenmiş ve Pers ilerlemesini durdurmuşlardı. Pers ordusunun Lojistik desteği kesilmişti. Ainos (Enez) üzerinden Hebros (Meriç) geçip. ama Anadolu’da hala yedek olarak büyük bir Pers ordusu bekliyordu. Kazanın kaidesinde savaşa katılan kentlerin adları yazılıydı. hiçbir direnme ile karşılaşmadan vardı. Doğu Roma imparatoru Konstantinos kazanın kaidesini İstanbul’a getirtti. bir yıl sonra. Euboia adasının kuzeyinde Pers donanmasına saldırdı ve yendi. İyonlar savaşmaya pek istekli değildiler. Doriskos ovasında kamp kurdu. toplantı ve onu takip eden dayanışma hayret vericidir. Pers donanması yenilirken. Kara ordusuna. Sparta kralı Pausanias. kısa sürede kente girdiler. Helen donanması kendine çeki düzen verdi. donanmanın ve gemicilerin pek çoğunun İon kentlerinden veya adalardan olmasının çok önemli rolü vardır. Plataiai'deki büyük zaferin anısına Delfi tapınağına. denizden donanma eşlik ediyordu. Thebai’nin güneyinde. Plataiai’de Trakya’daki Pers kara ordusu yenilmişti. Perslerin bu yenilgisinde. Pers yedek ordusundaki İyonlar taraf değiştirdi. Yunan donanması Attika bölgesini koruyabilmek için güneye çekildi. Persler Atina’yı kuşatıp. 94 . 7 gecede geçti. Salamis körfezinde Pers donanmasını bozguna uğrattı. Mykale’de karaya çıktı. Helen donanması Samos üzerinden gelip. bakımları yapıldı. Salamanis deniz zaferinden sonra. Çanakkale boğazını köprü üzerinden. Kazanı. Atina’yı. Pers kara ordusu. sürekli ve hiç durmaksızın 7 gün. Kserkses (Xerxes). Thermophylai’deki Yunan mukavemetini kırıp. Atina yakılırken.

bütün Yunan devletleri. Kentler uyruk mu olmuştu. Perslerle sürekli savaşarak. bu davranışından dolayı Adil unvanı verildi. yavaş. Bu para Delos adasındaki Apollon ve Artemis tapınaklarında saklanıyordu. İon kentlerine temsilciler atadı. önce Trakya ve Ege kıyılarını Perslerden temizlediler. Pers birliklerini dağıttı. çıktı. yavaş Atina imparatorluğuna dönüşüyordu.Atina Deniz İmparatorluğu Atina Atina. Atina en güçlü ortaktı. yanında güçlü bir kara ordusu vardı. cezalandırılıyorlardı. Perslerin Avrupa ve Ege’den çıkarılmasını izleyen 50 sene içinde büyüklük ve gücünün doruğuna ulaştı. Aspendos’tan geçerek aşağı denize doğru akan Eurymedon (Köprü çay) nehrine sığınmıştı. Birliği Atinalı devlet adamı Aristeides örgütledi. Ege dâhil. Pers donanması. Artık konfederasyon korkulacak gerçek bir güç olmuştu. Birleşik güçler. Biraz daha sonra. Yıllık vergi tutarı toplam 460 altın talen tutuyordu. Perslere karşı Atina başkanlığında kurulan birlik. kentler ya ordu ve donanma ile birliğe katılıyorlardı veya vergi şeklinde para katkısı sağlıyorlardı. Bu birliğin amacı. 478 – 477). Kendi modeline uygun demokrasiler kurmaya girişti. Kimon Pamfilya (Pamphylia. Delos konfederasyonu adını almıştı (M. Yönetim Atina’da idi. Delos birliğini destekliyordu. Konfederasyon. Kimon ani bir baskınla. Bazı kentler birlikten ayrılmaya kalksa.Ö. bu yıllarda Perikles ile demokrasisinin en geliştiği döneme gelmişti 95 . Birleşik güçlerin başında Miltiades oğlu Kimon vardı. Atina İon kentlerinin iç işlerine de karışmaya başladı. Atina. Başlangıçta. Böylece kıyılarda Pers gücü ve yönetimi kalmadı. ama şimdi ödediklerini haraç gibi algılıyorlardı. Antalya yöresi) üzerine yürüdü. 200 e yakın gemiden oluşan donanmayı kullanılamaz hale getirdi. kentler giderlerde kendilerine düşen payları nakit olarak ödemişlerdi. Kentlerin ödeyeceği vergiyi çok hassas bir şekilde hazırlayan Aristeides’e. Karya ve Likya’daki kent devletleri özgürlüklerine kavuştu. hem Adalar’daki ve Anadolu’daki kıyı kentlerini özgürlüklerine kavuşturmak ve hem de yıkılan kentlerin öcünü almaktı. Zaman içinde Patroniçe olup.

470 tarihine doğru. Sparta’da büyük bir İlot isyanı başladı. Perslere karşı kazanılan zaferler. kültürel gelişme büyüyüp. Pausanias. Eforların siyasi üstünlüğüne son vermek istiyordu. halk kitlelerinde büyük coşkunluğa neden olmuştu. doğuştan soylular yerine. zanaatçılar. Bunun için de Spartalı sayısının artması gerekiyordu. M. bazı Periyek ve İlotları. Demokrat partinin iki sloganı vardı: İsonomia ve İsegoria. İsonomia. ticaretin ve sanayinin gelişebilmesi için saldırgandı. dış politikası ise. Savaş. M. miras gibi medeni haklarda eşitliği savunuyordu. Pausanias. muhalefetin başına geçti. İsegoria. yaşlı tüm Atinalıların katılması ile bir ayda ve eskisinden çok daha güçlü olarak inşa edildi. 490 ile 470 arasında. Demokrat partinin. Atina’da ise demokratik hareket gittikçe yükseliyordu. Boetia’da. 460 yılında. görevden alınıp. Çiftçi partisinin yöneticileri. buğdayın zenginlik ölçüsü sayıldığı Solon dönemine dönülmesini istiyordu. sürgüne yollandı. Eforlar ise. bu tip faaliyetlere son verdirtip. Yardıma yolladığı birliği. Köylüler. Dolayısı ile Sparta rejimine daha sıcak bakıyorlardı. Eforların temsil ettiği tutucu partiye karşı. eşit oy hakkı gibi siyasi haklarda eşitliği savunuyordu. Yunan dünyasını hegemonyaları altına almaktı. hamallar. malların yönetimi. yoksul kentliler. Demokratlar da. Uygarlık gelişiyor. Atinalılara güvenmedikleri için. Areopage meclisinin önemi arttı. Perslerle işbirliği yapan. 461). Pausanias. yani hasımlarının deniz haytası dedikleri insanlardan oluşuyordu. işletmeciler yönetiyorlardı. Denizci Demokrat partiydi. armatörler. kanunlara aykırı görüyorsa veto ediyor. İlot isyanını bastırabilmesi için. şimdi. 464 yılında. tersane sahipleri. Kimon. zengin toprak ve hayvan sahipleri geçti. Soylular Sparta çevresinde örgütlenirken. Perslerle işbirliği yapan soyluları öldürttü. Çiftçi partisi. 96 . Halk meclisinin aldığı kararları.(M. denizciler. Pausanias’ı ölüme mahkûm ettiler. Pers savaşları tarım kesimini alt üst etmişti. Yıkılan Atina surları genç. Bunun için planladıkları yol. bir taraftan da çeşitli sınıflar arasındaki çelişkileri arttırmıştı. Bu cezalandırma hareketinde başı Spartalı Pausanias çekiyordu. muhalefet planlarını gerçekleştirebilmek için Perslerle iş birliği yapmaya çalıştı. Sparta’da.Ö. küçük mülk sahipleri de bu partiyi tutuyorlardı. yurttaşlık haklarını gözetiyor ve görevlilerin. Atina soylularındandı. Çiftçi partisinin başında Kimon vardı. Trakya kralı Oloros’un torunuydu. Sparta vatandaşı yaparak. ihracatçılar. soylu kökenden gelen büyük toprak sahipleriydi. Demokrat partiyi ise tacirler. Bu dönem Atina’sında çok büyük siyasi değişiklikler olmadı. Atina’da iktidar Demokratlarındı. Spartalılar geri yolladılar. Tabii ki Demokrat parti her yönüyle. çoğalmaktan yanaydı. Çiftçi partisi ağır basmaya başladı. Diğeri. hizmet kusuru yapmaları halinde onları yargılıyordu. Muhalefet. yayılıyordu. Kimon. tüm soylulara karşı cezalandırma hareketi yürütülmeye başlandı. gemi ustaları. Maraton galibi Miltiades’in oğlu. Sparta ile çelişiyordu. Parti tabanı ise. liman memurları. Muhalefet. Ancak kent devletlerinin kendi iç çelişkileri de büyüyordu. M.Ö. Sparta’ya yardım teklif etti.Ö. Areopage. Biri tutucu Çiftçi partisiydi. kürekçiler.Ö. Atina’da iki etken siyasi parti oluşmuştu. iktidara. Bu Kimon’un sonu oldu. Thebai’yi kuşattı. Tam bir demokrasi düşmanı ve Sparta hayranıydı. Atina ve dolayısı ile Yunan uygarlığı doruk noktasına varmıştı. demokrasi etrafında kent devletlerini örgütlemeye çalışıyorlardı.

bir gece. irtikâp gibi suçlarla sonuna kadar mücadele etti.Halkın Denetimi Kimon’dan sonra. faili meçhul kişilerce öldürüldü. bu davayı görür ve karara bağlardı. tüm devlet görevlileri. Halk meclisi kararlarını veto etme hakkını. İkinci görüşmelerden sonra. Areopage’nin elinden. Halk meclisi. herkes yemin ederek ileri sürebilirdi. Areopage’de. M. önlenmiştir. Yoksulların dostu idi. rüşvet suçu işleyenleri yargılama hakkını geri aldı. en yoksul kesimlerdi. Atina’nın demokratik kurumları şöyle işliyordu. pek çok sosyal ve siyasi ilerici kanunları gündeme getireceğinden şüphe yoktu. Bu kanuna “ Grafe paranomos “ denir. Tüm meclis. Her phyle elli temsilci seçerdi. varlığını yitirmiş asil bir aileden geliyordu. Bunun temel nedeni. sadece adam öldürme ve dinsel suçları yargılama yetkisi kaldı. ordu şefleri. kentin esas sahipleri. doğrudan halkın denetimine giriyordu. Attika on phyle’ye bölünmüştü. Beş Yüzler Kurulunun tümü ender olarak 97 . 461 yılında. Atina’da iktidara en köktenci demokratlar geldiler. Bu yeni durumda. Beş Yüzler Kuruluna sunulurdu. Halk meclisi on “ stratej “ seçiyordu. Hoplitlerin komutanı. Kanunların yürürlüğe girmesi. Efialtes. Ona göre. ceza verilirdi. yasama görevi de yapıyordu. ayrıca. oylanarak kabul edilen tasarılar kanunlaşırdı. devleti zarara uğratan olursa. seçtiği görevlileri sürekli takip eder ve denetlerdi. kanuna aykırı olduğunu. bu zararı karşılayabilecek maddi güce sahip olabilmesiydi. gemi yapım sorumlusu. Önemli kurumlardan biri olan Beş Yüzler Kurulu üyeleri kura ile seçilirdi. Başlarında Efialtes vardı. devam edebilse idi. Kabul edilen kanun teklifleri.Ö. Beş Yüzler Kurulunun düşüncelerini öğrendikten sonra. Mahkeme. Helie’nin özel bir komisyonu olan nomos’un tasdikine bağlıydı. Efialtes. Her üye kanun teklifinde bulunabilirdi. denetleme ve yargılama görevleri yanında. Halk meclisi seçme. Atina’ya bağlı ve her konuda çok dürüst bir kişiydi. Halk meclisine sunulan bir önerinin. Bu kanunla. devlet görevlilerine veya iddiada bulunana. suyolu müfettişleri gibi özel görevlileri de seçerdi. maliye memurları. askeri eğiticiler. Halk meclisi. anayasa kararlılığı sağlanmış ve anayasa düşmanlarının anayasayı ihlalleri. stratej olarak seçilerek görevlendirilirdi. rüşvet. Helie’yi. bu tasarıların tartışmasına katılırdı. Görevliler genellikle zenginlerin arasından seçilirdi. Halk meclisi. yani mahkemeyi. Pire’nin yöneticisi hep bu tarzda. Seçimlerde oy kullanma el kaldırarak yapılırdı. Sağ kalıp. Anayasayı korumakla görevlendirdi. Ve hatta Areopage üyeleri bile soruşturmalardan kaçamadılar. Yolsuzluk. teklifi bir daha görüşürdü. Atina surlarının savunmasından sorumlu ve yetkili olan kişi. Kararın durumuna bağlı olarak.

98 . kamu çalışanlarının teftişi onun yetki alanındaydı. dini işler yanında.toplanırdı. nüfusu erkek nüfusuna eşit olan kadınlar. 30 yaşını geçmiş yurttaşlar arasından kura ile seçiliyordu. Şifacılık ise. yani jüri. demokrasinin nimetlerinden istifade edemeden yaşıyordu. dış ilişkilerde devleti temsil ederdi. Gurup. Hazine ve arşiv anahtarları ile devlet mührü başkanda bulunurdu. Yurttaşlık hakları ile kendinin ve arhont üyelerinin ahlaki olarak araştırılması hakkı ondaydı. Grafe paranomostan sonra mahkeme yani Helie. köylüler ya temsil edilmiyor veya çok az delege ile temsil ediliyorlardı. görev ücretsizdi. Yunan dünyasının bir deniz imparatorluğu haline gelmesi ile dış ilişkileri yoğunlaşmıştı. Mahkeme üyeleri. devlet görevlerine seçilmede kendini gösteriyordu. öldükten bir süre sonra da Mısır halkı tarafından bir tanrı olarak kabul edilmişti. Halk meclisi kararlarının yerine getirilip getirilmediğini denetlerdi. yurttaşlara eşit olan köleler. Tabii ki dönemlerinin en ilerici rejimleriydiler. Atina ve buna paralel diğer kent devletleri rejimleri. bu görevlere sadece zenginler talip oluyor ve dolayısı ile sadece zenginler seçiliyorlardı. Başlangıçta ticari olan bu ilişkilere kültürel motifler de katılmaya başladı. konuşurdu. resmi yerlerde artık erkekler vardı. Atina’da büyük önem kazandı. hatırlanacağı gibi saray baş şifacısı olmuş. hiç olmazsa. Duruşmada. Halk meclisinde kentli yurttaşların nerede ise tümü temsil edilirken. Beş Yüzler Kurulu. Sayıları. kırsal kesimin zararına. Beş Yüzler Kurulunun bir gurubu daima toplantı halinde olurdu. bunları mahkemelere sevk etmekle sınırlanmıştı. Asayiş. Bir başka çarpıklık da. delikli ise suçlu demekti. çok sonra. Daha önce Mısır’da gördüğümüz ilk basamaklı piramitlerin yapımcısı mimar İmhotep. on guruba bölünür ve her gurup. Sonra jüri üyeleri. ufak taşlar kullanarak duruşma sonucunu belirlerlerdi. suçlayan ve suçlanan söz alıp. mesafenin uzaklığı. İmhotep’le. şifacılık kadından erkeğe doğru geçiyordu. Atina modeli demokrasinin bir diğer çarpık yanı da. Böylece. simgesel olarak. Beş Yüzler Kurulu. korunuyor olmasıydı. üstünlüklerini yitirmişlerdi. Pek çok makam için. Devleti ekonomik olarak yönetirdi. metekler. her gün kendine yeni bir başkan seçerdi. Ancak. Ağır suçluları tutuklama ve mahkemeye veya Halk meclisine sevk etme yetkisi vardı. yani çok sınırlı bir kesimi kapsıyordu. Ancak bu demokrasi ve insan hakları. sonuç olarak. Her phyleden 600 kişi seçilirdi. Arhontların görevi. demokrasinin kapsamı dışında kalıyorlardı. Kültürel açıdan özellikle Mısır. pek çok haktan yoksun. böyle bir sonuç doğuruyordu. Daha sonra. Yani. Böylece toplam Attika’da 6000 mahkeme üyesi bulunurdu. Kurul. Bu süre 36–39 gün civarındaydı. Kırsal kesimin halk meclisine katılımını önleyen kanunlar olmasa bile pratikte. Esas büyük kitle. bir yürütme organı niteliğindeydi ve Halk meclisi için de büro hizmeti verirdi. herkes gibi Yunanlıları da çok etkiliyordu. adli işlere bakarak. Daha önce gördüğümüz gibi tapınaklar bu konuda başta geliyorlardı. Sonuç olarak Attika’da ve diğer kent devletlerinde halkın altıda birinden azı siyasi haklara sahipti. kurulacak olan demokrasilere esin kaynağı olacağından ötürü de çok önemliydiler. Bu dönemde arhontlar ve areopage görevlerini sürdürüyorlardı. kadının en üstün olduğu alandı ama işte bu alanda da. kentin. yurttaşları için demokrasiydi. bir süre toplanırdı. sadece yurttaşları. Taş deliksiz ise beraat. Kadın avcı toplumdan bugünlere gelene kadar adım adım bütün üstün olduğu alanları erkek hâkimiyetine bırakarak geri çekiliyordu. en az.

Tapınak dışına atılan kadınlara ebelik ve çocuk hastalıklarının tedavisinden başka bir tıp alanı bırakılmamıştı. Herodot Bergama’daki Eskülapya’dan yani bir sağlık beldesinden söz eder. 99 . Böylece. Bu düpedüz Tapınak Rahiplerine karşı gelmek idi. Hijyen koruyucu hekimlik ve panzehir her derde deva anlamında kullanılacaktı. Şimdi de Cival kurulmuştu. artık tapınaklarda iş bulamaz olup. Ama Tapınaklarda tedavi olamayacak kadar fakirlere de yardım ediyorlardı. Eskülap’ın iki kızı Hygea ve Panacea tıpta kullanılan tabirlerin ataları oldular. Geleneksel reçete ve bitkilerle tedavi yapmaya çalışan bu kadın ebeler veya şifacılar zamanla aşağılanmaya ve büyücülükle itham edilmeye başlandılar. Fakirler yollara yatırılırdı. 450 yıllarında Guatemala’daki Maya topraklarında Maya anıtsal kentleri artmaya devam ediyordu. Onlara para ve ilaç yardımında bulunanlar da olurdu. halkın arasında çalışan şifacı kadınlar geliyordu. onu kendi şifa tanrıları Eskülap yaptılar. Bir süre sonra.Ö. Yollarda yatan fakir hastalara yardım edenlerin başında.Yunanlılar Mısır’dan İmhotep’i alıp. M. Her yerden hastalar tedavi için buraya gelirlerdi.

Perikles Perikles 1 100 .

Atina. Perikles dönemi. demokrasinin temel direği yine orta sınıf olmuştur. 460 yılında. Atina’nın büyük bir deniz imparatorluğu olduğu. Atina’nın bir taraftan Peloponez (Peloponnesos) birliğine dâhil sitelere. geniş topraklar dağıtıldı. Böylece. Zaman zaman. Delos birliği donanması. denizlerde. gümrüklerden. Bu dönemde tüm yetki Halk meclisindedir. Atina demokrasisinin en etkili olduğu dönemdir. diğer kentlerdeki bilginler. kolonilerden. Perikles. Derin ve uzak görüşlere sahipti. aynı şekilde. onu çok sevip. bu demokrasinin yükünü kölelerin çektiği unutulmamalıdır. Yunan kentlerini bir kongrede birleştirmeye çalıştı. Kıbrıs Salamis açıklarında. limanlardan. deniz aşırı yerlerden. Zorunlu durumlarda. Tüm. sanatçılar Atina’ya gelerek.000 drahmiyi aşan yurttaşlara özel vergi de uygulanırdı. Ancak. Bu dönem. yine de devletin giderlerini karşılayamıyordu. Herhangi bir görev veya işe seçilenlerin gündelik ücret alması usulünü Perikles koydu. Yunan dünyası üzerinde hâkim veya toparlayıcı bir unsur yapmaya çalıştı. subaylar için ücret kondu. Yunan kentlerinin ticaret merkezi olduğu dönemdir. O da. yeni gelişmelere yol açtı. Demokrat partinin sol ucunda değil. askerler. 10 yıl sürdü. Hiçbir zaman çıkar gözetmezdi. yılda 4. Bilginler. zanaatçıların. subaylar 2 veya 3 drahmi alıyorlardı. Bunlar içinde. Efialtes ölmüştü ama Demokrat parti iktidardaydı. Bu birleştirme. bir kürekçi günde 1 drahmi. Hali vakti yerinde tüccarların. sayıyorlardı. Doğu Akdeniz’e egemen olabilme savaşı. yurttaşlarına iş imkânları sağladı. dükkânları olanların. Toplumun orta katmanlarının çıkarını savunuyordu. Atina devleti. Perikles dönemi. bu dönem. Perikles. dünyanın kültür merkezi haline gelmişti. Federal hazine ile Atina hazinesi birleştirildi. seçilebilme olanağını sağladı. Yine. Yine. Yurttaşlara.Ö. ticaretten. armatörler daima ona yakın olmuşlardır. şairler. ürünlerini orada vermekteydiler. zengin ve soylu bir aileden geliyordu. tiyatroya gidebilmeleri için koltuk ücreti ödeniyordu. ekonomisinin doruk noktasına vardığı ve Atina’nın. Atinalı devlet adamı Perikles. adli işlerden. Atina deniz imparatorluğu dönemidir. Topraksız yurttaşlara. diğer taraftan Perslere karşı aralıksız sürdürdüğü savaşlar dönemidir. kitleleri özgürce yönetiyordu. köle ticaretinden. Böylece. Atina’nın en parlak dönemini görmek için olaylara geri dönelim. Atina’nın dinsel hegemonyasını kuramamış oldu.Biz şimdi. Efialtes’in yakın çalışma arkadaşı Perikles geçti. sanatçıların menfaatlerini gözetiyordu. sağlam karakterli bir kişiydi. Sonunda. tapınak veya resmi bina yapımlarının bir kısmını finanse etme. Perikles. Kültürlü idi ve iyi bir hatipti. 101 . Mısır’ın Perslere baş kaldırmasını desteklemek için Mısır’a gitti. tiyatro için koro tutma gibi işler vardı. Örnek olarak. varlığı 2. Perikles. Perikles döneminde. filozoflar. şimdi. ortasında yer alıyordu. Kentin bazı ihtiyaçları ise zenginlerin katkısı ile sağlanıyordu. ama hiçbir kent bunu tanımadı. Perikles. varlığı olmayan kesimin de. pazarlardan. Sonunda bütçe dengesinin sağlanması için. tayfalar. Atina’nın tanrıları Demeter ve Kora’yı. Partinin başına. Yunan kent devletleri üzerinde. tüm kentlere kabul ettirmeye çalıştı. En önemli devlet adamlarından biri olan Perikles. Sparta’nın karşı çıkması nedeniyle kongre toplanamadı. Pers donanmasını (Pers donanması veya Fenike donanması) neredeyse yok etti. M. vergi alıyordu. Atina’nın egemenliğini. Perikles. halka bedava ekmek dağıtılıyordu. Tüm bu gelirler. şairler.000 drahmiyi bulmasına rağmen. Atina’da halk kitleleri. gemi donatma. bayındırlık işlerini de arttırarak. orta ölçekli toprak sahiplerinin.

eziyet. 431 – 404) başladı.bu parlak başarıya rağmen. Bu gelişme. Ama İmparatorluk. Gün be gün. Savaşın bitmesi ile masraflar azalmış ve Atina’nın ekonomik gelişimine çok önemli bir katkı sağlanmıştır. Pers başşehri Susa’ya yollayarak barış görüşmelerini başlattı. Perslerle Kallias barışı yapıldı. İmparatorluk isyanları bastırıyordu ama Anadolu’da huzur sağlanamıyordu. Atina ile Sparta çekişmesi. Anadolu halkı için bir sefalet. Delos birliği. tüketiyordu. Ancak her isyan. Bu antlaşmaya göre: Atina Kıbrıs ve Mısır’dan kesin olarak vazgeçiyordu. 102 . Thukydides’ın deyimiyle Atina Helas’ta tiranlaşınca. yer değiştirme ve karışma demekti. sonunda Atina’nın vardığı refah seviyesi ve kurduğu deniz imparatorluğu. Batı Anadolu kıyılarından en az üç günlük mesafede olacaktı. Yunan ana karasını da iki cepheye ayıran ve birbirleri ile uzun zaman boğuşmalarına neden olan dönemdi. Atina ile Sparta’nın arasını açtı. toprak yitirmiyor. Persler.Ö. büyüdükçe büyüdü. Bu dönem. Atina’yı bir deniz imparatorluğu haline getirecek olan koşulların hazırlanmasıdır. Bu antlaşma ile Persler hem Delos birliğini ve hem de Ege kıyı kentlerinin bağımsızlığını resmen tanımış oluyorlardı. Uzun ve yıkıcı bir savaştı bu. Kallias barışından başlayarak. Anadolu satrapları birbiri peşinden Pers merkezi yönetimine isyan etmeye başladılar. 449 yılında. Kallias adlı bir diplomatı. Pers donanması. Güney Likya çizgisinden ileri çıkmayacaktı. Ama İon kentleri üzerindeki egemenlik haklarından vazgeçiyorlardı. Sonunda savaşa dönüştü. İstanbul boğazı. tarafları eritip. ideolojik uyuşmazlık. Sparta’nın hoşnutsuzluğu had safhaya çıktı ve 27 yıl süren Peloponnesos savaşları (M.Ö. M. Pers kara ordusu ise. Kelidonya (Khelidonia) adaları (Beş adalar). güç de olsa kolay da olsa sonunda bunları bastırmaya muvaffak oldu.

kritik anlarda savaş için dışarı çıkmayı reddediyordu. pleblerin leh veya aleyhinde verilen kararları onaylar veya veto ederlerdi. geceleri ancak evlerinde yatabilirlerdi. tüm plebleri bağlıyordu. Senato toplantılarını kapının önünden izler. pleb. Tributlerin yetkileri diktatör seçiminde ve sıkıyönetim zamanlarında askıya alınırdı. borcunu ödeyemediğinden. zenginleşen pleblerden yeni bir sınıf doğmaya başlamıştı. Bir yıllık görevleri esnasında kenti terk edemez. Yetkileri kent surları içinde geçerliydi.494 ile 342 yılları arasında. Krallık bitmişti. Kentte resmigeçit yapıp. zengin pleblerin siyasi haklarını ve diğer isteklerini desteklemeye başladılar. M.Ö. Ama askeri komuta yetkisi (imperium) yoktu. Orduda pleb kökenli askerler çoğunluktaydı ve ayrı birlikler oluşturuyorlardı. yine bir başkaldırı sonunda. Roma tarihi. plebler aleyhine bir karar çıktığında. Daha da sonra sayıları ona çıktı. Ordunun ikinci çekilişi. Sayıları iki taneydi. 103 . Tribute meclislerince 1 yıllığına seçilen tribunler. bir temsilci ayağa kalkarak veto ederdi. Zengin pleb aileleri. Veya kentlere geri çekiliyorlardı. köle olacakları zamanı bekliyorlardı. patrici çekişmesine ve pleblerin adım adım haklarını genişletmelerine tanıklık etti. Patriciler. plebler de yeni ödünler kazanmış oluyorlardı. Yönetim patricilerde idi. köle durumuna düşmüştü. pleb meclisini tüm halkın meclisi haline soktu. Bu arada. karşısında ordu bulmayan düşman Roma’ya kadar ilerliyordu. demek ki tüm kötülükler onlardan geliyordu. Kalabalık pleb toplulukları da. Plebler kurtuluşlarının.Siyasi Haklar Roma’nın egemen tabakası. Ordu. Pazar günleri. 494 yılında. boş toprakların onlara da particiler gibi dağıtılmasından geçtiğini düşünüyorlar ve bu hakkı istiyorlardı. forum. Bir kısmı. tanrıçaları Demeter adına yapılmış tapınağın olduğu yere geri çekiliyorlardı. Sonra sayıları dörde çıktı. geri kalanlar da. Verilen kararlar (plebisit). kendi yargılama alanlarına alma yetkileri vardı. dokunulmaz ve kutsaldı. iktidar bir avuç patrici ailesinin elindeydi. M. Adına tribute meclisi (Comitia Tributa) (kabile meclisi) dendi. Bu süreçte hem kentlerin ekonomik yaşamı felç oluyordu ve hem de. pleblerle uzlaşmaktan başka çare bulamayınca. Kalabalık pleb topluluğu ise çok fakirdi. kentlerde. Zamanla senato kararlarını da denetler oldular. ayrıcılıklarını koruma peşindeydiler. patriciler. Birinci başkaldırışta pleb meclisi (concilia plebis) doğdu. Adli davaları durdurup.Ö. Patrici kurumlarınca. particilerle siyasi eşitliği ve patricilerle karşılıklı evlenebilme hakkını inatla istemeye başladılar. ilk pleb temsilcileri (tribun) seçildi. pazar alanında. tüm pleblerin katılımı ile toplanıyordu.

Sıkıntı ve zorluklar. çok özgündü ve daha önce hiç benzerine rastlanmamıştı. ailesinin büyük ve kalabalık ruhlarından oluşan. ganimetlerin satılması. Roma'nın uyguladığı bu bir dizi çok ince siyasi kurumdan oluşan yönetim biçimi. Bunlar. eski majistralardan (konsüller. Romalı bir sürü psikolojisi içinde yaşar. diktatör. Vergilerin alınması. Konsüller ve kestörler. sınırsızdı. halk meclisine başvurma hakkı (provocatio ad populum) çıktı. etrafındaki büyük ailesi ve geçmişten gelen. atalarının ruhlarının toplamından oluşmuş bir Roma ruhu vardır. kendi gücü yetmediğinde. gelecekte kendine saygın bir yer edinmeye çalışmaktadır. ikinci bir gurup majistralık ortaya çıktı (M. atalarının yardımı ile atlatılabilinir. mutlak yetkiliydi. boynu eğik olmamalıdır. Sanki Roma'nın da bir ruhu vardır. altı aydan önce dönülürse. sadece altı ay için seçilen. Bu. Romalı kendini atalarına karşı sorumlu hisseder ve onlardan aşağıda kalmamaya çalışır. daha sonra kestörlerin de katıldığı. kendiliklerinden gelerek sıralara oturdular. halkın ferdi hakları artıyordu. pretörlerin iktidarı sınırlanıyordu. Ama halkın haklarının donduğu bir sınır vardı.Zamanla. Roma ruhu ile çelişmez. eski metotlarla seçilerek. senatonun tüm kararları eski majistralarca alınır oldu. Normal duruma. Başlangıçta. Yani Roma. elle tutulur bir gerçektir. özel bir majistra seçiliyordu. Kestörler. Sonunda. Bu majistraların iktidarına önemli bir sınırlamaydı. Derken yurttaşların. Sonra. Saygın ataları hep onu gözlemekte ve kollamaktadırlar. Eski askeri majistralar. yetkilerini kendiliğinden terk ederdi. genel olarak. Romalı geçmişinin bilincindedir. artık sadece birer uygulamacı haline dönüşmüşlerdi. şimdiki zamanı ve geleceği ile yakın ve uzak akrabalardan oluşan. Bizce bunun temelinde. ailesine yaptığı katkılarla göğsünü gere gere dolaşabilmeli ve hatta takdir görmelidir. Kestörlüklerin bağımsızlık ve yetkileri arttıkça. Konsüllüğün ise başka hiç bir yerde eşi görülmemişti. pretörlerin yardımcıları idiler. Yine başlangıçta. Tarihçiler. majistraların iktidarı. Diktatör. yazılı olmayan bir adetti. yerleşik toplumun durumuna ve zamana uygun olarak kullanılması bulunmaktadır. senatoyu da etkiledi. budun) yerine " Roma'yı " koymuştur. geçmişi. Kestörlerin sayıları başta 2 idi. göçebe toplumun kabile birliği (boy birliği. avcı ve / veya göçebe toplum kurumlarının. kestörler. Roma'da. Normal koşullarda. Bu sınır. kendine lâyık olunmasını bekler. onlar da bu kararları uyguluyorlardı. sonra 4’e çıktı. Kestörlerin. Senato karar veriyor. Her şeyden önce. konsüllerin yaralanma ve hastalanma halinde onlara vekâlet de ediyorlardı. pretörler kendi yardımcılarını kendileri seçerlerdi. pretörlerin yardımcılığı görevi de devam edip gitti. bir aile babası kadar somut. Bu diktatördü. Buna kestörlük (quaestor) dendi. para cezalarının alınması. pretörlerde cisimlenen. Yönetimin askerileşmesi. Ve senato kararlarını tartışabilecek bir merci kalmadı. Romalı. 447). Daha doğrusu. Ve bu Ruh onları hep izler.) oluşan senatörlerle. mali nitelikli idari işleri yönetirlerdi. Şaman dininin bu önemli kurumu Roma'yı Roma yapmıştır. onu bir sis gibi sarar ve her davranışında mihenk taşı olurlar. büyük ailesidir. Böylece senato askerileşti ve güç kazandı. gelenekleşmiş. Roma’nın maruz kalabileceği askeri bir tehditti. görevlerinin sonunda. seçimle gelen senatörlerden oluşmuştu. Roma soyut bir kavram değildir. ataların ruhlarına inanma en önemli faktördür. kocaman ailesi. İçte ve dışta oluşan olağanüstü hallerde. Ölüp. Ailenin zenginleşmesi ve güç kazanması. Kestörlerin yetkileri gün geçtikçe arttı. savaş esirlerinin satılması.Ö. Kestörlerin onayı olmaksızın hiç bir ödeme yapılamazdı. Senato artık. Ne kadar 104 . para basımı yetki ve sorumlulukları kestörlere geçti. kestörler seçimle seçilmeye başlandılar. pretörler. Onların yanında. Bunlar ceza ve disiplin soruşturmalarına bakarlar. bu özgün sistemin nasıl olup ta geliştiğine dair pek çok faraziye ileri sürmüşlerdir. Ruhu atalarının ruhu ile karşılaşınca. Bu ata ruhları.

Bu kurumlar karşılıklı hoş görüyü geliştirmiş. eski kralın dinsel sorumlulukları ile uğraşacak bir görevlinin atanmasıydı. Roma'da olduğu gibi. İki kişi. kuvvetli bir olasılıkla. güçlenilmişse. dengeli bir yönetimi iş başında tutmak için yeterli değildi. İtalya’daki Yunan kolonileri. Romalılar için kendi kurumlarını mukayese edebilecekleri. hem her aileye eşit şans düşüyor. Roma'ya en fazla hizmet edebilecek olanlar ortaya çıkıyor. Tüccarlar ki bunlar önemli ailelerdi. Bu gelişme. sürek avı ve savaş dışında. ataları için. Cumhuriyetin ilk yarım yüz yılında. içeriden bir aile tarafından gerçekleşmiş olsa idi. kralın bile yönetime seçimle gelmesi. Avcı ve göçebe toplumda gördüğümüz gibi. toplumu yönetmesinde yatar. güçlü aileler 105 . bu etki daha da baskın hale gelmiştir. hem konsüllüğü en iyi yapabilecek olanlar. siyasal açıdan bilgiliydiler ve ne yaptıklarını biliyorlardı. birlikte oturup. sıradan bir yönetim biçimi olmayan. daha başlangıçta hiç bir ailenin toplam yönetimi ele alacak kadar güçlü olamaması ve kralların dışardan (Etrüsk) gelerek. senato kanalıyla. uzun zaman dilimlerinde ve kuşaklar boyu. Romalıları. birbirini denetleyip.zenginleşip. Daha sonraları. yeni sistem. mutlakıyetçi bir krallık rejimine gidilirdi. canlı deney alanlarıydı. tetikte ve amansız bir soylular sınıfı iş başındaydı. Buradan ikili yönetim çıktı. tüm inceliklerine rağmen. Bu karşılıklı bir dayanışmadır. genel kabile meclisi yerine halk meclisi. göçebe toplum kurumlarının değişik uygulamalarıdır. " Roma için çalışınız. Şayet Roma birliği. Babalar (Senato). Cumhuriyetin kurucu babaları. Bu meclislerde. Kabile ihtiyarlar meclisinin versiyonu olan senato. hem değişik kişilikler değişik sorunları çözüyor ve hem de bu yetkiyi ve sorumluluğu paylaşmış çok sayıda kaliteli insan el altında oluyordu. Bu siyasi olgunluktan. kralların kutsal erkini yalıtmış. güçlerini muhafaza edebilmek için. sadece manevi bir işlevi vardı ve en önemlisi dini liderliğiydi. Kabile şefinin veya konfederasyon şefinin. Görevleri salt dinseldi. daha önce gördüğümüz gibi. Yunan kültürü ile yetiştirilmeye başlanınca. saygılı bir tartışma ortamı yaratmıştır. birbiri ile dayanışmayı arttırmış. Roma'nın siyasi ve askeri tarihi karışık ve düzensizdir. ortak menfaatleri tartışmak ve müdafaa etmek. Ancak. Daha sonraları. işlevlerinin bitmemesi için ellerinden geleni yapmışlardır. Ve onlara en önemli görev olarak dini liderliği yükledi. Roma zenginleri. senato ve halk meclisini gözünden bile kıskanmıştır. Yunan demokrasisini tanıyor ve bundan kendilerine. Bu yine krallık olurdu. çok daha sonraları " laik devlet " için de bir ön uygulama fikir babalığı olacaktı. Roma da krallarını seçimle seçti. Konsüllüğün verdiği güçle ve zamanla bir aile güçlenir. Böylece. Her Romalı. Cumhuriyetin ilk yıllarında. Krallığın merkezileşmiş yetkisi yok olunca. ailesi için ve kendi için. Roma için o kadar çok şey yapma imkânı belirir. sonlu bir zaman için seçilince. Babalar (aileler). senatoyu ve halk meclisini yaşatmışlar. Roma size imkânlarının kapılarını açsın ". Tabii. Bunun temelinde. Roma'dan önceki Yunan site örnekleri ve özellikle Atina kentindeki uygulamaların bilinmesi de cumhuriyet kurumlarının korunmasına ve gelişmesine önemli katkılar sağlamıştır. bunların hepsi. konfederasyon şefi seçimle iş başına gelirdi. bunun için " rex sacrorum'u " kurmuş olan bir siyasi olgunluğa varmışlardı. Bu görevliye " rex sacrorum (kurbanlar kralı) " deniyordu. frenleyerek pretörlük (konsüllük) yapıyorlardı ama ömür boyu seçilmiş olsalar ne olurdu. konsüller. çifte konsüllük çıkmıştır. iktidara tamamen hâkim olurdu. Krallar Roma'dan kovulduğunda. bir demokrasi kültürünün oluşmasına zemin hazırlamıştır. başka bir görev üslenemiyorlardı. Roma için dersler çıkarıyorlardı. kral makamının. Yaptıkları en gözü pek yenilik. son kralların zalimce yönetimi ve Yunan sitelerinde yaşanmış olan tiran uygulamaları. yönetimi tek bir kişiye vermekten korkutmuş olmalıdır. yasal erg ile olan bağlantısını koparmışlardı.

M. konsül kararlarında keyfiliğe neden oluyordu. geceleyin başkasının tarlasına zarar verene. Patrici. kendilerine bağımlı insanlardan ve " cliens'lerden " oluşan özel orduları vardı ve bu sayede etkindiler. kendine bağlı 5. üyelerin hepsi patrici idi. Roma’daki 12 levha yasalarının yazılı metinlerinin elde olmamasına karşın. M. M. Ama her seferinde. Patricilerin majistra seçilebilme ayrıcalıklarını da ortadan kaldırıyorlardı.Ö. Böylece. Plebler. Komisyon iki yıl çalıştı. 504'de. plesibitlerin.Ö. Bu özel ordu ve çalkantı örnekleri çoktur. kısas ilkesi. Borçlu hapse atılabilir ama açlık çektirilemezdi. tunçtan on iki levhaya kazılarak ilan edildi ve adına On İki Levha kanunu dendi.Ö. konsül yetkisi ile donanmış halk temsilcileri seçilmeye başlandı. devlet denetiminden uzak ve bağımsız olarak etkinlikler yapıyorlardı. Yangın çıkarana. varlıkları tartışılmamaktadır. Bu ailelerin veya kişilerin. foruma götürülüp. Başlangıçta. yazılı olmadığından. Roma’nın On İki Levha (Tablet) yasalarının yazılı hali günümüze ulaşmamıştır. Çalışmaların sonucu. Halk temsilcileri direndiler. M. 460 da 4. tüm Roma halkı için yasa gücü taşıdığını kabul etti. 452 yılında. Örf ve adetler hukuku.000 cliens'ten oluşan ordusu ile Appius Herdonius kapitolu ele geçirmişti. Comices centuriates. yapılan atıflar nedeniyle. 444 başlayarak. Sonra beşi patrici. hasada büyü yapana. Patriciler ile plebler arasında evliliğe müsaade eden “ Kanuleia “ kanunu yürürlüğe girdi. bu kanunla yazılı hale getirilmişti.Ö. Plebler majistra olarak seçilmeye başladılar. beşi pleb oldu.arasında düzensiz bir yarışma ortaya çıkmıştı.000 kişilik ordu ile Sabini lideri Attius Clausus Roma'ya göçmüştü. Uzlaşmazlık halinde hakeme başvurma yetkisi. Appius Claudius adıyla senatoya kabul edildi ve " Claudius " gens'inin atası oldu. pleb mücadelesi devam etti gitti. on iki üyeli bir komisyon seçildi. davacının davalıyı yargıç önüne getirme hakkı. satışa çıkarıla bilinirdi. Borcunu zamanında ödemeyene otuz gün mühlet veriliyordu. sonunda senato kanunların yazılı olmasına karar verdi. özel mülkiyetin kabulü ve korunması. yazılı hale getirilmişti. eskiden beri uygulanan ve yazılı olmayan kanun. Borcunu ödememiş borçlu. Borçlunun boynuna geçirilecek demir halkanın ağırlığı 15 Kg fazla olamazdı. 449 yılında. uğursuz şarkılar söyleyene ölüm cezası veriliyordu. Bunlar. M. Böylece.Ö. borçlar hakkındaki kurallar. plebler bir adım ileri gittiler. 106 .

çekici bir kişiydi. 429) vebadan öldü. 422 yılında. Korint ticareti felce uğradı.Ö.Ö. ona bukalemun adını takmışlardı. Alkibiades. o yıl (M. Potide kenti kuşatıldı. Perikles’in bir yakını.Ö. Başa. Kentte insanlar üst. Herkes durumdan. Son olarak. denizdeki üstünlüğüne güvenerek yapmıştı. Gıda sıkıntısı çekiliyordu. radikal parti. Atina’da işler yolunda gitmiyordu. Delos birliğine dâhil devletlerin vergileri arttırıldı. Atina zafer istiyordu. Kleon’un önderliğindeki. Perikles. Duruma göre yön değiştiren kişiliği nedeniyle. Sicilya ve Kartaca’yı ele geçirmek istedi. Halkta. yıktı. Ana karadaki kent devletleri. Atina’nın Alkibiades. Halkın içinde ünlüydü. ince. Tüccar ve zanaatçilere göre. savaşı çıkaranlara karşı. Atina’nın mali durumu da çok kötüydü. Sparta. Birlikten ayrılmayı destekliyor. M. saldırı politikasını benimsemiş. Yani tarım kesimi gözden çıkarılmıştı. Atina. Denizlere egemen donanması. Alkibiades’in siyasi hasımları ve özellikle asiller boş 107 . büyük bir donanması ve büyük bir ordusu vardı. o savaşta öldü. Birlikte hoşnutsuzluk başladı. Bir bahane bulunup. cömert. On beş yıldır sürdürdüğü stratejilik görevi için 430 yılında yapılan seçimleri kazanamadı. savaş ganimetleri olabilirdi. ekonomiyi düzeltmenin tek yolu. Ama aslında. Perikles’in ölümünden iki yıl sonra iktidara Kleon geçti. köylüleri kentin içine aldı. M. Nikias ve Lamakos komutasında. Birlikten ayrılmaya başladılar. Halkın hoşnutsuzluğu had safhaya ulaştı. Barış yapılmıştı ama kimse barışa uymuyordu. Peloponez kıyılarını yakıp. Perikles planını. halka soğukkanlılık öneriyordu. Ancak. Köylüler. cesaretlendiriyordu. Perikles’i sorumlu tutuyordu. zengin. genel bir hoşnutsuzluk başladı. Atina Amfipolis savaşında ağır bir yenilgi aldı ve Kleon.Ö. denizin yanı sıra karada da girişimlere başladı. uzaktan seyrediyorlardı. Atina’da iktidara ılımlılar ve başkanları Nikias geldi. üste yaşıyordu. 421 yılında yapılan savaştan sonra imzalanan barışa Nikias barışı denir. hayvanları adalara yolladı. düşman denizlerde yenilecekti. ellerinden hiç bir şey gelmeden. tekrar seçildi ise de. Üstünlük Atina’daydı. Atina için buğdayın önemi büyüktü.Peloponnesos Savaşın ilk on yılında. Alkibiades. ekinlerinin yakılışını. 415 yılında Sicilya seferine çıkıldı. Atina karada savaşmayacak. Mali kaynaklar yetmiyordu. planını değiştirmiyor. Köylüler. M. Bir yıl sonra. Alkibiades geldi. Batı Akdeniz’in buğdayca zengin bölgelerini. çatışmaların durdurulmasından yanaydılar. Tam o sıra Mısır’dan veba geldi.

Ö. 400). yargılanmak için Atina’ya dönmesi emri geldi. 413 yılında Atina’nın Sicilya’ya yaptığı sefer başarısız hatta bozgun olunca. bunu yapan veya yaptıranın Alkibiades olduğunu söylüyorlar ve cezalandırılmasını istiyorlardı. Alkibiades. epey önce. Erythrai ve Klazomenai’ yi Birlikten çıkardı. Bu durum Atina’nın hoşuna gitmese bile bir şey yapamadı. 404 yılında barış istedi. Sparta. Sicilya bozgunundan sonra Sparta’ya sığınan Alkibiades. Knidos’tan Bizans'a (Byzantion) kadar kıyı kentleri Atina’ya baş kaldırmıştı. İon kentleri.Ö. Bugün için San Bartolo kentinde Maya bölgesinin en zarif ve en eski freskleri bulunmaktadır. Milet ve Lebedos izledi.Ö.durmuyor. her fırsatta onu karalıyorlardı. Avrupa’da bunlar olurken. İşte ordu. Emre uymadı ve Sparta’ya sığındı. Atina’da. Ama Siraküza’nın yardımına Sparta ve yandaşları geldiler. Atina daha fazla dayanamayarak. Bunları Teos. Anadolu kent devletlerinden vergi almaya kalktı. bu havada ve bu moralle sefere çıktı. Amerika kıtasında ise Mayalar San Bartolo anıtsal kentini kuruyorlardı (M. Muhalifler. tanrısız filozofun öğrencisi idi. Bundan sonra Atina’nın çabaları bir sonuç getirmedi. Demokrasiye karşı komplo kurmaktı. M. Delos Deniz birliğine kesinlikle son verdi. Nikias. Alkibiades. Dönmek istedi. Sparta bu durumu değerlendirip. Pers işgalinden kurtulmuşlardı ama Pers imparatorluğu hemen yanları başındaydı. Bu ayaklanmalar. Atina ordusu ne yaptıysa olmadı. önce Khios. Tahıl akışı kesilen Atina’da açlık başladı. Pers kralı II. Gerekçe. Atina buna karşı çıktı. Siraküza kuşatmasını devam ettirdi. Persler ve Spartalılar Ege’nin kuzeyini ele geçirdiler. geri dönemedi. Dara (Darius) barış koşullarını bir yana bırakarak. artık. Kıyıdan uzak İon kentleri. bir donanma ile gelip. Atina hegemonyasından kurtulmuşlardı ama Pers tehdidi devam ediyordu. İon kentlerinden durmadan bir şeyler istiyordu. Sparta da Atina’dan iyi değildi. Milet'in birlikten ayrılmasından sonra. Atina da artık tüm İon kentlerini ekonomik anlamda sömürüyordu.Ö. 108 . Hermes’in heykelleri. Atina’da daha ordu sefere çıkmadan. Persler ve bir kısım İon kentleri. Sicilya’da Siraküza’ya karşı harekete geçmişti ki. Anadolu içindeki ufak devletlerin saldırılarından korunmak için Pers kralına muhtaçtılar. Böylece kentler ikili bir ilişki sürdürür olmuşlardı. M. Bu sonu gelmez savaş İon kentlerine yaradı. Sonunda tüm ordu esir oldu ve köle olarak taş ocaklarına çalışmaya yollandı. bilinmeyen kişilerce kırıldı. Ege kent devletlerini Delos konfederasyonundan yani Deniz birliğinden çıkarmaya çalıştı. Atina’nın Marmara ve Karadeniz’le ilişkisi kesildi. 411 yılında. İon kentleri. aralarında bir sürü antlaşma yaptılar. M. Hem Atina’ya ve hem de Perslere yaranmaya çalışıyorlardı. gece.

Parmenides ve Herakleitos birbirinin tam tersini söylüyorlardı. diğeri güven diyordu. Bu dört madde değişik oranlarda karışarak çiçek. Onlar için ne doğum ve ne de bozulma vardı. aslında hiçbir şey değişmiyordu. Duyguların algılamasına biri güvenme. Empedokles’le aynı yıllarda yaşayan. Biri hiçbir şey değişmez derken. Şeyleri birbirine bağlayan güç yani sevgi ve onları birbirinden ayıran güç yani çatışma. Ama bunlar oluşturdukları maddelerin içinde değişmeden veya dokunulmadan duruyorlardı. Sicilyalı Empedokles (M.Ö. Empedokles. Bu her şeyden bir şey barındıran bu en küçük parçalara. hava. diğeri her şey değişir diyordu. 494 – 434) kurtardı. ne de bu öğelere bir şey katılabilinirdi.Felsefe Gelişiyor Aynı dönemde. Anaksagoras ise diyordu ki: Doğa. Bu öğelerden ne bir şey yok olabilir. ateş ve su idi. Ona göre doğada tek öz değil. Yunan dünyasında filozofi gelişmeye devam ediyordu. Yer değiştirmeden veya birleşmeden veya dış görünüşün değişmesinden başka bir değişme yoktu. ama şeylerin bir araya gelip yeni bir hayat oluşturmasının nedeni ne idi. dört ana madde veya kök vardı. Daha önceden hatırlayacağımız gibi. 109 . Doğuş ve ölüş düşünceleri yanlıştı. Peki. bu fikir farkı ortaya çıkıyor diyordu. Yani her şeyin değiştiği görüntüsü doğru değildi. at veya kaya oluyordu. şeylerin özünde tek bir ana madde olduğuna inandıkları için. M. Empedokles’e göre bunların sebebi doğada iki farklı güç olmasındaydı. Veya bir bitki var olduktan sonra neden tekrar ayrışıyordu. gözle görülemeyecek kadar küçük maddelerden oluşur.Ö. hiçbir şey yok olmazdı. Ancak en küçük parçada bile her şeyden bir şey vardı. Bunlar toprak. Anaksagoras tohum veya öz diyordu. Hiçbir şey yoktan gelmez. daha küçük parçacıklara bölünebilinir. Her şey daha küçük. Doğadaki tüm değişimler bu dört maddenin karışımlarından ve sonra da çözülmelerinden ileri geliyordu. 500 ile 428 yılları arası. Bunu bu günkü dünyamızda yorumlarsak: bir hücre çekirdeğindeki bilginin tüm organlara ait bilgiyi barındırmasını örnekleyebiliriz. doğanın iki farklı gücü idi. Felsefeyi düştüğü bu çıkmazdan.

