You are on page 1of 76

FiATI60

~

"ISTANBUIo FETIH CEMIYETI

istanbul Fetih Cemiyeti, en eski azasmdan f'eragatkar Nermin Pekin'in, ternamen sahsi gayretiy, le meydana getir digi bu eseri, bir siikran borcu olarak, basdirmakla bahtiyardir,

LATIF'

EVSAF-I

iSTANBUL

Hazrrlayan :

Nermin Suner (Pekin)

istanbul Fetih Cemiyeti'nin 77. Kitabidir.

, ... .;;

BAHA MATBAASI iSTANBUL - 1977

ONSOZ

istanbul Fetih Cemiyeti; otedenberi istanbul ile alakali eserleri nesretrnegi nesriyat programma alnus bulunuyor. Bu ciimleden olarak, XVI. asir rneshur tezkerecisi Latifi'nin bu asir istanbul'unun hususiyetlerini tamtan (EVSa£-1 istanbul) isimli kucuk eserinin hazir lanarak basilmasim uygun gormus ve bu tetkik isi ile beni vazifelendirmisti,

Bu eserin tetkiki luzumunu hatirlatan Nihad Sami Banarh hocarm rahmetle anarken, tekliflerini minnetle karsiladigim Cemiyetimizin muhterem reisi Ekrem Hakki Ayverdi Beyefendi'ye de sukranlarimi ifade etmek isterim.

EVSa£-1 Istanbul'un istanbul kutubhanelerfndebes nushasmi lJUlabildim. Bunlardan, daha biiyiik ve 63 varak tutarmdaki Universite Kiitubhanesi'nin Turkce yazmalar kismmdaki 3751 no'da kayidh bulunan niishayi esas aldim.

Niishalar arasmdaki diizen, tertib ve hacim farki tam. bir nusha karsilastrrmasi (edistion critique) yapmaga imkan verrnediginden diger niishalardan faydalanarak bir metin biitiinlemesi yapmak suretiyle esas nushayi isledim, Ayrica miiellifin omriinun sonuna dogru III. Sultan Murad'a takdim ettigi niishaya Ilave ettigi kisimlari da metnin son una aldim.

Kapak: Nur-Olcay Okan

v

Bu plan icinde ortaya koymaga <;ah§tlglm bu kiiciik eser u<; kisimdan tesekkiil etmis bulunmaktadir.

Birinci kisimda eser hakkinda verilen kisa bir tanrtmadan sonra miiellif'in hayati, sahsiyeti ve eserleri iizerinde bir inceleme yapilnus, EVSaf-1 istanbul' un muhtevasi hulas a edilmis, aynca eserin nushalarinm mukayesesi ve tanitilmasi yapilmistir.

Ikinci Kisim; Latin harfleri ile yazrlrms «Metin Kismu dir. Metnin herkes tarafmdan daha kolay ve rahat okunabilmesini diisiinerek ilmi bir transkripsiyon imlasi kullanmadim. Ancak fonetik husfisiye tler'i belirtebilecek bazi isaretlere yer verdim.

Eserin sonuna bir Lugatce ile metnin icinde gecen ve enteresan buldugum deyim ve darbimeselleri Have ettim.

Biitiin niishalarr c;ok kotii Hat'larla yazrlrms oldugu icin hayli miiskiilatla okuyabildigim bu kiiciik eser, zorlugu nisbetinde zevkli , bir c;ah§manm mahsulii olmustur.

Uzun bir hocahk devresinden sonra tek tiik makalelerle basladigim yazi hayatimda ilk defa boyle bir eser hazirlamaga cesaret edisim, aziz Ekrem Hakki Ayverdi beyefendinin tesvikleri ile ger c;ekle§mi§tir. Kendisine minnetIerimi tekrarlarken, acemilikden dogan muhtemel kusurlarim icin okuyucularimdan ozur dilerim,

Aynca metnin okunmasmda ugradigim miiskullerin cozumunde, Arabca, Farsca ifadelerin tercemesinde yardimlarmi esirgemeyen ~efik Can ve Nihad (;etin Beyefendilere, kiliselere esas olacak Hat' (yazi) Ian lutfeden Baha Dogramaci Beyefendi'ye tesekkirr vazifemi ira ederken her tiirlu kahnrmzi ceken Balla Matba'asr'run basta Baha Bey ve Kadri Bey olmak iizre bu isle mesgul olan personeline de sukranlarurn bildiririm.

Bisale-i Evsaf-i istanbul Onaltmci asrm meshur tezkirecisi Latifi'nin kiiC;iik bir risalesidir.

Latifi, bu eserinde istanbul'un her cihetini butiin hususiyetleri ile anlatmaga c;ah§ml§tIr. Istanbul'un buyuklugunden, guzelliginden baslayarak, surlarmi, camilerinl, c;ar§llanl1l, saraylarim, kosklerini, evlerini, bahcelerini, medreselerini uzun tasvirlerle anlatrmstir, Ayrica buradaki yasayisi da canlandirmaga c;ah§ml§, saraylarm siislii hayatmdan, Kagldhane mesirelerinin zevk ve safasma, Galata'smm eglence alemlerine, carsismdaki ahs verise, dar karanhk sokaklarinm derinligine sikisan halk hayatmm icyiizune kadar her noktasini aydmlatrmstir,

Bunlardan baska yazar istanbul'un kurulusuna, ve yapilarma dair rivayetleri de toplamagi ihmal etmemis, bilhassa Ayasofya ve II. Sultan Mehmed Fafih camileri hakkmda genis bilgi vermisdir. Latifi biitiin bunlari anlatirken kendi indi goriislerini, tenkidlerini, mutalalarim da beyan etmekten cekinmemis, hatta yer yer aci §ikayetlerde bulunmus, sitemler yagdrrrmstir.

Asrin ictima! hayatiru incelemek icin, Istanbul'un biitiin maddi ve manevi cehresini imkan nispetinde sihhatle zabtetmis olan bu eser degerli bir vesika vasfindadir I,

RisALE-i EvsAF-I iSTANBUL

Nermin Suner (Pekin)

1) Bu eserin istanbul Kiittibhanelerinde 5 niishasmi bulabildik, bun-

lardan: I

I) Evsaf-i Istanbul, istanbul Universitesi Kiitubhanesi 'I'urkce yazmalar kisrrunda 3751 no. da kayidh bulunan ve bizim tetkike esas tuttugumuz niisha.

II) Risale-I 'I'a'r'ifnama-i Istanbul, Stlleymaniye Kutiibhanesi Nafrz Pasa boliirnii, no. 1028.

III) Risale-i Ta'rifname-i Istanbul, Suleymaniye Kiitiibhanesi Esad Efendi bolumii, no. 2272.

IV) Tarih-i Risale-i der Evsaf'-i Istanbul, Arkeoloji Miizesi, Asar-l Atika Kutiibhanesi yazrnalari, nu. 341/146/6.

V) 'I'a'rifname-i istanbul, Millet Kiitiibhanesi Ali Emiri Efendi bolumii, no. 908. Ali Emiri Efendi'nin bizzat istinsah ettigi niisha.

VI

VII

Miiellifin hayatr, sahsiyeti ve eserleri hakkmda kisa hilgi:

vellisi bulundugu Eha Eyyiib-i Ensari vakfiyesine katib ta'yin edilmistir.

Latifi'nin uzunca bir miiddet bu isde kaldigim, zamamn tezkirecilerinden ogreniyoruz1•

960'lardan sonra bu vazifeden azledilerek Rodos imaret katibligine nakledilrnis oldugu, oradan da Misrr'a ge<;tigi, yine zamamrnn tezkirelerinde kayidlrdir. Kendisi ise Istanbul'da ugradlgl hayal kirrklig: icinde, «Bu makamda ikamet ra.~atl12 bulamadigim ve kalib-i haki arz mukaddese yeturmek istecli~il~i, bundan sonra bir kuse-i tuse ihtiyar cdecegini, mansib icin kimseye yiiz surmeyecegini, kanaat zenginligi icinde yasayacagirn» gene ayni eserde soyler 2.

A§lk Pasa Tezkiresinde ise onun son gunlerini Istanbul'da gecirdigi «Halen Istanbul'ds ph ii tuvana yatar» sozlerinden anlasihyorsa da, Kefevi'nin Razname isimli eserine aldigi Mesih Zade'ye ait bir mektubda Latifi'nin Misir'dan Yemen'e giderken bindigi geminin biiyiik bir frrtmada battigi (25/Ramazan 990) yazihdir.

~ahsiyeti: Latifi'nin eserlerinin tetkikinden, hayatinin mutemadi bir hosnudsuzluk iciride ge<;tigi anlasihyor, ornrunun sonlarma dogru 893 de EVSaf-1 Istanbul isimli eserini bir kere daha elden gecirerek ve mukaddimesini degistirerek III. Sultan Murad'a takdim etrnis 3, fakat bundan da umdugu nimetlere kavustugu malum degildir. San'atmdan ve ilminden emin alan muellif hie bir zaman istedigi alakayi bularnamis daima bu kiiskiinlukten dogan bir bedbinlik icinde yasamistir.

Zaten girgin bir insan olrnayisi, dalkavukluktan nefret etmesi,

Latifi, sairler ve edibler yetistirrnekte meshur olan Kastamoni'de dogmustur, Asil adi Abdii'Ilatif'dir. Degum tarihi hakkmda sarih bilgi yoksa da Evsaf-i Istanbul isimli eserini 931 de ve 35 yasmda iken yazdigiru soyledigine gore degum tarihinin 896 larda olmasi istidlal edilebilir 1.

Tezkereisndeki ifadesine gore Latifi, Hatibzade ailesindendir ve ceddi Fatih devri §airlerinden Hamdi Celebi'dir.

Latif! tahsiline Kastamoni'de baslamissa da devam edernernis, hayatmi .kazanmak icin muhasebe ve kitabet islerinde vazife almistir.

Pek kuciik yasda a§lk olan Latifi, siire bu yaslarda baslamissa da, ha.Yatl boyunca pek biiyuk bir §air olamamis, fakat kuvvetli bir arastmci, bir edib ve muvaffakiyetli bir tezkireci olmustur,

9iir ve bilhassa in§a sahasmda biiyiik bir sevk ve gayretle <;ah§mrs olan Latifi kendini iyi yetistirmistir, Gene yasmda Iskender Pasa'ya Bahariye isimli bir eser takdim etmis, bunun iizerine Belgrad'da imaret katibligine ta'yin cdilmistir. Latifi Belgrad'a gitmeden ve belki de bu eseri yazmadan evvel, herkesin temasasma doyamadigi Istanbul'u merak etmis, Istanbul'a gelmis ve EVSaf-1 istanbul isimli eserini belki bu srrada yazmistir 2.

931'den sonra Belgrad'a gitmis olan Latifi 950'le1'e kadar oralarda kalmis, Istanbul'a geldikten sonra bazi irnaret katibliklerinde bulunmus ve kendisine hakh bir sohret temin eden tezkire'sini bu sirada yazmaga baslamis, 953'de tamamlayarak Kanuni Sultan .SiiIeyman'a takdim etmis, bunun iizerine Tashcah Yahya'run mute-

1) Nihad Cetin, T.i.A. Latif'i mad.

2) Universite Kutiibhanesi nushasi, Varak 59a, s. 73:

«Bu sehr-I sohretdar da ve bu diyar-r piir If'tlharda hrfz-r din y" iman ve haraset-I Islam-i ikan gayetde mtite.'azzrr ve nihayetde miiet'assir idigun goriib hatir-r fatil'a helecan ve hutur ederki

0L..)1 .;.T j ~ l.:i L ~C\.c fehvasryla ami! olub bu makamdan ika-

-- ,~\-

1) 01 zaman ki, bu risale-I nazm u nesri tertlb ve tastir ettim, Tarih-i Hicret dokuzyiiz otuz bir'de ve tarlh-I omr giranmaye otuzbesde idi. (Universite kutuphanesi niishasi, varak 62a, s, 77)

2) ~ol zaman ki tarih-I hicret ve sene ve saat dokuzytiz yirmi dokuzda belki kiisnrat-r kebise ve tefaviit-I semsiye mncibince bit'tamam otuzda Idi. 'I'arth-i mezburda bu te'lifin miieHifi ve bu tasnifin musannifi a'ni Latifi Ataullah-anh!l bu makale-I sirm ve makale-I cevahir tazmini ki Evsaf-r istanbul'dur tertib ve ta'yin ettig-im de' eVa. 3, s. 65

Bu sehr-I meshure sohre-I afakm herkes seyr-I temasasma mesgul ve miistaktrr. Labiid unruvan-i civanlde sin-I civanl muktezasmea siiveyda-yr dilde sevda-yi teterrue-ve temasasi peyda oldnkda dur u drras unesafelerden manend-i bad u vezan diise dura ve misal ab-l revan yiiz siire siire 01 sehr-I meshur ve beld·e-i mezkure vasil ve dahil oldum (aym nusha, varak 3b, 4a, s. 7, 8)

met rahatm gotiirem ve bu kahb -r hakl arz.; mukaddese yetiiren

f kl} '"~·I~L:~=!= vemin ba'd kuse ve tu§e ihtlyar edib ,,:; ,"

'- I..-

niiktesini hane-I dUde sebtettim

hasbin,

'V,_""~,",_. __ ".-.- ... -,-- ... , .. ",""",,,

3)

ce tevekkiile gidem ... Asar-! Atika, «Arkeoloji Miizesi Kiitubhanesindeki nusha:

~ehin§ah-l cihan Sultan Murad'm ruz-I adlinde Yazrb nice rtsale oldum amn hamdma mesgul Bil1a~lcl.iiIlah bll(lilr-i iUa'ni-i nazm buldu hevn

D~~ildi' nftn:;:::;' pikine amn EvsM-I istanbul ;'

No. 341.

tamam

VIII

IX

degerinin kondiliginden anlasilmasmi istemesi, toksozlu olusu, dii§tindtiklerini cekinmeden soylemesi, onu yalmz ve mtinzevi. bir insan halinde birakmisdir. Bu hususu bilhassa gene EVSaf-1 Istanbul isimli eserindeki ifadelerden acikca anliyoruz 1.

Eserleri : Latifi, tezkiresinde 12 tane kitab, risale ve mimseat mecmuasi yazdigim ifade etrnis ise de, bunlarm hepsi elde degildir. En meshur ve miihim eseri de muhakkak ki '!'o~,~~J:t:~t=~§1:!'~~·a'sldlr.

Bu eser Sehi'den sonra Osmanh sahasmda yazilan ikinci biiyiik tezkiredir. Eser bir tezkire oldugu kadar, edebi tenkidin de dikkate deger bir numunesidir. ~airler ve eserleri hakkmda, miillifin gerek kendi fikirleri, gerek san'at alerninden alarak naklettigi fikirler yer yer devrine nispetle ileri tenkid fikirleri degermdedir. Latifi eserini yazma cesaretini Sehi Tezkire'sinin edebiyat aleminde gordugu alakadan almistir. Bu tezkire'ye Cami'nin Baharistan'i ve Nevai'nin Mecalisti'n-Nefais'I de ornek olmustur.

Miiellif, siir ve sair hakkmdaki diisuncelerini kitabma bir mukaddime halinde koymustur, Kitabim nasil ve hangi gaye He yazdlgml da gene bu mukaddime'de anlatrmstir. Mukaddimeden sonra eser ti<; boliimde toplanmistir. Eserin ucuncu bolumtiniin tasnifi harf sirasryla yapilmistir. Bu fikir A§lk Pasa'dan cikmis olmakla beraber ilk defa Latifi tarafindan tatbik edilmistir. Boylelikle Latif! eski tabakat tarzi ile yeni ansiklopedik siralayisi, bir arada kullanmistir. Eserin asil biiyiik bolumii alfabe sirasiyle tertiplenmistir, Bu boliim II. Murad devrinden tezkirenin yazrldigi tarihe kadar Anadolu ve Balkanlar Ttirkiyesi'nde yetisen §airleri tamtir. Latifi bu eseri 1546 da tamam1ayarak Kanuni Sultan Siileyman'a takdim etmistir, Zamarnnda bir hayli tenkidlere ugrayan bu tezkire, birtiin bu tenkidlere ragmen kendisinden sonra yazilan bu tarz eserlere ornek olmus kiymetli bir vesikadir.

Bircok defa istinsah edilmis ve Tanzimat'tan sonra Tezkire-i Latifi adi ile Ikdam gazetesi sahibi Ahmed Cevdet tarafrndan nesredilmis, iki defa da Almancaya terctime edilmistir 2.

2. Risale-i Evsaf-i istanbul: Bu eser Istanbul'un hususiyetlerini, halkmm ictimai hayatiru ortaya koyan kuvvetli bir vesika, Latifi'nin sahsiyetini, ruh halini, diisiincelerini belirten boliimleri ile de dikkati ceken, kucuk fakat miihim bir eserdir. Ayrica XVI. aS11' san'ath nesrinin iddiah bir numunesidir.

3. Divan: Tezkiresinde pek cok siir yazdigini soyleyen Latifi'> nin muretteb divam henuz ele gecmernistir. Fakat muntehibat mec-

mualarmda hayli <;ok sirrine tesadiif edilmistir. .

4. Fusul-i erba'a: Dart mevsimin hususiyetlerini munazara tarzmda anlatan, nazm nesir karisik san'atkarane us1ubla yazilmis bir eserdir 1.

5. Rebi'iyye-i ezhar : Nushasma rastlanmayan bu eserin Fusul-i erba'a'nm ilk kisrru olmasi ihtimali vardir. Miiellif belki de bu kismi genisleterek yeni bir eser haline getirmistir.

6. _§"~"~!1!!:lltii'l u§~!k: 100 kadar hadis'in birer kita' ile tiirkceye terctimesidir.

7. Nazmii'l cevahir : Kuciik bir risaledir. Ali'nin 207 sozii birer krt'a ile terctime edilmistir: (La'ali-i mansura ve cevahir-i manzuma) diye bashklanmrstir 2.

8. Ahval-i Ibrahim Pasa ve Vasf-l.i!i.af-llfulle. bu eserlerin mevcudiyetini . .t\.§!]{:pa§i:1'dan ve Ali'den o~reniyoruz;' ikisinin ayni eser olmasi muhternelidir. Niishalarma heniiz rastlanmamistrr.

9. .Esllla.'~u.varii'l Kur'an : Kur'anin surelerinin isimlerini 29 beyitte toplayan bir eserdir 3.

10. Enisii'I-Fusaha: Bu eserin de nushasma rastlanmarmstir, varhgim bizzat muelliften ogreniyoruz.

Latifi'nin bu eserlerinden baska Baharistan-r Latifi ve SIfat-1 fasl-i tabistan ve residen meyvehay-i hayat-resan isimli iki eserine

XI

1) Ve min bad menafi menasib Iein nasb-i nefs edib, kerim deyu her . l~Xhtlill zillet·;~ lllczellet kapisma varmaktan ve bin serm ii haclet ile'tabusuna.. yiiz urmaktan halasi kiilIi bulam. Zid herki kanaat He gani oia ebna-yi cinsinden miistagni olur. v b 59, bk. s. 73 - 74.

2) Asar-l Eslaf, nr. 9 istanbul 1314) H. Theodor Chabert (Latifi oder Biographische Nachrichten von vor~lib:nen Ttirkischen Dihtern nebst einer Blumenlese aus ihren Werke Zurich 1800). O. Resad Latiff's Tezkire Tiibingen 1950.

1) Bu eser, Asir gazetesinde tefrika edildikten sonra Tevfik Bev tarafmdan istanbul'da <Miinazara-I Lattfi» ismi il~ 1287 de basIlmistir.

2) Arkeolcji Miizesi Kiitiibhanesi'nrleki 341 No. lu mecmuadadir. (Varak 40 b-66b) Bu mecmuada Evsaf'-i Istanbul ve Latifi'riin baska eserleri de vardir,

3) Universite Kutiibhanesi, 'I'urkce yazmalar bolumti, nr. 902, V. 115b - 116a.

X

Dili ve Uslub hususiyetleri :

Eserin Muhtevasi :

daha rastladim; fakat bu eserlerin, digerlerinden almmis parcalar mi, yoksa mustakil eserler mi oldugunu arastirmadim I,

-=","""';"=,~","",~""""","c._,,, ••.. _." .. ,, •.... __ .•. _._" __ .......•...•..• _"'¢

Latifi'riin edebiyatimizdaki aS11 yeri, devrinin miihim miinekkidlerinden biri, temiz, kudretli nesri, zevki ve bilhassa bilgisi He tarunmis rnuhim bir tezkireci olusudur.

Oldukca sari'ath bir usluba ve zengin bir dil kudretine sahib olan Latifi asrmin ktilfetli ve sulu dilini kullanmis olmasma ragmen, ciimleleri kisa, yapilarr saglam ve ahenklidir. Onbesinci asir §airlerinden Nccati'den beri ge1en bir modaya uyarak nesrini bir takim darb-i mesellerle suslemistir 2,

Bilhassa Evsaf-i Istanbul isimli eserinde halk tabirleri ile de isleyerek olgun bir anl atis kudreti yaratmaga cahsmis, ayetlerden, hadislerden, kelarn-i kibardan alinrms sozlerle ifadesine bir yenilik getirmek isternistir. Esasen yeni bir nesir yaratacagmi tezkiresinde de soyleyen 3 La tif i, eserine sii rler de ilave (derek bu iddiasmi ispatlarmstir. Evsaf-i Istanbul'da da bu iddialarmi tekrarlayan miiellif, hakikaten asrirun sari'ath nesrinin olciilu ve olgun bir ornegini verrnistir 3,

Eser bir rnukadime ve 6 Iasil uzre yazrlrmstir 1 .. Latifi bu uzunca mukaddimeye evvela Allah'in kainati Nun ve Kaf iizre yarattigim an1atan bir kisimla girer «Nazrn-ber vech-i Tevhid» basligi altmda kisa bir tevhid kasidesi ve Del' NiH-I Fahr-i Kainat Aleyhi Efdalii's Salavat baslikh bir nat ile dua kisrrum tamamlar.

Del' beyan-r tarih-i tahrir in rrsale-i tastir ve tasvir-i makale:

Latif! bu baslik altmda risalesini 929 - 30 senesinde yazdigiru Ismini EVSaf-1 istanbul koydugunu eserini alti fasil iizre tertibledigini soyler, bu fasilarrn bir fihristini verdikten baska her f'asilda nelerden bahdecegini belirtir. 2

Iftah-i Kelam ve sevk-i Meram bu baslik a1tmda, genelik saikasiyla gormek hevesine kapildigi ve temasasina doyamadrgi bu sehre;

Vere soz naksi 01 resme niimayis Ki gbrmiis gibi ola ehl-I binis

«Dur u drraz mesafelerden manend-i bad-r vezan diise dura, ve misal-i ab-l revan yiiz sure siire» bin muskilatla geldigini anahr.3

Latifi, iki deniz arasmda sahane bir inciye benze ttigi bu cermet misal beldenin irem bagi gibi oldugunu girenlerin crkmak istemiyeceklerini her kosesinin ve her semtinin kendine mahsus guzellik- 1erini, hatta Hrta ve Huten diyarmm bu guzellikler yanmda sonuk kaldigim misli benzeri bulunmayan bu sehre meleklerin bile hayran oacagmi;

1) Siileymaniye Kutubhanesi, WHiz Efendi yazmalan arasmda 1028 nr. kavidh mecmuanm (51a - 66b) ikincisi, ayni mecmuanm (V. 67a - 8ib).

- 2) Latif i Tezkiresi; s. 300, 301.

3) Miin~iyan-I belagat-fesan ve nazrman-r nazm-aradan bir naznn.: beliu'I nazrm ve bir nasiru'I bedi'u'l-nesir nazmen ve nesren vas , f;;;~i; bir risftle-i bedi'u'l lisan ve bir makale-I l!,~Jl~"u'l.lmval14;ahrlr ve tesvid etmernisler ki etraf -r kainatdan ve heft~~!iJ:ll_~~,~,.,.,~1.hattan g ormeyenler ve hal'em-i~rel1.1 misalil1~, ermeyenler. ayine-I tahrir" ve takriri muayene g ostere ~e nakkasane tasvirvi kelamda bir hos ntimayis vere

Limuelltfihi :

Btl makami gel' gorurse hurrler ucmaktan Koyalar ucmagi btl acmaga ucmak istiye 4

gbii sozlerle medhettikten sonra, bu guzel beldenin simdiye kadar hie; kimse tarafmdan anlatilmadigina, hakkmda her hangi bir yazi yazilmadigina da dikkati cekerek boyle bir guzelligln ihmal edilme-

devat ve ,,1tiJ.mme:~ll!l engust-i der-dehan ve kilk-i meksuru'I Iisan gibi sikeste zeban kila,

Yazam soz yerine sihr-I fiisunu Koyam hayretde nice zu-fiinunu

Nesir: Lacerern zamir-I kesir ve hatrr a ptir=taksirden miirur n 'ubur etdi ki bu Keiil:iite~i kem-rnikdarr bi~~sbii'l Iktidar Insa-r seci'engiz He bu makale.I dllaviz! imia ve insa etdim ki 'uzubet-I eifizdati" hammem manend-i seker seker-viz olub tahrtr ve takrir edenieriiikaleiil-var dimagr iki sak ola belki kaleru-I du.zeban andan miistak ola elfaz-r bedi'ii'l beyam nice beli' beli'ti'I kelami

Varak 4a - 4b, s. 8

Bizirn esas tuttugumuz Universite Kirtubhanesindeki nushaya gore

Tiirkge yazrnalar No. 341.

2 Varak, 3 a. b. sahife 6 3 3 b. 4 a. s. 7

4 6 a. s. 10

XII

XIII

mesi Iazim geldigini dusiinerek, bu guzel sehri gormeyenlere gormiis gibi olacaklari bir canhhkla anlatacagmi, bunun icin de uslubun a adeta bir nakis hususiyeti verecegini soyler :

«Bu makale-i dilavizi imla ve in§a ettim ki uzubet-i elfazdan ~.~ .. l!lIl1elll ).llaned-i §eker seker-riz olub tahrir ve takrir edenlerin kaIem-var dimagr iki §ak ola» gibi iddiah bir dille kaleme aldigmi ve eserine (Evsaf-i istanbul) adim verdigini bir daha belirtir. Agaz-I risale-i istanbul ismini verdigi bu kisimda sehrin yasayisi hakkmda da izahat vererek, dukkanlarim, mallariru, carsrlarirun renk renk cesid <;e§id goz ahci mallarla dolu odugunu, yetrnis iki milletten insanlarm gelib burada yerlestiklerini, her birinin bir iste <;aI§tIklanm anlatir.

Ve; Der Beyan-i Srfat-i Ayyaran ve Ahval-iTararan ve Mekaran bashgi altmda da hilekar saticilardan sikayet ed~;~B~;~aa hiie\T~ yalamn bir adet haline geldigini seytanhgm marifet sayildrgim : «Cest ii calakde gozden siirmeyi ve ebrudan ye~iIl1eni. ururlar, ve m~Jp.·~i§~eytanette §eytanm yoluna dururlar. Ve vesvase vesvese v~rib ~Il1aslna yanbas geliirIer,»

Er gerektiir nakdini"h~f7;~dip caldrrmaya < Y ohsa coktur mekr ii hiyle etmede tarrarlar

Ancak buralardaki zevk ve eglencelere, mal ti menale para yetismez, Insan nesi var nesi yok harcar, bu sehrin dilberleri adamm gonlune girib serrnaye-i aklm aldirrr, sahib-I beda'at ve ehl-i miknet iken diikkam musa bekledir, Karun gibi z;;gi;;'Ikeilhabb~siz';e ve ciibbesiz kahr, miiflis olur.» gibi sozlerle de sikayetlerde bulur:~;.

Latifi, birinci faslm son kismmda Del' beyan-i Tarih-i Bina der in sehir bashgi altmda istanbul'un kurulusuna dair tarihlerden ve rtl~l1kIbelergen topladigi bilgileri hiilasa eder, Yedi tepe iizerine kurulmus olan bu sehrin zenginligini ve ihtisamim :

Goge ermis kal'asi isa srfat

Yere geemis hendegi Karun gibi

sozlerle anlattiktan sonra II. Sultan Mehmed'in Istanbul'u feth edisini anlatir ve fethe tarih diisiirtir.

istanbul £atihi Sultan Mehemmed Kly~m~t~.e §efi'i ola Ahmed

Latifi birinci kismi fetihten sonra Istanbul'un nasil guzel binalarla suslendigini anlatarak tamamlar.

Fasl-i Sani: (Ikinci bolum) Bu boliimde sehrin zenginligi biiyuklugu ve gilzelligi anlatildiktan sonra ~ehrin i<;timai.I~,~ygttllg .... goz ~e\Tiren Latifi, Istanzbul'un insanlarma yasayisina dair goruslerini, kalabahglm, carsilardakl alis verisin canhhgmi anlatirken herkesin kendi aleminde olup kimsenin kimseye yardim etmedigine de dikkati cekerek insanlarm diinya isinde olup ahireti dusunmedfklerini de aCI tenkidlerle belirtir.

Ve ya;

«Bazar-i mekr ii hilede kargayi btilbiil ve merkebi diildul deyu satarlar koz alan sagm ve yumurta alan agin bulmaz»

gibi cok .rtl~balagah sozlerle hilekarhktan::e.ll1enfeat<;lhktan sikayet eder.

Fasl-r Salis (Ucuncii bolum) :

Sifat-r Saray-i Amire Omrha Allah ii't-Ta'ala ila yevme'l-ahire Bu kisimda saray ve devlet teskilati hakkmda bilgiler ayrr ayn

9 bashk altmda siralamr.

Iki deniz arasmda kurulmus olan bu beldenin kosklerinin saraylarmm ve bahcelerinin guzelligi ve siisleri anlatihr.

a) Sifat-i saray-r Abgine ve srfat-i .b.flht~iruz-~aht,Bu bashk altinda saraym guzelligi tahtm kiymet ve ziyneil cok mubalagah bir iislubla anlatihr.

b) Sifat-r divan-i felek Unvan, Devlet idaresinin isleyisi cezalann adilce verildigi suclularm mutlak layik olduklari cezayi gordukleri anlatihr.

c) Del' beyan-i Erbab-i menasib, Mansib almada gozetilmesi gerekli yolun .g§~~lggb-llahm verdigi sa'adeti devletin taksim edici olmasi lazim geldigi, her devletin kendince bir gidisi oldugu, fikri verildikten sonra yazik ki, artik mansib almanm yolunun mutlak riisvet ile mumkiin oldugu ele ahnarak,

Sana mansib gerekse sim ii zer gor Kuru tor bay a zira at tutulmaz

gibi deyim ve mesellerle rusvetin ahp yurudugu aracilarm acikca rusvet aldiklari anlatihr,

XIV

XV

d)

Hasb-i hal-l miilazunan-r zaman-i menasib in zaman-r pur, Bu, baslikla eskiden rii§vetin gizli oldugu simdiki zam:illiTa:krgibi acikca almmadigi, bu zamanda kimsenin menfe~tsiz elini kimildatrnadigi, hatir gonul dinlernedigi, he le ah iret korkusunun hie akla gelmedigi hakkmda tenkidlerde bulunduktan sonra, Latifi, Allahm rn iir-tesil.er i affetmeyecegini, ayetler we hadislerden me seller getirerek hatirlatir.

_,-~,~"'''''''<''''''''''''''''''''--'''''''-''''-'''''''''' - _' .•.. ".,." ,."., ................• _,- ,'_........ -.

zam belden in sayisiz camileri vardir; fakat 0 iki cami' yani Ayasofya He II. Sultan Mehmed cami'lerinin e§i benzeri yoktur, dedikten sonra:

e) E~s~f~l gIllllan Seyr~i Saray-i All1ire, Saraylarm ve sarayda h'izmet eden gllmanlarm giizelligi C;;k rnubalagali tesbihler-

Ie anlatrhr.

f) . Sifat-i Bahee Saray-i Alllire, Cennet gibi giizel olan bu bahc;elerin he"i· ~k~§~~igilEstanrar ve giil§enlerle dolu oldugu b~ralarda eglence ve isret alemleri yapildigi, bu bahc;elenn kokusunun ve manzarasmin goniiller acacak giizellikde 01- dugu ruzgarm bile adeta oksar gibi estigi anlatihr.

Sehab olur hayasmdan arak-riz Hicab He gecer bad-l seher-hiz

Latifi, kis yaz acilan renk renk, c;e§id c;e§id giilleri, sevgilinin perC;emini andiran siinbiilleri, enva'i c;ic;ekleri ile bu bahcenin cennete benzeyen giizellikierini,

Gortib 01 ray~ll-iddyall~~~i~llg-1 cenandrr bu Irem bagl ;ih~n gozden ne gizHsin iyandrr ~:!;l

.... ~=--"';""'.)"".-.' .. -.- .... -.' ..... , .. ,_ .. _ ....•.. ,._

gibi beyitlerle ve c;ok sanatli bir ifade ile uzun uzun medheder.

Sifat-r Cami'-i Ayasofya

basligim acarak soyle devam eder: 1

Bu cami' Vilayet-i Rurn'un Kabe-l Ulya'si gibidir. Evliya ve etkiya mahallidir. Burada meIekler saf cekmisdir; her kosesinde Ehlullah Allah'i zikreder, ve her bir tarafmda vaizler ve nasihl~.:r:, devamh va'iz ve nasihat ederler, ve mesayih-i tarikat h~~Cti~;i ile cahilleri irsad edib tarik-i Hidayete vasil ederler. Her kosesi nefs-i seytaniden iltica ve ibadete kaim ve daim olanlarla doludur. Kubbesinden sutunlarma Kadar her tarafr tesbih ve tehlil He purdiir.

Oyle muazzam ve heybetli bir yapidir ki, . daglar gibi vakarh, kubbeleri gok yiizu gibi yiiksek, her tarafr miicella ve miinekkas mermerlerle siisltidiir.

~ahreti ufuklan asmistir, uzaktan yakmdan ~am ve Irak'tan Beytu'l-harem gibi on un temasasma gelirler.

Sifat-r Evsaf-i Cami' Ebii'I Feth Sultan Mehemmed ~~~':l"-

!!~.hllletii vel Ridvan •..... ".

Bu carni' icin de; Latifi; Bunun gibi bir binanm yeryiiziinde benzeri olamaz, yildizlar Kadar c;ok kandillerle dolu dinin diregi olan minarelerin vakarh ve heybetli baslari gage ermis gibidir. Bu minarelerden giiniin bes vaktinde giizel sesli miiezzinlerin okuduklari ezanlari isidenler ruhlarma isleyen bu sesin sevkiyle derhal ibadete kosarlar.

g)

Sifat-r Esmar-i Seker-Bar del' an Hadayik-i Huld-asar, Meyve bahc;elerinin turIu tiirlii meyvelerle dolu oldugu, kirazlan §eftalileri elmalari, tasvir ettikten sonra;

h) Sifat-i escar-i Gayri miismire basligi altmda da servilerin C;amlarm guzellikleri gene c;e§idli tesbihlerle belirtilir.

Ey namazi sehr-l Istanbul'da dahi krlmayan Ehl-i Islarmm deyu dava-YI islam etme hie

Fasl-l Rabi' (Dordimcii bolum)

Bu kisimda istanbul' un camileri ve bilhassa Ayasofya, ve Fatih camileri ile Sernaniye medresesi anlatilrmstir.

Sifat-i Evkaf-i Cevami' der in ~ehr-i Va'.§.~ ve cAmi'

Latifi, bu §ehrin camileri hakkmda; Sultanlann, vezirlerin yaptirmis olduklari carniler ve medreseler meshur olmustur; bu muaz-

Bu cami' alimlerin ve fazrllarm menba'idir; gibi isabetli medihlerde bulunur.

Srfat-i Medaris-i Semfmiye: Halka Him yaymakta olan bu medresenin yedi iklim dart bucakta esi ve benzeri yoktur. Maarif ma'deni ve ilim ocagi olan bu yerde yaratihsm hikmetleri ve sirlarr beyan edilir, seri'at adabi anlatrhr, her tiirlii ilim agretilir.

1 Arkeoloji Muzesindeki nusha Ayasofya'nm yapihsma dair rivayet, Ier ilave edilrnistir. (Metin kisrm s. 81)

XVII

XVI

Sifat-r Imaret-i Sultan Mehemmed : Bu imaret Hazret-i Halil sofrasi gibi sayisiz nimetlerle doludur. Buradan fakirlere fazlasiyla nimet dagitihr. Derdliler buradan deva bulur, fakir ve muhtaclarm kec;kE:~i buradan dolar. Latif! burada dagrtilan yemeklerin, corbalarn;_-h;§aflarm guzelligini de uzun uzun tasvir eder.

,

Latifi' bu bolumde aynca insanlan da inceleyerek onlarm ic ve

dis goriinii§lerini de kendi anlayisi He ayrt basliklarla anlatrrustir.