Maddeyi hareket ettiren bir öğeler öğesi vardır ki bu ruhtu. Heraklitos'un Logos'una benzetilebilir. nous’u alıp. Ruh. maddeden tamamen koparacaktır.Anaksagoras Anaksagoras. Aynı zamanda da “ nous “ (akıl. 110 . Evreni harekete geçiren ve var olmasını sağlayan ana ilke durumundadır. Ama Platon. Anaksagoras’da nous yaratan. Nous (ruh) ona şekil verdi. diğer gök cisimlerinde hayat olabilir. Ancak Nous. düzenledi. ama ellerini kullandığı için hayvanların en zekisidir diyordu. her zaman öteki nesnelerin karşısında onlardan ayrı bir varlık olarak mevcut olur. böylece ay tutulmasını da açıklıyordu. İlk bakışta Anaksagoras’ın Nous’u. hayvan ve bitkileri yaratan bir güce inanıyor ve buna ruh veya akıl (nous) diyordu. astronomi ile de ilgileniyor ve gözlemler yapıyordu. O. Ay’ın ışığını dünyadan aldığını söyleyip. İnsan bir hayvandır. en temizidir diyordu. Bir meteoru inceleyerek. kendinden önce felsefeye egemen olan unsur kavramını bir tarafa bırakılmış. eşyaları şekillendiren ve insan. Madde cansızdı. madde karmakarışık bir şekilde bulunuyordu. kendi başına hareket edemezdi. ruh) ile de ruhçuluk kavramını bir daha insan düşüncesinden çıkmayacak şekilde felsefeye sokmuştur. madde yaratılandır. Başlangıçta. yerine Empedokles’in madde öğretisini geliştirmiştir. Ve devam ediyordu. dünyanın ve öbür gök cisimlerinin aynı maddelerden oluştuğunu söylüyordu. Anaksagoras. madde değildi. Ruh daima maddeden ayrı bir şey olarak kalacaktı. Logos'tan farklı olarak ortadan kaybolmaz. nous için bütün nesnelerin en incesi. Aslında o nous’u maddeden pek ayırmıyor.

ama ruh yaşamaya devam ediyordu. Ve atomlar. iklime ve dış etkenlere bağlıydı. Herhangi bir etken veya aksama sonucu bu denge bozulunca.Ö. Çok çeşitli atomlar vardı. beyindeki kanın damarlara çekilmesi ile oluşuyordu. vücutta dengede olması gereken çeşitli zıtlıkların (kuru – nemli. doğal işleyişe karışmadığını söylüyordu. hiçbir zaman değişmeyen yapı taşlarından oluşuyordu. bireyin fiziksel yapısına. 460 ve 370 yılları arasında Ege'nin kuzey kıyılarındaki bir kentte. Ve bu atomlardan değişik canlı ve cansızlar oluştuğundan. Atom parçalanamaz en ufak yapı taşlarıydı. Ancak Atina’da güneşin ateşten bir küre olduğunu iddia ettiği için kovuldu. beslenmeye. M. çünkü her şey doğa kanunlarına sıkı sıkı bağlıydı. Demokritos. bu en ufak parçalara atom dedi. hastalık başlıyordu. Demokritos ruh veya akıl gibi bir takım doğaüstü varlıkların. Olup biten her şeyin nedeni. Demokritos’tur. Duyu organlarından vücuda giren duygusal parçacıklar. sıcak – soğuk. Sağlık demek. Demokritos. sonra başka ruh atomlarına katılıyorlardı. bir süre Atina’da da bulundu. Ölünce atomlar yeni eşyalar üretmek üzere Demokritos birbirlerinden ayrılırlardı. Doğa tamamen mekanik bir şeydi. Güneşin tanrısallığı bitiyor muydu? İlk Grek filozoflarının sonuncusu. beynin duyuların merkezi olduğunu öne sürüyordu. tatlı – ekşi gibi) denge halinin devamı demekti. Bilinç bile atomlardan oluşuyordu. Abdera’da yaşıyordu. salgı kanalları ve damarlar aracılığı ile beyindeki algılayıcılara ulaşıyorlardı. Alkmaion’a göre beden ölüyor. Değişmezlik açısından kendinden önceki filozoflarla aynı görüşteydi. Güney İtalya’da Kroton adlı Yunan kentindeki tıp okulunda Alkmaion adlı bir düşünür. Atomların hareketlerinde hiçbir bilinçli amaç yoktu.Anaksagoras. Alkmaion’a göre uyku. Demokritos hastalıklar ve onun semptomları (hastalık belirtileri) olan ağrılar üzerinde de durmuştu. atomların hepsi aynı olamazdı. o da bir doğa filozofu olan. kendi içinde vardı. Doğadaki her şey gözle görülemez kadar küçük ve mutlak. Bu sırada sinir sistemine ait ilk saptamalarda da bulunuyordu. Kaygan ruh atomları da ruhu meydana getiriyordu. Ama bu her şeyin rastlantısal olduğu anlamına gelmezdi. Damarlara çekilen kan beyne geri dönmezse ölüm gerçekleşmiş olurdu. 111 . Denge. hiçbir şey yoktan var edilemeyeceği için mutlaktılar. Ölünce bunlar etrafa dağılıyor. O varolan tek şey atomlar ve içinde dolaştıkları boşluktur diyordu.

İnsan için doğal olan sağlıklı olmaktı.Demokritos Demokritos. tıp etiği Hippokrates’ten dayanak alır. Bıçak kullanmayacağım. hastalıklara karşı koymanın en önemli yolu aşırıya kaçmayan. tıp şekilleniyordu. bunu asla açıklamayacağım. Bilerek haksızlık etmeyeceğim ve bilerek zarar vermeyeceğim.Ö. 112 .Ö. Ne de bir kadına doğurmasını önlemek için diyafram vereceğim. Hangi ev olursa olsun gittiğim her eve hastalara yardım etmek için gideceğim. Heredot (Herodotos) (M. Hayatımı ve sanatımı temiz ve kutsal tutacağım. Bu günkü dünyamızda. 484 – 424) ve Thukydides (M.Ö. çengel şeklinde atomlar gelip. Kos adasında. Özellikle. ne de kimseyi buna teşvik edeceğim. köle olsun özgür olsun. İnsanlarla girdiğim ilişkilerde görüp duyduklarım başkalarına anlatılamayacak bir şeylerse. ne bir erkek ne bir kadın vücuduna zarar vermeyeceğim. en derin acılar içinde kıvrananlara bile. 460 – 400) idi. şehvet ise karaciğerde yoğunlaşırdı. Tarihçiler ortaya çıkarken. öğrencilerine şu yemini ettirirdi: " Yeteneklerim ve değerlendirmelerim doğrultusunda tedavimi hastalara yardım etmek ve onlara asla zarar ve acı vermemek kaygısıyla Heredot kullanacağım. M. Bilincin ve aklın ev sahibi beyindi. 460 yılında yaşayan Hippokrates. onların huzurunu kaçırıyorlardı. Hippokrates’ci tıp geleneğine göre. atom kuramını duygulara ve ağrıya da uyarlamıştır. Ruh atomları sakin sakin dururken. Bu ilk tarihçiler. Ne isteyene zehirli ilaç vereceğim. O. hastalık ve sağlığa da doğal yorumlar getiren bir bilim. hastalık dengeler bozulunca ortaya çıkıyordu. Ama bu alanda uzman olanlara alan açacağım. Çünkü bu benim için kutsal bir sırdır. sağlıklı bir hayat sürmekti. Duygular kalpte. tarihin gidişini doğal olaylarla açıklamaya çalışıyorlardı. Grek tıp biliminin başını çekiyordu. Bu arada bazı ilk tarihçiler.

Ağrının nedeni de bedendeki doğal dengenin bozulmasaydı. eğer yemini bozarsam. Sofistler konu olarak insan ve insan ilişkilerini seçtiler. " insan her şeyin ölçüsüdür " diyordu. bana nasıl görünürse benim için böyledir. “ Sofistler. yıkmaya çalışıyordu. birçok kent devletini görmüş kişilerdi. Çok çeşitli toplumlar görmüşlerdi. 487–420). Atinalılar eğitime önem verdiler ve konuşma sanatı gittikçe gelişti. Yukarıda özetlediğimiz Doğa filozoflarına. Atina. insanlar hayatıma ve sanatıma saygı duysunlar. Sofistler geçimlerini verdikleri derslerden sağlıyorlardı. tarihsel süreçte. doğru ve yanlış konusunda 113 . Sofistler hem mitlere ve hem de felsefi bazı tartışmalara karşı çıkıyorlardı. Protagoras." Hippokrates’e göre tıbbın esas gayelerinden biri acıyı yok etmek veya en azından hafifletmektir. Bu dönemde. meclisi ve mahkemeleri ile demokratik bir özellik kazanmaya başladı. doğru. Üşüyen için rüzgâr soğuktur. Yani iyi. Ancak. sana nasıl görünürse senin için öyledir. demokrasinin uygulama ve devamının olmazsa olmaz koşuluydu. öğrencileri ile birlikte. Felsefenin ortaya çıkışının ilk kademesi. diğer kentlerden eğitim uzmanları yani sofistler akın akın geliyordu. evrenin gizleri kesinlikle çözülemezdi. çok gezmiş. Platon ve Aristoteles’ten bahsederken.Ö.Bu yemini tutar ve bozmazsam. 450 yılından itibaren. “ Her şey. Bu da toplum eleştirisinin temelini oluşturdu. Atina’da.Ö. utanmak doğal mı gibi. Atina’ya. şüpheyi method haline Hippokrates getiren ilk düşünürdür. başıma bunun tam tersi gelsin. Sokrates. yanlış hep insan ihtiyaçlarının sonucu idi. Sokrates öncesi filozoflar da denir. toplumun neyi belirlendiğine dair tartışma başlattılar. neyin doğal olduğunu da tartışıyorlardı. M. Sofist Protagoras (M. üşümeyen için değildir. Felsefe ne derse desin. Yok. Sokrates’ten önce yaşadıkları için. doğa felsefesiydi ve bu yeni felsefe mitsel dünya görüşünü reddedip. Böylece. Yunan ana karası dışındaki kentler ve özellikle Batı Anadolu öne çıkıyordu. kötü. afyon ve adamotu gibi bitkileri acı dindirici özelliklerini inceliyordu. Hippokrates. Onlar aynı zamanda. bundan sonra felsefenin üç devinden. Ama demokrasi tabanını teşkil eden halkın eğitimi. Herkesin hemfikir olacağı kesin bir bilgi edinmek olanaksızdır. Sofistler Atina sokaklarında dolaşıyor. Atina da kent olarak öne çıkacaktır.

ortaya Sokrates çıktı. 114 . her şeyin ölçüsü olabilirdi. ne de genel kötü bulunmaktaydı. Bu nedenle. Atina’da. Töre konusunda herkesin birleştiği ortak bir töre yoktu ve olamazdı. yaşayan kişinin sayısı kadardı. Duyular da kişiden kişiye değişirdi. İyiyi kötüden kesinlikle ayırabilmek için genel bir töre bulunması gerekirdi. yeni tez ve antitezler türedi. Hâlbuki ne genel iyi. Bilgiler duyuların bir sonucu idi. Derken. iyi ya da kötünün sayısı. Sadece insan. Tartışma ortamı düşüncenin gelişmesine yol açtı. Sokrates’ten önce Sofist düşünce ağırlıktaydı. Sokrates. hararetli tartışmalar yapıyorlardı. O. bazı normların mutlak ve her zaman geçerli olduğunu müdafaa ediyor ve göstermeye çalışıyordu. Sokrates’le birlikte hem Grek kültürel hayatı Atina’yı merkez aldı ve hem de filozofi yeni bir döneme başladı. Sofistler gibi düşünmüyordu.mutlak normlar olamayacağını söylüyor.

Ancak Platon’un. Socrates. Ne kadarı Sokrates’in öğretisidir.470 ile 399 yılları arasında yaşamıştır. 115 . Atina sokaklarında. Zamanının çoğunu. Soktares’e konuşmacı olarak yer verdiği pek çok diyalog yayınlamıştır. Diotima’yı tarih Socrates'in hocası olan bilge bir rahibe olarak yazar. onun talebesi olan Platon’a borçluyuz. Platon. bundan çok emin olamıyoruz. Eros'un felsefi boyutunu kavramıştır. ama içinin çok güzel olduğu söylenirdi. Diotima'nın bilgeliğini ve kendisinin onu çağırdığını da duyunca yanına gitmiş ve Diotima'nın öğretisi ile aşkın.Ö. ne kadarı Platon’un kendi fikirleridir. Sokrates’in mi yoksa Platon’un mu. Çirkindi.Socrates Socrates Socrates (Sokrates) M. insanlarla konuşarak geçirmiştir. Sokrates hakkında bilgimizi. Sokrates’i konuşturduğu fikirler kime aittir. tam bilemiyoruz. Kır hayatından hiç hoşlanmaz ve hep insanlarla birlikte olmak isterdi. Tek bir kelime yazmamıştır.

bir şeyler öğrenmek istediğini. Bu görüş yüceltilen pedarastrinin felsefi temelidir. yönetimi elinde bulunduranları rahatsız etti. hep söylemiştir. hayat yolunda ilerleten ve bu yolda devam edebilmemizi sağlayan güçtür. çok bilge bir kadındı. gerçek kavrayış insanın içinden gelir ve dışarıdan öğretilemezdi. Değişmez olarak oradadır. Diotima hangi Eros kavramının geliştirilmesi gerektiğini de açıklamıştır. bu ifade Eros'un felsefi özünü en iyi şekilde açıklamaktadır.” Diotima Socrates'e aşkı öğretmiştir. " bizler hayatta. onların arasındaki ruhtur. yüreklilik ve erkekçe kendi benzerlerini severler " .Platonun Symposion adlı eserinde Sokrates hocasından öğrendiği Eros'u anlatarak Diotima'yı anıtlaştırmıştır.. Bu aşk bilgeliği seven erkeklerin kendisine ulaşmaya çabaladıkları " göksel aşk " değildir. İlk önce genç vücutların güzelliğinden etkileniriz. Çünkü ona göre. Bu öğretide aşk Poros ve Penia'nın çocuğu. Bu güç bu yüzden başlangıcından itibaren çok önemlidir. yaratılan her şeydeki güzellikleri de farkına varacak ve takdir edecektir. Ben de onu uyandırıp canlandırmaya çalışan bir at sineğiyim " diyordu. iyiye. Gerçi kadın ve erkeğin çoğalması için çiftleşmesi gereklidir ama bu süreç " aşkın dünyevi bir biçimidir " yüceltilmesi gerekmez. konuşmanın başında soru sorup. daha sonra güzelliği bütün vücutlarda görürüz. işte size onun Eros hakkında yaptığı konuşmayı anlatmaya çalışacağım. Tarzı. Bir kez vebaya karşı düzenlediği bir kurban töreni ile onu (vebayı) 10 yıl geriye itmişti ve bana aşk konusunda ders vermişti. Bir insan bütün ruhlardaki güzelliği görmeye başladı mı. Atinalı erkekler. Sokrates’e düşen şey. Socrates şöyle anlatır: ". onların düşünce biçimlerindeki boşlukları ortaya çıkarıyordu. Daha sonra da (en son). İşte bu noktada ve sonrasında. bir keresinde Diotima adında Mantinealı bir kadından duyduğum bir konuşmayı aktarmak istiyorum. Genellikle. Hatta konuştuğu insanlardan. yoksa onda var olan güzellik değişmez. " Atina uyuşuk bir at. Tanrılarla insanlar arasındaki mesajları ve duaları birleştiren güçtür. tanrıların insanları güzele. Atina sokaklarında dolaşarak. aşkın algısı içinde büyür yaşlanırız.” Diotima konuşmasına Eros'u ölümlüler (insanlar) ve ölümsüzler (tanrılar) arasındaki bir aracı olarak tanımlar. O (ilahi) güzellik hep vardır. Aklın sevgisi Eros'un sevgisidir. Eros ile burada kastedilen " güzellik sevgisidir ". bir şey bilmez gibi yapardı. Aşk dünyayı bir bütün olarak tutan ruh. Hakikat " en güzel " olduğundan. Sokrates insanın içindeki bilgiyi kavraması için hep cahil rolü yaptı... ilk kez ruhun güzelliğini de görmeye başlarız. " cesaret. 116 .. Konuşurken. karşısındaki kişinin kendi düşünsel zayıflıklarını kendi kendine görmesini sağlardı. Diotima aşk öğretisine şöyle devam eder. hakikate ulaştırmada kullandığı bir güçtür. Eros. O. insanların içlerindeki doğruyu bulmalarına yardım etmekti. Eros hakkında. " “Zamanla bizlerdeki güzellik anlayışı değişse bile. değişen sadece bizim algılamamızdır. düşüncelerdeki güzelliğe ulaşırız ve bu güzelliği fark ederiz… İşte bu Aşk (Eros) bizleri yaşadığımız sürece. Atinalıları düşünceye itiyor. Sokrates kimseye bir şey öğretmek peşinde değildir.

gerçek bir güç olabilmesi için. Yüzyıllar sonra Romalı filozof Çiçero Sokrates için şöyle diyordu: " O felsefeyi gökyüzünden dünyaya indirip şehirlerde barındırdı. ne ilk ve ne de son kişiydi. 399 yılında. yarıdan biraz fazlası onu suçlu buldu. geliştirilmesi gerekir. iyilik ve kötülük üzerine düşünmeye zorladı ". Diyordu ki: " Tek bildiğim. hiçbir şey bilmediğimdir ". Bu kuruluşların sağlamlığı ve sürekliliği için ise genel bir töre gerekliydi. bölünmez ve ayrılmaz bir bütündü. Kötüler. bilgisiz oldukları için kötüdürler. Erdemli bir devlet ve toplum için kişilerin erdemli olması gerekir. en yakın arkadaşlarının yanında baldıran zehri içerek hayatına son verdi. Kişi öğrenir ve erdemli olurdu. Megara okulu. Kirene okulu ve Elis okuludur. Doğru bilgiden doğru eylem gerçekleşir. Protagoras insana bakıyordu. 117 . Bildiklerimiz. Erdem. öğrencilerinin onun hakkında yazdıklarına dayanır. İyiye olan eğilim. Bunun için de kişilerin kendini bilmesi.M. Öğrenim. İnsan her şeyin ölçüsüdür ama kendini bilmeden hiçbir şeyin ölçüsü olunamaz. geliştirir. Protagoras’a karşı çıkıyor. Ama tarihte bilinen ve bir sembol olan ilk kişiydi. başkalıklar görünüşteydi. büyütülmesi. insan zihnindeki tohumları uyandırır. Felsefeyi evlere sokup insanları hayat ve töreler. Arkasında yazılı bir şey bırakmadı. yaptığının doğruluğunu sonuna kadar müdafaa etti. doğruyu bilen doğru davranır diyordu. uyandırılması. Erdem insanın yapısında vardır. Doğruyu bilen doğru adamdır. Kişiler nasıl ise devlet ve toplumda öyle olur. insanın elde edebileceği tek bilgidir. Devletin çıkarlarını koruyorum diyordu. Kişilerin kötü olmasının sebebi de bilmemeleriydi. erdeme doğru gidilir. bunun için de dayanıklı olmalıdır. bilseler kötü olmazlardı. Kendine Filozof. Atina’dan kaçmadı. akıl iyiye çalışmaz. Bilgi olmadan. tanımalı ve erdemi ortaya çıkarmalıdır. Doğru ile yanlışı ayırma yeteneği. Sokrates’in çeşitli düşüncelerinden çeşitli okullar türemiştir. Kişilerin içindeki bu ortak eğilim ortaya eğitimle çıkardı. Ölüme onurla gitmiş ve ölümünden sonra binlerce yandaş edinmiştir. toplumun üstüne oturacağı değerler nasıl bulunur. insanın mantığındadır. ölçüler kişilere göre değişirse. Bu nedenle bilgimizi arttırmamız gerekir. Bilgiye kucak açtıkça. Sonra. büyütür. Erdem birdi. Hâlbuki Sofistler bunu toplumda arıyorlardı. İnsan yapısındaki gücün.Ö. Sokrates’e göre. Kinizmin kurucusu Antisthenes. tanıması gerekir. İnsan kendini bilmeli. hâlbuki bakılması gereken insanlardı. Devlet ve sosyal düzen gerekliydi. Sokrates töreciliğinden yola çıkarak. 500 kişilik jürinin. Sokrates. insanı gevşetir. Af dilemedi. mutlaka onun fikirlerinin doğrultusunda olmamıştır. Çünkü töre. Sokrates. töreyi umursamaz bir noktaya varmıştır. devletin tanrılarını tanımadığı ve gençlerin düşüncelerini bozduğu için ölüme mahkûm edildi. Kişilerin önemi toplumu meydana getirmelerinden gelir. Sofistler gibi yaptıklarının karşılığında para almıyordu. İnsanlar arasındaki ayrılıklar. Öğretim ile insana yabancı bir şey verilemez. her kişide aynıydı. bilgeliğe ulaşmaya çalışan kişi diyordu. Sokrat düşüncelerinden vazgeçmediği için öldürülen. oysa insan hazzın her türlüsüne sırt çevirerek yaşamalı. Bu öğretilerin belli başlıları Platonculuk. Sokrates Sofistlerle aynı dönemde yaşadı. Sokrates. Sokrates’den yola çıkan bütün öğretiler. diye soruyordu. rahata kavuşturur.

dini açıdan. Perslerin kendilerine ait bir dinleri olduğu da bilinmektedir. Dolayısı ile Elamlıların Sümer’in çok tanrılı dininden etkilenmeleri kaçınılmazdı. Dara’dan (Darius) itibaren biliyoruz. Bu dine Zerdüşt dini diyoruz. göçebe kavimler olarak. 118 . Şaman toplulukların yaşadığı bir yerdi. Bunun bir belirtisi de Hindu tanrıları İndra. Persler. Pers ve Metler İran’a gelmeden önce doğal olarak İran. defalarca Sümerler. Zaraduştra ya da Zerdüşt adını taşıyan bir düşünürün etkisinde kalmıştır.Zerdüşt Ahuramazda Pers imparatorluğunun egemenliği altındaki her topluluk ve kişi kendi dinini seçmekte ve uygulamakta serbestti. Hindistan’ı işgal eden Hint-Avrupa kavimlerine akraba olduğundan ve göçebelik dönemlerinde aynı coğrafyayı paylaştıklarından daha önce bahsedilmişti. Öyle bir yapıda İran’a yerleştiler. Mithra ve Varuna’nın İran’da da tanrı olmasıdır. Akadlar ve Babillilerle karşılaşmış ve bir süre güney Mezopotamya’da bile yaşamışlardı. Pers ve Metler ise göçebe kavimler olarak. Şaman dininden türemiş ve özelleşmiş bir göçebe dinine sahiptiler. Gösterilen bu hoş görüye rağmen. Perslerin kendi dinlerini I. Perslerin ve Metlerin. Pers imparatorluğunda önemli bir yeri olan Elamlar ise. Zerdüşt dinine Mazdeizm de denir.

tanrı kelamlarının naklinde ve Zerdüşt dininin yayılmasında ona yardım etmişlerdir. Zerdüşt peygamber. İranlıların en büyük tanrısı Ahura oldu. tanrı Ahura Mazda (Hürmüz) tarafından indirilen vahiyleri ihtiva eden bir kutsal kitaptır. İran çok tanrıcılığı. Zerdüşt’e. Zerdüşt dini sayesinde. Kötülüğe Angra Mainyu (Vuran Ruh) veya Ehrimen denir. Kutsal metinler ancak M. Her ne kadar bu tanrı isimleri Hindu isimleri idi ise de. Zaten.İran’a geldikten bir süre sonra.. gerçeğin tanrısıdır. devler). çok eski tarihlerde yazılmış kısımlardır.Ö. Zerdüşt peygamberin M. Hindu dininin Varuna’sı. çok güzel Yaradandır. ta uzaklara sevinçler saçar. Veda Devrinden önce Hindularca iblis olan Asura’lar. Yahudi tanrısı dışında. bilindiği gibi. döneminde. İran’da kötü iblislerdi. Aslan ve kaplan da İnanna yani Afrodit’in sembolleridir. Zerdüşt dini iyilik karşısına kötülüğü koymuştur. 119 . Böylece daha başlangıçtaki bu çok tanrılı din. " Ahura Mazda ışığın. İyiliği ruhta. Zerdüşt’ün kutsal kitabı Avesta yahut Zend Avesta. Yaşam. Yüce tanrı Ahura Mazda’dır. Avesta’nın içindeki yazıların bir kısmı ve Gatha denilen beş türkü. Romalılar Zoroaster derlerdi. bazı bakımlardan ondan ayrılıyordu. yarı tanrı. Tanrı Ahura Mazda’nın yanında Mithra ve Anahita (ana tanrıça) vardır. bakireliği bozmaz. Gatha’nın. 700 – 800 yıllarında yaşadığı düşünülür. Mithra güneş tanrısıdır. İnanna gibi çok uzun süre yaşamış olan tanrı veya tanrıçaların. zaman ve ihtiyaçlar nedeni ile pek çok görevi olmuştur.S. Anahita ise. Yunanistan’da Afrodit. çok büyük. peygamber Zerdüşt’e vahiy edilmiştir. Zerdüşt de bunları yurttaşlarına vaazlarda bulunarak nakletmiştir. Zerdüşt’e Yunanlılar Zoroastres. ihtişamlı. Güneş tanrısı Mithra. . Hindularda iyi tanrılar olan Deva’lar (Div’ler. Ahura Mazda’nın ölmez azizler denilen (Ameşas Spendas). İnanna’nın sembolü Venüs’tür. Sümer tanrıçası İnanna’ya çok benzemektedir. Roma’da Venus isimlerini almıştır.. Çok bilge bir ruhtur. Hindu tanrısı İndra. ölmezlik ondan gelir. Zend yorum. Babil’de İştar. Anahita bazen bakiredir. tek tanrıcılığa en yaklaşan tanrıdır. Mazdeizm dininde tanrılara kurban verilir ve ölüler gömülür. Ahura Mazda. tanrılar adına yapılan cinsi münasebet. Babil’in Marduk’una benzer. Perslerde Andra adını aldı ve zararlı bir iblis olarak görüldü. çok iyi. önceki dini arıtmış ve ayıklamıştır. Bu ilk çok tanrılı dini idare eden rahiplere Ateş Rahipleri deniyordu ve Hindistan’daki Brahman’lar gibi bir kast oluşturuyorlardı. Avesta metin demektir. Ahura Mazda isminin manası “ bilgelerin mükemmeli tanrı “ demektir. 200 yıllarında toplanabilmiş ve 100 yıl içinde kitap haline getirilmiştir. Dolayısı ile de pek çok farklı sembole sahip olmuşlardır. Kurban ve Ateş kutsaldı. Zarahustra da denilir. işlevleri Sümer tanrılarına benzemektedirler. Zerdüşt peygamberin kalabalık olan ailesi de. Asıl güçlük dünyada neyin kötü olduğunu anlatabilmektir. Bu din bazı açılardan Hindu dinine benzese de. bazen de tanrısal aşkı yapan bir aşk tanrıçasıdır. tektanrıcılığa doğru yönelmiştir ve dine çok yüksek ahlak kuralları konmuştur. bizzat Zerdüşt’ün fikirleri olduğuna inanılır.. " Ahura Mazda parlak. güneş tanrısı ve saygın bir tanrı olarak devam etti. Yüce tanrı Ahura Mazda tarafından bu dinin ayetleri. Bütün değerler ondan gelir. göçebe Persler ve Metler hem Elam ve hem de Asur etkisiyle çok tanrılı bir dine geçtiler. saflığın. Hindu dinine hem benzer ve hem de epey ayrılır. Perslerde iyilik ruhlarıydı. bu dine Mazdeizm denir. yardımcıları vardır. Bu dinin en büyük tanrısının Ahura Mazda olması nedeniyle. Sümer tanrısı Enki gibi bilgelik tanrısıdır. Kesin olmamakla beraber. kendinden önceki dinlerin ikincil tanrılarına benzeyen. Bu ilk din Zerdüşt dinine bir temel oluşturmuştur.. Bilindiği gibi İnanna.

Dünya bu plana uymakta ve tarihsel süreçini yaşamaktadır. kendinden ayrılarak. Aynı zamanda dünya. Sonunda yok olacak olan bir güçtür. Gelişim kanunları vaz edilmiş ve planlanmıştır. Kıyamet gününde ölüler tekrar dirilecektir. Yüce tanrının her yaratışına. sonsuzluk dünyasına geçeceklerdir. Kötü birkaç insanla. Zerdüşt’ün buyruklarına uyması ve dine yeni müminler kazandırması gerekir. Angra Mainyu’nun da. Ahura Mazda'nın ikinci yönü.000 yılda bir. Angra Mainyu’ya öldürücü bir darbe oldu. Zerdüşt’ün tohumuyla döllenen bir bakireden. Angra Mainyu haline geldi. aşağıda bir yerlerde bulunur. Günahkârlar ise cehennemde her türlü eziyete katlanacaklardır. iblisler yok oldular. birbirine zıt güçlerin. gökleri ele geçirmek için. müminler için ılık bir süt. İnsanlar dünyada yaptıkları iyi ve kötü işlerden sorumludurlar. Angra Mainyu.000 yılda ise son kurtarıcı Zerdüşt geldi. afetleri. İlk yaratıldığında dünyada sadece iyilik vardı. sonucu. Zerdüşt’ün peygamber olarak gelişi. aynı zamanda. Ahura Mazda’ya davasında hizmet eden her şey iyidir. bir gök taşı dağlardaki madenleri eritti. yani kendi kaderlerine kendileri sahiptirler. Eriyen madenler. iyilik güçlerince ve kötülük güçleriyle paylaşılır. tüm kötü düşünceleri soktu. İşte bu söylemde. Dünya gelişmektedir. insanlar yaşadıkları hayata ilave bir mana daha kazanırlar. iyilikle kötülük arasında yeri ele geçirme mücadelesi vardır. Dünya. Her yerde tanrı yardımcıları birbiri ile savaşmaktadırlar. Ahura Mazda’nın zafer kazanmasını geciktiren her şey kötüdür. Görevlerin birincisi. Ahura Mazda’yı ele geçirmek ister. Sonra Angra Mainyu kışı. bir kurtarıcı doğdu. Ahura Mazda’ya inanıp. her 1. iyi tanrı Ahura Mazda gibi kendine yardım eden yarı tanrı yardımcıları vardır. Temiz olmayan her şeye hükmeder. varılacak mükemmel hale yani son zafere yardımcı olmalıdırlar. Zerdüşt’ün gelişinden önceki 3. yırtıcı hayvanları. zararlı böcekleri. ölüler dirildi. Bu onları da mutluluğa kavuşturacaktır. Zerdüşt kötülüklerden temizlenmiş dünyada bir ayin düzenledi ve dünya ebedi mutluluğa erişti. diğeri ölümü doğuran şüpheydi. Sonunda varılacak olan mükemmel hale. Ahura Mazda’ya hizmet edecek insanlara ödevler yüklenmiştir. kâinatta iyiliğin zaferi olacak olan. böylece çok zorlu bir süreçten geçilerek gidilmektedir. Maddi dünyada. ruhlara inanmazlığı. bir yaratışla karşılık verir. karanlıkları ve ölümü yaratır. Herkesin Hak dinine girmesi. Üçüncü 1. kötülük şeytanlarını. Her insan. İnsanların içine. Onun gelişiyle. Zerdüşt dininde dünyanın bir tarihi vardır. Ahura Mazda davasına hizmet etmek düşünülecek ve buna uygun davranılacaktır.000 yıl boyunca. bedeni ile ruhunu temiz tutanlar ve kötülüklerle savaşanlar. O. Önceleri Ahura Mazda’nın iki yönü vardı: Biri hayatı yaratan iyi düşünce. dinsizler için azap oldu. büyük şeytan. dışının bir olması istenir. Bir şeytandır. göğü. Diğer bir görev samimi olmaktır. İyilik ve kötülük hem ruhlarda ve hem de maddelerde vardır. dindar olmaktır. saldırmıştır. Bu onlara sonsuz bir değer getirir. Angra Mainyu. Kötülük sadece maddi dünyaya has bir şey değildir. bu savaşa katılmalıdır. Kadir-i mutlak bir tanrı değildir. cehennemdeki iblislere karşı koruyacak set olmalıdır. 120 . Böylece. ruhlar dünyasında. Faziletli insanlar. ortaya ahlak çıkar. Her yerde. birbiri ile mücadele ettiği bir savaş alanıdır. ölümü getirdi. Dünya bir zevk ve sefa yeri idi. İçinle. çoraklığı. şüpheyi.kötülüğü cisimde aramak yanlıştır.

borcunu ödememek için yalana başvurabilir. Çünkü borç alan kişi. ışık tanrısı olan yüce varlığı sembolleştirir. Bunun için erkek. dünyaya bakarken en sevindiren şey. İnsanın yapmakta olduğu iş ağırdı.Bir diğer görev de yalandan nefret etmektir. Kötülüğe merhamet etmek. Bir Zerdüşt için. tanrısına yardım etmeye devam eder. toprağı ve suyu bir cesedin temasıyla kirletmemek gerekir. İyi beslenmek için et yenmeliydi. Kurban töreni Maguslar olmadan yapılamaz. Ahura Mazda’nın yardımcılarının artabilmesi için insan üremeliydi. dini bütün bir kadınla evlenip. Burada. Bu tarım programı dine de önemli katkı yaptı. Onun için cesedin vahşi hayvanlara verilmesi gerekir. Gizli hırsızlık. 121 . Her tapınakta bir ateş odası vardır. Ölünün sadece ruhu tanrıya aittir. kafasına ağır bir tokmak vurularak öldürülür. dünyamızı bereketli ve mutlu bir yer haline getirmektir ki bu da Angra Mainyu ile savaşmak demektir. çocuk sahibi olmalıydı. son zafere kadar. Ateş. meleklere inanmayı ve ölülerin ölmezliğini getirmiştir. ateşi. Çalışmak ta bir ödevdir. Herkes verdiği sözü tutmalıdır. Asıl önemli olan perhiz ve dini ayinler değil. dedikodu da yasaklanmaktadır. Hatta hainler bile sözlerini tutmak zorundadırlar. Tapınağın içine yalnızca magdus denen rahipler girebilir. işini bilen hayvan yetiştiricisi. Ahura Mazda’yı. önce tapınağı. bu dinde yer yoktur. Ayrıca ahlaki açıdan da diğer dinlere çok şey katmıştır. tarım çalışmaları ve ailenin birliği idi. Vücut ölümden sonra da işe yaramalıdır. Çalışmak demek. Otlaklara özenle bakılmalıdır. Borç mahkûm edilmiştir. rahiplerce parçalanır ve törene katılanlara tamamı dağıtılır. İyilik etmek. Demek ki. kurbanın kansız öldürülmesi gerekir. gayretli köylü. aile çocukları ve hayvanları ile birlikte yaşardı ve evin bacası tüterdi. Uyanık ve çalışkan çiftçi daima Ahura Mazda’nın iyi bir hizmetkârı olarak algılandı. Zerdüşt dinin diğer dinler üzerinde önemli bir etkisi olmuştur. yardım etmek tabii ki istenen bir durumdur. Öküze daha iyi muamele etmek ve kanlı kurbanları ortadan kaldırmak gerekir. Bu nedenle Mecusî dendiği de olmuştur. Budizm’i etkilemiştir. Ruh ise öbür dünyaya göçer. Tanrı için kurban eti payı bırakılmaz. yine bu manada mahkûm edilmektedir. Kurban törenlerinde. bu yükü kaldırmak için insan beslenmesine. Ya cehenneme. Kurban yapan. Düzgün bir konutta. Zaafa da. Çocuklar dinlerini bilen. Pers kralı ve Pers halkı için dua edilir. dinde çiftçiye özel bir önem verilmesine sebep oldu. Daha sonra. tanrısal yardımı sadece kendi için isteyemez. Zerdüşt rahipleri. Ya ceza veya mükâfat görür. Ahura Mazda’nın yanına çıkar. ağız ve burunlarını peçe ile kapatarak dolaşırlardı. Hayvanlar bilgiye dayanan bir usul ile yetiştirilmelidir. bir zaaftır. Yahudi dininin içine Tanrı ve şeytan ikilemini sokmuş. Ama adalet ve doğruluk olmadan hiçbir şey olmaz. Kurban. Kurbanın eti. orada. yerin yedi kat dibine iner veya göklere. Tüm müminler. Zerdüşt peygamber bir tarım programı hazırladı. Bu evde. borç almak. Hatta soluk bile bunu kirletmemelidir. Orada dünyada yaptıkları ile yargılanır. tarım ve hayvancılıkta meydana gelen gelişme. iftira. vücudunun bakımına özen göstermeliydi. inançlı kişiler olarak yetiştirilmeliydiler. Hiç kimse bu ateşe dokunamaz. Törenleri yapan Zerdüşt rahipleri Medlerden oluşurdu. şeytanın mezhebine girmiş olanlara merhamet gösterilmesi yasaklanmıştır. doğru ve adil ev sahibi ve köy ağasıdır. ellerine eldiven giyerek. Bunun içinde ebedi bir ateş yanar. Gerçek mümin. Zerdüşt dinine göre. sonra doğru insanın evini kurduğu yerdi. huzur ve sükûnetle oturulmalıdır. Ahura Mazda’nın yanına çıkan ruh. Zerdüşt dini bir ekonomik ve sosyal reform yapmıştır. iyi soydan.

Mithra ve ona eşlik eden boğa. Bu dinde. Bu Mithra dinidir. yüce tanrı ile insanlar arasında bir aracı. O. Sonra. Tüm canlılar.Mithra Mithra Aynı dönemde. Zerdüşt’luğun yanında. İran da. bir din olabileceği gibi. Mithra bir boğayı ram etmiş ve sonra da kurban etmiştir. 122 . Öykü şöyledir. Mithra dini. Yaratıcı Mithra da. Zerdüşt dininde Mitra’dan söz edilmez olmuştu. tanrı Mithra’nın yanına bir şaman alışkanlığı konmuştur. başka bir din daha görüyoruz. daha hakkaniyetle yargılayabilir. Mithra bir gün dayanılmaz bir ateş kılığına bürünüp. işte bu boğanın kanından olmuşlardır. bir ışık ve hak tanrısıdır. Mithra’yı Zerdüşt öncesi dinde de görmüştük. her şeyi aydınlık içinde gördüğünden. Şimdi bahsettiğimiz. Güneş tanrısı olan Mitra (Mithra). ruhların kurtarıcısı olarak kalmıştır. Zerdüşt dininin gizli bir tarikatı da olabilir.

S. 400 yılına geldiğimizde. Mithra dinini kabul eden Romalı askerler sayesinde. 100 yılında. Takdis törenleri gibi özel dini ayinleri de vardı. Anadolu’da Anahita’nın aldığı çeşitli adlardır. balla arındırmak. okunmuş ekmek. dinin başında bulunan kişiye de babaların babası denirdi. Bu dinin üç ana kuralı şudur: Yaptıklarının.dünyadan karanlığı silecek. sevgi. Mithra dini tüm Roma imparatorluğuna yayıldı. M. evrensel kurtuluşu vadeden bir din olmuştur. Mabetlerde sürekli ateş yakılmasından. Kapadokya bölgesi. Ateş kültü Anadolu’nun büyük bir bölümünü etkisi altına aldı. Anahita Anadolu’da çeşitli adlar almıştır. Anadolu ana tanrıçası ile akraba sayılmış ve hemen kitleleri etkilemiştir. Uzun süre hangi dinin halkın çoğunluğunca kabul göreceği belli olmadı. Anadolu’da. Ateş. Hıristiyanlıkla çekişti. Hıristiyan kilisesi. Mithra dini ile enerjik bir şekilde mücadele etti ve onu yendi. söylediklerinin. su ve şarap ile kurban eti yemek.S. Yöneticiye baba. M. 123 . Böylece Mithra dini. incelik ve sıcaklık sembolüdür. Anadolu’da Zerdüşt dini etkisini en fazla ateş kültü ile göstermiştir. Artemis Persike. özel dini ayinlerin belli başlılarıdır. Ve buraya yerleşmişlerdir. Mithra kültünde kadının yeri yoktur. Ateş yoksa Zerdüştler ışığın geldiği yöne dönerek dua ederler. temizliğin sembolü olarak. Zerdüştlerin ateşe taptığı sanılmamalıdır. düşündüklerinin iyi olması. Mistik bir dindir. Dine özel törenlerle girilir. Ergin yaşa gelmiş Mithra müminleri birbirini kardeş diye çağırıyordu. Ateş kültünden. kendi ana topraklarına en fazla benzeyen yer olarak Kapadokya’yı görmüşlerdir. dinler arası savaşı Hıristiyanlık kazanmıştı. Ateşin kutsal olmasından. Bu nedenle. insanlığı kurtaracaktır. İmparator Commodus (Komodüs) de Mithra dinine girdi. İran’dan gelen Persler. Bu din sadece erkeklerin dini seremonilere katılabildiği bir dindir. Ateş. Vaftiz etmek. tapınaklarda sürekli yakılırdı. Ateş kültü ile ilgili görülen tanrıça Anahita. Anaitis. ölüleri diriltip. Mithra dini uzun süre. Persike Thea. Zerdüşt dininden ve ateş kültünden en fazla etkilenen bölgedir.

top oynanır. artık şehirler çok büyümüştür. en güçlü yedi ülke. bu 200 yılda. Bütün sakinleri flüt. Bir karış toprak bile işlenirdi. Horoz dövüştürülür. çimenlik için bırakılmış bir toprak parçası bulunamazdı. Jin’in parçalanması ile ortaya çıkan devletler. Zhao. kuzey doğuda Qi. Ancak. birbiri ile amansız bir iktidar mücadelesine girmişlerdir. Qin) ve Jin vurgulanmalıdır. kanun veya lir çalar. Savaşta kaybedilen askerlerin yerleri hemen doldurulurdu. Yolda giderken arabalar dirsek dirseğe. M. Savaş halinde olan taraflar kendi ordularının asker sayısını arttırmaya çalışırken karşı tarafın asker sayısını arttırmasını önlemeye çalışırdı. Ch. 124 . mera için. bu döneme " Savaşan Devletler " (Chan-kuo) dönemi denir. arp. Bu dönemde. yüz binlerce insanın yaşadığı kentler vardır. Savaşlarda da taktik mümkün olduğunca çok adam öldürmeye dayanıyordu. köpek yarıştırılır. Bu taktik dönemin savaşlarını çok korkunç bir hale soktu. Ekilmemiş boş bir alan. insanlar omuz omuza çarpışırlar ". " Baharlar ve Güzler " döneminin bir devamıdır ve pek çok konuda büyük bir benzerlik gösterir. Wei ve Han devletleridir. ihtiyaçları iyi karşılanmıştır. halk mümkün olduğunca yok edilirdi. Bu nüfus artışının nedeni tarımdaki başarıdır. Sokaklar çok kalabalıktır.Ts. Bu nedenle. Bu devletlerden Jin. kısa süre içinde üç devlete bölünerek. Bu savaşan yedi ülke arasında. güneyde Chu (Çu). savaşan devletlerin sayısının yediye çıkmasına neden olmuştur. Bu nedenle baskınlarla karşı tarafın halkı kıyımdan geçirilir. kuzey doğuda Ch'in (Çi.Ö. Qi'nin başkenti Linsi de böyle bir kenttir. 480 ve 221 tarihleri arası. Nüfus artınca. Ayrıca feodaller kendilerine çok sayıda asker sağlayabilmek için gereken parayı. Buna göre orduların kalabalık olması çok önemli idi. kumar oynanır. " Linsi zengindir. aslında.Savaşan Devletler Savaşan Devletler Çin’de. O dönem Çin orduları muazzam güçlerdi. Sayıları yüz binleri aşan ordulardan bahsedilirdi. halktan oluşan ordular da büyümüştü. Yeni bir savaş tekniği de geliştirilmişti.

Yine göçebelerin etkisi ile yay kullanımı yaygınlaşmıştır. Wei sarayı. ellerinden geleni yaparlardı. bu süvari kılığı tüm Çin'de kabul edildi. süvariler için zorunlu giysi olarak kabul etti. Başlangıçta. Arabalı birliklerin yanı sıra. Türklerin giysisi olan pantolonu. Bu devletlerarasında bir ara. Savaş başlayınca. Bir taraftan da. Jin yang'ın etrafındaki sular yükseldiler. Wei devleti yükseldi. 5 ci yüzyıl boyunca. Feodaller kendi topraklarına göç çekmek yani insan sayısını arttırmak için her türlü uğraşı veriyorlardı. göçebe ordularının ve kültürünün etkisiyle. yüzlerce kilometre uzunluğundaki. dövülmüş toprağın sıkıştırılması ile yapılan. gerekenler yerine getirilirdi. barış yeniden sağlandı. Halk vergi veriyor. Yine bu dönemde. yaralılara bakmak ve onları iyileştirmek. top yekûn bir anlayışla. Zhao'nun direnci biterse. M. kişisel zenginliklerin bir kısmı ordu ihtiyaçlarına ayrılırdı. Harp sanatı üzerine incelemeler yazılmaya başlandı. Bu devlet isimleri başlarındaki ailelerin adlarını taşıyorlardı. tarım üretimini daha da arttırmış ve kolaylaştırmıştır.vergileri sürekli olarak arttırarak halktan temin ediyorlardı. Siperler. top yekûn savaşın bir gereği. Aileler.Ö. bozkırın bir becerisi olan at üzerinde ok atma. tüm Jin'de birliği kurmak düşüncesi ile Zhi ailesine mensup bir asil (Zhi kontu). Kentlerdeki ihtiyaçla. kenti sel altında bırakmak için bir nehrin akışını değiştirdi. Bu dönemde demir sahneye çıkmıştır. Demir silah kullanımının yanında. Tüm ülke halkı. sıranın kendilerine geleceğini anladılar. hayat çok zordu. sulama sistemleri ve bataklıklar için kurutma kanalları tarım üretimini iyice arttırmıştı. Ama bir Çinli için bu. bir lokma gıda için. Yukarıda bahsedildiği gibi. ordularının zaferi için hep beraber dua ederlerdi. ortak ruhun bir gereği. büyük çapta ürün naklini zorunlu hale getiriyordu. Zhao'nun müstahkem yeri Jin yang (bugünkü Taiyuan) kuşatıldı. açlık dönemlerinde bunu satmaya başladı.Ö. atlı birlikler de kurulmaya başlanmıştır. ilerde Han hanedanına örnek olacak olan Wei yasaları yazıldı. öğrenildi ve zamanla. Kuşatma uzun sürünce. Zhi kontu öldürülerek. Savaşlar. Bunun önemli bir örneği. Zhi kontunun kafatasını cilalatarak kendine içki kupası yaptı. piyadelerin demir zıhlar giymesi de başlamıştır. Su seviyesi duvarların üstüne 2 metre kalana kadar yaklaştı. Savaştaki ölüleri gömmek. bu yolda varlarını yoklarını harcar. duvarlar. top yekûn savaşlardı. muhasara süreleri iyice azaltıldı. Konfüçyus'un talebeleri yerleşti. Yakın veya uzak akraba olmasına bakılmaksızın. Çin'i çaprazlama kesen yolların yapımına hız verildi. kuşatma kuleleri ve lağım kazıcılığı geliştirilerek. Devlet bolluk döneminde tahıl satın alıp. Wei ve Han ordularının başına geçerek. 424 – 387. 454 yılında. savaştan sağ çıkanların isteklerini yerine getirmek tüm ailenin işiydi. Zhao'ya saldırdı. önce. devletin yanında olmanın bir gereği idi. hendekler. düşünürlerin toplandığı yer oldu. Orduların hareketliliğinin artması da bu ihtiyacı kuvvetle destekliyordu. pek çok normal dışı davranışta bulundu. Demir aletler. kırsal kesimdeki ürün fazlası. öküzün sapanda kullanılması. Yine. Bir kuzey devleti olan Zhou. Wei ve Han devletlerinin yöneticileri. bugünkü Çin settinin ilk halidir. Artık savaşmak bir sanat haline gelmişti. baskınlarda telef oluyordu. Zhao ailesinin başı. Yiyecek ve su ordu ihtiyaçlarına ayrılır. Demir sapan. Jin devleti üç parçaya bölündü: Zhao. Yani angarya Batıdaki anlamından değişik bir angaryaydı. asker oluyor. Hükümetler zafer için adaklar adarlardı. 125 . Zhou'nun bu tutumu eleştirildi ise de. Zhi kontu. Bu sırada. az sonra.Ö. Bu ortak çalışma bir açıdan angarya idi. M. Kent açlıktan kırılıyordu. surlar böyle top yekûn bir katılım ile başarılırdı. Bu dönemde. Wei ve Han. Açlık karşısında kent halkı. Çin soylularının yapmaktan zevk aldıkları bir spor ve beceri haline geldi. M. sivillerin ihtiyacı karneye bağlanırdı.

Lord Shang'ın elinde şekillenen yeni Ch'in (Çi.Ö. Bu ayrıca gizli saklı yapılan bir iş de değildi. Qin) devleti. eğitimin esasını. Ch'in (Qin. Tarlaların alınıp satılmasına izin verildi. angaryadan vareste tutuldular. doğrudan devlet kölesi haline getirildiler. bir süre parlayıp. yukarıdaki yapılanma içinde yeni yönetim birimlerine ayrıldı. Savaşan devletler döneminde ticaret iyice gelişmişti. Ts. Ordunun askerleri. Çin birliğini tekrar kuracaktır. Kişilerin kendilerine ve devlete olan inançları arttığından. 375 de. " Ch'in (Çi) ülkesi ahlakı bıraktı… Subaylarını kaba güçle ve halkını vahşetle yönetmektedir ". her yerde yemyeşil tarlalar uzanıyordu. siyasi görevlerin insanları kirletici yüzünün açık. Halkın refahı iyice artmıştı. yoruma yer bırakmayan kalıp uygulamalara gidildi. seçik ortaya çıkmasıdır. Ch'in (Çi. Eski soyluluklar ortadan kaldırıldı. elde ettiği sonuçlarla ilgileniyorlardı. Kurulan düzeni. kazanç peşinde koşar.Ö. Ch) devleti yeni bir yönetim anlayışı benimsedi.Diğer Çin devletlerince fakir. Zheng devletini fethetti. katiller ve toplumu rahatsız edenler toplanarak. barbarlarla aynı adetleri paylaşıyor. Tabii bu görüşün tersini düşünenler de vardı. Serseriler. altın. Ts. Belli bir miktarın üzerinde ürün alan köylüler. Pek çok yerde para basılırdı.Ö. Bu devlet. bu özverisi. ama onlar devlet görevi kabul etmeyerek. 350 yılında " tsing tien " sistemi tümüyle terk edildi. kirlenmeyi de tercih etmiş oluyordu. bronz. büyüyen Lord Shang. cesaretleri ve savaşma güdüleri artmıştı. bir kaplanın veya bir kurdun ahlakına sahiptir. Tüccarlar hem vergi verir ve hem de yollarda geçiş ücreti öderlerdi. Ch'in (Çi) ordusu artık tam bir savaş makinasıydı. 126 . Zulümden zevk alır. Bunu istersiniz veya istemezsiniz. Ancak bu dönemde Ch'in (Çi) için sadece olumlu izlenimler yoktur. M. iyi niyetten. edepli dürüstlükten veya erdemli hareketten hiç nasibini almamıştır ". Bu dönemin bir diğer özelliği de. M. Wei devletinde doğup. bu yeni yönetim biçiminin babası durumundaydı. dağlık. deniz kabuğu paralar bölgesel olarak kullanılırdı. kişisel kirlenmelerinin önüne geçmek istiyorlardı. İnsanlar hedef olarak ilerlemeyi ve çıkarlarını düşünmeyi seçebilirlerdi. Ödül ve ceza uygulamasında. Ch'in (Çi) zenginleşmişti. Rüşvet almamayı aptallık olarak görebilirlerdi. Siyaseti tercih eden. Ch. Toprakta özel mülkiyet kabul edildi. 4 cü yüzyılın ortalarında Ch'in (Çi. Eskiden Ch'in'de (Çi'de) ve diğer devletlerde. " Ch'in (Çi). Ch'in (Çi) devletinin birinci veziri olarak. ön saflarda olmak ve ölüme koşarak gitmek için birbirlerini eziyorlardı. yerine savaşlarda kesilen düşman başının sayısına dayanan rütbeler ve buna bağlı soyluluk unvanları kondu. Aileler müteselsil kefalet hukuku içinde yeniden örgütlendirildiler. Qin). Bu genç insanların. ama görev almışsanız. diğer devletleri hem korkutuyor ve hem de hayranlıklarına mucip oluyordu. Diğer devletler. Çi) ordusu ile diğer devlet orduları arasındaki farkı oluşturuyordu. kişisel kirlenme de kaçınılmaz olurdu. kutsal metinleri eğitimden çıkarıp attı. Ülke içinde seyahat genel olarak yasaklandı. Lord Shang’ın Ch’in devletinde yaptığı reformlar. Ch'in'in (Çi'nin) içinde ve dışında şiddetle eleştirenler vardı. Ch'in'in (Çi'nin) yaklaşımından ziyadea. fasulye ve lapa yer diye küçük görülen Han devleti M. kutsal metinler teşkil ediyordu. Lord Shang. Vergi malla ödeniyordu. Ölçü birimleri standartlaştırıldı. kısa bir süre de semeresini verecek ve çok kuvvetlenen Ch’in. sadece özel izni olanlar seyahat edebilir hale geldiler. gencecik insanlar.

Kyros.Ö. Bu yürüyüş tarihe on binlerin yürüyüşü olarak geçecektir.000 asker ve İon kentlerinden gelen 13. Keyhüsrev (Kyros). Pers imparatorluğunu çok etkilemediğini düşünebiliriz.600 hoplitti (mızrak ve kalkanlı ağır piyade). Kyros.000 kişi vardı. Kyros. Biz bütün öyküyü Ksenophon’un kayıtlarından biliyoruz. Kalenya (Kelainai. On binler. 407 yılında. sık bu saraya gelir. Sefer dönüşünde. 401 yılında Kyros Sardeis’ten yola çıktı. 127 . Kyros nüvesini Yunanlıların oluşturduğu bir ordu kurdu.Ö. II. Batı Anadolu’ya vali olarak tayin oldu. nehrin doğu yakasından.Ö. Yunan seferi sırasında. İkonion (Konya) geldi. Yunanlıların 10. yaban hayvanları ile dolu bir korusu olan yazlık bir saray yaptırmıştı. Artakserkses'in imparatorluk güçleri ile karşı karşıya geldi. Kilikya satrapı Syennesis’in karısı Kraliçe Epyaksa ile buluştuktan sonra (ki kuvvetli bir olasılıkla paralı askerler için. Myriandros’a (İskenderun yakınları) vardı. tercih eder olmuşlardı. 80 yıl önce Kserkses’ in izlediği rotayı ters yönde izliyordu. 401). Dinar) geldi. Epyaksa’dan para almıştı). Yazlık sarayın yapım günlerine geri dönersek. Kyros’un ordusu Tarsus’tan çıkıp. İon kent devleti sakinleri. Bağdat yakınlarında Dicle nehrini aşarak. sonra Beylan (Belen) geçidini aşıp kuzey Suriye’ye girdi. ordusu ile buradan geçen Kserkses. Denizli) geçip. Ağabeyi II. dinlenir ve avlanırdı. Belki de artık. Tyana (Bor) yolundan Gülek boğazına. Bu yürüyüşün özetini. oradan da Kilikya’ya ilerledi. Artakserkses Pers tahtındaydı. Doğu askerleri dağıldı. M. komutanlık sorumluluğu ile uğraşırken. kayaların arasından şırıl şırıl akan suları ve ormanlarını görünce buraya bayılmıştı. İon şehirlerindeki mutsuzluk. Ordusunda. Bir İonlu olan Ksenefon (Ksenophon) komutayı ele aldı ve İonlular Karadeniz’e ulaşmak üzere kuzeye doğru yürümeye başladılar. paralı askerlik yapma fikrini teşvik ediyordu. Savaşta Kyros öldü (M. Çok zor bir yolculuktan sonra Anadolu’ya varıldı. Mezopotamya içlerinde kendi kendilerine kalmışlardı. yazar olarak bazı hatalar yapmış olabilir.On Binlerin Yürüyüşü M. kardeşini tahtan indirmek için Babil’e sefer yapmayı düşünüyordu. buraya. Ordu. İmparatorluk nimetlerini. Ancak. Sık. Doğu ve İç Anadolu’dan 100. Yunanlıların Perslere karşı kazandıkları zaferlerin. Yanına alacağı insanlar da hazırdı. o zamanki Anadolu’yu anlamak açısından vereceğiz. İonlular askeri önderlerinden yoksun. Laodikya'yı (Laodikeia. Babil yakınlarında Kunaksa’da. kuzeye doğru nehri takip ettiler.

tepelerden koca koca taşlar yuvarladılar. Ermeni toplumunun temel kurumu kabiledir. Satrap ise bütün ülkede yetkili ve sorumludur. arkadan gelecek olan Makedonyalıların fethine yol açmıştır. çıka. on binlerin Botan çayını geçmesini önledi. buzdan adamlar olarak geçtiler. konakladıkları köyler için şöyle yazdılar: " Yeraltındaki evlerine. ancak aşağıda geniş bir alan vardı. yukarıda saydığımız halkların bir karışımı ve bugünkü Kürtlerin ataları olma olasılığı çok fazladır. karlara bata. Evlerde bu hayvanlar yemle besleniyordu. Ksenophon. nasıl zafere ulaşıldığını anlatır. 128 . Çok kısa bir özetle. Evlerde keçiler. savaşçıydılar ve Pers kralına itaat etmiyorlardı demiştir. kuzeye çıkarken. Bu atlar İran’dakilerden daha ufak ama daha canlıydılar. huzur vermediler. Trabzon’da yiyip. Karduklar gibi çapulcu değildi. inekler. Geri kalanlar ise. içip. Sinope (Sinop). on binler. bakliyat ve arpa birası vardı. On binlerin yolculuğu.. Burada buğday. bu zor koşullarda askeri manevra ve hileler ile karşı kıyıya nasıl geçildiğini.. Ksenophon’a burada taylar hediye edildi. anakaradaki Yunan şehir devletleri umulmadık bir direnişte bulundular. Armenia ordusu. Duvar ve hendeklerle çevrili kırsal yerleşmeleri şefler yönetir. kıyıdan. Daha önce gördüğümüz gibi burada Hititler. Armenia bölgesine vardılar. iyi niyet belirtisi olarak şarap saklı olan yerleri gösterdi. kadın.On binler. yan gelip yatıp.. Böylece askerler geceyi büyük bolluk içinde. bu dönemdeki toplumsal düzenini anlatırken. Herakleya (Herakleia. onun topraklarında savaşılmış. Hurriler vardı. Karduklar için dağlarda yaşıyorlardı. yerleştikleri yerlerde geçirdiler ". Ermeniler hakkında en eski bilgileri vermektedir. sonra neredeyse hiç zayiat verilmeden geri dönülmüştür. On binler. Pers ordularına karşı. Bin bir meşakkatten sonra. hasta ve yaşlıları gemilerle yolladılar. İyi silahlanmış. Ereğli). Büyük kralın topraklarına girilmiş. disiplinli bir Pers imparatorluk ordusu idi. çocuk. kitabında. iyi örgütlenmiş. Bingöl dağlarını. meydan savaşı ve büyük kayıplar verilmeksizin. yukarıdan kuyu ağzı gibi bir delikten giriliyordu. Kimmer. On binler Van gölünü görmeden kuzeye doğru yola devam ettiler. ama insanlar merdivenden iniyorlardı. İskit. Boğazlar üzerinden. 2500 m yüksekte. iyice dinlendikten sonra. Doğu sihrinin bitişidir. koyunlar. Yunanlılara rahat. durmadan onlara saldırdılar. Kardukların ülkesine girerler. arpa. On binler. Artık Pers orduları yenilmez değildi. kümes hayvanları ve yavruları vardı. Bu geçit vermez Anadolu imajının yıkımıdır. Bu macera sadece yiğitlik ve dayanıklılık destanı değildir. Köyün reisi. zor geçitlerde engeller oluşturdular. Anadolu aşılmaz değildi. Karduklar. Asur topraklarından çıkarken Zaho’dan geçip. Vadiye vardıklarında. yağma yapa yapa. ülkelerine vardılar. Asur istilaları yaşandı.. Ksenophon’un Karduklar dediği halkın. onların üzerine Medler geldiler. Bu tabuların yıkımıdır. Ksenophon. Kabilenin yaşlıları ( komarkhoslar) yerel yönetimle yükümlüdür. Armenia ordusu. Ksenophon Ermeni devletinin. Dara’ya ve sonra da oğlu Kserkses’e yenilmediler ve onları korkunç hırpalayarak bağımsızlıklarını korudular. Bu evlere hayvanların girip çıkması için yollar kazılmıştı. Trabzon’un az doğusunda Karadeniz’e vardılar. Botan çayına üzerinden.

kışı Efes’te geçirip. ordusunu düzenledikten sonra. Artakserkses İonya ve güney Aiolya'yı (Aiolia’yı) cezalandırmaya karar verdi. Toprağını ve maddi varlığını kaybeden Spartalılar. Tissafernes ilk iş olarak. Uzun zamandır. Perslerden ve onların tiranlarından çekmişlerdi. Kos. M. mağlup olan Tissafernes’i idam ettirip yerine Tithraustes’i atadı. Sonra. Pers donanması. Rüşvetler. Sparta. yaşamın gerçeklerine uymuyordu. Sardeis satrap ve ordu komutanlığına Tissafernes’i atadı.Ö. hem sömürü bitmedi ve hem de özgürlükleri elden gitti. 396 yılında. Kral Agesilaos. Pers aristokrasisi ve Satraplık halkları arasındaki çelişkiler gittikçe büyüdü. Ege kıyı kentlerindeki savaş Persliler lehine gelişiyordu. Aioller. 400 yılında.Ö. M. Öç alınacağından korkan kentler. Merkezi gelirler düşmeye başladı.Ö. önce. Ciddi başkaldırmalar oldu. daha aşağı sınıflara düşüp. Knidos önlerinde büyük bir bozguna uğrattı. Ve savaş alevlendi. Delos birliği sırasında Atina tarafından da sömürülmüşlerdi. 394 yılında. ama hepsi kanla bastırıldı. Peloponnesos (Peloponez) savaşlarından zaferle çıkmıştı. Önce. Teos. Artakserkses (M.Ö. çifte kavrulmuş haraca bağlamışlardı. Sparta deniz filosunu. ama nedeni değildi. Sparta yönetimindeki birlik kuvvetleri kazandı. isyan ettiler. Yaşama ters olan bu rejime karşı çıkanlar çoğalmıştı. Pers kralı. öneriyi geri çevirip. topraklarını kaybediyordu. Aslında Spartalılar. Pers donanmasına Atinalı Konon kumanda ediyordu. Perslere savaş açtılar. Mitilen (Mytilene) ve ard arda diğerleri. Şimdi. Atina zayıftı. bir iç savaş nedeniyle Yunanistan’a dönmek zorunda kaldı. Canı burnunda İonlar. 424 – 405) zamanında. Kyros ayaklanması sırasında Persleri desteklemişlerdi. Ege kentlerinin çekmediği kalmamıştı. Gün geçtikçe. M. demokratik hükümetler kurdular. daha fazla Spartalı aile yoksullaşıp. Kunaksa savaşından sonra. Sparta ordusunun başına Sparta kralı Agesilaos geçti.Pers İmparatorluğu Genç Kyros’un öldüğü. Siyasi rejimi. Batı Anadolu’daki. Aristokrasinin ve bürokrasinin gelir payları düştü. Diğer taraftan devşirme Pers ordusu da hızla zayıflıyordu. ülkelerindeki Sparta garnizonlarını kovup. Tissafernes’in üzerine yürüdü. Ama Sparta çöküyordu. Ama şimdi. aşırı vergiler ve angaryalar nedeniyle. Sparta’dan yardım istediler. Agesilaos. Delos birliği zayıflayınca. hem Atina ve hem de Persler kent devletlerini. yolsuzluklar ve görevi 129 . Sparta donanması yok edilmişti. Savaşı. kent devletlerinin talebi üzerine. Sparta ve Persler arasında. Savaş bu düşüşü hızlandırmıştı. Persler zayıftı. Efes.Ö. 465 – 425) ve II. II. Spartalılar gelince. tüm İon kentlerinden doğrudan kendine bağlanmalarını istedi. Dara (M. altı aylık bir ateşkes imzalandı. savaşçı sıfatlarını kaybediyorlardı.

Güçlü Pers ordusunun çekirdeğini. Akamanışlar ailesi içindeki iktidar çekişmeleri arttı. çok güçlü ve işlevsel bir örgüttü. asillerin. çok özel bir dış güç yıkmasaydı. Pers devlet örgütü. Fakat tarlasını süreni ödüllendirdim ". tarımın korunması ve geliştirilmesi Satraplığın önde gelen görevleriydi. Persler iyice zayıflamıştı. Deniz kuvvetleri ise. babasının derisi ile kaplı koltukta yapıyordu. tanrı Ahura Mazda’nın yeryüzündeki temsilcisi idi. bürokratların. Darius. göreneklerini. eyalet yönetiminden daha bağımsız olan bir yönetim biçimiydi. yetime ve dula karşı hiçbir zaman adaletsizlik yapılmamasıdır. Pers kralı ülkesini hâkim-i mutlak olarak yönetiyordu. kanundu. çok özen gösterdiğini biliyoruz. bu yargıçların hak ve adaletten ayrılmamaları için. Satrap Gadatas’ı. Pers ve Medlerden oluşturulmuş bir muhafız ordusu oluşturuyordu. Eşkıyalıkla mücadele. zanaatkârların. Ona. Anadolu’da ağaç diktirdiği için kutlamıştır. Krallığın koruyucusu anlamına gelen Satraplık. kendi geleneklerini. yargıçlığı. Kralın gücü tanrıdan geliyordu. kendinden sonra geleceklere örnek oluşturmuş. O en büyük yargıçtı. iç düzenin korunması. Mısır bağımsızlığını ilan etti. Bu ordu. Şayet İskender gibi. Fazla uzun sürmeyen imparatorluk. Büyük Kralların. bu deri ile kaplanmıştı. Büyük kral gibi. İstek ve buyruğum. Sözü. bürokrasideki bozuşmaya. Sonunda Makedonyalı İskender gelip. Sonra yargıç koltuğu. Bunlara ölmezler denirdi. Ve daha çok uzun seneler eski dünyanın tek imparatorluğu olarak hüküm sürebilirdi. Büyük kral. Satraplık orduları 5 büyük kolorduya ayrılmıştı. Zerdüşt dinin özüne uygundur. Sınırsız yetkileri olan kralın bir danışma kurulu vardı. yasalarını ve diğer özelliklerini korurlardı. kervan yollarının korunması. paralı askerlerin orduya alınarak orduyu zayıflatmasına rağmen. Kral ayrıca. Pers imparatorluğu. I. bu imparatorluğa son verecekti. Bu kurul 7 büyük Pers boyunun başkanlarından oluşuyordu. Otanes. Bundan sonra yeni imparatorluklar kurmak ve bunun için gerekli olan işbirlikçileri bulmak daha kolay olacaktır. Krallar kralı ve Ülkeler kralı denirdi. tüccarların. Pers imparatorluğu kendi iç dinamikleri ile yıkılmazdı. Satraplıklarda ayrılıkçı başkaldırmalar başladı. Otanes’in babası da yargıçtı. ibret olsun diye. 20 ila 50 yaşları arasında askerlik yapan bu ölmezler ordusunun askerlerinin ticaretle uğraşması yasaktı. Satraplık ancak siyasi bir zorunluluk varsa işlere karışırdı.000 süvari ve 2. esas olarak. Bu yazının dini anlamı. Babasının rüşvet aldığı tespit edilmiş ve derisi yüzülerek ölüme mahkûm edilmişti. buyruk.000 seçkin askerden oluşuyordu. garnizonların askerleri ve Satraplık ordularının katılımı ile büyük Pers ordusu teşkil edilirdi. insanoğlunun tanıştığı ilk imparatorluktur. Dara (Darius) zamanında. Satraplığın başta gelen görevi vergileri zamanında toplamaktı. tümü soylu olan 2. Satrapların da. Ve daha da önemlisi. kraliyet ailesinin halktan kopuşuna. yine de. Daha sonraları. Pers imparatorluğunu ayakta tutabiliyordu. İşte. Kral. Sardeis satraplığının ordu komutanlığına getirilen Otanes. yazlıkları ve av veya doğa koruma alanları vardı. Yalancıyı şiddetle cezalandırdım. Satraplar. Pers devlet örgütünün 130 . defalarca değişik açılardan anlatıldığı gibi. Yalanı sevmedim. Mısır ve Fenike donanmalarından oluşuyordu.000 piyadeden ve ayrıca 10. topraklarındaki mevcut habitatı da korur ve geliştirirlerdi.kötüye kullanmalar hızla arttı. Bu merkezi orduya. Daskileon (Daskyleion) ve çevresi av parkları ile meşhurdu. kendi adına yargıda bulunmaya yetkili yargıçlar seçerdi. I. Türlü ırktan halk ve topluluklar. Donanmanın merkez üssü Pamfilya (Pamfylia) kıyılarıydı. bu görevinden önce yargıçlık yapıyordu. kentlilerin beyninde imparatorluğun nimetlerinin belirmesine yol açmıştır. Para basmak yalnız kralın hakkı idi. Dara'nın mezarındaki yazıtında şöyle yazar: " Adaleti sevdim. Satraplık isyanlarına. devlet örgütü.

İran. halkları İranlılaştırma adına. Ege kıyı kentlerinde. çok kısa süre içerisinde göçebelikten yerleşik imparatorluk yönetimine geçmelerine bağlanmalıdır. Perslere ısınmasına yol açtı. belli kişileri destekleyerek dolaylı etken oldular. Persler. sonra Anadolu devletleri tarafından ve sonra da Roma imparatorluğu tarafından benimsenip. önemli bir bölümü önce İskender tarafından. Sikkelerin ön yüzlerinde Pers Büyük kralının resmi vardı. oldukça özgür bir ortamda. Mezopotamya. Daha önce anlatıldığı gibi. Suriye. Şaman dininin geleneksel etkileri daha zayıflamadan. 131 . kullanılmıştır. eski uygarlıkların sentezini oluşturmaya başladı. Yunanistan’ın tümünü ve Hindistan’ın bir kısmını egemenlikleri altına aldılar. Önce İonlarca " Dareikos " denen altın ve " Siglos Medikos " denilen gümüş sikkeler bastırıldı. kültür ve ekonomi bakımından kendilerine benzetmeye çalışmamışlardır. kent içi parti kavgalarında. Hâlbuki Roma bunun tam tersini yapmıştır. Yaklaşık 20 " Gümüş Şekel’e " eşit kabul edile bilinirdi. kendi taraflarını tutan tiranları kent yönetimine getirmeleri. atamalar şeklinde olmadı. kendi iç dinamiklerinin etkisinde gelişmeye devam ettiler. bu dolaylı müdahalenin bile ne derece tepki çektiğini ve siyasi gelişmelere yol açtığını görmüş bulunuyoruz. Ancak.42 gr ağırlığındaydı.etkenliği. Mısır. Perslerin. kendinden sonra gelen imparatorluklara benzemez. hiçbir zaman engellemediler. bunun ticarete olan olumlu etkisi hemen fark edilmişti. Perslerin. Dareikos Lidya’da para tedavüle girince. sınırları içindeki toplumlara davranış biçimi açısından. yabancı toplulukların. Bu topraklar içindeki halk. Anadolu. O dönemin en gözde değişim araçları olan " Foça Stater'inin " yarısı ve " Babil Mina’sının " 1/20 si değerindeydi. Persler bu gelişmeleri. Göçebelerin bildiğimiz hoş görüsü daha bozulamadan. kültür alışverişinde bulunarak. Persler kendilerini koca bir imparatorluğa sahip bulmuşlardır. Yerli dinlere ve tanrılara karşı gösterilen hoşgörü. Persler fethettikleri ülke halklarını. o dönemde de fark edilmiş. bu davranışı. Yerli ve bölgesel kültürler. " Dareikos " 8. Tarihin bu ilk imparatorluğu.

canından ve ırzından emin yaşadı. Pers döneminde. İç barış ve onun doğurduğu huzur. uzun zamandır yaşamadığı kadar. çivi yazısını kullanan son halktır. ılımlı bir vergi sistemi. Ege kıyı kentlerinin isyanlarını. geniş bir coğrafyada. Zaman içinde. imparatorluğun her yerinde. Halkın bu tercihi. Persler. malından. Arami dil ve yazısının. 132 . yeknesak bir para. kişilerin rahat etmesini sağlıyordu. Özellikle Anadolu. Ulaşım kolaylığı tarım. egemen sınıfı da etkileyerek. Hatta Pers imparatorluğunun sonlarına doğru. Bu dönemde. orta doğuda. kendi dillerini yani eski Persceyi kullanmışlardır. Pers çivi yazısı Babil. devlet işlerinde kullanılmaya başlanmıştır.Tüm bu koşullar altında Pers egemenliği yabancı toplumlar için ezici değildi. Özetle. hayvancılık ve ekonomiye yeni bir atılım getirmişti. Aramice. Bu hoşgörü ve anlayış ortamı. daha önce. Hindistan’a ve Batı Anadolu’ya kadar konuşulan uluslararası bir dil özelliği kazanmıştır. kral hanedanı bile Aramice kullanmaya başlamış ve yazılı Persce yazıtlar Aramice etkisiyle bozuk bir Persce ile yazılmaya başlanmıştır. Kendilerine yazı olarak da çivi yazısını seçmişlerdir. Aramice Mısır’dan. bu görüşle anlamak gerekir. Zenginleşme Pers veya Metlere mahsus değildi. tüm bunlar. Arami dili. Asur ve Elam yazılarından alınmış 41 hece işaretinden oluşur. Soldan sağa doğru yazılırdı ve diğer çivi yazılarına göre oldukça sadeydi. ulaşım yollarının getirdiği ulaşım kolaylığı. Persler. seyahat kolaylığı ve güveni. Her halk. Yalnız Persce ve çivi yazısı sadece egemen sınıfça kullanılmış ve geniş halk kitlelerine mal olmamıştır. bu bölgede yaygın bir biçimde kullanılır hale gelmiştir. her kişi olanaklardan faydalanabiliyor ve zenginleşebiliyordu. Kent bilincine varan. ticaret dili ve konuşma dili olarak egemen dil olduğu bellidir. ileride ulusal veya ırksal bilince yol açacak olan kent bilincinin de rahatça yeşermesine yol açtı.

artık. Bundan ilk çıkan sonuç. Ama Urartuların. aynı zamanda sosyal olarak ta. Böylece kültürel açıdan Doğu Anadolu. Doğu Anadolu Hattiler döneminde ufak kasaba beylikleriydi. Hititler döneminden beri. Bu kadar gel-gitten. tarihin gelecek safhalarında tabii olduğu devletin muti halklarından biri olacağı idi. doğuyu karmakarışık ettiler. Daha Urartular döneminde. onlar da Doğu ve Güneydoğu topraklarında kendilerine yer buldular. Pers hâkimiyeti. Sonra diğer göçebeler girdi. sürekli olarak. Hatta imkândan öteye mecbur ediyordu. İç Anadolu’dan ve Güney Doğu Anadolu’dan. Pers hâkimiyeti bir ilaç gibi geldi. Bu birimler sadece ekonomik olarak değil. artık belirginleşiyordu. Doğu Anadolu bundan sonra. kentler yerle bir edildi. bu kadar hercümerçten sonra. İskitler. kasabaların ve köylerin kendi iç düzenleri devam ediyordu. Doğu Anadolu’yu hallaç pamuğu gibi attılar. pek çok değişik kültürün. Bu gelenek. bazı yerlerde yaşamaya devam etti. Doğu Anadolu halkının orijin sorunu kalmamıştı. Zaten daha önce gördüğümüz gibi. ölümden. küçük köy ve kasabalar şeklinde yerleşen Doğu Anadolu halkı. Friglerin etkisi ise. Hititler döneminde. kasabalar. olabildiğince içine kapanık yaşamayı tercih edeceklerdir. Derken Metler geldiler. Asurlar çok gaddardılar. aile içi yakın akrabalar arası cinsi münasebeti normal karşılayan topluluklar vardı. Anadolu’nun coğrafi yapısı. Doğu Anadolu halkının. Doğu Anadolu’da yerleşmesini sağladı. İç Anadolu merkezli devlete bağımlı yaşadılar. On binlerce insan öldü. Asurlar ise. Herkes birbirine karışmıştı. Daha ilk başından itibaren. aile içi evlenmeler ve kendi dar çevresi dışında kız alıp. Ayrıca Hurri ağırlıklı halk. Hititlere her ne kadar bağlı iseler de.Aşiretler Kızıl ırmak nehrinin doğusunda kalan topraklarda asırlar sürecek bir mücadele. Doğu Anadolu’da yapmadıklarını bırakmadılar. bu tip yerleşmelere imkân veriyordu. Buna paralel. Doğu Anadolu. bu özelliğini daha da bilinçli bir tarzda sürdürdü. Doğu Anadolu halkını iyice İran’a yaklaştırdı. tecavüzden sonra. Güney Kafkasya ve Hazer gölüne kadar olan topraklarda yaşayan halklar birbirlerine yakınlaştılar. defalarca anlattığımız gibi. Zaten. Doğu Anadolu ilk defa güven ve huzur içinde yaşıyordu. kabileler şeklinde yaşıyordu ve şefleri vardı. Kimmerler. Urartu merkezi hükümeti din ve dilde birliğe önem verdi. yeniden yerleştirme siyaseti. Doğu Anadolu halkı. kabileler kendi aralarında birlikler kuruldular ve hatta krallıklar şeklinde 133 . Hitit devleti esnasında. kendini özellikle kültürel açıdan Hititlerden çok farklı görmüyordu. yer değiştirmeden. vermeme adetleri gelişerek devam etti. Uzun zamandır. Hatti döneminde. Böylece kendi içine kapanmış ekonomik birimler çıktı. Medler ise zaten Perslerle akraba idiler. Kızıl ırmak nehrinin doğusunda çok az hissedildi. Batı menşeili imparatorluklar ile İran menşeili imparatorluklar arasında paylaşılamayan ve sık sık el değiştiren bir bölge olacaktır. Bu ufak beylikler. Sonra Urartular yeni ve daha merkeziyetçi bir birlik sağladılar. Doğu Anadolu’da. şimdi İran Azerbaycan’ı dediğimiz bölge ile ve şimdiki Azerbaycan bölgesi halkı ile aynı yapıya gelmişti.

Ticaret asırlardır yapıldığından ve uzak ülkelerden artık her tip malzeme gelebildiğinden. dışarıya pek yansıtılmadan 134 . Doğu Anadolu’daki bu gelişmeyi perçinlemiştir. Hâlbuki Doğu Anadolu hem tarıma ve hem de hayvancılığa çok elverişlidir. parası olan için istenen her şey bulunur. aile içinde. Bu ufak yerleşimler. Doğu Anadolu’da aşiret veya hemşehrilik ilişkileri çok etkindir de. beyler arasındaki çelişkinin bir yansımasıdır. Doğu Anadolu’da. Zaman içinde. yenenin yenilen kadar zayıflayıp. dağınık yerleşimlerin. Urartu siyaseti. Dolayısı ile siyasi birlik oluşturmak neredeyse imkânsız hale gelmiştir. Bu nedenle. Zaman. Çünkü aslında. dışardan topluluklar (kabileler. mevcut nüfusu beslemektedir. merkezden vali tayin ederek. sivrilmiş beyliklerin yönetimini yıktı. Pers hâkimiyeti ve Perslerin yönetimsel tutumu. beylerin veya aşiret ağalarının kişisel menfaatleri. kurulan pazarlar yardımı ile ve paranın da tedavüle girmesiyle. eşya. tüm dış çelişkilerden daha kuvvetli hale gelecektir. Ama Urartu devleti kabile örgütlenmesine ilişemedi. İnsan nüfusu dengelenmiştir. hayvancılık. yerleşimler arası uzlaşmaz çelişkilere dönüşmüştür. Ayrıca. Doğu Anadolu’da aşiret bağları. Topluluk içinde işbölümü gelişmiştir. Yerleşimlerin nüfusları buna imkân vermez. Bunu da normal karşılamak gerekir. yeni yerleşimlere rağmen nüfusu azaltmıştır. insanların yaşam sürelerinin kısalığı. bu bağlar zayıflamışsa hemşehrilik bağları daima ön planda olacaktır. birbiri ile olan çelişkilerine rağmen. Urartuların ilk dönemlerinde. aşiretler. Bozkırın tersine boyların. Ciddi bir çatışma her iki tarafın da yıpranması. Küçük yerleşimler veya kabileler arası çelişkiler. Ağalık. Yerleşim bir bey ve bey ailesinin hâkimiyetindedir. Herhangi bir nedenle kuvvetlenen bir yerleşimin (aşiret. ihtiyaç duyulan gıda. Giysi. modern dünya bile bu ilişkilerin çözülebilmesi için gerekli etkiyi yapamayacaktır. aile içinde Beyden sonra en yetkili olandır. Aşiret reisliği babadan oğula geçer. Beyin eşleri arasında. yeni topraklar ve yeni otlaklar ele geçirme ihtiyacı yoktur. Bu sadece bir beyin diğer bir beyi. gaddar Asurların önünden kaçıp. çocuk ve genç anne ölümlerinin fazlalığı.örgütlenmeler oluştu. Buradan. tarımcılık. çeşitli kabilelerin. birbirini yok edici. Nüfus ve imkânlar açısından bir denge haline kavuşulmuştur. zaman içinde. Aşiret bağları tarihin o kadar derinliklerine kök salmıştır ki. zaman aktıkça. Bey ailesi içindeki çelişkiler. Doğu Anadolu yerleşimlerinde. her şey satın alınabilinir. klan. Teknolojinin geldiği gelişmişlik aşaması. Bundan sonra. kendi arasındaki birliği hiç gelişememiştir. Bu ticaretin odağı olan bazı yerleşimler sivrilmiştir. Yeniden yerleştirme politikası da buna yardım etti. yerleşimler arası çelişki. pabuç (çarık) hem satın alına bilinen bir eşyadır ve hem de yerleşimlerin kendileri tarafından ve hatta aile içinde üretile bilinen bir eşyadır. aşiretler. zanaatçılık ve dokumacılık bir arada görülür. zaman ufak çapta çatışmalar olsa da. siyasi bir birliğe imkân vermez. ihtiyaca cevap veren en iyi örgütlenmeydi. beylikler. Ayrıca yerleşimler birbirinden çok uzak olmadığından. kendinden daha saygın görmesidir. Bey yaşadığı sürece tek hâkimdir. Doğu Anadolu’nun iç dinamikleri. Zaten bin yıldır devam eden savaşlar. saklanmak ta ufak ama planlı ve otoriter bir örgütlenme gerektiriyordu. ileri ki tarihlerde aşiretler ve aşiret içi bağlar çıkacaktır. Bu bir tam bağlılık değildir. kabile) etrafındaki diğer yerleşimler hemen ona muti bir tavır alarak ciddi çatışmaları önlerler. göçebe toplumun örgütlenmesine ne kadar benzerler? Göçebelerin yaşadığı Bozkır tarıma elverişli değildir. Ufak yerleşimlerin. yerlerinden sürüp atıcı çapta çatışmalar görülmez. klima koşulları. ne kadar çok ufak kralcık olduğunu anlatmıştık. birinci eş. klanlar) içine yabancı kabul edilmemesi. klanların birbirinin otlak veya topraklarını ele geçirme savaşları görülmez. İç evlilikler. nüfusu dengede tutmaktadır. Kabilelerin şefler veya beyler düzeyinde örgütlenmesi. başka bir tehdidi karşılayamaması demektir.

Bu nedenle kadere inanılır. bey ailesinin müsaade ettiği veya istediği kadar verilir. Yerleşim. cezayı 135 . Doğu Anadolu yerleşimleri. Ufak gurupların saklanabileceği sonsuz yer vardır. Bu yaşam koşulları. Bu. onları metin yapar. bir de bu sosyal yapısı ile büyük ordular için hiç kolay bir lokma değildir. yapılan her faaliyet bey ve onun ailesinindir. kendi kararlarını en başa geçirirler. Neredeyse her şey. Beyler de zaman. Beyler. yöreye uygun taktikler geliştirmişlerdir. şeftir. Ama yakın yerleşimler. Bu devletlerin de işine gelir. evsizdir. Asurlar zamanında bulunmuş. kendilerine. Yok yere yaşanan bir hayat. komando usulü. gelecekte oluşacak olan batının feodal düzeninden bir farkı yoktur. Çalışıp kazandıklarının büyük bir kısmı Beye gider. Dağlardan aşağıya kayalar yuvarlanır. iç çelişkileri arttırır. Ölümden korkulmaz. zaman durumundan memnun olmayanlar çıkar. istenen bir şey haline gelir. işsizdir. hiç değişmeden devam eder gider. oklar atılır. Vurdumduymaz ve kaygısız yapar. klan. hep. aşiret üyelerine zarar verirse. Beylerle anlaşmak demek o bölgeyi topraklarına katmak demektir. aşiret. Zaman zaman dağdan inerek. Dedi kodu başını alır gider. topraksız ama toprağa bağlı köylülerdir. yıpratma savaşları verilir. genelde bu gelenek ve göreneklerin içinde kalsalar bile aslında buna mecbur değildirler. Hayat durağandır. yerleşim kendi kanun ve düzenini kendi koyar. zaman eşkıyalık yaparlar. kanun koyucudur. Bu gelenek ve göreneklerin kökü. İstedikleri anda. bu dağlarda ancak yöreyi çok iyi bilenler. Sonuçta durumun. Bu insanlar. Bunlar. mücadelede. Komşular. Zaman. Gelecekten bir şey beklenmez.halledilir. Bu topluluklar hem birbirinden ayrı yapamazlar ve hem de birbiri ile geçinemezler. avantaj sağlar. Bey için yaşar. Saldırganlar. yol bulabilirler. İskitler ve Kimmerlerle defalarca denenmiştir. bey için doğurur. nüfus azalmasının tek ilacıdır. her şey aynı tarzda. Zaten. Bu dağları savunmak ta kolaydır. beyin iki dudağı arasındadır. Beylere dokunmadıkça sorun yoktur. Doğu Anadolu yerleşimleri istilalar karşısında. Bu dağlar geçit vermezler. Halka ne verilecek ise. geçenden haraç almak. Kader çizilmiştir. sarp dağlara tırmanılır. Doğu Anadolu yerleşimlerinde her şey. hemen aynıdır. Zaten doğan çocukların çok azı gençliklerini görebilirler. komşu aşiretler. Halk topraksızdır. bey için ölürsünüz. Bir hiç uğruna insanlar ölür. Bu da. Saldırı karşısında. Yani. yerleşimler. toprağın. birbirinin ayağına basmaktan mümkün olduğunca kaçınırlar. Alın yazısına inanılır. Beyle aşiretle çatışınca. Yani doğasıyla zaten çok zor geçilen Doğu Anadolu. tırmanabilseler bile ufak guruplara bölünürler. tüm yabancı aşireti sorumlu tutar. Beylerin düdüğü çalınır. Merkezi devletler ne dese desin. Bir nevi köylü ile köle arası durum vardır. Doğu Anadolulara. artık oturacak. baş yargıçtır. yerleşimler arası gelenek ve görenekler hemen. çevredeki merkezi devletlere hemen tabi olurlar. yukarıda anlattığımız tarihi sürece dayandığından. Biteviye akan hayat ve içine kapanıklık. zaten gelecek yeni bir şey de vermez. Ancak. Bu durağanlık hem yaşama sevincini ve hem de yaşama bağlılığı alır götürür. akrabalar birbirini çekemezler. Bulaşmamak en iyi çözümdür. Beyler bunu tanrısal bir hak sayarlar. Doğu Anadolu yerleşimlerinde tam bir mutlakıyet hüküm sürer. kervan soymak veya kervanları soyguna karşı korumaya çalışmak. Onlara göre. Topluluğun bir üyesi cezaya çaptırıldığında. imparatorluklara. Farklar ufak ayrıntılardan ibarettir. dağlara çıkar ve eşkıya olurlar. Zaman içinde yerleşim içinde gelenek ve görenekler oluşmuştur. Beyler. Yabancı bir aşiret (kabile) üyesi. bey için çalışır. kabile aşiret de bunu böyle kabul eder. Herkes. her şeyin sahibidir. hayvanların. ek gelir kaynaklarıdır. Bol çocuk sahibi olmak yapılacak tek iştir. insanları sürükler götürür. sadece suç işleyeni değil. halkı kaderci ve hayata küs yapar. kendi gelenekleri diğerlerinden farklıdır. Merkezi devletler. İncir çekirdeği doldurmayacak sorunlar mesele yapılır. Bu taktikler. Bol çocuk. Beyler. Çoğu zaman ölüm arzulanan. Yol kesmek. sığınacak yer yoktur. aşiretler bunu böyle kabul etmezler.

İsrail’de oluşmaya başlayan tek tanrılı din. Ve sık sık el değiştirecektir. beraberinde ganimet getirdiğinden. Ama vergi. beylerin daha da zenginleşmesi demektir. bu dini hürriyet ve çeşitliliği beslemeye devam ediyordu. Doğu Anadolu. tabi olunacak devletle. etraflarındaki güç dengelerini sürekli takip ederler. Yani konuştuğumuz tarihlerde. cezanın büyüklüğü ile veya zenginlikle orantılı değildir. vergi vermekten mümkün olduğunca kaçınırlar. Olsa olsa beyler. burada dikkat edilecek husus. Ancak. Ancak. Doğu Anadolu yerleşikleri. Doğu Anadolu’da. Bir nevi müteselsil kefalet vardır. şimdi beyler de cisimlenmiştir. Asker vermek. Persler dönemine gelindiğinde. aşireti bir arada tutar. bu açıdan. bey aileleridir. vergiyi azaltmaktır. inanç hürriyetine karşı çıkıp. bu büyük aile olgusunun ışığında. kuvvetli olanın yanına geçerler. ajitasyonlar yaparak. aslında. dini konularda tam bir hürriyet havası getirmişlerdi. girmek zorunda kalınca. kabilenin (aşiretin) birliği ve bekası için. Bunun da en kolay yolu. tarafları birbiri ile kapıştırmaya çalışırlar. büyük bir inanç hürriyeti ve din çeşitliliği olduğunu görmüştük. doğru tarafı tutan beyler de. yukarda söz ettiğimiz gibi otonomisini muhafaza ederek. Ve en uygun zamanı seçerek. gönül olarak kendilerini İran’a yakın hissederler ama beylerin menfaatleri hislerden önde gelir. her ne kadar bundan önceki dini çeşitliliğe gölge düşürmüşse de. Doğu Anadolu aşiret beyleri. Aşiret. Bu duygu. devlet dini yaklaşımını uygulamışlardı. bir aile ne kadar çok akrabası varsa kendini o kadar güvenli ve güçlü hisseder. savaşanların Doğu Anadolu beyleri olmayıp. fırsattan istifade. Urartuların devlet dini yaklaşımı. ölmüş olur. Kuvvetli bir devlete tabi olmak. somut ve vazgeçilemez bir bağlılıktır. Yine. Başlangıçta. dolaşması ise. hasım devletlerin güç gösterilerine tanık olacaktır. gelirlerine ortak olunması demektir. Anadolu’da. aslında büyük aile kavramının bir sonucudur. Beylerin manevi gücü. Bu savaşlar sırasında. kan bağı ve çok güçlü gelenek ve dinsel kurumlarla. bundan sonra sürekli. Herhalde asker ve vergi verecek olmalıdır. taraflarla iyi geçinmeye bakarlar. Doğu Anadolu’da kemikleşmiş bir dini görüş yoktur. Bu nedenle. amca ve yeğen karılarıyla evlenme geleneği vardır. Persler ise. İşte bu aile içi dayanışma nedeniyle. Beyler ve tebaaları. onun genlerine işlemiştir. Bu nedenle. katıldığı devlete ne verecekti. Doğu Anadolu merkezi bir devlet yönetimi altına. çok önemlidir. daha. Mümkün olduğunca. tüm akrabaları öder. Erkek çocuk olmayınca soy bitmiş. Aşireti ise bir arada tutan beylerdir.sadece suçlu değil. Doğu Anadolu’da. Artık kimlik seçme hakkı kalmamıştı. ağır ağır. Çok tanrılı din. tabi olduğu devletin savaşlarına katılmak. bu birliktelik mecburi ama vazgeçilemez idi. o tarihlerde dünyanın her yanında olduğu gibi. ölen kardeş. geniş bir tolerans içinde hükmünü icra etmeye devam etmiştir. ancak aşiretin bir üyesi olarak vardır. sadece benim dediğim doğrudur demeye başlamıştı. güçlendikçe. Cezaya katılmak. beylerin zenginliklerinin azalması. Bunun etkisini ileride göreceğiz. kendi Şaman dinleri ile gelip. beyler için çok isteksiz olunmayacak bir katkıdır. Sadece. Bu anlayış. muhtemel düşmanlarını yok etme fırsatını bulurlar. İskitlerin. Bu bağlılık. daha sonra etkin bir şekilde gelecek dinlere uygun bir zemin demektir. çok sayıda erkek çocuk olmasına önem verilir. inancın toplumu perçinleyici gücünü fark eden Urartular. tüm yerleşim adına kimlik seçiyor olabilirlerdi. Çok karılılık da. Birey. Kişi aşireti dışında bir hiç olduğunun bilincindedir. Bu arada. Kimmerlerin yani genel anlamda göçebelerin. Ailenin verdiği ve vereceği güven duygusu. Beyler ve bey ailesi. 136 . Hatta gerekirse. baştan anlaşarak. büyük devletlerin olduğudur. suça iştirak etmiş sayıldığından cezanın tüm akrabalarca ödenmesi sorumluluğu vardır. yine de topluluklar üzerinde çok etkili olmamıştır. haklı veya haksız olduğuna bakmaksızın herhangi bir aşiret üyesini korumak için hemen birleşir. gönüllü bir birliktelik vardı. Doğu Anadolu’ya gelen ve yerleşen Metler Mecusî idiler.

ufak bir azınlıktır. Yunanistan’ın büyük kentleri. kadınlar kaçırılıyordu.Ö. Daha önceden de bildiğimiz gibi. kent devletleri ve bölgeler vardır. Her mesleğin kendi çarşısı ve mahallesi vardı. İlotlara benzer şekilde. Toprağa bağlı köylülerin yaşadığı tarım bölgelerinin tersine. Yunan kent devletlerine bir göz atınca. Zanaatçıların günlük kazancı bir 137 . silah yapımı. Yunanistan’ın kimi bölgelerinde çobanlıkla. geri kalmış. insanlar ancak geçinebiliyorlardı ve buralarda her şey ilkeldi. Sparta’da toprakları İlotlar işliyordu. Örneğin Atina ve Korent. 400 Pers imparatorluğunun son demlerine doğru. Vatandaşları için. Birbirinden bağımsız ve birbiri ile sürekli mücadele eden. şu saptamalar yapılır. köle dışında üretim aracı alternatifleri de türemişti. büyük kentlere nazaran daha ilkel bir hayat biçimi hâkimdir. mobilyacılık. maden işçiliği. aslında. Elde silah. Kentlerde. Bunlar ya köle çalıştırmazlar veya en fazla bir iki köle çalıştırırlardı. Teselya’da Penostesler. kimi bölgelerde de tarımla. köleci toplumlar olarak yaşarken. Korent ve Batı Anadolu İon kentleri büyük ticaret ve sanayi merkezleri haline gelmişlerdi. buraların halkı köle kullanmayı bilmiyordu. Hepsinin ekonomik ve siyasi gelişmişlik düzeyi. çok çeşitli zanaat ve meslekler türemişti. Atina. çömlekçilik ve gemi yapımında ilerideydiler. toprağın işlenmesi için. Anakaranın büyük bir bölümünde. aile işletmeciliği tarzında organize olmuş pek çok ufak işletme vardı. birbirinden farklıdır.Kriz M. Yunan anakarasındaki ekonomi hiç bir zaman bütünlük göstermemiştir. Girit’te Mnoitesler ve diğerleri vardı. gelişmiş bir hayat biçimi veren Atina ve ona benzer birkaç kent. Bazı kentler de belli konularda uzmanlaşmıştı. soygunlar yapılıyor. Gelişmiş kentlerde.

halkın alt katmanları için toprak demekti ve herkes için ucuz köleler demekti. Ücretli çalışmak onur verici bir iş olarak görülmezdi. ortalama yıllık % 36 çıvarındaydı. ev hizmetlerinde de kullanılıyordu. Köle ticareti için ayrı pazaryerleri vardı. Etraflarında. Suriye’den. Bunun temel nedeni. Kentlerin ihtişamlı yapıları karşısında. köle kaynakları boldu. Buğday gibi bazı mallar için transit merkez haline gelmişti. Daha önce de defalarca tekrarladığımız gibi. Zamanla bazı kentler. genelde kentin merkezinde bulunurdu. kullanılırdı. Anadolu kentleri. para alışverişi yani tefecilik te yapılırdı. İmalat sanayiinde. Efes’te büyük köle pazarları vardı. Efes. İskit köleleri. Pers krallığının egemenliğinde kalıyordu. bu da düşük gelirliler için iş imkânı oluyordu. Kent devletlerinin köleleri. Köle. Trakya’dan. yani köle tanımlanmamıştı. Agoralarda yerel ticaretin yanı sıra. O dönem için köle. Dış ticaret. kent devletlerinde esas iş gücü ve esas zenginlik kölelerdi. M. devlet tarafından polis birliği olarak organize edilmişti. tüm özgür insanların sayısına eşit veya ondan fazla idi. 138 . aynı zamanda çok da karlıydı. çalışır ve bazen de işi yönetirdi. Persler. Şimdi. Perslerle. İmbros ve Skyros dışındaki bütün Yunan kentleri bağımsız oluyordu. hem devleti ve hem de kişileri zenginleştiriyordu. Yunanlılar arasındaki hesaplaşmaya geri dönelim. Kent devletleri arasında ticaret gelişmemişti. Devlet köleleri. Eğer herhangi bir kent bu barışı kabul etmez ise. Ayrıca yağmadan gelen gelir. efendisine gelir getirirdi. maden ve taş ocaklarında kullanılırdı. tabii ki kent devletlerinin halkının refah düzeyini yükseltiyordu. Savaş esirleri. Buna karşılık. efendisi hesabına ücretli olarak. Faiz. Delos ve Siraküza’da bu tip ticaret merkezleriydiler. kaçırılanlar. Yunan kentleri ile Kral Barışını imzalamışlardı. sanatçı ve düşünürlerin çalışabilmesini sağlıyorlardı. Trakya’da tuz karşılığı köle verilirdi. 386 yılında imzalanan bu antlaşmaya göre. Mevduat kabul edip. istenen adrese yolluyorlardı. kâtip. büyük bürokrasi binaları ve tapınaklar olurdu. bir insan değildi. köle ticareti yapılmazdı. sadece bir bedendi. yoksulların evleri inanılmaz kötü koşullardaydı. köle olarak kullanılır veya satılırdı. dünyanın dört bir yanından geliyordu. Kölelerin bir iki ufak hak dışında hiç bir hakkı bulunmuyordu. büyük deniz filoları. sanat eserleri yaptırarak. tacirlerin de ticari itibarı artıyordu. bir üretim aletiydi. Mali olarak devlet güçlendikçe. II.drahmi civarındaydı. deniz aşırı. Hukuk karşısında köle yoktu. koloniler ve suyollarının Atina’nın elinde bulunmasıydı. Böylece Persler Atina’yı siyasi bir baskı altına alıyor. bir ceza türü olarak köleliğe hükmederlerdi. Artakserkses (Artahşatra) (M. Zanaatkârlık ise kötünün iyisi sayılırdı. efendisinin iş yerlerinde. başka iş yerlerinde çalışarak. Köle çocukları köle olurdu. Anadolu’dan. Bu ayaküstü bankerleri her tip mevduat işlerini yapıyorlardı. Bu kentlerdeki köle sayısı. genelde. Köle. Yani özet olarak. transit merkezler haline de geldiler. Agoralarda. muhasebeci. haberci olarak kullanıyordu. Korent. Ödemelerde bulunuyorlardı.Ö. etmeyenlere karşı savaşacaktı. Klazomenai adaları ve Kıbrıs. Siyasi olarak güçlü olmak. zengin devletler ve kişiler. Böylece imar faaliyetleri yapılabiliyor. Ayrıca. Örneğin Atina’nın limanı Pire. özgür işçi ve köle. karışık olarak. 405. bir taraftan tacirler için yeni pazarlar demekti. dış ticaret çok gelişmişti. Köle emeği. Köle. Fethedilen yeni ülke demek. Agoralar. Lemnos. apayrı bir kesimdi. Devlet köleleri. Borcunu ödeyemeyenler köle olurdu. diğer taraftan. Samos’da.359) döneminde. Attika’da. Bu antlaşma Antialkidas antlaşması diye de bilinir.Ö. Perslerle birlikte barışı kabul eden kentler de. Mahkemeler. Her kentin agora adı verilen pazaryeri vardı. tarımda.

Ö.371 yılında Kapadokya satrapı Datames resmen isyan etti. Kilikya üzerinden Kıbrıs’a geçerek. Persleri oldukça zayıflatmıştı. Ancak. Anadolu satrapları. bu zafere rağmen Perslerin iyi durumda olmadıklarını biliyoruz. bu barışın koşullarının koruyuculuğunu üstlenmişti. Kral Barışından sonra. Pontos krallığı sınırlarına dâhil topraklara Pontos denmeye başlanmıştır. Daha önceden. şimdiye kadar. İlk deniz birliğinin 200 den fazla üyesi varken. Kıbrıs’daki isyanı bastırmak için kara ve deniz ordu komutanlarını. Pontos krallığı kurulduktan sonra.Ö. Pers kralına karşı baş kaldırdı ve bu başkaldırışı Pisidyalılar desteklemeye başladı.Ö. doğrudan isyan yerine. İsyanların kendi bağımsızlıklarını kuvvetlendireceğini düşünüyorlardı. 393–380). demokratlar Atina’ya sığındılar. genelde sert tutum takınan bir devletti. eskiden buraya Kapadokya diyenler. verilen bir şölende. Hem Kıbrıs isyanı bastırılacak ve hem de gövde gösterisi yapılacaktı.). bağımsız bir Kapadokya devleti kurmak istiyordu ve bu amaçla Pontos’u sınırlarına kattı.Ö. bağımsızlıklarını korumaya devam ediyorlardı. sadece Atina’nın işine yarayan ve hatta zaman zaman Atina bütçesine katkıda bulunan vergiler. Bu anlamda Pontos içine 139 . Kuzey Anadolu’nun Karadeniz kıyılarına. Sparta. M. Mısır firavunu Akoris (29. Aspis. 386 yılında imzalanan.Ö. kendilerine karşı kuvvetli bir gücün oluşmasını engelliyorlardı. Thebai baş kaldırdı ve Sparta birliklerini kentlerinden kovdu. Sparta. dansöz kılığına girip öldürdü. İç kargaşa. 378). Böylece 150 yıllık mücadele Perslerce kazanılmıştı. Sülale. Sparta karşısında bir cephe vardı. bu sefer eşitlikçi ilkelere dayanıyordu. Bu olaydan hemen sonra da. Datames. daha sonra Pontos kıyısındaki Kapadokya. bir grup Thebai’li. Eskiden olduğu gibi. büyük ordularla yolladı. merkezi Atina olan. Karya satrapı Hegatomnos da isyan etmek için fırsat kolluyordu. Belki. rakipleri olan Atina ve Thebai idi. Hemen o yıl. Ama bu birlik.382 yılında. Kıbrıs’a her türlü yardımı yapmaya başladı. Yunanistan da. M. Pers imparatorluğunda. birincisinden 100 yıl sonra. Kapadokya’da. Kıbrıs’ı tekrar ele geçirdiler. Bu yeni durumda da sertliğini devam ettirdi. Artakserkses. Her kentin temsilcilerinden oluşan. Şimdi. Kurulan deniz konfederasyonu. Pers baskısı nedeniyle çok kısa ömürlü olacaktı. Konsey hem en yüksek adli merciiydi ve hem de konfederasyon üyelerinin birliğe ödeyecekleri katkıyı belirliyordu. Hemen diğer kentler de bu birliğe girdiler. isyan edenleri desteklemeyi tercih etmişlerdi. M. kendine karşı duran kentleri denetimine aldı. Thebai ve Atina aralarında işbirliği anlaşması imzaladılar. Mısır imparatorluktan ayrıldı. Sparta subaylarını. esas hedefi. kargaşa durulacak gibi değildi. Başta Atina olmak üzere diğer kentler bu sertlikten hiç hoşlanmıyorlardı. 379 yılında. Thebai’yi ele geçirdi. Kıbrıs’da isyan çıktı. Sparta. Yunanistan’ın birinci kent devleti haline gelmiş ve Persler adına. Pelopones’de ( Peloponnesos).Ö. Atina yeniden örgütlenmeye çalışırken. Yunanistan’da. Tüm aydınlar. Thebai’de tam bir terör uyguladı. en son olarak ta Pontos denmiştir. Sparta. şimdi ise üye sayısı ancak 70 civarındaydı. anlaşmadan hemen sonra. bir süre Kapadokya (buradaki Kapadokya sözünü bildiğimiz Kapadokya ile karıştırmamak gerekir. o da Kıbrıs isyanını desteklemeye başladı. artık yoktu. sürekli bir konsey olacaktı. Kapadokya’nın devamı anlamında kullanıyorlardı. Atina-Delos deniz birliği kuruldu (M.kentlerin birleşmesini önleyerek. M. II. Pers orduları Foça'ya (Fokaia’ya) ve Kyme’ye girdiler. M. Birliğe girenler. II.