Evsaf-i Ehlullah ve Ahval-i Erbab-i Hankah:

Istanbul' un her ko§esindeki zaviyeler, Bu'kalar, Hankah (tekke) ler her' an zikreden miidavimlerle doludur, bunlar ibadetin ve ilmin zevkine ermis, nefislerini tezkiye ve kalblerini tasfiye edib ruhlarma ruhaniyet ve kalblerine nuraniyet doldurmus ve i.lahi cebeye tutularak makam-i kurba ermislerdir lakin; ~-~4

Sifat-r Ehl-i Riya, Gerci diinyamn alayisinden elini yikayip cikmrs, Allah katma girmis azizler coktur amma, yemek icmek icin §ekil degi§tirmi§ murailer de gayet coktur. Miirsid geginenlerden c;ogu kendi gibi birkac kisi miirid edinip mtiridlerinin yiyecegine i<;ecegine goz dikip gecinirler )nefs-i hayvaniden kurtulamarmslardir, zikir halkasim kendi <;Ikarlan ugruna tuzak etmislerdir.

tikten sonra, bu pazarlarda satilan mallarm emsalsiz oluslarmdan, baha bicilerneyecek kadar kiymetli miicevherlerle altmla islenmis kumaslardan, la'l ve zebercetle islenmis evaniden, ibrik ve bardaklard an hayranhkla bahseder. Bu kadar cok kiymetli esya arasmda insan akcesini neye verecegini sasirir diyerek bahsi;

Meta'mdan cihamn §oyle dolmus :t~i mal He malemal olmus

Beyitleri He bitirirse de mal ii miilkiin insanm ebedi sa'adetine yaramiyacagim da hatirlatarak,

Gerci ey Jl2~~ muazzezsin cihanda min He Ahiret babmda amma nicesin a'mal He

gibi ikazlarda bulunur.

SI£at-1 Ziynet-i Biiyut ve ~~s~!":~ der in ~ehr-i Ma'mur ve Meshttr :

Fasl-i Hamis (Besinci bolum)

Bezestam Beyan eder : (Bu boliimde, bezestan, carsilar, diikkanlar, bazi siislu evler ve koskler anlatilmistrr.)

Eserin bu kismmda Latifi, aynca muhtelif basliklar altmda §ehrin yasayismi, ahs verisdeki israfi ve zenginligi, bunlar karsismda fakirlerin istiraplarrm dikkatle incelemistir.

Bu kisimda Latifi; Huri gibi guzellerin ihtiyactan dolayi mezad olunmalarirn, gorenlerin akl ii karanm alan bu dilrubalarm agirhginca altm kaT§lhgl satihslarmi, zenginlerin «akce candan ve canan dan yeg degildir» diyerek muradina vasil olmak icin nesi val' nesi yok bu giizeller yolunda harcetmelerini, bu peri peykerleri alan zenginlerin zevk ii safa icinde yasarken fakirlerin istanbul gibi yerde boyun biikub diziIlk!l£g,§l~YlI! i<; cekip iimidsizlik icinde kalmalarmi «Cennet i~inde cehennem azabi» cekmelerfni tasvir eder.

Sifat-i Emti'a-i l\'Iiitenevvia': Miiellif burada evvela hileci saticllardan, bunlarda ahiret korkusu olmadigmdan, sadaka ve zekat vermeyip mal miilk He gurur icinde olan zenginlerden §ikayet et-

Bu kisirnda §ehrin imarctlerine ve hayir binalarma da §oyle kisaca temas edildikten sonra, <;;ok sj!~i!l. ve ici mehparelerle dolu konaklar, kasaneler, zamamn iistad miihendisleri tarafmdan yapilmrs, nakkaslar tarafmdan nakislarla islenmis koskler ve haneler, beyitlerle, gazellerle ve cok san'ath bir ifade ile anlatilrmstir.

Latifi, bundan sonraki kismilarda bu konaklardaj kosklerde ge<;il'ilen hayati da muhtelif bashklar altmda uzun uzun anlatmistir.

Evsaf-r Esnaf-i Huban ve Maksud-i Dil ii Can ve Matlub-l Cenan :

Bu bashk altmda bu kosklerde bulunan guzeller, miistesna itirlar surunmiis turlu mucevherlerle siislenmis oldugu, bu giizellerin, giydikleri altm islemeli elbiseler, bilezikler kupeler ziynet esyalari anlatildiktan baska, oturuslari, kalkislari, hal ve harekati da tasvir edilir.

Srfat-i Ziynet-i Hane ve Tezyinat-i Ka§alle :

Binalarm ic siisleri halilarirun emsalsizligi, yemek ortulerinin, yemek takimlarmm guzelligi, yataklari, yastiklari islemeli ortiilerinin insam hayran birakacak nefaseti anlatildiktan sonra, tekrar buralardaki ya§ayl§a sczii getiren miiellif, giizellerin siislerine, burada yasayanlarm daima nes'e ve saadet icinde oluslarina nazeninierin

naz ii isvelerine meleklerin bile arzu duyacaklarmi '

XVIII

XIX

Cennet sefasm unudur ziynetin goren Uemakta hurl kor ucmag; hi~ etmez arzu

gibi miibalagah bir soyleyisle anlatir,

Huzur-r Salarhane ve serdar-i Ka§ane :

Latifi bu bashk altmda buralardaki hayati eglence alemlerini mehparelerle gecen zevkli saatleri biraz da imrenerek,

Zehi ay§ ii zehi aIem zehi zevk

gibi coskun ifadelerle dile getirir ve :

<;arha basegmez su ki giin yiizlii bir canam var Sinesinde subh olunca bir meh-i tabam var

gibi beyitlerle tasvir eder. Bundan soma da acuze kilikh kadmlarla giinlerini gecirmek mecburiyetinde kalanlara sozu getirerek, Sifat-r Ahval-i acaiz ba-sehveran- acez basligim acarak onlarm da istirabli hayatlarmi an1'ati.r.~~"ccccccc' cCC

Srfat-i Huban-i Hercai der in ~ehr:

Bu kisimda da Latifi gecici ve aldatici asklardan ve sehvetlerden, cihan fettanlarmm paraya ve altma kiymet vererek kendilerini bir pul fazlaya satan, birinden digerine atlayan aldatici isvelerinden ve a§lklarm istiraplarmdan bahsetmistir.

Srfat-i Ahval-i Na-Miiradan :

Miiellif hayattan kam alamayan nasibsizlere de gozunu cevir,mi§, onlar icin de eserinde birkac sahife ayirrmstir. Bu -'klslmda : 'G~7~i bu sehrin vuslat demlerinden kam alanlari coktur, amma fakir ve na-§ad olanlarm da haddi ve addi yoktur diyerek diinyadan kam alamayan zevk ti safa alemlerine erememis fakirlerin istiraplarmi ve kiskanchklarmi aCI aCI anlatrrnstir,

Fasl-r Sadis (Altmci boliim) :

Bu bahiste istanbul'un meshur semtleri, Tahtii'l.Kal'a (tahtakale), Tophane, Galata, Kaglthane, Ebu EyyubTEn;~c;i;kasabalan anlatilmistir, Latif! btitiin bu fasillarda yalmz sathi bir tasvir vermekle kalmaml§,halkm maddi ve manevi yasayisim da, dii§iinu§unu de aksettirmege cahsrms, begenmedigi hususlan da tenkid etmistir.

xx

Tahtii'l Kal'a (Tahtakale) :

Burasi bir me sire yeridir, eglencenin her turlusu, ickinin sarhoslugun her <;e§idi buradadir. Halk, Istanbul'un her tarafmdan akm akm bu eglence mahalline kosar. Kimi kisas-i tavarihin kissaguzarlanndan hikayeler ve sirin efsaneler dinler ve kimi lu'bet-bazlarm acaaib oyunlarmi seyrederek goniil gamlanm dagrnr.