Akampsis (Çoruh) nehrinin Karadeniz’e döküldüğü yerden. Fenikeliler isyana katıldılar.Küçük Armenia ve İç Paflagonya'da (Paflagonia) dâhil edilmiş olmaktadır. Pamfilya. Kapadokya’nın kuzeyidir. Suriyeliler. Frigya satrapı Ariobarzanes de katıldı. Paflagonya alındı. İsyan yerel olmaktan çıkıp. Parthenios (Bartın) çayına kadar uzanan Karadeniz kıyılarını ve Anadolu yaylalarının kuzey bölümlerini içine almaktadır. Kısa süre içinde. Mısır ve Sparta isyanı destekliyordu. Pers imparatorluğu zor durumdaydı. genel bir hal aldı. Kapadokya satrapı Datames’in isyanına. Bu son haliyle coğrafi sınırlar şöyledir. Lidya. Pisidya. Kilikya. 140 . Karya. Likya. Misya. Pontos.

komutan Epameinondas kumandasında Sparta’yı M. Mantinae’de. Spartalı efendilerinden korkmaz oldular. Bu sırada Thebai’nin yıldızı parlamaktaydı. tekrar. Sparta ise hegemonyasının elinden gitmesini. Thebai. Messenia özgürlüğüne kavuştu. 362 yılında. Daha önce de anlatıldığı gibi Thebaililer. zafer kazanmasına rağmen öldü. Peloponnes Savaşlarında Atinalıların düşmanı olan Spartalılarla müttefiktirler.Yunan Ana karası Kent devletlerinin sonu Pers imparatorluğu kaynarken. üstünlük iddiaları bitmişti. Sparta. İlotlar. Zeus boğa kılığına girerek.Ö. Sonunda. savaş alanında. Sonra. Bu ise. denizden ve karadan harekete geçti. Güç Thebai'nin eline geçti. Peloponez birliği dağıldı.Ö. yeni deniz birliğindeki ortaklarını zaman zaman zorluyordu. Ama her yerde mağlup oldu. bir türlü hazmedemiyordu. Sparta Yunan karasının yeni hâkimi oldu. Delfi’deki kâhinlere danıştı. sınırları dışındaki birliklerini geri çekecek kadar zayıflamıştı. Thebai Boetia bölgesinde yer alan şehir devletlerinin lideri idi. Yunan birliğini sağlamaya çalıştı ama başaramadı. Kâhinler yolda karşısına bir inek çıkacağını ve onu takip etmesini ineğin oturup kaldığı yerde şehir kurmasını söylediler. Bir süre sonra Tebaililer Spartalılarla üstünlük mücadelesine girdiler. Kadmos’un kız kardeşi Europa’yı kaçırmıştı. Kız kardeşini aramak için yollara düşen Kadmos. Epameinondas Lakonya’yı istila etti. Sparta ordusunun yarısından fazlası kılıçtan geçirildi. Şehir güçlü surlarla çevriliydi ve iyi korunuyordu. Sparta’nın artık. Boetia’da güçlenmişti. 371 yılında Levktra’da bozguna uğrattılar. Ve M. şiddetli siyasi gerginliklere yol açıyordu. Atina yenilince. üstünlüğünün tanınmasını istiyordu. Epameinondas. Kehanete uyan Kadmos sonunda Boetia’ya vardı ve orada Thebai şehrinin ilk çekirdeği olan Thebai Kalesi Kadmeia’yı inşa etti. Thebai zamanla ekonomik ve askeri açıdan güçlenmişti. Sparta. Deniz birliğine karşı. birlik içinde. Thebai Boetia bölgesinin ortasında ve oldukça verimli topraklar üzerinde kurulmuştu. Thebaililer. 141 . Efsanelerine göre Thebai kentinin kurucusu Fenikeli Kadmos’tur. Periyekler. Yunanistan’da kaynıyordu. Ama Thebai hem sayıca üstündü ve hem de yandan saldırma taktiğini geliştirmişti. Bu güçlenme komşusu Atina’yı rahatsız etmiş ve ilişkilerini bozulmuştu. Atina. Thebai üzerine yürüdü. Yunanistan'daki güç dengeleri bozuldu. bu üstünlüğü kabullenmeyerek. Yunanistan’ın tümü üzerinde.

Thebai’nin üstünlüğü çok sürmemişti. Satraplar dış yardımdan yoksun kaldılar. Bu güç Makedonya’ydı. Thebai çekişmesindeydi. Bu krizden. ortaya yeni bir güç çıkacaktı. Yunanistan. Artakserkses ölümünden sonra tahta geçen III. Deniz birliği dağıldı. Güç dengesi. Mısır baş kaldıran Pers satraplarını destekleyemiyordu. Pontos. Datames’in isyan ederek bağımsız devlet kurmak istediği Kapadokya’yı. Kapadokya satrapı Datames ise. Thebai de. Pers kralı lehine değişmişti. Epameinondas'un savaşta ölmesiyle birlikte Thebai zayıflamaya başladı. Bu bir iç savaştı ve saflar çok net belli değildi. kuzey ve güney diye iki satraplığa böldüler. sonrada Makedonya kralı II. ikişer İmparatora boyun eğdi. Bu sırada. ama Batı Anadolu’da. Artakserkses’in tarafına geçti. Pers kralı II. Mısır’da büyük bir iç isyan çıktı. Nitekim M. Herkes birer. Artık. Artakserkses Okhos (M. kuzey Kapadokya satraplığı sınırları içinde kalmıştı. Şimdi sıra Atina. Sonunda. diğer bölgelerden yeteri kadar destek sağlayamadı. Önce Thebai’ye. sonunda yenildi.Ö. Artakserkses başarılı oldu.Ö. Satrapların tümüne boyun eğdirerek. mücadele ede ede Atina’da bitti. Ama herkes çoktan zayıflamıştı. aslında Pers kara ordusu komutanı olan Orontes başkumandanlık ediyordu. Artakserkses (Artaxerxes). 142 . sınırlarını korumakla geçmişti. 359–338) yine satraplık isyanları ile uğraştı. II. M. Ömrü. 345 yılında Mısır’ı tekrar Pers imparatorluğuna kattı. III. 361 yılında Orontes. Pers kralı II. İonya satrapı isyan etti.Ö. İsyan ordusuna. 360 yılında Persler. Yunan dünyasını ağır bir siyasi kriz sardı. satrap isyanlarına son verdi. Bu isyanları kanlı bir biçimde bastırdı. M. bir dış istilaya açık hale gelmişti. isyanları bastırmak. artık Yunan siteleri tek bayrak altında toplanmayı reddediyordu.Ö. yarım yüz yıl iktidarda kalmıştı. Filip’e sığındı. bir süre daha mücadele edip.

Sanat. ağır. Perikles yüzyılı. Fidyas’ın eserleri 143 . Sanat. tanrıların heykelleridir. ağır oluşup. biçimlenmiştir. Sanat gelenekler içinde gelişir. uygulanan yaratma yöntemleri de gelenekseldir. daha önce gördüğümüz tüm uygarlıklarda olduğu gibi. Heykeller. Tapınaklar anıtsal bir tarzda imal edilmişlerdir. dinin çevresinde şekillenmiştir. uzun zaman içinde.Yunan sanatı Afrodit ve pan Makedonya’nın tarih sahnesinde oynadığı role dönmeden. Yunan ve Ege kent devletlerinin sanatsal yanına değinelim.

disk atıcısı heykelinin yaratıcısı. bu büyük heykeltıraşların birkaçıdır. Kullanılan çalgılar Anadolu ve Ortadoğu kökenlidir. Myron. Resimleri zamanımıza kadar ulaşamayan Polynyot gibi ünlü ressamlar vardır. Olimpia’daki Zeus tapınağı Dor tarzındaydı. Son kısım ise hazineye aitti. Tapınak sütunlarla çevrili olurdu. Tapınaklar. 144 . arada harç kullanmaksızın. Damların önünde. Yer kotundan yükseltilmiş zemine. taş veya mermer bloklardan. Olimpia’daki şaheser Zeus heykelini yapan Fidyas. Bloklar. denge vardır. Heykelde hareket izlenimi veren. tek sesli müzik izlenimini vermektedir. Yunan müziği hakkında fazla bilgimiz yok. oradan da Tanrının salonuna geçilirdi. üçgen şeklinde. sütunlar kısa ve başlıklar süslemesiz olurdu. O günlerden. yontularak yapılırdı. Sütun başlıkları Dor veya İon tarzında yapılırdı. Anadolu tapınakları genelde İon tarzında yapılırdı. Eserlerin tümünde ahenk. Bütün hiç bir zaman unutulmadan. yalınlık. içi heykelle bezenmiş alınlıklar bulunurdu. dört bir taraftan merdivenlerle çıkılırdı. bugüne birkaç tam eser ve yine birkaç ufak parça ulaşabilmiştir.ile Atina’nın ve tüm kent devletlerinin doruğudur. öyle ustaca yontulurdu ki. kent devletlerinin refahı ve demokrasisi. Eldekiler. Bu dönem de. Bu sütunlar damı da taşırlardı. Panteon’un tanrı salonundaki fildişinden muazzam Athena heykelini. Dövüşen Athena heykelini. detay tasarlanmıştır. Panteon’un süslemelerini. büyük mimarlar ve heykeltıraşlar yetiştirdi. Genel olarak tapınaklarda benzer bir plan veya benzer planlar uygulanırdı. İnsan bedeninin ideal ölçülerini bulan Poliklet. sistem kendini taşırdı. Bir hole girilir. Dor tarzı daha sert görünüşlü.

yeni ürünler vermeye devam ediyordu. akademist gibi kavramlar hayatımıza girdiler. Atina’nın Sokrates’i ölüme mahkûm etmesini hiçbir zaman kabullenemedi ve bu olay tüm felsefesini belirledi. Platon okulunun adını da Platon Akademia koydu. ama insan ahlakı ile toplumun idealleri veya değerleri arasındaki ilişkiye odaklanmışlardı. neyin yanlış olduğunun kentten kente ve toplumdan topluma değiştiğini söylemişlerdi. Sofistler ve Sokrates. Mantığımızı kullanarak bu normlara erişebiliriz demişti. İlk eseri olarak ta Sokrates’in büyük jüri önünde yaptığı müdafaasını yayınladı. Toplumda geçerli olan değerler ile ideal değerler veya doğru değerler arasında büyük çelişkiler olabiliyordu. Yani. Onlar da mutlak ile değişen arasındaki ilişkiyle ilgilenmişler. doğal bilimden çok. Platon. 145 . O günden sonra akademi. neyin doğru. insana ve topluma yönelik düşünmüşlerdi. 29 yaşındaydı. doğru ve yanlış kavramları değişiyordu. Sofistler.İnsan Aklı Atina’da filozofi gelişmeye. M.427 ile 347 yılları arasında yaşamış olan Platon.Ö. Mutlak ve değişmez olarak Tanrı’da mantığımızdır. matematik ve beden eğitimi dersleri veriliyordu. mutlak yani değişmez olanla. Platon’u meşgul eden esas konu. Platon Atina yakınlarında kendi okulunu kurdu. bir Yunan mitoloji kahramanı Akademos’dan geliyordu. Akademia’da felsefe. değişen arasındaki ilişkiydi. Platon okulunun bulunduğu yerdeki koruluğun adı. Sokrates’e göre doğru ve yanlışı belirleyen. Uzun süredir Sokrates’in öğrencisi idi. mutlak ve zamandan bağımsız kurallar vardı. Sokrates baldıran zehri içip kendini öldürmek zorunda kaldığında. Sokrates ise bunu kabul etmemişti.

Biri. Platon bu biçimlere idea'lar diyordu. ruh geldiği gerçek yuvaya özlem duyar. Platon’un idea öğretisiydi. 146 . Eros. gerçek yuvasına sevgi dolu bir özlem duyar. İnsanlar. kesindir. Matematik ilişkileri değişmez. Ancak. yaşanan olayların. İkincisi idealar dünyasıdır. fiziksel olmayan. algılanan her şey önemsizleşir. Aklımızın kavradığı idealar mutlak ve değişmezdir. mutlak ve değişmez örnek biçimler bulunuyordu. Duyu organlarımızla. hayvanlar ve tüm canlılar ölürler. Duyular dünyasında hiçbir şey var değildir. Böylece ruhlarının ölümsüzlüğünü de unuturlar. İşte bu. Peki. formlar ve idealler öğretisi. vücut hapishanesinden kurtularak. sevgidir. insanlar gölgelerde yaşamaktan hoşnutturlar. her meşe veya her köpek birbirinden farklıdır. Platon. hem doğaya. meşeyi meşe yapan. Ancak insanın ölümsüz bir ruhu da vardır ki. meşe veya köpek olarak doğarlar. Platon felsefesini oluştururken. daha önce bahsedildiği gibi Çin'deki uygulamaydı. işte böyle bir yaşamdır. yani idealler dünyası olduğunu söylüyordu. Yani insanı insan. Aklımızla bildiğimiz konularda kesin bilgiye sahip olabiliriz. Ruh maddesel olmadığı için idealar dünyasına girebilir. aklımızla ulaşabiliriz. Bu dünya hakkında bilgilerimizi. bir biçim(form) vardı. Bu dünya hakkında kesin bilgilere. Platon. yeryüzündeki toplumların büyük bir kısmı. Ama bu bilgiler mükemmel değildir. duyular dünyasıdır. Platon’a göre insanlar ikili bir yapıya sahiptirler. ancak mutlak ve değişmez olan bir şey. Bu dünyada ve doğada gördüğümüz olayların arkasında. Duyular da vücudumuzun parçalarıdır. Hiçbir şey sonsuza kadar varolmaz. ruhumuzda ufak kıpırdanmalar başlar. İnsanın arkasında insan idea'sı. Değişen bir vücudumuz vardır. Platon. mutlak biçimlerin (formların) ya da ideaların birer gölgesidir. Ama yine her şey mutlak ve değişmez bir biçimden (form) doğardı. Ruh. kesin bilgiye nasıl ulaşabiliriz. Bu andan itibaren. Platon’un ideal yaşamı. onlar hakkında kesin bir bilgiye sahip olamayız. Yani ruh. her şeyi ikiye ayırır. idealar dünyasına döner. yaşadığımız dünyanın arkasında bir başka gerçeklik olduğunu. doğada görüp dokunabildiğimiz her şeyin değişken olduğunu söylüyordu. Platon'un. doğadaki biçimleri algıladıkça. Bunlar hakkında olsa olsa bir takım düşüncelerimiz ve ipuçlarımız olabilir. Buna ancak aklımızın yoluyla varabiliriz. değişen arasındaki ilişkiye bakarken. Değişmeyen ana maddeler yoktu. Platon buna Eros der. Ruh önce idealar dünyasında vardır. Doğadaki her şey. bir şeyler ortaya çıkar ve sonra kaybolup gider. Böylece bir süreç başlar. Bu şu demekti: tabii ki her insan. yukarda gördüğümüz gibi. bu ruh aklın yuvasıdır. hissettiğimiz her şey zamanla yok olacak maddelerden oluşmuştu. Bu gölgelerin birer sahibi olduğunu düşünmezler. ancak hepsi insan. Platon’a göre her şey böyle sürekli değişirken. Şaman dininden miras kalan bir inanç olarak. Ruh idealleri unutmuştur. hem insana ve hem de topluma bakıyordu. Duyup. Gölgeleri asıl sanırlar. Sonra bir vücuda girip yerleşir. Bu dünya hem kişiden kişiye ve hem de kendi içinde değişir. Aklımızla bildiğimiz konulardan biri de matematiktir. Platon. Ruh vücuda girer girmez mükemmel ideaları unutur. Bunun en çarpıcı uygulamalarından biri. etrafımızda hislerimizle algıladığımız her şeyin geçici olduğunu ve değiştiğini söylüyordu. bu çok eski felsefi görüşün bir ifadesidir.mutlakla. beş duyu organımızı kullanarak elde ederiz. değişirler. mermer gibi cansızlar da eskiyip. meşenin arkasında meşe idea'sı vardı. Bu kıpırdanmalarla. göksel dünyada yer alan olayların bir tekrarı olduğuna inanıyorlardı.

nelerin tartışıldığını daha iyi anlamak için. İyilik İdea’sı Tanrının kendidir. adil bir devlet de uyumlu olmalıdır. En tepede sonuncu İdea vardır ki bu iyiliktir. yasalar devletini tanımladı. köylü. Onlar. Tanrı’ya benzemeye çalışmaktır. Filozoflar (Yargıçlar) devleti yöneteceklerdi. ideal devleti anlatır. Daha önce de söylediğimiz gibi Platonun devleti üç sınıftan oluşuyordu. Bu devlet insan vücudu düşünülerek modellenmiştir. böylece el birliği ile daha fazla üretim yapardı. öğrenildikçe erdemlileşilir. Platon devletin filozoflarca yönetilmesi gerektiğini söyler. erdemli olmanın yolu ondan kaçmaktan geçer. Devlet. Ama Platon durmadan kadının da eğitilip. Gerçeği aramayan iki varlık vardır: Tanrı ve bilgisiz insan. Zengin olan işini bırakır ve devlet zayıflardı. aklı malında olan daha iyi üretim yapardı. cesaret kalbin adaletidir. kadın da erkekle aynı mantığa sahip olur diyordu. Sağlıklı bir insan nasıl dengeli ve uyumlu ise. kişilerin eline bırakılamayacak kadar önemli buluyordu. gerçek sanılan varlıklardan çok daha gerçektir. Bu idea’lar gittikçe genellenerek tepeye doğru çıkarlar. Halkın ise malı olmalıydı. iyiliğin karşıtıdır ve bu nedenle yok edilemez. Aşkı da devlet düzenleyecekti. İlk iki sınıfta isteyenin isteyenle sevişmesi yasaklanmıştı. Göğüs. Bilgelik aklın adaletidir. Baş. Platon aileyi ve özel mülkiyeti de ret ediyordu. ölçüp biçecek.İdea’lar. o kadar iyi bir devlet ortaya çıkar. askerlere evlenip aile kurmak yasaklanmıştı. ölçülülük duyguların adaletidir. Platon Devlet adlı kitabında. Platon devlet yönetimi açısından kadın ve erkek arasında bir fark gözetmiyordu. Platon daha sonraları. Bu devlette kadın yine geri itilmişti. bilgisiz ise tam dışında olduğundan. Halk (zanaatkâr. Çocuklar ilk iki sınıfta 147 . Kötülük. Mülkiyet hakkı.. Bir devlet ne kadar mantıklı yönetilirse. askerlerin mülkiyet hakkı yoktu. Bir kadını da alır eğitirsen ve onu ev işlerinden uzak tutarsan. Adalet erdemin ölçüsüdür. erdemli olur ve Tanrı’ya yaklaşır. devletteki yöneticilerdir. Üretici ise aile kurmalıydı. Tanrı tam içinde. Yukarıdan gelen ışıkla aydınlanmış olan insan. Malı olan kişinin aklı malında olacağından. ne de yöneticilik. . Askerler devleti koruyacaklardı. Filozoflarla. Platon’un devletini anlatırken. Devlet veya kent ise ancak akılla yönetilebilirdi. Yani herkesin kendi yerini bilmesi gerekir. nasıl düşünüldüğünü. M. erdemli olmaya çalışmak. Bunun anlatılmasında amaç. Karın ise tüccarlar. Kötülük var olduğundan. zanaatkârlar ve köylülerdir. zaten. ideal devletten bir kademe aşağıda olan. Çocukları yetiştirmek devletin görevi olmalıdır diyordu. Adalet Tanrı’ya ait bir iştir. Bu da adil olmak demektir. devleti besleyebilsinler diye sadece halka tanınmıştı. gelecek kuşakların sağlığı açısından uygun görürse çiftler sevişebilecekti. yetiştirilmesini vurguluyordu. kötülükten uzaklaşır. İdealar bize dışarıdan gelmezler. İnsan adaleti gerçekleştirdikçe. Platon’da ışık düşünceyi temsil eder. her ikisi de gerçeğin farkında değildir.. Yasa devletinde özel mülkiyeti ve aileyi bireye bıraktı. insan düşüncesinin geldiği aşamayı anlamaktır.Ö. Çocukların eğitimini. Işığın kaynağı İyilik ideası olan Tanrı’dır. herkesin içinde yaşadığı ve çok iyi bildiği devlet gibi bir kurumun ideal yapısını Platon’dan dinleyelim. Çünkü ailesi olan kişinin aklı ailesinde olacağından gereği gibi yöneticilik ve askerlik yapamazdı. Ama kimsenin zengin olma hakkı yoktu. ne askerlik yapabilirdi. devletin askerleridir. beynimizdedir. Aydınlandıkça öğrenilir.) devleti besleyeceklerdi. Bu nedenle. gerçeğin tek araştırmacısı yani filozoftur. V ci asırda. Yargıçlarla. tüccar.

Ailelere sadece toprağın zilyetliği verilmişti. Aslında bu iki güç de aynı şeydir. Devletin malını da alır. eğri adam çok alır. Haksızlık sonucu başarı ve kazanç gelmişse toplum bunları alkışlar. Güçlünün çıkarı uygar olmayan toplumlarda kaba kuvvetle. atalara. ya da gizli yapılmalıdır. Aileleri verilen toprakların mülkiyeti devletindi. nüfus dengelenecekti. Bundan 25 asır önce. rezil olur. zor kullanmaktan doğmuştur. tartışıyor. İnsanlar eğriliği. Doğruluk onun devlet malından faydalanmasına engeldir. Doğruluğu nedeniyle. Değişik konular üzerinde gelinen seviyeye ışık tutması için. kendileri eğriliğe uğramaktan korktukları için yaparlar. Her sınıf kendi işini yapacak. eğitecekti. 5040 sayısı korunması gereken bir sayıydı. Doğru adam çok. Erdem güçlünün işine gelendir. hak ve haksızlığı da onlar belirler. Mal sahibi olabilen halk da. Çünkü güçlünün ölçüsü sadece kendi çıkarıdır. miras babadan büyük oğula kalıyordu. Tanrılara. toptan alır. Tanrılar. soyguncu. kimse diğer bir sınıfın işini yapmaya çalışmayacaktı. Ayıplanan haksızlıklar küçük veya hemen sırıtan haksızlıklardır. rüşvet ile kandırılamazlardı. Hak. yine Platon’un kitaplarından. en önemli yurttaşlık göreviydi. cinlere inanılacaktı. hısımlarını gücendirir. Haksızlık yapılacak ise bu ya büyük ölçüde. Doğru adam. mutlu adam denir. Yöneticiler çocuk doğumlarını kontrol ederek bu sayıyı tutturmaya çalışacaklardı. Zorbanın yaptığının azını yapan küçük adam ceza görüp. doğru olmayanın karşısında zararlı çıkar. eğri adam az vergi verir. Her şeye rağmen nüfus artarsa. Ona. Tanrı’nın malını da alır. hemen yöneticilere haber vermek zorundaydılar. 148 . Diğer çocukların baba malları üzerinde herhangi bir hakkı yoktu. aynı zamanda onu köleliğe sürükleyen adama bu adlar verilmez. kişiler arasında yapılan tartışmalara bakalım. doğruları bulmaya çalışıyordu. Ona hırsız. Doğru adam az. başkalarının mallarını azar azar değil. Her düzen güçlünün işine geldiği gibi kurulur. muradına ermiş. yağmacı denir. doğru kendini işine vereceğinden evine bile bakmaz olur.devletindi. Her bölgeye. bu nüfus kolonilere yollanarak. Eğriliğin son merhalesi zorbalıktır. Herkes birbirini gözetlemekle görevliydi. Toplumu da güçlülerin yönetmesi doğa kurallarına uygundur. Haklıyla haksızı kanunlar ayırır. okutacak. insan toplumu konuşuyor. Topluma aykırı davranış sezenler. Ama yurttaşının mallarına sadece el koymayıp. Bir eğriyle. her işte. Zorba. Kanunları güçlüler yaptığından. atalar ve cinler kötülüklere göz yummazlardı. Bu. Toplumlar başarıya bakarlar. bir doğru devlet yönetimine gelse. eşit toprağı olan üçüncü sınıftan 5040 aile yerleştirilecekti (bu sayı Pythagoras’ın 1x2x3x4x5x6x7 = 5040 kutsal sayısıdır). Devlet onları büyütüp. Dinsizlik en büyük suçtu. Tek gerçek güçlü olmaktır. yani aileler kullanma hakkına sahiptiler. Kent devleti on iki bölgeye ayrılacaktı. Almaya gelince de iş tersine döner. uygar toplumlarda kanun gücüyle sağlanır.

alınan kararları durdurabiliyor. pleb olmak ortadan kalkıp.Ö. daha önce ödenmiş faizlerin borçdan düşülmesi usulü getirildi. köylüler mesafe ve iş nedeniyle kolayca gelemediğinden. satabilir ve hatta ortadan kaldırabilirdi. Siyasi olarak ta. Bu kanuna göre. Comices tributes toplantılarına. majistralardaydı. savaş esirleri. Patrici ve pleblerin üst tabakalarından doğan yeni aristokrasiye ise soylular (nobilitas) dendi. Üç meclisin varlığı da Comices Tributes. Bunların mülkiyetine sahip olanlar. kentin yoksul halkı anlaşılmaya başlandı. halkın iradesini saptırmak için yeterli idi. faiz tavanı % 10 ile sınırlandı. 326 yılında. 357 yılında. borç için kölelik kaldırıldı ve eski borç köleleri azat edildi. kliens. ilke olarak servete bakılıyordu. Licinia ve Sextia kanununu kabul etti. Bunlar. Roma vatandaşlarını halk kabul edersek. dinsel olarak. Kamu görevleri karşılıksızdı. senato. servetlerine göre birbirinden ayrılıyorlardı.Ö. comices centuriates ise. Romalı özgür yurttaşlar sınıfının yanında. Borçlular için ise. M. Romalılar gibi. O tarihten sonra pleb deyince.Ö. haydut veya korsanların kaçırdığı insanlardı. özgürlükleri zorla alınmış kişilerden oluşan köle sınıfı vardı. M. karar alınmasını önleyebiliyor ve hatta meclisleri bile dağıtabiliyorlardı. böylece patricilerin tekeli sona eriyordu. Biz de. Son olarak ta.Roma vatandaşı Roma kentinde. yıllık iki konsül seçimi getirildi. Roma cumhuriyeti halkın iktidarıdır diyebiliriz. Diğer bir meclis olan. Ayrıca. yerine biri pleb olan. onları. yüksek majistralar fala baktıklarından. Sadece bu bile kamu görevlilerinin zenginlerin yapabilecekleri bir görev olduğunu göstermektedir. konsül yetkisindeki askeri halk temsilciliği kaldırılıp. M. Comices Curiates. Majistralık tekelini elinde tutanlara dışarıdan kimse gelip karışmasın diye bir dizi önlem alınmıştı. uzun mücadeleler sonunda. değiş tokuş edebilir. Yönetim gücü. köleleri hesaba katmadan. tek bir sınıf ortaya çıktı: Romalı özgür yurttaşlar sınıfı (cives Romani). 149 . Yurttaşlar artık kökenlerine değil. Majistraların önerisi olmadan halk meclisi karar alamazdı. Roma yurttaşları da kendi içlerinde sınıflara bölünmüşlerdi ve iktidar halkın iktidarı gibi görünse de aslında zenginlerin iktidarı idi. tüm yurttaşlar kamu topraklarından yararlanabileceklerdi. toplantılar. orta ve büyük toprak sahiplerinin denetiminde gerçekleşiyordu. Böylece. Comices Centuriates. Roma’da patrici. 367 yılında. Majistralar ise ancak küçük bir aristokrat sınıfın arasından çıkabiliyordu. Ama bu da tam doğru değildir. Konulan bir başka önlem de. Köleler için Roma hukukunun kullandığı deyim “ Köle veya başka bir hayvan “ idi.

Bu da komutanları. Roma. Roma senatosu demekti. Hazine senatonun elindeydi.bir önceki görev yapılmadan. tüm İtalya’yı fethetti. Senato ön onayı olmadan. halk meclisine yasa önerisi götüremiyordu. Süvariler de toprak sahiplerinden seçilirdi. ordu ancak toprağı olanlar yani köylüler ve büyük toprak sahiplerinden oluşuyordu. bir üst görevin yapılamaması idi. Diğer taraftan. askeri bir devletti. geliri ne olursa olsun. örneğin. en fazla toprağa sahip olanı. ancak 43 yaşından sonra konsül oluna bilinirdi. dış görevleri senato veriyor. İtalya’daki kentlerin en önemlisi. en kalabalık olanı. Böylece. hiç bir majistra. Majistralar arasında görev dağılımı yapan. Roma. Roma ordusu da köylü bir orduydu. 150 . antlaşmaları senato onaylıyor veya reddediyordu. ancak süvarilerin toprakları daha büyüktü ve saygınlıkları nedeniyle şövalye lakabını taşırlardı. senatoya bağlı hale getiriyordu. Ayrıca çeşitli görevlere ilişkin yaş sınırlamaları vardı. Aslında Roma demek. orduya savaşçı olarak alınmazdı. senatonun emri olmadan ordu için en ufak bir harcama yapılamazdı. raporları inceleyip onaylayan da senatoydu. Toprak sahibi olmayan. yukarıdaki yetkilerle donanmış senato. Orta İtalya’dan başlayarak. Ordusunun niteliği açısından ve zengin pleblerin yöneltişi ile saldırgan bir politikayı benimsedi. Roma cumhuriyetinde tüm kurumlardan daha ağır basıyordu. Yabancı elçileri senato kabul ediyor. sosyal ve siyasi örgütlenişi en ileri olanı idi. Yani. doğrudan. Böylece.

Ö. Pers istilasına karşı. Roma askeri açıdan da kendini toparlamıştı. M. Böylece dış dünyaya adım atmış oldu. Filip. Darus’un (Dara) İskit seferi sırasında Pers imparatorluğuna bağlanmıştı. Bu sıralarda. haraç vererek ve bir süre işkâl altında kaldıktan sonra kurtulan Roma.Ö. 23 yaşında olmasına rağmen. Ama her Makedonyalı gibi. 18 yaşındayken. bu devleti yabancı kabul etmişler ve kendi aralarına sokmamaya çalışmışlardır. II. Makedonya tekrar huzura. II. sınırlarını genişletip. Thebai’den. M. Filip’in. Makedonya’yı güçlendirdiler.Ö. 359 yılında. Ta Etrüskler zamanında başlayan Kelt istilasından. M. üç yıldır esir tutulduğu Thebai kentinden. 356 yılında Makedonya'nın başkenti Pella'da doğdu. I. Onu ancak. Makedonya kralı II. Greklerce benimsenmiş ve Olimpiyat oyunlarına çağrılmaya başlanmıştır. İtalya’da. Makedonya ve Trakya. 386 yılında ölünce. ülke kargaşa içine düşmüş ve bu iç çekişmeler 40 yıl sürmüştür.Ö. Bu başarı. M. 354 yılına gelindiğinde. iyi bir devlet adamıydı. Devamlı bir ordu kurdu.Makedonya Bugünkü Makedonya’da kurulan Makedonya krallığının başında Argeadlar bulunuyordu. daha önce anlatıldığı gibi. şartlanmıştı. 365 yılında. Filip’in oğlu İskender M. başkent Aigai’den Pella’ya taşınmış. Makedonya’ya. Kral Arkhelaos zamanında. askerlik sanatı hakkında çok şey öğrenmişti. Arkhelaos. Patrici – Pleb mücadelesinden Özgür Roma Vatandaşları çıkmıştı. Başa geçen ilk krallar. Kısa bir sürede kuzey Ege’ye sahip oldu. M.Ö. 600 – 700 yıllarında. Thebai’yi hakir görüyor. Yunan kent devletleri. kurulduğu tahmin edilir. doğru öngörülerde bulunuyordu. bayındırlık hizmetleri yoğunluk kazanmış. Yunanistan’da süre gelen mücadeleye doğrudan katılabilme imkânı verdi. Makedonya’ya dönmüştü. dışdaki bir savunma gücü olarak görmüşlerdir. Orduyu devrin en ileri silahları ile teçhiz etti.Ö. Kuzeydeki Amfipolis’i ve onun yanındaki altın madeni yataklarını ele geçirdi. başlangıçta. güney Apeninler bölgesinde Osca dili konuşan Samnislerle anlaşarak. Roma. Bu krallığın. Bu ise. Ama zamanla bu krallık da. Filip’in tahta çıkması ile kavuşmuştur. Atina Isparta çekişmesinden de faydalanarak. M. sadece Atina’yı uygar ve hatta uygarlık kurucusu sayıyordu. II. uzun bir süre içine kapanık yaşadı. 479 yılında bağımsızlığını kazandı. kültürel faaliyetlere önem verilmiştir. Kültürel faaliyetlerin artması ile de Grek dili ülke içinde yayılmaya başlamıştır. 151 .Ö. Thesalia birliği başkanı olmasını sağladı. Disiplini ön plana aldı. bir birlik oluşturdu. Bu süreyi siyasi yapılanmasını özgün bir kesite getirerek değerlendirmişti.

Makedonya’ya yandaş güçler çatışmaya başladılar. Troya prensi Hektor. Sonuçta İskender’in eski çağ Yunan efsanelerine büyük bir ilgisi oluştu. Onu. Artakserkses. gerek yaşadığı çağın gelenekleri.İskender’in annesi Tanrılarla. Yunan efsaneleri. Filip. Achilles’de yenilmez bir kahramandı. Çocukluk arkadaşı Hephaestion ile birlikteliği Hephaestion’nun 324 deki ölümüne kadar sürdü. Perinthos kuşatmasını kaldırarak. Oğlunu. İskender ordusuyla gidip bu ayaklanmayı başarıyla bastırdığında 16 yaşındaydı. Öyküye göre. Troya’da. Atina ile anlaşarak. kendisine başka bir at seçmesini söyledi. M. İskender’in babasına hediye olarak getirmişti ve tam 338 kilo altın değerindeydi. Achilles’in tek zayıf yeri topuğuydu. Filip. Sonra onun üzerine 152 . kahramanlık destanları ve Tanrılara ait mitlerle dolu öykülerle büyüttü.Ö. Euripides'in oyunlarından bölümleri ezberden okumayı sever oldu. 340 yılında II. Filip. Boğazlar çevresinde ve Gelibolu’da Atina’ya yandaş güçlerle. Achilles ile düello ettiğini sanarak. edebiyat ve felsefe öğretirken. İskender. Tabii bu gelişme Atina’nın işine gelmiyordu. gidersen orada öleceksin ama adın daima hatırlanacak “ dedi. Tarihin efsanevi eşcinsel figürleri olan Akhilleus (Achilles) ve Patroklos arasındaki bağlılıktan İskender’in çok etkilendiği söylenir. Bu esnada. Yanında kuzeni ve sevgilisi olan Patroklos’da vardı. Pers İmparatoru III. İskender'in silahlı ve silahsız savaş eğitimini 13 yaşındayken başlattı. devlet yönetimiyle ilgili de bilgiler veriyordu. II. Onun kaybı İskender’i çok sarsacaktı. eski çağın efsane kahramanları Akhilleus (Aşil) ve Herakles'in soyundan geldiğine inandırdı. gitmemesi konusundaki kehanetini sordu. Achilles (Akhilleus). Helen’i kaçırarak Troya savaşına neden olan Paris de ok ile Achilles’i topuğundan vurarak öldürdü. Babası atın tehlikeli derecede huysuz olduğunu. Akalar Troya savaşına giderken. Boğazlara kadar yayılmış ve Boğazlara el atmıştı. Böylece. Babası II. gizemli uygulamalarla (okült) ve doğaüstü güçlerle çok ilgilenirdi. Adının yaşamasını tercih eden Achilles’de adamları ile birlikte savaşa katıldı. sevdi ve atla konuştu. Achilles (Akhilleus) annesine savaşa gidip. Bu lekesiz siyah atın alnında beyaz yıldız şeklinde bir akıtması vardı. geri çekildi. Patroklos’i. Makedonya’nın Anadolu’ya sarkması önlenmiş oluyordu. Annesi “ gitmezsen çok güzel bir hayatın olacak. dinle. İskender ata hayran olmuştu ve babasından onu istedi. Onunla arasında bir bağ olduğuna inanıyordu. bu atı Tesalya'lı Philonikos. mitolojik bir kahramandır. gerekse annesinin payı olduğu açıktır. Hektor’un kardeşi. İskender atı sevmişti uyarılara aldırmadı. Filip (Philip). Homeros'un İliada'sını ve hançerini yastığının altından hiç ayırmadığı söylenir. Bunu duyunca deliye dönen Achilles Hektor’u düelloya çağırdı ve yapılan düelloda Hektor öldü. Filip’e karşı bir ordu yolladı. Bu gelişmeler üzerine. II. İskender ve Hephaestion bu efsanevi figürleri benimsemişlerdi. İskender’in Hephaestion’a olan bağlılığı gibi bir bağlılığı da atı Bucephalus’a duyduğu bağlılıktı. Homeros’a göre Achilles’in annesi bir tanrıçaydı. İskender’in ileriki yıllarda kendini Tanrı sanmasının ardında. Babası uzaklardayken Trakyalılar da ayaklandılar. İskender’in atı Bucephalus’a duyduğu bağlılık da ömrü boyunca sürmüştür. Aristotle (Aristo) İskender'e bu ayaklanmayı bastırmasını öğütledi. Genç Aristo ona bilim. kendi ve Hephaestion’un arasındaki ilişki ile Achilles ve Patroklos (Patroclus) arasındaki ilişki arasında paralellikler kurmuştu. Aynı zamanda Yunanlı büyük filozof Aristo'dan dersler alıyordu. II. Perinthos (Marmara Ereğlisi) ve Byzantion’u kuşattı. İskender’in güzel kadınlara ve güzel erkek çocuklara tutku derecesinde düşkünlüğü vardı. tıp. onu okşadı. öldürdü. öbür dünyayla.

Makedonya’ya karşı yardım istemişti. 338 yılında harem ağası Bagoas tarafından öldürüldü. ordusunu Boiotia’ya indirdi ve M. Atinalı ölü askerler saygı ile toprağa defnedilmişlerdi. Pers imparatorluğu. M.Ö. Artakserkses. III. Bu savaştan sonra da Makedonya’daki Atina hayranlığını gözlüyoruz.bindi ve at binicisini üzerinden atmadı. 338 yılında. serbest bırakılıp. tam düzen ve dirliği sağlamışken yeniden kargaşanın ve iç çekişmelerin içine düşmüştü. Filip için çok tehlikeli bir hal alıyordu. oğlu 18 yaşındaki Alexandros (İskender). Durum. Ani bir kararla. tüm yarım adaya sahip oldu. Filip M. süvari kuvvetlerine kumanda ediyordu ve çok başarılı idi. Hâlbuki Atinalı esirler. Thebai’yi alışılmış şekilde cezalandırdı ve kente Makedon askeri garnizonunu yerleştirdi. Cephalas = Kafa). Filip. Atina. 153 . Bundan böyle İskender gittiği her yere bu atı da götürecekti. II. Haironeia (Khaironeia) yakınlarında Atina ve Thebai önderliğindeki birleşik Grek ordularını yok ederek. Arnavutçada Buce pela= Dişi At demek olsa da bu atın erkek at olduğu söylenir. kentlerine yollanmış.Ö. bütün Grek dünyasından ve Pers imparatorluğundan. 338 yılından itibaren Yunan sitelerini tek tek ele geçirmeye başladı. İskender ata Boğa kafalı anlamına gelen Bucephalus ismini verdi (Bu = Boğa.Ö. Bu savaşta ve sonraki harekâtta. Makedonya kralı II.

Roma. Filip. Yine bu kongrede özel mülkiyet kutsal ilan edildi. Bu model. Roma tarafından. Bazı Latin kentleri bağımsız olarak durumlarını korudular. Latin kökenli olmayan halklar (Volsci. Ancak oy hakları yoktu. Roma'da görev alamazlardı. Korinthos’ta. sınırlı yurttaşlık hakkı verildi. Campania ve diğerleri) da Roma devletine katılmak zorunda kaldılar. 154 .Ö. 338 yılına gelene kadar. kentlerin birbiri ile siyasi ilişkiler kurmaları da yasaklanmıştı.Municipia M.Ö. Roma'ya askeri yardım yapmakla yükümlüydüler. ilk Latinler üzerinde denenmiş. Barış antlaşmasını imza eden devletler. 337 yılında. Roma yurttaşları ile conubium (başka bir devlete mensup eşle yasal bir evlilik akdetme hakkı) ve commercium (tam anlamı ile yasal koruma altında ticari faaliyette bulunma hakkı) haklarına sahip oluyorlardı. Yunanistan’ı ele geçirmiş olan II. Yenilgiye uğrayan Latin kentlerinden bazıları Roma devletine katıldılar. Makedonya’ya karşı hiçbir harekette bulunmayacaklardı. bir hükümet darbesi yapmak amacıyla kölelerin azat edilmesi yasaklandı. Samnislerin yardımı ile son Latin savaşı kazanıldı. Roma'ya karşı girişilmiş olan savaşlara katılan. tüm kent devletlerinin temsilcileri toplandı ve genel bir barış antlaşması imzalandı. Bu arada. kent sakinleri Roma yurttaşı statüsü aldılar. sadece Roma'ya karşı geçerli idi. bütün toplulukları kapsayacak şekilde genişletmenin yollarını aramaya başladı. tüm İtalya'ya teşmil edilmiştir. Aynı şekilde. Roma'nın çok hoşuna gitti. Bu bir yenilikti. Roma. Savaş sırasında. Roma devletine katılmış olan topluluklar da kendi kimliklerini koruyorlar ve öz yönetimlerini sürdürüyorlardı. Ancak bu kentlerin topraklarının bir kısmı ellerinden alınarak. Roma'ya bağımlı kabul ediliyorlardı. iç işlerinde bağımsız olacaklar ve toprak bütünlüklerini koruyacaklardı. Bu sayede. Yurttaşları. Bu kısıtlı Romalılık hakkı (civitas sine suffragio). M. Toprakların yeniden dağıtılması. Ama bu halklara tam değil. Roma toprağı sayıldılar. kendi kendini yöneten bu topluluklara " municipia " diyordu. pek çok Latin isyanına göğüs gerdi. Genel Birlik Meclisi (Synedrion) kuruldu. bu yarı yurttaşlığı. sonra. başarılı bulunduğundan. Böylece. Makedonya ile Yunan kent devletleri arasında bir savunma ve saldırmazlık paktı imzalanmış oldu. Roma. Yunanistan kent devletlerine karşı ılımlı bir siyaset izledi. 338 yılında da. borçların silinmesi. insan güçleri artıyor ve Roma'nın bir kent devleti olarak temel nitelikleri ve geleneksel kurumlarının bütünlüğü koruna biliniyordu. Ama bu haklar çeşitli kentlerin kendi aralarında geçerli değildi. Sparta hariç. Bu kentler. Bunlar tüm askeri ve mali yükümlülükleri yerine getireceklerdi.

hem kendine karşı olası bir Pers ve bazı Grek kentleri iş birliğini engelliyor ve hem de Satrap isyanları ile zayıflamış Batı Anadolu’yu ele geçirmeği düşünüyordu.Ö. Bu sayede. ilkbaharda 10. II. 336 yılında. II. Ordu Milet'e kadar inmişken. Filip’in etkisi ile Perslerden. Ordu da. Hellespontos’a geri çekildi. Savaş hazırlıklarına başladı. Pers tahtına Darius geçti. geçmişte yapılan savaşların öcünün alınması kararı verildi.Synedrion’un ilk birleşiminde.000 kişilik bir ordu. İmparator Arses’de öldürüldü. M. komutanları Parmenion ve Attalos komutasında. II. Darius. Bu sırada. olağanüstü yetkilerle. Filip’in kızının düğün töreninde öldüğü haberi geldi. Makedonya. Pers tarafında. Hellespontos’u (Çanakkale) geçti. Makedonya tarafından gelmekte olan tehlikeyi fark etmişti ve Pers imparatorluğu kendini korumak için hazırlıklara başladı. 155 . Filip getirildi. Perslere karşı yapılacak seferin başkomutanlığına.

Aristo Aristoteles 156 .

insanların doğuştan akıl sahibi olduğunu reddetmiyordu. Aristo’dan günümüze kadar ki iki bin yılın büyük bir kısmı. Aristoteles’in. Batı dünyasında. psikoloji. Aristo. Aristo’nun herhangi bir sözünü inkâr edenler. at türünün özelliklerinin toplamıdır. Bir dönem. insan ruhunda varolan şeyler.Platon’dan sonra. Aristoteles. Aristo kendinden önceki tüm felsefeyi toplayıp. onları doğru düşünme yöntemi ile eleştirmiş ve kendi sistemini de bu eleştirisel görüş altında geliştirmiştir. sonra. Aristoteles. Aristo’da ise. Ancak. sistematikleştirmiş. botanik. çoğu ders notu şeklinde. Platon’dan ayrıldığı yeri bir örnekle açıklayalım. duyularda var olmayan bir şey bilinçte de var olmaz der.Ö. 334). ayıkladı. bunu hayatları ile ödemişlerdir. 20 yıl öğrencilik yapmıştır.Ö. Uzun bir tarih sürecinde. insanların pek çok at gördükten sonra oluşturdukları bir kavramdı. kendine temel arayan Hıristiyanlık. Yunan dünyasının üçüncü büyük filozofu Aristo (Aristoteles) gelir. oğlu İskender’e ders vermesi için. kanıtlanmış sayılmıştır. Prote Filosofia (ilk felsefe) adlı eserinde. etrafımızda gördüklerimiz. Aristo’nun yapıtlarını tanık gösterirse. Platon için gerçeklik aklımızla düşündüğümüz şeydi. İnsanların ayırt edici en önemli özelliği aklıdır diyordu. Platon’un okulunda. Mantık biliminin kurucusudur. Aristo için. At biçiminin kendisinin ise mutlak ve değişmez olduğu konusunda da düşünceleri aynıydı. eleştirdi ve bütünleştirdi. Makedonya kralının özel hekimliğini yapmıştı. onu Makedonya’ya getirtti. fikir. kavramlara. at veya tavukla birlikte vardır. Atın kendisi ile atın biçimi. İlerde görüleceği gibi. Aristoteles Akademia’ya başladığında. Bu eserine sonradan Metafizik adı verildi. Platon’un Akademia’sına öğrenci olarak yollandı. Makedonya kralı Filip. Aristo. politika bilim dünyasına giriyordu. Thales’den kendine kadar gelen felsefe tarihini çok başarılı ve güvenilir bir tarzda özetlemiştir. Herhangi bir iddia. ama ancak bunlardan 47 si günümüze gelebilmiştir. Atina’ya geri dönerek kendi okulunu açtı (M. sınıflandırdı. gerçeklik duyularımızla algıladığımız şeydir. Platon fikirler dünyasında varolmayan hiçbir şey doğada varolmaz der. Aristo’ya göre at fikri. çeki düzen vermiş ve bu günkü bilimsel tarzı ortaya çıkarmıştır. Platon 61 yaşındaydı. aradığını Aristo’da bulmuştur. Yeni bilim dalları kurmuştu. idealler dünyasında veya ruhumuzda varolan şeylerin yansıması derken. Mantık. Babası Nikomakhos. fikir (biçim. gramer. 170 civarında eser yazmış. 157 . anatomi. Platon’da. 384 ile 322 yılları arasında yaşamıştır. Aristoteles. Platon gibi düşünüyordu. Aristo’nun yazdığı ve söylediği demek olmuştur. Aristo. On üç yaşında Atina’ya. Yani at fikri kendiliğinden varolamazdı. bu noktadan sonra ayrım başlıyordu. duyularımız olmadan akıl boş kalırdı. Aristo. Aristoteles. onun egemenliği ile geçmiştir. gerçek demek. doğadaki şeylerin bir yansımasıdır diyordu. Platon ölene kadar. bilimde kullanılan dile ve bir bilim olarak mantığa. İskender kral olduktan sonra. Tek atın değiştiği ve hiçbir atın ilelebet varolmadığı konusunda. Ancak. Platon. idea) at veya tavuktan önce vardır. Platonun ölümünden sonra. jeoloji. ruhla beden gibi birbirinden ayrılamaz şeylerdir. M. Yani insanların doğuştan gelme fikirleri yoktu. Kendinden önceki bütün bilgileri topladı. Selanik cıvarındaki Stageira kasabasında doğmuştu. Aristo’da at fikri veya biçimi. Hala kullanılmakta olan pek çok terimin yaratıcısıdır.

sınıflandırmaktı. ama birlikteliğin en üst basamağı devlettir. Aristo için yaşanan hayat dengeli olmalıdır. Aristo bir kentin (veya devletin) belli bir nüfusta olması gerektiğini düşünüyordu. bir merdivenin basamaklarına dizilmiş gibiydiler ve en üst basamakta insan yer alıyordu. belli bir düzene sokmak ve raflara yerleştirmek isterdi. Üçüncü ve en iyi devlet yönetimi demokrasidir. bugün bile kullanılmaktadır. Aristo. Diğer bir devlet şekli aristokrat devlettir. Tertip ve düzen insanları rahatlatıyordu. Örneğin. Örneğin. Aristo. Düşünebilmek. 158 . Canlılar. Bu devlet biçiminde üç dört kişinin ortalığı kasıp kavurduğu bir cunta yönetimine dönüşmemelidir. önce doğadaki her şeyi canlı. Aristo. Üçüncüsü ise. Bu tarzı ile mantığı bir bilim olarak kurdu.Aristo. bir gurup aristokrat devleti yönetir. aşırılıklara da karşıdır. Daima bu üç mutluluk birlikte olmalıdır. Bu amaç. neden sorusunu irdelerken. köy olarak. hissedebilme ve hareket edebilme yeteneği de ilave oluyordu. Ama Aristo’ya göre. Sonra canlıları bitkiler ve yaşayan varlıklar olarak ikiye ayırdı. Birincisi arzu ve isteklerin oluşturduğu hayatın mutluluğudur. Ancak bu devlet tipinde de bir tehlike vardır. Tanrı. Yaşayan varlıklara. insan politik varlıktır der. kavramları. doğadaki her şey. arkadaş topluluğu olarak bir arada olurlar. Aristo tek yönlülüğü reddeder. Aristoteles. Fazla nüfusu tehlikeli buluyordu. Bunun için yaklaşımı. yağmur bitkiler büyüsün diye yağar. onları birtakım gurup veya sınıflara ayırmakla olur. bunun için de her davranışın dengeli olması gerekir. İnsanlar aile olarak. izlenimleri gruplayıp. doğada rastladığımız her şeyi sınıflandırmaya çalıştı. böylece. Aristo mutluluğu da üçe ayırır. Ama o hariç. bir amaç yüklemiştir. araştırmacı ve filozof olmanın getirdiği mutluluktur. Devletin başında tek kişinin olduğu monarşiler. Aristo. Bu devlette. Bir at görürüz. yağmura bir görev. Atlar da ortak olan bir şey vardır. Tüm canlılarda gıda özümleme. insanların kavramlarına düzen getirmek isteyen. nedenlere amaçsal bir neden de ekler. doğa merdiveninin mutlak tepesidir. onun verdiği ilk hareketten sonra sürekli hareket ederler. İnsanların mutlu olması tüm yeteneklerini kullanmasına bağlıdır. devleti şöyle sınıflandırır. Aristoteles. tanrısal zekâdan bir nebze taşır. Son olarak ta yaşayan varlıkları hayvanlar ve insanlar diye tekrar ikiye ayırdı. Bu tanrı. Varlıkların yapabildikleri ve yapamadıklarından yola çıkarak. büyüme ve üreme yeteneği vardı. Merdiven basamaklarının en üstünde yer alan insan da. Hangi sonuçların veya kanıtların mantıksal olarak geçerli olduğuna dair kesin kurallar öne sürdü. Aristo’ca bir yaklaşımdır. hareketsizdir. doğadaki hareketi başlatacak bir tanrı olmalı diyordu. Tanrı dünyayı insanlar yaşasın diye yarattı demek. İnsan da üç tür ruh vardı: bitki ruhu. hayvan ruhu ve insan ruhu. Aristo’ya göre bir şeyleri tanımak. İkincisi. şimdiki düşünce tarzımızla.. o günün Yunanistan’ında insanların kendi hemcinslerine karşı ne denli acımasız olduğunu ve Aristo’nun modern düşünceden ne denli uzak olduğunu gösterir. Toplum olmadan insan olunmaz. İnsanlarda fazladan düşünebilme yeteneği vardı. Yönetim kolayca ayak takımının eline geçebilir. sonra bir tane daha. yani hareketi başlatıcının kendi. titiz ve düzenli biriydi. İnsan aklı da sınıflandırılmış bilgiyi daha rahat alırdı. Bu biçimdir. İnsan aklı doğadan öğrendiklerini. bitkiler yağmur yağdığı için büyürler. sonra bir tane daha. Baştaki kişi yetkilerini kendi çıkarına çalıştırmazsa yani devleti kötü kullanmazsa bu devlet iyi bir devlet olur.. “ Kusurlu ya da sakat çocuk yetiştirilmemesi için bir kanun olmalıdır. özgür ve sorumlu bir vatandaş olarak yaşanan hayatın verdiği mutluluktur. cansız diye ikiye ayırdı.

Aristo’nun ölmesi ile Atina’nın öncülük rolünü kaybetmesi neredeyse aynı zamana denk gelir. Aristo. Yaklaşık 300 yıl süren bu döneme genelde Helenizm dönemi denir. Bu yenidünyada Yunan kültürü ve dili egemendir. Atina’dan kaçmak zorunda kaldı ve Euboia Khalkis’e gitti. kültür olarak etkileri devam etmiş. imparatorluğunu kurması ile birlikte batı dünyasında yeni bir çağ başlar. Hatta kadına eksik erkek bile denilebilinir. orada öldü. yetiştiği topraktır. Bir yıl içinde de.Nüfus fazlalığını önlemek için bazı çocuklar bırakılmalıdır (ölmesi için çöp yığınlarına). İskender’in. Kadında bir şeyler eksiktir.Ö. Daha sonraları Roma’nın egemen olmasıyla. Aristo. Ancak. Üremede etken erkek olduğundan. İskender’in ölümünden hemen sonra. İskender’in hocası olarak. batı dünyasında Yunan politik gücü sona ermiştir. 159 . Kadın bu tohumun ekilip. Çocuk erkek tohumunda her şeyi ile hazırdır. Devlet nüfusu için bir sınır belirlenmelidir. onu dinsizlikle suçladılar. “ Aristo kadınlar için de şöyle düşünür. Aristo M. çocuk erkeğin özelliklerini alır. İskender’in sağlığında büyük bir himaye ve serbesti bulmuştu. 322 yılında öldü. Yunan felsefesi rolünü oynamayı sürdürmüştür.

Thera. Antik çağlarda Yunanlılar ve Romalılar pederasti (oğlancılık) sözcüğünü kullanıyorlardı.Ö. insanın var olduğu çok eski zamanlardan beri. Eşcinselliğe karşı tavır. Kral Minos. Rodos gibi yerlere yerleşmişlerdi. erişkinin sperminin gence erkeklik aktarması olarak kabul edilirdi. “ topluma kabul edilme kuralıydı ”. Antik Yunan’da eşcinsellik ya da o zamanki tanımıyla oğlancılık.S. kültürden kültüre ve aynı kültür içerisinde de zamana bağlı olarak değişkenlik göstermektedir. Yunan mitolojisinde sertliği ve adalete saygısıyla ünlü Antik Girit’in efsanevi kralıdır. pederastirinin Girit’ten Sparta’ya yayıldığını. Son zamanlarda yapılan araştırmalar. eşcinselliğin her kültürde ayıplanan bir şey olmadığı. aynı cinsten bireylerin arasında. Antropolojik açıdan ele alınacak olursa.Yunanistan’da eşcinsellik Eşcinsel davranış. 1650–1500 tarihlerine kadar uzanan Minoan (Minoyen) periyodunda artık kurumlaşmış olduğu yönündedir. Homoseksüel sözcüğü Yunanca kökenlidir. arkasında kültürel gelenek de barındıran bir eşcinselliktir.Ö. Yunanistan’da pederastirinin kurumsallaşmasını efsanevi Girit Kralı Minos’a bağlayanlar da vardır. “Aynı cinse yönelim ” anlamına gelmektedir. Eşcinsellikle ilgili olarak değişmeyen ise. Adalara ve Yarımadaya gelen savaşçı kabilelerle taşınmıştı. Girit. 1869 yılında kullanılmıştır. adadaki nüfus artışını kontrol altına almak için pederastiyi tesis etmiştir “ diye iddia eder. bu ilişki biçiminin de var olduğudur. erkek veya kadın. Arkeolojik bulgular ve efsaneler. 1200 civarı). İlk defa M. Bir görüş ise pedastirinin Dor kabileleri ile antik Yunanistan ve Adalara taşındığı iddiasındadırlar (M. Pederastirinin Yunanistan’da gelenekselleşmesine dair çeşitli teoriler vardır. Bu sözcük. Aristo bu konuyla ilgili olarak “… Kral Minos. Adından ötürü bu monarşiye Minoyen denilmiştir. açık cinsel ilişkiler ya da duygusal bağlar anlamına gelmektedir. Bu kabileler Pelepones. kınamadan zorunlu katılmaya kadar değiştiği gözlenmektedir. Teori ne olursa olsun pek az kültürde eşcinsel 160 . Teorilere göre bu gelenek çok eski zamanlardan beri vardır. eşcinselliğe karşı kültürel tavrın. Erişkin erkeğin genç erkekle eşcinsel birleşimi. Girit’teki (Crete veya Cretan) pederastik geleneğin M. Minos “ mutluluk ” demektir ve muhtemelen Firavun veya Sezar gibi sadece bir unvandır. diğer teorilerden daha kuvvetli bir olasılık haline getirmektedir. peşinden kimi Yunan şehirlerince de benimsenerek Yunanistan’a yerleştiğini.

Şarap dağıtan genç erkekler de şiir. Gymnasia’da gençlerin atletik özellikler kazanmalarına ve geliştirmelerine yönelik her türlü faaliyet yapılırdı. Tekli veya çift halinde uzanılabilir. sempozyumlarda.Ö. 630 civarına gelindiğinde ise pederastiri artık bir Dor geleneği olarak biliniyor ve yayılıyordu.b geçirirlerdi. Yarışmalar Tanrıları ve kahramanları onurlandırmak için yapılıyordu. Bu toplantılarda kılık kıyafet.ilişkiler Yunanistan’da olduğu kadar öne çıkarak toplumsal kurallara dönüşmüştür. Antik Yunanistan’da erkekler ortalama yaşamın neredeyse sonuna doğru yani ancak 30 da evlenebilirdi. Bir spor Disk atan Atlet müsabakasındaki başarıyı kutlamak veya şiir yarışmasını kazananı onurlandırmak gibi pek çok bahane ile düzenlenebiliyorlardı. Ama iyi eğitimi. Sympozyum (Sempozyum) ise içkili erkek erkeğe toplantılardı. seksi davranış ve her türlü konuşma serbestîsi oldukça aşırıydı. gymnasia’da (jimnazyum) v. güzel konuşma v. Örneğin Sparta’da yapılan atletizm müsabakalarının genç erkeklerin vücutlarını cömertçe ve gururla sergiledikleri bilinmekte. Spor yarışmaları açık havada ve çıplak yapılıyordu (MÖ 700’lerde çıplak olarak başladı). Bu etkinliklerin pederastiye hem zemin hazırladığını ve hem de pederastiyi beslediğini önemle belirtmek gerekir. Atletik yarışmalar sosyal. Yunanistan’da aristokratik geleneklerden olan gymnasia ve sempozyum etkinlikleri “ en iyi olmanın kuralları “ olarak tariflenmişti. Kölelerin ve flütçü kızların dans ve müzik gösterileri de olabilirdi. erkeklerin günlerini yalnızca erkeklerle geçirdikleri sosyal kurum ve aktivitelerin bolluğu da bu durumu destekleyen bir husus gibidir. Bazen de pederastik bir ilişkinin genç ferdinin sosyeteye tanıştırılması sympozyum düzenleme bahanesi olabiliyordu. Antik Yunanda yüceltilen pederastiri. Öte yandan Antik Yunanistan’da erkekler için evlenme yaşının çok geç olması. Bu toplantılarda sedirler üzerinde yatar pozisyonda yenilir içilirdi. M. ruhsal ve günlük yaşamın parçasıydı. Genelde iyi eğitim almış olurlardı. aristokrasinin kabullendiği yaşam tarzının kültürel ve eğitsel bir parçasıydı. Günlerini kışlada. pederastik ilişkideki çiftler birbirlerine aşırı yakınlık gösterebilirdi. Flütçü kızlar hetaera olarak adlandırılan kibar fahişeler den seçilirdi.b gibi yetenek gösterisi yapabilirdi. başlangıçta. erişkinler ise her konuda konuşurlardı. Mesela Perikles’in sevgilisi Aspasia bir hetaera’ydı. Bu yarışmalarda çıplak vücutlarının yağlandığı da kaydedilmiştir. Hetaera. kültürü hitabet yeteneği ile evini zamanın 161 . Toplantılar tabii ki kadınlara kapalıydı. üst düzeye hitap eden profesyonel eğlendirici ve aynı zamanda da fahişelere verilen addı.

düşünürlerini bir araya toplayan bir kültür merkezi yapmayı becermişti. Tabii ki bu arada, bu
ev, kaliteli dünyevi zevkler sunuyordu.

Pederastinin kurumsallaşmasında birden fazla etki olduğu ve değişik uygulandığı da açıktır.
Bazı bölgelerde örneğin Boeotia’da bir erişkin erkekle genç oğlan, bir çift olarak açıkça
yaşayabilirdi. Elis’te genç oğlanları bu işe razı etmek için hediye vermek adetti. Ama
İonya’da eşcinsel ilişkiler yasaktı.

Pederastik kast yaşamıyla ünlenmiş Sparta’da ise, bir erişkin erkeğin genç bir oğlana aşkı
açıkça yaşanabilecek bir şeydi. Tabiî ki bir takım kurallar vardı. Genç hemen razı olmaz biraz
naz yapabilirdi. Sevgilisi onun gönüllü koruyucusu ve kollayıcısı olurdu. Öncelikle üzerinde
durulması gereken rollerdi. Yetişkin birey yani Aktif (erastes) ve genç birey yani Pasif
(eromenoi) ayrımı vardı ve kurallar buna göre konulmuş ve gelenekler bu çerçevede
geliştirilmişti.

Oğlan ve kendisinden yaşça büyük aşığı arasında kurulacak ilişkinin, toplumun beklediği,
uyulması gereken, belli davranış kalıpları bulunmaktaydı. ” Erastes ” şeklinde adlandırılan
aşıkla, “ eromenoi ” şeklinde adlandırılan oğlanın takınması beklenilen tavırlar vardı. Buna
göre, “ çiftler ’’ ilişkilerine estetik ve ahlaksal olarak geçerli davranışlarda bulunmalıydılar.
Örneğin, eraste, eromenenin peşinden koşmalı, hediyeler vermeli ve coşkulu davranışlarda
bulunmalı, kısaca her yönü ile kur yapmalı, yardımlarda bulunmalıydı. Bunlar toplumun ona
yüklediği ödevlerdi ve ancak bu yolla “ hak ettiği ödülü ” alabilirdi. Sevilen ve peşinden
koşulan eromeneyse, kolayca teslim olmamalı, sevgisini vermeden önce erasteyi sınamalıydı.
Ama bir yandan da aşığının kendisi için yaptıklarına duyduğu şükranı da açıkça dışa
vurmalıydı. Öncelikle belirtmeliyiz ki Antik Yunan’da eşcinsellik ya da o zamanki tanımıyla
pederasti (oğlancılık) “ topluma kabul edilme kuralıydı ”. Erişkin erkeğin genç erkekle
eşcinsel birleşimi, erişkinin sperminin gence erkeklik aktarması olarak kabul ediliyordu.
Böylece erdem de aktarılıyordu. Erdem, cinsel güç yani iktidarı elinde bulundurma ile
ilişkilendirilirdi. Bir başka deyişle etkin olmak (Aktif pozisyon) ile Erdem ilişkili kabul
edilirdi.

Yunanlılar aynı veya karşı cinsle ilişkiyi birbirinden temelde farklı bir davranış veya tercih
olarak hiç ele almadılar. İster kadın ister erkek, önemli olan, bir erkeğin aktifliği ve nefsine ne
kadar hâkim olduğu idi.

Yunanlılar aşkı felsefi boyutta tartışmıştılar (Eros kavramı). Bu tartışma da eşcinsellik de
tartışma konusu olmuştu.

162

Eşcinsellik felsefesi

Öncelikle belirtmeliyiz ki Antik Yunan dünyasında eşcinsellik Eros kavramı çerçevesinde
felsefi boyutlarda tartışılmıştır.

Her tür ilişkisinde ölçülü olmak ve cinsel gücü elinde bulundurmak, bir erkeğin erdemi ve
egemenliği olarak görüldü ve felsefi boyutta uzun uzun tartışıldı. Yunanlılarda eşcinsellik,
toplumsal bir tavır olmasına ve belli toplum kuralları içerisinde yaşanmasına rağmen, bu tür
bir cinsel tercihin, kişinin karakteriyle ilgili olduğu da kabul edilirdi. Erkekler daha keyif
aldıkları hazza göre rahatça davranabilirlerdi. Yapamayacakları şey ise bu konudaki
kabullenilmiş toplumsal kuralları hiçe sayan kaba saba tavırlar sergilemekti.

Yunanlılarda eşcinsellik ya da o zamanki sözcük kullanımıyla oğlancılık, genel bir anlatımla,
felsefenin alanı içerisinde, hazlarla bağlantılı olarak, ölçülülük, uygunluk, nefis sorunu,
eşlerin onuru gibi kavramlar etrafında değerlendirilmekteydi. Hazların kullanımında tutum ve
kuralları içeren bir biçim yaratılmaktaydı. Onlara göre, insanın bir erkeği ya da bir kadını
arzulayabilmesini sağlayan, aynı biçimde, doğanın erkeğin yüreğine, cinsiyetleri ne olursa
olsun “ güzel “ olanlar karşısında duyması için yerleştirdiği iştahtı. İki erkek arasındaki ilişki
belli kurallara tabiydi, hazların ve ahlakın kuralları vardı. Örneğin; Platon’un ” Şölen ” de
değindiği bu ilişki biçimi, herhangi iki erkek arasındaki bir ilişki değildir, yaş ve statü farkı
gözeten bir ilişkidir.

Yunanlı filozoflar eğitimini henüz tamamlamamış ve kesin statüsüne kavuşmamış genç bir
erkekle, toplumsal statüsüne kavuşmuş diğer erkeğin ilişkisini onaylamışlardır. Yaş farkı
statüsel farkın yanında önemsizdir ama pratikte güçlü taraf genelde yaşça da büyük olan
taraftı. Böylece toplumsal kabul ve destek mekanizması genç için işletilmiş oluyordu. Şunu da
hemen söylemeliyiz ki, Antik Yunan, Sparta ve komsusu bir iki kent haricinde, çok erkek
merkezli ve kadınların sosyal hayattan tamamen kopuk yaşadığı bir ortamdı. “ Onurlu “
kadınların tiyatroya bile gitmediği biliniyor. Bu kadar erkek egemen ve merkezli bir
toplumda, herhangi bir erkek (özellikle Sparta'da herkesin asker olduğu bir sistemde ve
Thebes'in son zamanlarında, yine kışla hayatinin çok yaygın olduğu dönemde) hayatının
neredeyse tamamını diğer erkeklerle geçiriyordu. Bütün ideallerin de erkek olgusu üzerinde
döndüğünü düşünürsek, özellikle platonik hayranlıklar çok yaygındı. Kadınlar, genel
toplumsal düşüncede, mecburi bir ilişki olarak görülüyordu. Pederastiri kavramı içindeki
birçok erkek evli ve aile babası da olabiliyordu. Sanırız ki bu insanlar için günümüz tabirleri
uygun düşmemektedir. Onlara eşcinsel yerine olsa olsa biseksüel denilebilir. Çünkü
pederastiriyi bir cinsel tercih sorunu olarak ele almak pek doğru olmamaktadır.

163

Yunanlılar bir erkeğin, başka bir erkeğin güzelliğine vurulmasını normal karşılanırdı. Ancak
bunun dışa vurulmasındaki incelik daima gözetilmeliydi. Eski Yunanistan'da bu tip ilişkiler
genelde antrenmanların çıplak yapıldığı spor komplekslerinde ortaya çıkardı.

Homoseksüel ilişkilerin ister tapınaklarda ister tapınak dışında olsun dışlanan bir durum
değildi. Yunanistan’da erkekler birbirleri için çok sayıda erotik şiirler ithaf ediyorlardı.
Bunlardan birinde “ Bir erkeğin aşkı bir erkek içindir “ denilmektedir.

Mitolojik birçok veri Tanrılar arasındaki ve veya efsaneleşmiş kahramanlar arasındaki erkek
erkeğe ilişkiyi gözler önüne serdiği gibi toplum tarafından kabul gördüğünün işaretidir.
Mezopotamya’nın Gılgamış destanı eşcinsel mitler içinde verilebilecek en eski örnek
sayılabilir. … Achilles-Patrolus destanındaki duygu yoğunluğu da, bu destanın sık sık
hatırlayıp, örneklenmesine sebep oluyordu.

Pederasti, Yunanistan’da mitolojik karakterlere de nüfuz etmişti. Köklü bir gelenek haline
gelmiş adeta kurumlaşmış, felsefesi yapılmış, erastes ve eromenoi karakterleri
şekillendirilmişti. Mitolojide eşcinsel eğilimleri de olan birçok Tanrı ve kahramanla
karşılaşmak hiç sürpriz değildi. Zeus-Ganymede; Poseidon-Pelops; Apollo-Orpheus vs gibi…
Zeus ve Ganymede, pederastik geleneğin sembolüdür. Ganymede’nin eromenoi-pasif,
Zeus’un ise erastes-aktif cinsel karakterleri birçok Antik Yunan yazarı ve sanatçısı tarafından
işlenmiştir. Bu konuyu işleyen heykeller, duvar kabartmaları yapılmıştır.

Aristoteles, insanların çoğalmasını sağlayan kadın
erkek ilişkisini ve aralarındaki aşkı küçük
görmekteydi. Çünkü eksik yaratılışlı kadına
duyulacak aşkın yüceltilmesi mümkün değildi.
Gerçi kadın ve erkeğin çoğalması için çiftleşmesi
gerekliydi ama bu süreç “ aşkın dünyevi bir
biçimiydi “. Bu aşk biçimi; bilgeliği seven
erkeklerin, ulaşmaya çabaladıkları “ göksel aşk “
değildi. Atinalı erkekler, “ cesaret, yüreklilik ve
erkekçe sevgiler aramalı, kendi benzerlerini
sevmeliydiler “. İşte göksel aşk buydu. EROS
kavramı güzellik sevgisiydi. Hakikat sevgisiydi.
Hakikat en güzel olandı. Eros tanrıların insanları
güzele, iyiye, hakikate ulaştırmada kullandığı
güçtü. Diotima Eros’u ölümlü insanlarla ölümsüz
Tanrılar arasında bir aracı olarak tanımlıyordu.
Pederastik ilişkiler Antik Yunanda Eros kavramı
Pedastrik ilişki ile ilişkilendirilip, yüceltildi.

Özetle, Oğlancılık Yunanlarda, topluma kabul
edilme kuralıydı. Bu birleşme ile erişkin erkeğin spermi oğlan çocuğa erkeklik aktarıyordu.
Genç erkek kendisinden daha yaşlı vatandaşa kendini verir, buna karşılık ondan av eğitimi ve
kültür alırdı.

Bir alıntı yapalım; İçkili bir toplantıda konu seksti. Aristophanes, cinsellik hikâyelerinin
ortaya çıkışını anlatıyordu:

164

“ Başlangıçta üç cinsiyet varmış; erkek, dişi ve hermafrodit. O zamanlar insanların
görünüşleri çok farklıymış. Vücutları yuvarlakmış, dört kolları ve bacakları, iki yüzleri ve iki
cinsel organları varmış. Ama bu insanlar çok güçlü oldukları ve tanrıların iktidarını tehdit
ettikleri için Zeus hepsini tam ortadan ikiye ayırmış ve her bir yarının diğeri için özlem
duymasına neden olmuş. Böylece başlangıçta hermafrodit bütünün bir dilimi olan erkek
kadınları, kadın ise erkekleri çekici bulmaya başlamış. Başlangıçta kadın olan bütünün dilimi
olan kadın kadınlara, başlangıçta erkek olan bütünün dilimi olan erkek ise erkeklere
yakınlaşmak istemiş.”

Bu hikâye, Platon’un “ Şölen “ adlı eserinde anlatılıyor. Bu eski eserde tabii ki “ eşcinsel “ ya
da “ transgender “ gibi terimler kullanılmıyor; ama bunlarla ilişkili olgular insanlığın kendisi
kadar eski olduğu görülüyor.

Yunanlarda, eşcinsel çiftte rollerin değişimi söz konusu değildir. Kılların çıkması, farklı iki
cinsel davranışın sınırını belirliyordu. Kentin içinde kılları çıkmış delikanlılar yer alırken,
haremde sakalsız bıyıksız, edilgin erkek çocukları vardı. Hermes örneğin, ya sakalsız ve
cinsel organı sönük ya da sakallı ve cinsel organı sertleşmiş olarak canlandırılabiliyordu.

Hiçbir erkek ve hiçbir kadın sakallı olana arzu duymazdı. Sakallı olmayan güzeldi yalnızca.
Yunanların kesinlikle değiştirilemez olarak kabul ettiği karşıtlık şuydu: bir yanda sakallı ve
sarhoş erastes, öte yanda sakalsız ve ayık eromen.

Erotik Yunan vazolarının çoğunun üzerinde gördüğümüz geleneksel senaryoda eşcinsel aşk
resmedilir. Eşcinsel sevgi, cinsel organı sertleşmiş sakallı erişkinin sakalsız olanın sönük
cinsel organını sıvazlaması ile gösterilir.

Sakalları çıktığı andan itibaren pasif pozisyon özgür Yunanlı erkekler için kesinlikle
yasaklanmıştır. Ancak bu yasağın ne kadar uygulanabilir olduğu konusunda şüpheler vardır.
Örneğin Thebes şehrinin efsanevi eşcinsel grubu yetişkinler arasında da bu seksüel
uygulamaların sürüp gittiğinin iyi bir örneğidir. Kutsal Birlik (Hieros Lochos) olarak
adlandırılan bu 300 kişilik hoplit asker 150 eşcinsel erkek çiftti. Dillere destan kahramanlıkta
savaşan savaşçılardı. Thebes ordusunun seçkin askerleri idiler. M.Ö. 371 tarihindeki Leuctra
(Levktra) savaşında komutan Epameinondas’un Spartalılara karşı kazandığı zafer gibi birçok
zaferler bu birliğin kahramanlıklarına atfedilir.

Araştırmacılar Homeros’un şiirlerinde açıkça pederastik sahnelere rastlanmadığını ama bir
takım mitolojik çağrışımlara yer verildiğini söylemektedirler.

Homeros’un İliyada’sında, Achilles (Akhilleus) ve Patroculos (Patroklos) arasındaki yaş farkı
sadece iki senedir. Aşağı yukarı yaşıt erişkinlerdir. Erastes ve eronomes rollerin
sahiplenilmesi konusunda Homerik geleneğe göre bir fikir birliği yoktur. Homeros’un
Naklettiği bir efsane oldukça çarpıcıdır. Akhilleus saçlarını babası savaştan sağ dönmesi
karşılığında Teselya’daki bir ırmağa adanmıştır. Ama Patroculos ölünce kahraman Akhilleus
saçlarını sevgilisine adayarak keser ve dokuz yıl boyunca uzattığı gür sarı saçlarını bu uğurda
kurban eder ve efsaneye göre de savaştan sağ dönemez.

Eşcinselliğin, doğal bir özgürlükle yaşandığı Antik Yunan’ın ardından, günümüze gelene dek,
tıpkı cinselliğin kendisi gibi eşcinsellik de, baskıya maruz kalmış ve gizliliğe itilmiştir.

165

Yunanistan da. Ağır vergiler altında yaşayan fakir yurttaşların ailelerinin zaman zaman sokaklara düşmesi kaçınılmazdı. Birlikteliklerini seçme hakkı olmadığı gibi istenilen tüm hizmeti de vermekle yükümlü idiler. Porno sözcüğüne kaynaklık eden “ pornai “ ler fahişe sınıfının en altında bulunurlardı. Vergi verirlerdi ve kontrol edilirlerdi En üst sınıftaki hetaeralar ( heterealar) ise diğerlerinden çok farklı idi. v. barlarda çalışanlar gibi. İkinci fahişe tabakası kendi adına sokaklarda çalışan “ bağımsız fahişeler “ di. Müzisyenler. Seksi özgürlük içinde yaşayan Antik Yunanistan’da da bazı tabular vardı.b yi içeren 166 . Yunanistan’da evlenme yaşının erkeklerde ortalama 30 yaş civarı olduğu düşünüldüğünde. 390’lı yıllardan önce de bu tip ilişki olmalıdır. Örneğin oral seks tabu idi. Kadın fahişeliği günlük hayatın parçası ve karlı bir işkoluydu. felsefe. ölümle cezalandırılıyordu. Kadınlara zina nedeniyle ölüm cezası verilemiyordu. Fahişelik yasal olmasına rağmen çok aşağılanan bir işti. bir Atinalı genç erkek için. Bu.Fahişelik Atina’da erkeklerin fahişelik yapması. M. müzik. Bazı hizmetler de bu sınıftan sayılırdı. onun adına çalışan seks köleleriydiler. İş yapamaz durumdaki yaşlı hetaeralar da bazen bu sınıfa düşebilirlerdi. Genelevler ayıplanmaz hatta merkezi yerlerde kurulabilirlerdi. kölelerle yapılan cinsel ilişkinin varlığı belgelerle bilinmektedir. bunu yapan kişinin vatandaşlık haklarını yitirmesine neden oluyordu. bu bir köle veya fahişeden bile istenemezdi. güzel konuşma. Heterealar (hetaeralar) olsa olsa Japon geyşalarına benzetilebilir. dansçılar. Örneğin bir Atinalı bu işi yaparsa vatandaşlık haklarını yitirirdi. M.Ö. Genellikle bir şekilde her şeylerini kaybetmiş ailelerin kadın veya kızları idiler. aynı kişi politika yaparken yakalanırsa. Müşterileri genellikle fakir vatandaşlardan ve gemicilerden oluşurdu.Ö. kadınların zina yapmasından daha yüz kızartıcı bir suç olarak kabul ediliyordu. 390 tarihinden sonra. Bu seks işçilerinin esas kaynağı Barbar olarak nitelendirilen yabancı orijinli köle kızlardı. Bir vatandaşın malıydılar. Yaşlı zengin hanımlara ve erkeklere hizmet veren erkek fahişeler de vardı. Bu işi yapanlar “ khametips ” (yerin dibine geçirilmiş) olarak adlandırılırdı. Yunanistan’da fahişelik bir meslekti. köle ve fahişelerle birlikte olmaktan başka bir şans yoktu. Solon genelevleri narha bağlamıştı. Dans.

kadınlar arasındaki eşcinsellik görsel olarak işlenmemiştir.Ö. Afrodit Tapınaklarında çok sayıda hizmetlinin eski devirlerdeki gibi yaşadığına dair bazı izler vardır. Kanımız odur ki. Yunan haremlerinde ve Roma’da kadınlar arasında göz yumulan bu uygulama. 167 . Periklesin Aspasia’yı finanse ettiği bilinmektedir. M. M. Çünkü erkek eşcinselliği birçok sanat eserinde açıkça betimlenir sergilenirken.S. Ama elle tutulur kanıtlara ulaşmak pek kolay değildir.S. emmek anlamına geliyordu. Musa eşcinsel ilişkide yakalanan iki kızı öldürtür. Lesbiyenlik iki kadının gerek duygusal. Bu tapınak fahişeliğinin Yakın Doğudakiler gibi olduğunu henüz kesin olarak söyleyemiyoruz. Korint’teki Afrodit Tapınağının 100 genç kızı minnettarlıklarını sunmuşlar ve onu çok özel şekilde onurlandırmışlardır. o çağ her türlü aşk ve tutkunun yüceltildiği zamanlardır. V Yüzyılda yaşamış olan Periklesin metresi Aspasia gerek zekâsı. oral seks Lesboslu Yunan kadınlarının uyguladığı cunnilingus’tan (oral seks) kaynaklanıyordu. Ortadoğu haremlerinde lesbienler baskı görürler. Şüphesiz antik çağlarda bu isim kullanılmıyordu. Klasik döneme ait bazılarının adları gayet iyi bilinir. Lezbiyen ilişkilere ait yazılı kaynaklara bakmaktan başka çere de yoktur. Beraber olacakları kişiyi seçtikleri gibi seks için zorlanamazlardı. Kısaca bir cinsel yönelimi ifade eder. erkek rolünü üstlenen partner için kullanılıyor. gerek güzelliği ve gerekse yetenekleri ile ünlenmişti. Üst sınıf erkeklere keyifli ve seviyeli arkadaşlık hizmeti vermek üzere eğitim alırlardı. Sappho’nun şiirlerindeki tutku gerçektir ama homoseksüelliği için dense dense belki denilebilir. Çin ve Heian dönemi Japonya’sındaki şiir ve hikâyelerde lesbien ilişkilere değinilir. 120) Lycurgus adlı eserinde ”genç kızların asil kadınların erotik nesneleri haline geldiğini “ söyleyerek belirtir. Erkek egemen kültürlerde ulu orta sergilenmedikçe pek de önemsenmeyen ve/veya görmezden gelinen bir cinsel yönelim olarak kabul edilmiş olmalıdır. gerekse fiziksel anlamda eşcinselliği olarak bilinir. Özgür ve bağımsız kişilerdi. Yunanistan da kutsal fahişelik olarak da nitelenebilen bazı guruplar olduğunu düşündürecek bazı izler vardır. Bugün için tıp ve psikoloji sözlüklerinde daha spesifik anlam içerse de o devirlerde kullanılan tabir “ tribade ” idi. Bu tabir günümüzde. Ama Sappho kadınlara yönelik cinsel çekimini açıkça sergilediği şiirleri Lesbos (Midilli) adasında sadece kadınlara eğitim verdiği okulu ile konuyu görünür hale getirmiştir. Antik Sparta’da bu eğilimin olduğunu Plutarch’ın (M. Sappho’ya bu nedenle bir erkeksi özellik atfedilmiş de olabilir. Örneğin. sakalı çıkmaya başlayan özgür bir erkek için utanç verici bir iğrençlikti. Bazı hetaeralar çok zengin olmuşlardı. Büyük bir evde zengin bir hayat sürerdi.Ö. 46. Ama erkek eşcinselliğinin detayı hiçbirinde bulunmaz. O devirlerde kadınların doğuştan eksik olduğunu varsayan filozoflar “ ilahi aklın yansıması olan şiir yazma yeteneğinin “ bir kadında olmasını asla düşünemiyorlardı. Anlaşılan bu ilişkiler gizli kapaklı yapılmış olmalıdır. Arap.M. Kadınlar arası ilişkinin özellikle kadınların tecrit edildiği birçok kültürde olduğunu düşünmek mantıklıdır. Lesbiazein fiili.ciddi bir eğitimden geçerlerdi. 464’deki Olimpiyatlarda koşu ve pentatlon şampiyonu olan Korint yurttaşı Xenophon’a. Theodota bunlardan biriydi etrafında birçok kölesi vardı. Fizyolojik olarak da klitorisin daha büyük olduğu ifade ediliyor. Eskilerin kafasında. Tarihin ünlü kadın şairi Sappho’nun yaşadığı Lesbos adasına izafeten sonradan verilmiş bir addır.

babasının öldürülmesini fırsat bilerek. Buna benzer bir olay da İskender ölünce ortaya çıktı. bir bacağı sakat kalmıştı. Kendisi ölünce taht ağabeyinin oğluna kalmalıydı. III. Ordu meclisi toplandı ve yaşı 22 olan Alexandros’u III. Filip. Beklenen. suça iştirak ettikleri gerekçesi ile siyasi rakiplerini ortadan kaldırdı. zaten onu babasının doğal devamı kabul ediyordu.İskender Geliyor İskender II. yetenekli bir yöneticiydi. Filip. Makedon halkı. İskender. Sonunda. Emrinde. başşehir Aigai’de öldürülmüştü. İskender töreyi çiğnemiş ve kendini kral seçtirmişti. Yunanistan’ın bir bütün olarak. deneyimli. disiplinli. ilk iş olarak. örgütlü bir ordu vardı. Alexondros (İskender) adıyla Makedonya tahtına oturttu. İleri görüşlü bir devlet adamıydı. İskender’i kabullenmesiydi. Tahta kardeşi geçmeliydi ama İskender’in komutanları tahta yeteneksiz kardeşinin çıkmasına müsaade etmediler. politika canını da almıştı. iyi yetiştirilmiş. iyi teçhiz edilmiş. tahtı ağabeyinden almıştı. Ayrıca babasından çok 168 . İyi bir savaşçı ve ordu komutanıydı. Yaptığı savaşlarda bir gözünü kaybetmiş. Ama gelenekler böyle demiyordu. Ancak. İskender. III. Babası II.

Böylece.yetenekli komutan ve devlet adamları da kendine miras kalmıştı. Yunanistan’dan başkaldırı haberleri gelmeye başladı.000 piyade ve 1. yaşlı rahibe. Bu af Pindarus’un İskender’in dedesine atfettiği şiire bir teşekkürdü. Yunanistan’ın önemli merkezlerini resmen ziyaret etmeye başladı. tüm Yunanistan’a İskender’in öldüğü söylentisini yayıyordu.500 süvari ile Makedonia’da bıraktı. İskender’in ziyareti sırasında. Boiotia’da belirdi ve her şey sütliman oldu. Ama İskender. Makedonya. Makedon ordusu. 334 yılında yürüyüşe geçti. İskender. Abydos’dan (Aydos) geçilecekti. Thebai önüne geldi. ele geçirdikleri ile yaşayacaktı. Yunanistan. İskender doğu seferini düşünüyordu. Triballer. Makedon ordusu. Ayrıca İskender’in parasal olarak büyük sıkıntısı vardı. Thebai. Getler. Thebaililer henüz liderlik iddialarından vazgeçmemişlerdi. kallem edip. kehanette bulunmuyordu. Pers donanmasının Ege’ye girmesine önlemekti. Perslerle görüşerek. Makedonya’ya baş kaldırdı. ordunun 169 . Örnek olsun diye kenti yerle bir etti (M. felsefede doruğa varmıştı. Yunan anakarasındaki kent devletlerini hizaya getiren İskender. Büyük İskender’in Thebai’yi cezalandırmada oldukça sert olduğu bellidir. Savaşa gerek kalmadan. Diğer kentleri bağışladı. Bunların arasında. Seferde iken. Halkını köle olarak sattı. Keltler ve İllyrialılarla (İlirya şimdiki Arnavutluk) başarılı savaşlar yapıldı. iki ateş arasında kalıp.000 piyade ve 5. Yunan anakarası. II. sana kimse dayanamaz ”. Korint (Korinthos) kongresi. tabii. M. İskender. Muhtemelen arkasında böyle savaşmayı bilen ve başkaldırmaktan asla vazgeçmeyen bir şehir halkını bırakmak istememişti. rahibeye şunu söyletti: “ Oğlum. Ordu. İskender yine yıldırım gibi hareket edip. aniden. Atina Perslerle işbirliği hazırlıkları yapıyordu. İskender. tekrar muti hale gelmişti. Helespontos’a (Çanakkale) doğru. Kendisi de 30. yakın arkadaşı ve iyi bir komutan olan Antipatros’u 12. Persler eğer Yunanistan içinden müttefik sağlarlarsa. ordu ve donanma birleşti. Ama herkesin ödü patlamıştı. ısrarla. 336). bazı kent devletleri. babasına tanınan hakları aynen İskender’e de tanıdı. Atina’da Demosthenes. çok zor günler yaşayacağını biliyordu. arkasında pürüz bırakamazdı. İskender’in gençliğinden faydalanmak isteyen. İskender’in kutsal görevi onaylanmış oldu. Balkanlardaki Trak ve Kelt boyları üzerine yürüdü. Sestos’da (Gelibolu’da Akbaş). Şehrin nasıl yerle bir olduğunu gösteren bir alıntı yaparsak “ Kentin sağlam tek yapısı şair Pindarus’un bir zamanlar yaşamış olduğu evdi… “. Makedon ordusu. Atina’dan önce davrandı.Ö. isyan hazırlıkları yapıyordu. Delfi de vardı. Sefer devam ederken.Ö. Pers ordusu ile karşılaştırılamazdı bile. babasının en güvendiği komutanı Parmenion’u burada. Makadonia’ya bağımlı kentlerin gemilerinden oluşmuş. Perslere karşı yapılacak Anadolu savaşının hazırlıklarına başladı. Makedonia ve Yunanistan’ı sağlama almak için. kıyı kentlerini ele geçirerek. Şehir bir daha toparlanamadı. Ayaklanmanın genelleşebilmesi için de. Ordu kurmak için Perslerden para almıştı. allem edip. Tuna nehrine kadar ilerledi ve hatta bazı yerlerde Tuna’yı geçti. Kentindeki Makedonya garnizonunu kovdu. 160 gemilik bir donanması vardı. Tanrı Apollon’un sözcüsü. Makadonia ordusu sayısal olarak.000 süvariden oluşan ordusu ile hareket etti. Karşıya. Ve böyle bir oluşuma fırsat vermeme kararlılığındaydı. Filip ve Büyük İskender’le yükselişe geçerken. İskender’in başlangıç stratejisi.

Akhilleus’a. Anadolu’ya kolayca geçti. Nara burnu yakını). Kurbanlar keserek. Geçmiş olaylar. tiyatro oyunu sahnelendi. Şimdi. yürüyüşe geçti. Troya savaşlarından kaldığı söylenilen bir kalkanla. kentte oturanlar vergilerden muaf tutulacaklardı. İskender Achilles için bu ritüelleri yaparken Hephaestion da Patroclus için tören yaptı. iki kola ayrılan ordu. sahnede tekrar hatırlanarak. ordusunun yanına döndü. Troya’da törenlerini ve ziyaretlerini bitirdikten sonra. Lampsakos (Lapseki) üzerinden. Troya’yı ziyarete gitti. Abydos’a. Patroklos’a ve Aiaks’a atfedilen mezarların başında kurban törenleri düzenlendi. İskender. burada geçen efsanevi olayları dinleyerek büyümüştü. zırh vardı. Troya şehrinin tekrar imar edilmesini buyurdu. karşıya. Abydos’da (Aydos. 170 .Anadolu’ya geçişi denetlemesi için bıraktı. yâd edildi. İskender. doğuya doğru. bir anlamda onlarla özdeşleşiyordu. çelenkler koyarak bu kahramanlara saygılar sunuldu. çocukluğundan beri. Homeros’un anlattığı eski kale yakınında bulunan İlion kenti törenle ziyaret edildi. Homeros’un kahramanlarının gölgeleri arasında dolaşırken. Bundan böyle. yanına seçkin birkaç birliğini alarak. Makedonia ordusu. burada. bundan sonra gideceği her seferde. Troya’da bir dizi. yanında bir tılsım gibi taşıdı. Kendi ise. İlion kent tapınağında. her Yunanlı çocuk gibi. bunları tapınaktan alarak.

Makedon ve Pers orduları. İskender’e. çatışmaya girdi. yapılacak savaşın planları üzerinde tartışıyorlardı. İskender'in “ arkadaşlarım ” dediği. başlarında İskender olmak üzere Makedonya süvarileri. Bir kargı darbesi. Spithridates. onu yaralayamadı. boşaltılan yerler yakılacak ve bu şekilde Makedon ordusu yavaş yavaş güçten düşürülecekti. Makedon falanksları. onu mızrakladı. Makedon ordusunun silah. Ayrıca.Granikos savaşı Bu sırada. İskender.000 ücretli Grek (içinde Grek kent devleti vatandaşlarının da bulunduğu Ön Anadolu halkları) piyadesinden oluşuyordu. Makedon ordusu. kendi asillerinden oluşan atlı birliklerini. Pers ordusu savaş düzenine girmiş. ordusunun seçkin savaşçılarından oluşan. Persler çoğunluktaydı ama Makedon falanksları çok disiplinli. başındaki miğferi yardı. iki süvari birliği. bu öneriyi kabul etmeyerek. nehri geçmiş. Pers ordusunun mevzilendiği Granikos nehrine. İskender’in dadısının oğlu Klitos. şiddetle. Bu savaş karmaşık manevralar ihtiva etmemesine rağmen. eğitimli ve teçhizatlıydı. fark edilir kılıklar içindeydiler. Komutan Parmenion. göğsüne geldi. nehri çaprazlama geçmeye başladı. kendi ordularından üstün olduğunu dile getiriyordu. savaşı yarın güneş doğana kadar ertelemesini önerdi. İskender’e. teçhizat ve disiplin açısından. karşı karşıya geldiler. Ama bu değerli öneri ve taktik. İskender’in başına balta ile vurdu. İskender. çekilerek müdafaa savaşı yapılmalıydı. sık saflı büyük bir kitle halinde duruyordu. Makedon atlılarının önüne çıkardılar. Pers ordu komutanları ve satraplarca kabul edilmedi. yandan yaptığı saldırıda. Bu arada. ama zırhına takılıp. hat halinde. Pers donanması Makedonya’ya çıkartma yaparak. Bu tartışmada Memnon. Persler durumu anlayınca. Nehrin kaygan yamacı aşılır aşılmaz. Geri çekilinirken.000 süvari ve 20. Lidya vali ve başkomutanı Spithridates ve kuzey Frigya genel valisi Arsites vardı. ama kafasına saplanamadı. her yerden fark ediliyordu. Pers kralı Dara'nın (Darius) iki yardımcısı. Savaşın sonucunu komutanların durumu belirledi. Pers atlılarının başında. İskender’e ikinci darbeyi vuracakken. Komutanlar. dört bir yandan saldırılar oluyordu. başlığındaki büyük beyaz tüyler nedeniyle. bire bir. öğlen saatlerinde vardı. Ona göre. fiilen birbirine girmişlerdi. ilk çağ klasik savaşlarına benzemez. Granikos (Biga çayı) yakınlarında. Pers 171 . nehri hemen savaşarak geçmek üzere hazırlıklara başladı. İskender atını doğrudan bu komutanların üzerine sürdü. piyade savaşı başlamıştı. Nehrin dik olan karşı kıyısında. Pers satrap ve ordu komutanları. savaşı Makedon sınırları içine taşıyacaktı. Balta. Pers ordusu 20. Pers komutanları da öyle. Granikos ırmağı ortada olacak şekilde. Spithridates. karşı karşıya yapılacak bir savaş yerine.

Sonra piyadelerin üzerine yüründü. Ön Anadolu paralı askerleri yiğitçe savaşmışlardı. Perslere karşı Makedonya ile birleşmişti. Perslerin binlerce kaybı içinde. Tümüyle kuşatılana ve kendilerinden başka direnen kalmayana kadar savaşmışlardı. komutanlarını savaşa sürerek hata etmişti. Tutsaklar zincire vurularak. Korinthos konferansı ile tüm Yunan kentleri. sayıyorlardı. Bunlar.000 asker hariç. fiili savaşçı niteliğini kullanmıştı. Makedon falanksı Pers ordusu. Hâlbuki kitlesel savaşta çok daha güçlüydüler. düzenli bir şekilde yükseklere doğru çekilerek. daha kuvvetli olsaydı. Çadırlardan. üç yüz takım zırhı. pek çok ganimet ele geçmişti. ölümü hiçe sayan yiğitliği. Bu savaşta İskender komuta yeteneklerini. Pers tarafında. Ön Anadolu paralı askerlerinden oluşan büyük güçtü. savaşı muhtemelen Pers ordusu kazanmış olacaktı. Ön Anadolu halklarının savaşçı karakteri ile ilk karşılaşışı idi. onu. Pers ordusu. Eğer. strateji yeteneklerini değil. Tutsak alınan tüm Grek paralı askerlerine hiç acınmadı. İskender. onları nereye götürürse götürsün. İskender’in bu durumu önlemesi gerekiyordu.komutanları bir bir öldüler. Makedonya’ya yollandı. Atina’daki Athena tapınağına sundu. Bu savaştan sonra kralın saygınlığı iyice arttı. tümüyle yok edilmişti. Silah kullanmaktaki ustalığı. esir alınan 2. Dara'nın yakın akrabaları da vardı. Tüm ordu. peşinden gitmeye can atıyordu. Ama savaşı Makedonya kazandı. Bu İskender’in. Makedon süvarileri. daha önce kimsenin sevilmediği kadar sevip. Sonunda teslim oldular. Ama Pers ordusunda hala paralı Yunan askerleri savaşıyordu. bu savaşta ele geçirdiği ganimetlerden. savaşmaya devam etmişlerdi. İskender'in başına isabet eden balta darbesi. savaş alanını en son terk edenler. 172 . bütün ordunun gözünde onaylanmıştı. komutanlarını kaybetmiş Pers süvarilerini yendi. Askerler. savaşın başından sonuna kadar sürdürdüğü insanüstü kahramanlığı. en ağır işlerde çalışmak üzere. Piyadeler. ilk rauntta. süvari ve piyade yerleşiminde hata yapmıştı.

İskender’e karşı koydu. ona karşı savaştıkları için Grek kökenli paralı askerlere karşı sinirleniyor ve onları sindirmeye. Perslerden önce Milet’e gelmiş ve Lade adası önüne demirleyerek. İskender. Önceden. Miletos’u kuşattı. Ama onun. Milet (Miletos). 173 . buraya. Pers dönemindeki ile aynı kalıyordu. İskender’in doğduğu gün. Makedonyalı Kalas’ı satrap atadı. kendini. Pers satrapı Mithrines hazineyi İskender’e teslim etti. Pers donanmasına güvenerek. Ergili) ele geçirdi. paralı askerleri yanına çekme fikri ağır basmaya başladı. satrapın yetki ve sorumlulukları. İskender. Makadonia’lı Asandros’u atadı. körfeze giremedi ve Milet’e yardım edemedi. Magnesia (Manisa). hemen Korinthos birliğine kabul edilerek. ufak bir adaya sığınmış hala dövüşüyordu. burada. Lidya satraplık merkezi Sardeis alındı. 160 parçalık Makedon donanması. artık. Kent surlarında amansız bir mücadele oldu. Milet. Bu kentler. sıra kıyıdaki İon kentlerine gelmişti. tapınağın çok büyük ölçekte yeniden yapılmasını buyurdu. İskender. Ama gittikçe. ünlü Artemis tapınağı yanıp. güneye doğru yöneldi. körfez girişini kapatmıştı. caydırmaya çalışıyordu.Anadolu’da Makedonya Hakimiyeti Bu savaştan hemen sonra. İskender’in hayatını kurtaran Klitos ta öldü. rahat hissettiği söylenemezdi. Perslerden önceki yasalarla yönetilmesine izin verdi. İskender. Satraplığın yapısı. kent halkının. bir süre sonra düştü. Pers yönetim ilkesine yani mali ve askeri yönetimin ayrılığı ilkesine uydu. Parmenion komutasındaki ordu. İskender onlardan kendi ordusuna katılmalarını istedi. Sardeis’in Makedonların eline geçmesinden sonra. Efes. İskender’e hemen kucak açtı. Granikos savaşında. Efes halkı İskender’i sevmişti. Satraplığın ordu komutanlığına. Tralles (Aydın) kendi istekleri ile Makedon devletine katıldılar. bu çok kültürlü kentte. Makedon ordusu umulmadık ölçüde büyük kayıplar verdi. Artemis tapınağına verecekti. bağımsızlıklarını kazandılar ve vergiden muaf tutuldular. 400 parçalık Pers donanması geldiğinde. Efes (Ephesos ) den sonra. İskender. Smyrna ve diğer Aiolya ve İonya kıyı kent devletleri. Helespontos Frigya’sının satraplık merkezi Daskileyon'u (Daskyleion’u. Çok yiğitçe ve ustaca dövüşüyorlardı. kül olmuştu. Ufak bir paralı asker gurubu. Bu savaş sırasında. İskender. Bölgenin verdiği vergi aynen bırakıldı. İskender’in ön Anadolu paralı askerlerine karşı tavrı da değişti. Perslere verdiği vergiyi. Onlar da bunu şükranla karşıladılar. oluşturduğu Yunan birliğini tanımadan. Efes (Efesos).

Darius. Ege kıyılarında son Pers direnme noktası olarak Halikarnassos (Bodrum) kalmıştı. İskender’in ele geçirdikleri küçük küçük pek çok Likya kentiydi. Ada. Telmessos (Fethiye). Xanthos (Kınık). O zaman Memnon askerlerinin bir bölümünü iç kaleye çekti ve geri kalanları gemilere bindirerek denize açıldı. Onun. Biri Parmenion komutasında Frigya’ya kışlamaya yollandı. Granikos savaşından arta kalan ve diğer kentlerde bulunan Pers birliklerini toplayarak. Yunan yerleşmecilerin gelmesine rağmen. ilk iş olarak Ada’yı ziyaret ettiği sanılmaktadır veya İskender ve Ada. bu ordu ile Likya üzerine yürüdü. Makedon ordusu şehre girmeye başladı. İskender Karya satraplığını Ada’ya verdi. geçit vermez topraklardı. Kalan ordu ikiye ayrıldı. surlarda gedikler açıyor ama bunlar hemen kapatılıyordu. Euromos. bir yerlerde buluşmuş olabilirler. Iassos. Diğeri. karısı Artemisia. 352 de kral öldüğünde. İskender. İskender. eski Karya satrapı Hekatyomnos’un kızı kraliçe Ada ile anlaştı ve bu sayede Halikarnassos (Bodrum) hariç tüm Karya kentleri. Bu topraklar. surlar dayanamadı. Ordusu içindeki evlileri kışı geçirmek üzere Makedonya’ya geri yolladı. Pamfilya’ya geçti. İskender’in Karya’ya geldiğinde. Memnon’u olağanüstü yetkilerle. yaşı ilerlemiş bir kraliçe olan Ada ile mektuplaşıyordu. Latmos. İskender’le birlikte Karya’da kaldı. Yüksek dağlar. bölgenin yönetimi. Kralın oğlu ancak kız kardeşi ile evlenirse tahta çıkabilirdi. Makedon ordusu Likya’ya doğru ilerliyordu. İskender. M. donanmayı dağıttı. İskender’den çok hoşlanmıştı ve onu “ oğlum ” diye çağırıyordu. Bu kentler de vergiden muaf tutuldular. Pers kralı III. Halikarnassos (Bodrum) yolu üzerinde. Karya’ya yürümeden önce. Ordu kararlılıkla ilerliyordu. Persler Ada’nın elinden yönetim hakkını almışlardı. bir süre sonra.İskender. Makedon ordusu iç kalelere giremedi ama iç kaledeki askerler de. Patara ve diğer kentler (sayısı 30 civarındadır) kendiliklerinden teslim oldular. Granikos savaşında. Ve bu topraklar bugün bile zorlu yerlerdir. kıyı komutanlığına atadı. sessizce.Ö. Kuşatma makineleri. Karya tahtında. Şunu da fark etmişti: Makedon ordusunun. bu bölgenin yerli halkıydı. 334 de. İskender Faselis’de (Tekirova) birkaç gün dinlenip. İskender. hala çoğunluk Karyalılar da idi. daha babası hayatta iken. Ege ve Akdeniz kıyısında ilerleyerek kentleri ele geçirmesi ile Pers donanmasının ikmal kaynakları bir bir yok oluyordu. Bu arada 160 parçalık donanması hem çok masraflı idi ve hem de daha büyük olan Pers donanması karşısında fazla işe yaramıyordu. sözü dinlenmeyen Memnon’un haklılığı ortaya çıkmıştı. Şehir yandı. bir Karyalı (Karya) prensesle evlenmek istediği ve buna babasının çok kızdığını da biliyoruz. Milas (Mylasa). Şu anda olduğumuz tarihte. Birkaç komutanı da yeni asker bulmak için geri döndüler. zorlu. Mevsim kıştı. Ada Alinda adlı uzak bir kalede yaşıyordu. taht kız kardeşi Ada’ya kaldı. artık Karya üzerine yürümeyi düşünüyordu. Bargylia bu teslim olan kentlerin bazılarıdır. İskender’e teslim oldu. Uzun zamandır. Karyalılar. Bir süre sonra Pers donanması kendini savunamaz hale düşecekti. Kar ailesinin kadın soyundaydı. O da. Kocasına aşkı dillere destan olan kraliçe Artemisia öldüğünde. yani M. Kentin kalesi çok güçlüydü. İskender doğduğunda. kente saldırdı. kocası onuruna daha sonra dünyanın 7 harikasından biri olarak gösterilecek yapıyı yaptırdı. Ege kıyılarında Pers hâkimiyeti bitmişti. Alabanda. Herakleya. açlıktan teslim oldular. savunmak üzere Halikarnassos’a geldi.Ö. kız kardeşi Artemisia ile evlenmiş olan kral Mausolos hüküm sürüyordu. Dağ yolunun çok dik olduğu yerlerde kayalar 174 . 18 yaşında iken. Ayrıca kapatılması çok güç olan limanı sayesinde Pers donanmasından da yardım gelebilirdi. sıra sıra kıyıya uzanırlar. Sonunda.

bir süre tereddüt gösterdikten sonra. Hala M. denizden yürünerek geçilecekti. Yunanistan kent devletlerine Pers altını akıyordu. İskender efsaneleşmeye başlamıştı. sonra da Termessos’u kuşattı. Bildiğimiz gibi. Yenice boğazından geçerek İç Anadolu’ya girecekti. Vergi ve yönetim reformları yapıldı. Persler. direnme kararı aldı. İskender rahatlamıştı. Mytilene kuşatması sırasında Memnon öldü. M. 175 . Ayrıca. İskender. Pisidya’nın engebeli arazisi üzerinden. Aspendos. İskender Frigya’ya girdi ve Kelainai (Dinar) ye geldi. Ama orduyu görünce kararından vaz geçip. savaşı Yunanistan’a aktarmaya çalıştı. Ama İskender. Kalainai’den sonra. Burdur) gölünün kuzeyinde Pisidya toprakları bitip. kıyıyı izleyen kısa bir yol buldu. Gordion’daki İskender’e ulaştığında. yazlık sayfiye şehriydi. Makedon ordusu arkada bu yol çok kısa bir sürede aşıldı. önce. Bu durum. zaman zaman bele kadar suya girerek. İskender Perge ve Side’de yine dostlukla karşılandı. Önemli yerlere garnizonlar kuruldu.kesilerek. İskender. Boğazı Termessoslular kapattılar. ya ordunun kuvveti karşısında hemen direnmekten vaz geçmişler veya kısa bir direnmeden sonra teslim olmuşlardır. Pamfilya’yı ve satraplığı düzene koyan İskender.Ö. basamaklar yapılıyordu. Daha önce anlatıldığı gibi. Frigya satraplığına da. Milet ve İkonya (Konya) arasındaki ticaret yolunun üzerinde bulunuyordu.Ö. Satrap Atizyen. Pamfilya ve Toroslar bir satraplık olarak düzenlendi. yerli halkın direnişi ile karşılaşmıştır. Artık. Bu sırada. Dara (Darius). İskender önde. Ama yine bir Pisidya kenti olan Sagalassos (Ağlasun) önünde bir süre durduğunu biliyoruz. kenti bırakıp kaçtı. 333 ve 334 kış ve baharında. komutanlarından birini. Persler. Askanya (Askania. vakit kaybetmemek için oradan ayrıldı. Sagalassos. Frigya’ya gitmek üzere yola koyuldu. Sakin bir günde. Makedon ordusunun Pisidya’yı nasıl geçtiği bilinmiyor. Termessos’u kısa bir süre kuşatan İskender. Memnon. Faselis’den sonra. Mytilene dışında tüm Lesbos (Midilli) adası kentlerini ele geçirdi. Makedon ordusu. Yenice boğazını ele geçirdi. Artık bu kıyılar Pers donanması için tekin değildi. Anadolu içindeki seferinde. Dağ. İskender burada bir kılıç darbesi ile kör düğümü çözerek. teslim oldu. Kısa bir süre içinde Likya. Memnon’un taktiklerine bırakmış görülmekteydiler. Termessos (Güllük). Bu tutum sonunda Aspendos’un vergisi diğer kentlerin iki katı oldu. Memnon’a geniş olanaklar sağlamış ve olağanüstü yetkilerle donatmıştı. Frigya toprakları başlıyordu. İskender’in hâkimiyetini tanımayarak. daha 40 Km zorlu bir yürüyüş vardı. Pers donanmasının Anadolu kıyıları ile olası bir ilişkisini kesmişti. Kent de İskender’e teslim oldu. kral yolu üzerindeki eski Frigya başkenti Gordion’a geldi. alınması son derece zor bir kaleydi. yol. Dinar hem Lidya’lı zenginlerin ve hem de Pers soylu ve krallarının gözde. İskender. Klimaks dağının (Merdiven dağı) dik ve tehlikeli burnunu tırmanıyordu. Bu bölgede. 333 yılı kışındayız. doğal tahkimli. Asya fatihi olacağına herkesi inandırdı. İskender’e karşı koymak isteyen. Khios (Sakız) adasını aldı. Pers ordusunun değil. müdafaaya hazırlandı. düşmanca bir tutum sergileyip. kent devletleri ise. Hemen her yerde Makedonyalılara karşı ayaklanmalar başladı. deniz kıyısından ayrılıyor. zaman zaman. duruma el koyabilecek yetenekli bir komutan bulamadılar. Satrap olarak donanma komutanı Nearkhos atandı. Makedonya’ya yeni bir donanma hazırlaması için talimat verdi. dağlar üzerinde kurulmuş. İskender burada bir müfreze bıraktı. Antigonos’u atadı. İskender’in Anadolu’daki büyümesini. donanmasını düzenleyip.