MiizyiI-i gamdiiriir sirin hikayet

~~~,,,,"g.,.,=.,",,,.,,,,.,, .. ,.oIl!i<'

Goniil eglencesldlr Iehv ii hl'bet

burada bir kisim insanlar da sihirbazlarm etrafrna toplanarak acaib sihirlerle hayal diinyasma gecer.

Latifi, boylece 0 vakitler Tahtakale'nin m~,C!~h!~El~ kissahanlarm, sihirbaz ve lubetbazlarm merkezi oldugunu anlattiktan sonra, afyon-keslerle sarab diiskunlerinin de melcei oldugunu ve bunlarm acmacak hallerini uzun uzun anlatir.

Nahafetten vucudu tare donmiis Kurumus bir kadid-i gare donmus

Teninde katreee kandan eser yok Sanasm miirdedir candan eser yok

Apk agzl gozii bakar uyuklar Aceb bu ki uyuklarken sayiklar.

Sifat-r Lu'bet-baz-r Tahtii'l Kal'a: Aldatici oyunlar ve sihirlerle

...,-'"'=~'cc"""",c""cc,~

halkm parasiru ceken diizenbazlarm, istikbalden haber veren falcila-

rm halini onlara umidle baglanan insanlarin zavalhhgim da miiellif bu kisimda tasvir etmistir,

Et'ime-i Tahtii'I~Il!'Il: Burada her turlu yiyecek iceceklerin en nefisleri bul~-;;;,cbi~Ct~l:~fta en guzel yiyeceklerle donatilmis sofralar, bir yanda nefis <;orekler ve borekler satanlar, bir tarafta tablalarmi, elma sekerleri, fil, at kus seklinde yapilmis renk renk sekerlerle siislemis sekerciler, turlu ttirlii meyveler, insanm istahmi arttiracak her turlu yiyecekler ickinin acihgim giderecek serbetler uzun ve miibalagah bir dille Hade edilmistir.

Sifat-i Derya-y; Durer-Bar ve Bahreyn-i Gevher-nisar :

Nehirlerin dokiildiigii 0 iki denizin diinyaya meydan okuyan giizelligi, hazen a§lk sineleri gibi coskun cirpimslan, bazen hareli

XXI

durgun sulannm ayna gibi miicella iken icinde siiru halinde bahklarin kosustuklarr, dibindeki kumlarin inci taneleri gibi parildayrslari, cok zengin tesbihler ve sanatli sozlerle anlatildiktan sonra, sahilleri bu sahillerdeki sandall arm kayiklarm coklugu gemilerin, sefinelerin gelis gidi§leri tasvir edilir.

Latifi; Istanbul'un bu iki deniz arasinda bir gecit olusunu bu sebeble deniz yoluyla buraya gelen zahirelerin, meyvelerin ve malIarm eoklugunu da anlatmak surtiyle deniz ticaretine de temas etmis olur.

Sifat-r 'I'ophaue : Leb-i deryada bir cennet gibi olan bu yeri de Latifirnesire-i rindane olarak tavsif eder, daha sonra da Tophane'nin cahsmasmi jyapilan toplarin azemetini ve kudretini gene 0 miibalagah tesbihleriyle anlatir.

Srfat-i Belde-i Galata:

Isrethans-I dunya olan bu beldenin halk arasindaki ismi Kalata'dir. Ay§ u isrette mesel haline gclmistir ehaliai ekser iyetle hiristiyandir. Frenk biitleriyl dolu olan bu belde ins ani din den imandan cikarrr. Bura ehalisinin ellerinden cam diismez, ekseriyetle sarhos dolasirlar.

Derdlerini unutub gun gecirmek , avunmak icin buraya gelen miisliimanlarm yakalari yirtilip sariklari perisan olur. Sazerideler ve hanendeler burayi makam edinmislerdir. Buralarda kurulan yuksek binalar ve ka§aneler cekicidir. Insanm buralara dustiikten sonra kendisini kurtarmasi zordur.

Srfat-i Ki'tgldhane :

Istanbul'un teferucgahi, gezinti mahalli alan buranin giilistanmda kuslarla cicekler adeta isret alemleri yaparlar.

GiiUeriyle ettiler bezm-i c;;emende enciimen Cam giil susen surahi biilbtil anda nayzen

akar sulari ab-i revan ve her tarafta firavan olup insan omrii gibi gecib gitmede, bahceleri eennet bahceleri gibi sayisiz agaclar ve tiirlii c;ic_;eklerle doludur. Buralarda kadmh erkekli zevraklara binib ze~a etmek adet olmustur. Ve bu giizel bahcelerdeki sun bul ve laleri devsirmege gene kadin ve erkekler i.i§u§iirler. Latin bunlari da su sozlerle tenkid eder.

XXII

«Mahhuhe-i kit hahtlar ve gidi erler bir alay gazal ve gazaleler olup 01 lllta-i Hita misali Huten ahularr ~y~~!!!!"~~ yayrhb 01 desti k,W"",~.g~!ler Labiid 01 zeyl-i kUhsarm siinbiil ve liUesin dermege cok gazel ve gazale ii§er ve 01 desti ke§t ederken kiminin nafesi diiser

Gezdiren subesu gazalesini Donse halk icre tan rm ahfiya

Evsaf-i Canib-i Hazret-i Eyyiib-i Ensari Aleyhi'r .Rahmetiil'l Bari:

Bu mukaddes beldenin adeta bir Kabe-I Rum olarak amldigmi anI at an Latifi, Hazret-i Eyyub hakkmdaki bilgileri rivayetleri 1 de verir :

II. Sultan Mehrned bu miilkii kafirlerin elinden kurtarmak iizre kusattig; sirada 0 nul' yiizlii Ali: semseddln 0 mukaddes Veli'yi 0 ma'hud makamda bedeni kanlara bUlanml§ olarak bulmus, bu yeri padisaha bildirmis, - Fatih Sultan Mehmed de buyiik paralar sarfederek 0 mevki'de onun §anma uygun bir ti.irbe yaptirip; dort tarafirn camiler mescidler ve c;e§idli hayir binalariyla tezyin etti. BoyIeee kurulmus olan bu kasabaya, halk bi.iyi.ik ehemmiyet ve kiymet verdi. Latin bu hususu da:

01 eshab-r kibarm iftiharr Giizin-i Enbiyanm bellii yiri 'I'utarlar kabe gibi bar-gah; Kaparlar siirme gihi hiik-riihl

~--"",.=,,,,,-

Cihan sultanlarmm kiblegahr

Ziihal kandilinin dfid-r siyihl

gibi sozlerle belirttikten sonra, cami'in guzelligini, halkm; Askma kurban olur bin giinde bin kebs-i Halil Izze'tiyle c;;un bugiin Beytdl-harem-hiirmettir 01

~'4"""'·"·-'-·'·C;'.'"'·"'''''''';'"'''''''''',"'·'·''''''C'''''''OT<'''''''';''''O''''''''''~';'''''''''''~'''''''''''"'~''''''''''''''''i>

bu ti.irbeye bi.iyi.ik ragbet gosterildigini, her gi.in binlerce kisinin bu ti.irbeyi kabe gibi tavaf ettigini ykurbanlar kesib adaklar adadigmi ~ islreinde zorlugu , goniillerinde derdleri olan herkesin kendisinden yardim, ve himmet umdugunu;

1 Hazret-i Eyiib hakkmdaki rivayetleri toplayan bir risale hazirlayan Arab Imam'm bir uiu kimse oldugunu ve risaleyi zamanm seyhulislarm Kemal Pa.§iizilde'ye imza ettirib bu Buk'a-i Miibfireke'ye vakfettiklerini bildirmektedir.

XXIII

MedhaI-i sehr-i mezbur, a'ni belde-i mezkfrr-i meshur,

bashgini acarak bu sehirde yasayan insanlarm halini bu husustaki gorii§ler~ni gayet tenkitkar ve sert bir lisanla anlatir :

Bu sehirler ve beldeler Sultam olan Istanbul'un gerci yer yuzimde benzeri yoktur ama yazik ki bin tiirlii ayib ile ma'yubdur. Mihnet ve cefasi da coktur. Burada yerlesen insanlar gonullerinden dimya muhabbetini gikaramadlklarmdan §ohret ve ziynet icin daima kavga ederler, bu sebepten de rahat yiizii goremezler, bu sehirde yasamak icin akce dayanmazj masrafr coktur.

A'yan ve ekabiri ve sohret-i mefahiri coktur amma kimse haddini bilmez, fakir, zenginijzayif tuvanayi taklid eder. t>l<;iiyii kaybetmislerdir, kazanclari masraflarma yetismez, en biiyiik zenginligin kana'atkarhk oldugunu bilmezler, bunun icin de daima sikinti ve huzursuzluk icinde yasarlar. Bu cennet gibi yer gozlerine cehennem gibi goriiniir.

Gerek agla gerekse giil cihan farigdir ey biilbiil Kimine n81" olur giiI§en kimine giilsitan ate§

Latifi, bu §ikayetlerden sonra da; istanbul sehri gerci makbul bir makamdir amma degme bir adamm itl;e itibiln yoktur, dontib bakmazlar bile, diyerek aS11 ~}rganhk sebebini aciklamis oluyor, ve belki de ikinci defa gelisinde illbar-~g1rememi§ olmasmdan iizulerek daha evvel gordiigii Istanbul'daki hal ile buldugu durumu karsilastmyor,

«Hani 01 zamanlarki her yerde bir ruh rahatligi sezilirdi, insanlarm sohbetleri ma'nevi m~!?~~l~!:e dairdi, ahiret korkusundan bahsedilirdi, erbab-i hacatdan bir hacet icin niyaz edene yardim ederlerdi, simdi gor ki kimseye karsihksiz nesne vermezlerJrii§vet kapisi ardma kadar a~Ilrtlr .•

Latifl, bu mukayeseyi daha da genisleterek,

Ahv~U-i zaman-i Sabrk basligi altmda, insanlarrn az zamanda ne kadar bozuldugunu esef duyarak anlatiyor.

«Eski zamanm temiz ruhlu kerim insanlari kalmanug.herkes dunya nimetine diismtis, yetimo~lal1l gibi el eline bakarlar ve mumlarmi cerrar mumundan y~~;;_:};;:<;;~gibi sikayetlerde bulunduktan sonra zamanm bir de vr-i fitne zamani haline geldiginden elaman ceker, Miiellif, daha sonra her kesin hilekar ve gad dar oldugunu,yalanclhgm ihanetin ahp yurlidiigunii insanlann §eytanla§hgml, fazilet erbabmdan kimsenin kalmadigini maarif ekmegine cahillerin u§tugiinil bilgili insanlann hor ve muhtac durumda kaldiklarirujnamusun pazara dii§tiigiinu - bir az da aradigirn bulamamis .. istedigini almamis olmanin verdigi ktrginhk icinde - anlatir,

Ve nihayet sozu kendisine getirerek, nasil biiyuk bir sevk ile uzak mesafelerden bu sohretli ve giizel beldeye geldigini fakat eski hali bulamadigmi belirterek; hir zamanar kadir kiymet bilur kimseler vardi, ehl-i irfana seref verirlerdi, sa'adethaneleri ehl-i irfamn tekkesi gibi idi; daima ma'nevi menkibeler konusulur uhrevi soh-

""""'"""'''''''·.''--'-:·"-_-'-'''''''''''i.''''C .. ·'''' ",'

betler edilirdi comerd ve faziletli kisiler vardi, gibi sozlerden sonra,

tekrar sikayetlerine devam eder :

«~imdi gel gor ki 0 kavm-i §e1,1ige gitrnis i ilm-i ma'rifet aleme veda 'etmi§,maarif defter;ill, du1'ilinlTi§:"haI'is v~ hasis bir nice pis u I~Jd!lt~ gelmis ciham cellilyelllJ:'s burumiis, faziletten ne amel ne eser kalmis, her kes g6~tei;i§e'(fii§mii§, erkekler kadinlar gibi tiirlu ziynetler altm ve gumuslerle siislenmis, boyle siislemenin haram oldugunu bile unutmuslar. Ihvan hatirt nedir bilmezler; bin dost hatmm bir akceye feda ederler, hastaYlm101diim desen agzma bir yudum su vermezler. Sefkat ve merhamet kalmamis mirriivvet deftcri durulmustiir, Her kesin gozii kendi cikarmdadir, ne fazl ii kemalin zerrece kiymeti, ne hukuk u sabikanm katlerinde hardal danesi kadar ragbeti kalmistir.» -~"""='~'=

Lfltifi butun bunlan devr-i felegin te'sirine bagladlkta~"'~W;nra kendisinin bu hal karsismda :

Bu hakir-i fakir de hu sohretli beldede din ve imannm hifz icin hu toprak kahlU,,,,arz-1 mukaddese yeturdum, ve bir miinzevi kose ihtiyar edib bundan sonra mansib ve menfa'at il;in nasb-i nefs ed~rek huJ~,~~,!.m.1~,!!!! kapisma gitmedim.zira kana'at ile gani olan ebna-yi cinsden miistagni oIUl) Ihtiyac iein miiraca'at edince halk katmda deni olur.» gibi sozlerle diisuncelerini aciklar.

Binmis gider bu halkm oliisii dirisine

gibi sozlerle anlatir, bahsi dua ve rahmet beyitleri ile bitirir.

Ruhl!il§,~rka-i gufran ede Hak Rahmeti hamna mihman ede Hak

Latifi, bu alti boliim icinde istanbul' un hususiyetlerini anlattiktan sonra:

xxv

XXIV

Bu sozlerden anlasihyor ki Latifl Istanbul'da istedigi it.iban bulamaymca kimseye miiracaat etmege imkan gorememis ve Istanbul'dan ayrrlrnagi tercih etmistir,

Muellif kitabmi bitirirken de :

Hatirne-i Kitab ve Gayet-i Hitab, basligi altinda da §oyle bir hiilasa yapmis,

Bu kesret icinde; vahdette ve Allah mahabbetinde kalan ariftir. istanbul sehr'inin §ohret ve ziynetine gontil verib nef~-t)1avarl, Gatata'smm ays ii nusu iIe aldatmak, Bezezstanmm malini serma-ye-i de vIet sanmak nefis yularmi elalemin eline vermek, zaman Ifi'bethanesi o lan Tathtii'l Kal'e sinde hirs ve heves macunu ile oyalanmak icki, esrar v';;f;~~~~~~;;i;§;;~k:' sehvet dalgalarma kapilmak sonunda aci bir nedamete diismek arif ins ana yakismaz.

Her havaya tabl 'olma ki vucudun zevrakm Garkeder bahr-i fenadan aklbet bu ruzugar

~""'''-

Bu sozlerden sonra Latifi baz, nasihatlerde bulunur, «Kendini nefs-i hava butlerinden kurtarabilenler gonullerini Ayasofya gibi Zikru'llah ile dolduranlar, Hazret-i Eyyiib-i Ensar] gibi canmi Allah yoluna adayanlar izzet icinde olurlar. tus bin kocadan arta kalmis bir gelin gibi dolrnus bosalmis olan bu Istanbu'un zevklerine aldamp gaflet icinde, iy§ ii nusun ~~ti.Yl~ omur siireriler, gurur ve fahr icinde bir kac gunluk ornrun mal ve miilkii ile magrur olanlar, ve

- bilhassa fakr ii fena ehlini hor gorenler seytana kapilanlar icin ebedi sa'adet yoktur, gibi ikazlardan sonra nasihatlarma devam ederek; Diinyamn mal ii menalinin gecici oldugunu,bu misafirhanede misafir gibi kalip ahiret zahiresini toplamak lazimgeldigini, en ummadigin anda gelecek olan ecel'e hazir bulunmak icabettigini anlatir ve bolumu:

Devlet amn ki kendiiyii dtinyaya vermedi Dehr-i c!2nJ::!l!l_meyl-i mahabbet hata imis

beytiy le bi tirir.

Nihayet bu risaleyi yazmadaki sebeb ve maksadi da soylece anlatir.

Hicri tarihinin 931 lerinde herniz 35 yaslarmda iken istanbul' a gelrnis olan miiellif genclik heveslerinin en siddetli zamanmda oldu-

XXVI

gu icin bazen gafette ve isrette oldugunu ve a zamanlar heniiz duruuj? sukun bulmamis oldugunu , onun iC;;il?,;~~ makalesinin bazen r~ne bazen zahidane ibarelerden ibaret cldu~~l1u,hakikaten pek te isabetli bir gorusle alattiktan sonra Istanbul'dan bahsettigi icin eserin ismini Risale-i Evsaf-l Istanbul koydugunu fakat bun dan murad kuru nasihat dinlemeyecek halka dane vii dam misali okuyanlan istanbul'un aldatici guzelliklerine , sihir ve efsununa a1- danrnaktan korumak oldugunu belirtir. Eserini kusurlari icin avf dilerek g}JgntY9:~ettikten sonra bir kac beyitlik bir Munacat-I ~~ifmesnevisiyle bitirir. ~ .. ~

XXVII

II. Nusha;

Risale-i Tarifnarne-i istanbul:

Nushalarm 'I'anrtrlmasi :

Latifi Abdu'l Latif Kastamoni Ta'lik

17

63

Kahverengi mesin semseli 198 X 125 m.m.

Bu nusha Suleymaniye kutiibhanesi Nafiz Efendi yazmalan arasmda 1028 No. kayidh bulunan bir mecmuanin icindedir.

Kutiibhanenin tesbit fisine gore: 200X125

Eb'ad ~~-.-.- Hat Ta'lik kirmasi

145X75 '

Satir 19

Yesil bez kaph rnukavva cild Mecmuanm icinde 6 risale vardir.

Eserin basmda; Enderun-i Hiimayun hazine agalarmdan serheng-i hazreti sehriyari Hafiz Abdullah agamn Yenikapi Mevlevihanesine lI,lUhbablandlr.

Halen ,?~ra.ser-i Hiimayur; hazine odasi agalarmdan cavus Abdullah aganm Yenikapi Mevlevihanesine bu kitab vakfiyesidir. 1245/23 Kanunuevvel ifadesi vardir.

Kitabm tam ami 145 varaktir.

Eserin Istanbul Kutubhanelerinde 5 nushasim bulabildik. Tetkike esas tu ttugumuz niisha digerlerinden daha genis yazilrms olan Universite kiitubhanesindeki nushadir.

1. Evsaf-i istanbul

Kutiibhanenin tespit fisindeki kayidlara gore:

Eser, Universite Kutubhanesi tiirkce yazmalar kismmda 3751 No. ile kayidhdir. Girisine gore miilkiyet kaydi 321 dir.

eserin ilk kapak varakmda 'Sahib Mehmed Tayyar ismi biiyuk harfler le yazrlmistrr, Isrnin sag' tarafmda Ez lutf-i cenab-i Izzet, Isteshabe-hul hakir Rif'at sozleri biraz altmda da: 5 Muharrem 1329

-Evsilf-l Istanbul ~t,.,!}E~~R~t.i4'1 ... 9-1f!Y_ Mehmed Tahir min yaveranii'I ... ~a.zer~t~'~:sul!a.l}i~~e ibnu's-sadrii'a'zam HAYRUDDiN e§§eyhiy~[' 1.i'··bi1r··T~~;u;;fbresr ve daha altinda silik bir muhiir

V"'<"'-"""'"'"""""""';"""~'~"""";""~"""""-"'·";';'·""·'·';·'·";'""·''''~7''-".,.,,~',"''i'·''_'''''''''-'''{·.·_co, • -"".¥

vardir. Ramazan 1321.

Kapak varakmdan sonra eserin basladigi ilk varak cedvellidir.

Sahife basmda bir tezhib icinde besmele vardir. ilk bes satirm sonIan silinmistir. Eser bir mukaddime ve 6, fasilda toplanrmstir. Her fastlda bashk vardrr. Bu alb fasildan sonra miiellif, muhtelif bashklar altmda dusuncelerini yazrms ve 59. varakta ac;tl,gl Hatime-i kitab ve gaayet-i hitab bashgi altmda da kitabi yazis sebeblerini anlatmis, ve eseri Miinacat-l Senif bashkh bir beyitle bitirmistir. Eserde bashklar surelerden Hadis'lerden ve ~e.lt.~.~1t~cn::.~n alm an sozler kirmizr ile yazilmistir 61, 62, 63 varaklann kenarlarmda eserle alakasi olmayan bazi yazllar; soru cevaplar ve meseleler vardir,

Miiellif Hat SatIr Varak cua Eba'd

XXVIII

Mecmuanm muhtevasi :

1. varaktan 15. varaka kadar, Miinazara-i Tuti ve zag, muellifi, Li Nevi 'efendi ..

1i"-",."-,,,-,,,,",,;.,,:.,-,

15. varaktan 50. varak son una kadar

Risale-i tarifname-i istanbul ve tavsif-i hatta-i mer'i ve makbul ba§hgl altmda Latifi'nin eseri bashyor,

51. varaktan Bahariye-i Latifi

67. varaktan itibaren Sifat-i fasl-i tabistan ve~.:,-:~~iden meyvehaY-I hayat-resan ismi ile Latifi'nin bir baska risalesi,

82. varaktan itibaren 93. varaka kadar Nevi 'Yahya efendi'nin Risale-i neva-YI ussak fi tadarru vel istiyak

97. varaktan itibaren de Hikayat-Hayrabad, Yusuf Ruhavl (Nabi) risaleleri vardir.

Mecmuanm ikinci risalesi olan: Risale-i 'I'a'rifndme-i Islambul ve tavsif-i h~tttl:-illleri'~~ rnakhul 35 varak tutarmdadir. Eser 34 bas- 11k altmda toplanrmstir. Bashklar ile esere 9,1.lJ:l1=Hl Sure ve Hadis'lerden kelam-i kibardan alman sozer kirrmzi ileyazllml§flr. Eser sonunda bir dua ile bitirilmistir,

XXIX

HI. Nusha :

Sirleymaniye Kiitiibhanesi Esad Efendi yazmalan arasmda 2772 No. do. kaY1d11 miistakil ve klie;uk bir kitabtir. 'I'a'rifnfime-i Evsaf-i istanbul

Kutubhane kayit katalogu ve tespit fisine gore; 16,5xl1,9

Eb'ad ------------- Satir 13

1l0X,6 m.m.

Cild Mihlepli yaldiz cedvelli mesin Varak sayisi, 59

Kitabm basmda ve sonunda :

Sahib-i Vakf sabiken kiilliye nazirr

Emir Ali Mustafa elseyyidii'I hac ibnli's-seyy~cJ_§_~h_Sl_L Mustafa

~~,,""'''J''''''',,"''~'''~'''''''''''''''''-''''''''''''''''' .... _c.., .. ;._.~,._"'.,.,.".,',."." ..•.• " .. ,', .... ,.,.·,_.' ..• " ..•.. ·"·,,·,_,.,·,,·;, .... ,.,,.· .. ,,· .• 0

Her kim sahib-i vakfe ede hayr He dua Insaallah sefa'at ede Muhammed Mustafa Sallalah

Ibaresi yazihdir,

Bu nushada da ayetlerden Hadis'lerden ve nan sozler ve basilklar krrrnizi He yazrlmistir.

Bu nusha Nafiz efendi nushasi ile harfi harfine aynidir. ,l\1.11h~ tel!1elen-. bu nusha Nafiz efendi nushasindan istinsah edilrnistir.

pO'

IV. Nusha:

Evsaf-i is-tanbul

Bu nusha Arkoloji Miizesi Kiitiibhanesinin 341/146/6 numarada kayidli bir mecmuanm icindedir.

Eb'ad 19 X 13 satir 15 Kapak siyah bez cild mecmuanm tamarm 105 varakdir.

Yazi (hat)

kirrnasi (Cok kotii bir yazi )

Birinci sahifede Miize-i Osmani Kiitiibhanesine ihda kihnmisdir,

9 Mayis 1328 Mehmed Tahir

ifadesi vardir. 1

1 Bursah Mehrned Tahir; Osmanh Muellifleri C. III, sahife 135 eseri miizeye hediye ettigini sayler.

xxx

Mecmuada Latifi'nin lie; eseri vardir.

2. Varakdan 36. varak sonuna kadar Evsaf-i istanbul arada 4 sahife karalamalar beyitler ve misralarla doldurulmustur.

41. den 68. varak (Nesru'I Lali) 1 68. den 105 kadar (Fusul-i Er-

ba'a) isimli eserler ye;--;lmJ.§cJ.l~. ~

Ikinci varakdan baslayan Evsaf-i Istanbul' un III. Sultan Murad'a takdim edilmek iizre yazrldigim belirten bir krt'adan soma bir giris sozii ve bir na'at ile esere baslamr.

Varak 2.b. onbirinci satirda Tarih ve Riasle der Evsaf-r istanbul ba§hgl vardir. Eserde serlevha ve cedvel yoktur bahis baslarr ve ayetlerden, hadis-i sertfden ahnan sozler kirrrnzi ile yazilrmsdir.

v. Nusha

'I'a'rifname-i istanbul

Millet Kutiibhanesi Ali Emiri vakfi kitablari arasmdadir. Kayit No. 908 dir.

20,5XI4,5

Eb'ad 15,5X9,5 Hat, Rik'a Miistensih; Ali Emiri efendi

Satir 16 tamami 54 varakdir. Kapak, mesin kapli srrti altm cedvelli.

Nushalar hakkmda:

'I'anrtilmasrm yaptigirmz bes nushadan universite kiitubhanesi Turkce yazmalar kismmdaki nusha 63 varak olub digerlerinden hemen iki misli hacimdedir. Bu sebeple tetkike esas tutulmustur. ,~sa: c~~rl XSl~a.r.bu esericlE!l,1Cl." icl9JCl.h.birqiLy~sa'gJl1 bir 1Jslubla ygZml§tlr.~

Siileymaniye Kiitiibhanesi Nafiz Efendi kitablarr arasmdaki nusha ile gene Siileymaniye Kiitiibhanesi Es'ad Efendi kitablan arasmdaki nusha, ve Ali Emiri'nin istinsah ettigi nusha ise birbirinin kelime kelime aymdir.

Bunlardan baska miiellifin omriiniin sonuna dogru bas tarafma bir !~1'fcl!lllllll:l~aqqilll~si ekleyerek ve degisiklikler yaparak yazdigi nusha ise digerlerinden farkhdir. Bir birlerinden istinsah edildigi an-

1 Bu eser Latifi'nin Nazmii'l Cevahir (Lali- mansure ve Cevahir-I Manzuma) isimli eseridir.

XXXI

lasilan nushalar bir tarafa birakihrsa eldeki uc,; nushamn karsilastirilmasi ile bunlarm tertib tanzim hatta edasindaki degisiklik miiellifin eserini iki defa elden gecirdigini dusunduriiyor.

Esasen iiniversite nushasmda eserini 929 - 930 yillari arasinda 35 yaslarmda yazdigim soyleyen miiellif 1 lstanbul'u gormek hevesine kapilmis, (dur u diraz mesafelerden duse dura, ab-i revan gibi yuz sure sure) ya'ni buyiik bir istiyakla Istanbul'a gelmis genclik saikasi ile bu sehrin §ohretine kapilmis oldugunu acikhyor.

Asik <;elebi'den ogrendigimize gore La tifi Iskender Celebi'ye yazdlgl bir Bahariye dolayisiyla Belgrad'a imaret katibligine tayin edilmis ve 950 lere kadar Rumeli'de kalmistir. Anlasilan miiellif bu tarihten sonra is tan bul' a geldiginde eserini elden gecirerek daha kiilfetli ve san'ath bir uslubla tekrar kaleme ~,~§,gLmahdlr. Cunki : Eserin sonunda Ah'~Jl:LZamal1-1 Salnk 2 bas,hgl altmdaki kisimda evvelce go!'dugu Istanbul'u ve insanlarim medhederek bu kerre 0 Istanbul'u bulamadigmdan sikayet ediyor.

Ayrica Hasb-l Q~kLin!lali:y~~ basligi altmda eskiden Istanbul'da kiymet bilir kimseler oldugunu istihkak ve liyakat'e kiymet verildigi anlatir ve bu defa bu haleti bulamadim, gibi sikayetlerde bulunur. istanbul' dan boyle mazi sigasiyla bahsetmesi onun eserini tekrar elden gecirdigini acikca ortaya koymaktadir. Bu kisimlar SUleymaniye nushasmda da vardir. Demek ki bu nushalarm hicbiri onun 931 de yazdigi ilk nusha degildir,

Bunlardan baska miiellif 931 lerde yazdigmi soyledigi bu eseri ~~,§lg~9mr1iniin ... s.Q[l111tml1,<i()grtl1§kr?:L~lcleJ:lgec;irerek ve bir takdim mukaddimesi ekliyerek III. Sultan Murad'a takdim etmistir bu da eserin tekrar elden gecirildigini gostermektedir, Miiellif bu esere mukaddimeden baska diger nushalarda bulunmayan ve belki daha evvel elde edemedigi - Ayasofya'mn yapihsma ait bazi tarih ve efsaneler ilave etmistir,

~tl.ehClla,'pn ... tert~b y~tan~ill1iIlcl~l\:il)~Y~l\: farl\:~.ar.. talll.~iJ: .. ,~<i.!stion critiqtl~ :yapmaga imkan vermediginden eldeki metini biitiinlemek icin bu ilave kisimlan daesere ekliyerek tamamlamaga calistim.

1 Varak 3. a. s. 7

2 Varak 54 b. a. s. 67

XXXII

EvsAF-I iSTANBUL

(Metin)

EvsAF -I iSTANBUL

Ez lutf-i Cenab-i lzzet Isteshabehu'l hakir Rif'at

5 Muharrem 1329

Dehale fi nevbetii'I emiyrii'I May Mehmed Tahir min yaverall1i:l ..... hg.~E~!i,i:~".Sultaniyyeti

Ibnii's Sadiir'I a'zam HARUDDiN essehiyru bi't Tunus

Ramazan 1321

Bismi'llahi'r-l'ahmani'r-rahim

M~llallled-i hamidin ye medayih-i midhat karin 01 refi'-i ~arh-l berine ve bas it-i bisat-i zemine. A'ni Halik-i cihan-i aferine ki

• ."." ~ ••••...... ' ' ....•.....•..•.•............. "Ci.

bgr:t~~Yl bina-yi kainat ve mi'mar-i ma'mure-i miikevvenattir. Zehi

~§lclr:L}{ll<iim ve sani'-i hakim ki kemal-i kudretinden Nun ve Kaf': ¥k&inat emrinde kafi ve vafi kl1dl.

Beyit :

Ey nusha-i dehr ez varak-i vasf-l tu babi~t1.! .. bi)

in hikmet.jez esrar-; tu harfi zi kitabi • ~

Nesir : Bir mebde'-i bedayi' ve sani-i senayi',cltE: Ki tabakat-l niih revak-i gerduni ve kiAflbecl~L .devvar deh pe:ykel':iw v§lj:K(111i. bi-vasita-i . sened-i sirtun bunca kibab-i sernigun ile daim ve kaim kihb, ruy-i gabraya ve ~~Qt:ll:>(';:r:r~y"l" sevad ii bilad ile seref ii teyzin verip derun u birunun masnuat-i 'acibe ve mahlukat-i garibe ile milzeyyen ve miiserref kihb her diyara bir turlu meta' He itibar u irtifa' vermekle asar u 'alamet-i ayatile b§l~§l:r:ii'iilil.k(';R§~r~ ceride-i ib-

ret ve mecmu'a-i hikmet kildi. _. ..'

Naznn Bel' vech-i tevhid :

Bir nefesde onsekiz bin alemi var eyleyen Bunca var; yok eden 01 kadir-i kahhara bak Bu dokuz tak-i mukarnes bu sara-y; ses-cihat

Kaf u Nun' dan bunlari biinyad eden mi'mara bak Bi-fitil ii ni-vesen yanan bu iki sem'i gor Bi-tmab u bi-sutun bu hayme-i zengare bak

Ta§l geh mermer gehi mercan eden i~~BJLgor

Haki geh dervis ve geh sultan eden muhtare bak Bir avuc hak-i siyehden bir semen-sima kilan Katrece sudan behod bir serv-i giil ruhsare bak

5

Der Nat-i Fahr-i Kainat Aleyh-i Efdalii's Salavat : Selam-i hakiyan ve salavat-i eflakiyan 0 rahmet-i Rahman ve Habib-i Yezdamn ruh-i pakine ve cesed-i tabnakine u nesar olsun ki mu-

hatab-i hitab-i levlake ve 'unvan-name-i beyam; Ayet !ll~L)\ l.) dir.

~ih: Limiiellifihi:

Cunku levlake lema buyurdu §anmda Huda Zat-i paki olmasa ne cerh olurdu ne zemin Yine mi'rac eyleye deyu olubdur intizar

Her gice bin <;e§m ile gozler seni c;;arh-i berin Bir §efi'-i miisfike muhtac idi halk-i cihan Didi lutfundan am Hak Rahmete'l lil alemin

#:J$:'./,C.i." .• ",., ..•. ·,'." .. ;· ... "q

01 miinevver hiisniiniin hayramdir ins ii melek

01 miiselsel zulfiiniin divanesidir hur-l

Der Beyan-r Tarih-i 'I'ahrir in Risale ve 'I'astlr ii Tasvir-i Makale: ~ol zaman ki tarih-i hicret ve sene vii saat dokuz yiiz yirmi dokuzda belki kiisurat-i kebise ve tefaviit-i sernsiye mucibince bi'ttamam otuzda idi. Tarih-i mezburda bu te'lifin miiellifi ve bu tasnifin musannifi fakir u hakir a'ni Latifi j\.t?-lJJ!~h:U3,I)l1u, bu risale- i §irin ve makale- i C~y~htl,: ..... t~,~?-l],lni!1. ekiE~JSAF - I ." ISTANBUL dir. Tertib ve ta'yin etiIgimde fU:;1l1-i usuliin misal-i alem §e§cihat, bir mukadime ve bir hatime He ash alb fasil iizre muhtevi ve muntavi kilmdi. Ve hatimesi temsil ve meva'iz tizerine resm ii hatm

olundu. Vallahu'alem v:.e:;:;l~ •... ':;:;!;;;::;:~~;t.

Fasl-i evvel : Mukaddimat-i risale ile §ch.r-i mezkurun iptida-i binasm ve banisin ve illet-i binasm ve fatih-i sanisin beyan eder.

Fasl-i sani : Kemal-i kesretin ve vus'at ii :?ohretin ve enva'-l ziyb ti ziynetin beyan eder.

Fasl-i salis : Sara-yi 'amire ve divan-hane-i hakani ve taht-i sult ani ve bagce-i bustam beyan eder.

Evsaf-: cami'-i Ayasofya'yi ve cami'<i Sultan Mehsemaniyye ve 'imaret-i 'amire ve miilhakatm be-

"""" .... , ... "".-.c~·'·,,",<o,;'

Fasl-i rabi' : med'i ve sahn-i yan eder.

Fasl-r hamis: Bezezstan ve esvak-i ar:t;§t,~x.~ ve hucerat-r dekakin ile bazi hanat-i pirasteyi beyan ed;~~""""

6

Fasl-i sadis : Bazi caygahla Tahtii'l kal'a-yi ve derya-yi sefid u siyahla sehr-i Galata'yi ve Tophane ve kaza-i Kagithane ve kasaba-i Hazret-i Eyyub-i Ensari Alleyhi Bahmetii'I Bari ve hatem-i hatime-i risaleyi tahrir eder. tn§;&ii~hti 'I'a'ala

Iftah-i Kelam ve Sevk-i Meram

~, ,., :,,_ ...•... -, _,.'."'_"'-""'_""".<··.- .. _" ""_:" "':<':L" __ ' ":'-{'

Bu sehr- i <l!1,~§huEe. §iihre~i .. afaln!1 her kes seyr ii temasasina mesguf ve miistakdir. Labud 'unfiivan-i civanide sinn-i civani muktezasmca suveyda-yi dilde sevda-yi teferriic u temasasi peyda 01- dukda dur u diraz mesafelerden manend-i 4?l;!~~ .ii ... yezan< diise dura ve misal-i ab-i revan yiiz siire sure 01 sehr-i meshur ve belde-i mezkura vasil ve dahil oldum. Ve Hazret-i Adem gibi cenneti gokte isterken yerde buldum. Bir meCm~'~I ... acaib ve me:rl,ba':l. garaib gordum ki ne 'ayn-i alem nazirin gormus ve ne beni adem misalinden haber vermis. Viisa't ve fiishatde cay-i cennetleyin vasi' ve alem ii Memin seref u revnakm cami'dir demisler.

'A.

Bu kainatm revnaki hep §ehl'-i Kostantin'dedir.

Nesir: Hezar vessaf vasfmda kasir vel],~lJA:rl,ledayih medhinde miitekasirdir. Hususa ki kurun u ~EOllilliit=l'hiz~lhil1tahtgah-l selatindir. :;i6hret ve ziyneti gayetde ve sevket u 'aze~eti nihayetde 'ucube-i rub'u meskun ve nadire-i dehr-i bukalil],llndur. Miinsiyan-i belagat-fesan ve naziman-i nazm-aradan bir'I"l~ZI~-l beli'ii'I nazm ve bir nasir-i bedi'ii'l-nesir nazmen ve nesren····;~s:f~I"ld~bi~l:i~~l~:i" bedi'ii'l-lisan ve bG:~~kiire-i b~lf.ii'.L.iillY~l1 tahrir ve tesvid etmemisler ki etraf-i kainattan ve<~:f! .. i~!irIl:i J~~ cih%tt§p gormeyenler ve harem-i irem misaline e'rmeyenlere aylne-i tahrir ve takriri muayene gostere ve nakkasane tasvir-i kelamda bir hos niimayis vere.

Limiiellifihi :

Vere soz naksi 01 resme niimayis Ki gormii§ gibi ola ehl-i binis

Nesir: Lacerem zam~.z::;:.L~{,~§tx: ve hatir-i pur taksirden mu~iiI" H 'ubur etti-kim bu kemine-i kem mikdar ~i.h8,§~!?Y1i~t,iiF insa-i seci'-engiz ile bu makale-i dilavizi imla ve in§a ettim ki 'uzubet-i elfazmdan b~mmt=l!1, manend-i ney§~~er seker-riz olup tahrir ve takrir edenlerin kc;{lem-var dIm~~l iki §ak ola. Belki kalem-i dii-zeban andan miistak ola elfaz-i bedi'u'l-beyarn nice beli' beli'u'l-kelami "de-

7

vat ve hamme-san engust der-dehan ve kilk-i meksurii'l-lisan gibi §ikeste-~eball. . lola ....

Ldmiielliflhi :

Yazam soz yerine s.i!}r .. ifiislll111 Koyam hayrette nice zu-finunu

Amma zemanede kani 01 hak-bin ve hak-guzar ki miite'assib 01- maya miinsif ola ve kernal-i insafla muttasif ola

MISra' :

Bilen orter hakki hikd u hayndal!

(._ _ , , •• <"" .•. ,., .

Lakin afitab-i taban sirr-i sehabla mestur olmaz ve kilab-l~illiihmel-harenin cirk-i deharundan Iiicce-i bahra televviis gelmez ve bu 'fakir ii hakir bi-nam u nisan bu evrak-i perisam cern ve tertib ettikde terakib ve elfazin mezaya ve letaif iizere bast ettim.

Ve ism-i samisin EvsAF-I iSTANBUL deyu tesmiye edib tarz-i kelamda nel]:{;H. lI1ahsusa gitdim. Cenab-i Hazret-i vahibii'l-amalden me'mliidur kiasar-l fiiseha-i selef gibi cihane hayrii'l-halef olub ihvan-i kiram viifur-i lutf u keremden dua babm meftfih ve l1,1§l;Jc:l1Jlbuyurub hatimetu'l-kitab sevabin erzani kilmasma himmet -;e 'inayet edeler. Ki bu tahrir-i risale ve tastir-i makaleden gayet-i meram ve nihayet-i maksud oldur ki :

Krt'a Limiiellifihi :

Ne kadar zahmet ise lutf u keremden yaran Beni unutmayalar hayr duadan }lill.aJ:'.llI1z

ide me'mulumii ihsan-i keremden mebzul Her kemal ehline eltaf-i keremden ura derr~

Vallahii' veIiii'l tevfik ila tarikii'I tahkik

".!~r";'''-·;··-;-'-··:·· .. -·-·--···-·-'"-·--·-··-,··,~ ', .. '.,.,: ,._ .••.... , , .. ,.,. -,$

Agaz-l Risale-l istanbul

01 seref-i bilad ve hlttCl.ii'§ §eniyye ve mernaliku'l ma'-

muretii'i Jliyy~ a'ni be1de_' tayyibe-i Kostantaniyye .§Cll1iha~11~11:} Ta'ala 'an kiill'ul ~~l!ye ki saye-i Hudavendigar ve seref-i zrlh-i padisah-i kamkar olmagla her tarafr enva'<i hiref ve her cani-

bi ziyb ii seref bulmagla gayret-i hurrern-nihad olub

,,~A:l\ ,~ .. ~ ,j'\\ 1 a mazhar ve masadak diismiistiir.

1) «Memleketler ieinde onun gibi bir sehir yaratilmanustir.» (89. sure. 8. ayet)

8

Beyit Limiiellifihi :

Letafetde naziri yokdur elhak Nazirin ehl-i ehvel gormus ancak

Bahr-i Sefid u siyaha mabeyn mecme'ii'I bahreyn beyn'n-nehreyn bir sehr-i giizin pur ziyb ii zeyndir ki ve bir sehr-i sohret-i .h~!!~il1c:lir ki muhtale-i 'acuze-i dehrin 'arus-i ZibaSl ve banu-yi kiihen~a1in yiiziinde hal-i bi-hemtasidir. Bir belde-i behi§t-abad ii irem bunyaddrr ki, irem-i zatii'L'-imad eS"§1:s,~efa iktipasmdan kinayetdir, Ve bir mekan-i cennet-mekindir ki Belde-i tayyibe bunyad-i huld iktibasmdan ibaretdir. Ve §amnda bir ayet makam-i kerim meyaninda bir rivayetdir.

Limiiellifihi:

Irem bagl budur del' hep gorenler Ki cikmak istemez ana girenler

Ve bir caygah-: cennet-nisan v~sI'l]:~kandlr ki her taraf: bir iklim ve her kenefi bir vilayet-i 'azimdir, Hrta vii Huten ve 'Aden u Yemen gibi nice memalik-i piir 'acaib bir kusesinde gaib olur.

1\'l1sr£1' :

Be-kevn vus'atde Cennet gibi vasi'

Her su-yu suku enva'-l arayi§ He .€lr:~yicle, ve areste hiicerat ve dekakin ve ,jg'iX,engin ile taraf-i giilistandan ahsen ii elt~L ve suy-i bostandan esref olup akrnise-i renkarenk ve ernti'a-i ~~n,!gun ile arz-i naks-i bukalemun eyler.

Beyit LimiieIIifihi:

Her tarafda metat-i f;{Ql1~gun Arzeder dehre naks-i bukalemun

Nesir: Ve icinde enva'i hirfet ve yetmis iki millet temekkiin ve tavat tun edib her gune hiref bir taraf tutup herbiri bir iste diirlu diirlii ciimbiisde her kuse de bir tiirlii meta' ve her tarafi bazar-i min~ .... ~illi mahal-i ictima' olup karda diyar-i Hind'den racih ve edn&yerIriice memleketden vazih.

9

Limiielifihi :

Ogme ey hace bize Hind ii Hita vii Huten'i Bundadir lutf u seref ki Stanbul derler

Nesir: Ma'lum degil ki bir sipihr-i he~~! .. <:1ide ve gir=L.~~!~:! kiihen-i salhorde diinya turah ve cihan-i bi-biinyada biinyad urali 'arsa-i hak ve taht-i eflakde bunun bedelin ve nihil' U mislin gorrnus degildur.

Limtiellifihi :

Bu makami gel' gorurse huriler ucmakdan Koyalar ucmagi bu ucmaga ucmag' isteye

Nesir : Bir sehr-i hub-i dehr-asubdur ki naks-i nigar-i merdQ:[l§ikart nice zahid-i perhizkar ve takva-si'ari §uride. J!fi1 u heva-pe-

<;,-"--,.:":- ..• ,-,,,<::-,-,, .. -:.,;.<,-

rest ve nice 'abid-i halvet-giizar ve uz1et karari cura'i-cam-i safa

hengamla medhus ve mest eyler.

Limiiellifihi :

Gel durma bunda ey seyh-i salus Cokdur bu §ehrin zahid-firibi

Nesir : Ve bir mecm~'<:1eya'111efisdir, herkes biilheves kim zevk u safasina ve mukte~~~Yll~e~as~~a tabi' olub 'iy§ u nusa ve bus u agu§a aldanur. Germiyet-i nefs ve keyfiyet-i cam-i he va vii heves ile kife-i kefinde olan nukud-i mevcudun ve semen u sudun kimin ald~;~;:~~'l<imin mutribe caldurur; h."1~§.Ji bezm-aralar h.C3..ya~~~~-

_ 11li.bli~heveslerine cifte ayak dolulan kaldirur, ve bi'z-zaruri siinin: tenleri sevdasmda muflis olur. Ve gul p~I!h~,pleri hevasinda gonleksiz kalur. Hak bu kim 01 iki derya-yi diirerbar ve bahr-i gevher-nisarIa kainatm ab-i ruyu ve miikevvenatm yuzu suyudur. Bir sehr-i pur sohret ve belde-i pur ziynettir. Enva'i temettJ;l.~§l .. J.~~zat ve esnaf-i tezyinat iirf ii izafat ve miikteza-yi mustehiyatla

':)>r:.lI ";"'> <.fLU .J) J §anlllda bir ~~.<;.! .. R.gy~p:.lllda bir riva.~etdir.

'. '11 '.1\ - '-1\ 1\·-11 .• II \ 'J\

~...:4, ) '7"~-lJ ,,)A 4. ... ,;:..,.:..:. ..,"':'> .. .:., ) ""' ~_:. } ;:. _A j..t

1) 3. surenin 14. ayeti.

*) Sahife kenari: Alel'husus diba-yi ziyba-yi miilevvenle miizeyyen, bu kadar nazenin ve nazik beden a'ni mahbub u zen ki selah ve felah ehline her biri bir rah-zendir.

Lielmiiellifihi :

Suret-i ziba ile diba giyip her bir peri

Cilve vu naz eylese ademde kor mu ihtiyar

10

Velhasil bir sehr-i c;!,~,l!~E])<:1iE ki nice suretden adamm gonlune girib sermaye-i akhn aldmr hace-i sahib beda'at ve ehl-i miknet iken dukkani musa beklediir ve sennay~~;rkecffye yiikledur. Karun-t kudret iken habbesiz ve gul-i mutabbakleyin kat kat giyerken ciibbesiz kalur.

Limiiellifihi :

Ussaki muflis eyledi simill J.ledenleri Soydu kefensiz eyledi gUl pirihenleri

Del' Beyan-r Tarih Bina-yr Sur-r ~ehr-i istanbul

Eshab-i ilm ve tevarih ii asar, ve erbab-i kisas ii hikayat ve ahbar tarih-i bina-yi sehr-i zu'l-itibardan bu vechile nakl ve : rivayet ve beyan u hikayet ettiler ki hubut-i safi'ullah ii ebii'I enarn a'ni hazret-i Adem aley!}i.i'.§. selam'dan 4600 'yilmukaddem ve iskender-i Kebir zuhurundan 4300 sit! akdcm selatin-i sabikadan miiluk-i mgj'ihgclell ehl-i'.<:t.~' .. ct~r~ ve nesl-i .. s .. ~cl~.~!~~~ BiN-i MADfvAN dem~kle In"~§hurnamdar bir' ~ah-l le§kerke§-i kisver-si-

kar canib-i sarkdan hursid-var israk edib b!111l-1 Ruma geldikde hitta-i mezbureyi hudud ve havalisi ile hali"" buh.{b iki bahrm miyanmda bir sehr-i illi olmaga kabil gorub bi-tehir ii terahi misal-i fet~!5g~yvar bir sur-i namahsur S~\Tl~.:i .. 12.~.r~~rla 01 h!S~l':lRi'l:: ,hi§.&nn!favaid-i esasatma ve biinyad il binasma l';iiba§er~t've sa'y-l' miibaderet gosterib derun u birunun hanat ve hamamat ve siirefat ile imaret edib ve hisar-i felek ustiivare sabitu'l-karariye misal-i perg~::~e~:!~ ~:~\~a.r 01 sehr-i sefa-medari, devredib guys. ki sehrin peElerin' teshir elmek icin daire cekmistir.

Merkez-i genc-i safa olmasa 01 sehr eger Halka-i mar gibi am kusatmazdi hisar

Nesir : Ve 01 iki bahr ortasmda bir 'azim sehir ve 'arsa-i kainatda 'ucube-i dehr etti ki tantana-i sohreti alemde meshur dillerde mezkur oldu. Siyt u sedasi afaka ve sohreti kafdan kaf'a vardi, Amrna ba'z: ravi kavlince ve rivayet-i meshure mucibince bu sehr-i meshuru te'sis ii temhid ve te'yid ii tesyid eden Iskender-i sani beylerinden kahraman-i ma'i-tiyn Konstantin Giyumers idi derler.

Ba'id ve 'aceb olmaya ki ma'mure-i mezbureye elsine-i nasda Kostantaniyye deniliir. Ahkam u berevatda be-mekam-i Kostan-

11

ban kestilerle bad-banlar acip gemiler yuruttu. Bu fikr ii ilham simat-i velayet karin ile vilayet-i Istanbul'u feth etti. Beldetim tayyibetiin 01 feth-i miibine tarih vaki' olmusdur.

Stanbul fatihi Sultan Muhemmed

"_''''"''''.''-'''",

taniyye deyu nisan urulur, 01 zaman ki hazret-i Tskender fermandeh-i . heft kesver idi.

"O"""'~'·"'·"·"·"'~·-''Il

Hulkum-i Bahr-i Ahdari kesub miilk-i .lS.l12!!g~i:1 lesker-i fi['1:1.V:1 . bi~'cJ.Vl1l gark-i ab ve memalikin ha,~~g~l .. ~iy~~ ettikde Koslantin-i Iskender vekar bu diyar-i saltanatTinedarr gordu ki merabi'den bir rubu' murabba' vaz'i ve museiies - sekildir ki derunnu birunu dail'e.:iVCisf bir.lmdur. Leb-i deryada ve miyan-i mada manend ii m~~zi1 dE;!~:,~iizlll~Cll ve elsine-i kudemada nam-i kadimi Cezire-i heft Ceb~l'dir. Veeh-i itlak ve bais-i tesmiyye oldur ki bina-y: mezburun minasi yedi aded kal'a-i kuh ve heft eebel-i enbuh iizre vaz' olunrnus ve akalim-i sab'adan ikl~::i nes:imde bulunmusdur. Ve esas seref-i iktibas devr-i afitabda ve seref-i semsde ur~lmu§dur. 01 s'a'at-i serifin hassa-i latifidir ki bu makam-i serif-i seref-karin 01 kurun u ~~~nJ!:lcl~lliJ~lhizel~in e'azz u esref ve ma'mure-i miiserrefdir-

Limiiellifihi :

Kiyametde sefi'i ola Ahmed

Nesir: 01 zamandan bu anadek seref ii sohreti ~~Ym.~]} .. fiy~vIlla, mutezaid ve miizaa'f olrXladadlr. Ve her canibi ebniye-i 'acibe ve garibe ile dolmakdadir. Her ne canibe nazar ve ne tarafa gi.izer ctsen bir mertebe memlu ve rnalidir ki ser-i engust denlu cayi hali bulunmaz niteki vasfmda variddir.

Beyit Limiiellifihi:

E1e girmez seraser seyredersin Ser engust denlii cayi hali bunda

c,.-,· .... ,,-

Fasl-r Sani : Derbeyan-r Srfat-i Kesret ve Vus'at ve Ziynet

.

f,w Bir sehr-i evsa' ve ... .A:2:Clm ve bir misr-i mua'zzamdir.

•. i, .. c\\ Jj~)I 4 r"~.lc j fehvasmca enva'i ecnas-i nib ve esnaf-i iimern ii~na~ ile her tarafi 'arsa-i 'arasat ve :rYl~Yk:i:f:Lirta,lle doniib izdihftn;.~l en am ve mezahirne-i has i.i 'amda;; it issin bilm;z ve evsaf-i metn-i metini dillerle serh or~n~az. Eger H~;;~t--i isa ~"!f:;~lJ.ii)sa; levatii'I hamiyye ii h'§a SU-Y1 semaden nuzul ve bu sehre duhul etmek ··muradeClil1se, kesretinden igne birakacak yer bulmaya ve menar-i felek-medarindan gayn yerde olmaya idi. Her suy-i <;arsuda muriir u 'ubur biha_gii .... ~ill1e:r. ve bitpazannda hod adem pire gibi kaynar ne alem-i ezel gibi derununun viis'at ii tuliine had ii gayet ve ne t111-i emelleyin esvak ve mahallesine nihayet val'. Bir mecma'i ~m~me,:rYl< ve derya-yi bani-adem ki her canibden gelen erbab-i hac at ve eshab-i muradat hadden dur ve madud-i mahsur olub re,.:rYleH. de,rya, ve ne,m~H ... l'a.)1radan kesret-i vuftm bir mertebededir ki dille mezkur' ve kalemle merkum u mestur olmaz. Ne dentnunda emakine had ve ne emakin icre sevakine aded val', kesret-i nas ve vefret-i ecnasdan yar u agyan birbirin teshise iktidar yokdur.

Yad ii bilis birbirinden ternyiz olup ogul atasm secmez, ve a§inahk etmeyin tutmadan gecemez.

~eref-i semsde yapildigicun oldu serif

Ve 01 kal'a-i gerdu~}~m:\lCUI1 bir ueunda fg.rxakd .. Jerkadfme duhul u YE!lygcc etrnis h~sul u burue ki felek-i eflakden cllllmll.~.~c .... i.! numune y~dik'llll~ dernekle meshur ve mezkurdur. Her burcunun bir ueu bam-l eflak ve menzil-i hake su'ud ve 'uruc etmisdir. Ve kale-i kubbe misalin derun-i butun u me'adin minvalinde piir sim ii zer ve bahr i.i kan mertebesinde durr ii giiherdir. Ve her bid mal ii menalle malamaldir. Ve .m.E!r§v~ u medfun olan hazain ve defaini kata!::Lji§tiir cibal gotiirmeye ve goti.irse hamline tab i.i takat getir-

... . , , •....... '"

meye

LimiielIifihi :

Goge ermis ku1lesi Isa sifat Yere gecmis hendegi karun gibi

Tarlh-i feth-i Sultan Mehemmed: ~ol tarihde ki tarih-i hicret 851 * idi.

01 selatin-i A1-i Osman'm miicahid i.i mumtazi ve feza-yi gazarnn sehbaz-i bulend-pervazi Ebli'HE!1hii'l:~asar a'ni Muhammed Han-; gazi Tab Allah-l cl\/Iisv~h ~R~y-1· berdel~ bahr misal bad-

1) Icinde cok mal ahrnp satrlan, genii? sahalari ihtiva eden cok zengin bir §ehir (Ahteri).

*) Metinde yanhs olarak 885 yazilrmstir.

12

13

Limtiellifihi :

Derdim hernise yare tokunmadm ge<;ersin Bir nize yire dusdu muhkem bana tokundu

Nesir : Hatta kesret-i nufusdan hava zayyikin'n-nefes I ve nefha-i saba manend-i murg habs-i kafes olup hiilasa ferec bulmayib terakiim i.i dem ve tezahum-i ademden nefes alamaz. 'Arsa-i 'arasat gibi herkes mahbub u matlubun ve men fur u magzubun anda rast gelur, Ve haci haciyi Mekke'de bulur ve bilciimle meydan mahserleyin bir cay-i kesret ve mahall-i hayret olmagm geda vii gani ve serif ii deni birbirinden miistagnidir. Ne Zeyd 'Amr'un kaba vii abasma nazir ne 'Amr Bekr'in fena vii ganasma mu'teberdir. Herkes kendi derninde ve her sahis kendi aleminde, guya ki rUZ-I hasr ve sa'at-i nesrdir. Efrad-i beni-ademden her ferd kesret-i i§tigalden kendu halinde ve kar u amalinde oldugundan gayrm halinden habir degil ve fart-i hayretinden sergerdan-i mutehayyir olmagin,

herkes aharrn aybmdan gafildir. :)}:_ \(:c. .J ,j'J~:> \JI>:,;~.!; 2 mucibince kimi ma'cun-i fakrla ken dun unutmus, ve kimi bade-i gma vii gurur tutmus, hayram nan sevdasma ve sekrani cihan gavgasma diismiis, ve 'ikab-i 'ukba ve uhradan goz yumup tevekkUl-i feyyazi

ki.illiyyenferamu§edip i~lr"'Li\i 4l1_'-i j..i.~l)" .I_';_,C '1.J 3 ni.iktesinin SIITI ekser-i nasin hasb-i hali ve beyan-i mafi'l-bali vakr' olub havf-i azab ve hesab dillerinden ge<;mi§ gttmis ve meyl-i mahabbeti ancak sim i.i zere hasr etmisler.

MISra' :

Yanlannda guyya miisbet degildir ah iret

KIt'a:

01 kes eyler bu kar-l gehde ziyan Dine diinya icin vire noksan

Her ki dimyayi satti ahirete

Asi olmaz cihanda bundan ate

1) TIk nefes (nefes darligi)

2) Bir memleket ki fakirleri yoksulluktan saskm, zenginleri varlik-

dan sarhos ...

3) 0 kimseler gibi olmaym ki Allah'i unutrnuslardrr, Allah onlari

kendilerine unutturmustur, (Sure 59, ayet 19).

14

Del' Beyan-i Srfat-i 'Ayyarall ve Ahval-i 'I'arraran ve Mekkarall Ve 01 cemm-i gafir ve cem'-i-kesir icre 'ayyaran-i 'alem ve tarraran-l beni-adem muhtelit ve miicterni' olub her biri tarik-i tarrarhk ve hiyle vii 'ayyarlikda Ebu-'Ali'ye harf atarlar, ve nice 'amr-i 'ayyari egnsesinden satarlar.

Misri' :

Bu 'Ali Sinaya cok kar ogredirler hud'ada

Nesir: Bu nehc i.i nasak iizre ecnas-i nasdan ahyar u esrar ve ebrar u fiiccar salih ii talih, 'abid ii asi 'akil i.i kasi milel-i muhtelife ve iimem-i gayr-i muttaride 01 mahall-i kiyam-i kiyarnet misalde cern' olup, her biri fen-i fiisun u telebbiisde iblise ders ve muhtaleye sabak verirler ve cust ii <;alaklikde gozden siirmeyi ve ebrudan vesimeni ururlar. Ve mekr ii seytanette seytanm yoluna dururlar. Ve vesvasa vesvese verib hannasa yanbasi gelurler.

Beyit:

Er gerektir nakd-i dini hifz edib caldirmaya Yohsa cokdur mekr ii hile etmede tarrarlar

Nesir : Hace-i baza sohr-i hired ser bazannda ekzeb-i meyfiirusdur ya'ni herbiri gendum-numa vii cevfurusdur. Dellallan hod herbiri bir dille ve Tur Dagi gibi keyd ii hiylediir. Bazar ii mekr ii hud'ada ve hiylede kargayi bulbul ve merkebi duldiil deyu satarlar. Koz alanlar sagm ve yumurta alanlar agm bulmaz. Giilaba ab ve kiihule kil i.i turab katarlar. Ve bazarilerin alup sattigr kalb ve arayis magbun-t bazardir. Bey'i-i sahih dedigunun sar'a illeti vardir. Bir ka-

em bir hali zihin ve sade-derunu bulur ,<;,?YJ{ '-".~)\ I mucibince gozi.i bagiu idugiin bilurler. ~ehrin tabib-i merdiim-firibleri gibi akce ahb goziine kuhl deyu kiil ururlar,

MISra' :

Akcesini alur da gozune halkm kiil urur

Fasl-r salis :

Srfat-i SaraY-I 'AmiI'e 'Ammer Allah ii 'I'a'ala iIi yevmii'Lahire Kenar-i sehir behist istibahda ve miyan-i bahr-i sefid ii siyahda dergah-i sultan-i saltanat-penah ve nesimen hurna-yi humayun 2.11-

1) Garip kigi kor bir insan gibidir, (kelam-r kibar) .

15

lullah a'ni saray-i saadet encam, siireyya siyam ve harim ii harem felek intizam makarr-i hilafet ve miistekar-l saltanattir. Afitab-l taban iiskiif-i zer ve zerrin asa iIe, derinde derbam ve miisteri ve keyvan mes'ale-i mah ile dergahmda pasbam

Serir-i mesned-i ehI-i saadet

Ki andan bahsolur dunyaya devlet

Naznn :

Felekler kasr-i kadri nerdibani Gimes derbam meh pasbani

. Bir merkez-i alem medar ve daire-i kutb-i istihardir ki 01 iki bahrm fevkinde temkin-i vekar ile karar edib inficar-i bihar selasil-i girdigari tahtmda tahtihau'l enhar'dan kinayet yahud beytii'I ma'murla bahr-i mescura i§arettir ve caygah-i hurrem-nihad iremabaddir ki edna dericesi derecat ile irem seddatdan latif ti ziyba ve eyavin-i gurefatinm kern tabakasi tabakatla kasr suretinden §erif ii aladlr.

Velehi:

Her tak-i hos nitaki rif'atde tak-i Kisra

Her kasr-i bi-kusuru manend-i kasr-i Kayser

Ve bir mekan-i cennet-mekindir ki del' ii divan cermet, cidari zar-i zernigarla ka'be-i 'ulya sifat mahcub u mestur olub derunu na'im-numunu siindiis-i hadra-misal ve istebrak-i hamra misal zerbeft-i seraser ile seraser arayi§ ti areste olup her gah ki taharruk-i hava-yi 'anbersa ve iltika-yi saba-vi galiye-asa ile ayine-var bir kusesine gubar u menar varid olup 01 gubar-i iksir-asari ve kuhul-i cevahir girdari silib siipiirub beyaz hane-i didevar pak ii tabnak ayine-gerdar etmege bir meIek-i mehcebin ziilf-i miiskin hur-t 'ayndan carub-i 'anberin edib 01 hizmetin eda-yi pakine carub-sifat belbaglamistir.

Limiiellifihi :

Tozunu kuhl ediniir miilk-i felekde her melek Ziilf-i miiskinin edibdiir huriler carub ana

Srfat-i Saray-r Sarace-i Abgine :

Ve 01 sara-yi cennet-aramn biri sirca sara-yi ayme asadir ki cam-i cihan-niima andan ibarettir. Ve nigar-hane-i <;in u ~igel-i

16

nukus-i ma'kusundan kinayettir, Guya ki serace-i abgine sam vii safvette ab-i ayinedir .Manend-i mira't-i Skender ieskal-I suver-i alem anda peyda ve ma'kus u hirveydadir. Gayet saf ve safasmda ab u ayine-i suretniima gibi her seklin 'aynm gosterdigi ecelden herbiri peri-peyker zibasm anda muayene ve miisahede eder.

Limiiellifihi:

Dar ise rnalik oldu Siileyman Miihriine I Ya davetiyle siseye koydu perileri

Srfat-i Taht Biiruz-Baht :

Ve 01 sara-yi Siileyman seririn sadr-i refi'ii'l kudretinde serir-i Siileyman sifat ve taht-i neriman hey'et bir taht-i biiruz baht ki sim-i hamdan ve zer-i halisden. Esnaf-i cevahirle tarsi' ve teressiih olmus kiirsii-i asuman sifat bir mekan-i ars-i me kin bir kusesinde konulmus, kiirsii-i ars-i alaya paye-i asuman areste bir ziynet ti piraye yiiminde bir sadirvan-i revan-bahs ve nurefsan-i mehves aynti'l-hayatm esmesinden carl ve tesnim ti zuhurun sercesmesinden sari zerrin ve simin lulelerden fers-i zerrin ve zer-endudu iizre besan-i ma'i nisan Iu'lu'l-i ter ve ebr-i bahar-i durer-bar gibi gevher sacar.

Lielmiiellifihi :

Veriib hos agz; tad1111 nebatm Kara etmis kevnin ab-; hayatm

Srfat-i Divan-r Felek Unvan

Ve 01 bab-i sa'adet-meabm divan-i felek-tunvam ve mekan-i kadir-tuvan kaza-i cereyam, sevalif-i zaman ve sinin-i ilel'hizel-hiyn tahtgah-i selatin-i 'izam sahib nizamdir. Seyyima ki selatin-i Osmaniyan efdal-i miiluk-i peyamber sulukdiir. Sebeb-i asayi§. asayi§-i ibadu'Ilah ve hami-i biladu'llahdir ki hazret-i Siileyman gibi zir-i nigininde ins ii can muti' ve musahhari ve ferman-i ali sine ferman-beridir. Bir makam-i hiikumet ve mahall-i ma'delet dergah-i felek i§tiMh ve Mrgah-l kiyti penahdir. Divan-s kaza vii kader gi-

1) Bir goz yurnup acinca Si.ileyrnan-i ins ii cin

Belkis veil 01 araya cern' oldu bin Peri (Stileymaniye nushasi)

17

bi mahkeme-i ahkami hayr ii serdur. Asaf-nazir vezirler ve miisteri tedbir musirler 'utarid-frtnat debirlerle bervech-i §er'-i §erif ve hasb-i kanun miinif ahval-i en am ve umur u has u 'avam gorulmede. Ve meratib i.i menasib mahall-i miinasibine almub verilmededir. Rey-i rusen ve tedbir-i evcehu ve ahsen birle hall-i muskulat-i memleket ve islah-z muhimmat-i saltanat iizre her ne mahalde ve derbend i.i cebelde menba'i inad ve serr i.i fesad olsa men' ve def'i ve sed i.i ref"i ne kadar sub u dusvar olursa yanmda esehl i.i ehvendiir.

Limiiellifihi :

E§igidi.ir sebeb-i emn ii em an Kapusu miilteca-i halk-i cihan

Bunlar vali-i velayet ve sahib-i keramat olduklarma mahall-i tereddiit ve teemmiildur ki mekanlarinda mekin iken tayy-i mekan ve kat'« zaman edib sai'd-i devlet mi.isa'desiyle kurb u bu'da elleri eristir. Ve saba-siyak ulaklari ve berk sakib buraklarla rical-i gayb rnisal her ne murad olunursa fil'hal yetistirler.

Velehi:

Saba sur'at kaza-rev berk-i ta'cel 'Gubar-i payine ermze eser yel

Riyaset-i saltanat selb i.i siyaset ile olmagm nUSUS-l kisas ancak sank ve lusus a muhtes ve mahsus olmayib her kande bir hain i.i - hattar ve zalim ti gaddar varsa siyasetgah-i 'itab u nekalde berdar ve yahud sercengaldedir.

Velehi:

Her kis ki Min ii hattar ola Ya kesile basr ya berdar ola

Der Beyan-r Ahvi'tl Erbab-l Menaslb

Ve der-i devlet ki maksem-i sa'adet ve mahall-i bahs i.i kismetdir. Mazhar-i mesyyet'ullah ve mevhibe-i yed'Ullah'da sebeb ii alet olmusdur. Lakin her devrin bir gfme ve her asrm bir nev'e girdis! ve mukteza-yi revigi olur.

18

Velehi:

Bu kargahda onundur tasarrufat-i kamu Kamusun alet i.i esbabile veren Hakdir

Menasib ki nasib-r zindegani ve ba'is-i 'ay§ kamranidir. Belki mudb i.i izz ii ikbal ve miistecvib-i cah u celal ve vesile-i mal i.i menaldir. Amma orfde mansib dedikleri mesnedden ibaret, ve mesned tuhf ii hedayadan kinayettir. Ya'ni betariku'l-hedaya irti§asuz ve bi-mu'avenet falan pasasuz hasil olmaz ve herkes muradma vasil olmaz. Ve miift kimse kimseye yari ve munis ii gamkiisari olmaz mesel-i meshur ve niikte elsine-i nasda menkul ve mezkurdur ki kuru torbaya at tutulmaz, ve ta'amsiz davete kimse gelmez.

Velehi:

Sana mansib gerekse sim ii zer gor Kuru torbaya zira at tutulmaz

Nesir: Zamanede bir ferd bir ehada zahir ve mu'in ve nasir 01- maz. Ve bu zaman devletli.i1eri meyvasm yemeyince dikme dikmezler. Ve yagl olmayan ~eragl yakmazlar ve mu'ini olrnayamn suratma doniib bakmazlar.

Velehi:

Elinde nesne yoksa irti§adan

Meded ummak abes begden pasadan

Der Beyan-l Himmet-i Saru papaz

Zarnanede keremlii sahib-i devlet ve ehl-i himmet ve muruvvet yoktur ki elin tutasm ve vasita-i lutf u sefkatle miift i.i mansib ve himmet umasm- ina elin etegin tutacak ve murad ve maksuda mu'avenet umacak e'az ii efrenc ve laz ti frenklerden San Papaz ola levn i.i surette ve reng-i heybette esfer suretlii ve balyuz heybbetIii egri haclu basi r'uaclu kefere yarar kafire erbab-i sanem ve salib i~re selabeti zahirdir. Eshab-i hacat tesebbiis ve temessiik etmek icin damen-i himmeti vasi' beyne'l kefere Saru Papaz demekle §ayi'dir. Ekabir katinde ve 'ayan hazretinde ansiz i§ bitmez, ve ulularimiz bir soziin iki etmez. Camme-i himmeti eteklii ve kolu kuvvetIu, ve eli kotekltidir. Her neye ikdam etse sdztin ge~iriir. Ve lee edib eslemeyenleri asa He birkae eycurur,

19

Velehi:

Gayre deme Haci Pasa sakm Koma elden Saru Papaz etegin

Dergah-i rnir ii vezirde ana irte, gece, ve kapi baca olmaz. Zira ekabire vardikca evden gelur ve halvet-saray-i sirra ard kapidan dogru yol bulur. Ve ard kapudan geldiigune dati budur ki evden gec;er gayrilar kapiyi eliyle acsa 01 k1ct1 He acar. Ve hem kethudabey He uhrevi kardesler ve siranslar ve sirdaslardir. Eger~i beyne'l kefere ekfer-i cuhud ve Yahud'dur. Lakin 'azizlerimiz yanmda begayet 'azizu'l-viicuddur, Sanem ve salib ile sahib-i selabet ve giran kader ve sikke surettir. Kande varsa sozii gecer. Ve baglu kapilarr miftah-i zerle acar. Amma bir bi-dindir nice mii'min ii dindarr dinden cikarmis ve nice hakimii'f-vaktin vkalicesi altma girmis r;lkml§dir, Ve niceleri yaprms ve niceleri nahak yere yikmistir. Ferm-i fiisun u telbisi ve keyd ii mekr ii iblisligi amlur. Ve nice mesele-amuz yuziin gorse meselesin yamlur. Nitekirn §eyhii'l-§uera ~eyhi demisdir:

Nazun :

Olan dikkatle ilmin musikafi

<;ii altm gore gormez kuh u kafi Hiikumetde gecer davaya revler Firengiyi gore iymam gevrer

Ne denlii hak-i sarih olursa cana Saru Papaz sozi; olur hemana Tras eyler sicilli yazilardan

<;ok iman iilemisdir kadilardan Nice tenleri 01 cansiz komusdur Nice sofiyi imansiz komusdur

Nesir: Ve bir miifsid ii miislih-mizac ve vifak u nifak ehli gibi hos imtizacdir. A'ni hayirla kardas ve serle yoldaslardir. Dem olur ki haci koltugunda iken hacilarm koltuguna girer c;;ika-varur, ve vakt olur fessak u fiiccarla harabata girur, Haliya halk-i zaman eye (Levn-i esferinde ki renk) mahbubii'l-kulubdur. Ve nice dava-yi din edenlere sad meta'i din mer'i ve mergubdur. Meger ki bakar-r Mu-

sadan alamet ii esr c, .. ~J;l:1\ ;-_7 _;I ! ine mazhar dusmiistur.

1) Bakanlari sevindirecek derecede guzel (Bakara Suresi).

20

Limiiellifihi :

Ferah bahs-i derunhay-yi perisan Tesettiirii-n nazirin der-san-i i§an

Nesir: Amma vesile-i muradat ve zeri'a-i hacat oldugu ecelden baZl arifler ana kadni'l-hacat ve sebeb-i hayat u necat olmagala du'ay-i rnustecab dahi demisler.

Hasb-r Hal-i MiihlZlman Menasib-r in Zaman-i Pur

Zaman-i sabikda tarik-i hedayadan irad u isal olunan irtisanm nev 'aruslar resminde basi ortiilii ve hediye ii 'atiye namma verilenlerin sirri agyardan gizliydi. Haliya 01 'arus-i sahib-namus mesabesinde mahfi ve mestur olan tuhf ii irtisamn basi ortiilii iken bas acuk fahiseye ve e§ege binmis kahbe-i e§be doniib beyne'l-enarn bi neng ii nam ve rusva-yi has ii am olmusdur.

Limiiellifihi :

Ezelde irti§a bir SIr isiydi Ki 511' ehlinin 01 gizli isiydi

~imdi gor ki sair mata'<i ticaret gibi baha ve kiyrnetle satilur, sanma ki bir akce eksige almur veyahud aldamlur. Bu sebebden dergah-i mil' 1.1 vezirde istihkak u istidad sorulmaz. Ve haseb ii neseb pak ii nijad g6riilmez. Ve zahir ii rusen delildir ki bu rah-i sebilden manasib ve meratibe vusul bulunmaz.

Beyit Limiiellifihi:

Saru §ahin elindeyse salarsun

o olmazsa gerek agzmla kus tut

Ve bilciimle tehi-desti kethuda begin gozii gormesin, ve akil olan tehi-dest varub abes yere (goriinmesin ve selamm bihude) vermesiin. Her nekadar gozime girsen gozii gormez. Ve nice yildanberi a§inasl ve tire gonluniin rusenasi olsan bilmez ve asinalik vermez, ve umur-i mesalihine zamin olub arasma girmez ta vaslasm etek altindan gostermeyince, ve tenhasmda gotiirtib eline vermeyince maksud olan isi bitmez. Ve bitmisine dahi himmet ve ikdam etmez,

21

Limuellifihi :

Serseri bilmeye rnaslahat bitmez Elde Iabiid ya zer gerek ya zur

Nesir : Zamanede mansiba talib ve ragib olanlara, Ekabir-i zaman ctimlesine takarrub sevdasi kilanlar lull ii hiirmet ve hesab-i ahiret hatmna gelmeye ve va'd ii va'id dinlemeye ve zulm u vebalden perva yemeye ve gun bugundur deyip ferda gamin cekmeye ve 'azab u 'ikab ve sual ii cevab val' dimeye ve miibahi mizac ve miinafikane hos imtizac olub belki deyyus mesreb ve vasi' mezhcb ve ciyfeharhkda manend-i kelb ve habasetde bi-pak merkeb olmustur. Ve elinden gelirse bir nigar-i §irin ve dildar-i nazenine §averlik ve §aterlik edib ve nedimane mizacgirlik ede ve miitevelli veyahud nazrr ve cabi olub hin-i muhasebede parmak hesabi gosterib nice imaretlerini yakub yika ve kimini veriib kimin bogazma tika, daima bunun gibi isler ve kar u ciinbtisler adeti ola velhasil yiyene ve yedirene i§ eridiir dediiriir.

LimiieUifihi:

Bularm daima zerdiir muradi Zer olmusdur bularm agzl tadi

Nesir : Bu zikrolunan ef'al ve bed-hal mumin ii siddik-neval ve muvahhid-i cemilii'l-hisal'e dusmez ve ehl-i fazl u kemal ve sahib-

itidAle yarasmaz. Alelhusus ki (5':":)1.9 1..<;:1)1 .;xI.:",,] 1 kelaminm maz.mun-i .latifi iizre ra§i ve miirtesi olmak lanet-Ullahi Euzu Billahi

. kilmak, diinya-yr fani ve devlet-i ati icin 'izzet-i 'ukba ve saadet-i uhrayr, terk etmek 'ukala i§i ve hired-mendan ciinbiisii de~ildir.

Limuellifihi :

Ahiret fikrin §u kim atdi vera-yi zahrma Dinini dunyaya satdi anda ne iman ola

Alnl oldur ki mukteza-yr zamaneden gafil olmaya ve karin ehven ve ahsen goriib seriri bilmeye _;'><- ; )-':_ ~~ 2 mefhumun bilib ve ilmine gore 'amelin kila, zira meydan simdi rusvetde ve cah u man-

1) Allah riisvet alana da, rusvet verene de lanet eder. (Hadistir)

2) Rii§vet sihirdir, biiyiiciiliikdiir.

22

sibdadir. Ne seref ve siyadet ve ne ilm ii faziletdir zahir de gil mi ki zamanede manasibi miistahak ve miinasibi almaz. Na-mahal ve naseza her kande bir batil varsa ana verirler. Ve ne mahalde bir 'flkll ii danayi gorub gormez olurlar. Meseldir geei Hak batildan kalmaz. Lakin nice hak davalar na-hak mertebesinde kalur. Ve nice batil miidde'iler suret-i hakda hiikmolur ve hakimii'l-vakt olanlarm meyil ve nazan sim ii zed olanlara olur. Ve fakir olam hakir goriinmekle hakdan mahrum kalur. .r=: ;J..:.JI mazmununca SAMERi* sihredib hasmin uttu, dokuzu verib onu kurtarib gozetti. Ve rnaslahatin basina iletti. Ve hakim olani dofiuz (domuz) yemiyle avuttu.

tel" ~\ ~~,,) 2

KIt'a:

Ekseri zulm ii irtisadandir

Adl ile yer komaz bir ise dahi Lain-Ullah dedi peyganber Can-t rasiye miirtesiye dahi

Aceb 01 seccade-i ser'de oturanlar ve hakiimu'l-vakt olub miirtesi olanlar bu hadis-i serite nazar kilmazlar mi ki ve kavl-i Resul'in hak idigun bilmezler mi ki :

Nazun :

Nice alim diyem 01 ehl-i ser'e Hakki batil ede altun.jile vare Demek 01 na-miisliimane musluman Papazlar ~iin am dinden ~lkara Degirmenler yurutsiin ya§l anm Degirmende ogtinstin ba§l anm

Nesir : Amma sevk-i siyak-i kelam ve irtibat-i sibak-i meram evsaf-l sara-yi arnirede ve siidde-i seniyye-i mefahirede idi.

EVSa£-1 Gilman Seyr-i Sara-y; Amire

Ve 01 sipihr-i cah u celalde ve felek ii 'izz ti iclalde kamer gibi

*) Altin buzagi yapip halki buna tapmaga mecbur eden adam. Bak.

Islam Ansiklopedisi. Samisrt maddesi, s. 147, cilt: 10.

1) (Allah'm Ia'neti iizerlerine olsun) = Onlarm her ikisinin iizerine Ia'net olsun.

23

simin kemer ve gunes gibi iiskuf-i zerle ufk-i ahsen-i afitablari ve bure-t behcet-i mahitablari olur ki subh-i sabahatten ve matla'-l melahatten rneh-i <;ar ii dehe ya dog ya dogdum cler.

Limiiellifihi:

Cay-i cennet gibidir cay-i 'aziz Melek anda gulam u hur-i geniz

Nesir : Mah-i tal'atlar olur ki hila 1 ebru-yu anberini mahm gurre-i garrasma bas egmez, Ve afitabe-i afitab He <;e§me-i nurdan hur eline su koymaga degmez.

Beyit :

Tutiler olur anda seker-hande vii guya Kumrular olur anda kamer-cehre vii ziyba

Nesir: Ve her tak-i kamer-nitakmm semsesi serminden semsin yiizu yere dii§mii§ ve mismar-i zer-nisani hacletinden sakf-i felek-i piir nucuma hicah u haclet erismis,

Velehi :

Verir her semsesi piraye aya Salar her sofasi firdevse saye

Sifat-r Bagce-i SaraY-I Amire

Ve 01 saray-i ali ve meksufu'l-havalinin etraf ve eknafi riyaz-i kevser-i hiyaz ile giilrize giilistanlar ve dilara ve dilaviz bustanlardir. Ve 01 hadayik-i pur §ekaY1km cevanib ii cihatr ku§e kfi§e giilsenler ve dirahtistan-i cemenler icre musaffa sofalar ve §ahane §ehnisinler herbiri menzil-i 'iy§ ii 'isret ve makam-i safa vii selvettir, Cihan-i bi-sebatm ragmine dem ve gune gune alem edib ornr ii giizerandan hazz-i firavan ile kine vii dad alacak ve sebnem-i seher gibi saha-i gulsenine diisub lale-i la'Iin piyale-ves ele dim alub 'iys-i sebgirle gece kalacak mahal ve makamdir.

Beyit Limiiellifihi:

Gel sahn-i gulistane al ab-i revandan haz Ragmine cihanm siir omr guzerandan haz

Yani sur-i saray-i hurrem-abad ve harim-i harem irem biinyaddir."

*) Sahife kenarr

24

Nesir : Ve 01 daire ki derunu reyahin-i tayyibe ile muzeyyen, Kusur-i aliye ve kah-i pur-galiyyenin her biri guzergah-i nesim-i simalde vaki' olub, dide-i manzarasi deryaya nazir. Ve cesrn-i revzenesi gurfe-i 'Aden'e miitenazir. Ne riyah-r rahatii'l-ervah ki cihetinden hubub ede fevkinde havadan. Ve ne sehab-i miiskin nikab ki havada hiiveyda ola fevkinde kafadari.

Limiiellifihi :

Gimes tiygiyla farkmda kafadar Bulanlar bas: ustunde havadar

Nesir : Ve 01 harern-i 'izz ii ikbal ve harim-i cah u celal makam-i halife-i hilafetpenah olmagm merasim-i serait-i ikram-adabi meri' tutub nesim-i simal Bilau'zii' vel ikbal 01 makar-i 'izz ii ikbalin ikram-i iclalinden bin tiirlu hicab u tar ve hezar iltiyam-1 i'tizarla gecer.

Limiiellifihi :

Sehab olur hayasmdan 'arak-riz Hicab ile gecer bad-i seherhiz

Beyit:

Ey sera perde-i 'izzet-zede-i bel' 'rlliyin

Per de dar-i harern-i hurmet-i 01 ruh-i emin

Velhasil bir bag-i huld il'tifa'dlr ki bag-i eennetten aderne ferag verir, ve bir nazar-i nezzare kilanlar cenneti dunyada gorur, Ve bir gulzar-i firdevs asardir, Giilsen-i subhgahm giil-i ahmeri ve sebzezar-i sipihrin verd-i esferi, 01 giilsen-i ali§anm surh u sefid giilleri yamnda rnikdar-i zerre degil, ve taravet-i hadervati katinde sebzezar-i felek berk-i tel' degil, her devhasi vbir padisahin dikmesi ve her nihali bir sehriyarm perverdesi ve her sukufesi bir diyarm tuhfesi ve her meyvesi bir zamarun turfasidir. Bilciimle bag-i cihanda ve bagce-I kevn ii mekanda nazirine nazar ve misline basar ta'alluk etmis degildir, Reyahin-i ezhar ve fevakihe ve esmar bi-hadd ii bi-sumardir. Her ne var ise anda mevcud ve her nev'i gayr-l ma'dud.

Beyit :

Durlu ezhari riyazinda kis ve yaz acilur San hem giilsenidir giilleri durmaz acilur

25

Nesir: Siinbiillerinin percem ii piircini resk-i tura-i hur ve nerkislerinin 'ayn-i sehlasi meygun leblerle <;e§mi misalinde hab-alud ve mahmur ve sebzeleri nev-hadler menvalinde piruze renk ve ziimridin ve benefseleri semenberler muyu gibi 'anbrin ve 'rtrengindir,

Limiiellifihi :

Gorub 01 ravza-i ridvan dedi bag-i Irerndir bu hem bagl nihan gozden ne gizlensin 'ayandir bu

Sifat-r ESl111lr-l Seker-Bar deran Hadayik-i Huld Asar

Ve 01 bag-Irern-i irtifa'm bisat ve besatini enva'i berk-i nev ile numune-i bag-i huld-i berin olub fevakih-i gunagun ve sirnar-i