Kilikya’ya girildi. çok ufak bir Pers birliğinin direnişi ile karşılaştı. Gordion’da diğer ordu birlikleri de gelip. Ankyra merkez üs olmuştu. Parmenion komutasındaki birlikler. Artık. Ancak. 333 ilkbaharında. Tüm enformasyon eksikliğine rağmen. Mevsim bahardı. İskender satraplığa Sabiktas’ı atadı. yeni yerler Makedonya devletine kazandırılıyordu. tüm çabalara rağmen Pers ordusunun durumu hakkında bilgi alınamıyordu. Halys’in (Kızılırmak) tüm batısı Makedonların elindeydi. İskender ilerleme kararı verdi. İskender’e sadakatlerini belirttiler. Burada. Ordu Kilikya (Gülek boğazı) geçitlerine geldiğinde. birdenbire. Bu esnada. Paflagonya kentlerinden gelen elçiler. Kapadokya’nın bir kısmı ele geçirildi. sağa sola yollanan ordularla. İskender. Makedonyalılara karşı durmak için hazırlıklar yapan. Ve Mallos’a girildi. İskender. Kilikya’yı Suriye’ye bağlayan geçitleri temizlediler. Ankyra (Ankara) ya geçti. 176 . bu hız karşısında ancak kaçabildi. Ama Toroslardan gelen sular çok soğuktu. satrap Arsames. elçileri kırmadı.Ö. kendini Kilikya’nın sıcak ve nemli havası ile karşı karşıya buldu. Tarsos (Tarsus) ele geçti. denize dökülen Kydnos nehrinin (Berdan çayı) buz gibi sularına girmekten kendini alamadı. Direniş hızla bertaraf edilip. Pers satrapı Granikos savaşında ölmüştü. Tarsus’da.M. Buradan. İskender hastalandı ve hastalığı bütün yaz sürdü. ordunun Paflagonya’ya girmemesini istediler. Ordu. Tarsus’un içinden geçip. İskender’in yanındaki orduya katıldılar.

İskender Filip’in gerçek babası olmadığına ve Zeus’un babası olduğuna inanamaya başlamıştı. diğer yanda Amanos dağları vardı. Burası Mısır’ın İskenderiye’si olacaktı. Bu arada Pers süvarileri yavaş yavaş ağır basmaya başlamıştı. Pers ordusunun geri çekilişi başladı. Perslerin ise aleyhineydi. İskender’in askeri başarılarında ana taktiğinin düşmanın en zayıf değil. Makedonların ordusunun iki katıydı. mükemmel bir doğal liman olan eski bir Pers şehrine ulaştı ve burayı geleceğin Mısır'ının başkenti olarak seçti. Pers imparatorluğu ile Akdeniz’in ilgisini kestiler. çok kuvvetli olduğu karada. İki ordu karşılaştı (İssos savaşı). Dara İssos savaşını kaybetmişti. İskender’in komutanları. Ortada Pinaros (Deliçay) vardı. Darius’un bulunduğu merkeze doğru ilerlemeye başladılar. Savaş çok kanlı devam ediyordu. Makedonyalılar pek çok Pers savaşçısını yok ettiler. Ama bunca başarı ve korkunç savaşlarda önde savaşmasına ve ölümcül yaralanmalara karşın sağ kalışını izah 177 . İskenderun) kentini kurdu. Dara'nın kalabalık ordusu için bulunduğu yer hiç te avantajlı değildi. İskender. Bundan sonra da olmayacaktı. ilk defa Persler hakkında bilgi alınmaya başlandı. Yıllar ilerledikçe. Makedonyalıların lehine. Pers ordusunun Kilikya’ya girdiği haberini aldı. Granikos savaşında III. Aleksandriya (Alexandria. İskender.İskender İmparatorluğu Burada. Savaşın kızgın anlarında. Ordusunu Fırat'ın (Eufrates) doğusuna çekti. Makedonyalılarla barış yapmaya çalıştı. Damaskos (Şam) a giderek. ırmağı geçerek. İki ordu savaş düzenine geçti. Ama İskender barıştan yana değildi. Darius’un (Dara) hazinesine el koydu. Pers ordusu Babylon’da (Babil) toplanmış ve Amanos dağlarının ardındaki Sohoi ovasına gelmişti. İssos üzerinden tam Suriye’ye girecekken. Nil Nehri'nden Akdeniz'e ulaşan 24 yaşındaki kral. Bu İskender’in düşmanlarının hiç bilmediği ve beklemediği bir taktikti. Bunu gören Pers süvarileri de savaşı bıraktılar. Ova dardı. Fırat’ın batısında kalan tüm toprakları boşalttı. Pers donanmasından korkmaya gerek kalmamıştı. III. tüm kıyı kentlerini ele geçirerek. Darius dersini almıştı ve tehlikenin farkındaydı. savaşı Yunan ana karasına çekme ihtimali de bitmişti. Hemen geri döndü. ordusunu düzenlemişti. saldırdı. bu savaştan sonra. İskender. Perslilerin baskısından bunalmış Mısırlılar onu bir kurtarıcı olarak karşıladılar. 331 yılında. oyunu kendi şartları ile oynar hale gelmişti. İskender ve yanındaki birlikler. İskender. ülkenin her yerinden asker toplayarak. Mısır’ı fethetti. Darius. Komutan Parmenion. Gece karanlığına kadar.Ö. İskender’in para derdi de bitmişti. en güçlü noktasına saldırmasının önemi büyüktür. Perslerin. Bu durum. İskender. Bu vazgeçilemez Tanrı olma isteğini zaman zaman dışa vurmak istedi ama alaya alınma korkusu da ağır basmış olmalı ki bu konuda israr etmedi. M. Persler ise İssos’u tekrar ele geçirmişlerdi. savaş meydanı yakınına. Bir yanda deniz. Artık. Pers ordusu. Ama üzerine Makedon ordusunun geldiğini gören Darius kaçtı.

İskender’in güzel kadınlara ve güzel erkek çocuklara tutku derecesinde düşkünlüğü vardı. Bu sırada ileride ordularını kendisine yabancılaştıracak ancak önemli bir kültürel değişime sebep olacak olan. Arbela (Erbil) da. Pers başşehri Persepolis’e girdi (Arbela savaşı). Persopolis Aynı yıl. Nihayet Mısır’da MÖ 331 de Mısırlı rahip Siwa İskender’e (Zeus’un / Amon’un) tanrının oğlu olduğunu onayladı. kritik bir dönüşüm başlıyordu. İskender. Bu Pers sarayında ele geçirdiği bir hadım ile yaşadığı aşktı. 178 . Ama o inatla yeni hedefine doğru ilerledi. Küskün askerlerin onu öldürmek istediği haberleri kulağına geldiğinde şüphelendiklerini öldürttü. eski düşmanlarını yakın çevresine aldı. Darius'un ölümüyle Zerdüşt dininin tanrısı Ahura Mazda etkisini yitirdi ve yerine batıdan gelen yeni " Ari tanrı " İskender. Bu davranışları ordusunda güvensizlik yarattı. Pers krallığının koruyucu tanrısı sayıldı. İskender diğer bir eşcinsel aşkını Pers sarayında bulmuştu. Orduyla komutan arasındaki güven karşılıklı olarak ciddi bir biçimde sarsılmıştı. tekrar yenerek. İskender 5 yıl içinde güçlü Pers imparatorluğu'nu devirmiş ve imparatorluğunu doğuya doğru 2500 mil genişletmişti. Dara'yı Dicle'nin (Tigris) doğusundaki. Çocukluk arkadaşı Hephaestion ile birlikteliği ise devam ediyordu ve Hephaestion’un ölümüne kadar devam edecekti. Darius öldü. Ama hâlâ tatmin olmamıştı ve adamları üzerindeki kontrolünü kaybetmekteydi. Yeni toprakları üzerinde kontrolünü pekiştirmek için Perslerin giyim tarzını ve geleneklerini benimsedi. Kral Darius’un da gözdesi olan güzeller güzeli hadım Bagoas’ı her gittiği yere götürdü.edemiyor zaman zaman ölümsüz olduğunu düşünüyordu.

Sadece bir günde. İndus nehrinden. Makedonların. zamanına ışık tutmuştur. İskender. ancak eserlerinden bazı parçalar bulunmaktadır. Yunanlı yazar Lucian of Samosata evlilik törenini betimleyen Aetion adlı bir ressamın yaptığı tabloyu detayı ile anlatır. İskender’e yapılan bir suikast girişimine katıldığı gerekçesi ile M." İskender’i takiben. Yokluğu sırasında da bu Politikayı sürdürerek sartraplarından üçte birini değiştirmiş.Ö. Mısırlıların ve diğer halkların birbiri ile evlenmesi ve karışıp. günümüze kadar gelmemiştir. kaynaşması gerçekleşmiştir. 327 yılında. Perslerin. Anadolu’nun çeşitli yöre halklarının. eğer atını derhal geri getirmezlerse civardaki bütün köy ve şehirlerdeki insanları kılıçtan geçireceğini söyledi. Bagoas Nearkhos. Muhtemelen Persli metreslerinden de çocukları olmuş olmalıdır. Makedonya’da eğitildi ve Yunan dilini öğrendi. İskender Pers askerlerini. bizzat sefere katılan ve siyasi olayları yazan tarihçiler de ortaya çıkmıştır. altısını öldürtmüştü. Birkaç gün sonra hırsızlar atları geri getirdiler. M. resmi günlükler tutarak ve anılarını yazarak. İskender’in seferlerine katılıp. seferlerin ilk yıllarını kaleme aldı. Ptolemaios da. Herhangi bir ayırımcılık yapmadı. Bu hareketli günlerde. Ama bu konuda zaman zaman sıkıntıları olmuş gibidir. her kademede ve özellikle askerler arasında.000 Pers genci. İskender’in seferlerine katılan bir başka tarihçi olarak. Perslerin yıkılışından sonra. Böylece. bu tarihçilerin yazdığı eserler. 30. Turan veya Baktriane prensesi Roksan ile evlendi. Pers komutanlarını ve Pers yöneticilerini kendi örgütlenmelerinde kullanmaya devam etti. Hindistan'a ilerlemek üzere ordusuyla harekete geçtiği bir sırada hırsızlar İskender'in atı Bucephalus ile birlikte birçok atı çaldılar (M.Ö. Şöyle dediği öne sürülür: " Yalnızca seks ve uyku bile bana ölümlü olduğumu hatırlatıyor. 327 yılında öldürüldü. Evliliği anlatan bir kaynak olmamasına karşılık. 327). Sonradan Mısır firavunu olan 1. yazmaya başladığı tarihi bitiremedi. 179 . on bin Yunan askeri Persli kızlarla evlendi. Bilgi bu anlatımdan kaynaklanmaktadır.Daha Hindistan Seferine başlamadan yönetimde kanlı Temizlik Hareketlerini başlattı. Aristo’nun yeğeni Kallisthenes. Sevgili atına kavuşan İskender hırsızlara ödül bile verdi. Elimizde. Cinselliğe düşkündü.Ö. Ancak. Greklerin. Fırat nehrine kadar yapılan deniz yolculuğunu yazmıştır. Eşi Roksane'den bir çocuğu oldu. İskender o kadar kızdı ki.

Bu sayede yüzyıllar binyıllar boyunca Hindistan'da korkusuz. Yolculuk çok zorlu geçti.Ö. ordusunun alışık olduğu şeyler değildi. büyük ve iyi bir kral olarak hatırlanacaktı. Burada göğsünden aldığı bir ok yarasıyla ağır yaralandı. Hindistan'da karadan yolculuk çok güçtü. büyük bir zafer şöleni tertipledi. Porus ve kalan ordusu daha sonra İskender'in ordusuna katıldı. Atın öldüğü yerde bir mezar yaptırdı ve mezarın etrafına da bir şehir kurdu ve bu şehre atının ismini verdi (bugünkü Bukefaleia (Jhelum) şehri. Hint Okyanusu'na ulaşmaları dokuz ay sürdü. Daha önce hiç fil görmemiş İskender'in askerleri korksalar da Porus'un ordusunu bozguna uğratabildiler. Muson yağmurları. Ordu gerisin geriye Babil'e dönüşe başladı. fethettiği yerin idaresini daha önce yaptığı gibi kendisine bağlı kalacak şekilde Porus'a devretti.000 Paralı Asker ve 5.Ö. Susa’ya vardığında.Ö. her yerden fışkıran yılanlar. 326). Dareios’un kızı Barsine’yle (Stateria) evlendi ve komutanlarıyla askerlerini de aynı 180 . Bu sırada ok yarası biraz iyileşmişti. İskender. Pakistan). Makedonyalılar’la Persleri kaynaştırma politikasına daha çok ağırlık verdiği bu dönemde.000 Talent’le Yunanistan’a kaçtığını öğrendi (Harpalos daha sonra Girit’te öldürüldü). İndus Irmağının karşısında 200 fili ve 25 bin askeriyle İskender'i bekliyordu. Bu sefer sırasında üzerinden hiç inmediği sevgili atı Bucephalus yaralandı ve öldü (M. Adamlarıyla arasındaki gerginlikler giderek artıyordu İskender M. Onlara çok saygı gösterdi. dönüş yolunda da yaratıcılığını konuşturuyor.İskender Hindistan’da İskender Hindistan’a girdiğinde Hintli Porus. 324 İlkbaharı’nda Susa'ya geldiğinde. İskender. Hint Okyanusu'na yönlendirdi. Daha güneye giderken yolda rastladığı Brahman rahipleri ve Hintli filozoflarla oturup uzun uzun konuştu. Hatta fazladan işgal ettiği yerleri de ona verdi. Komutanlar kendisini Babil'e geri dönmeye çok zor ikna ettiklerinde Indus'ün ağzına ulaşmışlardı (M. bildiği yoldan gitmek yerine denize yöneliyordu.1800 gemilik filosunu hiç tanımadıkları bir rotadan. 325). Hazine Görevlisi Harpalos’un 6. Ordusuyla birlikte ırmak boyunca ilerlerken Malli isimli çok savaşçı bir köye rastladı. Karadan devam edemediler.

. Onlar efsanevi kahramanlar gibi yaşamışlardı. Ama o İskender'in Büstü devirlerde iki kahraman yoldaşın böyle olduğuna inanılırdı veya böyleydiler.saçlarını tıraş etti. İskender’in hayatındaki en önemli kaybı şüphesiz ilk gençlik yıllarından beri birlikte olduğu Hephaestion’un kaybıdır.S. Kontrolü olduğu bütün yerlerde. Aynı okullarda okudular. Hephaestion iyi bir diplomat. normal kabul edilen bir durumdu.atlarının yeleleri ve kuyruk kılları kestirtti… Hephaestion’u iyileştirmeyi başaramayan zavallı hekim çarmıha gerdirdi (crucifie). İskender Artabazus’un büyük kızı Barsine ile evlenirken Hephaestion ise küçük kardeş olan Ochlus ile evlenmişti. 46–127) İskender’in Hephaestion’un ardından tuttuğu yas çok dokunaklı ve kapsamlı olmuştur. Rahip Siwah onu kahraman statüsü ile onurlandırdı. 324 sonbaharında Ectebana (şimdiki Hamadan) da öldü. askeri organizatör olarak İskender’in zaferlerine önemli katkılarda bulunmuştu. oranın yerlilerinden asil İran'lı kızlarla evlendiler. İskender ve Hephaestion. Hephaestion M. Perslilere. bir eğitim programı başlattı. Zehirlendiğine dair söylentiler olsa da yeterli kanıt yoktur. İskender çocuklarının tıpkı efsanedeki gibi kuzen olmasını istiyordu.. Tarihçi Plutarc’a göre(M. Tam da bu sırada partneri ve sevgilisi olan Hephaestion aniden öldü.Ö. Çocukluk arkadaşı Hephaestion’un 324 deki ölümü İskender’i çok sarstı..savaşmak ve avlanmak biraz olsun sinirlerini yatıştırıyor üzüntüsünü hafifletiyordu… avlamak için adam bile kovalıyordu… tüm halk kılıcının önünde duruyordu… ‘’ 181 . birlikte Aristoteles’in öğrencisi oldular. Achhilles ve Patroclus gibi tarihin önemli eşcinsel tipleri kabul edilirler. Muhtemelen hummadan ölmüştü. . Bazı tarihçilere göre hem en iyi arkadaşı hem de aşığıydı. Zamanında bu durum... ‘’ . Yunan kültürünün öğretilmesi için. Naşı Babil’e getirildi. Kendisi ile birlikte 80 asil arkadaşı.. Anısına bir piramit yaptırtmak için İskender’in planlar hazırlattığı ama ömrünün buna yetmediği söylenir. İskender’le Hephaestion arasında bir yaş civarında yaş farkı vardı.. birlikte savaş eğitimi de aldılar ve ömür boyu birbirlerinden ayrılmadılar.yolu izlemeye özendirdi.

Perslerin ordu ve yönetimde giderek eşit bir konuma yükselmesi Makedonyalıların tepkisini çekmeye başladı.Ö. Ama hastalanmıştı. Arabistan seferine hazırlanmaya başladı. Daha sonra da Makedonyalı savaş gazilerini serbest bırakıp ülkelerine dönmelerine izin verdi. ayrıca Pers soylularının kraliyet muhafız birliğine alınmaları bu hoşnutsuzluğu daha da artırdı. Baktriane. İskender'in Makedonyalı eski askerleri ülkeye geri göndermeye karar vermesi.Bu sıralarda. Bunun üzerine İskender bütün orduyu dağıtarak Perslerden yeni bir ordu kurdu ve ayaklanmanın sona ermesinden sonra 10 bin eski askeri armağanlarla yurda gönderdi. İskender’in yolu 182 . M. İskender Hindistan’daki İndus nehrine kadar tüm Doğuyu eline geçirmişti. 324'te Gpis'te çıkan ayaklanmaya kraliyet muhafızları dışında bütün ordu katıldı. imparatorluğun güç ve yönetim merkezini Asya'ya kaydırmaya yönelik bir girişim olarak değerlendirildi. Hindistan seferinden sonra Babil'e gelen İskender. Soğdian ve Arakhosia gibi Doğu ülkelerinden gelenlerin süvari birliğine. Makedonya' da askeri eğitim gören 30 bin Persli gencin dönüşü. İskender’in dağılmış halinin de etkisiyle.

327 183 .Ö. İskenderin yolu devam M.

7 aylık sürede. Ayrıca. arka yüzde ise ayakta duran zafer tanrısı Nike’nin resmi vardı. Grekleri ve yerli halkı yerleştirerek. Babil ve Persepolis alındıktan sonra. 6 yüzyıl boyunca İskenderiye’de altın bir tabutta saklanan mumyasının büyük ihtimalle M. Çok kısa sürede ve çok fazla tedavüle sürülen bu paralar. hatırlanacağı gibi Batı Anadolu kentlerinden ve kendine içten davranan bazı kentlerden vergi almıyordu. Mumyalanmış bedeni muhteşem bir arabanın içinde Makedonya'ya götürülürken Ptolemaios onu İskenderiye'ye kaçırdı. 13 yıl. Perslerin posta örgütünü elden geçirip. paranın gelişmesine de çok önemli katkılar sağladı. 323'de sıcak iklim ve sivrisinekler yüzünden sıtmaya yakalandı. Ama ele geçen toprakları bir imparatorluk olarak örgütleyecek zaman olmamıştı. Altın Staterlerin ön yüzünde tanrıça Athena’nın başı. İskender. Hastalığı ve ateşi 10 gün sürdü. zaman içinde sanatsal ve kültürel bir karışıma da yol açacaktır. ön yüzde Herakles’in başı ve arka yüzde tahtına oturmuş tanrı Zeus resmedilmişti. satraplıkları korumuştu. uzun zaman devam etti ve ticaretin olağanüstü ilerlemesine yol açtı. Halkların bu sentezi. Ticaret açısından önemli bulduğu yerlere yeni kentler kurdurdu. bir nevi senteze gitti. Görevlilerin yolsuzlukları ve yiyiciliği nedeniyle bu sistem iyi işletilememişti. ele geçirdiği her yerde. imparatorluğun sınırlarını aşan bir para birliği sağladı.Ö. Sevgili atı 326 da. Çok çeşitli topluluk ve devletler İskender’e boyun eğmişti. buradan ele geçen altın ve gümüşler sikkeler haline getirildiler. Adriyatik denizinden. Bu tam bir askeri başarıydı.daki ayaklanmalar sırasında tahrip edilerek ortadan yok olduğu sanılıyor. Bu. İndus nehrine. 323'de 13 Haziran'da vücudu daha fazla dayanamadı ve kendisinden sonra krallığını idare edecek birisini söylemeden öldü. Bu parasal birlik. yy. pek çok yeni yol da yaptırdı. III. İskender. İskender. yeniledi. hemen eski sikkelerin geçerliliğini silip attılar.Büyük İskender’in ölümü Babil'e dönüş yolunda M. Gümüş tetradrahmilerde ise. İskender de 323 Haziranın da ölmüşlerdi. Vergi düzeni de Pers imparatorluğu zamanındaki gibi korumuştu. İskender.S. hemen Pers yollarını onarttı. kısa süreli yönetiminde. Mısır’dan Aral gölüne kadar olan topraklar fethedilmişti. sevgili yoldaşı Hephaestion 324 sonbaharında. Buralara Makedonyalıları. Babil’de inanılmaz miktarlarda şarap tükettiği bir şölenden sonra yüksek ateşle yatağa düştü. Susa. Ekbatana. askeri başarılarının yanı sıra. Bununla birlikte yerel satraplara bağlı olmayan tahsildarlardan oluşan merkezî bir vergi toplama mekanizması kurarak yeni bir mali sistemin temelini attığı bilinmektedir.Ö. M. Pers idari yapısını benimsemiş. 184 .

Aristobulus muhtemelen İskender’in babası II Filip’in bir arkadaşıydı. ama zamanla birer kültür ve ticaret merkezine dönüşen bu kentler Eski Yunan etkisinin Hindistan'a kadar yayılmasında önemli rol oynadı. 185 .Stater Öte yandan İskender'in yeni kentler kurması (tarihçi Plutarkhos bu kentlerin sayısının 70'in üzerinde olduğunu söyler) Yunan yayılmasında yeni bir dönem açtı. Askeri birer üs olarak kurulan.Ö. İskender konusunda en önemli. 301 de İskenderiye’de öldü. İskender için birinci dereceden kaynak özelliğinde olan bu anılar önemlidir. Yunan kültürüne yatkın. Aristobulus M. Bu arada Pers-Makedonyalı karışımı yeni bir ırk yaratma girişimi sonuçsuz kaldıysa da. canlı kaynaklardan biri Aristobulus’un notlarıdır. Cyrus ‘un anıt mezarını tamir etmiş ve anılarını yazmıştır. ama Doğu'ya özgü yeni bir soylu sınıfı ortaya çıktı. Aristobulus İskender’le büyük sefere katılmış ve mühendislik işlerini yapmıştı.

suların fışkırdığı o dağlık. Bu emri alan Bedlis veya Leis ismindeki komutan hemen işe 186 . Şattülarap’a vardığı zaman Dicle nehrine akan bütün suların araştırılmasını istemiş. Bu pınarın bulunduğu.Bitlis Efsanesi Kuran’da sözü edilen Zülkarneyn İskender'in ta kendisidir. bilginleri bu işle görevlendirmiştir. Günümüzde hala bu suya İskender Çeşmesi denilmektedir. Bütün suları araştıran İskender ve mahiyeti. Bu yüzden pek çok yerde İskender'e Zülkarneyn denmiştir. Derdine şifa bulan İskender bu yerin ve suyun ebedileştirilmesi için Bedlis (Badlis) veya Leis ismindeki komutanını yanına çağırarak bu çeşmeden 4 saatlik veya 12. uzun bir yürüyüşten sonra Bitlis önlerine gelmiştir. Duav yaylasındadır. Bu yerin iklimi İskender’i hayran bırakmıştır. ordularıyla beraber Hindistan seferine çıkmayı kararlaştırmıştı. Zülkarneyn “ iki boynuz “ demektir.000 adımlık uzaklıkta. Bu arada İskender’in anlında boynuza benzeyen iki et parçası çıkmış. Bu nedenle Büyük İskender. Söylenceye göre: Babil’i işgal eden İskender. sonunda bu suyun kaynağı olan pınara varılmıştır. Komutanına (Şeref name’de kölesi olarak geçmektedir) dönerek. Bu çeşme Bitlis’e 10 km. Her taraf zümrüt yeşilliğinde. suyun kaynağına gitmesini istemişlerdir. “ Ben İran (bazı Kaynaklarda Hindistan) seferinden dönünceye kadar buraya öyle bir kale yap ki. Bitlis şehrinin kurucusunun da İskender olduğu söylenir. Osmanlı Divan edebiyatında onun için İskender nameler yazılmıştır. Ancak günlerce bu suyu kullanmasına rağmen şifa olmadığını görmüş. Böylece bu kalenin ve yerin ismi kuşaktan kuşağa. Bu suyun kenarında konakladıktan bir hafta sonra. şifasının sularda olduğunu ve her gittiği yerdeki suları kullanmasını tavsiye etmişlerdir. bu defa şehrin batısından gelen Kösür çayına yönelmiş. Derdine çare için görüştüğü bütün hekimler. Emrindeki hekimler İskender’e. benim gibi bir kral veya kumandan dahi onu ele geçiremesin. Rabat ve Kösür sularının birleştiği yerde müstahkem bir kale yapmasını istemiştir. uğradığı her yerdeki sularda yüzünü yıkayarak derdine çare aramıştır. uzaklıkta. Kösür suyunun derdine şifa olduğu ve boynuzlarının kaybolduğu görülmüştür. ağaçlık yeşil tepeler İskender’in gözüne çok güzel görünmüştür. Bu güzel tabiat parçasının havasından ve suyundan faydalanmak için birkaç gün (bir hafta) burada konaklamaya karar vermiştir. reyhan ve değişik çiçeklerle bezenmişti. Bu tavsiye üzerine Bitlis’in doğusundan akan Rabat suyu takip edilerek suyun kaynağına gidilmiştir. maiyetinden gizlemek için sürekli boynuzlu miğfer kullanmak zorunda kalmıştır. Bitlis çayının hastalığına şifa verdiğini görünce Kösür ve Rabat sularının birleştiği yerde karargâhını kurmuştur. yüzyıldan yüzyıla ebedileşsin ” demiştir.

günümüzde Bitlis adını almıştır. İskender’den Affını dileyerek. Sen. Kalenin anahtarlarını alan Büyük İskender. Şimdi ben ve kuvvetlerim hareketimizden dolayı müstahak göreceğiniz cezaya razı olarak emrinizdeyiz ” demiştir. Bedlis’e haber göndererek kaleyi teslim etmesini istemiştir. Senin emrin üzerine yaptığım bu kalenin ne kadar sağlam. niye asi olup bu kadar adamımı kırdırdın ” demesi üzerine Bedlis. senin daha önce vermiş olduğun emrin gereği idi. fethedilmesinin ne kadar imkânsız olduğunu ispat etmek amacıyla bu cüreti gösterdim. bir yıl gibi kısa bir sürede M.Ö. benim gibi bir kralın alamayacağı bir kale yapmamı emretmiştin. savaşa hazır olduğu bildirerek İskender’in teklifini reddetmiş ve kale kapılarını kapatmıştır. çıkışı bu yerde olan tünelden kendilerini kaleye davet etmiştir. Hindistan ve İran seferinden dönen İskender şehre geldiği zaman karşısında muazzam bir kale görmüştür. O günden sonra şehrin ismi Bedlis kalmıştır. “ Ey büyük fatih! Benim sana karşı başkaldırmam ve direnmem. Kaleyi teslim etmeyeceğini. komutanını ödüllendirmek için şehrin yönetimini bu komutanına devrederek ve şehre Bedlis adını vermiştir. Zamanla bazı harf değişikliklerine uğrayan bu isim. “ Bre melun. mademki anahtarı verecektin. İskender’in çekildiği gören Bedlis. 331 tarihinde bugünkü kaleyi yapmayı başarmıştır. Rahva ovasında İskender’in atının ayağına kapanıp bir zarf içinde kalenin anahtarını sunmuş. Bunun üzerine İskender bütün güçleriyle kaleyi kuşatmaya başlamıştır.başlamış. kaleyi alamayacağını anlayınca kuşatmayı kaldırarak Rahva ovasına doğru geri çekilmiştir. 187 . Komutanın bu sözlerini çok beğenen İskender. Günlerce uğraşmış.

Stoacılar, Epikür

Helenizm’in en belirgin özelliği, değişik
kültürler arasındaki farkı ortadan
kaldırmış olmasıdır. Helenlerden önce
her topluluk veya kent kendi tanrılarına
tapıyordu. Helenistik dönemde tüm
dinler birbirine karışmaya başladı. Din,
felsefe ve bilimsel görüşler iç içe bir
yumak oluşturdular. Yani Grek kent
meydanlarının yerini, dünya arenası aldı.
Her yerde çeşitli fikirler bir araya
geliyor, konular enine boyuna
tartışılıyordu. Bu dönemde tüm dinlerde
ortak bir şey belirginleşmeye başladı.
İnsanın nasıl ölümsüz olabileceğine dair
öğretiler ortaya çıktı. Bu öğretiler hep sır
olarak saklanmaya çalışıldı. Gizli
ayinlerle ve birtakım törenlerle,
ölümsüzlüğün sırrı, bazı müritlere
anlatılmaya başlandı. Bu arada felsefe
de, kurtuluş ve yaşam tesellisi yolunda
ilerledi. Felsefe artık insanın ölümden
korkmamasına ve karamsarlıktan
kurtulmasına hizmet ederek önem
Diogenes
kazanıyordu. Bu gidiş, felsefe ile mit
arasındaki eski sınırları, şimdi de din ile
felsefe arasında kaldırarak, yeni bir sentez yaratıyordu. Helenizm çağında, Mısır'daki
İskenderiye kenti öne çıktı. Burada, hem doğu ile batı buluşuyordu ve hem de bilim, gittikçe
etkinlik kazanıyordu. Bu kent, büyük kütüphanesi ile neredeyse yazılmış her şeyi
barındırıyordu. Matematik, astronomi, biyoloji ve tıp bilimleri için İskenderiye merkez
konumuna ulaştı. Atina ise, Platon ve Aristo sonrası felsefe okullarının merkezi olmaya
devam ediyordu.

Yeni felsefi akımlardan biri de kiniklerdi. Kinikler gerçek mutluluğun, maddi olanaklar,
politik güç ya da sağlık gibi dış özelliklerden oluşmadığını vurguluyorlardı. Onlara göre,
gerçek mutluluğa, tesadüfî ve geçici şeylerden kurtulunarak varılabilirdi. Mutluluk, geçici
şeylere bağlı olmadığından bir kere ele geçirildi mi, bir daha elden gitmezdi. Kinikler arasında
en tanınmışı Diogenes dir. Diojen bir fıçı içinde yaşardı. Aba, baston ve ekmek torbasından
başka bir şeyi de yoktur. Bir gün Diojen güneşe uzanmış dinlenirken, Büyük İskender onu
görmeye gelir. İskender, bilge Diojen’e ne isteği varsa yapacağını, istemesinin yeterli

188

olduğunu söyler. Diojen’in cevabı " gölge etme başka ihsan istemem " olur. Hastalığı, ölümü
kendilerine dert etmeyen kinikler, doğal olarak başkalarının dertleri ile de ilgilenmezlerdi.

Kinikler, M.Ö. 300 yılında, Atina’da
ortaya çıkan Stoacı felsefeyi etkilediler.
Stoacılığın kurucusu, aslen Kıbrıslı olan
Zenon idi. Bu akım ismini, Zenon
derslerini sütunlu bir yolda verdiğinden,
Yunanca da sütunlu yol anlamına gelen
Stoa’dan almıştır. Stoacılar, daha sonra
Roma kültüründe çok önemli bir yer
kazanmışlardır.

Stoacılar da, Herakleitos gibi, insanların
ortak bir dünya mantığının, yani logos’un,
bir parçası olduğunu savunuyorlardı. Her
insan mini bir dünyaydı. Makro
kozmosun, mikro kozmos olarak
yansımasıydı. Buradan doğal hak kavramı
çıktı. Doğal hak, makro ve mini
kozmosun, zamandan bağımsız olan ortak
aklına dayandığından, değişmeyen bir
şeydi. Doğal hak tüm insanları ve dolayısı
ile köleleri de kapsardı. Stoacılara göre,
Zenon tek insanla evren arasında fark
olmadığından, ruh ile madde arasında da fark yoktur. Yalnız tek bir doğa veya düzen vardır.
Bu felsefenin gereği olarak, Stoacılar toplum içinde yaşıyor ve politika yapıyorlardı. Meşhur
Stoacılar arsında Roma İmparatoru Marcus Aurelius (M.S. 121–180), Çiçero (M.Ö. 104–
043), Seneca (M.Ö. 004 - M.S. 65) sayılabilir. Çiçero, yeni bir değer ölçüsü olarak
Hümanizm kavramını ortaya attı ve bunun kurucusu oldu. Seneca ise Çiçero’dan sonra "
insan, insan içindir " diyerek, Hümanizm kavramını sloganlaştırmıştır.

Stoacılar, hastalık, ölüm gibi, doğal süreçlere müdahale edilemeyeceğini söylerler. İnsan bu
nedenle kadere boyun eğmeyi öğrenmelidir. Hiçbir şey rastlantıya dayanmaz. " Her şey
zorluktan doğar, kaderden şikâyet etmek bir işe yaramaz " derler.

Sokrates, insanın nasıl mutlu bir hayat yaşayabileceğini sorguluyordu. Kinikler ve Stoacılar,
Sokrates’in kendi sorgulamasına verdiği cevabı, maddi değerlerden uzak durmak şeklinde
yorumladılar. Ancak Aristippos, Sokrates’in bir diğer öğrencisi, hayatın mümkün olduğunca
haz almak olduğuna inanıyordu. En üstün iyilik zevktir ve en büyük kötülük acıdır diyordu.
Böylece her türlü acıdan uzak bir yaşam biçimi şekillenmeye başladı. Kinikler ve Stoacılar,
her türlü acıya dayanırken, bu ekol acıdan uzak duruyordu.

189

Epikür

M.Ö. 300 yılında, Epikür (Epikuros) (M.Ö.
341–270) Atina’da bir felsefe okulu kurdu.
Epikür, Aristippos’un hazcı ahlakı ile
Demokritos’un atom öğretisini birleştirdi.
Epikür, kısa vadeli hazların, daha sürekli ve
daha yoğun hazlarla kıyaslanarak irdelenmesi
gerektiğini söyler. Hangi haz meselesini
insan planlayabilir. Yaşamdan haz almak
sadece fiziksel bir şey değildir. Kendini
denetleme, kanaatkârlık ve ruh dirginliği de
ideal hazlardır.

Epikür, derslerini bahçede veriyordu. Ve
genellikle ona dinsel şüpheleri olan kişiler
geliyorlardı. Demokritos’un atom öğretisi
dine ve batıl inançlara karşı güçlü bir araçtı.
İyi hayat sürmek için batıl inançları yenmiş
olmak gerekirdi. Ruh atomları bu işe
yarıyordu: Demokritos ne demişti " ölümden
sonra hayat yoktur, çünkü ruh atomları dört
bir yana dağılır ". Epikür bunu basite indirip,
ölüm bizi ilgilendirmez diyordu.

" Biz varsak ölüm yoktur, ölüm olunca da,
biz artık yokuz ".
Epikür
Epikür’ün kurtuluş ilacı dediği felsefesi, dört
noktada özetlenir: Tanrılardan korkmamız
gerekmez; Ölümden kaygı duymamız gerekmez; İyiyi elde etmek kolaydır; Korkunç olana
katlanmak kolaydır.

Epikür’e göre, ölümün hiçbir şey olmadığını anlamak gerekir. Beklemesi ürkütücü olduğu
için, ölümden korkan kimse ahmağın tekidir. Çünkü ölüm geldiğinde, karşısında kimseyi
bulamayacağı için, acı veremez. Bilge kişi ölümden korkmaz. Ölüm gelecek diye acı çekmek
en büyük aptallıktır. Yaşamın uzunluğundan değil güzelliğinden zevk alınır. Yapılması
gereken, mutluğa erişmenin yollarını aramaktır.

Eğer aç kalınmamışsa, susuz kalınmamışsa, üşünülmüyorsa ve gelecekte de böyle olacağı
umut ediliyorsa, mutluluktan uçmak gerekir. İnsanın amacı sükûn halinde yaşamaktır. Bu
sükûnu bozacak her türlü bağlılıktan, evlilikten, devlet işlerinden kaçınılmalı, dostlukla
yetinilmelidir.

190

Bütün davranışlarımızın nedeni, vücut ve ruh acılarımızı önlemektir. Acı duyulduğunda, zevk
aranır. Acı duyulmaz ise, zevke de ihtiyaç yoktur. Bu nedenle, mutlu bir yaşam için zevk
gerekir. Her acı ve zevkin yararı ve zararını bilgece değerlendirilmelidir. İyi kötü olabildiği
gibi kötü de iyi olabilir. Zevk en üstün iyidir dendiğinde, sefih zevkler, hayvanca hazlar
anlaşılmamalıdır. Burada kasıt, ruh rahatlığı, beden acısızlığıdır.

İnsanı mutlu kılan, ne kıyasıya içme, ne tıka basa yeme, ne cinsel sapıklıklar, ne de leziz
yiyeceklerin sağladığı hazlardır. İnsanı mutlu kılan, akla uygun ve sade alışkanlıklarla,
ölçebilen ve yanlış inançları söküp atabilen bir akıldır. O yüzden en büyük ilke bilgeliktir.
Bilgeliği felsefeden üstün tutmak gerekir. Bilgelik, namus ve doğruluk olmadan mutlu
olunamaz. Bunlarsız mutlu bir yaşam olmaz, mutlu bir yaşam olmadan da bunlar olmaz.
Bilgelik, mutlu bir yaşamın hem nedeni ve hem de sonucudur.

Hiçbir şey hiçten doğmaz. Her şeyin kendine özgü doğurucu bir tohumu vardır. Hiçbir şey de,
gözden yok olunca, yok olmaz. Yani, dünya her zaman, şimdi var olduğu gibi var
olagelmiştir. Şimdiden sonra da var olacaktır. Dünya, maddelerden kurulmuştur. Cisimlerin
kimileri birleşiktir, kimileri birleşikleri oluşturan elemanlardır. Elemanlar, görünmez ve
değişmez nitelikte olan atomlardır. Böylece, birleşikler dağılınca, atomlar var olmaya devam
eder. Atomların hareketinin başlangıcı da yoktur. Atomların hareketi sürekli ve sonsuzdur.

Epikürcüler, Stoacıların tersine toplum yaşamı ile ilgilenmediler. Epikür gizli yaşa diyordu.
Epikür’den sonra, bu öğreti bu anı yakala tarzına dönüştü.

Platon’dan sonra, Platon’un idea öğretisinden çok etkilenenler oldu. Bunlara biz yeni
Platoncular deriz. En önemlileri İskenderiye’de eğitim almış olan Plotinos’tur. Plotinos,
Platon’dan 500 yıl sonra yaşamıştır. İleride Plotinos ve yeni Platonculara tekrar dönülecektir.
Önemine binaen, tarihsel olarak sırası gelmemiş bile olsa, biz burada, konuya kısaca
değinelim. Plotinos, İskenderiye’den Roma’ya giderek, öğretisini orada yaymaya başladı. Bu
öğreti, bir süre Hıristiyanlığa ciddi bir rakip oldu. Diğer taraftan, Hıristiyanlığın tanrı bilimi
yeni Platonculuktan ciddi bir biçimde etkilendi. Platon’un idea öğretisine göre, duyular
dünyası ile idealar dünyası birbirinden ayrılıyordu. Böylece insanda ruh ve beden de
birbirinden ayrılmış oluyordu. İnsan iki yönlü bir yaratık haline geliyordu. Toz ve topraktan
oluşan bedenimizle, ölümsüz bir ruhumuz oluyordu. Bu fikir, aslında, Platon öncesinden, ta
Şamanizm’den gelen genel bir inanıştır.

191

Yeni kurulan şehirlere de. Yahudilerin sadakatini isteyen yöneticiler. Bir kısım Yahudiler. bu etkileşimin dışında kaldılar. Yahudi yerleşimleri teşvik edildi. Yahudiler. Yunan devletinin üyeleri değildiler.Yahudiler Yunan etkisinde İskender. Bir Yahudi vaiz geldiğinde. Yahudiler de yöneticilere ve hükümdarlara karşı sadık kaldılar. babadan oğula geçen baş hahamlara. kuyruğa girip. Bu düşmanlık. Bu arada. bir kent için çok önemliydiler. bölgeyi. Gimnazyumda eğitim görüp Yunanca öğrenen bu İsrailliler Yunan isimleri aldılar. Bazı İsrailliler ise Yunan ordusunda paralı asker oldular. ve başkent Kudüs’te. Bölgede. Baş haham ve meclis beraberce. Yahudiler yerleştikleri Yunan şehirlerinde. Bu esnada. Yahudiler. nesiller boyunca büyüyüp. Bu. Sinagoglar değişik geldi. O dönemde Yunan şehirlerinde. Yunanlılarca ve daha sonra Romalılarca İudaia olarak adlandırılır). oralarda ibadetleri izlemeye başladılar. vaizleri dinlediler. kendi filozoflarının gelmesi gibi. Anadolu’ya. yöneticilere kutsal saygı göstermiyor ve Cumartesi günleri çalışmıyorlardı. Bazı Yunanlılara. Dönemin gereği. felsefe ve şiirini heyecan verici buluyorlardı. tıpkı Yahudi olmayan diğer topluluklar gibi. Buna karşılık. değişik kimlikteki topluluklar kendi örf ve adetleri ile yaşıyorlardı. dışardan ayrıcalıklı görülen durum. Yunan örneği bir şehir meclisine bırakılmıştı. yerel Tanrılar. İhmal edilirlerse. Yahudiler. her iki taraftan da büyük çoğunluk. Yahudiler için doyum kaynağı idi. sadece bir azınlığın hakkı idi. onları diğer toplumlardan ayırıyor. atalardan kalan yasalarla yönetiyor ve hatta aynı yasaları. Kudüs’te önderlik. Putlara tapmıyorlar. Yunan tiyatro. eski Yahudi devletinin kurulu olduğu topraklarda (bu bölge. Yunan vatandaşı olmak. kitlesel olarak Yunan vatandaşlığına alınmadılar. Ancak örf ve adetlerinin farklılığı. Yahudilerin hayatlarına pek karışmadılar. Ve böylece. Yahudi olmayan bölge sakinlerine bile uyguluyorlardı 192 . kendi önderleri ve meclisleri tarafından yönetildiler ve geleneksel Yahudi yasalarını uygulayan mahkemelerde yargılandılar. Ege kıyılarına ve Mısır’a yerleştiler. Yunan dünyasında batıya doğru hafifçe yayıldılar. Yahudiler çoğunluktaydılar. Bu tanrıların varlığına inanmayan Yahudiler ateist ve toplum düşmanı olarak görülüyorlardı. Ama diğer toplulukların ve komşularının sinirlenmesine sebep oluyordu. İsrail topraklarını ele geçirdikten sonra. Makedonyalıların yönetimi sırasında. koruyuculuklarından vazgeçebilirlerdi. Kutsal metinler Yunancaya çevrildi. bazı Yunanlılar da Zeus ve Dionisos'un (Dionysos) yanı sıra Yahova’ya da (onların verdiği isimle İao) tapmaya başladılar. ayrıcalıklı yapıyordu. Ancak. Yahudiler kendi kendilerini yönetmeye devam ettiler ve diğer topluluklarla eşit muamele gördüler. Yahudilerin büyük çoğunluğu. Makedonyalılar. devam etti. Yahudilerin tarzına karışmadılar. Perslerden kalma özyönetimlerini sürdürüyorlardı. Septuagint olarak bilinen versiyon ortaya çıktı. Bireysel olarak bazılarının bu hakkı alması özel durumlardır. Bu Yahudiler için de böyle oldu.

Kapadokya ve Paflagonya’ya Eumenes sahip oldu.Ö. İskender’in oğlunu da IV. İskender’in Roksan’dan olan oğlu. Makedonya’da kral seçme hakkı ordu meclisindeydi. İskender'in ordu komutanlarından birine. yeni imparatorlukta bir krize yol açabilirdi. Filotas Kilikya’ya. Asya’daki toprakların yönetimi. imparatorluğun bütünlüğü 3 ünlü komutanın denetiminde sürecekti. büyük Frigya satraplığı ile Antigonos Monoftalmos birleştirildi. Trakya ve Karadeniz kıyıları Lysimakhos’un du. Böylece. yüksek rütbeli komutanlar Babil’de toplanarak çok önemli kararlar aldılar. Bundan hemen sonra da. İskender’in atadığı satraplar da yerlerini korudular. Satraplık sistemi. Helespontos Frigyası satrapı Leonnatos görevine devam etti. Sonuçta. Bu kararlara göre. oğlu Asandros Karya’ya hükmediyordu. daha çok ufaktı. Likya ve Pamfilya. Ancak. yönetim kolaylığı açısından. Kralların vasiliği ise. Antipatros ordular başkomutanlığı Perdikkas’a veriliyordu. Ordu meclisi toplandı. 193 . Büyük İskender’den kalan imparatorluk bir bütün olarak kabul ediliyordu. başında Antigonos Monoftalmos vardı. Avrupa toprakları. Asya ve Avrupa diye ikiye ayrılıyordu. imparatorluk naipliği. İmparatorluğun yönetim biçimi değiştirilmedi.İskender’in Generalleri M. bir iki ufak değişiklik dışında. Filip. İskender adıyla kral ilan ettiler. Lidya’da Menandros satraptı. İskender’in sağlığındaki gibi bırakıldı. 323 de İskender’in ani ölümü. eskisi gibi Antipatros yönetiminde kalacaktı. İskender’in kardeşini III. İskender’in üvey kardeşi Arrhidaios aklen gelişmemişti. Krateros’a veriliyordu. Suriye ve Fenike Laomedon’a kaldı.

Ö. eskiden beri devam eden bürokratik bir devlet örgütlenmesi. Araçları. yeniden. Sonunda. Ptolemaioslerin Mısırı. bağımsız yöneticiliğin çekiciliğine kendilerini kaptırmışlardı. Yani. Hasadın ne kadar olacağı. Komutanlarca yönetilen bu bölgelerin denetimi. tohumlukları. birbirlerine denktiler. ya kiralama metodu ile veya köle çalıştırılarak işlenirdi. genişletmişlerdi. imparatorluk naibi Perdikkas’ın denetimindeydi. Halk ise sömürülmeye devam ediliyordu. Ptolemaiosların özel mülküydü. bir yandan Yunan. topraklarının bir kısmının mülkiyetini. Kiracıların. Yunanistan. Anadolu ve tüm Doğu. M. İmparatorluğu bir bütün şeklinde yönetmek yerine. Ptolemaiosların topraklarında çalışan kiracılardı. yaşamın her alanına karışan merkeziyetçi bir yönetim. Ptolemaiosların Mısır’ı. devlet. eski Mısırın bir kalıntısı olarak devam ediyordu. İki kralı da yanına alan Perdikkas ise. Firavun. Devlet örgütü ise Yunanlıların ve Makedonların eline geçmişti. Yönettikleri bölgeleri kendileri zaptetmiş. ücretini alarak. 194 . firavunda zaten vardı. Mısır. Toprakta çalışan köylüler. Komutanların kurdukları krallıklar arasındaki mücadele 300 yıl sürdü. Komutanlar ve Perdikkas çeliştiler. Ve son krallık. Ptolemaioslar. mücadele devam etti. Ve uzun bir süredir. Eumenes Lysimakhos Komutanlar rütbe ve yetenek olarak. diğer yandan klasik firavunlar dönemi Mısır’ı gibi yönetiliyordu. 30 yılında. Neyi ekecekleri. Mısır demek Ptolemaioslar demekti. Devlet kiracısı olan bu köylüler topraklarını terk edip. başka yerlere de gidemezlerdi.Ptolemaioslar ise Mısır’a sahip oluyorlardı. ne kadar ekecekleri devletçe belirlenirdi. aldım der alırdı. Despot bir firavun. kendi tarım aletleri yoktu. tapınaklara ve bazı önemli senyörlere bu tip topraklar vermişlerdir. Verdim der verir. köylüye dağıtırdı. isteyerek birilerine verebilirdi. paylaşılması gereken bir miras olarak görüyorlardı. Bu toprakları canı istediğinde geri alma hakkı. Roma’nın eline geçene kadar. Böylece. devlet memurlarınca hesaplanır ve kiracılardan bunun karşılığı olan vergi alınırdı. imparatorluğu bir bütün olarak görüyor ve bir elden yönetilmesini istiyordu. köylüler ürünlerinin yarısını devlete verirlerdi. Bu topraklar. tüm topraklar Ptolemaioslara aitti. savaş alanına döndü. genel olarak. nomlar ve ortakçı örgütlenmeler.

Stratejik bakımdan yaşamsal önem taşıyan orta Liris vadisinde. Ticaret devlet tekelindeydi. dokumacılık devlet tekelindeydi. Roma. buralara yerleşen plebler. İşçiler özgürdüler. cam ve papirüs üretimi devlet kontrolunda yapılırdı. Ama nomlarını değiştiremezlerdi. Latin savaşından elde ettikleri kazanımları sağlamlaştırmaya koyuldular. Uzun zamandır önemli bir iktisadi güce sahip olan ruhban sınıfını korumanın. Sanayi işletmeleri. rahiplerden ve bürokratlardan vergi almadılar. madenler. köleleri ve kiracıları vardı. Bu yerleşimlere genellikle Roma'nın en işsiz güçsüz ve en fakir plebleri yerleştiriliyordu. 338’i izleyen yıllarda. yağ üretimi. Bu esnada savaş için gerekli olan insan gücünü de kaybetmiyordu. M.Ö. Bu ilk örneklerden sonra. Roma. " Latin kolonileri " ve " yarı yurttaşlık " uygulamalarını tüm İtalya'ya yayacaktı. Bu nedenle bu yerleşimlere " Latin kolonileri " dendi. yerleşim ve toprak karşılığında. Romalılar. Roma vatandaşlığı haklarını yitiriyorlardı. Tapınaklara pek dokunmadılar. tapınakların hala yığınla toprağı vardı. iktidarının temeli olan paralı ordularının kıymetini iyi bilirlerdi. taş ocakları devletin kendi demek olan firavunundu. Latin kolonileri sayesinde. Ancak. subaylardan. sanayi diyebileceğimiz. Çalışma özgürlüğü nom içinde tanımlanmıştı. Ptolemaioslar. en fakir yurttaşlarını hem fakirlikten kurtarıyor ve hem de kendini onlardan kurtuluyordu. 195 . Aynen eski Latin kentleri gibi. Ptolemaios 1 Ptolemaios 1 Bütün doğal zenginlikler. ağır gümrük vergileri ve narhlar uygulanıyordu. tuzlar. Mısır'da Ptolemaios iktidarı kurulurken. Dış ticaretin devlet dışında yapılamaması için ve yabancı tüccarların rekabetini önlemek için. Ücretli çalışan işçilerin çalışma saatleri ve ücretleri devletçe düzenlenirdi. Aynı şekilde. kendilerini korumak olduğunun farkındaydılar. Ptolemaioslar. Cales (334) ve Fregellae (328) yerleşimlerini kurdular. Bira. Bu yerleşimlere bağımsızlık verilmişti. commercium ve conubium hakları oluyordu.