sehd-i meshun ile .:: )l:':'~ l: /1 (..J.- J .:: J.r;si-_ l: ~(IS J 1 masadakma masadak dusmiistiir, Ve vakt-i bahar u sitada tabistan-i zemistani meyveleri miisterner ve miitevali, layenkati' ve hali degildir, ve her meyvesi makbul ve 'aziz ve leb-i canan gibi leziz a'ni her biri lezzet ve helavetde bir sehd-i faik ve seker lebler gibi ehl-i diller agzma layik

Beyit :

Can bagislar buse-i canane-ves §eftalusu Cevher-i candan yaratrms galiba can aferin

Ve Ia'l-farn ve akik endam ter kiraslari ve gulnar-i yakut iltibaslari ki herbiri yakut-ter bir gusvare veya tabak-i varak-i ziimridin icre la'l-paredir, ki v'ikd-i pervin ve avize-i <;arh-l berrin 01- maga yarar.

Beyit:

Kiras-i kandegunu la'l-i peyker Ter ii rengini niteki la'l-i dilber

Nesir: Ve bagiban-i nahl-ara-yi nahl-bendi her diraht-i biilend btlrumendine enva'-l esnaf-i esmardan kalemler peyvend edib bir §ecerde nice tiirlu serner ve her dirahtda sad gune meyve-i ter biter.

1) «Meyvelerin coklugunu gi:irenler hayrette kahrlar.» «Bir de sectikleri meyvelerle ve arzu ettikleri kuslar ile.» (56. surenin, 20-21. ayetleri ) .

26

a' :

An pur ez lalhay-i rengarenk ~ukUfezar andan ibaretdir

Veyn pur ez meyvehay-i gunagun

Ber diraht-i meyve-i ter andan kinayetdir

a' :

Limiiellifihi :

Drrahtistan-i sebistan-i bustan Ana nispet irembagi beyaban

Sifat-r E§car-l Gayr-r Mtismire

Ve 01 bustan-i cennet-nisamn saht-i gulsitan-i dilsitamnda tubakad ve sidre kamet serbUlend u serefraz ve mevzun u miimtaz serv-i ser-hiramlari ve simsad-i tuba-kiyamlari elif kame hublar sebzcame mahbublar rnisalinde jengarl Iibas ve siyab-i teravet' iktibas ile her an ve her dem manend-i nahl-i meryem ser-sebz-i hurrem. dir. Guya ki her serv-i serefrazi bustan-i cennetten ifraz olunmusdur veyahud her devha-i tuba-nihal revza-i ridvandan yolunmustnj-,

Limiiellifihi :

Saye salmis servler hag-l gulista niistune Jale1er olrnus gulab-efsan reyhan iistune

Ve 01 serv-i serefraz-i saf-kesideler makbul hizmet-dide bendeler tavrmda saray-l sa'adet meabe kars; makam-i hizmetde kiyarn-i tam ile sabit kadem olub saf saf ayagrn turmuslar. Ve merasim-i adab uzre menzil-i istikametde taraf taraf el kavsurmuslar. Ve her birinin kamet-i biilendi gibi, himmeti bulend ve kaddi misali kadri ala ;re bi-manend olmagm, secere-i Tuba-yi ~ope saymayub ve sebze-zar-i huldu 'ahber-sifat 'aynma almayib bu beyti zeban-r Iial He okurlar

Beyit:

C;opce ge1mez gozume sidre vii Tuba sofi Nice cennet dahi alalaradn- himmetimiz

MISra' :

Kadri ala talibin himmeti ala gerek Cmarlar kerarn ile kor sine-kef

Bu izzet birle tutmus serviler saf *

*) Miize niishasr.

27

Fasl-i Rabi'

Sifat-r Evkaf-i Cevami' in ~ehr-i Vi15i' ii Cami'

Ve 01 sehr-i feridii'd-dehre her tarafdan sohret vermis selatin-i 'izam-i sahib-nizamm ve viizera-i kiram ii fihamin 'imaret-i 'amiresi ve medaris-i mefahiresi i1a yevme'l ahire mesair-i hayrat ve me'a1em-i hasenat ii muberrattir. Du'a-i hayr ruh-i bani icin kiyam-i kiyamete ve sa'at-i sa'atedek ba'is-i sena ve mahmedet ve mucib-i du'a-i midhat vak;' olmusdur,

Krta' :

Dev1et amn ki cihanda eser-i hayr kodu Eseri olmayanm gor ki yerinde yel eser 'Akll oldur ahcak diiyede ten lezzatm Ruhunun hayr ile §ad olmasmi kasd ey1er Bu fena icre anm kim eseri bakidir

Olrnez 01 Hizr-sifat zinde diirur ta mahser

Nesir : Eger<;i bu sevad-i e'azrm ve rmsr-i mu'azzamda refi' ve meni' cevami' ve sevami' bi-had ve layu'addir. Lakin 01 iki makam-i miiseyyid ve miimehhed a'ni Ayasofya ve dimi'-i Sultan Mehemmed 'aceb-i 'acib bina-yi biilend- ve esas-i garib-i bi-manenddir. Her biri bir makam-i pur ihtiram ve ma'bed-i ehl-i islam ve secdegah-i hass ii 'amdir. Belki mi'mar-i ruzigar ve rniiheridis-i carh-i devvar ya'ni kargah-i sescihat ve mevcudat-i masnu'at Kar u Nun'dan bina vii bunyad olah devranm iistad muhendisleri ve kardan-i zamamn mu-karnis1eri basit-i hak ve taht-i eflakte bu iki bina-yi 'adimii'l-mesele 'adil ve nazir ve miimasil bir bina-yi ziba-yi hurrem-nihad bimyad ve abad etmis degildir,

Sifat-r Cami-! Ayasofya Uss'Ullah-1 Biinyane vc Seyyid-i

Erkane Ilahirti'z-Zaman

(Ve bina-i senayi-i Safiyyetii'n-Ism-i baniye) *

Hususa 01 ma'bed-i ea'zam ve cami'<i mu'azzam ki Ayasofya-i Safiyye'dir. $eref-i tavaf-i ehl-i safa i1e vilayet-i Rum'da Kabe-l 'ulyasifat maksad-i aksa-yi evliya ve etkiyadir. Bunyad-i miibarek-nihadi 'ibad-i melaik addola. Beytii'l-ma'mur ve kubbe-i refia-i vesi'a ile sakf-i merfu'a doniip her canibi cami'>; ceberut gibi mecmua'<i

") Sahife kenari.

28

kudsiyan ve milk-i melekut sifat menba'-l kerrubiyandir, Zevaya-yi tabakat-i 'ali nitaki mea'rie-i ervah-i mukaddese ve menazili i'tikafesbah-i miisebbahadir.

Her kiisesi * zikru'llah ve her buk'asi ehl'Ullah olup, belki 'alern-i itlak ve milk-i istigrakde nice 'abid ve zahid ve nice merabit ve miicahidleri vardir. Ve her tarafmda va'iz ve nasihler va'z ve nasihatde ve mesayih-i tarikat ve hakikat-i ahbar piir-hikmet ve asar-i piir-Tbret ile zulmet-abad ve cehalet-biinyad olan 'ibad-i bi-irtisadi rah-i dalaletten tarik-i hidayete tevcih edib evamir-i Ilahiye-i beyan ve nevahidden men' ede ve nehy-i sedid ile tebyane menabir ve kiirasid biilbul-i gulistan-i ehadiyet, ve tuti-i sekeristan-i samdiyet olmus-

/'

lardir. Anlarm kelirnat-i nasihat-i te'sirlerinden _,\..:U_, J~.ci.1\ ,jC- ..s':"_ ~ I

nehyinden miitenebbih ve miintehi olduktan evarnir u vacibu'l-emsale imtisal ve menahi-yi Iazimu'l-ictinabdan ihtizar u <;;tinab ederler.

Beyit:

Talibanra seved betevbe delil ? Beniimayed besu-yi ser'i sebil

Lacerem; 01 ki nasihat-pezir ve hidayet-i te'sirdir, bab-i 'ibadete kadern ve hannab-l hurrem-i Huvallaha mahrem olup j";U ,j..t1".. -1.:;-< __ \\ 1 mazmununca bir kosesinde mu'tekif ve miinzevi mekaid-i nefsaniye ve mefasid-i seytaniyeden mutemen-i muhtefi olup tevfik ve telfik'a tahassiin ii iltica edib ta'ate kaim ve 'ibadete miidavim melaike-i miilk-i melekut gibi tesbih ve tehlille dergah-i Hakka miivazib u miilazrmdir.

Beyit:

Devlet anm miibayiati koyub Hak He eyleye mu'amelesin

*) Sahife kenan: Her kusesi 'ibadetgah

Ve her buka'si mahall-i zikr 'ullah

1) Allah zinadan, fenahklardan ve insanlara zulum yapmaktan nehyediyor. (Sure 16, ayet: 90)

2) Talibler icin (hakikati arayanlar) tovbe yol goster icidir. tovbe seri'at taranna, dogru yolu gcsterir.

3) Mescid muminlerin sigmdigi yerdir (Hadis veya kelam-i kibar).

29

Nesir:

Hakikat-i hal ve netice-i meale nazar kilsan

niiktesinin sirri sirren ve cehren uhradan mukaddem ula da zahir olub 'abid u 'asi ve miirtekib-i me'asi birbirinden mumtaz ve ta'ay-

yiin-i imtiyaz bulmustur.

Kelammm mazmun-i fesahat-i makrunu rnuktezasmca asan muttaki ve musallilerin nasiye-i halinde 'iyan olmustur. Ve zikr'Ul-

laha miidavemet-i muvazebet ile .»~.lA,- rei ... 1 \~:~Z-IIJ_,.(.iIJ 3 Emrine imtisal ile her biri fevz-i felaha yetisib sehd-i 'ibadetden 2:eVk-1 envar-i tevhide sevk hasil etmislerdir.

Beylt :

Zikr u ta'at lezzet-i ruhaniyan ~ugl u diinya san'at-i nefsaniyan

Nesir: 'Ayn-i 'ibret ve dide-i hayret ile ima'n-i nazar kilsan 01 'ibadetgah-i 'ar§ istibahda ta'at-i hazret-i Hak ve 'Ibadet-i hakim-i mutlak edenler ancak 'iibbad-i ins u can ve zuhad u kevn ii rnekan de-

gil belki; i' ;.~_i .),,,A"'- '>} .)O J • ..\~;... ~-~ '>}1 '-5- ;';" jl J 4 rnuktezasmca o Beyt'Ullah-i miikerrem ve cami-i efhem ve e'azimda der u divar ve fevk u sakf-l piir-envari leylen ve nihara tehlil ve tesbihde olup zuhur u butun ve sutun-l mevzunlari makam-i kiyamda kayim ve tak-i keman peykerleri ruku'da dayim olub ve mihrab ti minberi terncid u tahmid ve kiirsi-i ars-i muhziri tezkir ve takdis ve tevkir-i tea-

-

hid ve fersleri 'arsa 'abid ii sacid

fe'ale ve Halik-i miitea'ale 'ibadette daim ve ta'atte mevazib ii miiIazirn olmuslar.

1) Ey gunahkarlar bugiin muminlerden ayrihmz (K. K., 36. sure, 59 ayet):

2) Secde eserinden (cok namaz kilmalari yiizunden) meydana gel en izler yiizlerindedir (48. Sure, 29. ayet ).

3) «Allah'i cok zikredenler felaha kavusacaklardir.» Ayetin dogrusu :

«Allah'm fazlmdan rizk araym, Allah'i cok anm ki kurtulabi1esiniz.» (62. sure, 10. ayet)

4) «Hicbir varhk yoktur ki Allah': hamd ile zikr u tesbih etmernis olsun, lakin siz onlarm tesbihlerini anlamazsimz.» (17. sure, 44. ayet)

5) «Orada sabah ve aksam Allah'l tesbih edip namaz kilarlar.» (24. sure, 36. ayet)

30

Nazm-r Limiiellifihi:

Am zikreylemez karn birsey Der cernad ise zikredip ya hey Ciimle esya ana miisebbihdir Zerre zerre am mukaddisdir

<;ii tesbih eder bu resme cernad Hay olan am nicun etmeye yad

Nesir: Ve 01 kabetii'l-fukara ve kibletu'l-agniya 'uluvv u 'azamet ve seref ii §ohret ile sehre-i afak olup ~am ve lrak ve yakm ve irakdan ehali-i enam, Beytii'l-Haram gibi seyr ii temasasina ve musahid-i tur-i ziybasma hezar sevk ve istiyakla muhib-i mustaklardir.

Bu birkac beyti 0 beyt-i ma'rnurun vasfmda okurlar. ~iir Limiiellifihi:

Ey beyt-i harem-hiirmet, vey mescid-i aksa Yc1 kible-i 'alisin veya Kabe-l 'ulya Cak-tarem-i carern gibi a'la tabakatm

Her tak-i felek rif'ati rni'rac-i mesiha Enciim adedi sem'<i seb kanadil ile her seb Gerdunun olur kiinbed-i hadrasma hemta Tezyinin icin tob-i mu'alladir atilmis Kandil-i zer-endude-i mihr-i felek-ara

Nesir: Bir bina-yi sabitu'l-karar manend-i kuh-i vakardir ki ciisse-i 'azime ve heyet-i cesime ile kulle-i kaf'a ve bir kuh-i sukfih-felek mesaf'a benzer. Ars-i mu'alla ve fers-i rniicella sathi masnu' sakfi merfu'dur, Divar-i istivar ve cidar-i ziyba-yi sefa-si'ari ahcar-i miilevvene ile ici disi miizeyyen sertaser pak-i tab-nak mermer, ayine-asa miicella ve musaffa senk ve her yeri bir renk ve naks-i 'acibi ta'na-i naks-erjenk

Beyit:

Sipihr-i nilgun-i niylin revakes Biived-kavs-i kuzeh aksi zi-takes I

Nesir: Nakkas-i kainat ve reng-amiz-i ma'adin ve nebat-i kilk-i ibda' ve kalem-i ihtira' ile herbir senginde bir gune naks-i renk edib basar-i Uliil-ebasar ceride-i ibret ve mecmu'a-i hikmet kilmis :

1) Ebe kusagi da onun takmm aksinden meydana gelmistir, Onlarm rnavi revaklari gokyiizunii hatirlatir, ve kavs-i kuzehler rerigini onun aksinden alrmstrr.

31

Beyit:

Kil kalerolerle am naksedemez nakkas-i Cin Aferin 01 sfmi'-i naks aferine aferin

Sifat-r Evsaf-i Cevami' Ebii'I Feth Sultan Muhemmed Han Alehi'r-Rahmetu'r-Ridvan

Ve 01 makam-i felek-kiyam Sultan Muhammed demekle nam verilib meshur u has u 'am olmusdur. Metin ve muhkero ve carni' ve mufahh'am ve mlikerremdir. Bir mecma'-l 'ulema ve menba'-i fuzaladir. Arsa-i hakde misli ve nazir-i ve 'adili yokdur. Kadr li serefi efzuri ve vasf-ii ta'rifden birudur. Ne bunun manendi bir cami' bunyad olunmus, ve ne icadma kadir bir iistad gelmisdir.

Ziyb i.i ziynet ve vus'at ve rif''atte ve kadr i.i sohretde blr cami'<i fesihu'l-Haram ve makam-i miikerremdir. Kubbe-i mesa'il zeyn-i felek tezyini misal-i kiinbed-i carh-i berin ve manend-i enciimen en-

cum-i pervindir. """"l~: l,,·jl ,\.-_l\ l·" j ..\,.I_, I sirrrn beyan eyler. Galiya

..._.. . . ~ ..

zebercet niih takm tak i.i revakinda her seb suzan ve her gece fiiruzan clan mesabih-i seb-efruz kanadil-suze 01 cami'<i felek kadrin aksi mesa'il ve kanadilidir.

Nazrm :

Yanar enci.im hesabinca kanadil Felek-var iC;i bir semi' ii mesa'il

Bina resminde cami'-; kaf e'azam Veyahud yekpare bir kuh-i mu'azzam

Srfat-r Minare-i Bulend Iktidar : Ve her menar-i sahib vekar ve 'ali mikdar kad ii kamet ve meyl-i felek medari rast heyet ile sutun-i sakf-i gerdun ve yahud 'amud-i hayme-i carh-i nilgundur. Veyahud her menar-i sabitii'l-karar istihkam-i dar-t-Islam icin dinin diregi ve kubbe-i gerdunun rnihver-i kutb-i fele~idir.

Beyit Limiiellifihi :

Kiyamet kametiyle her minare Felekte hernser-i mah-i sitare

1) «Biz dunyay; bir takrm kandillerle tezyin ettik (biz en a§agl semay! yildizlarla siisledik).» (Sure-i Mtilk, Ayet 67/5)

32

Nesir: Ve her biri 'ali himmetleri gibi gayetde bulend ve nihayetde serefraz u erciimenddir. Ne bala-yi bam-i biilendlnin firazma tir-i nazar-i tiz-i durbin erisir ve ne tarim-i tabakat-i eflakin mirkat ne payesi nerdibammn bir payesine yetisiir.

f,?erefe-i seref numalanndan tevcih-i nazar He nazzare kilan temasa-yi miisrikin ve mtisahede-i magribin edib tahtmda kuh-i biilend-i elvendi beyzeden kemter veyil kuh-i peykeri be§e-i murdan ahkar u asgar goriir.

Beyit LiruiieIlifihi:

Meger kadriyle ba§l goge ermis

Ki varmis cak mehin goziine girmis

Ve 01 sidretii'l-miintehi manendi, basi fevkal'l-iulaya ve meHl.'-i alaya eren mihbetii'l-envar iizre hurus-i ars gibi danende-i evkat ve sinasende-i sa'at muezzin ve miizekkirler ve evkat-i hamsede biilend avazle avaze-i pencgahi makam-i Hicazdan karargah-i 'usak'a ve neva-yi nevruzu Acem'den !sfahan'a ve Irak'a irgururler . Ve 01 ezan-r ezkarla zir-i felegi bir nida-yi tahmid ii terncidle melek-i miilkii piir seda kildikda mesamr-i cihanyan 01 ezam istima'

ve iz'an ettikde ehali-i Islam :;)lal\ J .. :ii_, 1 emrine ita'at ve imtisal gosterib salavata ikamet ve 'ibadata miidavemet ederler.

Beyit Limiiellifihi:

Bilur idraki yettigince her cins

Ki hakdir

Nesir : Meger ki, ,),_)1\ ......4 • .:.. ':;" ;)L.'1J1j .}I ... u;:::;· 3 mazmununca bir zaifu'l-iman ve nasipas-i namiiselman kafir-i bi-namaz vuzu-yi ve salata her kez yiiz yumaz ola ki 01 nefes-i nefis ile okunan ezan ii vacibu'l-iz'an ki elhan-i miiessiresinden miiteessir ve 'aklbet ve ahiretin miitefekkir olmayib 01 gtilistan-i kiratin 'andelib-i hos-elhanla-

1) «Namazi geregi iizre kihn» (Sure: 24, iiyet: 56)

2) «lnsanlari ve cinleri ancak bana kulluk etsinler diye yaratdim.»

(Sure: 51, ayet: 56) ayetin tamami .) J-<:-.:J )'1 vi}!l) .:.tl ..:..~~ L. _'

3) «lnsanm namazda tembellik etmesi imarumn zayif olusundandir.» (Hadis-i ~erif)

33

rm avazesi ve bostan-i tllavet-i tecvid-i riayetinbulbiil-i sirm-zebanlarm na'mesin gU~-l can ve sem'i cenan ile istima'-l kelam-i rabbani ve isga-yi suhaf-l siibhani kihb 01 makam-i mukaddesde namaz kil-

maya. ;A_) .1A; \...\ .... :A ~_,l..a" !lj :.;" 1 her vechile hasb ii hali ve beyan-i

ahvali vaki' olur.

Beyit Limiiellifihi:

Ey namazi ~ehr-i Istanbul'da dahi kilmayan Ehl-i Islamim deyu dava-yi Islam etme hie

Sifat-r Medaris-i Semaniye : 01 cami'<i pur sena'yiriin havalisi ve yemin ve simali ve esafi l-i e'alisi tetmimat ve bika' ve imaret sipihr-i irtifa' ile Medaris-i Semaniye ki muhasenat-i ekalim-i seb'a ve miizeyyenat-i cihat-l sittedir.

Nazrm :

Ma'arif ma'deni ve ilm ocagi Yanar her kusede rusen c;erag1 Kelami her birinin piir mea 'ni Ederler sirr-i hikmetten beyam Cihan miiskiillerin tefsir ederler Hakayik sozlerin tahrir ederler

Nesir: Ve tahsil-i ahkam ve §erayi'i diniye ve tekmil-i bedayi'<i yakiniye icin vaz' olmus, herbiri merci'-i mevali ve medar-i ehali olup efazil-i piir fezail ile dolmustur.

Beyit Limiiellifihi:

Eder tullabe her ilmi ifade Kilur dun ii giin kavabil istifade

Ve her medresede her mtiderris mirdavat-i ders ile kaim makam-i Hazret-i Idris olup medarise-i 'ulum-i akliyye ve miizakere-i kava'id-i nakliyyede herbiri bir rehnuma-yi din-i giizin ve varis-i enbiya

vii miirselindir. i'"~!lr\) rvA ~~ ._i.:.\":') i"Jl~4\ ;~\~:.s- 2 Bu tergib ve tahris

1) «Bir kimse namazi taammiiden terk ederse 0 kafir olur (kiifre gider).» (Hadis-i serif)

2) «Allah ilimlerini ve bilgilerini cogaltsm, kat kat etsin (Allah onlarm emsalini ~ogaltsm, ilimlerini ve amellerini arttirsm). (Hadis-i serif)

34

ve bu yakin ve tahsis ile ,\,~S\;;)J .Wall 1 rnatlabina talib olan talebe dahi ma'kul ve menkul ve furu' u usuli tetmim ve tekmil ve tefhim ve tahsil icin geceler ta subh olunca kevakib ves goz yummayip mesa'l-i hah a'ni kandil-i mah sifat-i misbahlarm sabaha ~lkanrlar.

Naznn :

G6zii enciim sifat her gice bidar <;eragl subhadek meh gibi nevvar

Nesir:

Labiid hin-i miibahesede

~-j Y l-" : . .>'J.3 2 deyu gavga-yi dersi ve

cidal-I bahsi gus-i Idris'e irguriirler. Ve bun lard an ma'da bu §ehr-i sehir ve adimti'l-mesil ve'l nazirde nice yerde ve sad makamda mukim ve miinzevi ve setrii muhtefi olmus 'ulema-yi zeviyii'l iktidar ve fuzela-i fazilet si'ar ve rnesayih-i ahyardan muhaddis ve mufessir sad hezar erbab-i tahaddis ii tefsir ve eshab-i feyz ii ilhamat te'sir alem-i samedani ve 'arif-i rabbani vardir, ki her biri bir tarik-i takvada Cuneyd-i zaman ve Numan-i devran mursid-i rah-i tarikat ve hadi-i tarik-i seri'at olup ayin-i din! ve kavanin-i ~er'-i miibini 'ame-i en am ve kafe-i has ii 'arne ta'lim ve tefhim ederler.

NaZlm:

Nesir: Ve bu kavm-i ~erif ve cins-i Iatifden gayn ziynet-i ehliyet ile areste ve ziver-i fazilet birle piraste erbab-i fazl-i kemalin haddi ve addi yok bir mecma'i ehl-i hiiner ve sahib-i 'ilm-i hiinere mahal

",!limler nebilerin varisleridir.» (Hadis)

1) 2) 3)

«Illm ogrenin ki Him sahibini aziz eyler ilmi olmayan insana be§~r demek yakismaz. Cahil olan kimsenin oltiden farki yoktur. Ciinkii bilgi insan iein candir.» (Hadis-i serif)

«Dim ogren ki lim seni aziz etsni, f;iinkii bilgisizlik insana yakismaz. Bilgisiz insan olii insandir. Ciinkii bilgi civanmerde (erkek adama) candjr, ruhdur.

ve makardir. Her fenin feridi, ve te'lif ii tasnifin vahidi am merci' ve me'ab edinib 'ilm-ii hikmet ve kiraat ve rivayet anda hatm 01- mus, ve her san'at kemalin bulmusdur. Bir sehr-i feridii'd-dehirdir, ki bir ferd anda feridlik davasm edib fazl ii kemal ve hiisn ii cemal ve mal ii menal ile 1&£ ii giizaf uramaz.

MISra' :

Ktt'a:

Kimi alur pilavmi korudur Muft-i horun aMt maasi olur Tuzu yerinde bir kasik su katar Cerb ii sirin 'imaret a§l olur

Cuybar deryaya irse lacerem hamus olur.

Evsaf-l Ehl'Ulhih ve Ahval-i Erbab-r Hankah :

Sifat-r 'imtlret-i Sultan Muhammed:

Ve 01 cami'<i cami'u'l hayrat ve §amil-i enva'u'l-muberrat ve'l hasanat ki ni'met-i bi-minneti manend-i han-i Halil, fukara-i ibn-i sebile sebil olup nice miskin ve miistemend ve bicare ve derd-mend fazla-i nevas'inden ve nevale-bend bakiye-i hurda-i simatmdan horsend olup nice a<;; ve muhtacm, kase vii keskeki §am ii <;;8.stede pur olup haddi ve 'addi yok vazife-hor hiiddam iicret-i vazifesin andan

alur. \,,:_\ -' '~ .. ) \.:C.A "':> Jc. ('\Akl\ .:")",,L:5 1 Fehvasm ima ve is'ar kilur.

Nazun:

Bundan ma'da sair ekabir ii efahim ve asagir ve e'azim 'imaret ve rnesacidine ve zevaya ve me'abidine kiyas ve had ihsa vii'ad yoktur. Her kusesinde 'ali buk'alar ve latif zaviyeler, ve her hankah ve mahall-i zikr'Ullahda 'abid u zahid ve miirtaz ii mucahid ehl-i teerid ve mtidavim-i zikr ti tevhid bin sofi-i safi-dil ile tarik-i tarikatde sahib-kadem olup seker-i siikr-i kana'atden 1ezzet ve zevk ve lem'a-i tasfiyeden safvet ve sevk hasil edib zikr'Ullah la ism-i zata ve Kelimet'Ullah ile nefi ve ispata miidavim ve miilazim olmagla nefis1erin tezkiye kalblerin tasfiye edib ruha ruhaniyet ve kalbe nuraniyet buldurmuslardir.

Beyit:

inne tabak-i sipihr-i gerdun inca sude sahneg-i nemekdan Ez kesret-i reng ii der-renk Kegti-i feraki-yi cihan-tenk 2

Gel ey dil cerb ii sirin Ie nefis it in yeter besle Melek ves zikr ii tesbihi gida ey1e soziin esle

Nesir: Labiid mtirsid u miirid esna-yi tevhidde alem-i kesretden zikr'Ullah ile vahdete vardikca bu siir-i hakikat §i'an dilde tekrar ederler.

~iir Likailehi :

Can gozun a<;; ki tecelli eyleye envar-i hu Alem-i lahuttan kesfola didar-i hft

Bulbiil-i kudsilerin pervaneves hal ii peri Ate§in giillerle zeyn.jolmus meger gulzar-i hu Valih-i hayran olur mecnun misali ta ebed

Her kimin serrine diisse semme-i esrar-i hft Tur-i Musa nice katlansun tecelli nuruna Zerre zerre <;iinkii dagi dagidir envar-i hu

Ey Lafifi biilbul zeban ile dehamn dahli yok <;;ak mekam can diirur candan gelur gtiftar-i htt

Nesir : Ve her dem sahanmda enin-i sahan-i <;ini ve tanin-i tas ii sini

- tasca-i c;;arh-l berini pur tanin ii enin eder. Ve 01 mihmanhane-i Ham gibi misafirhanelerde ve mihmansaray-i tabhanelerde vazi' ve §erif azad u bendeden her an ayende ve revende eksik degildir. Subh u §amda nimet-i ziyafeti-fun olup enva'-l nefaisden nefis ni'metler ve ali ziyafetler olup zerde-i zerrini, ve dane-i cerb ii si.rini zirve-i simatmda zervas iyle han-i makaridir.

Hatta zerdesi rengin ve danesi cerb ii §irin oldugu ecelden malkiilde iistiine d6kii§ olur, ve miift oldugu sebebden ulu helvasimn lezzet i.i c;;e§nisini 'imaret asmda bulur.

1) «Esirlere, yetimlere, yoksula seve seve, Allah rtzasiyeun (Allah sevgisi dolayisryla) yiyecek verirler.» (lnsan sursi, ayet: 7tl/8)

2) Bu bir tabak degil bu bir kainatdrr, onun tuz kabi dahi cihana sigmaz, onun renklerinin coklugundan cihan bile dar olur.

Nesir: Ve mu'amelat-i Hakla ab u ayine sifat televviis-i diinyadan nefislerin nefis ii pak ve kudurat-i mafihadan miratlarm sM u tab-

36

37

nak edib ..:,_~lA!JI Jr s); :_;:r j! ..:.\,_;~- jA ~>~ 1 ibtikasmca cezebat'Ullah ile miincezib olup makam-i kurba ermis ve makam-i itlakdan istigraka varub saha-yi 'alem-i kesretten halvet-sara-yi vahdete girmis nice murtaz ve rniicahid ve miiride herbiri ziihd u ra'd de manend-i Ciineyd ii Beyazid-

Beyit :

Samt ii cu've seher ti uzlet ve zikr-i bedevam 2 Natamaman-i cihanra bikiined merd-i tamarn

Reyb-i istibah yoktur ki kutbii'l evtad ve gavsii'I efrad dedikleri erbab-i tabakat ve eshab-i keramet ile rfg ~.A~ Y IS':-i J Jl:l,1 3 gayn minvalince bit cemm-i gafir ve cerniyet-i kesir icre hafi-i habidir.

Beyit :

Meger eshab-i dil ref tend ii sehr-i ask sud hali

Cihan pur ~ems-i Tebriz nist-i merd-i ku cu Mevlana 4

Srfat-i Ehl-i Riya: Eger<;;i alayi§-i cihandan ab-i enabetle el yumus ve pay-i tecrid ile alem-i takarrubda kadem komus sahibii'l-halvet ve mustecabii'l-davet 'azizlere nihayet ve gayet yoktur. Lakin ahz u ekl icin tagyir-i sekil etrnis miirai ve riya-pise ve suret ugrusu zahid-i husk ve rizk endise gayetde cokdur.

Nakd-i sofi ne heme sMi vii bi-gis based Ey besa hirka ki miistevcib-i ate§ based 5

Rasa ki tarik-i resad da miirsid-i ehl-i irsad ge<;;inenlerin ekseri

. kendi emsali ciihelden birkae miirde-i miirid ediniib kasvet-i kalbIe kesafet-i kisvet ve 'isyan-i 'asa ve riyayi reva ve imsaki misvak kihp 'abid-i ehl-i hal ve zahid-i siyehsahz deyu zag ii kelag gibi (karalar giyib miidam kuzgunluga miiterasrdlardrr giirbe-i giirsine miiterakkib mus oldugu gibi) lut u put sevdasiyla davet-i halayika

1) «Cenab-r Hakk'm cazibesinden bir cezbe biitiin insanlarm ve cinlerin amellerini karsilar.» (Hadis-i serif)

2) Achk, sukut ve uykusuzluk uzletinde .zikre devam Cihamn yetismemis noksan kalrms insanlarmi kemale erdirir.

3) Hadis-i serif : «Benim iimmetimden gelen veliler elbiselerinin altmda bilinmeyeceklerdir.»

4) G6nlii uyanik kimsler oldiiler de ask sehri bos mu kaldi, Cihan :;;ems-i Tebriz ile doludur, fakat Mevlana gibi adam nerde?»

5) «Soflnin parasi saf ve katisiksiz degildir, atese atilmaga laYlk nekadar hjrka vardir.»

38

miitevakkiflar suret-i sulehada birkac iblis u ins u cin ehl-i hirka frrkasmdan geicnmekle huzur-l nefs ic;in dest-i kar u kesbi isteyen batalete ve pay-i ta1ebi damen-i istirahate c;ekip bera-yi kurb-i halk tac-t de1k <;;ekip cerr ii ce1be nasb-i nefs etmislerdir.

Beyit:

Ey batalet-i furumande-i kan Cend-i hari lokma-i ha1k raygan 1

Nefs-i emare-i irsadile terk-i savm u riyazet edib nefs-i nefais-perverlerin etame-i nefaise me'nus ve cerb u sirine mu'tad u me'luf kIIrnagla vaki' olan ta'am-i davetin ne hilhne muteberler ve ne hiirmetinden miictnibler, yani bu helal bu haram demez1er, be1ki harami bulmadiklarmdan yemezler.

Beyit:

Soli misvakini sanma sunnet icin gosterir Dis biler miiminlerin he1vasma vii a§ma

Nesir: Esir-i tab'i behimi olmagm nefs-i emmare kuyruklari ele alnus ve herbiri 'azaim kilmagla ve esmadan lahavle-vela derken seytana miirid olmus, came-l gafletde ve savma'a-i riyazetde erba'inin neticesine errnemisler. Ve ezgas ve ehlamdan riiya-yr sahihi diislerinde gormemisler.

Beyit:

Tac; vardir basmda kubbe kadar Yokdur ihlasi dilde habbe kadar

Nesir: Diinyayr diinya iein terk ve hub-i masevayi goniillerinden berk edib halka-i zikri halka-i dam ve kemend-i riste-i tesbihle kulub-i has u arm sayd-u dam icin havasa kesret-i i§tiga1 gostermislerdir ve giriban-i nefis1erin nefs-i ernare elinden a1madan ha1ka elverirler, ve mar-i emareden halas-i kiilli bulmadan, ve 1evm-i levame den felah bu1ub mulhimede ilham olmadan havayis-i nefsaniyeden emin ve mutmain olup makam-i kurba errneden hitab-i irci'i ile muhatab olmak isterler.

1) «Ey tenbellikde geri kalrms ins an, daha ne zamana kadar halkm Iokmasim yernege devam edeceksin i s

39

Beyit :

kalb ve mukteza-yi hatirdir ha deyince miiheyya ve hazirdir, lakin herkes tavrmca kadirdir. Lale-rular ve semen-bular gul gibi nazardadir. Ve naziri her an sim ii zerdir.

Hakka mahbub oldugu makbul olmadan Sadra gecdi kapudan yol bulmadan

Fasl-i Hamis : Bezeztam Beyan eder :

Sifat-r Bezezstan-i Dilsitanda, Yusuf ruhsar ve Azra 'izar gilman ve huran herbiri nazir-i huri ti peri nihal azadeleri manend-i serv-azad iken iktiza-i takdirden kul olup husn ii baha ile mezad olunurlar ve 01 semen 'izar ve diir-i seminler vakt-i semende 01 hiisn ii baha He kiymet ve baha bulurlar.

Beyit:

Beyit :

Cihan bazarinm feth ii futuhu Degil gayn hemin mevkuf-i zerdir

Beyt-i diger :

Elde bir §ahin §ikari(dir niye)

Salsan olur revan akce

Bu cihandrr gok olur ki kul olur deyu peri Dem olur ki melegi bende eder Ahremen'e

Nesir : Ziyb ti ziynet ve hiisn ii tal' at ile Yusuf-var terazudan iner ve baha vii behcet ile agm altun deger huriden hasna ve periden miistesna dilberler ve dilrubalar olur ki gorenin karari ve kadir olamn ihtiyari kalmayub filctimle malik-i mal ii mel1111 olanlar fikr-i meal edib nola akce candan ve canandan yeg degildir deyip ruhsati firsat ve firsati ganimet biliib goniil muradmi hasil ve dil-i ria-muradi muradina vasil etmek icin 0ianCaSI11l bir simbere veriir. 01 zevk-i leziz ile Canol 'azizi gonlii muradma irgiiriir. Bu surur u gurur ile bu beyt-i meshur ve mezkuru terenniim ve tekelliim eyler ki;

Beyit:

istidasmca, 01 ki kudret ve miknet ile ti.ivanger ve vus'at-ii gina ile desti piirzerdir. Bu riyaz-i amalde sa'id-i devlet miisa'id birle her neye ki suna eli erer ve bag-; ummidde nihal-i arzudan murad meyvesin derer.

Nazrm :

Vasl-i dilberdir he111e11 dilnYkl meta'mdan garaz Yohsa ask ehli ne aldr satdi bu bazarda

Nesir: Ve fakr i.i killet ve adem-i kudretten mu'ber-i mahrum ve na-murad ki teferriid ve teceriid ile her gece subhadek dizin kucar yatur. 01 'arus-i areste-ves cariye duhterleri ve gulaman-l gilman peykerleri mezad olunur gordukde bizar-i arzu-yi hasret ve istiyak-i vuslat ile bu beyti dilde tekrar eyler ki :

Beyit:

Her kime kim gina ola hasil 01ur 01 arzfrsuna vasil

Her muradati olusur verisir Her niye kim suna eli irrsur

Fe-emma sol ki fakiru'Ihal ve bi-iktidardir ve esir-i ihtiyac u iftikardir .Istanbul gibi yerde ah u arzu ile gtinii gecer, cennet icinde cehennem azabm ceker,

A.

Cennet. icinde <;ekdi cehennem azabim Limiiellifihi :

Kimde kim baZU-YI kudret ola firsat yar olur Mi.iflis-i bi-zer olanlar kendiiden bizar olur

Sifat-; Emti'a-i Miitenevvi'a

Ve nezbur u mezkur olan Bezestan-i gencistanm sadru se1'11'1erinde karun kudret ve piir miknet sim- sima ve hos sifat ve zer gibi sikkedar ve sikke-suret, mun'im ve muhtesem nice hace-i sahib-hasern kargah-l cihamn karol barm kerrat He alnus ve meta'« diinyanm

Kolum salardim 01 sanemin akce boynuna ms ne'dem ki mazlemesi akce boynuna

Nesir : Ve bilciimle 01 caygah-i cennet-nisanda sol ki miisteha-yi

Sahifenin yam: Kanadi gelse bir murun sanur am saadetdir Am fehmeylemez miskin zevaline i§aretdir

1) Zenginin gozii zenginliktedir.

40

41

diinvalarca sudun utmus ve tasavvurdan ettigiziyam Yllla::la z:ka~ tina tutmus, dide-i merhameti mesakine ve saile bakmaz ve nan-par:-J sadakasi saraymdan cikmaz. Va'de-i kerime ile nic~ ~<;, ve n1U?tacl dilsad ve vakt-i ta'un-i vebada nice olmiis kanberi azad etmis ve

hf leri _\;l_>-\ ~\ _,I'~ 1 sanduka-i mik-

miin'im V2 muhsin ace en \' -

nete arkaianub ve bu esbab-i faniyana ve bu tecemmiiIat-1 miizahrafata gonul verib ve bu meta'<i gururla mua'acib ~. fuh~r olup levha-i sandukalannda bu hadis-i sahihi ve .bu ha~er-l ~elI~ hi hat-i hub ve hall-i mergub ile tahrir ve tefsir etml§lerdlr ki

J\,f)'4 •. ) .•. -Y\ V" -' .. )\t~ \--,'J)\ V"

Beyit :

Berr iIe bahr-i masrafidir galib 01 mekan Kim harco1ur 01 arada mahsuI-i bahr-i kan

Gerce ey hace muazzezsin cihanda m~l ile Ahiret babmda amma nicesin amal ile

Nesir: Ve §01 evani-i sim ii zer ve esbab-i ziynet ii ziver ki lal-i vafir ve cevahir-i fahir ile came-l miicevheri ve tac ii kemer-i purgiiehiridir. Kiymetli taslarla zi-baha kumaslar iizere murassa' ve musanna' va'zolunmusdur. Her biri nice bazirgana sermaye-i diikkan ve reisiimal-i bahr ii kan olur. Ve zen ii zeheb-i faki' ve lami'den afitab-i tabende gibi nice afitabe-i berik ve zerrin ii simin nice akdah ii ebarik ki serm-i sua'mdan mihr-i sipihrin hatir-i enver-i ziya-kusteri hiyre ve ziibde-i ruseni tarik ii tiredir. Bu mukaddime minvalince mal-i mevfur ve meta'<i namahsur ile her tarafda turef ii tuhafin haddi ve teberriikat-i nefaisin addi yok. Ve sayeste vii saygam gayetde cok havayic ve levazrm-i insaniyeden kisi akcesin neye verecegin kangrsin koyub kangism alacagin bilemez.

Beyit :

Beyit:

Nesir : Zehi Misir-i cami'ki Ieb-i canan sitat adem ca~l ve hat-i huban gibi ecelden gayrmll1 dermaru bu1u~ur,ve nev~~lr kismmdan olan zikiymet ve kemyab her cinsin t.urefi ve her ne~ 111 ~uhafl anda . ad icad olunur Ve vucudu VUCUd-l 'anka mesabesmde mubal

Ira u I· .. . ,. d d

ve ma'dum olan kus siidii anda bulunur, niteke snr-i §aIr e val' 11'.

Meta'indan cihanm §oyle dolmus i!_;i mal iIe malamal olmus

Sehr-i istanbuia hezar ahsenet Ziyb-i bi-gaye-i ziyneti vafire Filmisal kussiidiin dahi dilesen

Mesel-i ar.ka, iken yine hazrr Mesel-i cennet ne aruzu etsen Bulunur anda hazir ve vafir

Srfat-r Ziynet-i Biiyut ve Kasur-i del' in ~ehl'-i MimmI' ve Mc§hur:

Ve bu kadar asar-i hayrat ve medaris u imarat ile limruzat'ullah nice muallimhane ve hankahdan gayn bu dar-l fena-i kararda bir kat; gun sukun ve karar icin esraf-i kira111111 ve a'yfm-l £ehha111111 §amihii'l erkan ve rasihu'l bunyan surlarla refi' ve meni' sahab u saye serna-paye menazil-i meni 'a ve mevaz-i refi'a Sl yani cennet eenab caylari ve darii's selam -asa saraylari ki araYl§-l ziyb ii ziver ile firdevse fer veriir. Ve her saray-i cennet-aranm biiyut-i tabakati ve eyavin-i garfati alisin benat ile numune-i hur-l maksurat dir.

KIt'a:

Mesnevi:

Nesir: Hasseten ki berr ii bahrm ne kadar 'acib ve garib matlu~-l nazar ve mergub u mu'teber semin ii sengin yadigar ve kry111et.dan varsa anda gelib kiymet ve rag-bet ve baha vii izzet bulur. Ve clha~ bazarinm bayi' ve miisterisi hep anda cern' olur. El~~ss~ bu yedi behhar-i zehharrn cevahir ve zevahir-i hub-tert an111 durcunde derc ve ma'adin-i rUY-I zeminin nekadar sim u zed varsa anda hare olur.

Cun ola cennet asa kasr ii eyvan Yarasmaz ki ola bi-hor ii gilman

Naznn :

1) Allah ihsanlarmi arttirsm.

2) Diinyanm izzeti mal iledir ahiretin izzeti amel iledir.

Melek peyker periler perniyan-pus But-i siminber ve simin bins-gus

Gerek kim pur ola mehparelerle Melek suret peri ruhsarelerle

42

43

Ve her saray-i surur-efza ve ferah-fezada beytu'l 'arus ve ruy-i 'arus ve perr-i tavus gibi piir tezyin ve rengin haneler ve nigarhane-i Cin gibi muzehheb ve miinakkas k8.§i k8.§aneler. Ve buy-i mecmer ve niikhet-i anberlerle ta'trr ve techiz olmus her bir hade ve hucre fevayih ve revayih ile kiilbe-i 'attardan hosbfi ve mu'attar ve sahn-i giilzardan mutayyib ve mu'anber ve her birinin tarh u taksiminde ve renk ii tersiminde zamamn iistad miihendisleri ve kardan mukarnisleri hub isler ve mergub nakislarla ziyba san'atlar ve garra kuseler ge~ib misknabi giilab ile ezmisler kitabe-i bab-i eennet manende bu birkac ebyat-i piir-niikatr yazmislar.

Gazel :

Gerci kim cermet-sera ka§fmeler mergub olur Hublarla olucak amma dahi mahbub olur

Her makama heyet-i ziybadiirur suret veren Zahida didarslz cermet de na-mergub olur

Rcng ii naksi kim nider reng-i nigar olmayicak Tut ki 01 hane nigaristan-i Cin-asub olur

Olmasun 01 haneler kim anda mahbub olmaya Her ne denlii hub-i uslub ise 01 meslub olur

Bir ruh-i ziyba ile kiilhan olur gii1§ensera Hublarla her mekan elbet Latifi hub olur

Evsi1f-1 Esnaf-i Hllhan Maksud-i Dil ii Can ve Matlub-i Cenan :

Ve bu ebyat-i piir-niikatm mazmun-i meserret meshunu mefhumunca hesna duhterler ve miistesna dilberler, ve ztba peykerlerle numune-i dar-i na'im olup, harern-i iremden kalmaz, ve melek-i meh-cebinleri hur-t 'ayni 'ayruna almaz. Her serv-i sim-endam mehves, came-i mucevheri ve zer-kes ile paY-1 miihenna-yi sim-peykerinde nukra-i ham dan cevheri na'lin, ve sak-i berrakmda zer-i halisden hilal-asa halhal-i zerin, felek zeyn hin-i vuslatta ve dern-i miibaseretde SUY-1 semaya ref' oldukca sipihr-i ayine-asada nice §ckl-i hila I peyda ve hiiveyda olur.

Nazrm :

Ne zibadir 0 sak-i sim-guni Billurin kubbenin simin sutunu

44

Safa bezminde iki sem-'i kafur ~ebistan-l dil ii cana verir nul' Duse halhal-i aksi cim sipihre Felekde mah-i nev arzr ede cehre Yakib hmalin sakina kam

Salar a§lklarm boynuna am

o yayi her kimin boynuna saldi Kime zulmetti ise dadm aldi

Nesir: Gerden ii gu§lan kan-i cevahir ve sine vu duslarr pur ziyb u zevahir.

Nazrm :

Cevahirden miizeyyen ceyb ii dam an Yuriirler hane sahnmda hiraman Giyer her hur anber-buy came

Irisur anberin bulur mesame

Heme meh-peykeran u perniyan-pus Heme a§ub-l akl ve takat u hus

Nesir: Nerkisleri kuhl-i nazdan miikahhal ve pur-sihr ii fisun ve semenleri giilgune-i nazdan Ialegun, Bu ziyb u dilferib ile her kebkref tar ve tuti- giiftar tavus-i tez-rev gibi heyet-i ziybasm renzarenk diba-yi ziybaya koyub kimi makam-i hizmetde 'arz-i kadd-i mevzun edip durmus ve kimi sadr-i izzetde piraye-i 'izz ii nazm diizub 'arz-i 'Izar ve kesf-i ruhsar edip oturmus,

Beyit:

Peri-siva melek-ru huri-fsve Tezerv-arayis-i tavus-r cilve

Sifat-r Ziynethane ve Tezyinfit-r Ka§une :

_ . Ve her sahn-i hane ve sahat-i ka§ane harir halice ve bi-nazir kaliceler ve nazik nihalilerle arayi§ ii areste olup Sadr-i sufalar zerbeft ii zerkes ve diba-yi miinakkas ile ra'na nemedler ve ziyba makadlar dosenub sukun u rahat ve huzur u iskanet icin zerrin ve simi~ perakin ve anberin pister ii balinler ve kirde balisler konulup fers-i mebsuta ve nemarik-i masnufe ile ve zerabi mebsuse haletin gosterir. Bu minval ve misal iizre her tarafr turef u tuhaf vemal-i mevfur ve tebriikat-i namahsur ile nice miicevher ve murassa' sanduka-i simin ve diirc-i zrrin pur diirr-i semin ve hatem-i gevher-nigin

45

Beyit :

Meger isidti bu ernvali adedden efzun 'Ardan haclet ile yerlere gecdi Karon

Nesir: Bu tertib-i 'acib ile 01 ki alet-i arayi§ ve esbab-i asayisdir miiheyya ve tekmil olmus ve her hane-i halvet surur-i selvet ve safa-i lezzet ile dolmus. Ve 01 cermet-sera saraylar ve cennet-i alii ve rnisali caylar icre hfir suret hesna duhter ve melek-i melek manzar ziyba dilberler husn ii 'acib ve cehre-i dilferib ile garik-i ziver ii ziyb ve mustagrak-i zerbeft ve §ib olub, her lale ruh giil gibi miiskin dam an ve gonce-i gannac ves anber giriban bu uslub iizre techiz ve ta'tir olmus rayiha-i tayyibeler ve rahatii'I ervah rayihalar kendilerin resk-i hur-t 'ayn ve hanelerin izzet-i huld-i berin edib cermet ii hurdan ve hur-i kasurdan aderne ferag verir.

Beyit :

Cennet sefasin unudur zinnetin goren Ucmakda hur kocmagi hie; etrnez aruzu

Nesir: Ve 01 naz u na'im ile nesvunerna bulmus ve basdan ayaga lezzet ve istiha olmus cevher-i candan aferide ve safa u Iezzetden perverde her uzvu can gibi leziz ve aziz ve nazenin naz-perverler ki cemi'-i zamanda ayine-i devranda sureti 'izz u nazdan ve sekl-i e'azdan gayn nesne miisahede etmernisler. Havayicden birine muhtac olup gam yernemisler.

MIsra'

Yok eksik1eri illaki uzun yas

Nesir : gol nazenin ve nazik bedenler ki nerm u naziklikte herbiri palude-i sekker misalinde dir ve endarnlarrna meks konsa tenlerinin terliginden meksin ayagi batar.

Beyit :

Teni terlikde san palude-i tel'

Sahife kenari :

Gel ey sofi gor taht-i Stanbul no'I'mus Benzer 01 cennete kim hur ile gilman dolmus

46

Beyit:

Iki dusunda ziilfii mar-l dihak Ozii nefs ejderi zehrine tiryak

Nesir: Bu vechile herbiri diikkan-i sive ve kan-i isvedir. Musahede-i sima-yi sefa-numalarmdan gozlere nul', miisahebet u muvasalat hayat-bahs u canfeza1anndan sine1ere surur-i namahsur hasil olub nice eyyam u suhur gam-i dirineyi saha-i sine-i sadrdansad merhale dur eyler.

Beyit:

Dern-i vuslat sefasi gibi her gez Bu alernde dahi bir alern olmaz

Nesir: Ve bilciimle pehlu-yi §ifa-bah§lan ruh-i mecruha merhem-i rahat resan ve cernal-i mehvesleri ziynet-i kasr u eyvan ve revnak-i han uman dir.

Derbeyan-i Huzur-i SiUarhane ve Serdar-r Ka§fme :

Labud bu rnisal ve min val iizre huban-i hesna ile saraylar do1up mahbuban-i miistesna He caylar mem1u olub, 01 saraylarm salariria ve sahib ii serdarma her sanern-i sim-endam ve but u meh-peyker resk esnam teslim-i gencine-i visal ve ta'viz-i hazine-i ittisa1 edib 01 simberin nakd-i visali herdem elinde ve miyan-i zer kemer-i simberi daim ko1unda her seb bir mehpare bagrinda

A) Zehi ay§ u zehi alern zehi zevk ~iir:

Her kimin ki gunu bir mah-lika ile gecer Dun ti gun omrii a111n zevk-i safa He gecer Alemin alimini cahil eder alemde

Ehl olanm gunu hasret1e bela ile gecer Ah sol omre ki bir mah-Iikasiz gece 01 Omre sayma am kim derd u 'ana ile gecer

Nesir: Lacerem anlar ki mehterhane ve sahib-i ka§anedir dev1eti sa'id ve bahti musaid olub, pergar-i carh-i devvar kutb-i muradi uzre donrnus ve her peri-i hur ve kusur u huzur namahsurla hal-l hayatmda cennete girmis nesneye donmiis, miisade-i tali' ve muvaffakat-i ahter-i lami' ile gerdun-i sahib-sitars gibi her gece bir mahpareyi sineye cekib, her giin bir gun-yuzlunun devranin siirmede ve sipihr-i hodray gibi germ olub 01 sevkle gogus germede.

47

Beyit:

<;arhe bas egmez §U ki gunyiizhl bir canam var Sinesinde subh olunca bir meh-i tabaru var

Nesir : Ve herdem bir hucre-i hasda bir hfibla ihtilat ve ihtisasda olub 01 hur-l peri-§anm zulf-i peri§alll gibi boynuna kol salmakda ve her bab da bab-i muvasalat kusade olub sol ki muradat-i niha! arzu-yi dil u carudir. Vech-i ehven ile muyesser olub kam almakta.

Srfat-i Ahval-i 'Adliz ba ~evheral1-1 'Acez : Amma yay 01 mskarun mekinine ki makar-i mukarrerinde enis-i evkati bir 'acuze-i feryadkes ve munis-i bakiye-i hayati bir kahbe-i sekl-i nahos ola. Mii§ahede-i Iika-yi kerihi can-t §irinine madde-i kasavet ve VUCUd-l mefret-nihadl 01 hanede maye-i melalet olup, ictima'mdan nefse i~tinab geldib,;e asi yanmca yanmda ocagi basmda bu ki <somleg~n kaynada ve hezar sfsun-i sihrengiz ve mekr-amizle §UY-l §ehverm

benamnda oynada.

Beyit:

<;ii mekri muhkem u keydi metindir Bulardan dur olan Hakk'a yakmdir

Erine eksik etmez ku§ il kebabi Gorene taki ftlem-i afitabl

Nesir :

-~ol 'acuze-i zist-deyyus sirist ki heykel-i meyeti nasih-i diyba He

. ziyba olmazken bu kiyafet-i kabahat-bar ve bu sekl-i semail ve didar

ile karsismda bedidar olub :~! ')' J J y- 'J J (IvY d~ J .\:...I Jj >.j /.;~,.

ile nazarmdan gayib olmayib ve nice ta'un u veba He olmeyib dost suret ve diisman siret evde rakib-i nihan ve mani'<i huzur-i dil u can omiir torpiisii ve huzur egesi ruyi ruy-i turst ve nahosunda bezm-i sururu telh ve bed huzfrru selh olup, sekl-i can-tra§l dilhiras

suhan-i omr-i 'aziz vare-i nihal-i can-t leziz ola

Zira anlarm teferiicgah-l alasl hasna hatunlarm cemal-i ziybasidrr. Ta gayrlardan nefsine gina ve istigna gele.

1) (Belayi bastan def' etmek icin okunan) yiizlerce Kuleuzii (iki sure) ve bin efsunlu lahavle c;ekmek (bu ifade bir tabirdir).

2) Ey yardrm edicilere yar dirn eden bize de yardim et.

48

Srfat-r Huban-i Hercayi del' in ~ehr:

Egen;i bu diyar-i dilaranm dilber il dilriibalari girisme-i gamze-i krtalle adamlar cldururler, amma sol istiyak ve arzudan hayat gitrnis, ussak-i miistaka canlar verir tabi' nazkari safa vii selvet iizre mecbul u mahluk olmagm hemise ays u nesat ve ihtilat ve inbisat iizre olup cihan-i bi-sebat ve bi-vefadan dad alnus ehl-i mizaklardir.

Beyit:

Gecur tez gecmeden omr-i civani Ki devran bi-vefadir omr fani

Nesir: Deyip 'iy§ ii nusa mailler ve bus u agu§a kail ve kabillerdir. 'Alemin alemi sevip sevilmek, ve murad-bahs olup ahp vermekdir deyu kimi talib ve kimi matlub ve kimi muhib ve kimi mahbub olup aski pise ve muhabbeti endise edinmislerdir. Ekser mahbubesi mahbube rnail eyii vasla gorucek visale kaildir.

~ive-i musahebetde adem canlari ve hin-i vuslatda cihan fettanlaridir. Amma gayet de havailler ve nihayetde hercailerdir, Temelliikleri gonul almca ve a§lkm birin dahi buluncadir. Andan SOl1- rasmi ne gordu ve ne bihir. Belki bir dahi gorse iki olur.

KIt'a:

Hercailikde yuze gulup diller almada Basdi zamane kahbesin oglan orospusu

Bu ziynet-i zamane ile 'iy§ u 'isvede (Naz u sivede) Gelmedi bunlarm gibi devran orospusu

Nesir : Garaz-i kullileri ahz-i mal ve celb-i emval olmagm a§lk-l bi-zerden bizar ve gani deyu herbir deni ile yar olup bin hatir-r a§lkdan ve muhlis-i sadikdan ve muhib-i muvaffikdan bir habbe simi ve belki bir fiils-i nimi yeg goriir.

A

Hatir-i a§lk gerekmez bunlara diinya gerek

Srfat-i Ahval-i Namuradan: Egerc:;i bu sehr-i sipihr-i sohret gerek vuslat demlerinden ve mua'seret alemlerinden kam aIur, kamram c:;okdur. Amma derrnande ve derd-mend fakir ve hakir na-murad ve na-sadin dahl had u addi yoktur. Ey nice miskin ve mustemend ve dermande ve derd-mend val' ki damen-i maksuda omriinde eli ermemis zevk-i vuslat hemhabe-i -hubi habmda gormemis, alemde

49

bilmez ki zevk-i vuslat neden ibaretdir. Ve lezzet-i bus u agu§ neden kinayetdir.

Mesnevi:

Acebdir diyende bu sir-i mektum Kimisi bermurad u kimi mahrum

Kimi zevk ii safada kimi gamda Kimi alemde ve kimi elemde

Kimisi ehilla han-i visale Kimisi tesne ab-i i ttisale

Nesir: Sitareleri siyah ve tali'leri raci' ve giimrah oldugu ecelden baht! mu'annid ve ruzigari namiisaid ile carrh-i bi-mihr ve bed-ahter anlara izhar-i mihr edib gi.in gostermemis ve ayine-i devranda §ahid-i maksud yiizun miisahede etmemis. Tarz-r mu'amma gibi zevk-i visalin ancak bir adm isidip, gi.izelleri ellerde gorur, ve gordugu peri-ruhsareye cin fa'lma ugramis gibi agzl egrtlur ve bu haller her cesm-i bimarm olumlii hastasi ve illet-i SUZ-I sikestesi olup her vakit ve her an bu beyti vird-i zeban edini.ir.

Beyit:

Canlu yakudan olur derman olursa ey hekim ~erbetinden gare yokdur bu dil-i bicareye

Nesir: Ve her serv-azadm yadiyla hane-i hasretde ve kiinc-i firkatde her seb hem-agus olup subh olunca dizin deragus eyler ve tesbih-i miicerredan yad-i bus ve agu§-u huban ve tezekki.ir-i vuslat-i mih-

. riban oldugu haysiyyetden .;.-:.JI __.i04i .r:.) I .J(j 1 deyu hayal-i vuslatm en is i.i dil i.i can ve leb-i sirin lezzetini vird-i zeban edini.ir. Gordi.igii mah-parenin bir nazar-i nezarresiyle kana'at ve miilahazasiyla sohbet eyler.

Nazrm :

Budur alemde hali namuradm Eli ermez muradma fuadm Goriir ellerde bir ziyba nlgari Hayal eyler dili bus-t Kenan Temasasmdan eyler zevk hasil ~u resme ki ola vaslma vasil

1) Hatirlamak yari bulusmaktir (bir tabirdir).

50

Nesir: Bu minval iizre miirur-i eyyam-i hodgamla sitare-i siyah i.i sefid ve baht-i sa'd u tali' sai'd olmak timid ve arzusunda bu tahassiir i.i hayretde timid ii visal ve ihtimal-i ittisal ile omrii gecer.

'A

Del' in iimmid-i beser §i.id derig omr-i 'aziz 1 Alelhusus 'ame-i halayik 'alem, ve tame-i ziimre-i bani-adem hiisn i.i cemalin 'ussaki ve zevk-i visalin miistakidir.

Beyit:

Kadi ve mi.ifti miiderris seyh ii sOfi ne ki val' Ehl-i hiisnun hep oliimlusi! kulu kurbamdir

Fasl-i sadis: Sifat-i 'I'ahtakal'a Beyanmdadir.

01 mecma'-l ziirefa-yt devran ve menba'« nudema-yi ehl-i irfan medar ve merkez-i sahib dilan, a'm mesire-i ma'kule ve makbule tahtii'lkal'a-i taht-i istanbul her kusesinde seyr-i 'acaib ve temasa-yi garaib eyler. Cem'-i kesir ve cemiyet-i hengame-gir kimi kisas-i tevarihin kissa-guzarlarmdan istima'» hikayet-i rengin ederek ~e§mlerin habe ve serlerin hak-i tiirabe verib ve kimi hikayat-i salifenin nakilan-i ahbarmdan gU§-l efsane-i sirin ederek kimi kasim-i galebesine kasem ederken bedi'cilr haber-i mezkuru ba'iyd gorub kissahan'e kasd edib ve kimi Iu'betbazlann 'aeib Iu'betlerin ve garib san'atlerin seyredip ucube-i 'acaibine valih i.i nigeran ve seyr-i garaibine reng i.i hayran kalur. Mahall-i miiferrah ve temasasr mucib-i tesrih hatr-i gamharan ve miistelzim-i tefrih zamir-i dilfikarandir.

Beyit:

Mi.iziyil-i gamduriir §irin hikayet Gomil eglencesidir lehv-i Iu'bet

Nesir: Ve her tarafda esrar-i irfandan enva'« 'acaibine valih i.i nigeran olmus Seyid Mahmud-i Hayrani gibi nice valih u hayran misir deligiinden Misr'r igne borusundan Hmdistani seyran edib hokka-i piruzegun-i gerdunda terkib-i anasirm keyfiyetine vaklf ve esrar-i ahvla-i cihana her vechile arif olur.

Beyit:

Komayan 'arif olan dilde gerdi Ki olur kilca gsrdin dagca derdi

1) Bu aziz omiir yaziklar olsun ki bu ummid tie gec;ti

51

Nesir: Deyu bir gam-i cihan-gi.izeran hurrem ve handan ve §adan-l ferhan olup pir-i sipihrin risine ve dihkan-i dehrin kesine gi.ilmekde ve gerd-i derd-i ruzigan hatir-i atrra gubar vermemek icin hal-i huban misa1 miski hablar ve leb-i dilber gibi miiferrah terkib1er kesb-i ferah ve def'-i tarh edib bu bey tin mazmunu ile 'amil olmakda.

Beyit:

Her gehi ki diltenk seved beng-i bihor

Ya yek-i dti kadeh-i bade-i gulreng-i bihor 1

Nesir : Deyu alemde ne kadar bengi vii berras ve bade-nus u ayyas val' ise 01 mecma' da miictemi' olup kimi bade-i al ile a1am-i eyyami al edip miil-i giilfamdan birkac kadeh yutmus ve kimi keyfiyet-i varakii'I hiilyadan kendin unutmus ve kimi bersinin garrisinden

hurusa gelip kissa-hanlar gibi orda bazar tutmus ve kiminin otu kiingurlediginden kam kurumus ve ihtilaf-i halinden ve istirab-i tab'i piir-melalinden bebr gibi ebrle cenge durmus ve evham-i hayali rnucib-i melal ,ve efkar-i faside-i bais-i infi'al edinip bang-i ziibabdan bi-huzur ve srklet sayesinden muteellim-i pur nefur olmuslar. Za'af-l halden vucudlan hayal ve end am-I bi-endamlari hilal ve be dr-i tal'atlan hilal olup iken ziba suret ve turfa kiyafet olmuslar, Kesret-i tenaviil-i afyon ve bersden vucudlan bers-i mahz olup ve yedikleri bersin rengi beserelerine urup reng-i ruyundan za'feran ezimlu ve za'af-i nahafetlerinden cism-i zerd-i nizarlarm mumya diiztimlii olmuslar. Za'af-l bi.inyeden kahb-i fersudelerinde candan bir ramak kahp ruy-i pejmi.irdeleri Ievn-i miirde srfat bi-ter ii revnak olrnus, bu mukaddime minvalince sebat-i zatlari ve baka-i hayatlari

01 gida-i zehr-aluda men vat ve merbut olup bir iki gun bu alemde ariyeti canla dirlliirler.

Ve canlarm ceblerine koyub yanlarmda gotiirurler. Ve keyfi-

yetlerin tazeledikce taze can bulup musahede kilurlar,

Naznn :

Nahafetten vucudu tare donmiis Kurumus bir kadid-i gare donmus

1) Gonlun daraldigi zaman afyon i!; Yahud bir iki kadeh gtilrenkli bade ig

2) Bu kemikleri kim diriltir onlar gtirtiytib dagilrmslardi. (36. sure 78. ayet)

52

Teninde katrece kandan eser yok Sanasm miirdedir candan eser yok Goziiniin iC;i ve benzi sararmis <;i.iri.imi.i§ disleri kimi kararrms AC;lk agzi gozi.i bakar uyuklar

Aceb bu ki uyuklarken sayiklar

Srfat-i Lubet-bazan-i 'I'ahtti'I kal'a:

Ve zehr-i marmi tiryak deyu satmaga dihhak gibi iki dusuna mar alnus nice yalanci yilanci ile hadise-gfiy ve mar-her ve nushafurus hezar mi.ineccim-i kezzab elinde isturlab ve dilinde 1&£ ii gi.izai sevabit ii seyyaratm seyrinde manend-i Biizurcimhur ve kevakib-i enzar nuhus u mesudunda danende-i ahval-i sipihr gecib ahkam-i ihtiyarat takvimde nucumun seyr-u burucunda iz'an-i fasidesiyle ne hadis, hadisolacagm biliir. Ve rasad-i hikmetten mugayyibat-i mela-i a1aY1 korsan bir bir gortir.

Beyit:

Nesne bilse miineccim-i remmal Herbiri ihrac ederdi yerden mal

Nesir: Ve carh-i lubet-baz ve §a'bze-saz gibi ciist ii c;abi.ik-dest nice tas-baz ve hokkaperdaz hokka-i sipihr-berinde mihre-i zemini nih an ve tas-i carh-i berini zir-damen-i ciibbesinde pinhan etmek dilerler,

Beyit:

Bunca oyun ki oynadi carhm mus'abezi Bir gordugumi bir dahi gostermedi sana

Nesir : Kase-bazlari kase-i sipihri ve tabak-i mah-i mihri 'ussakm C;Ub-1 dud-i ahr ve engust-dehan-i siyahi gibi benamnda gerdan ve ser-i engustiinde ser-gerdan eder1er ve yer yer ta'limhanler dag-: sines in sine-i a§lk1ey'in nisan kihb ve merd-i riza gibi tir-i kazaya gogi.is geri.ib kesret-i keman i.i tirle fe1ekde biirc-i kavse nazir ve menzil-i til' olmuslar.

Beyit :

Tir-i mujgan-i havasiyla keman ebrularm Sinem ok meydani yahud sahn-i ta'limhanedir

53

Srfat-i Etime-l Tahtii'l Kal'a

Mekam-i merkumun her kusesinde mata'im-i me'kulat ve cevaris-i halviyatdan enva' maide amade olub esnaf-i na'im ile nazir matbah-i Keykavus ve ecnas-i lu'bet-i lehevle hasret miiluk sahib-i namusdur, Bir canibinde seker-furuslar furuht-i sehd-u sekker ve bir tarafmda kannadlar feryad-i kand-i miikerrer edib kand-i nebat-i gunagun ile zinehdan-r hub an misalinde si.ikkeri elmalar ve zekkan-t mahbuban minvalinde si.ikkeri ayvalar ve sekker-i mukerrerden kahb-i fil ve feresler kebk ii kergeslerle tablalarm mi.izeyyen ve

pis-i hanlarm mi.itezeyyen kilmislardir.

masadakmca envamdan nazik ii ter gidalar .i j> 0.4;U \..1.'" 2 minvahnee nefis helvalar ve si.ikkeri borekler ve revgani corekler cerb-i cevirmeler ve garra kavurmalar Elhak mitre miiktezasmca ve

3 miistedasmca kelam-i rast gibi hos meze

tursular ve suhan-i diiriist gibi nafi' eksiler Beyit:

\

Dolub her kuse nu'ema'<i nefise Cevaris-i dane vi.i zerda herise

Nesir : Bers ii sebkin meraret ve yubusetin defi' etmek icin sehd ii sekkerden sirin serbetler muz'afer ve rengin diirlu ni'metler gorenlerin istihasmdan agzl sulanur ve dagdaga-yi cev' ve galebe-i nefisten her ac; ve muhtacm safrasi buianur.

Beyit:

Tesnegan danend kadr-i ab-ra 4 Kez'ats-i darend suz u tab-ra

Ve dahi diinyanm ne kadar hayran i..i sekran nuhusend ii harifi ve sahidbaz-i zarifi varsa anda cem' olup kimi deheninden haver gibi dehendeler arz-i zer edib bir sim-berin saydi sevdasmda, kimi felekzede nefis esiri mugallimlerin damen alude gerizlerle muamelesi ve mubayasi temasasmda :

1) Nefsin hoslandigi gi:iziin zevk aldigr seydir.

2) Temiz gida miiminlere helvadrr.

3) Olgun seyler deva ve §ifadJ.r.

4) Suyun kadrini susarms olanlar bilir, ciinkti onlar susuzluktan yamp tutusmaktadirlar,

54

Beyit :

Firavan a§lk u ma'suk bisyar 1 Meta'« vasl bihad sad haridar

Sifat-r Derya-yi Diirerbar ve Bahreyn-i Gevher-Nisar:

01 sehr-i pur sohret ve bu saray-i zi-'azemet ile yedi deryaya ve rubu' meskuna karsu g6giis geriib bahr u karde kendiiye Ienger veriib pay-i bahr hempasiyle deryaya duhul ettikde 01 bahr-i bigiran ve 'amik bunca enhar-l sakiye ile sakma gelmemis v·e 01 bahri bunca nehr ile esk-i a§lk gibi kirpigine asmayub katre kadar 'aynma almarms.

Nazun :

Besi ser cesmesi bahrm muhiti Uzatmis paY1l11 'ummanedek ta Sa'adet e§igine bas koyaldan Siirer yiiz ayagma yedi derya Eger olmasa iki yaka assi Levin giyer mai-i mevc-i harra

Nesir: Bir bahr-i Jed ve derya-yi sigerfdir ki ne gavvas-l 'akl-i 'amikin sebbar-i fikri 'gavr u ka'rma irisiir ve ne sebbah-l muhit-i fikret §enaverlikle sahiline yetisur. Dernbedem sine-i ehl-i kine gibi cu§ u hurus edib nice kibtigam bahr-i kahra gark ve nice 'aduvv-i 'anidi al-i fir'avn gibi nehr-i Nil-i 'ikaba mustagrak etmistil'. Bir mecma'i miyah-u mahi ve mahileri namutenahidir, Hemise derunu ehl-i safa gibi safa vii safvetde olup ne hatir-i paki gubar-i ruzgardan bir an mu'ber ve ne mesreb-i zamir-i tabnaki gerd-i havadisden miikedder olur.

Beyit :

Sine-i derya neseved (Pur gubar) 2 Gerce ki baran-l sevedes seng-sar

Nesir: Dem olur manend-i mir'at-i cin ve ayine-i safi derun rusen ayin pak ii kiisade ve sMa vii sa de ve self olub gayet-i safvetinden ve nihayet-i letafetinden ka'rmda beyze-i mahi kemahi bir bir goruniir, ve dane-i rik Iu'lu misali derununda 'ad olunsa olunur. Amma sehrin §01 maliku'lbahr gibi giysudar ve beyaz gerden safvetde se-

1) Asik ve ma'suk sayisiz (pek cok) , Vaslm meta'i hudutsuz yiizlerce alicisi vardrr.

2) Yagmur ne kadar tas «toprak» getirse deniz «tozlanmaz» tozla dolmaz

55

def-i smun ten ve letafetde lu'Iu-) 'aden gibi musaffa beden diirr-i giranmayeleri sevkinden vaktiha hava galebe edib bir a§lk-1 §uride vii sur-baht gibi kar'r-i dilden hurus eyler.

'A.

Pur tanin jolur felekler tasi gum gum giimlese

Nesir: Ve halet gelur ki usterhiyun ve eshab-i ciinun gibi agZl kopiirur. Ve silsile-i ciinban-r saba am bu haletde gorub zebcire urur.

Beyit:

Her §ilre tab'm olma zebaniyle telhkam Deryadil 01 ki vermeye 'alem sana keder

Nesir: Her tarafr hezar zevrak-i hilal revnak ile luce-i gerduna hemser ve bahr-r sipihr nilgfme beraber olup nice fiilk felk-i peyker ve sefine ve kamer lenger ki badbam sehab rismam sahab goliigii aiitab her biri bir murg-i simin-bal anber nesim u simal olub rUY-I deryada tayran ve yahud taht-i Siileyman'dirki bad ile alemi seyran eder. ~ol sefayindir ki cemi' sefine-i derya-guzar bad- reftar ve merakib-i bi-pay ve bahr-i peymaydir ki ruy-i deryadan anmla 'ubur ve sahn-i madan anmla miirur edib diinyanm mizfil ii nimeti ve zehayiri bi-nihayetle 01 ma'ber-i 'abre duhul ve hulul eyler.

Beyit:

Ferhunde-ter ez sefine-i Nuh 1 Aram-l dil 11 sekine-i ruh

Nesir: Hassa ki ma'ber-i istanbul bir ma'ber-i 'abr ve guzergah-i benderdir ki kenari sanadil ve sefayin mehazen ve hazain ile piir olub, 01 iki bahr ile 01 sehre nehr-i revan ve seyl-i firavan gibi ale'ddevam zahire-i kesire akar ve her tara fda neva vii ni'mete kim bakar, ve her suk u mahalat mata'im ve me'kulat ile memlu ve meshun ve her kiise-i ptir-tuse besan-l besat-i besatin gibi esmar-i guna-gun ednasi nar u narenc ve limon ve bilciimle havayic-i ins an her kusesin-

de firavan 11 erzan olub kafe-i ins ii can .)~..i.C; l~) .v\ -s\~ 2 mefhumun iyma ve is'ar eder.

1) G5nliin huzuru ve ruhun sukuneti Sefine-i Nuhdan daha mtibarektir «huzur vericidir»

2) 0 halde rabbmizm hangi nimetlerini inkar edersiniz. 55. surenin 13 ve (baska ayetlerinde de gecer):

56

Beyit :

<?er~i nufus-i kesreti had den ziyadedir Adem velik kande ise andadir kadem

Sifat-r Tophane :

Ve 01 kuse-i ziyba ve bu caygah-i cermet hava ki canib-i Tophanedir, Ve mesire-i rindanedir. Ve her tarafmda goz erdik~: t~!erriic-i ~erya ::e seyr-i kuh u sahra icin havalisi meksuf-i hi-hail ve leb-i deryada ciimle mesayirdon seyr u siiluke kabildir. Ve Tophanesi hod fil'mesel kiize-i ahenger ve a§iyan-l semenderdir. Veyahud hane-i matemyan-i ehl-i firakdir ki serrar-i nar-i ah dan kap-kara yanrnis veyahud garnhane-i ussak-i pur ihtirakdIr ki duhan-i siyah He boyanrms ici ve disi darb-zen ii safsiken ile tob-i kal'a kub ki eger biri kale-i kaf'a ve kuh-i pur siikuh-i felek messafa dokunsa 01 kuh, harman-i kiyah gibi dagrtib hake beraber ve ziyr 11 zeyr ve zir u zeber eyler.

Beyit :

Darbma takat getiirmez olsa kuh-i ahenin Dag olursa kal'a-i diisman yerinden dagrtir

Ve her Tob-i kal'a kub-i pur a§ub kad u kametdo gilya ki meyl ii n:enar ve gacgurub agzmdan odlar sacmakda ejder-i (atesbardir) intisardir. RUZ-l vegada ve hin-i heyecanda herbiri bir dilaver-i ahendil ve ruyin-ten ve bir lahzada bin cemiyet-i a'daYI perisan ve bi-narn-i nisan eyler, bir atimda delir-i kavi kalb ve saf-sikendir.

Darb-zenler kilptrangudur tiifek atrlrnis ok ToplarIa lesker-i a'dayi istikbal (eder)

Nesir: Arsa-r meydan yevme'l takiu'l-cihandir bank-i biilend-i he vlnakden ziihreler cak ve sayha-i sur-i Israfil gu§ etmis gibi 01 sayha ve sadadan hayl-i a'da vii 'aduvvan helak olub avaze-i ra'd ii ~ida ve asuman sadasi basit-i hake zelzele ve kiinbed-i eflake velve1e dU§11riir. Ve kablelkiyam numune-i nagme-i surla yevme'l-nesur hale tin gosterir.

Srfat-i Belde-i Galata:

Ve bu sehr-i aIa vii valaya mukabil bir sehr-i pur timsal ve temasil ki isrethane-i dunya ve ismi elsine-i enasda Kalata'dir. Mey ii mahbubda bi-bedel ve mahall-i 'ays u 'isretde darb-i meseldir. Her

57

kusesi Freng'in but-i meh-ruleriyla matla'<i mihr gibi rusen i.i vazin ve her kusesi bin mulk u Frengistandan bihter ii racihdir.

Beyit :

Sanemlerle ici pur suret olmus Frengin butleriyle ziynet olmus

Nazrm :

Miiyesser ola nu saki bana bu dar-t diinyada iC;ib mest ii harab.jolub yatub kalmak Kalatada Kisyi din den imandan cikarrr mey Miiselmanlar Kul oglu hanikahlarla Frenk oglu Kilisada

Nesir : Bu sehr-i dilara ve dilaviz sata-bahs-i safaengizdir ki 'aysi rniidam ve 'isreti 'aled'devam ve bezm-i mey andan gayn yerde haramdrr, Ekser halki iimmet-i 'lsa ve millet-i Mesiha olmagm Cem gibi ellerinden cam dusmez miidam ayaklan elde olmagla baslarma enduh u til' iismez. Bad-peyma ve bade-nuslar ve mey-perestler ve may-furuslardir. Pur gam-l eyyam ekser evkatda sarhoslar ve bedhuslardrr,

Beyit :

Ne ez zamane cefa vii ne ez sipihr-i melal * Umid hasil ii cam-i murad malamal

Nesir: Bu veeh ile bir i§retgah-l dilkes ve bezmgah-i safa-bahs 01- magin sehr-i Istanbul'un zevvak u ehl-i mezaki her tarafinda suret-i §arabdan mest u harab layu 'akl ii kanzil ve alude-i ab u kil . geriban-~ak ve perisan destar nice mii'min miidam bed-nam ruzugar bu ebyati dilde tekrar eyler;

Beyit:

Nice bir ~ehl'emizi zerd ede ey saki, melal Bize mey sun icelim taki ola benzimiz a1 Gam gubarrru silib saykal-l cam-i mey ile Edelim tab'-1 musaffayrine ayine misal

Rindi men' etme haramdir deyu nasih meyden Elde fetvasi bu ki §el"-i mesih etdi helal

Bu beyitle miiterennim ve bu siirle mi.itekellim ki;

*) Siileymaniye niishasi.

58

Beyit :

f]arab-l nab dedikleri nedir nenin emidir I~ib icib kisi mest U melamet olmayicak

Ve alernin ne kadar rind ii kallasi ve bade-nus u 'ayyasi val' ise 'ala ragm-i ruzgar ve def'-i gam ii melal ve refi'-i keslan u kelal etrnek icin alam-i eyyama bade-i aliyla al edib 01 bade-i behcet-efruz ve germiyet-i saz ii sozle hum-i mey gibi ~u§a ve na'me-i ney ile surahi ves hurusa gelub sada-yi saz u sozu ve avaze-i piir-suzu bir makama irgiiriirler ki saz 'isret guzarlarmin enin u ahengini cenk zohre-i zehrabi zile almaz. Ve celal ii cel dayireleri daire-i mihr i.i mahi pula saymaz. Bu uslub-u usul ile makam ehl-i makamata vasrl olmus ve Isafhan u irakin kanun-i sohbet bilur. Ve her ne kildan calsan yar u yarde oJur. Cesm-i habab cam-i mey gibi nice ays i.i isret gormus ve bezmgah-i devranda nice nice safa-i sagarm siirmiis nekadar sazende ve nevazende varsa 01 makam-i isret abad; makam-i Ussakleyin karargah edinmislerdir.

Beyit :

Lesker-i gamdan ne perva sakiya rindan icin Cun Kalata gibi yokdur onlara muhkern hisar

Ve 01 bika' -1 'isret medrain gurefat-l eyvanlari bure-t key van dan berter i.i biilend bamhaneleri ve turra-i kasaneleri sakf-i semaya peyveste ve peyvend ve i'iJa ve erciimend tak-i bertak ve revak bel'

revak .,)1 .. )1 , .• I J:A ,-.' ....... '

-' ~ _A!>- <~ \...",:;.11

Beyit :

Koma meylin rind isen cam-i musaffadan yana Arif isen gotur ayagi Kalata'dan yana

Sifat-i Kagldhane :

01 feza-yi hos heva ve saha keh-i canfeza ki tam am sehr-i Stanbul'a teferrucgah-i bi-bahane beyaz safha-i cihanda canib-i Kag1dhanedir gtil-rularla gulgest ve seyr-i kuh u dest icin mesire-i rindane ve seyr-i siiluke nazikanedir, Bir miirg-zar-i huld-asardir ki her kusesinde hezar murgzar zar olub gonce ve gul def i.i deblekle ahenge seragaz edib ~emen hublari ve bezm-i giil mahbublariyla giil sohbetin ve sahn-i cemen 'isretin eder.

1) Memleketler icinde onun gibisi yaratilmadi.

59

Beyit:

Guller ile ettiler bezm-i cemende enciimen Cam-i gul susen surahi bulbul anda nay-zen

Nesir : Cabeca ab-i revanbahslar her tarafdan firavan-i revan olub ornr-i guzeran ve surur-i ezman u devran gibi ale't-ta'kibii'ttevali gecub gecub gitmekde ve hayat-i bi-sebatm seyr-i serifi'l-harekatin leb-i cuybare ve kenar-i enhare varanlara arz etmekte.

Beyit:

Bir leb-i CUY-l nisin ve guzaI'-1 omr-i bin Ki in isaret zi-cihan-i guzeran-i nar abes

Ve turra-i mutarra-yi sunbiilunden dimag-i 'alern mu'attar ve miskakin revayih-i fevayih-i reyahin ve ezhardan mesam-i zamane ve zemin anberin olub enciimen-i cemene lalenin cam-i giilfamm ve susenin siirahi-i siirur encamm seng-i sagar-i simin ve zerrin kadehlerin kase-i zerin-beriyle bezm-i cemeni areste edib meclis-i cemen 'ayyaslari ve bezm-i giil bade-nu§lan 'ays ti 'isret eder.

Beyit:

Cam elde dil kiisade ve came deride gul Cam almayin eline 0 demde der-yed-i giil

Elhasil 01 saht-i Sa11l1-1 sebzezarm 'arsa-i sebz-zar-i mina-renk sahn-i sebz gibi dilcu olub bir sebzezar-i gulsen nisan ve numune-i riyaz-i ridvandir ki miinteha sevileri sidre misal ve bala ve biilend devhalari tuba nihal ve cuy u dilculari selsebil-i selsal