Daha önce söylendiği gibi. Mısır seferinde yenilmiş ve öldürülmüştü. Antigonos korkup. batı Kapadokya ile birleştirildi ve yönetimi zaten Kapadokya satrapı ilan edilmiş olan Eumenes’e verildi. Ama ilk önce Mısır halledilmeliydi. manevi oğlu (II. Perdikkas’ın kral olması kimsenin işine gelmiyordu. Sonra. Bu savaşlar iki bölüme ayrılır. diğer üç meşhur generalle karşı karşıya idi. Ama İsaura sonuna kadar dayanıp. Perdikkas’ın Kapadokya seferi sırasında. Ariarathes) ölmüş.Ö. Roma onuru yaralandığından. artık Makedonya’yı ele geçirerek. Karya 196 . Perdikkas’a karşı bir birlik oluşturdular. Triparateisos kararlarına göre: Antipatros krallık naibi seçildi ve satraplıklar yeniden bölündü. bu yıldan başlayarak gittikçe gelişecek ve Roma Yunan kültürünün etkisi altına girecektir. Kendisi. İskender’in generalleri. Ariarathes) tarafından yönetiliyordu. şimdi. M. Antipatros ve Krateros ayrı ayrı. Sonra Roma saldırdı ama Furcae Caudinae'de Roma ordusu esir olmak zorunda kaldı. Yanına kral III.M.Ö. Persler döneminden kalma bir satrap (1. İkinci Samnis savaşı (M. Mısır Ptolemaios’a. imparatorluğun birliği açısından bu duruma müsaade edemezdi. Filip’i de alarak. bazı satraplar. Bunların arasında. Kapadokya Nikanoros’a. daha önce isyan eden Karaman (Laranda) ve İsaura kentlerine saldırdı.Ö. Anadolu’da düzeni sağlamakla görevlendirilen meşhur General Eumenes. kentlerindeki Samnis garnizonunu kovmak için Romalılardan yardım istemesi ile fiilen başladı. bölgeyi tümüyle ele geçirdi. Perdikkas. 321 yılında Mısır’a saldırdı. Asi (Orantes) nehri üzerindeki Triparateisos’da toplandılar (M. Anadolu’da otorite bir türlü sağlanamıyordu. Kral naibi Perdikkas. Roma ile 40 yıl sürecek bir savaşın içine girdiler. ancak batıda ufak bir bölümü Makedonya’nın eline geçmişti. Makedonya’ya. Bu üçlü. Kapadokya’dan sonra.000 piyade ve 15. kendisini kral ilan etti. bölgelerini bağımsız yönetmeye alışmışlardı ve herhangi bir yönetim altına girmek istemiyorlardı. Generaller. Perdikkas. Kapadokya’da savaşı Eumenes kazandı ve Krateros öldü. Anadolu’da. Antigonos. 321). Avrupa toprakları yönetmeni Antipatros’un yanına kaçtı. İlk savaş Eumenes’le Krateros arasında oldu. yanlarına Mısır satrapı Ptolemaios’u da alarak. Pontos dâhil. Perdikkas’ın ölümü ve son gelişmeler. böylece ilk defa Yunanlılarla resmen temasa geçmiş oldu. Samnis savaşının ilk yılları ufak sınır çatışmaları şeklinde geçti. Frigya ve Likya Antigonos’a. Kapadokya’nın hepsi alınamamıştı. Makedonya’ya kaçan Antigonos Monoftalmos. 30. İskender döneminde. Anadolu’nun diğer satraplıkları arasında stratejik öneme sahipti. Kapadokya satrapı Eumenes’i Anadolu’da düzeni sağlamakla görevlendirdi.000 süvariden oluşan bir ordu kurarak. Bölge. Bu temasın etkileri. Büyük Frigya satrapı Antigonos Monoftalmos’da vardı. bir Yunan kenti olan Napoli'nin. 327 – 304). İskender'in bütün generalleri Eumenes’e karşı birleştiler. Roma. Babil konferansının tekrar gözden geçirilmesini gerekli kılıyordu. Perdikkas’a yardımcı olmamıştı. kendi orduları ile Anadolu’ya geçtiler. Bölge idari olarak. 328'de Roma Fregellae'yı kurunca Samnisler geleceklerinden endişe duyup.Ö. Perdikkas’ın planlarını Antipatros ve Kral naibi Krateros’a anlattı ve onları ikna etti. Perdikkas. Ariarathes) Armenia (Ermeni) krallığına kaçmıştı. İsaura intihar etmişti. sonunda kentlerini kendileri ateşe verdiler. İmparatorluğun her yerinde Perdikkas ve Eumenes yandaşlarının ölüme mahkûm edildiği ilan edildi. İmparatorluğun birliğini yeniden kurmak istiyordu. Karaman hemen alındı. Bu sırada. Kapadokya’nın büyük bir bölümü. Kapadokya’nın Pers satrapı (1. Ama bunlara ikinci ve üçüncü Samnis savaşları denir. Kapadokya satrapı. bundan sonra Roma orduları sürekli olarak Samnis'lere saldırdılar ama kesin bir sonuç alamadılar.

Perdikkas’ın kardeşi Alketas. Pisidyalılar Alketas’a yardım ediyorlardı. bu süreçte. Perdikkas’ı öldüren General Seleukos’a da Babil verildi. Eumenes’in üzerine yürüyerek. Güllük’e (Termessos’a) sığındı. Gençler ise. Eumenes’in müttefiklerinden biri. Lidya Kleitos’a. Kentin yaşlıları. bir Makedonyalı için riske girmeye değmez diyorlardı. Bu arada. Termessos mezarları Alketas. Ordunun geri kalanını toplayarak. Alketas’ın karşısına dikildi. 319). Nora kuşatmasını kaldırmadı ama ufak bir birlik bıraktı. Yaşlılar bir bahane yaratarak. Nora kalesine kaçtı. cesedini Antigonos’a yolladılar. Antigonos. Perdikkas ve Eumenes taraftarlarının yok edilmesi için. Asya orduları başkomutanlığına getirildi. İki kral. Eumenes. Alketas’ın cesedini bulup. 197 . Pisidya’da başarılı askeri harekâtlar yapmışlardı. Antigonos’da onu izleyerek kaleyi kuşattı. Bu anıt mezar günümüze kadar gelmiştir. diğeri. geceli. Bu davranışa çok üzülen gençler ise. Onların Eumenes ile birleşmesinden korkan Antigonos. ordu donanma komutanı Attalos idi. Güllük’te (Termessos’da) ikilem vardı. Kilikya Filoksenos’a. Güllük’e (Termessos’a) getirdiler ve onuruna bir anıt mezar yaptılar.Ö. naipleri Antipatros’la birlikte Makedonya’ya gittiler. Suriye Mityleneli Laomedon’a verildi.Assandros’a. Hellespontos Frigyası Arrhidaios’a. İkisi de. Antigonos ise. gündüzlü bir harekâtla. ancak savaşı kazanan Antigonos oldu. Alketas’ı korumaktan yanaydılar. gençleri kentten uzaklaştırdılar ve Alketas’ı öldürerek. onu Kapadokya’da yendi (M. Trakya ve Karadeniz kıyısı Lysimakhos’a.

Çok güçlü ve kabiliyetliydiler. M. Böylece gelirken çoğalıyorlar ve tipleri değişiyordu. bir kayboluyorlardı. Türkler gelirken önlerine çıkan Hint-Avrupalıları ya kovuyor veya karışıyor veya kendi içlerine alıyorlardı. Çelikten ve sipsivri uçlu okları her şeyi deliyordu. Bunlar Çin’den İran’a kadar her yerde yerleşikleri basıyor. Hiçbir zaman da sabit bir yerleri olmuyordu. sonra birden gelip Balhaş bozkırlarına ve Tien-Şan dağlarının kuzeyine vardılar. ok ve kuvvet birleşmiş ortaya yenilmesi imkânsız bir silah çıkmıştı. Türklerin at ile birleşmesi. Türkler o günlere kadar kuzeyde kalmayı tercih etmişlerdi. 700 ile 300 arasında Türklerin ataları Altay dağları ve bu dağların yöresinde belirmeye başladılar. ilerde göreceğimiz gibi. Atlarında eyer. Çinliler bu insanları uzun zamandan beri “ Hu “ diye adlandırıyordu. 300 yılından sonra ise Güney Sibirya ile Altay sıra dağlarının güneyine de geldiler. onlarda devrimsel bir değişikliğe sebep oldu. Ama bozkıra gelen Türkler ren geyiği yerine atı ele aldılar.Ö. alacaklarını alıyor ve arkalarında ölüler bırakarak geçip gidiyorlardı. Herkesten uzağa gidebilen okları vardı. Bundan sonra kendisi silah olmuş bu insanlar 2 bin yıl herkese kök söktürecek. Geyik kültüründen çıkıp at kültürüne geçtiler. demir.Türkler Geliyor M. Bu geliş. Önceleri yavaş yavaş. ormanlardan çıkarak bozkırlara yayılma. belli ki demircilikte ve metal işlemede çok ustalaşmışlardı.Ö. Atları ile tek vücuttular. Oklarının uçları çeliktendi. dünya tarihine damgasını vuracaktır. ok 198 . üzengi ve koşum vardı. bir ortaya çıkıyor. dünyayı şekillendireceklerdi. Türk. At. Yerleşikler Hunlara bakınca. Ataları ren geyiği yetiştiriyor ve besliyordu. at. bunlar at üzerinde doğmuş ve herhalde bir daha inmemişler diyorlardı.

daha önce anlatılmış olan ve Lort Shang tarafından gerçekleştirilen yönetim değişiklikleri sonucu ve hemen ardından. böylece köylü nüfusu ve dolayısı ile üretim ve savaştaki insan sayısı artıyordu. üç güçlü devlet Qi. 320 yılına kadar. Artık köylüler de.Ö. Çin’in çeşitli yerlerinden yarı köleleştirdikleri insanları getirerek. M.Çin’de Savaşan Devletler devrinin sonu yaklaşıyor Qi devleti. Ts) nin gittikçe kuvvetlenmesinden kaygılanan beş komşu prenslik. Benzerlik bizim yazış tarzımızdan gelmektedir).Ö. 349 yılında Qi tahtına geçen Wei ( Wei devleti ile bir benzerliği yoktur. Sonra birden yönetimi ele aldı. O da hızla tekrar yükselmeye geçti. M. 318 yılından daha önce Hun (Hiung-nu) ile ittifak yaparlar. 340 ile 280 arasında Ch'in (Çi) ve Chu (Çu) devletleri yükselişe geçtiler. toprağa yerleştiriyorlar. Güçlenen prenslikler. 320 yılında ölene kadar. hayvanla çekilen demir sapanın kullanımı ve gelişen ticaret. Feodal prenslerden Çi (Ch'in. saltanatının ilk 9 yılında yönetimi vezirlerine.Ö. artık daha fazla ve durmadan talanlara ve savaşlara başvuruyorlardı. ellerinde silah. ordulara katılıyorlardı. Qi devleti en güçlü Çin feodal devletiydi. Çinlilerin Hiung-nu dedikleri kabileler ile daha sonra Karadeniz’in kuzeyinde ortaya çıkan Hunların birbirinin devamı olduğunu düşünerek Türk tarihçiler Hiung-nu’lara Hunlar derler. atılması demekti. M. Ama bu köylü yerleştirme politikası. M. Hunlarla Hiong- nu’ların aynı insanlar olduğuna dair göstergeler bizleri tatmin ederken. daha önce bahsedildiği gibi. Onlar Hun ve Hiong-nu (Hiung-nu) ların aynı olma olasılığını yüksek görmekle birlikte kesin kes aynıdır demezler. Güney devleti Chu (Çu) ise. ekonomik fazla oluşturmuştu. Bir batı devleti olan Ch'in (Çi). " Savaşan Devletler " döneminde. Ch'in (Çi) ve Chu (Çu) arasında bir denge kuruldu.Ö. Zhao ve Wei devletleri ile galip geldiği savaşlar yaptı. Savaşmak bir soylular işi olmaktan çıkmıştı. Sonunda. büyük ve bereketli iç bölgeyi (bugünkü Sichuan eyaleti) fethetmesi ile hızla güçlenmeye başladı. kayıplarını karşılamak için. göçebelerin ovalardan sökülüp. Hunların. verimi arttırmış. Beceriksiz memurları kaynar suda haşlatarak öldürttü. feodallerin ordularının büyümesini getirmişti. mevcut devletlerin en güçlüsü olarak görüldü. Tian ailesinin yönetiminde.Ö. bürokratlara bıraktı. Ch. aşağı Yangsi'deki büyük ve bereketli bir bölgeyi yönetimine aldı. Avrupalı tarihçileri tatmin etmez. Aslında Hun adı Hiung-nu (Hiong-nu) nun Soğd dilindeki karşılığıdır. M. Hun (Hiung-nu veya Hiong-nu ) adı ilk defa Çin kaynaklarında bu dönemde görülür. 199 . Ekonomik fazla. Göçebe boylar.

yani M. Köylüler yılar. Türkler gibi pantolon giyilmesini ve at üzerinden ok atılmasını emretti. Bu sayede. köylülerini veya topraklarını kuzeye karşı. Çin ile kuzey göçebeleri arasında ilk çizili sınır ortaya çıkar. Kralın tahtan ayrılmasından sonra iç çekişmeler Ch'in (Çi) devletinin ekmeğine yağ sürdü. ama sonuçta her ikisi de zayıf düştü. 280 tarihleri çıvarında Qi ile Chu (Çu) birbirine girdiler. Ch'in'in (Çi'nin) büyümesini durdurabildi. M. 200 . Bazen o. Daha önce anlatıldığı gibi. Qin Dönemi Çin setti Ch'in (Çi) hızla yayılıyor ve tek başına hâkimiyeti ele geçiriyordu. 307 yılında. orduları iç savaş nedeniyle diğer feodaller ile kapıştığından. Zhao. yardım edemezler. Zhao kralı. 296 yılına kadar. Zhao kralı kendi isteği ile tahttan ayrılana kadar. Büyük Çin settinin ilk biçimi ortaya çıkmaya başlar. " Çin değerlerine ihanet ediliyor " diye ölesiye eleştirildi. kendi köylülerine. Çin topraklarına yaptıkları baskı artar. Ch'in'in (Çi'nin) gelişmesini durdurmak için bir strateji belirledi. Bunun üzerine akıllarına. M. Prenslikler ise. Sınır belirlenir.Ö. Ancak onun bu davranışı. Her prenslik kendi için duvar yapmaya başlar.Ö. Ch’in devleti ile başa çıkabilecek bir güç de. etrafta kalmamış oldu. Sınır kapılarında.kuzeyden.Ö. kuzey topraklarına yerleştirilmiş köylülerdir. Böylece. üretim düşer. duvar yaparak korumak gelir. bazen öbürü kazandı. Kral ise tuttuğu yoldan şaşmadı. Baskıyı esas hissedenler. Böylece. köylülerle göçebeler arasında alış-veriş yapılabilecek pazarlar kurulur.

Eumenes ile yapılan savaşlar. Antigonos tarafından esir alınarak öldürüldü. Antigonos hem çok zenginleşmiş ve hem de imparatorluğun yarıdan fazlasına sahip olmuştu. o bölgelerin satrapları Eumenes’i desteklediler. Antigonos. kendine bağlı kişileri getirdi. Burada. Zaman içinde. Sonunda. meydan daha genç komutanlara kalmıştı. Krateros ve Antipatros ölmüş. Artık. Makedonya ile doğrudan ilişki kuramıyordu. bu kararı tasvip etmeyen Antipatros’un oğlu Kassandros. Durumu kontrolü altına aldıktan sonra. onun Kassandros. İndus ırmağından. İskender’in ölümünden çok kısa bir süre içinde. Polyperhon ise Eumenes’e yasallık kazandırarak. Eumenes kuvvetlenmişti. Eumenes’in ölümünden sonra. Naip Antipatros yerine. naip Antipatros öldü. Ancak savaşlar bittiğinde. Antigonos satraplıkları yeniden organize etti ve o mevkilere. Antigonos. Bu durumdan Antigonos faydalandı. müttefikleri Eumenes’i terk etmeye başladılar. Antigonos ve Ptolemaios’a karşı mücadeleye devam etmesini istedi. Ptolemaios. Makedonya’da. Ege kıyılarına kadar tüm toprakları kontrol ediyordu. onun 3 ünlü komutanı. Eumenes. 316 yılında. ana kuvvetleri ile Eumenes’in üzerine yürüdü. Anadolu’da ise hâkimiyetini sağlam temellere oturtmuştu. yine eski bir General Polyperhon seçildi. Ancak. Kassandros’a Asya orduları başkomutanı ve Frigya satrapı Antigonos ile Mısır firavunu Ptolemaios yardım etmeye başladılar. Marmara denizi (Propontis). Kassandros. Polyperhon’a karşı harekete geçti. Eumenes. 201 . M. Makedonya’dan gelecek bir tehdide karşı arkasını emniyete alıyordu. Eumenes.Diadokh’lar DİADOKHLAR Bu sırada. Kilikya’da tutunamayarak. donanması olmayan Eumenes. Başlangıçta. uzun ve yıpratıcı savaşlar yapıldı. Kilikya’daki krallık hazinesine el koydu ve oradaki Makedon ordusunu buyruğu altına aldı. Seleukos ve Lysimakhos’u (Trakya ve Karadeniz kıyıları sahibi) bir arada tutmuştu. Çanakkale (Hellespontos) ve Ege’de egemenliğini güçlendirdi.Ö. Perdikkas. Babil’in doğusuna çekildi. Antigonos.

Antigonos’un çok güçlenmesi ve doymak bilmez zenginleşme arzusu. M. yerel şef Botiras oğlu Bas (M. Komutan Ptolemaios’u geri çağırdı. Donanmanın bir kısmı denize inince. İstanbul boğazından. Ptolemaios’un üzerine geldiğini duyunca. Anadolu’nun Akdeniz kıyılarını denetimi altına aldı. Bitinya’nın başında Bas’ın oğlu Zipoites (M. Fenike’de Tripolis.Ö. Trakyalı bazı kabileler. İzmit (Astakos). Tabii bu istekler Antigonos tarafından kabul edilebilecek istekler değildi. Karadeniz’e de bir filo yollayarak Samsun’u (Amisos’u) kuşattı. Antigonos. Antigonos. Kassandros ve Lysimakhos birleşerek. bu durumdan hiç de hoşnut değildiler. kargaşadan yararlanarak. 513 seferi sırasında. kuşatmayı kaldırıp. Suriye’nin tamamının Ptolemaios’a ve Babil’in de Seleukos’a verilmesini istiyorlardı. Ancak. komutanlarından Ptolemaios komutasında bir orduyu Samsun’u (Amisos’u) kurtarmaya yolladı. Kalas’ı yenerek. Diadokhlar arasında mücadele sürerken. Sözlerinden dönmesinler diye rehineler aldı. Bitinya kralının bu girişimlerini durdurttu. Makedonya’ya hâkimdi. kenti kurtardıktan sonra Bitinya'ya (Bithynia) geçti. tiranlaşma eğilimi vardı. Komutan Ptolemaios. Seleukos. Yunan kent halkları ise. Anadolu Kimmer göçebelerinin. Atina halkı. bir tiran olarak görüyordu. İskender'in ölümünden sonra. Antigonos. Hellespontos Frigyası satrapı olarak atadığı Kalas. Atina’da iktidara Falerli Demetrios geldi. Bu sırada Karya satrapı (Assandros). İskender’in. cirit attığı bir yerken. 700 yıllarında. kendi donanması ile gelerek Ildır’ı (Erythrai’yi ) kuşatmıştı. Sakarya illerini sınırları içine alan bölgedir. bunu yapmak kolaydı. Hem Zipoites ve hem de kentler ile antlaşmalar imzaladı. Demetrios. Diğer kent devletleri yönetiminde de. 377 – 327). Marmara denizine kadar uzanır.Ö.Antipatros’un oğlu Kassandros. ve Karadeniz Ereğlisi’ni (Herakleia Pontika) ele geçirmeye çalıştı. Kilikya’da Kilikya tersanesinde ve Rodos’da yaptırmaya başladı. Hellespontos Frigya’sının Lysimakhos’a. Darius’un (Dara) M. Gemlik (Kios). Hellespontos Frigya satraplığına bağlanmıştı. Kıbrıs’a geri döndü. Burada söz konusu edilen komutan Ptolemaios’un Mısır firavunu Ptolemaios ile bir ilgisi yoktur.Ö. Ptolemaios. Kadıköy (Kalhedon). Byblos ve Sidon tersanelerinde. Atina’ya benzer. onu. Antigonos’un komutanı Ptolemaios. Bitinya (Bithynia). Bitinya. Kapadokya ve Likya’nın Kassandros’a. Atina demokrasisini değiştirdi. Diğer bir istekleri de Antigonos’un Eumenes’i yenerek elde ettiği imparatorluk hazinesinin paylaşımı idi. 327 – 279) vardı. çevresinde genişlemeye başladı. Komutanlar. Karadeniz’den. Yunanistan’daki bütün kent devletlerinin başına. şimdiki İzmit. Zipoites. M. Kıbrıs’a yerleşen Seleukos. Sakarya nehrinin doğusuna. Bitinya’da tam bir hâkimiyet kurmak istedi. Babil’den kaçtıktan sonra. 1. 202 . Trak (Thrak) kabilelerinin Bitinya’daki bütünlüğünü korudu. Samsun (Amisos) kuşatmasını kaldırtıp. Antigonos. Antigonos’dan işgal ettiği toprakların bir kısmını terk etmesini istediler. diğer komutanları korkutuyordu. Anadolu’ya geçerek Bitinya’ya yerleşmişlerdi. Komutan Ptolemaios.Ö. Makedonya ordusuna dayanarak. sadece isim benzerliği vardır. Servet koşulu getirdi ve zengin sınıfın iktidarını güçlendirdi. 315 ve 314 yıllarında. İonya ve Lidya’ya doğru yürüyüşe geçti. kendi adamlarını getirtti.Ö. donanma kurmaya girişti. Antigonos savaşa hazırlanmaya başladı. Karya’nın bütün kentlerini ele geçirmişti. Aristo’nun ilkelerini kullanarak. Gemilerini.

Seleukoslardan az sonra bahsedeceğiz. 313 ve 312 yıllarında. M. Bir yıl sonra. Çanakkale’de (Hellespontos’da) alınan tedbirler ve Yunanistan’da çıkarılan isyanlar buna yönelikti. Burada Romalılar Samnisleri yenerek.Ö.Ö. Karadeniz’in batı kıyılarına komşuları olan Trak ve İskit boyları. doğu elden çıkıyor. Antigonos’un göçebelere yardım için bir ordu yolladığını öğrendi. Kıbrıs’da tam bir hâkimiyet sağlamış. Karya kent devletleri. Lysimakhos. Kassandros’un Anadolu’ya geçmesini önlemeye çalışıyordu. Lysimakhos’un yolu Ordys topraklarından geçiyordu. yukarda bahsetmiştik. doğu satraplıklarının önemli bir bölümüne hâkim oldu. epey bir süredir Seleukos idi. M. Kilikya’ya da ki Mallos kentini alarak.Ö. Antigonos. doğuda olup bitenlere bakarak. 203 . adını taşıyan ve hala kullanılan Appia kıyı yolunun yapımını başlattı. zaman zaman Antigonos’un eline geçiyor olsada.Ö. Trak ve İskitlerle uğraşırken. bir Asya devleti kurdular. M. Antigonos’un Batı Anadolu’da ve Antigonos’un oğlu Demetrios’un Suriye’de bulunmasından yararlanarak. Demetrios’u Gazze’de yenerek.Bu sırada. Karya’da hüküm süren Assandros’a karşı harekete geçti. 312 Appia yolu tarihinde Appius Claudius Caecus. Samnisler Latium'u işgal edip. Ve ordusunun bir bölümünün başında güneye.Ö. Mısır hâkimi Ptolemaios. Her ne kadar doğu. ilerde tarihi sürecini anlatacağımız. ilerlemesini durdurdu. Roma ile Samnis arasındaki savaş sürüyordu. Roma yavaş yavaş çevresindeki toplulukları kuşatmaya başlamıştı. halkını köle olarak satmıştı. Bu sırada Baktria ve Kuzey Hindistan Seleukos’un hâkimiyet alanı içinde kalmıştı. Karia’yı bırakıp. Ordu ve donanması ile Karya’nın üzerine yürüdü. Antigonos ile anlaşan Odrys kralı Seuthes. M. Ptolemaiosların Mısır’ından. Seleukos’da boş durmuyordu. Kaunos’u. Peşinden de Antigonos’un yolladığı orduyu yok etti. 312 yılında. gelen orduyu karşılamak üzere harekete geçti. Suriye’nin tümünü ele geçirdi. Antigonos. Lysimakhos uzun mücadelelerden sonra geçitleri açabildi. Samnisler tüm Latin topraklarını yakıp yıktılar ve Ardea'ya kadar ilerlediler. bir meydan savaşını daha kazandılar. Samnislerle olan savaş ise bir sonuca varmaksızın devam ediyordu. Antigonos. Samnislerin eline geçmiş olan Fragellae'yi geri aldı. Antigonos’un gelmesi ile Suriye tekrar onun hâkimiyetine geçti. Seleukos’lar. Mısır hâkimi Ptolemaios. İşler karma karışıktı. Antigonos batıya gitse. 316 yılında Samnisler saldırdı. 315 tarihinde. Yukarıdaki olaylar olurken. doğuya gelse batı kaynıyordu. bir taraftan da. Suriye üzerine yürüdü.Ö. 313 de Roma. O da. Lysimakhos’un topraklarını işgal etmeye başlamışlardı. Lysimakhos’un ordusuna geçitleri kapadı. M. Bu arada. Antigonos’un hâkimiyetini kabul ettiler. çevrede yeni Latin yerleşmeleri kurdu. 313 yılında. doğunun esas hâkimi. Suriye’nin kıyı kentlerini yağmalatmış. Roma. M. İassos’u ve bütün kent devletlerini ele geçirdi.

Antigonos kurnaz ve güçlüydü. M. Libya. Yunan kent devletleri ise özerkliklerini koruyacaklardı. Büyük İskender’in oğlu Alexandros büyüyüp. ilerki hesaplarına dayanarak kabullenmişti.Antigonos’la yapılan. Mısır. ne olacağını gösterecekti. 311 yılında Antigonos’la barış yapmaya karar verdiler. yönetimde söz sahibi olana kadar. Lysimakhos Trakya’daki egemenliğine devam edecekti. Antigonos ise Asya’nın egemeniydi. 204 . Avrupa orduları başkomutanı olarak devam edecekti. Bu antlaşmayı. Artık dört Diadokh. Kıbrıs ve Arabistan’ın Mısır’a sınır kentlerine sahip olacaktı. imparatorluğu bölüşmüşlerdi.Ö. ucu bucağı olmayan yıpratıcı savaşlardan bıkan Ptolemaios. Bu antlaşma ile 5 yıl önce Antigonos’a verilen ültimatomun hiçbir maddesinin geçerli olamadığı ortaya çıkıyordu. Zaman. Kassandros ve Lysimakhos. Ptolemaios. Yapılan antlaşmaya göre: Kassandros.

310 yılında. Artık.Ö. bu gerekçesi ile Antigonos’a savaş açtı. M. Kaunos gibi bazı kent devletlerini eline geçirdi. 205 . Kınık (Xanthos). Ptolemaios. bu toprakları geri aldı. Faselis’e (Tekirova) çıkartma yaptı.Krallar İskender’in Generalleri arasında kısa sürecek olan barış döneminde şu gelişmeler oldu: Gücünü pekiştirmek isteyen Kassandros. Demetrios. Yunan savaş gemisi Bu başarılardan sonra. M. Kilikya’nın dağlık bölgelerini işgal etti. M. Ptolemaios’un donanmasını da bir deniz savaşında yendi. barış antlaşması koşullarına aykırı olarak. kısa sürede. 306 yılında. Diadokhlar kral gibi davransalar da. Bu tarihe kadar. kral unvanları aldılar. birçok kentte garnizon tutuyordu. Demetrios Kıbrıs’a tam sahipti. Büyük İskender’in karısı Roksan’ı ve oğlu Alexandros’u öldürttü. Barış antlaşmasında kendine bir şey verilmeyen Seleukos. Demetrios’un karşı saldırısı Kıbrıs’a oldu. Salamis’i kuşattı. Diadokhların geri kalanları da onları izleyip. Ptolemaios da. Şimdi.Ö. bu unvanı resmen almamışlardı. Antigonos ve oğlu Demetrios kral unvanını aldılar. bazı Doğu satraplıklarına ve Babil’e hâkim oldu. Ama Antigonos’un oğlu Demetrios. imparatorluğun fiili paylaşılması resmi paylaşmaya dönüşüyordu. Faselis’de ele geçirdiği topraklardan geri çekildi. 309 yılında Ptolemaios. bu durumda. Antigonos.Ö. Krallar kendilerine sikkeler bastırdılar.

Demetrios’un işine yaramasın diye yakıldı. hala tüm imparatorluğun peşindeydi. Rodos ticaretle yaşayan bir adaydı. Kios’tan (Gemlik) kaçarak. Lysimakhos ordusunu Bitinya’da Karadeniz Ereğlisi’ne (Herakleia Pontika’ya) çekti. Çanakkale Boğazı üzerinden Anadolu’ya girdi. Pers kökenli olan 1. Paeligni. Birçok yeni Latin yerleşmesi kurdu. M. diğerlerinden daha yakın idi. Rodos’u kuşattı.Ö. Lysimakhos’u kendilerinden saymaya başlayan Ereğlililer. Ancak. kısa bir sürede. Frigya’da ilerlemeye başladı. kalabalık ve tecrübeli ordusunun gücü. Rodos Ptolemaios’a. Kuzey Hindistan’ın hâkimiyeti için Seleukos Çandrgopta Moria (Chandrgaupta Maurya) ile savaşıyordu. Bu arada Roma. Seleukos ve Ptolemaios her yerde gerilemişlerdi. Sardeis kentinin de aşağı bölümü ele geçirildi. diadokh savaşları sürerken. komutanı Prepelaos’u Ege kentlerine (Aiolya ve İonya’ya) yolladı. Diadokhların birbiri ile yaptıkları iktidar savaşına katılmamıştı. Efesliler tarafından. Eskişehir (Dorylaeion) de toparladı. Mısır seferinin başarısızlığı. Hernici'leri. Lysimakhos. iyi tahkim edilmiş Rodos kentini almaya yetmedi. Böylece. Lysimakhos’un ordusu. Sonra Korint'te (Korinthos) topladığı kongre ile kendini başkomutan seçtirdi. Abruzzi bölgesindeki halkları. Frentani ve Vestini'yi kendine bağdaşık hale getirdi. çevresindeki toplulukları ele geçirerek. Bu evlilikten sonra. Askeri amaçlı Via Valeria (306) yolunu inşa etti. 302 – 301 yıllarında. Demetrios. Aequus'leri.Ö. Atina’yı Kassandros’un tayin ettiği yöneticiden (Falerli Demetrios’dan) kurtarıp. müttefikler Batıda önemli başarılar sağlayarak. Antigonos’un oğlu Demetrios’un ordusu geri çekildi. diğer Yunan kent devletlerine de Atina’ya yaptığını yaptı. Kassandros’u Thermopylai’ye kadar uzaklaştırdı. Tekrar aralarında bir birlik oluşturdular. Rodos adasını stratejik açıdan çok önemli hale getiriyordu. ordusu ile Kilikya üzerinden Torosları aşıp. aralarında barış imzalandı. Burada Pers asıllı olan Oksyartes’in kızı Amastris ile evlendi. Kassandros iyice güçlenmişti. Durumu öğrenen Antigonos. Antigonos’un çok sayıda kentini ele geçirdiler. Efes'i kuşattı. Roma ve Samnisler. Karşı koyan kentlerin çevreleri. Yine bu sıralarda. teslim olmadan önce. Kassandros. 302 yılında. bir barış anlaşması yaparak ikinci Samnis savaşlarını bitirdiler. Kapadokya’ya geldi. arada daima mesafe bırakıyordu. Frigya’da ilerlerken. Yunanistan’da ise. Kent bağımsızlığını korumak koşulu ile teslim oldu. M. Şuhud’u (Synnada’yı) kuşatıp aldı ve burada hazinenin bir kısmını ele geçirdi. Paflagonia’da Olgassis (Ilgaz) dağı eteklerindeki Kimiata’ya geldi.Antigonos. Limanda bulunan gemiler. M. ama seferi tam bir başarısızlıkla sonuçlandı. 206 . Roma. Eskişehir’e yaklaşınca. Mithradates. dönemin en gelişmiş tekniklerini kullanarak. Sığacık (Teos) ve Değirmendere (Kolofon). orduya yiyecek bulmaya başladılar. Marrucini. M. Rodos’ta bunlar olurken. Komutan Prepelaos ise Edremit’i (Adramittion’u) alıp.Ö. Sonra. ticaretinin önemli bir bölümü Mısır ile olduğu için. antlaşma yapılıp. Lysimakhos geri çekiliyor. Sonra da Konya ovasına ve Büyük Frigya’ya geçerek. Demetrios’un üstün teknikli. 304 yılında. Suriye’yi terk ederek. Prepelaos’a kendiliklerinden katıldılar. Pire’ye bir donanma ile geldi. Bir yıl süren kuşatmadan sonra. Ildır (Erythrai) ve Urla (Klazomenia) ise karşı koydu. Kıbrıs’dan dönen Demetrios. Antigonos ve oğlu ile tek tek baş edemiyorlardı. durumunu sağlamlaştırıyordu. Mısır’a saldırdı. Yani demokrasiyi geri getirdi. Peşinden Peloponnesos’u tümüyle eline geçirdi. Prepelaos tarafından yağma edildi. Antigonos yaklaştıkça. Kassandros’un üzerine yürüdü. Antigonos oğlu Demetrios’un yokluğunda. Marsi. Lysimakhos ordusunu. Sonra. Lysimakhos. 305 yılında. durumu düzeltmeye çalıştı.Ö. Antigonos. tekrar demokrasiyi kurdu.

yanlış bir haber aldı. Antigonos’un topraklarını paylaştılar. Asya’daki topraklarını kaybetmişti. Şimdi onu Seleukos’a bırakması isteniyordu. Mithradates. M. Ve fırsat buldukça da çevrelerindeki kent devletlerine saldırdılar. Savaşı müttefikler kazandılar. Likya.Kimiata. Lysimakhos ise. Seleukos’un ordusunda 20. Ve Yunan kentlerindeki halk onu seviyordu. Amastris’e (Amasra) kadar geldi.600 piyade ve 480 fil vardı. Lysimakhos önce 2 generalini yollayarak Bitinya’yı ele geçirmek istedi. Kassandros’un. Hâlbuki Mısır aşağı Suriye’yi işgal etmişti. Ama generaller.000 süvari. Böylece. İpsos (Çay ilçesi) da Antigonos ve müttefik orduları karşılaştılar.000 askeri ile ancak kaçarak. Pamfilya ve Pisidya’nın bir kısmı. Nikomedes. Demetrios ise 9. Ama o da yenilerek geri çekildi. 207 . ordusu ile o da Anadolu’ya girdi ve kışı Kapadokya’da geçirdi. Trakya. İpsos savaşından sonra. Doğu’da iyice kuvvetlenmişti. bizzat kendi gitti. Antigonos ve Demetrios kuvvetleri birleşmişti. 298 yılında. sonra oğlu 1. Ancak.000 piyade ve 75 filleri vardı. aşağı Suriye’den istemeye istemeye çekildi. Artık. Batıda. Demetrios’un babası ölmüştü. Antigonos’un komutanı Ptolemaios ‘un egemenliğinde kaldı (Bu Ptolemaios. Batıdaki gelişmeler üzerine. Seleukos. Lysimakhos. Mısır hâkimi Ptolemaios ise savaşa katılmadığından. Seleukos ve Lysimakhos kuvvetlerinde ise 74. O sene yazında. kaleye el koyup. sarp bir yerde kurulmuş. sadece Mısır ile yetinecekti. Gaziura ve Zela’yı Pontos topraklarına kattı. Roma işgaline kadar sürecek olan bir dizi savaşa yol açtı. Sonra. topraklarını genişleterek. Seleukos ve Ptolemaios. Ptolemaios da.Ö. Ön Anadolu hâkimi Lysimakhos’tu. Ön Anadolu’da ise. Peşinden Samsun’u aldı. 301 yılı ilkbaharda. oğlu Demetrios’u Yunanistan’dan acele yardıma çağırdı. 300 yılında yenilerek geri çekildiler. Pontos devletini kurdu.000 piyade. Lâpseki (Lampsakos) ve Parium’u zaptetti ve o kentlere de asker yerleştirdi. Demetrios. Seleukos ve Lysimakhos orduları birleştiler. burada kısa sürede kendini toplayıp. 12. Firavun Ptolemaios. Amasya. önce Kassandros ile bir anlaşma yaptı. askerlerini yerleştirdi. Kenti ele geçirip. Acele Yunanistan’a geçti. Frigya içlerinden. iyi tahkim edilmiş bir kaleydi. Seleukos ise.Ö. Bu sorun devam etti ve Ptolemaioslarla.Ö. Bu başarılar üzerine. önce Zipoites. Bundan sonra. Savaşa katılan Kassandros’un kardeşi Pleistarkhos’a Kilikya’nın bir kısmı verildi. Zipoites kral unvanını aldı. Mısır’dan ilerleyerek Suriye’yi işgal etti. sınırlarını Thermodon (Terme) ırmağına kadar genişletti. Güneyde. Mısır firavunu olan Ptolemaioslardan değildir). Bitinya krallığı bağımsız davranıyordu. 80. Ama donanması duruyordu. Kilikya’nın bir kısmı ve Toros’lara kadar Batı Anadolu’ya hâkim oldu. Antigonos’un İpsos savaşında yenilmesinden sonra (M. Makedonya ve Yunanistan’daki egemenliğini devam etti. Ancak buradaki birkaç kent ve bölge. M. Marmara denizini aşarak Kadıköy’e (Kalkhedon’a) geldi. M. Seleukos’lar arasında. Anadolu’da her tarafla birden başa çıkamayan Antigonos. bu sefer. ordusunda 500 adet de fili vardı. üzerlerine gelen orduları hep yendiler. Efes’e gelmişti. sonra Efes önlerine geldi. Suriye’ye ve oradan İndus’a kadar olan geniş toprakları aldı. Güney Frigya da Sultandağı eteklerinde. 301). İris (Yeşilırmak) ırmağını geçerek. Antigonos Monoftalmos savaş alanında ölmüştü. 1. 480 fil ve 100 den fazla savaş arabası vardı.Ö. Lysimakhos’la Seleukos’un yenildiklerini zannetti ve Mısır’a geri çekildi.

Ariarathes Kapadokya’ya dönerek yeni bir devlet kurdu. MÖ. yöneten ve yönetilenler arasındaki ayrılık derinleşti ve sonucunda ileride birleşecek olan pek çok küçük devlet kuruldu. Antigonos’un yenilmesinden sonra. 300 yılları arasında çömlekçi çarkında seramik yapılmaya başlandı. M. M.300 yıllarında Asya kıtasından Japonya’ya tarım.Ö. 208 . 300 ile M.S. Japonya'da yaşayanlar tarımsal üretimi artırmak için günlük yaşamlarında tarım aletleri ve demir silahlar.Ö. 1. işbölümü arttı. Ariarathes’in manevi oğlu 2. basit pirinç ekimi ve metal işçiliği teknikleri gelmiştir. ayrıca dini ayinler için bronz kılıçlar ve aynalar kullanmışlardır. Japonya’da Yayoi kültürü dediğimiz dönemdir. 300 – M. Ariarathes Ermenistan’a kaçmıştı. M. Yayoi döneminde pirinç tarımcılığı başladı. 300 arası. 2. Perdikkas’ın Kapadokya seferi sırasında.Ö. 301 yılında.S.Daha önce gördüğümüz gibi.

Bu gelişmeler sonunda. M. Dostluk daha da ileri giderek. Kassandros öldü. Lâpseki (Lampsakos). Pleistarkhos’a bölgeyi terk ettirtti. Demetrios Kilikya’yı işgal ederek. Demetrios’un hayali hep Yunanistan olmuştu.Ö. Bu arada. Iğdır (Erythrai). yenilgiden sonra Efes'e gelmişti. Lysimakhos ise Keltler ile savaşıyordu. bu arada Kilikia’daki babasının hazinesini de almıştı.Ö.Generaller bir bir çekiliyor M. Yunanistan’da umduğunu bulamayan Demetrios. 290 yılına gelindiğinde Samnisler pes etmiş 209 . Yunanistan’a geçti ve Makedonya tahtına oturdu (M. Kıbrıs. M. Sonra da Samnis topraklarını talan etmeye başladı. mücadeleyi Kassandros’a karşı yapmaktı. Demetrios’a verdiği desteği geri çekti. Durumu dengelemek isteyen Seleukos da Demetrios’a yeşil ışık yakmaya başladı. Urla (Klazomenia). 298 yılına gelindiğinde.Ö. Efes’ten Kıbrıs’ta Salamis kentine geçti. Ayrıca. Seleukos’a olan kızgınlığı nedeniyle Lysimakhos’la anlaştı. Lysimakhos’a ait Trakya’da Hersodessos’a çıkarma yaparak. Ama galiplerin talimatlarına uyan Yunan kentleri onu kabul etmediler. Seleukos’un kızı ile evlendi. Demetrios. Elinde kuvvetli bir donanma vardı. Bu arada Mısır hâkimi Ptolemaios. M. Sidon. Samnis savaşları (üçüncü Samnis savaşları) tekrar başlamıştı. 295 yılında Roma ordusu. Demetrios. Demetrios’un gücü. Demetrios. İtalya'da M. Parion. Çanakkale (Abydos). 297 yılında.Ö. Roma Samnisler. Miletos. Demetrios çok güçlenmeye başlamıştı. Niyeti Yunanistan’a geçip. Etrüskler ve Umbria'lılarla boğuşuyordu.Ö 294). Tyros ve başka bazı kıyı kentlerine hâkimdi. Seleukos. birleşik kuvvetleri manevralar yaparak birbirinden ayırdı ve yendi. orayı yağmaladı. hala küçümsenemezdi.Ö. 300 Antigonos’un oğlu Demetrios.

M. Artık Roma durmadan ilerliyordu. Tabii. Seleukos’u yardımlarına çağırdılar. Roma senatosu. Sikke basmak senatoya ait bir haktı. yoksul Romalılara dağıtıldı. Atak ve güçlü olan Demetrios ölmüş. Seleukos’un Pyrrhus karargâhına bir gece baskını yaptı.Ö. Roma’da her devlet görevinde olduğu gibi. Anadolu’da ise. Roma’da ilk bakır sikke (Aes Grave) basıldı. 210 . yıktılar. Mısır hâkimi Ptolemaios. Demetrios’un önemli bir gücü kalmamıştı ve iç Anadolu’da sıkışıp kalmıştı. Sikke basımından kısa bir süre sonra. Seleukos. Agatogles’in karısı Lysandra. etrafı yakıp. her yıl yeniden seçilirlerdi. Frigya’ya çekildi. 290 ve 286 yılları arasında. ama ordusu. niyeti doğuya Seleukos topraklarına geçmekti. Demetrios. Makedonya’ya girerek. Kaunos’a çıkartma yaptı. 284 veya 283). Toprakları. Batı Anadolu’ya yeniden huzursuzluk gelmişti. babasına ihanetten Agatogles’i yakalatıp. Senato bu görevi. Torosları geçip. Toros dağlarındaki geçitler Seleukos’un askerlerince tutuluyordu. bu duruma baş kaldırdı. Roma dışında görev yapan komutanlara da sikke basma hakkı verdi. 283 yılında öldü. Demetrios’un sahneden çekilmesi ile Thrakia ve Batı Anadolu’nun hâkimi Lysimakhos idi. Orontes nehri üzerindeki Apameia kentinde konuk muamelesi ederek tuttu. Demetrios savaşmak istemiyordu. Kimse. hep kral olarak yaşamıştı. büyük bir donanma ile Yunanistan’a geldi. 290 yılında Sabinler ve Praetuttiiler boyun eğdiler. Samnisliler bağımsızlıklarını yitirdiler ve 40 yıl Roma ile savaşmanın bedelini tüm topraklarını kaybederek ödediler. onu.288 yılında.ve Roma bağdaşığı olmayı kabul etmişlerdi. Anadolu’da.Ö.Ö. gizlice öldürttü (M. 289 yılında. M. Oğlu Agatogles iyi bir komutan olduğu için ordu tarafından seviliyordu. Lysimakhos. Ama ordusu açlık ve vebadan yarı yarıya azaldı. İskender’in generalleri birbiri ile hesaplaşırken. Roma. 285 yılında Tarsus’a indi. ama barış daha gelememişti. içlerinde Bergama kalesinde Lysimakhos’un hazinesini korumakla görevli Filetairos olmak üzere.Ö. Bazı kentleri ve Milet’i aldı.Ö. Mısır firavunu 1. Arsinoe. O da. Demetrios. Ptolemaios Soter’in kızı Arsinoe ile evlenmişti. Ama Demetrios’u. ama yakalanan kendi oldu. M. Agatogles’in dostları. çocuklarını da yanına alarak Seleukos’a sığındı. M. ufak bir kuvvetle. Demetrios’un Makedonya’ya sahip olmasını istemiyordu. kandırmaca ile savaşmadan. Arsinoe’nun çocukları ufaktı. Lysimakhos’un başka karıları ve onlardan çocukları vardı. Etrüsk ve Umbrialılara da boyun eğdirdi. Bunlar " sine suffragio " Roma yurttaşı oldular. üçlü bir komisyona vermişti. bu üçlü komisyon üyeleri de. M.Ö. burayı kendi için bir tutsaklık olarak gördü ve M. Lysimakhos’un oğlu Büyük Agatokles ordusu ile izliyordu. Demetrios.Ö. Epeiros kralı Pyrrhos ve Lysimakhos. Ama Arsinoe tahtı Agatokles’e bırakmaya niyetli değildi. komplo kurarak. Ve taht varisi gibi görülüyordu. mahkeme ettirmeden.

Büyük İskender’in son generali de. İskender İmparatorluğunun toprak birliği fikri de onunla birlikte ölmüş oldu. Savaşı Seleukos kazandı ve Lysimakhos öldü. M. Böylece. Büyük İskender’in. Seleukos tarafından tekrar tek elde toplanmış ve bir bütünlük içinde yönetilir olmuştu. onuruna verilen bir kuban töreninde. Bu nedenle de ona Yunanca şimşek anlamına gelen Keravnos (Keraunos) denmişti.Ö.Son hesaplaşma M. bölgelerden ve Kent devletlerinden yardım görüyordu. Seleukos ordusu ile Anadolu’ya girdi. 280 yılında hareketlenmiş olan Keltlerden Boi kabilesi Bohemya ve Moravya’ya inmişti. Mısır’a hâkim olan Ptolemaios’un toprakları dışında. Sol kanat Keltleri Rodop dağları boyunca ilerleyerek Selanik üzerinden Trakya’ya gidiyordu. İskender’in Generallerinin mücadelesi sonunda. Mısır’da Ptolemaios’ların firavun olduğu Mısır krallığı hayatına devam 211 . siyaset sahnesinden çekildi. Böylece Trakya (Thrakia) ve Batı Anadolu’da Lysimakhos dönemi bitti. Seleukos ölünce. Geçerken. Lysimakhos 80 yaşında. Manisa’nın (Magnesia’nın) kuzeyindeki Kurupedion ovasında karşılaştılar. ordusu ile Anadolu’ya girdi. Belg (Bolg. sona kalan iki büyük generali. Doğu Karadeniz kıyıları ve Doğu Anadolu hariç tüm Anadolu’dan İndus nehrine kadar olan topraklardı. İki ordu. 281 yılında. Ptolemaios Keraunos tarafından öldürüldü. Savaş arabaları sağlamdı ve yanlarına her cins yedek malzemeyi bol bol almışlardı. Boiler Bohemya’ya isimlerini verdiler. M. Bunu duyan Lysimakhos da Çanakkale’yi geçip. Onların önlerinde savaşçı kabilelerin yaşadığı kartal yuvaları ile dolu dik ve sarp dağlar vardı. Seleukos’u öldüren Ptolemaios Keraunos. Seleukos 77 yaşındaydı. Mısır firavunu Ptolemaios’un oğluydu ve aniden öfkelenerek adam öldürmesi ile ün yapmıştı. Seleukos (Selefkos) ve hanedanı dönemi başladı. M. ömürlerini savaş alanlarında geçirmişlerdi. 280 yılında. Yolda giderken. Seleukos amacını gerçekleştirmişti. Kurupedion savaşından sonra Seleukos’un toprakları. üçken ağızlı kılıçları iyi kalite demirden yapılmıştı.Ö. İskender imparatorluğunun topraklarında üç büyük devlet kuruldu. Belgius) denenler Albania (Arnavutluk) ve Manastır üzerinden Eperios ve Teselya’ya doğru yöneldiler. Mızrakları. Buralarda zengin maden ocaklarını işlettiler ve demirci atölyeleri kurdular. Merkezde Tektosag ağırlıklı Keltler akıyordu.Ö. 281 yılında. Lysimakhos’un başkentinde. Keltler güneye doğru tekrar hareketlendiklerinde üç koldan yürüdüler. Bolgios. Büyük İskender tarafından ele geçirilen tüm topraklar. Yönetimi oğlu Antiokhos’a bırakarak Makedonya’ya çekilmeye karar verdi. Tekrar hareketlenmeye başlayan Keltlerin şimdi bol silahları vardı.Ö. Bu sarp dağlar doğal birer kaleydiler. Bu fikir artık bir daha ortaya çıkmayacaktı. İskender’in ölümünden 43 yıl sonra.

Bizim okumaya takatimizin yetmediği. Tarihçiler. Marmara. İşte böyle ordular. İskender Generallerinin orduları. Ordu deyince 10. satıcılar. Kral mezarlarını. bu döneme Helenistik dönem diyorlar. artık Hititleri bilmezler. yani İskender’in ölümünden sonraki Anadolu tarihini okuyanların. Bu dönemde. eskinin gelenek ve görenekleri yerine. Ön Anadolu. Ege. Sınıflar alt üst olup. fakirliklerini alın yazısı saymışlardır. İon ve Aiol kent devletlerinin kurulduğu topraklardır. ırza geçmeler. Kentler senede bir iki defa el değiştirmiştir. meyhaneciler ve ölü soyucu ve gömücülerle herhalde 20. 279 yılına kadar. tüccarlar çekip gitmişler veya erimişlerdir. vatandaş ayrımı bile kalmamıştır. zorla askere almalar sanki Ön Anadolu’nun kaderidir. Köyler. yine aç kalmışlardır. din adamları. kabile bağları unutulmuştur. Güney Doğu Anadolu ise (Kuzey Mezopotamya) kısmen söz konusudur. geriye kalan. neden olduğunu bile bilmedikleri bir savaşta.000 süvariyi ve filli birlikleri kastediyoruz. Orduları besleyince. Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu kapsam dışı kalmıştır. orduları beslemeyi reddederseler. Frigya’yı Lidya’yı yer adları sanırlar. yukarıdaki özet tarihe. Bizce bu dönem kimliklerin kaybolduğu ve herkesin çaresizce Helen kimliğine büründüğü dönemdir. birbiri ile boğazlaşırken. Trakya’nın bir kısmında. 10. açlık. Ön Anadolu içinde her an dolaşan iki. yerel tavırlar ve büyüklerden aktarılan bilgiler uçup gitmiştir. eğer. Bu 54 yıl içinde.000. Ön Asya’da doğup. fahişeler. 10. tümülüsleri ve hatta yıkılan pek çok kenti çoktan unutmuşlardır. Senede en az iki defa birbirleriyle savaşa tutuşmuşlardır. Üçüncüsü Makedonya krallığı idi. Burada kullandığımız Anadolu kelimesi. Söz konusu topraklar.000 kişilik ordu demek. aslında Ön Anadolu’yu boğazlamışlardır. Anadolu’yu geçerek. yağmalanıp. Anadolu’da ve Suriye’de Seleukos’ların kral olduğu Seleukos krallığı kuruldu. Makedonya krallığına. Ön Asya’yı. nasıl zor okuduklarını tahmin ediyoruz. köyler. Bu dönem Ön Anadolu’nun lime.Ö. Kentler. orijinler. Kızılırmak nehrinin batısında ve güneyinde yer alan topraklardır.000. 30. Anadolu’nun tümünü çağrıştırmasın diye. zavallılık ve fakirlikte ortak paydasını bulan bir sosyalizasyona uğratmışlardır. önce Friglerin sonra Lidyalıların hüküm sürdüğü. bu topraklara Ön Anadolu diyelim. üç ve daha fazla ordu. kendileri aç kalmış. M.etti. Perslerin üzerine yürümeye başlamasından bu yana 54 yıl geçmişti. doğan ve ölen nesillerden. Bu günkü bölge sınıflamamızla. fakir kentler. Batı Karadeniz. her gelen orduyu beslemek zorunda kalmışlardır. 334 yılında. Burada. 20. Asiller yok olmuşlardır. lime olup. böyle sanırlar. Ön Anadolu’da. çocuklar. İskender’in komutanları. açlık. söz ettiğimiz Anadolu. Geçen 54 yıl içinde nesiller değişmiştir. Yerel adetler. Ön Anadolu’da iki nesil dolaşmışlardır. sonra tekrar bütünleştiği dönemdir. kültürleri yok olmuştur. tabii ki tüm Anadolu’yu kapsamamaktadır. 212 . Diller. Kentler fakir düşmüş. Yeni doğanlar dünyayı ve yaşamı.Ö. Ön Anadolu Hititlerin hüküm sürdüğü topraklardır. ölümler. Yukarıdaki satırları. Anadolu insanı yaşayarak dayanmıştır.000 piyadeyi ve 5. Zengin kentler fakirleşmiş. İç Anadolu ve Akdeniz bölgelerini kapsayan yerlerdir. ölen nesiller. orduyu takip eden serseriler. Seleukos’u öldüren Ptolemaios Keraunos hükmetti. ölene kadar yani M. İskender’in Generallerinin ordularının kültürüdür. neredeyse köle. Büyük İskender’in.000 kişiden fazla eder. aileler parçalanmıştır.000.