Beyit :

Serv sercemesin ab-i hayatm Kara etmis kevnin ab-i Hayatm

Ve havali-yi aliyesi felek rif'at daglar ve cevanibi cennet cenat baglardir,

Beyit :

Fezasi canfeza ve rna si meskub Suyu suret-niima ayine uslub Zemin-i sebze-zari nat'<i dilkes Reyahin-i miilevvenle miinakkas Amn eksik degil her dem bahari Sernen-bularla piirdur sebze-zari

60

Nesir: Bu vech ile teferrucgah-i dilkes ve temasagah-i ferah-bahs oldugu ecelden ~ehr-i Stanbul'un maddesi ve neri, a'ni avrati ve eri ve zen ve sevheri zevraklarla zevk ederek anda giderler a'ni. Muhbe-i kist bahtlar ve gidi erler bir alay gazzal ve gazaleler olub 01 hita-i Hita misali Huten ahulari min valin de yayihb 01 desti kest eder. Labiid 0 zeyl-i kuhsarin siinbiil ve lalesin derrnege cok gazal ve gazale user, Ve 01 desti kest ederken kiminin miihresi kiminin nafesi diiser.

Beyit:

Gezdiren subesu gazalesini Dense halk icre ta'n mi ahuya

Evsaf-i carrib-i Hazret-i Eyyiibii'I Ensar] Aleyh-i Rahmet'el Bari Ve bu sehr-i garraya karib Kasaba-i eb-i Eyyub nam bir belde-i tayyibe-i anber tayyib ve buk'a-i miibareke-i bi-asib arazi-i burn-t Rumda arz-i mukadese ve etyibe-i akdesedir.

Hazret-i Sultan-i Enbiya'nm Aleyhii'efdalii's Salavat eshab-i kibarmdan ve a'van ii ensarmdandir. Vakt-i dem i,i nedem de hemdem ii hevadaresi seferde ve hazerde yar-i kafadari Raviyan-i rivayet §oyle rivayet ve bu tarikle hikayet eder ki Tarih-i Hicretin elli ikinci senesinde Ahd-i hilafet-i Muaviyede oniki bin ciind ii ceys Arab birle 01 kidu'hetii'I ehl-i Tevhid 01 arada gelib sehid olmus ve 01 meydan-i gazanm Serdar ii serbazi a'ni Muhammed Han-i Gazi am hak ti huna miistagrak gorub 01 arada buldu amma baz: ray! aydur, zahmet-i zahirden oldu derler. Vallahi.i'alem eime-i tevarih hUSUS-l sahadetinde ihtilaf etmislerdir. Ve kiss a dahi beynel'enam minel'havas vel 'avam meshur ve mezkurdur,

01 Rahmeti- Rab-l Enam Aleyh-i efdalii's-salavat'Ii vesellem. Bir gun esna-yi va'zda camir-i Ayasofya'da iki rek'at faziletin beyan ettikde hemandem 01 hazret 01 sevabin faziletine vusul bulmak icin tir-i tiz rev misal-i kavs-i himmetden sehm-i can atub maksad-i aksa olan menzile gelib yetisdiler 01 zamanm 'ibad ti zuhhadi gibi tebdil-i suret ve tagyir-i heyet edib makam-i ma'hudun zevayasmdan bir kusede muhtefi ve miinzevi olub mekan-i mezkfira a'ni Ayasofyaya girdiler. 01 zaman kiiffarin cemiyet-i 'uzmasi val' idi. Rahib-i bi-mevahib minber-i v'aza <;lkdlkda Rahibin lisan-i bitevfikine kelalet gelib nutku tutuldu, tekelliime takati olmayib muhkem lal oldu. Rahibler bu hususu isti'cab ii istigrab edib dedi ki: Miyarnmzda bir

61

Muhammedi vardir, bulun deyu emretti. 01 kadar tecessus ii tefahhus ettiler bulunmadi, Ve ne guna kimesnediir bilinmedi. Ahir din-i Muhammade and verdi, gercek Muhammedi ise kendiin asikar etsiin dedikde 01 dahi hemen kendiiyi izhar ettikde zenbur asele user gibi 01 hazretin basma ustiiler. Ahir rahibler anda cern' olub bahs-i dine diisdiiler dort pare kitabm ve yiizondort pare suhufun fehvasryla delail-i kati'a ve berahin-i sati'a birle bunlari muhkem ti miilzern kildukda 01 cem'i kiiffare ve keffar-i Hakk'a kail ve din-i Muhammede rnail olmaYlbolklduheW.l-Esa.d-lSa.idiol arada urub §ehid etdiler. Hernandem ser-i sa'adet barm eline alub raksan-i zenan ve pay-i .guyan vanb mekan-i merkadinde diisdii. Bir bu rivayet eder Eshab-i Keramet meabdan bu gune keramet ve bunun gibi velayet zahir olsa garib ii ba'id degildir, Keramet-kanlandir. Kavm-i

eshab 01 zamanda eshab-i rrdvan-i intisab

..:_,\~ ..... \ .. ,J,,- ~\.)I.,:,) 1

_. \ -. J

mucib-i derecat olan a'mal-i mebrureye birbirinden musari'at ii miisabakat eder ve karib ii baid demeyib dur u diraz mesafelere giderler idi. Ve hazret-i Hakkm rrzasm taleb ederler idi. Nitekem simdi bir pul icin canib-i Hacca ve SUY-l hamce giderler,

Nazrm :

Bulara sen hemam zerden haber vel' Der-amed ahz olur yerden haber ver Bu halkm serteser zerdir muradi

Zer olmusdur bularm agzl tadi

Bular uhra-yi diinyaya satubdur Bular uhrayi ardma atubdur

Der Beyan-i YiHten Mezar an Hazret:

01 zamanki 01 meydan-i gazanm serdar u serbazi ve feza-yi cihadm b8.Z-1 biilend- pervazi fatih-i kal'a-i sehr-i Istanbul, a'ni Mu-

hammed Han gazl 'y.. ..:IiI ~IJ., 2 bu miilkii kef-i kiiffardan ihrac edib teshir ve temlik cekdi. Mesayih-i mukasifinden 01 nur-i beyaz mas-

rik-r din-i giizin a'ni, Hazret-i Aksernseddin

1) Allah onlarin cumlesinden raz; oisun.

2) Allah rahmet eylesin (ulular i~in kullamlan bir ta'hirdir).

3) Aziz sirrirn Allah takdis etsin (Veliler ieln hiirmet Wide etmek iizere kullamhr).

62

de-i durbin-i mukusefe birle 01 gencine-i velayeti 01 makam-i ma'hudda beden-i dem aludesin ag§te-i hak hun-t l'alnab gibi kane gark ve lale-i la'lin came gibi huna mustagrak gorub Hazret-i Mehmed Han'a haber verdi. 01 dahi 01 vali-yi velayetin ab-i ruyuna ve sers;e§me-i kerametin yiizu suyuna su gibi genc-i firavan hazain-i bi giran hare edib himmet-i mesih esasiyla 01 makami ihya kildi, Ve civar-i cihat-i erba'asm medrese ve cami' ma'abid ve savami' ile miizeyyen ve ma'mur bir caygah-i meshur kildi. Mahall-i merkadin mu'ayyen ve cay-i meshedini miibeyyin kildi.

Limiiellifihi :

01 eshab-i kibarin iftihari Giizin-i enbiyanm belli yarr Tutarlar kabe gibi bargahm Kabarlar siirme gibi hak-i rahm

Cihan sultanlarmm kiblegahi Zuhal kandilinin dud-i siyahi

Nesir: Lacerem her vilayetde velayeti zahir oldugu ecelden siidde-i sidrenisam busegah-i selatin-i i'zam ve hacetgah-i kafe-i enamdir, 'I'iirbe-i kimya turabmda felek-i istibah sikke-i mah u hursid belik bercis ii nahid c;erag-l kamer furuguna dikilmis iki sikke-i zer ve kiinbed-i firuz-gun-i gerdun kanadil-i kevakib-i sevakib ile bir dahme-i pur 'iberdir.

Beyit:

Hariminde kalur kandil-i mahi Ki isler Kabe-asa sah-rahi

Nesir: Ve bir asitan-i harem-i ahremet ve sudde-i 'azim-'izzettir ki, 'arafat duasmda makam-i rnihnu ve menzil-i miizdelife gibi gunde bin kebs-i Halil kurban ve her tarafdan bab-i keramet-meabma sidk u niyet ve safa-yi taviyyet birle idrar u ihsanlar ve nezr ii kurbanIar frravan-r revan olub akar ve her canibde nezur ii sadakata kim bakar zira ki 'amme-i enama hacetgah ve def'i beliyyat icin halk-i cihana melce-i penahdir.

Beyit:

Askma kurban olur bir gunde bin kes-i Halil 'Izzetiyle cun bugun beyt-i haram-hiirmettir 01

63

Ve §01 kimesneler ki islerinde su'ub u eskal ve gonullerde gerd ii melal olub hayran u sergerdan olanlar )~I ... t.1 tJ- ~l; J,Y''i1j (;j. 1.)1 1

fehvasmca ruh-i pur fiituhundan deryuze-i himmet ve istimdad u isti'anet ederler.

Beyt-i Limiiellifihi:

Bu yalanci zen-i diinyaya talak vermisdir Gercek erdir hu dedik himmeti hazir olsun

D~r Beyan-i Fezail-i in Hazret :

Ve 01 hazretin fezail-i zatiyye ve mehasin-i sifatiyesin beyan edenlerden zaman-i sabikda bir cami'<i mecami'u'l-hayrata imam olan fahrii'I eimetii'l-' Nam ve zahru'l elmetii'l-sjlam Arab imam

2 eimetii'l-muhaddisin ve muktedaii'l-va'izin ve'l-nasihin

bir ulu kimesne idi. Anlardan mervi ve menkul olan ehadisi icmalen menakib-i me'asiri ile bir risale edib seyhu'l-Islam mufti'iil enam Kemal Pasa zade'ye imza etdiriib bu buk'a-i miibarekede vakfetmislerdir. Ciimle fezailinden biri a'yan-i ensardan ve sadat-i sehabeden kavm-i ens arm ulernasmdan ve ulemamn fukehasmdandrr, Bu fezail ile ahdinin ~eyhi.i.'l Islami ve zamanmm imarn-i humami, a'ni miifti-I mehdi seyyidi. Ve dahi 01 zaman ki Hazret-i Resul hatmii'l Resu1 Mekke-i Miikerrerne'den Medine-i Mimevvere'ye 'azm ii hicret ve kasd-i miifarakat buyurdular 'iz u sa'adet bide muvasalat miiyesser oldukda, nakanm zernammdan yediib bunlarm bab-i nusretmeablaTIna goturduler. Ve Resul-i resalet penah bir nice hafta vu mah anda oturdular. Vaktaki Hazret-i Resul'Ullah bir nice eyyam u mah anda kaldilar ve sa'adethanelerine mihman oldular. 01 Hazretin nazar-i yaftesi olup du'a-i berakat intimalarm aldilar. 01 du'anm ve himmetin asandlr. Devlet-i darin ve sa'adet-i kevnin bu1dular. Anm icin e'izz u esref oldular.

Beyit:

Oldur 01 ki ana mihman oldu Sultan-i du-kevn Devlet-i darine erdi §ah-i bahr u ber gibi

1) I§lerinizde sasirdrgmiz zaman bi.iyi.iklerin mezarlarmdan (Vefat

etrnis errnislerden) yardim isteyiniz.

2) Allah rahmet eylesin.

64

Nesir: Hatta bu derke 01 taraf a'ni Kasaba-i Ebi-Eyyub ber seref 01 Hazretin §ohret-i serefi bide gayetde meshur ve miiserref olub Cenab-i Cennet'in bir kusesi olmusdur, Bir mertebede makam-i dilkes ve teferrilcgah-r ferahbahs olmusdur ki bi-ihtiyar halkm oltisu dirisine yiiklenib anda giderler. Ve zecr-i durla firar edenler, anda karar ederler.

Beyit :

Arkasi iizre yatuben evvel eyledi huzur Binmis gider bu halkm olUsu dirisine

Hazret-i hakk-i Cel u 'Ala kurbanhanesinde zec olunan kurbanlarmm muyu adedince a'ni tuyii hesabmca viifur-i rahmetinden gufran u ridvanm ruh-i pakine ve revan-i tabnakine vasil ve mutevasil kihb.

Beyit:

Ruhunu garka-i gufran ede Hak Rahmeti hanma mihman ede Hak

Medhal-i ~ehr-i Mezbur a'ni Belde-i Mezkfir u Me§hur :

Egerei bu sehr-i sultanii'l biladin basrt-i hakde ve taht-i eflakde misli ve nazir ve 'adili yoktur. Lakin erbabi fakr u fena ve eshab-i zevk u safa katmda mesayib ti bela ve mihen u cefasi dahi gokdur. Evvela bunda temekkiin ve tavattun edenler muhabbet-i diinya ile lezzet-i fakr u fena kabilinden dur ve kesret-i havayicle her zaman bihuzur olub ehl u ayali §ohret ve ziynet icin cenk ve gavga eder. Bu ecelden huzur-i kalbin ve surur-i rahatin diinya gami yagma eder. Bu sebebden hil u hilrmet-i itibarm veray-i zahre atub bu helal bu haram demez. Harami bulmazsa yemez ve bilciimle ~ehr-i hub ve belde-i mergub amma bir 'ayb ile ma'yub harc-i lazrmma akceler yetmez ve masarif-i binihayesine degme kisinin kesb i.i karl vef'a etmez. Meger ki kimyager veyahud ilm-i kirtasiyye biliib akceyi kagiddan keser ola. Esb ii esteri olan hod gulunu ve torbasmi yer, bu bebr- ahuT-l ahenin ancak bunda turamdir.

Beyit:

Bu sehrin dirligi derya ilendir Bunun harcma kum kayir yetismez

65

Seyyima ki bu sehr-i feridii'l dehr a'yan ve ekabiri ve sohretu mefahiri t;ok yerdir. 'Orf u izaretde ve sohret-i beda'tde fukara a'niyay a ve zu'efa tuvanaya tesbih ii taklid lazirn gelur. Ma'lumdur ki piyade her nekadar ciist u c;;abuk olsa farislerle hem-'inan olamaz, tuti-i fasihii'Llisan ne kadar melihii'Ibeyan olsa, fiiseha-yi devran iIe hern-zeban olamaz. Fi'l mesel 'asfur 'ankaya ve turgayi tuye oygenmek lazim gelur, Bu ise aksam-i muhallattan ve batil hayalatdandir. Edani e'aliye ve erazil ehaliye taklid etmek cehl-i sarih ve fikr-i gayr-i sahihdir.

Beyit:

Zehi tasavvur-l batil zehi hayal-i muahl Rasti biImek gerektir her kisi endazesin

Nesir: Zamanemizdehod endazesin bilmezler ve kelime gore kiisiinmez bi nihayet vii mala gayedir. Odaya odun icin kapuyu yakarlar ve endam-i bi-endamm halka begendirmek icin endazeden C;;lkarlar. Alelhusus anlar ki ked-i yemin ve arak-i cebin ile dirilmededir. Dahl-i deryuzesi harc-i riiz-merresine yetmez. Ve 'aide-i kesb u kan tertib-i nan ii teresine yetmez, yani kifafma kifayet etmez. Labiid kesert-i hare ve killet-i duhulden cender-i hayretde engiiri sofu gibi muhkem sikilur, Ve esas dar-t mikneti harabe miiteveccih 01- mus hane gibi cayir cayir yakilur, Kesret-i killet ve killet-i istita'atten dest-i vus'ati teng ve pay-i mai'seti seng-i fakadan leng olup bu sehr-i VaSI' bunca vus'atle basma teng ve bikeyfiyet ii beng ii devvale vii deng olur.

Bu kadar kasr-i zer-niivist ile bir nazar-i behist gozlerine duzzah-i zist gorunur, Ve bu sehr-i piir §ohreti mahall-i medh iken kadh edib soger. Ve kendi kariyesinin kesin ve yogurdun yanmda yaranma vafir vafir oger.

Beyit:

Gerek agla gerekse giil cihan farigdir ey bulbul Kimine nar olur giilsen kimine gulsitan ate§

Beyit:

Rusitai'den biri gormu§ meger Istanbul'u Hos makam ila selam olsun demis Kestelciige

Nesir: Egerc;;i sehr-i istanbul blr serh-i makbuldur. Ekalirn-i saba'da mu'adil ve miimasili yokdur. Amma degme bir ademin itce itiban

66

yokdur. Zira halkmm gozii ekabir ii e'aliyi ogrer:mi~~ir. Degme bir kimesne gozlerine koy kethiidasmca gelmez ve klrplgine salmaz.

Beyit:

Gerek agla gerekse gul cihan farigdir ey biilbiil Kimine nar olur gulsen kimine gUlsitan ate§

Kani 01 zamanlar ki her sedirde bir sebiik- ruh-i giran-kadr var idi. Miidam musahabetleri menakib-i mane vi ve .kelimat-i uhrevi idi. Ve her birinin himmeti biilend, kadri ala vii erciimend, erbab-i hacatdan ve eshab-i miihimmatdan biri asitanelerine varsa ve bir hacat icin niyaz edib yiizursa her hal hacetleri reva ve devam-i devletleri icin du'a olunurdu. Amma simdi gor ki lokma bir i§ goriilmez ve bir kisiye miift ii meccan nesne verilmez.

Limiiellifihi :

Bab-i rusvet gibi ulu dergah Hak kapisu gibi acuk hergah Gerce acik veli gani olana

Anda miiflislere ne kadr ii ne cah AC;;llur 01 kapu §U bir sahsa ki

Ola her dem isi ciiriim ve giinah

Ahval-i Zaman-l Sablk

Kani 01 zamanlar ki bir sedirde bir ehl-i kadir ve sebiik-ruh ve giran-kadir ve sahib sedir var idi. Her biri bir kerimii'l §an ve kerern-i nisan idi, Haliya emkine-i karimandir leyyimandan pesti ve pis ve haris ii hasis bir nice dun u deni himmet binan-i velini'met hasisler ve harisler ve pisler var ki yetim oglan gibi el eline bakarlar ve c;;eraglarm cerrar mumundan yakarlar. Miidam miisahebetleri celb ii diinya ve kelimatlari zeharif-i diinya ve mafiha hemdemleri ehremen var erazil ne ehali ti efazrl

Beyit :

Ulurlar sohbetinde mahrem-i has Giiresne yiiregi menzil yazam

Nesir: Miisahebet-i ehl-i irfandan tenafiir-i huruf gibi nefretleri ve cins ii cehele ile tenasub-i elfaz gibi miinasebetleri var. Ve bilciimle devran-i ahd-i edana ve erazil ii ehremen zamam oldu. Ebna-yi

67

ruzigar bir vechile bende-i dunya-yi gaddar ve 'abid dirhem ii dinar olmuslardrr. Hezaran meta-i dini ve fiiliis-i nime satarlar, Ve sad menafr-i uhrayi Vera-yi zahre atarlar. Ya Rab bu devr-i fitne zamamndan eleman. Alem sipihr-i siternkar gibi cevvar ii cebbar ve hilekar ve gad dar olmusdur, Ernanet ii sadakat miyanlarmda ma'dum ve mefkud olub, hiilf-va'de ve kezb u hiyanet zuhur u biruz etmisdir. Ve her nekadar fezail-i ham ide var ise miyanlarmdan gitmisdir. Ve 'arsa-i 'alern ser ii §ur ile tavliyet-i ebna-yi ademin her biri bir iblis-i ins olmusdur, Ve ihsan ii insaniyet aralarmdan gotiiriilmiisdiir. Bir mertebede diinya-perestler ve dun-pestlerdir ki bir der-i kem rmkdari her biri bin yerden dogerle ves Allahii'din-i sailehu

sucu islemisle gibi sogerler • )L:.'- i~)~ I Jc -' r~"'- Jc J rt:fo Jc. ,;i)lf;' 1 mefhumunca her birinin goniillerine ve goztine kiriseler misalinde miihiir urulmusdur. Hukuk-i sabika nedir bilmezler. Mekadir-i nassa nazar kilmazlar ve yemedikleri yere du'a kilmazlar. Devran-i ehali vii efazrl miirur edib zaman-i edani ve erazil oldu. Ve me-

nazil efazil-i erazil ile doldu. ~~ T J jI)J\ 4l-,~ 2 mazmununca zrvane-i devleti erazile degdi. Ve irtisa'-l tama'm meyveleri ekabir-i zamanm nihal-i kametin egdi.

Beyit:

Yikildi miilk-i alem irtisadan Ehl olanlar uzlet inziva icre



_ Feemma sunlar ki ehl-i diinyadan fasik u facir ve kazurat-i diinyaya kadrr ola her ne denlii batil u bed ayin ve zulm-i bidin ti 'aceb ile piir kibr ti kin ise yanlarmda ehl-i devlet ve sahib-i sa'adet elkabiyle mua'zzez ve miikerremdir.

Naznn :

Nice ilm ti nice takva birader Zaman halkma simdi zer gerek zer Zerin var ise ademsin kisisin Yogise Memin alcak isisin

1) Allah onlarm k.alblerine, kulaklarma miihiir vurrnustur, gozlerinin iistiinde de bir perde vardir. (2. sure, 7. ayet)

2) A§agl insanlarm varhkh, zengin olmalari diger insanlara felaket getirir.

68

Bukum kaldi kemulat-i maarif

Deni halindedir dana vii arif

Giinah oldu diriga fazl u irfan

Hiiner oldu diriga cehl-i tugyan Meta'-l ma'rifet ayaga du§dii

Ma'arif ekmegine cahil ii§dii

Ne defilii eylese kesb-i fazail Bulunmaz mertebe bir merd-i kamil Muradi herbirinin cem'-i emval Ma'arif yanlarmda hak-i pamal Hiiner ehli cihanda hor u muhtac Seraser bi-hunerler gark-t dibac Zamarndir bu giin samt ii siikutun Demidir uzleti kimc-i biiyutun

Seyyima bu halin meali esem-i vebale ba'is ve 'ikab u nekale miincer olub nicelerin ehl-i 'ayali zer ii zivere gark olmus bize de zer gerek deyu fi'il-i na-mesru'a suru' etmislerdir. Ne mahbub-i sim sine ola ki tilsim-i gencine-i visal zerle fetholunmaya, ne nazenin ola ki bezl-i malla harem-i vuslatma mahrem yol bulmaya kesb-i mal ve cem-i ernval icin zen ii ferzend u duht meta'i makduru furuht etmede ve tahsil-i sim icin darbane isletrnededir. Vel celb ii nefi' icin hicab-i hamiyeti ref'edib 01 saray-i 'ismet de ve sera perde-i gafletde perde nisin olan periler perdeden ~lkib gizik hrrid tavr-i zen kisve berideler gibi bazara diisub her biri bin kizla kiz iken kizhgm ucuz dii§iirub meta'-l mehrine mihir gibi kizgm miisteri ve kala-i vasl icin bir hiridar ister ki giil gibi ucunda zeri ola.

Beyit:

Firavan a§lk u ma'suk bisyar Meta'« vasl bi-had sad hiridar 1

Hasb-i haI-i in Haliya :

Bu fair-i hakir ve esir-i kesiru'l taksir bu sehir-i §ohretdare ve belde-i nami-i namdar ki u'cube-i 'arsa-i cihan ve nadire-i kevn i.i mekandir, Hezar iltiya' vii istiyak ile mesguf u mustak olub ab-: revan gibi yiiz sure ve bad-i vezan gibi diise dura dur u diraz mesafeler

1) A§lk ve ma'suk pek cok saYISIZ Vasl metal hududsuz yiiz ahcisi var

69

kat' edib geldim ki mecma'-l ehl-i kemal ve menba'-l eshab-r kil i.i kaldir. Ve kande ki bir ehl-i hiiner ve sahib giiher olsa kiymeti anda bilinirdi. Ve istihkak-i liyakatine gore menasibdan haline miinasib bir nesne ile ri'ayet olunurdu. Labiid bu defa da 01 haleti bulmadim, Ve ezman-i maziye semmesi miisahede kilmadim. Ya'ni evvel zaman bir zaman idi ki esraf-; kiramdan ve a'yan-i fehamdan bir sadirda sebiik-ruh giran-kadr ve ser-halka-i sahib sadr mekadir-i nassi biliir bir mardiim-ginas var idi ki huzur-i serifleri merci'-i efazrl ii esref olub sa'adethaneleri tekyegah-i ehl-i irfan ve makdurlari bezl-i erbab-i kesf ii beyan idi.

~u ki ash ehl-i keremdir

Kamal ehli katmda muhteremdir,

Biliir kamillerin kadrini kamil Efazll kadrini bilmez erazil

Girmez ele bin yilda bir insanm iyisi Bulur getirir devran yerine demesinler *

Tahsil-i zikr-i cemile sai'Ier ve tekmil nam-i nike da'iler idi. Hemise hemnisin 'ulema-i pak-itikada karin-i suleha-i rusen-nihad olub miisahabetleri menakib-i ma'nevi ve kelimat-i uhrevi birle ma'ani ve ma'arif idi. Ne tezyinat-l zeharif (idi) daima ahrar u 'abide ifade-i tel' ve ihsan-i vucud ve efaze-i bezl mevcud idi.

Limiiellifihi:

Gider bin ehl ge1mez bir yerine Bedel olmaz gelen binde birine

Ima'n-i nazar kildim gordum ki: 01 kavm-i sa'ide ve 01 giift ii sen'ide kiilliyen gitmis ve ilm ii ma'arifet aleme veda etmis.

Limiiellifihi :

Veda.' edib cihane ilm ii irfan Ma'arif defterin diirmusdii devran

Ve bilciimle menazil-i esraf haris ii hasis bir nice leim ve pis gelmis alem bir aleme dahi vanb dimag-r cihaniyanma ceh1 ii hirs ve hisset ii husunet ve galezzet miistevli olmus miisahebet-i efadildan tenaftir-i huruf gibi miihalefetleri ve 'avam-i erazil ile tenasiib-i elfaz gibi mtinasebetleri var. Fezail-i 'ulumdan ne 'amel

*) Sahife kenari.

70

kalmis ne de 'ilm-i ziihd ii takvadan isim kalrms, ne resim. Labiid devletii'l Efazrl afetii'I rical kissasi olmusdur.

Beyit:

Cim velayetde hakim ala serrar Kuseler ihtiyar eder ahyar

Nesir:

Aceb budur ki derunlari kise-i muflisan gibi nukud-irna'arif hali ve tehi iken ekser nasii'I nas rna' iltibas deyib bedenlerin niyab-i semin

ile tezyin ederler. Meger ki: v"'\l:..J\ ,::"A.) 0A ..1:.> 01\7J\ ~:..) 1 niiktesinden gafillerdir ve nasic ii diyba ve atlas ii kemha zeyver-i miiennesan ve ziynet-i muhannesan idigunden gafiller ve cahilerdir. Hasa ki 01 arayis-i zivere gark ve esbab-i sim ii

zere mustagrak olanlar .sAl )jj Jc. ':;1..1.» .:;1..1,. 2 mazmununca sim ii zerin istimali rical-i iimmete haram, idiigiin bilmezler gibi

• .» YIJ ... _~l~ r \::-,'_JI j .:)-\ J'~I,jA 3 hadisine nazar kilmazlar gibi Hazret-i Hakk'm hod cell ii ala ~c.JlJ'\ Jl '1 J ~>.., Ji ~k:.. 'Y.:ill.j\ 4

r(j; JI ).:... ,-l~ fehvasmca nazari kulubedir suret ne kahbadir.

Beyit:

Ehl-i dilra na-pesend zer ii la'l-i giiher Ara based merdra anca zenra ziverest 5

Seyyima erbab-i kulub katinda kahbm mikdan ve eshab-i ma'na yamnda suretin itibari yokdur.

Beyit:

Kalenderan-l tarikat benim c;ev ne horend Libas-i atlas-i ankes ki ez hiiner 'ar ist 6

Nesir: Labiid naks-i piraye layik-i miiennesan ve §ayeste-i muhan-

1) i(: guzelligi dis guzelliginden hayirhdir. (Kelam-i Kibar)

2) Bunlar (aItmla gumu§) Ummetimin erkeklerine haramdir

3) Dunyada ipek elbise giyen kimse ahiretde giyemez (Hadis-i ~erif).

4) Allah sizin suratlarmrza: dl§ g6runu§unuze bakmaz amellerinize ve kalbinize bakar.

5) Goniil ehli er olana; altm laI ve gevher yakismaz. Kadma sus olan ere ar olur.

6) Himerden ari olanlarm atlas kaftamm hakikat erenleri yarim arpaya

satm almazlar. HafIZ

71

nesandir, Ha§aki merd-i ma'na arayis-i surete ve niimayis-i ziynete meyl u iltifat ede.

Beyit:

Diizen suretlerin nefsanilerdir Derunun zeyn eden ruhanilerdir

Nesir : Ve zamanede fevkiyyet ve fazilet ve mal u miknet ve lib as u ziynet ile olmagm halk-i alem bir mertebede bende-i diinya-yi gaddar ve 'abid-i dirhem u dinar olmuslardir ki bin hatir-i ihvan-i kerimden ve riza-yi yaran-i kadimden bir fuls-i ahmeri ve nef'-i ahkari hezar bar yeg goriirler.

Beyit:

Hastayim oldiim desen yok agzma su tamzarur

Bir icim suya bu demde kimse muhtac olmasun

Nesir: Ve bilciimle lutf u merhamet nihadlarmdan dur ve rahm-i sefkat fuadlarmdan goturtilmiis, ve bai'd ii. mehcur olmus, merasim-i ihsan u insaniyeti aralarmdan gottirulmtis ve levazim-i miiriivvet ve futuvvet derfter u tom an dest-i buhl ti hissetle diiriilmii§diir.

'A.

Her kime ki kerem desen aydur ki ben kerem Nesir: Sipihr-i sitemkar gibi 'alem miiezzi vii cebbar, ve diinya-yi mekkar gibi cihan hilekar u gaddar olmusdur. En begenmedigin

.herif bir mertebede nuhusend ve zarifdir ki ders-i enaferid davasin ders edib zu'm u pendarinde kemal-i zarafetden haber verir. Ve dikkat ii. durbinlikde pireyi gozunden urur. Velhasil 01 ki hasail-i hamide ve semail-i pesendidedir, miyan-i halayikdan ref' olup her kesin matmah-i nazarr celb-i nefi' olmusdur. Elkisa-i haseb ii neseb ve fazl ti kemal kismi katiyyen sorulmaz. Bu aksam ile menazil ii meratibe vanlmaz oidu.

Naznn ;

Zer oldu halk-i diinyanm adr

Zer olmusdur olarm agzl tadi Olubdur sene sifat alem-i ferde Beden hirs ile zinde cam miirde

Ne yanlarmda fazl u kernalin zerrece hiirmeti ve ne hukuk-i sabikanm katlerinde dane-i hardal defilii ragbeti val'.

72

Beyit:

Geldi bir dem ki cihanda rahm u sefkat kalmadi Tadi gitdi alemin alemde lezzet kalmadi

Aroma 'ayn-i 'ibret ve nazar-i iradetle nazar kilsan Turfa haletler ve 'acib ii garib alametler 'iznii'Ilahi devr-i felegin te'siri ve seyr-i nucumun iktiza-yi te'sir-i dilkiridir.

Beyit:

Seyr-i sipihr-i devr-i kamer ra ~i ihtiyar 1 Del' gerd-i send bel' haseb-i Ihtiyar dost

Nesir: Zira ~)} jJ tic,} 2 mefhumunca alem muttasil tenezziilde

ve tedennidedir, ne terfi' ve terakkidedir.

'A.

Halet-i refte diger-bar niyayrid zi-adern 3

Nesir: Lacerern bu fakir u hakir ve esir ii kesir dahi bu sehr-i §ohretdarda ve bu diyar-i pur iftiharda hifz-i din ii iman ve hrraset-i Islam-i iykan gayetde miitea'zzir- ve inhaye tte miitea'ssir idiigun go-

rub hatir-i fatira helecan ve hutur eder ki .jL.)\ ~.>T j ~l..:.)~ 1"(:1, fehvasiyla 'amil olub bu makamdan ikamet rahatin gotiirem ve bu kahb-i hakiyi arz-i mukaddeseye yetiirem r~\J ~i)\ L'r! 5 veMin ba'de kuse ve tu§e ihtiyar edilib ti JA 6 niiktesini hane-i dilde sebt eden ve ":-> )i; ~\Jc ....,'6):' 0" 7 hasebince tarik-i tevekkiile gidem.

Beyit:

HafIZ fib ruh hod merrier her sifle meber Hacet an bih ki del' kadi-i Meat be rim'

Ve minba'd meriafi' ve menasib icin nasb-i nefs edib kerim deyu her leyyimin zillet u mezellet ile kapusuna varmakdan ve bin serrn

1) Sipihrin seyri ve kamerin devri kendi ihtiyarlari ile degildir, !;iikii bunlar «Dostsun ihtiyarr He devrederier. (Ciimlesi dostun Ihtiyari

muktezasmca donerler.) HafIZ

2) Her zaman biraz daha alcahyorsunuz,

3) Yok olmus seyi tekrar meydana crkarma, hatirlama.

4) Ahir zamanda (kiyamet kopunca) ~am sehri size mesken olacaktir,

5) Allah size de bize de kolayhk versin, islerinizi kolaylastirsm,

6) Kanaatkar olan insan kazamr.

7) Allaha tevekkiil eden akilh kisidir (Hadis-i serif).

73

i.i haelet tapusuna yi.iz urmaktan halas-i ki.illi bulam. Zira her ki kanaatle gani ola ebna-yi cinsinden mustagni olur. Ve her ki ihtiyac-i ilel'gayr ede ne kadar 'aziz ve serif ise halk katinde hakir ve den! olur. Gerden bi tama' bi.ilend bud.

Hatime-i Kitab ve Gayet-i Hitab:

Arif oldur ki bu kesret icre vahdetde ve mahabet'Ullah He sohbetde ola, ne anki Istanbul'un sohret i.i ziynetine ve saray-i devletinin surur u selvetine goni.il verib nefs ii heva Galatas111111 'ay§ i.i nusuna aldana ve fahr i.i gurur Bezeztanmm meta'-1 miiste'aruu sermaye-i devlet-i ebed sana. Ve gah 'arsa-i tul-i emelde at meydam gibi tevsen-i nefsi her kese irha-yi 'inan edib semend-i hevaya meydan vere ve gah lu'bethane-i dehrin Tahtii'I kal'asma h11'"8 ve heves

ma'cunu ile hayran olub .,..1) ,-;,~J l:-'-Ill l=1 1 tarikine gide.

Nazrm :

Rengi diinyanm kamu bi-renkdir 'Arife guya hayal-i bengdir

'Arif olan beng' e niciin reng ola Gah handan ve gehi dilteng ola

Ve gah derya sifat muhalif havalarla calkalanub Liicce-i fenada zevrak-i viicudun bahr-i lezzata gark ve sefine-i bud u na'budun teo. latum-i ernvac-i sehvetle miistagrak etmeye ki 'akibet kesti-i hali ve fiilk-i amali girdab-i nedamete ve gark-ab-i hayrete diismeye.

Beyit :

Her havaya tabi' olma ki vi.icudun zevrakm Gark eder bahr-i fenada akibet bu ruzigar

Nesir: Ve her ki nefs i.i heva biitlerinden kalbini tehi kildi suma'-i derunu Ayasofya gibi zikr'Ullah ile doldu. Ve her ki kiiste-i tig-i ask olub camrn feda-yi ask u Hak etdi. Hazret-i Eyyiibii'l Ensari gibi can-t cihanyan ana kurban oldu.

Misra' :

Can1l11 terk etmeyen canana olmaz a§ina

Nesir: Ma'mure-i istanbul ki ciimle cihanyan katinda meri' ve

1) Diinya sadece bir oyun ve eglencedir.

74

makbuldi.ir. Lakin fil'mesel misali bir 'arus hezar damaddir ki 'acuze-i dehr bihud-e nihad gibi nice nice suyu sevherden arta kalmis ve kise-yi kerim gibi nice kere dolmus ve bosalmisdir. Ve yerum yutarum dedigun hezar, senin gibi yemis yutmus ve yerini gaynlar tutmusdir,

Nazrm :

Goster bana bir kimse ki tutdu bu cihani Gitdi kamu miilk islarr vi.i kaldi mekarn Mi.in'imler-i ki gordum oturmus idi magrur Irisdi ecel gor nice devsirdi diikaru

Ey rubude-i hab-i gaflet ve ey 'anud nevm-i rahat nicelere degin bu saray-i server ve bu eyvan-i kusur icre huzur u hubur ile nerrn-i nazik came-hablarda hub hem-habelerle tUlU'-l afitabe degin Hab-nusin ve nefs-i nefise murad verib teskin edesin.

Beyit:

Ey lezzet alan 'ays ii cihandan hazer eyle Nusende durur nis ve bahnda belasm

Nesir:

Ve ey ihvan-i fahr u gurur

).• r: \" . II I r: .

.• .• I .;.\I~ ",>.:'" .Al J, l_..\). ;u- I ,,)..., ; ;.\'

./-" ..,' • \ .J" ./.. ~ \ ,.;'

fehvasmca bu birkac gunluk hayat-i bi-sebat ile mal u miknete magrur ve cah u celaline mesrur olub fakr u fena ehlini hor gorme ki

~\-I.~" ~,.r/ ..1.:...;11 J:\_; 2 muktezasinca fakr u fena ve de I'd i.i 'ana Hazret-i Hakk'm evliya ve enbiyaya hediyesi ve ebrar u ahyara 'atiyesidir.

Beyit:

Her ki Eyyub'un belasm sevdiginden cekmedi Giymedi mahbub elinden hil'at-i iyd-i esekur

Nesir: Ve mesned-i devletde erbab-i garazm sena vii sitayisine at danmak 'alamet-i cehl-i sarih, ve sadr-i 'izzetde eshab-i iirnid i.i ricanm sadakii'l-Emrin gercek sanmak hilaf-r rey-i sahihdir. Netekim

"§u'ara-Yl nazm-ara siirmde buyurrnusdur.

1) Sakm dimya hayati sizi aldatmasm (Gururlandrrrnasm) (Sure 35 ayet 5).

2) Yoksullugun Iakir ligin zilleti Allah'm indinde izzetdir.

75

Mesnevi:

Kim ki yuz tuta ikbal-i devlet Kulundan yeg eder Hak ana hizmet ;iu resme yiiz-urub hizmet ederler Cehime od'a gonderse giderler

Veli devlet ki sonra donduriir ytiz Doner halk-i cihanin ytizii diibduz Olur bir durlii dahi suret-i halk Gider heb 01 temelliikle ta'alluk Kani bir dost alemde garazsuz

Bir isi ola iicretisz -r vazsiz

Olucak mal ti mansib yar olurlar (Veli olmayicak agyar olurlar) Deriga misl-i 'anka yar-i sadik Misal-i kimya yar-i muvaffik Vefa iimid etme halkdan var Hudayi yar bil gaynsm agyar

Gel imdi ettigin Allah icin et

Ki zayi' olmaya Lillah icin et Cihan hod vsrdigini yine alur

Kisiye etdiigii ihsani kalur

Ey nice devlet ehli geldi gitdi Sa'adet ana ki hayretdi gitdi

Nesir: Ve cihan-i giizeranm izzetine magrur ve zilletinden bihuzur alma ki diinyamn mal ii menali ve idbar u ikbali zrll-i zail gibi hayiz-i zevalde ve inkilab u intikaldedir.

Beyit :

Durrnayib gec,;mekdedir ahval-i alem hayr u ser Her ne hal ise cihamn lutufr vii kahn gecer

Nesir: kif ve akil oldur ki " ,J:~ j,k JI _;? dls'"L:-:-IIIJ I.r 1 iktizasmca bu misafirhanede misafir gibi kalmub rihlet esbabmm tekmilinde ve ahiret zahiresinin tahsilinde olup her an ve hem dem

vaktine hazir ve ecel-i miista'cele daim muntazir ola.

1) Diinyada sen sanki yabanci bir yolcu gibisin, hie tamdigi olmayan garib bir kisi gibi 01, akib giden sel gibi yasa.

2) lnsan ancak oltimle kederden hal as olur,

76

Ah 0 ecel dedikler erer denince ha diyene

An ki bu kargah-i giizergahi makam-i ikamet sanub ve tul-i emel birle tavil-i omre dayanib seddadi binalar biinyad ve tumturakh tak u revaklar abad ede. Bu imaretin ahari harab ve adem in akibet-i menzili taht-i turab idigtin bilmeye. Dar-i diinya hod mahall-i karar ve cay-i istikrar degildir, Ve eyyam-i seri'ti'l akdarnm suratle murur ii 'uburun fikir kilmaya.

Beyit:

Bir misafirhanedir bir ferde miilk olmaz cihan Arif olan komadi bir ta§l bir ta§ iistiine

Nesir: Ve deyr-i diinya garet-i din eder butlerle dolu ve merd-i Hakka rehzen olur suretlerle memludur. Mesela mal ti menal ve cah u celal ve emlak ve 'iyal ii nisa-i sahib cemal gibi ki fitne-i rical ve bend ti telbis ii iblise habbaldir, Her kimin akh kendtiye yar ve

fehm-i §amili kamilii'I'ayar ola. .h ,_I;.,'\;,.(! \...l" L'J •. i. ,.(>IJ"\ ' .. ',I 1