Keltler demirden ağır. 280 yılında öldürülene kadar. Filetairos. Keraunos’un ordusunda ortada tam bir blok oluşturan falanks vardı. Makadonia saltanatı Antigonos sülalesinin oldu. hem iç mücadelelerle. Antiokhos’a karşı korumuştur. esirlerin genç ve güzel vücutlularını seçerek. onları hem 1. Ancak Keltler Makedonya ve Yunanistan’da olduğu sürece saltanat ancak kâğıt üstünde olabilirdi. Kadıköy (Kalkhedon). 279 yılında Pyolemaios Keraunos’un ölümünden sonra Makedonya tahtına. Seleukos’dan yardım isteyenler arasında Bergama kalesinde Lysimakhos’un hazinesini koruyan komutan Filetairos’da vardı. topraklarına Herakleia Pontika’yı da kattı. Makedon ordusunun büyük bir kısmı ölmüş veya yaralanmıştı. Bu birlik. uzun süren bir kurban ritüeli ile Tanrılarına kurban ettiler. Keltler hiçbir dirençle karşılaşmadan Teselya’yı soydular. M. Savaşı kazanan Belglerin önünde Teselya duruyordu. Ayrıca elde ettikleri ganimetin de bir kısmını yine Tanrıların hakkı diye yakarak Tanrılarına ulaştırdılar. bronzu delebilecek güçte. Hayatta kalanlar da teslim oldular. Keraunos Keltlerce yakalanarak parça parça edildi. Agatokles’in öldürülmesinden sonra. Antigonos Monoftalmos’un torunu Antigonos Gonates geçti. Uzun mızrakları ile ve birbirlerini koruyan kalkanları ile önünde durulamaz bir güç görüntüsü veriyordu. Keraunos’un kendisi de bir savaş filine binmiş savaşı filin üzerinden yönetiyordu. Kelt arabaları zengin ganimetlerle dolup. Bundan sonra. hala I ci Mithradates bulunuyordu. hem Mısır’la (Ptolemaioslar) ve hem de Galat (Keltler) 213 . Bizans (Byzantion).Delfi Soygunu Bu sırada kelt Belgler Makedonya’ya kadar gelmişlerdi. Bu ağır mızraklar hem Falanks sıralarını dağıttılar ve hem de Keraunos’un filini öldürdüler. Filetairos. mızraklar yaparak süvarilerine vermişlerdi. Seleukos. Karadeniz Ereğlisi (Herakleia Pontika) ve Pontos birlik oluşturdular. kuvvetli bir ordu kurdu. Belgler. Pontos biraz daha genişleyerek.Ö. Paflagonya’nın Tios kentinden gelmişti. 279 yılında. kafası bir mızrağa takılarak herkese gösterildi. Belg ve Makedon ordusu karşılaştılar. Bergama’da bağımsız bir devlet kurmak için hazırlıklara girişti. hem yerel krallıklarla. M.Ö. taşıyordu.Ö. Kurupedion savaşından sonra. süvarilerin yanında seyisleri ile birlikte yedek atları vardı. Kurupedion savaşından sonra. Seleukos devletinin kurucusu 1. M. Pontos’un başında. caydırıcılık yönüyle. Keltler atlıydı. Seleukos’a ve hem de 1. kendilerini tehdit altında hisseden Bitinya (Bithynia). Seleukosların kargaşayı yatıştırmak için uğraşmasından istifade ederek.

500. Hazine kıymetli taşlar ve mücevheratın dışında 110. Dönüş sırasında.000 atlı bırakmışlardı. kadın ve çocukları korumak üzere arabalarının yanında 15. Bazıları Drava ve Sava arasındaki Pannonia’da (Güneybatı Macaristan) durdular. Müthiş bir ağırlık ve müthiş bir zenginlikti. Hırvatistan) yerleşerek. Keltler Yunanistan ve Makedonya’dan geri çekildiler. bu bölgeyi Keltleştirdiler. Bir kısmı Batı Balkanlar’da (Sırbistan. Bu Galyalıların dinlerine ne denli bağlı 214 . Kâhinler bunu Defli tapınağının soyulması üzerine Apollon’un hışmına bağlarlar. Bu nedenle ailelerini geride bırakmışlardı. Vakitlerini kırlarda geçiriyorlardı. 1. Bu noktada bir efsane anlatıla gelmiştir. Toulouse’a gittiler. kabilelerin federatif birliğinde seçilmiş olan bir savaş şefi yönetiminde hareket ediyorlardı. Taşıyabilecekleri her şeyi alarak.larla uğraşmış. Şimdi hem Yunan kentleri ve hem de Makedon halkı silahlanmış Keltlere saldırmanın fırsatını kolluyordu. Justinus. Seleukos öldürülünce. Geride kalan ihtiyar. M. Milet kent devleti ile anlaşarak Anadolu kıyılarını işgal etti. Likya. Persleri de durdurmuş olan Thermopylai geçidinde durduruldu. kentlere saldırmadılar. Pamfilya ve Termessos’u daha önce ele geçirmişti. Gelip bir süre durdukları bu yere sonradan onların ismine izafeten Gelibolu denecekti. Defli kentinden çok zengin bir hazineyi almış.000 piyade ve her birinin 2 yedek at ve seyisi olan 20. bir kara devleti olmuşlardı. Bütün kentler yağmadan kurtulmak için Keltlerin (Galatların) istediği büyük savaş vergilerini veriyorlardı. Mısır. yoksa amaçları orada yerleşmek değildi. Keltlerin (Galatların) büyük çoğunluğu yaklaşan kışı Olympos dağının alçak yamaçlarında toplanarak geçirdiler. Galyalılar. evlerinin yolunu tuttular. yağmaladılar. Böylece. Keltler Yunanistan’a yağmaya gidiyorlardı. Galyalılar büyük bir törenle bu hazineyi sulara bıraktılar. suların ve göllerin tanrısı “ Belen “ (Belenos) ‘e kurban sunmaktan geçmektedir. Bu göl üzerine daha sonra Saint Sernin kilisesi inşa edilecektir. 150. 279 kışını kuzeyde geçirdikten sonra. Çözüm Keltlerde (Galyalılarda) Apollon’un bir nevi karşılığı olan Işığın. Galyadaki akrabalarının yanına.000 adet yarım kilo altını kapsıyordu. Grek ordusunu yok olmaktan yine Atina donanması kurtarmıştı. Zaten. Keltler M. Sonra. ömrü savaş meydanlarında geçmişti.000 adet yarım kilo gümüş ve 1. Arnavutluk. Olayı Strabon. Galatlar (Keltler) Delfi’nin asırlardır birikmiş olan hazinelerine göz dikmişlerdi. Yağmadan sonra geri dönüp.000 yaya ve 3. Karadağ. Galatlar Thermopylai’den geçerek Defli kentine doğru akmaya başladılar. Bosna. Karya. Bazıları kuzeye doğru yollarına devam ederek Bohemya’ya ve hatta ilk geldikleri topraklara kadar geri döndüler. kentin birikiminin canına okumuşlardı.Ö. Bir kısmı ve özellikle Volk-Tektosaglar Batıya doğru dönüp. Yunan kentlerinin müşterek ordusu 2–3 ay Galatları durdurdu ise de sonunda çözüldü. Atina tekneleri yenilmiş Yunan savaşçılarını alarak savaş alanından çekildi. geri dönüp. Defli yağmasından elde ettikleri hazineyi Toulouse’daki Bellen tapınağının yakınındaki göle atmalıdırlar. aileleri ile birlikte Trakya’ya doğru yollarına devam edeceklerdi. Kilikya kıyılarına yerleşti. Tektosagların arasında salgın hastalık çıkar. Bu sırada birtakım Keltler de (Galatlılar) Hellespontos (Çanakkale) kıyılarına varmışlardı. denizle irtibatları kesilmiş. 278 yılında güneye Yunanistan’a doğru inmeye başladılar. Zor da olsa Delfi’ye girip. Aulus-Gelle. Seleukoslar kurulduktan kısa bir süre sonra. Bu Yunan halkının bardağını taşıran damla oldu.Ö. Teselya’ya gelenler. Yazın Galatların (Keltlerin) güneye yaptıkları akın.000 süvari. Dion Cassius ve daha pek çok tarihçi anlattığına göre efsaneden daha hakiki bir şey olmalıdır.

1. çoluk.Ö. Kelt saldırı ve akınlarını göğüslemek olmuştur. bir kısmı Luthar’ın yönetimindeydiler. Keltlerle (Galatlarla) çarpışarak. Kadın. Galyalılar (Galatlar) hep beraber şimdi. çocuk toplanmışlar ve başlarına Acikorios geçmişti. Antiokhos’un uğraştığı ilk işlerinden biri. 1.olduklarını gösteren iyi bir hikâyedir. Marmara ve Boğazlardan Asya tarafına bakıyorlardı. Volk-Tektosagların akını 215 . Daha sonraları Julius Caesar. onların güneye doğru yayılmasını önledi. Antiokhos. Trakya’daki Keltlerin bir kısmı Leonor’un. 275 ve 274 yıllarında. Seleukos’un ölümünden sonra yerine geçen 1. Bu sırada Volk-Tektosagların ve Tolisto-Boilerin büyük bir kısmı Trakya’daki Galyalılara katılmaya karar verdiler. M. Galyalıların dinlerine çok düşkün olduklarını her fırsatta vurgulayacaktır.

Hindistan’daki geniş topraklar ya kurutulmak veya sulanmak istiyordu. Moryalılar tek bir idari sistem uygulamadılar. Ekilmiş topraklardaki ürünler de sürekli vahşi hayvanların tehdidi altındaydı. Moryalar İmparatorluğunun en parlak zamanı imparator Asoka dönemidir (M. Devlet ise vergiyi kişilerden değil topluluklardan alıyordu. kentlerle pek ilişki kurmuyorlardı. Üretim artışını sağlayabilecek yeterli teknik gelişme daha yoktu. Makedonyalıların Hindistan’dan atılmasından sonra. Her taraf ormanlarla kaplıydı ve ekilebilir arazi yeterli değildi.Ö. Toplulukların gelişmişlik düzeyi de eşit değildi. Bu üretim ilişkisi servet ve sosyal farklılaşmayı geciktiriyordu. Seleukoslar Pencap ve Afganistan’ı terk etmek zorunda kaldılar. Moryalar kuzey Hindistan’ı ve belki Güney Hindistan’ın bir bölümünü kapsayan bir İmparatorluk kurdular. Ortakçı köy topluluklarında mülkiyet ortaktı. 273–237). Köyler.Ö.Morya Morya haritası M. Köleler vardı. Bu dönemde Hindistan’da küçük işletmeler hâkimdi ve üretim ilişkileri fazla gelişmemişti. Hindistan değişik etnik topluluklardan oluşmuştu. ama küçük işletmelerde ve ev işlerinde kullanılıyorlardı. Zorluklarla başa çıkabilmek için toplum ilkel bir ortakçılık sistemi ile örgütlenmişti. 281 yılında. ticari faaliyette bulunmayıp. Her köyün kendi yönetimi vardı. Her yörenin kendi özelliklerine uygun 216 . kabileler şeklinde kendi içlerine kapanık yaşıyorlar.

Morya seferlerinde 600. ölüm cezası. ilerde Budizm’i Hindistan’da geriletmeye başlayacaktır.000 atlı ve 9. Bu mücadele ve kast sisteminin bu mücadeleye katkısı. kabileler toplu vergi verme dışında angarya yükümlülüğünü de yerine getiriyorlardı. Budizm ile mücadeleye başladılar. Budizm sayesinde bu ileri adımları atarken.idari yapılanma gösterdiler.000 piyade. baskı ve işkence. Bu büyük ordunun iaşesi ciddi bir maddi güç istiyordu. Morya İmparatorunun gücü ordusundan geliyordu. imtiyazları kaybolan Brahman’lar. Toplum. Hatta hayvan hastanelerinin yapımına girişildi. Bunlar merkezi devlete vergi veriyor ve Morya ordusu için silahlı bir gurup besliyorlardı. Bu durumda Morya İmparatorluğunu oluşturan kabileler ve devletler özerk durumlarını korudular. 30. Morya İmparatorluğu Budizm’i resmi din olarak seçmişti. Topluluklar. 217 . ayrıca tüccarlardan da vergi alıyorlardı. Budizm’in etkisi ile savaş. büyük av partileri ortadan kalkmaya başladı. Morya imparatorları ürünün altıda birini vergi olarak alıyor.000 filden oluşan bir ordudan bahsedilir.

kurucusu olarak Büyük İskender’i kabul etmiştir. Son yüzyıla gelene kadar hareket eden bir ordunun peşinden fahişelerden. Seleukoslar ticaretin ve bunun için kentlerin öneminin farkındaydılar. İzmir (Smyrna). Smirna (Smyrna). İskender’den sonra Anadolu’ya hâkim olan Antigonos. bu gelişimi normal karşılarız. katoika denilen askeri yerleşme merkezleri kurdular. dil birliği. Bu merkezlerin çoğu. sonradan. 70 kadar Aleksandreia adlı kent kurmuştu. ölü soyuculardan. Şehrin yeniden kuruluşunu bitiren ise Lysimakhos’dur. sadece Seleukoslara ait bir gelişim değildir. Aleksandreia’lar. Makedonyalılar. ortak dil olarak Yunancanın kullanılmasını sağlamak olmuştur. Lysimakhos tarafından taşınmıştır. Şehrin yeniden kuruluşu. halk kendini Yunanlı saymaya başlamıştır. askeri yerleşim merkezlerinin kentlere dönüşmesi. İssos savaşından sonra. açılmış ticaret ve kervan yolları vardı. ölü gömücülerden vs oluşmuş bir kalabalığın gittiğini düşünürsek. kimlik değişimine neden olmuşlardır. Kentin adı. Bunların bazıları. İskenderiye'yi (Aleksandreia) kurduğunu söylemiştik. hem ticaretin gelişmesi. İznik gölü kıyısında Antigonya kentini kurmuştur. Büyük İskender. İskender. bu kentler. ele geçirdiği topraklarda. iç işlerinde serbest bırakılmışlardı. Ülkenin çeşitli yerlerine. Amaç. ilk kuruluş yeri ovadır. Ordugâhların. Antakya (Antiokheia) gibi. Şam gibi eski ve önemli ticaret merkezleri. birkaç nesil içinde sağlanarak. zamanla kentlere dönüştüler. Lysimakhos tarafından Nikaia (İznik) olarak değiştirilmiştir. Bu şehirlere. Efes. ticaret ve kültür merkezleri olarak. ordunun yerleşim yeri olarak kurulan yerleşimler. Perslerden devrolan mirasları içinde. dünya çapında ticaret ve sanayi kentleri oldular. hem Helen kültürünün yaygınlaşması ve hem de halklar arası bir kaynaşmanın sağlanmasıydı. Kentler. din adamlarından. Kendi yönetimlerini oluşturmuşlar ve kendi kanunlarını yapmışlardı. Bayraklı’da kurulu idi. kısa süre içinde kentlere dönüşmüştür. Babil. varlıklarını sürdürmüşlerdir. Böylece.İskenderiyeler Seleukos’lar. Kadifekale (Pagos) üzerinde tekrar kurulmasını istedi. satıcılardan. Bundan sonra oluşacak olan krallıklar döneminde. Ordular peşlerinden kendi büyüklüklerinde bir sivil kalabalığı sürüklemişlerdir. devletlerinin temelini. şimdi kurulu bulunduğu Bülbül dağı eteklerine. Bu kentlerin en önemli işlevi. Grek kenti stilinde kurulmuş kentlerdir. Efes kentinin. Her devlette ve tarihin her kesitinde. Grekler ve yerli halk kozmopolit bir tarzda yerleştirilmişti. İzmir’in. tüccarlardan. Büyük İskender’in. Antigonos tarafından başlatıldı. Bu kentlerin hepsi. Yunan modelinde olduğu gibi. Seleukos devleti zaten ticaret yolları üzerindeydi. Yani. İskender’in yolundan giderek. yeni kurdukları 400’e yakın kente bağladılar. 218 .

Mısır'dakinin tarihte özel bir yeri vardır. stratejik noktalarda. para düzenli değil. Seleukos’ların egemen olduğu çok geniş alanlarda. fikri hür. iki. Seleukos1. bu kentlerin adını değiştirip. bu bilim adamlarının en tanınmışlarıdır. biraz bu kentten. İlk gökyüzü haritasını çizen Hipparkhos. ilk olarak İskenderiye Müzesini kurdu. Bilimsel araştırmalara ayrılan fon nedeniyle. çok değişik toplumlar yaşamaktaydı. Saray dili Yunancaydı. Ondan önce. İskenderiye. İskender’in yakın arkadaşı idi ve Aristo'nun fikirlerini. o bir hami olarak. kent kurma politikasını en iyi uygulayan krallık Seleukos krallığı olmuştur. bir ticaret kenti olarak kurulan İskenderiye’ye geçti. bilime daimi para yardımı sağlayan ilk yöneticidir. liman özelliği olan kıyılarda pek çok kent kurmuşlardır. hayvanlar üzerinde ameliyatlar yapmaya başladı. yüzyıllarca. bilimsel araştırma merkezi oldu. Geometrinin babası Euklides. İskenderiye’nin Kurulu olduğu Mısır. Nikator (M. İskenderiye kurulduktan kısa bir süre sonra. vicdanı hür insanlar ister. bilimsel araştırmaları düzenleyebilmek için çok gayret gösterdi. Seleukos’lar. Bu kent gelecekte mozaik taşlarıyla ve Amazon kadınlarını tasvir eden mozaikleri ile ünlenecektir. Dogma ve bilimsel düşünce hiç bir zaman bir arada olamamışlardır. Kurulmuş Aleksandreia'lar arasında. Arkhimedes (Arşimet). İskenderiye'den bahsedelim. Seleukos’lar. bilimsel düşünceyi destekliyor 219 . firavun Ptolemaios'un Mısır'ı idi. Ptolemaios (Ptolomeus). Ancak. zaman zaman veriliyordu. 60 kadar kent kurmuştur. Örneğin. dogmadan geldi. o da benimsemişti. Dünyayı boyutlandıran ve çapını 50 millik bir hata ile belirleyen Eratosthenes. Bu kentlere verilen özel imtiyazlarla. Ancak.Ö. 1.İskenderiye feneri (temsili) İskender’in. ticaret geliştirilmiş. Atina yüzyıllar boyunca bir sanat. Şimdi. tahsili için Siraküza'dan (Syrakusa) İskenderiye’ye geldi ve Müzeye sürekli hizmetlerde bulundu. fikir önderliği. İlk buharlı makinayı bulan Hero. Örneğin. Ptolemaios zamanında. sorun. Herophilos. Ptolemaios. büyük yolların ve büyük nehirlerin yanında. daha önce bahsettiğimiz. 312 – 280). üretim arttırılmıştır. Kent adını İskender’in doğduğu kentten almıştır. fikir ve kültür merkezi olmuştu. üç nesilde ciddi ilerlemeler kaydedildi. Kurulan bu kentlerin pek çoğu önceden varolan kentlerdir. Firavun olduktan sonra. İskender de Aristo'nun araştırmalarına para yardımı yapmıştı. Bu vasfını daha epey bir süre devam ettirecekti. Bilim. yeniden iskân etmişlerdir. Seleukos I tarafından kurulan kentlerden biri de Urfa’da eski bir kent kalıntıları üzerinde inşa edilen Edessa kentidir. koni kesitlerini ölçen Apollonius. Ptolemaios.

Zamanın uygunluğu demek aslında toplumun çeşitli katmanlarının değişikliklere açık olması ve bunu benimseme zamanının gelmiş olması demektir. kitaplar el yazısı ile çoğaltılıyor ve dışarıya satılıyorlardı. Mısır’daki İskenderiye kısa zamanda önemli bir tıp merkezi haline gelmişti. başarı. yerini tam tespit edebilmek için iç organların durumunu bilmek gerekir. Atar damar sistemi üzerinde de ayrıntılı çalışmalar yaptı. İşte. Müzenin hocaları ve yöneticileri. uygun zamanda olabilir. üretime ve toplumun hizmetine dönüşemedi. Genel olarak. tarihin önemli adımlarından biridir. Erasistratos olsun. 300 – 240). Bu. o zamanlar için çok ileri bir adımdır. sadece bir kütüphane değildi. İskenderiye’de atılan ileri adımlar. İskenderiye’de pek çok kitap yazıldı ama ucuz kitap yazılamadı. Örneğin. ansiklopedik bir bilgi bankası kurabilmek için İskenderiye kütüphanesini kurdu. bunun içinde kadavralar üzerinde çalışılmalıdır demişlerdir. yapılmadığı bilinmemektedir. Ancak kadavra çalışmaları yapılıp. Ancak. Sinirlerin motor yani hareket iletici ve hissi işlevleri vardı. Herophilos (M. 220 . Kalp vücuda kan ve hava pompalıyordu. Ona göre ruh beyinde oturuyordu. Herophilos olsun. Herophilos’tan sonra Erasistratos geldi (M. maaşlarını da devlet veriyordu.Ö.Ö. İskenderiye kütüphanesinde. Bundan sonra hastalıkların teşhisinde akıl ve tekniğin öne çıkarıldığı bir sisteme öncülük etti. Burası. İlk Ptolemaios. sistematik olarak bilgi toplanıyor ve dağıtılıyordu. Ptolemaioslar Mısırlılaştılar. bu nedenle. Müze. Mısır dininin ve din adamlarının etkisi arttı. Hero'nun buhar makinasını kimse kullanmayı düşünemedi. 315 – 260) sinir ve damar arasındaki farkı ortaya koydu. sadece bilimsel araştırmaları düzenlemekle yetinmedi. bu. firavun tarafından tayin ediliyor. Sonra.ve her türlü tesirden uzak tutuyordu. dinin ve din adamlarının etkisinde araştırma ruhunu kaybetti ve artık özgün çalışmalar yapılamaz oldu. eğer ağrı vücudun içinde ise. Erasistratos beyin ile beyinciği birbirinden ayırdı. İşte.

Seleukos merkezi otoritesini sınırlıyordu. beden eğitim merkezleri vardı. Asya’da en geniş topraklara sahip olmuştu. İktidarlarının gücünü ise.Ö. sosyal. merkezi otoriteyi sınırlayan bir diğer faktör de. Hem doğunun ve hem de batının. Seleukos’lar şecerelerini tanrı Apollon’a bağlıyorlardı. Gelişmiş ticaret ve çok çeşitli ekonomik faaliyetler. Selefkiler Çağı dediler. 312 yılını. Seleukos’lar devletinde. dini. Seleukos takvimi M. Kurulan bu yeni devlet Seleukos (Selefki) devleti. kent devletleri seviyesine gelmiş kent yaşamları. Buna. Babil tanrısı Marduk’a dayandırıyorlardı. Kentlerin büyük bir çoğunluğu. Seleukos devletinde oturan. merkezi otoritesi Ptolemaiosların Mısır’da kurdukları mertebeye ulaşamadı. Sanayi ve ticaret alanında. herkesi kucaklamaya çalışmışlardı. hepsi iç içe yaşıyorlardı. kültürel. Bazı kentler kendi iç işlerinde serbest. seçilen memurları. ekonomik durumları çok çeşitliydi. stratejlerce yönetilen 27 satraplığa bölündü. kralın yetkisi. Mısır seviyesine çıkmasını engelleyen bir diğer unsurdu. Grek tarzı özerktiler. bu coğrafyadaki toplumların gelişmişlik seviyeleri.Seleukoslar Seleukos. liseleri. kurulları. merkezi otoritenin. Ama yine de tapınaklara. Tüm ülkede tek para ve tek takvim kabul edildi. 221 . Yunan ve Makedonyalılardan oluşan toplulukların ayrıcalıklı durumlarıydı. Halk meclisleri. Seleukos’lar da merkezi bir devlet kurdular. Mısır’daki kadar tekelci değildi. hükümdar tanrılaştırılmıştı ve ona resmen tapılıyordu. en önemli tanrılarını alarak. Devlet. başlangıç kabul etmişti. Toprakların büyük çoğunluğu kralındı. Coğrafyası çok çeşitliydi. Seleukos’lar. Mütecanis bir topluma sahip olan Mısır ile her yönden karmaşık olan Seleukos krallığı. dış işlerde devlete bağlı. sonuç itibarı ile kendilerine tam bağlı ve tam otoriter bir merkezi devlet istiyorlardı. Seleukoslarda da. Mısır’dan ayıran temel öğe buydu. ama bu devletin. Ancak. sanayi ve ticaret alanında faaliyet gösteren özel ticarethaneler vardı. yerleşik kültürler. Mısır’daki gibi. Ayrıca. birbirinden farklı halkların ve ülkelerin bir yığınıydı. Göçebe topluluklar ve hatta hala avcı olan toplumlar. Merkezi otorite ile çelişen Yunan tarzı site özerklikleri. Seleukos’ları. kentlere ve özel kişilere ait topraklar Mısır’dan kat ve kat fazlaydı. cumhuriyetler gibiydiler.

Ama şimdi karşısına. daha sonra.Ö. Kartacalılar deniz yollarını kesmişlerdi. güneyde.Ö. Önce orta İtalya’da birliği sağladı. uzun mücadeleler sonunda. O da fütuhat emellerini terk ederek. Epirus kralı Pyrrhus’u yardıma çağırdı. Torento savaşlarının. Romalılara yenilmişti. M. güneye. Beneventum'da.Pyrrhus Zaferi Pyrrhus İtalya'da Roma. kuzeye sürdü. Sicilya’ya çevirdi. İskender’in mirasçılarından. Pyrrhus'un deniz yollarını kesti. Pirüs (Pyrrhus) zaferi denir. ülkesini Keltler tehdit ediyorlardı. başlangıçta ağır. Kartaca. biri Heraklea'da ( M. Arnavutluğun güneyi) üzerinden güneye. diğeri Ausculum'da (M. kuvvetlendikçe hızlanarak genişlemeye başlamıştı. İtalya’da pek çok başarı kazanmıştı. Sicilya. Özellikle filleri ve Teselyalı süvarileri sayesinde büyük başarılar kazandı. Sonunda tüm zaferleri boşa gitti. Romalılardan çok daha güçlü bir düşman. Sonra dikkatini. Romalılar. Epirus'a geri döndü (M. Roma’nın 222 . Pyrrhus bozguna uğradı. 275). Donanması ile Roma’ya yardım etti. ağır. 280 yılında. Güneyde zengin Yunan kolonileri duruyordu. sonra güneye döndü. Torento. Sınırlarını. Pyrrhus. 280). 279). Pyrrhus. Pyrrhus. Roma edebiyatına yararı dokunmuştur. ama bu başarıların hiç birinden somut olarak faydalanamadı. sonunda Yunanistan’a geri dönmüştü. Bu sırada Keltler (Galatlar veya Goller). Mesina boğazına kadar genişletti. Kartaca’ya çok yakındı ve İskender’in yaptıklarını bilenler. Romalıları bozguna uğratıp.Ö. Roma da. İki defa. boşa giden zaferlere. Pyrrhus. 272 yılında Torento’yu aldı. bir işe yaramayan. İlirya (İllyria. Pyrrhus'a saldırdılar. Kartaca çıkmıştı. İskender’in bir komutanını yakınlarında istemiyorlardı. büyük bir ordu ile İtalya’ya ayakbastı.Ö. M. Epirus'a doğru inmeye başladılar. 50 yıl önce anavatanı Tir'in başına gelenleri unutmamıştı. O günden beri.Ö.

Andronicus. Hiciv içeren komedileri. orijinal eserler de yazmıştır. 265 – 202) da yaşamıştır. uzun yıllar okullarda ders kitabı olarak okutulmuştur.Ö. Roma edebiyatını başlatan kişi kabul edilir. Romalı bir patriciye köle olmuştur. Homeros’un Odysseia’sını Latinceye çevirmiş ve bu eser.Ö. tercüme ederek. Torento savaşlarından sonra. Yunan kültürünün etkisinde kalması. Yunan kolonileri ve Yunan kültürünün üstün seviyesi nedeniyle normaldi. Yunan komedi ve trajedilerini. Roma’da Latince öğrenmiş ve bir süre sonra azat edilmiştir. ona eklemeler yapmaya başlamışlardır. Torento savaşı sonunda. Livius Andronicus (M. 223 . Andronicus. Romalılar Greklerden aldıkları kültürü kendilerine mal ederek. Romalıların bunlarla karşılaşmasını sağlamıştır. Andronicus.kuruluşundan itibaren. az sayıda da olsa trajedi ve destanları vardır. 285 – 204). Azat edildikten sonra efendisi Livius’un adını almıştır. Livius Andronicus ile aynı dönemde. ozan Naevius (M.

Ö. Fethedilen toprakların bir kısmı gözde kişilere verildi. bir sürü Latin yerleşimleri kurdu. hem askeri hareketliliği ve hem de ticareti daha da geliştirdi. Sonuçta. Roma. Roma'nın politikası. Yani bir çeşit ortaklık kurulmuştu. büyük şahsi servet sahiplerinin ortaya çıkmasına neden oldu. Anlaşmalar.Ö. kimseye kendiliklerinden savaş açamazlardı. Bir kısım topraklar da.Roma’nın İtalya Hakimiyeti Roma. 263) ve daha sonraları Brundisium (M. ager publicus (amme arazisi. tüm İtalya’ya boyun eğdirdikten sonra. Ekonominin bu iki dalı. Yine. hâkimiyetini güvence altına alma çalışmalarına başladı. kentler kendi iç işlerinde serbesttiler. 304 Aequi'de olduğu gibi).Ö. her iki tarafının da yararına çözümler uyguluyordu. İtalya’daki halklar içinde Roma’nın başını çok ağrıtan Samnitlerin. İtalya’nın fethi. Spoletium (M. bu devletlerden vergi veya haraç almıyordu. maden işçiliğini ve silah yapımını ilerletti. Roma vatandaşlarının eline geçen topraklar da. Ancak. Aesernia (M. Güney ve güneydoğuya giden Appian yolu. 241) bunların birkaçıdır. devlet arazisi) oldu. ona kendi istekleri ile bağımlı hale geldiler. Bağdaşıklar. bu dönemde yapıldı.Ö. Siteler. insanları yığınla köleleştirme gibi eylemler izliyordu. Roma. kuzeybatıya giden Aurelia yolları. her şeyi bağlayan esas kural eşitlikti.Ö. Paestum (M. Üçüncü Samnis savaşının beş yılı boyunca (M. tüm Romalılara yaramıştı. yeni fetihler için kullanıldı. 224 . onu tek bir devlet olarak örgütlemedi.Ö. 60. 314 de Aurunei'de veya M. ek bedel karşılığı eski sahiplerine bırakıldı. Roma ile beraber savaşıp.Ö. savaşı kazandıktan sonra Roma'nın davranışı değişiyor. Roma zaferlerini.Ö. Fetihlerden Roma hazinesinin kazandığı paralar. 244). Pek çok İtalyan toplulukları. Askeri teçhizata duyulan ihtiyaç. talandan pay alıyorlardı. Biriken kapitalin bir kısmı. birbirinin aynı değildi. Roma ile savaşmak yerine. doğu ve kuzeydoğuya giden Latin ve Flaminia yolları. 268). toptan öldürmeler (M. endüstri ve ticarette harcandı. Lukanyalıların ve Biruttienlerin fazladan. geniş topraklara el koyma. İtalya'yı ele geçirince. İtalya’nın fethine paralel gelişti. Ancak diplomatik ilişki kuramaz. zorbalığın ve cömertliğin bir karışımı idi. bu nedenlerle. Roma’ya büyük ün kazandıran yolların yapımına başlandı. Her kent veya bölgenin özellikleri ve tarihi süreci dikkate alınmıştı. karmaşık bir federatif yapı içinde topladı. Beneventum (M. anlaşmalarla. yani verildi. patricilere ve zengin pleblere kiralandı. 273).000 'den fazla İtalyan’ı köleleştirdiği hesaplanır. Ager publicuslar. büyük toprakları ellerinden alınmıştı ve diğer halklarla temas kurmaları tamamen yasaklanmıştı. İlk işlerden biri olarak. Bir kısım topraklar. Tüm siteleri. İtalya savaşları sırasında. 297 – 293). Yolların yapımı. örf ve adetlerini koruyorlardı.

Halka hitap etme ve öneride bulunma hakkı da majistralardaydı. kente oylamaya gelmeleri de ekonomik açıdan zordu. gençlerin oy hakkı olmaması) ve şövalyelerin 18 centuria'sı toplam 193 centuria oy kullanıyordu. Böylece. Bu yönetici sınıf içinde soylular bir seçkinler katmanı oluşturuyorlardı. Ayrıca şövalyeler için 18 centuria. her centrua'nın bir oy hakkı vardı. her açıdan bağımlı idiler. büyük toprak sahiplerinden yana çalışan bir sistemdi. Böylece 350 centuria oluşuyordu. Romalıları yaşlarına. askerler 10 yıllık bir gelir kaybına uğramışlardı. Bu comitia'lar savaş. tüm tam yurttaşların katıldığı bir halk meclisi. Görünüşte. Comitia tributa 35 kabileden oluşuyordu. ya red ederlerdi. ordunun giderlerini karşılamakta kullanılmaya başlandı. 406 yılında. finansal majistraları yani kestörleri ve bayındırlık yüksek memurunu (Curule Aedile) seçerdi. toprak sahibi olanlara nazaran daha fazla sınırlanmıştı. kente varması. Seçimle oluşan pek çok meclis vardı (comitia). Comitia Centuriata. Topraksız yurttaşlar sayısal olarak ne kadar çok olursa olsun. Comitia Centuriata'da oy kullanmak açısından ise. kabilelerin (tribu) 175 (yaş ayrımında. 225 . daha önce anlatılmıştı. yargıç majistraları. Her tribu’daki (kabiledeki) Roma yurttaşları servetlerine göre 5 sınıfa ayrılıyorlardı. 31 adet olan kırsal kabile ise toprak sahiplerinden oluşuyordu. Meclisler. servetlerine ve oturdukları yere göre sınıflandırıyordu. on beş tane de daha uzak topraklar için ayrılmıştı. consulleri. Ancak. Kırsal kesim tribuları içinde yer alan çiftçilerin. Comitia Tributa. Mülk sahibi yurttaşların beş sınıfa ayrılması. Buradaki oy kullanma şekli. yağmadan. yönetici sınıf. Diğer meclis olan Comitia Centuriata. işlerini bırakıp. Eski majistralardan da senato oluşuyordu. praetorları. M. mal varlığı üzerinden alınan ve askeri giderleri karşılamakta kullanılan. sonunda iş toprak mülkiyetine gelip dayanıyordu. Veii kuşatması sırasında. değiştiremeden ya kabul. barış gibi çok önemli konularda. bu gelir kaybını tazmin etmek için konmuştu. en önemli iki meclisi yüzler meclisi (comitia centuriata) ve kabileler meclisi (comitia tributa) idi. sistem varlıklı toprak sahiplerini kayıran bir sistemdi. majistraları bir yıllığına seçiyordu. Ayrıca küçük çiftçilerin.Roma'da. Yani tüm Roma vatandaşları bu 35 kabileden (tribu) oluşmuş kabul ediliyordu. zenginliğini. Her sınıf ta kendi içinde. on altı tane kabile kente yakın topraklar için. meclis içinde sadece dört oyları olabiliyordu. çok fakirler içinde 5 centuria daha ayrılıyordu. Dört kabile kenti temsil ediyordu. Oylama esnasında her kabilenin bir oyu vardı. Yani topraksız yurttaşların hakları. kent için ayrılmış bu dört kabilenin birinin içinde yer alıyorlardı. Tributum. Roma siyasi kurumlarıydı. Yönetici sınıfın güvenliği. bu comitia'ları majistralar toplantıya çağırabiliyorlardı. Comitia Tributa'da olduğu gibi. önce 98 birlik oy kullanıyor.Ö. yani özetle imperium hakkı olan majistraları seçiyordu. Daha sonraları. Kentte yaşayan topraksız vatandaşlar. Aynı tribu içinde yer alan ufak toprak sahipleri. önerileri tartışmadan. hatırlanacağı gibi. yaşa bağlı olarak ikiye ayrılıyordu. Roma cumhuriyetinin. Bu sistem de. yol koşulları nedeniyle çok zordu. bir dolaysız verginin " tributum " 'un alınmasını daha kurallı hale getiriyordu. Yani vatandaşlar toplam 373 centuria içinde sınıflanmış oluyordu. ticaretten veya nerden elde ederse etsin. büyük toprak sahiplerine. ciddi suçlamalarda veya yasa önerilerinde karar verme yetkisine sahiptiler. Comitia Tributa da büyük toprak sahiplerinin isteklerine uygun karar veren bir meclisti. sonuç belirlenmişse geri kalan 95 birlik oy kullanmıyordu.

bir ocak ruhu (vesta) insanlarla birlikteydiler. Domuz anlamında porcus‘tan gelme Porcii’ler. yabandomuzu. kelimeler kullanılarak. kartal tasvirleri vardı. bir kapı ruhu (janus). Böylece. Romalıların inancına göre. ocağa yani atalarının ruhlarına hediyeler sunarlardı. Bu ruhları memnun etmek için. Yeni kurulan kentlerin etrafı. kentin 226 . etraflarında çok sayıda ruh bulunuyordu. büyücülük öğesi de. büyülü bir çember ile kuşatılarak. bazı günler uğurluydu. Bu çevredeki ruhsal kudretlere “ numen” (çoğul olarak numina) denirdi. Başlangıçta. Romalılar. tırmıklanmasına. atalarının ruhları evde yaşayacağından. Penus’lar aile efradını korur. atalarının ruhlarının. Roma dininde önemli bir yer tutuyordu. zararlı otların ayıklanmasına ayrı. Mülkleri birbirinden ayıran bir sınır ruhu (terminus). Genius denilen ve insandan ömür boyu ayrılmayan ruhlar vardı. kulak olurlardı. ölümden sonra hayatın devam edeceğine inanıyorlardı. onlara belli bir saygı da gösterilmiş olunurdu. Aynı zamanda. ölülerini.Roma Manevi Dünyası İtalya’yı ele geçiren Romalıların manevi dünyasına bir göz atalım. onlar köleleri de korurlardı. ayrı ruhlar göz. dişi kurt. yemek dolabını koruyan ruhlar (penus) da insanların etrafında bulunurlardı. tarlanın sürülmesine bir ruh. Örneklersek. evlerdeki ocaklarının altına gömerlerdi. Lar’lar daha halka dönüktüler. gerçeğe varılabilinirdi. Bu ruhlara “ manes ” yani iyiler diyorlardı. Bu tanrı veya ruh bolluğunun. Augustus dönemine gelindiğinde bile incir ağacı. kartal gibi bazı kutsal hayvanlara inanmaya devam ediyorlardı. Lejyon bayraklarında kurt. Toprak ve evi koruyan ruhlar (lar). Ailelerin. Tabii. iki defa sürülmesine bir diğer ruh. Bu ruhlar. Tasvirler. gübrelenmesine bir başka ruh. Ortaya çıkması istenen gerçeğin yaratılabilineceğini düşünüyorlardı. Yine Şaman dininin. tam zamanında ve ritüele tıpatıp uygun tapınışların yapılması gerekiyordu. bakla anlamına faba’dan gelen Faba’lar gibi aile adları hala kullanılıyordu. her dini etkileyen ve her dinde yaşamaya devam eden. Kadının döl bereketini sağlayan kudret (juno) vardı. Numenler ya nesnelerin içinde yer alırlar veya birtakım fiillere uygulanırlardı. Evden taşınıldığında “ lar ”lar başkalarına bırakılır. bazıları kötü ruhlardı. penus’lar beraber götürülürüdü. Roma dinine Şamanizm’den kalmıştır. Daemon’lar ikinci derecede tanrılardı. onları koruduğu kabul edilirdi. hareketler. Roma ile Şamanizm’in ilişkisinden bahsetmiştik. bazıları iyi. Her insanın kendi daemon’u vardı. Şaman dininden kalıntı adları devam ediyordu. Daha önce de. Bazı günler uğursuz. bakla gibi kutsal bitkilere ve kurt. bir Romalı için varlıklarından şüphe edilemeyecek kesinlikte tanrılardı (Dei certi). kaz. özellikle başlangıçta. köleleri korumazlardı.

tapınak kapıları ardına kadar açılırdı. Savaşlarda. Kurt anlamında ki “ lupus ” dan gelen Lubercus’lar. Vesta’nın Yunan “ Ocak Tanrısı Hestia’dan “ türeme olabileceği düşünülüyor. Tanrı Janus. düzeni. yapılan ibadete yardım. tarım bayramlarını idare ederlerdi. bazılarının cinsiyeti belli değildi. silahlarını birbirine çarparak savaş gürültüleri çıkarırlardı. Remus öldürülmüştü. ayrıca silahları büyü kuvveti ile doldururlardı. kentin dışını gözleyen ikiyüzlü bir Janus vardı. ruhlar tanrılar haline gelmeye başladı. Ve tapınakta. Roma din adamları da. bir yüzü şehrin içini. Zerdüşt dininde gördüğümüz. İlk toplumlarda son derece zor koşullarda yakılan ateş. Zamanla. büyü. Janus tapınağının kapısı. bakireler sürekli yanan kutsal bir ateşi (ocak ateşi) korurlardı. Roma kurulurken böyle yapılmıştır ve çember sınırını aşma yasağına uymadı diye. foruma yerleştirildi. hiç bir asker ölümden kurtulamaz. Janus’un yüzü. ilgili ruh ve tanrıların bakımına adanmak. 227 . tapınaklarda yanan ateş de bu ocak ateşini temsil eder. bir kez yakılınca bir daha söndürülmemeye çalışılırdı. aile birliğini. ortak ataları için Juno daire şeklinde bir tapınak yaptıklarını daha önce görmüştük. bitkilerin üremesine. bu belirsiz cinsiyetli tanrılara tapınırken. hasadın ve bağ bozumunun başarılı geçmesine yardım eden. sıçrayarak. Janus’un dışa bakan yüzü. Yanan ateş. Velia tepesine. temizliği (saflığı) ve üretimi temsil ettiğinden Şaman dininden beri her kültte çok önemli bir semboldür. Roma ordusu bire kadar kırılmış olurdu. Romalılar yedi tepe konfederasyonunu oluştururken. dua ederken. yabancıların şehre girmemesi için göz. askerlerin kentlere girişini engellememek için.savunması sağlanırdı. Tanrıça Juno’da toplandı. dansları ve gürültüleri ile düşmanın moralini bozar. diğer yüzü. kendilerine en yakın tepeye. vesta adlı tek bir tanrıçada toplandılar. Ama savaş zamanında. Tarla anlamındaki “ arva ” dan gelen Arval rahipleri. Janus tapınağının kapısının kapanmasıydı. Kapılardaki çok sayıda ruhu benliğine aldı. şarkılar söyleyerek. kendi aralarında. O zaman. Vesta rahibelerinin ailede ve devlette çok seçkin bir yeri vardı. Bu tasvirde. kadınların döl bereketini harekete geçirmeye çalışırlardı. Kadınları koruyan bütün ruhlar. Ruhken. Romalılar. Savaşta en korkunç şey. “ sive Deus sive Dea ” (ister tanrı ol. Ocak ruhları. barış zamanları kapalı tutulurdu. bayramları organize etmek ve şekillendirmek açısından çeşitlere ayrılmışlardı. kulak oluyordu. Sıçramak anlamına “ salire ”den gelen Salius’lar. bunlar tanrılaşınca da cinsiyetleri belirsiz kaldı. ister tanrıça) derlerdi. Mülkleri ayıran sınırların ruhları Tanrı Terminus’de toplandı. Bu tapınak Vesta tapınağı idi.

Ritüel için gerekli kutsal yiyecekleri hazırlar (“ muries ” . Sönmesi hâlinde dayakla cezalandırılıyorlardı. Bu bölge genelde kamusal toplanma alanıydı. Daha sonraları. Kamusal Ocağın Ateşi orada sürekli yanardı. Roma geleneklerine göre kadınlara tanınmamış bir ayrıcalığa sahiptiler. Yılda bir kez yapılan Vestelia festivalinde (7–15 Haziran) yalnızca matronalar. yani olgun yaştaki evli ve çocuklu (ailenin kadın patronu) olan hanımlar girebilirdi. hür doğmuş. Kızın saçı kesilir. Her ayın ilk günü baş kadın köle ocağın üstüne bir çelenk yerleştirirdi. Roma’da kadınlar baba veya 228 . Her evde aileler Lares ve Penates ile birlikte Vesta’ya taparlardı. seni alıyorum) ”. Vesta yuvası Roma kentinin su sistemini kullanamadığından. Penates ise ailenin ölmüş reisi idi. kutsal pınardan su getirmek de Vesta rahibelerinin göreviydi. diri diri yakılmayı gerektiren en ağır suçtu. Pontifex seçilen kızın elini tutar.tuzlu çiğ et) ve Aenas’ın getirdiği kutsal eşyanın saklandığı “ penus’un “ bekçiliğini yaparlardı.salamura yiyecek ve “ mola salsa ” . Seçimi Pontifex Maksimus (Büyük Rahip) yapıyordu. Vesta’nın Kutsal Yuvasının en iç tarafındaki kutsal hücreye halk giremezdi. anne ve babası hayatta kızlar arasından seçilen Vesta rahibeleri yeminlerini bozarlarsa cezalandırılırlardı. “ Vesta’nın Kutsal Yuvası “ (Tapınak demeği pek tercih etmiyorlar) ilk yerleşimcilerin kulübelerine benzeyen dairesel bir şekilde Janus yapılmıştı. Birçok evde “ Lalarium “ yani Lares sunağı denilen özel bir sunak. ailenin koruyucu ruhu. capio (sevgili kızım. azat edilmiş köle kızlar da seçilebilir oldular. Bakirelik yemini eden ve 30 yıllık görev taahhüdünde bulunan saygın. bedensel bir kusuru olmayan. İlk zamanlarda yakılarak daha sonraları ağır şekilde cezalandırılırlardı. Bunun ihlâli. Lares. Vesta rahibeleri bu ateşin sürekli yanmasından sorumlu idiler. Simgesel olarak bu kızlar belli bir Tanrı ile evlendiriliyordu. Bekâret yeminlerini tutmaktı. Vesta Rahibeliği bakireliğin simgesiydi. Ayrıca. Amata. Ateş her yılbaşında (şimdiki takvimle 1 Mart) yenilenirdi. kesilen saç belli bir ağaca asılır ve ona eski dönemlerin gelinlik kıyafeti giydirilirdi. kabulü resmî hâle getiren formülü dile getirirdi: “ te. tapınma köşesi vardı. ruhsal olarak da kusursuz olan. Vesta rahibelerinin baş yükümlülüğü kutsal ateşi sönmeye bırakmamaktı. Kamusal alanda Vesta ritüeli çok özenle yapılırdı.

tanrı ve tanrıçalarda toplanırken.koca vesayetinde olmak zorunda iken Vesta rahibeleri üzerinde bu tür bir baskı yoktu. Tasvirlerde genellikle değirmen taşını çeviren kutsadıkları hayvan olan eşekle ve başlarını da örten harmaniye içinde tasvir edilirlerdi. Ruhlar. Roma’da erkek kimliğindeki bastırıcı unsurun bir göstergesidir. toplanmamış ve herkesinki kendinde kalmıştır. Bu sanırız. tamamen özgür kararlar alabilirlerdi. erkeklerin “ genius ”ları. 229 . Vesta rahibeleri fırıncıların da koruyucusuydu.

Avcıoğlu Doğan... Çin Tarihi. British Museum. Tüfek. Çin. London 1952 . Paris 1963 . Paris 1965 . Chamoux F. La Civilisation de l’Egypte pharaonique. İmge . Urartu Medeniyeti. 1978 . Ayranç . Anadolu Uygarlıkları Cilt 1.. Varlık yayınları .. Dünya klasikleri serisi 4. Dinçol Ali M. Problems of Suffering in Religions of the World. Urartular. Cambridge. Matthews J. İletişim Atlaslı Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi .Anadolu Uygarlıkları Cilt 1. Geç Hititler. Dr. Cumhuriyet . Challaye Felicien.Atinalıların Devleti. Tanrı’nın Tarihi. Histoir de l’Armenie. TÜBİTAK . Campbell Joseph. Moğol Kanunları. Tanrının Maskeleri. Aristo. Ankara 1995 230 . La Civilisation grecque. Diamond Jared.. Görsel yayınlar.. Eberhard Wolfram. Roma Dünyası... Kitap. Belli Oktay Dr. Anadolu Kültür Tarihi. Tekin yayınevi . Paris 1946 . Akurgal Ekrem. TÜBİTAK. Bowker J. Görsel yayınlar . 1959 . Oxford. Evlin Mark. Mikrop ve Çelik. Bury J.. London 1979 .. Popüler Bilim Kitapları .B. An Introduction to Ancient Egypt. Blunder Caroline. Adontz N. Ankara Üniversitesi . . Urartu Kırallığı tarihi ve sanatı.A History of Greece to the Death of Alexander the Great. İletişim yayınları .. Culican W. Daumas F. Bowker J. Armstrong Karen. The Religious Imagination and the Sense of the God. Dinler Tarihi. Alinge Curt. London. Meigs R. Atlaslı Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi. Akurgal Ekrem. Kitap.Türklerin Tarihi 1.3... Cornell T. Yaşar eğitim ve kültür vakfı .The Medes and Persians. 1970 . Çilingiroğlu Altan Prof. 1965 . Anadolu IV. Faydalanılan eser ve kaynaklar . Türk Tarih kurumu.

Encyclopedia Mythica . Leroux Gabriel. Varlık yayınları . Hançerlioğlu Orhan.. Özsait Mehmet Doç. Paris 1974 . New York. Gaarder Jostein. Jewish Encyclopedia.. Anadolu Uygarlıkları Cilt 2. Dr. Varlık yayınları. Encyclopedia of Homosexuality ilgili bölümler .. History of the Persian Empire. Görsel yayınlar . İncest.. The Varieties of Religious Experience. Hamilton Edith. Eski Yunan. New York 1982 . Şamanizm. Atlaslı Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi. Özgürlük düşüncesi. Anadolu Uygarlıkları Cilt 2. Nicholas de Lange. Sadomy and Bestiality in the Ancient Near East. Lise Manniche. Petit P. . Varlık yayınları. Pan yayıncılık. Yahudi Dünyası. Anadolu’da eski Yunan ve Roma arkeolojisi. Paris 1954 231 . Remzi kitabevi 1964 . İletişim yayınları . Hançerlioğlu Orhan. Galatlar. Sofi’nin dünyası. Sexsual Life in Ancient Egypt. Mitologya. Histoire de Rome. Verlag Butzon and Becker. Anadolu’da Roma egemenliği. Piganiol A. Histoire Generale de L’Empire Romaine.T. Chicago 1969. Konfuçyus. İnan Abdülkadir.. Eski Akdeniz ve Yakın Doğu uygarlıkları. TÜBİTAK . . Hoffner A. . Atlaslı Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi. Görsel yayınlar . 1901 Macic ve diğer başlıklar . Varlık yayınları . Felsefe sözlüğü. Doç. . Londaon . Örs Hayrullah. Düşünce Tarihi. Hançerlioğlu Orhan.. Onurkan S. Türkiye’nin Tarihi. 1973 . Dr. Türk Tarih Kurumu . TTK Ankara 1991 . İletişim yayınları . LE Quenne Fernand. Levi Peter. James William. . Lloyd Seton. Olmstead A.

G. Varlık yayınları . 1984 .Türk Toplumunun Tarihsel Evrimi. http://timelines. Zeldin Theodore.com .com/jewish_history. La religion des turcs et des mongols.sevivon. Sencer Oya.com/tarihi-gizemler/keltler-kimlerdi.org/ 232 .tarihsayfam.org/wiki/Kelt . tr. Türklerin İslamiyet’ten Önceki Dini.. Anadolu Uygarlıkları Cilt 1ve 2.com/Keltler . Wells H. www. Roux Jean . www.org/Druidler. www. Livius http://www. Payot et Rivages.html .html . Sevin Veli.wikipedia. www.org .Paul. Ayrıntı Yayınları 1999 . Kısa dünya tarihi. Uygarlıklar tarihi. Görsel yayınlar . Yüzyılların gerçeği ve mirası.Paul.wikipedia. Etik Yayınları. Adam yayınlar .wikipedia. Fayard 2000 .tarihsayfam.livius. Şener Cemal.ws/ . en.. www. www. .turkcebilgi.org/wiki/Kelt_mitolojisi . Clough. Histoire des Turcs.hermetics. Roux Jean . Shepard B. İnsanlığın Mahrem Tarihi.com/medeniyetler-tarihi/keltler. Varlık yayınları. Tanilli Server. tr.dunyadinleri.html .asp?id=24 . Şamanizm. 2001 . .