1 J ,.I \ J \ ./ ~ \ • -' -f.} '-'

fehvasmca bunlari kendiiye rehzen-i din ve 'aduv-i miibin bilib her an ve her dem havf ti hazer ve bunlardarrguzer iizre olur. '

Beyit:

Devlet anun geh-i kendtiyi diinyaya vermedi Dehr-i deniyye meyl ii mahabbet hata imis

Vaktaki bu fakr ti fena fukarasmm abd-i nahifi ve rah-i Huda zue'f'asmm eza'fi za'ifi dervis-i dil-ris a'ni Latifi '\II,,;'Y \..,Ib.", 0\1\";1 .;i.!\""l.> 2 01 zaman ki bu risale-i nazm ii nesri tertib ii tastir ettim, tarih-i hicret dokuz yiiz otuz birde, ve tarth-i omr giranmaye otuzbes idi. Eyyam-i sebabm bit-tamam zamam he va ve hadasetin a'varu idi. Lacerem sinn-i civani muktezasinca nefs-i levvame gah gafletde ve gah 'isretde ve gah mail-i salah u felah olup zikru'Ilah ile vahdetde idi. Yani takalliib ii televviinden temkin ve teskin bulmamis idi. Ve 'ayn-i mesreb-i tabi'at seylab-i tire sifat durulub saf olmamis idi. 01 ba'isden bu makalenin mebahis-i makalati, gah rindane ke-

1) Ey Iman edenIer haberiniz olsun ki zevcelerinzile evladlarmizdan bir kismi size bir nevi dusmandrr, 0 halde onlardan sakmimz (Sure 64, ayet 14).

2) Allah onun yaptiklarnn sozlerine uygun du§ursun.

77

limat ve gah zahidane 'ibaratdir. Mi.irabiyane sath u tamatdir. Lakin bu ciimle-i mukaddernatm mal i.i mahasih hasb-i hal-i sevad-i e'azim sehr-i Istanbul'dur. Sirr-i ci.imle ma-hi.ivel'vakl'dir ". Eger red ve ger kabuldur, Labud ternhid-i mukadime-i R~sale Evs~f-l Is.~anbul'dan bahsettigi takrib He ismi Risale-i Evsaf-i Istanbul ile musemma kilmdi. Ve bu tahrir-i tedvinden bir meal murad olundu. Bu fakir i.i hakir bu birkac 'ibarat-i 'akime ve sakrmeyi manend-i saba ve keyd-i nihad ve misal i.i dane vii dam etmekden maksud ve meram oldur ki bu dam-i efsun ve dane-i efsane bide ihvan-i 'irfam mukayyed ve vmail kihb Canol gaminim ve revan-i hazinim icin bir hayir du'a iltimas ve isti'da etdim. ~an-l kerem nisanlarmdan me'miildrr ki Ebvab-i eltaf meftuh ve sena ve hayr-dua'yi mebzul buy-

rula.

Beyit:

Her ki haned du'a tama' darem 1 Zan ki men bende-i gunahkarem

Allahuma'fera zemeratii'lelhaz ve sakatatu'I elfaz ve sehevatu'l cenan ve hefevatii'I lisan temet 2.

• • .; I 1--'

~~;'I,oL

. ~

1) Bu kitabi okuyandan ve her dua eden kimseden benim icin de dua etmesini niyaz ediyorum, Ci.inki.i ben gtinahkar bir kulum.

2) Allahim bu bakis ehlinin zumresini bagisla soz hatalarim goniil yamlmalarmi vedil surcmelerini bagisla.

3) Ey yaratilanlara aciyan merhamet eden islerimizi salaha gotur.

Yarabbi fazlmla kusurlarimizi sona erdir, islerimizi kolaylastir. Bizi cennet ehline kat, kabirlerimizde bize cennet bahcelerinden bir bahce ac.

78

ARKEOLOGi MUZESiNDEKI III. MURADA TAKDiM EDiLEN NUSHA'NIN iLA VE KISIMLARI

Varak 2a) Kitaba giris bu varakdan baslar.

~ehin§ah-l cihan Sultan Murad'in ruz-i adlinde

Yazib nice risale oldum arun hamdine mesgul Bi-hamdi'Ilah bu diirr-i m'ani-i nazm buldu hevn itmam Denildi nam-i pakine anm Evsaf-r istanbul

Tarih-i Risale-i Del' Evsaf-r istanbul!

01 zaman ki tarih-i Hicret ve sene vii saat, sene isna ve semanin tis'a mie de idi 2. 01 sername-i sene name Al-i Osman ena ve ceddii's-Sultan Ibnu's Sultan Hazreti.i's-Sultan Murad Han Ibn-i Selim Ibn-i Si.ileyman Han Eyyede Allahu devletehu iIa inkirazi'd-devran ve nihayeti'z-zaman

Beyt:

Bu elkabi yazar carh iizre devran Ki Sultan ibn-i Sultan ibn-i Sultan

Zeyyene'llahu Taala serire devletihi bi vucuhin ve ifbin aleIalemln

Bu envar-i adle vucuh-i saltanat camin kodu <;iinki elinden Han-i Selim geldi.

1) Varak 2b, 3a

2) 982

79

01 bizi muserref etdi sah-i Cern ... *

Ahter-i bure-t Celadet gevher-i durc-i seref

A'ni Sultan ibn-i Sultan Hazret-i Sultan Murad 01 Feridun fi Siileyman der Suleyman iktidar Hiisrev-i Dara-hasem Cernsid-savlet Cem-nihad Eyledi §ahan-l heft iklim ciimle serfiiru Daveran-; rub'u meskun kildi kull] inkiyad Asman-i saltanatda bir gumin bin ede Hak Eylesin yevmen fi yevma devlet-i omriin ziyad Emn-i bahrine Muhammed emn-i temet-i dua

Bu sehr-i feridi'd-dehr ki 'ucube-i cihan-i bukalemun ve nadire-i riiba'-l rub'u meskfmdur. Hezaran vessaf vasfrnda kasn- ve medayihinde mutekasrrdir. Ata bu erbab-i imla ve insanm ez'af-i za'ifi ve nal ii nahifi-i fakir a'ni Latifi veffakahu-llahu TeaH\ bjhiisni's-sedad ve mezidi'r resad lima yuhibbu deyr-i cenan. Ala kaderi'l hal tahririne ikdam ve insasma ihtimam edib bir tarz-i has iizre tarhettim ki 'uzubet-i edasi okuyanlarm sines in, lezzetinden hamme-var iki sak eyleye va'Ilahu'l veliyyir't-tevfik ila tariki't-tahkik.

*) Okunamadi,

80

'I'arih-i Bina-yr Ayasofya 1

Eimme-i Tevarih Kavlince ve nakile-i rivayet mucibince tarih-i bina-yi Ayasofya ki ahd-i hubut-i ebii'l-enamdan a'ni Adem 'aleyhi's selamdan yetmisbin dart yuz on sal ve sene miirur u 'ubur ettikten sonra ehl-i Kostantin'den ve nesl ii Zendudan bir rnir-i 'tsevi mezheb ve hidiv-i mtislih, sehri bina-yi mezburun banisi ve bani-i evevl ve sanisi, masadak kelama §ahid ve 'Isevi olduguna suret-i hali mir'at-i sevk-i kelamda miisahiddir, ki heykel-i Havariyundan ve tasvir-i 'Isevi Meryem der-i duvarmda musavver ve piirnakis u peykerdir. Ve bina-yi mezburun isim ii resmin alem-i gaybdan ve peykerhane-i Iareyibden Hazret-i HIZlr 'Aleyhii's Selam getiirmistir. Ve nam-i namisin 01 hazret vermisdir, 'Ucube-i kaziyyesi muhtelifu'l-fihdir, Ne mirtefik-i 'aleyh bu fakir hakir-i kem-mikdar, bu hususa miite'allik ne kadar kisas-i tevarih varsa im'an-i nazar ile nazar etdim. Bu hususta ~ems-i Harabati'nin lisan-i Fers iizre tahrir ve te'lif ettigi tarihden efdal ii vazih kavil bulmadm. Bu tarihin ravileri bu rivayet vebu nemed ti nasak iizere rivayet etmisler ki hubut-i safi'Ullahdan Aleyhii's selam 5490 sene gectikten

sonra ehl-i Kostantin'den ve nesl-i zendu dan ., narmyla bir

namdar bir sah-i Cemsid-iktidar devlet-i baht ile tahta gec;tikte eba-i kiramma takliden ve tesbihen zikr-i cemil-i bakr icin bu cihan fanide eser-i hakr koya gide, 01 zamanda §ah-l miisarii'Iileyh ekalim-i sab'aya ve rubu' meskuna daru ve hakim idi. Labiid memalik-i ekaIim-i sab'a hatern-i giilek-negin misalinde zir-i vus'atinde ve taht-i saltanatda idi. Zira vi'a-i ruh'Ullah bu vadiye mecrasmca car! idi ki, her ki bu vilayete vali ala selatin-i ekalim-i seb'a hiikmime mahkum ve hatem hiikmtine musahhar ve mahkum ola. Labiid miilkmelik-i pur ihtiram ma'bed-i ma'hudun itmam ve ihtisami husu-

1) 24, 25, 26 varaklar

2) Okunamadi.

81

sunda ihtimam edib tehiye-i alat ve esbab-i binaya suru' ettikde hudayegan-i heft kisver ve hidivvan-i rubu' meskuna, muttasil nameler ve me sture miiraseleler irsal ve isal etdi ki rniilfik-i memalikden her en kadar vali-i vilayet varsa herbiri taht-i hiikumetinden vaki' olan haraba miisrif saraylardan ve kohne ve kadim kiinist ve kilisalardan ve mermer ve ma'denlerinden nekadar siitun-i sengin ve ruham-i sak u rengin val' ise her biri tecessiis ve tafahhus edib her biri bekadrii'l imkan miizaheret edeler. Lacerem herbiri kudreti kadar yarhk ve yaverlik edib zikr olunan emkineden ve mermer ma'denlerinden ihrac edib pinhan ii biiziirg kestilerle ruy-i der-

yadan ve kenar-i madan irsal edeler ma'adin sutun ve emma §01

sutun-i sefid ve rengin ve ruhham-i siirh-farn-sengin ki ma'adin, vilayet-i Rumda bulundu. Ve sol siitun-i sencin huref-i nefis vilayet-i Cemsid'den irad olundu. Ve kimi memleket ii Zengibare yakm diyarda bulundu. Ve 01 sekiz aded safi ve car riikiin binada vaki' olan siitun hudud-i nevahi, sehirden nehr-i ab amuyile Maveraii'I nehir-i revandan gelmisdir, Ve bazl ravi kavlince bir nice amud-i memdud cebel-i Kaf'dan ve kuh-i Alberz'den irad ve isal olunmusdur. Vallahii alem. Amma bazi ravi kavlince ve tevarih-i miiluk mucibince ahd-i Hazret-i Suleymanda cezair-i frenkde 'Isa-esnamdan Ankur nam bir hidiv-i dey suret ve salsal-i salabet var idi. Hazaini vafir ve asakiri miitekasir idi. Bu isti'na ve istikbar iIe tacdaran-i cihana bas egmezdi. Ve felege kilk siimugi sekin dedirtmezdi. Begayet miitekebbir ve miitemerrid kafir idi. Heykel-i heybette mehabet-i kuhsari idi. Otag-l Hazret-i Siileyman Aleyhii's Selam 01 hidiv-i dey siretin iizerine gelib dine davet ettikde kabil-i iman ve

. i1$:an olmadigi, ecelden, davetin kabul etmedi. Muhasama ve mukateIe suretin gosterib cenge agaz etdi. Akibet 01 mukabeIe ve mukateIede katlolundu. Ve meyte-i miirdarr maktiildaran kiiste bulundi. Ve melik-i mezkurun saray-i humayununda $emse nam bir duhter-i kamer ahteri val' idi tal'atta nice Hursid ve baha vii behcetde miimeyyiz-i nahid idi.

Beyit:

Bir peyker-i melek ru hur imis Tezerv arayis ve tavus cilve

Hazret-i Siileyman 01 mahi gordukde 'inan-i ihtiyari hiraset-i tasarrufundan gitti. 01 mahi kemahi taht-i nikahma cekib miisahabet ve mu'aseret ana mahsus kildi,

82

A.

~ebistanmda sem'a etti 0 mahi

Nesir: Ve 01, hazrete her ne teklif etse bir sozun iki kilmazdi, Ve halvet sera-yi kalbine ne yiizden duhul edecegin bilmezdi. Ve 01 hur-i behcet 01 hazretten bunu temenni ve tereci' kildi kim letafet-i ab u culeryile ma'ruf bir caygah-i behist-istibahdan kasr suretinde misal ve harem-i Irem timsal bir kasr-mesiyyed bina ve biinyad et ki kasr-i mesiyyed andan numune ve niimuzec ola ve her bir sengi bir renk ve bir gune ola. Ahir 01 hur-l perizadm hrrasetin mevki'i-i kabul vaki' olub harem-lees divlere ve perende perilere emretti ki vera-yi Kaf'dan zikrolan 'amudlari irad ettiler. Ziraki zikrolan 'amudlarm nev'i erazi-i rub'u meskunda ma'rufdur. Ve cins-i ecnas-i ahcarda na-ma'Iumdur. Ahar ve akibet Semse Banu icin kasr-i kaysernitak ve irem seddad u tak olan bina, miirur-i eyyam-i tiz-kam He harabe miisrif ve miiteveccih oldukda mahall-i miinasib alan ftirus ve 'amadin getirub bina-yi mzebura hare 11 derc ettiler.

Cumle rivayatdan akla akreb ve enseb olan budur. Va'llahu alem.

Beyit:

Harab olur bina-yi ab-i kil hep Ko ab-i kil binasm can fani

Nesir: Ve mubarek bina icin onbin re's sanem ganimet rehin ve bin aded gav-: semin kurban edib eytam ve mesakine, sad kise sim ii zer ina'm ve ihsan ve ni'met zimer-i avran bez1 ettiler. Ve taht-i hiikumetde her nekadar mahbus ve medyun ve miicrim-I dilhun varsa giinahlarm avfedip deyne'lharam ilahrrlarm ilga ve hak-i vacibii'I kazalarm eda ve kaza ettiler.

'I'ac-darani ki feth-i kal'a-i din kerde end I Iltimas-i himmet ez dil-hay-i miskin kerde end

Del' sad pendan ii kardan sad nefer-i miihendis ve her bid bina ilminde iistad-i ruzigar ve herbirinin taht-i yedinde neccar ii haccardan sad nefer-i iistad <5erb-dest ki her biri zamanm feridi va hidi yanlarmda hake kemter ii pest. Ser ciimle onbinden ziyade §akird ve iistad ve iistad-r kardan nemad der kar ii gar ii giizar idi.

1) Din kal'asmi feth eden taedarlar, miskin gonullerden himmet dilediler

83

Bu hal ve mival iizre nim sa1de ve §e§ mahda 01 bina-yi eebel rnisali ve kiinbedzan-i timsali itmam ve isnama irgurdiiler, Defter ti hesaba ge1mez ve haddi addo1unmaz sim u zer ve eevahir durr ii gevher hare ve derc olundu.

Ahir cins-i sim u zerden ve cevahirden bahr-kanm kisesin tehi kodu1ar. Ve bina-y; miibarek nihadm bina-yi biinyadi teberriiken ve teyemmiinen Enbiya-i 'izamm 'izam-i azametinden beca beca esna-yi binaya konulmustur, Bu sebebden 01 makam-i vala Kabe-i Ulya sifat harem-i muhteremdir, ki ehali-yi merzbum ana Kabe-i Rum demisler. Iptida-yi binadan intihaya vanneaya kadar Hazret-i Hizrr Aleyhi's Selam 01 bina-yi miibareki biinyad iizre def'at ile gelib gortinmiistur. Ve her gorumisunde came-l hadrasm burunmusdiir.

Beyit:

Ey ciimle-i camilere sultan Ayasofya Vey Kabe srfat eemile berean Ayasofya

84

S6ZLUK*

-A-

Abgine : Srrca, kiymetli cam (kristal) (Saray-i abgine) Srrca saray, 'Abher: Nergis 9igegi

'Ad: Yemen civarmda bir kavim oIup imana geImediklerinden Allah onlarr

yok etmisdir (ehl-i 'ad)

'Aden: Cennet bahceleri (Mesken-i baki) Aferide : Yaratilmis

Aferirie : Yaratan (Meriden) Ahenger : Demirci

Ahenin: Demirden yapilmis, demir gibi saglam Ahissa: (hasis, in c) Hasisler, pintiler

Ahyar: Jyi adamlar,

Akrnise : Kumaslar

AI Etmek: AIdatmak, oyalamak

'Ana: YorgunIuk, bitkinlik (der.d 'ana) Uzunti; And Vermek: Yemin etmek

Arak-i Cebin: Ahnteri

Arak-riz : Terlemek

Arasat : Mahser yeri, kiyamet meydaru

Arasta : Car§mm muayyen esnafa ayrilmis bi:iliimleri (eski; seyyar carsi) Areste (araste): Sushi, bezenmis

Arayide: Tanzim edilmis, stislenmis

Arftyi§: Sus

Arus : Gelin

Asel: Bal (An bah)

Asib: Musibet, Met, (bi-asib) musibetsiz, belasiz, Mete ugramamis 'Asfur: Serce

Avfm: Safhk, aldanmaga musaid (avanak)

Avn: Yardim, irndad, (Bi.avn) Allah'm yardirmndan mahrum olan, laylk olmayan

Ayend ve Revende: Gelip giden

Ayn : Gi:iz, (Ayn-i alem) alemin gozu (dunyadaki gozler) herkes

*)

Kelimeler ve deyimler metindeki yerlerine gore manalandmlrmstir.

85

'Ayyar : Hiylekar, aldatici

Azaim : Buyii ve tilsim (bunun icin yapilan muska) 'Azra : Bakire (kiz oglan kiz)

-B-

Badban : Yelken, (Babdanlar acmak ) Yelken acmak Bade-ftirus : Igki satan

Bagi : Azgmlik, sekeslik

Balin : Oturmak icin kullamlan yuvarlak yastik Ba'is: Sebeb olan

Balyuz : Fransiz konsoloslarma veri1en isim (Mec, Cikin sakil)

Bam: Bir yerin en yiiksek noktasi (bam-i btilend - Yiiksek cati) (bam-i eflak _ feleklerin en yiiksek olan kati)

Bam-hane : Ytiksek cath ev, han

Bar-gah : Girilmek icin izin istenecek yer (bargah-i padisahi ) huzuruna

izinle girilecek yer

Basar-a ulii'l-ebsar: Hakikatleri evvelden ve iyi goren akilh, sezgileri kuv-

vetli olan kimseler (basiretli) Basrt : Basteden uzatrp acari Basita : Irtifa tahtasi

Bastetmek: Yaymak, sermek (mec. soz acmak )

Bebr: Afrika'da ve Hindistan'da bulunan bol ti.iylii yirtici hayvan (aslandan ve kaplandan daha yirticidrr)

Behcet : Giizellik

Behod : Yaratrlmis, kendi kendine val' alan (Hod-behod: Kendi kendine)

(mec. kendini begenmis)

Bel ig : Gtizel diizgiin ve mariah soz Benat (beni, nin c.) : Kizlar

Bender: iskele (bilhassa ticaret iskelesi)

Bengi (beng) : Afyon cinsinden keyif ve hayal guct; veren bir maddeye,

benge miiptela olan (esrar-kes) Bercis : Muster! yrldizi

Berevat (berat, me.) : Fermanlar, beratlar Berik: Isik, parrlti

Berin: Pak, miinezzeh (berat kazanan- esma-t husnadan) Berra: Yer yuzii, toprak

Berran : Kesici

Berras : Afyon ieen (esrar-kes) Bers : Afyon, esrar

Berter : Daha fazla (halk dilinde beter) Berumend: Taze ve faydah

Bezirgan (bazirgan) : AlI§ vet-isle ugrasan, meslegi ahs veris olan (Esnaf) Bida'at: Serrnaye, tahsil olunmus elde edilmis bilgi

Bihter : En iyi

Bika' (buka') : Krt'a, mernleket, iilke Bilis : 'I'amdik, ahbab

Binagus : Kulagm alt kisrru, yumusak yeri, kulaktozu

86

Birun: Dis taraf (derun u birun, ici-disi)

Bisad: Yaygi kilim (rnec. yesillikle ortiilii diizliik) (basrta-i zemine, yer

yiizimii doseyen, yaratan) Bisatin (Bustan, run c.): Bostanlar Buhul : Hasislik, nekeslik

Buk'a (Bika') : Mernleket, ulke

Bukalernun : Bulundugu yerin rengini, degisik gorunen (Bu ozelligi gosteren bir hayvancik)

Bum: Mernleket

Burak: Allah'rn gonderdigi soylenen Hz. Muhammedin Mirac gecesi bindigi

atm adi

Biikurn : Dilsiz, ebkem

Btinyad etmek: Insa etmek, saglam temele oturtmak Buruz (biruz) : Meydana cikma, belirme

Butun : igi ash esasi

Biizurg : Buyiik, azim

Biizurcimhur : iran Hiikiimdarlarmdan birinin adi

--c-

Cabi : Zekat ve evkaf tahsil dan Cahim: Cehennem

Cay: Yer, mahal

Cenan: Kalb, gonul

Cer : Uc; aylarda koylere cikip imamlik, muezzinlik yaparak, para toplamak Cerrar : Uc; aylarda cerre cikan koylerde dolasip sadaka toplayan, medrese

talebeleri, veya tekkelerin acemi miiridleri

Cevvar u cebbar : El cabuklugu ile i§ beceren, becerikli Cevaris : Bal

Ceyb: Yakalar

Cife -har : Les yiyici, (mec. kotti yaradrlrsh, pis) Cu': Achk

Cunban : Harekette olan, sallanan Cimbus : Eglence, zevk

Cund ii ceys : Asker, sipah

Ciist ii c;alak: Eline ayagma cabuk, tetik, cabuk i§ bitiren (ciist ii cabiik) seklinde de kullamhr

-c--

Cak : 'I'a, en sonunda, hatta

Carh : Eflak, donen kainat, birbiri icinde devreden eflakten miirekkep kainat Carh-i Berin : Kainatm en ustun noktasi, yeri

Carub (Carub): Siipiirge

Carum : Dordtincu

Caste: Kusluk vakti

Cerb : Serniz, yagh (cerb-dest : eli i~e yatkm iyi ve cabuk isgoren) (Cerb-i zeban: Giizel, fasih konusan)

87

Cerb ii sirin : Dolgun ve tath taneli yiyecek §ey Cin-a§ub: Karmakarrsik

Cirk : Kirli, pis, murdar

Cub: Cop, degnek

-D-

Dahl-i Deryuze: Elde ettigi, Eline gecen Dahme: Mezar, merkad

Danende : Bilen

.Darb-zen : Kal'a dogen top

Daveran : Hiikiimdarlar, padisaha Iakab olarak ve hitap icin kullanihr Debir : Katip, yazrci

Deblek : Davula benziyen bir musiki aleti Dehr : Diinya, alem, zaman, devir Dch.peyker : On yildiz

Degme : Siradan olmayan, kendine mahsus krymeti ve hususiyeti olan Dekakin (Diikkan, nm c.): Dtlkkanlar

Delev : Kova, kova bureu (koga)

Delk : Dervislik hirkasi, dervislerin giydigi eski ve yamah hirka Der-amed : Gelir

Derban : Kapici

Deride: Yirtilnus

Dermande: Caresiz kalmis, fiitur getirmis, aciz Devale: Damar hastaligi

Devha : Ulu agac

Devlet-i darin : iki diinya saadeti, ikbali

Deyir: Kilise, manastir (mec. Deyr-i diinya, Meyhane)

Deyyus: Alcak karaktersiz adam (karismin ihanetine goz yuman alcak ve

gayretsiz adam) Deryuze: Dilenci

Dibac: Dal ve cicek desenlr ipek kumas

Dihak : Komiklik yap an, giildiiren, eglendiren (eglendirerek aldatan) Dihkan : Koylii, gift!;i (mec. avam-)

Dikme: Fidan

Dikme dikmek: Fidan dikmek (mee. fayda saglayacak sey - menfat getire-

recek vasita)

Dilaviz : Goniil ceken, cazibeli Dilir : Cesur, kahraman

Dilfikar, Dilfikaran : Gonlii yarali, yarahlar

Dirine : Eski kadim, (gam-i dirine: eski derdler, birikmis derdler) Dirlik : Huzur, rahat, saglamhk

Dur u diraz : Uzak ve uzun

Diirc : iginde, mahfaza altmda bulundurmak (Cevahir kutusu) Diirerbar : Inci yagdlran (yagmur)

Diizmek: Siislemek, tanzim etmek

Diiziimlii olmak: ~eklini almak

88

-E-

Eba-i Kiram : Eedad, kerim olan cedler Ebrar: Hayir sahibi adamlar

Ecelden: Sebebiyle

Ehilla : Vukuf sahibi, ehil, Iayik olrnus

Eh1-i binis : HC'l'§eyin do grusunu goren anlayan (akrlh ve hakikatleri iy i

goren kimse)

Ehl-i Hirka : Der'vis Ehliyet: Iktidar, Iiyakat

Ehremen: Zerdust dinin kotiiWk ternsil eden menba' (mec, Kotuluk tern.

silcisi) (Ahremen) Ehve1: $a(11

Ef'ahim : En buyiik saygiya layik kimse Eknaf: Tarf, cihetler (kenef-in c.)

Em : iIar;, deva

Emakin : Mekanlar

Enbuh: Kahn yogun, kesafet Endaze : (Deger kiymet) Olgu

Endazeden crkmak : Olr;iisliz harcket etrnck, muvazenesizlik (mec. kizrnak,

hiddetlenmek)

Endud: Islenrnis, cilalanrrns (Zcr-undud altmla islenmis)

Enduh-i til': Gam, kcder, gal11111 karanligi (keder gama bogulmak ) Erba'in: KIrk gun halvete kapamp cile cikarrnak

Erciimend : Muhterem, saygiya Iayik

Erjenk: iran hurafelerine gore ressam Mani'nin yaptigi resmileri ihtivi\

eden mecmua

Esle-mek : An1ayarak dinlemek, sozun dogrulugunu teslim cderek dinlemek Eslememek: Urnur-sarnamak, aldirmamak (soz dinlememek)

Esnam (sanem, in c.) : Putlar sanemler (mec. gtizel, sevgili)

Esb: Beygir, at

Ester: Katir

Esvak: Sokaklar (Esvak-i areste - seyyar carsi - pazar yeri) Esbah : $ahlslar, varliklar

Esbe : Serbest edali, serbest tavrrIi ( hiti 1

mu rune uymayaca \: sekildo davrarus-

Ian olan)

Esme : Yerden kaynayan SU, pmar Erzan: Ucuz, miinasib

Esrar (Seri r, in c.) : Sirretler, kiitii adamlar Eycurmak : Diirtmek, acitarak diirteklemek Eyvan: Ko§k kasn-

Ezgas : Kabuslu ruyalar

Esgas u eh1am: Karrsik rtryalar (bu ke1ime sade bu tabirle kullamhr)

-F-

Fa'al: Cok i§ goren (caliskan) Faaka: Fakirlik fakr u zaruret

89

Faki': Cok san

Faris: Binicilikte mahir olan, usta suvari Fatir : Yaratici kudret

Ferak : En yiiksek yer, tepe

Ferce: Siktntrdan sonra gelen Ier ahh k, acik ve rahat yer, dar ve sikmtih

yerden sonra gelen genis ve rahat yer Ferde : Kiicuk denk, yumak

Feridii'd dehr : Zamamnda tck olan, essiz Feres: At

Fesih: Acik, vasi '

Ferkadan: Biiyukayi denilen yildiz kumesinin en parlak yildrzi Fers : Doserne yayma

Fevakih: Meyve, semere

Fevayih (Fayiha, run c.) : Gi.izel koku, cicek ve meyve kokusu, etrafa yayilan

guzel kokular

Fevz - Fevz-i felah: Kurtulus muvaffakiyet gaalibiyet Fuad: Gonlil

Fuccar : Facire, uygunsuz hareketlerde bulunanlar gunahkar, kottl kadmlar ·Fiirumande: Geri kalmis

Fusul (Fasl, 111 c.) : Fasillar, bolumler F'iilk : Kiicuk sandal, kayik

Fuls : Baku" sikke, (para)

Fushat : Acikhk, gcnislik

-G-

Gabr a : Yer yiizii Gacgurmak: Gicirdamak

Gaaliye (Galiya): Giizel koku, misk - anber kokusu, (Kasa siirulen kokulu bir siyah madde)

Gamharan: Gamlanan, kederlenenler Gannac : Pek nazh siveli

- Gaar: Defne agaci, inceliginden kin aye zayifhk temsil eder (Kadid-i gar) Garra: Parlak, nurlu

Gavvas: Dalgic

Gayet: Son derece

Geniz: Cariye, halayik

Gerdis : Donus, donnie

Gerdun : Donen sema, gokyuzi! Gma: Zenginlik

Gidi: Kaltaban, pezevenk, namussuz islere alet olan (bugunkii kullamhsi

baskadrr)

Giran: Kiymetli, pahah Giran-kadr: Kadir ve itibar sahibi Giran-maye: Pahasi agir, krymetli Girdar : Tarz, adet mutad olan i§ Girise: Hiyle, oyun, dalavera Giysudar: Uzun sacli

Gonlek : Gdrnlek

90

Gozlernek : Beklemek, yoluna bakmak (arzu ile beklemek)

Gurfe: Evin sokaga dogru yaprlan cikmtisi, Cumba (kapah balkon sekliri-

deki yer)

Gurufat (Gurfc, nin c.) : CumbaJar, Siislii ve yuksek binalar Gusvare : Kiipe

Gul-gest : Gulbahcesi gulluk, gulagaclarr ile dolu yer Girl-nar : Narciccgi (renk ismi)

Gumrah : Yolunu kaybetmis (mec, bol, cok ) Giirbe : Kedi

Giirsine (Giirbe-i girsine) : A\;, ac kedi

-H-

Habbal: Ipci (mec. baglanmis, uyrnus) Habbe: Dane (en kucuk parca)

Habib-i Yezdan: Al lah'm sevgilisi (Muhammed Peygamberin sif'att ) Habbi : Goze gorunmeyecok kadar kuciik

Hab-l nusin : Tatl! uyku

Haccar: 'I'asci, tasi isleyen

Hadaset : Tazelik, genclik

Hadra: Yesil

Hadi : Dogru yolu gostercn, hidayete goturen

Hafrkin : Ucu bucagi olmayan, dogu veya bah taraflan Hak -bin : Hakki goren, tarnvan Hakki teslim eden

Hak -guzar : Hakkr bilen, taruyan

Hakim-i mutlak: Allahin vasfi, (her seyin hakirni olan, her §eyi bilen) Halhal: Bilezik

Haliya : ~imdiki zamanda hal icinde Hamidin : Harnd eden

Hankah (Hankah ) : Tekke, dergah Hannab-i : Allahm merhamet vasfr Hannas: ~eytan

Haraba miisrif : Yikilrms, eskimis

Hare, Hara : Sert ve renk dalgasi gostercn tas

Harem-i Irern : Herkesin kolaylikla giremiyecegi mukaddes yer (Cennet ) Haride : KIZ oglan kiz, bakire

Harir : Ipek hall

Hattar: Gaddar, kendisine crnniyet edilmeyen, hiylekar Havayic : Ihtiyae maddeleri, en Iiizumlu seyler Hava-porsst : Zevkine diiskun, ucart

Hayme : Cadir

Hernana : Sanki derhal tereddiitsiizce Hemandem: Hemen 0 anda, 0 dakikada

Hem-inan: Bir araya baglanmis (rnec. bir tutulmak, ayni degerde olrnak ) Hemhabe: Beraber uyuyan, (Karr.koca)

Hemser: Arkada§, kafadar

Hemta: Benzer, denk

Hengamecgir : Hikayo anlatan, eglendiren (rnec. GIglrtkan)

91

Herise : Keskek yemegi

Hevlnak : Korkunc, dehset veren Hevn: Kolayhkla

Hezar : Bin, pek cok

Hikd : Gizli diismanlik, kin birine dusmanhk duymak Hikd-i hare: Kin ve garazm sert taslamasi, ta'riz

Hrlal : Dis karistiracak (kemikten yapilrms ince alet) kiirdan HIll: Yapilrnasma seren izin ver ilmis alan seyler helal isler H1J]-1 Hiirmet: Haram olrnayan seyler, haramm disinda kalanlar Hmnalin: Kinah

Hiraset : Saklama, muhafaza etme HIred-mend: Akilh, anlayish adamlar Hrridar : Miisteri, alici

Hrref : San'atlar, meslekler

Hirf'et : Zanaat, kuciik el san'atlan Hryaz (Havuz'm c.) : Havuzlar Hiyre : Karmakartsik, bulamk

Hodray : Akliru begenmis, soz ve nasihat dinlemeden kendi dii§iindiigii gibi

hareket etmekte inad eden Hokka-perdaz: Hokkabazhk eden Horsend: Kana'atk ar, tokgtizlii Hubur : Sevi nc, nes'e

Hub-tel': En giizel

Hubut : lVIeydana gelme, yaradihs

Hucerat (Hiicerenin c.) : Kitciik odaciklar Hud'a: Ovuna getirmek, hiyle ile aJdatmak Hiidaye gan : Allah

Humam : Himmet sahibi

Hur-l maksurat : Perilere tahsis edilen yer Hurrem-riihad : Sen yaradihsh, nes'eli mizach Hjilf : Sozde durmama

Hiisk : Kuru, yabis (mec. korukoriine bir seye baglanmis)

-1-

Ikd: Dizi

Ikd-l Pervin : Yildiz dizisi Irak: Uzak

Is: Sahib, malik

Isga : Dinleme, can kulagi ile dinlerne, iman ederek dinleme Izar: Yanak

-i-

Ihsa : Sayma

ikab: Ukubet azab, ceza

lksir : Ustiin kuvvet ve kudret tesiri alan madde, en miiessir madde ilel hizelchin : Zamamrmza kadar

Iltibas : Birbirlerine cok benzeyen seylerin ayrrhklarrm tesbit etmekte hasil alan tereddiid

92

Iltika": Birlesme, kavusma, nehirlerin denizle birlesmesi, kavusmasi Imaret-asi : Jmaretlerden verilen yemek, bedava dagrtilan yemek Inficar: Fecir vakti, safaktan evvelki saatIer

ins: Insan, beser

lrem-a bad: Cennet gibi kurulmus yapi, cennet yapih lrem-bagi : Cennet bahceleri gibi alan yer Irem-bunyad : Cennete benzetilerek yapilmis

hem $eddad : Seddadm Yemen'de veya Sarri'da cermet misalinde yaptrrdigr bahce

Irern-i zatii'l imad : $eddadm asma bahceleri (sutunlarmm cok olmasmdan kinaye olarak boyle isimlendiilmistir-) (bk. seddad)

Irgurrnek : Eristirrnek, gondermek

Irha-yi inan: Ipini gevsetrne (takibsiz birakmakj fazla kryrnet vermemek,

iizerine egilmemek irtifa': Yiikseklik Irtisa : Rusvet almak

Isem (isem ii vebal) : Giinah, sue istebrak: Kahn ve kiyrnteli kumas, diba

isti'cab: Acaib bulma taaccub etme, hayrette kalma istikbar: Buytik gorme, btiyiiklenme, boburlenrne Isan : Ulemaya ve seyhlere verilen Iakab

itab: Paylama, tekdir etme, azarlama

ivas: Bir seye bedel olarak verilen veya alinan nesne, karsihk, bedel lyan : A§ikar, belli, aeik

Iykan : Saglam bihs, yakm bilis izafat : Nispetler

I'zaz : Aglrlama, izzet ti ikram gosterrne, hurmet gosterme

-J-

Jengar : Pas

Jengari : Pas renginde

Jerf: Denizlerin derinlikleri, derin denizler

-K-

Kaadlr-l Kahhar: Kahredici kudret (Allahll1 kahredici sifati) Kfth: Ko§k, kasir

Kallas (Kalles) : Batakci, derbeder, edepsiz, hiylekar Kamu: Hep, biitiin, hepsi

Kan : Bir seyin cok bulundugu yer, menba'i

Kanber : Kole, Efendimizin sadik bendesi alan Kanber'in isminden ahmmstir Kand: Nebat sekeri

Kannad: Nebat sekeri satan

Kardan : i§ bilir, isten anlar, usta

Kargah: i§ yeri, i§ yapilan yer

Kaasi : Hissiz, duygusuz, kat! yiirekli

Kft§i: iran'm Ka§an sehrinde yapilan bir nevi sirrnah ve renkli cini (kiise)

Kaasir : Kusurlu, beceriksiz

KaYIr (kum kayir ) : Nehirlerin getirdikleri kumlardan tesekkiil eden kum

adaciklarr, kum kar§lllgl olarak da kullarulir Kaziye: i§, husus, hiiki.im

Kebk : Keklik

Kebk-reftar: Keklik yiiriiyu§li.i, hos ve edah yiiriiyii§

Kebs : Koyunun erkegi

Keb§-i Halil: (Mec. Pehlivan, yigit) Keckek : Tas, kase (keskek)

Ked-i yemin: El emegi

Kelalet : Yogunluk, gcvseklik

Kernahi (mahi-kemahi) : Hemen oldugu gibi, tamamiyle, hakkiyle Kem-rnikdar : Yaradih stan noksan (bahtsiz)

Kemyab : Az bulunur, nadide

Kenef: Kenar, cihet, taraf

Kestel, Kestelcik: Hisarcik

Kerges: Akbaba

Kerih: Cirkin, igrenc;

Kerii'biyan: All aha en yakin, melek

Keslan, Keslan-i kelal : Gevseklik tenbellik, yorgunluktan dolayi tenbellik

Kes : Akilsiz, abdal ki§i

Kes : Yagsiz adi peynir

Keskek : Bir cins tas, kase

Kevn: Kainat, mevcudat

Keyd: Hile, dalavera

Keydii mekr: Hilecilik, yalancihk, diizenbazl!k Keyvan: Zuhal seyyaresi

Kibab : Yarim kubbeler, tepesi yuvarlak kubbeler Killet : Yokluk, yoksulluk

KIst: Hisse, pay

kifaf: Yasayacak kadar rizik, olmeyecek kadar yiyecek Kife-i kef: Elde avucta olan (varhgmin tamami) Kirde: Pide gibi ince

Kirise : Aldatici

Kisra: Sasaniler siilaiesinden Iran-i kadim hukumdarlarmdan debdebe ve

zenginligl ile meshur biri (zenginlige te sbihe n kullaruhr)

Kiyah : Ot, (Harman-a kiyah - Ot harmam)

Kiyti: Diinya, cihan, makarn (Bar-gah-i kiyti-penah) : Izinle girilecek yiik-

sek makam, srgirulacak yer, Allah kati Kocmak : Kucaklamak

Kub : Doven (kal'a kub-kal'a doyen) (top) Kuze : Canak, desti

Kuhl : Goze siirulen ilac; veya siirme

Ktinktirulmek : Uyku basmak, uyku sersernligi gibi bir halde olmak

Kiinist : Yahudilerin, havrasi

Kilsiilmek : Dargmhk, dargm olma

Kiiste : Oldiiriilmii§, maktul

94

-LLabud : Behemehal, cok luzumlu, mutlaka Lacerern : Belli, elbette, subhesiz

Lal olmak : Hayretten konusamarnak, susmak Larni": Parlayan, parrldayan

La-reyib : ~iibhesiz

Layu'ad: Sayisiz, sayiya gelmeyecek kadar cok Layu'akl : Akilsiz, akh basmda olmayan

Lec etmek : Bir i§ iizerinde inad ve israr etmek

muhalif clam zorlamak

Lehv: Oyun, eglence, faydasiz i§ ,

Lehv ii lu'let: Oyun eglence, bos vakit gecirmo

Leng : Sakatlanrms, topal

Lenger: Gemi demiri

Lenger vermek: Geminin demir atrnasi

Levvame: Bir Ienahk ettikten sonra duyulan istirab

nedamet, vicdan azab:

Leyin: Gibi manasma bir ektir '

Leyyiman (Leyyirn, in c.) : Alcaklar, deniler Limurzat'ullah : Allah rrzasi icin

Lu'bet: Kukla oyunu

Lu'bet-baz: Kukla oynatan

Lut (lut u put) : Nefsi tatmin edecek seyler, tath yemekler vs.

-1\'1-

Ma'ber-i '~br: Gecid yeri, gelib gecilen yer, islek cadde Mahcub : Ortiilu

Ma'dum : Yok olan mevcut olmayan Mafiha: Dunya 6tesi, ahiret

Mahi: BalIk

Mahzar: Huzur yeri, huzur veren yer Magbun : AlI§ ver iste aldams

Magzub : Gazaba ugramis olan

Mai'de : Uzeriride yemekler bulunan sofra Makad: Oturacak yer

Makam-r itlak: Cenab-l Hakkm avf sifati Masadak : Tasdik olunan

Masnuat-r garibe : San'at eserleri

Mat'aim: Yemek yenecek yer, yemek odasi Matma'-I nazar: Tama' etme hir seye g6z dikme

Mazlame : Zulm etme, tecaviizde bulunma (mec. Gunahi boynuna) Me'ab: Melce' siginacak yer, veya kimse

Mebrure: Hayrrh, makbul

Mebsuss : Sacilmis, serpilrnis, dagirnk konulmus Mebsuta : Yayilmis, serilmis

Mecbul: Yaradilmis

Mecmer: Tiitsii yakilan yer, kap, buhurdan Medayih: Medh ii senaya laYlk

95

Mehamid (Mehamidin-i Hamidin) : $i.ikr i.i senaya Iayrk olan hal ve fiil Mehbrt : Inilecek yer, dusecek yer (hubut'dan)

Mehr: Pesin verilen agrrhk (geline verilen baslik)

Mekiiyid (Mekr, in c.): Hile, dubara, aldaticihk

Mekr-fimiz : Hile oyunu, hile ile eglendirme

Meks: Sinek

Mela-i ala: Meleklerin en sereflisi Melalet : Melal, sikmti, uzuntii Menal : Malik olunan seyler Menar: Fener kulesi

Meni': Dayarukli, muhkem

Merdi.im-firib: Goz aldatici, gozbagci (hile He goz oniinde aIda tan) Merfu'a : Yiikseltilmis, kaldirilmis

Mesabih : Mas'ale, isik veren, tenvir eden

Mesaf: Srralanrms, dizilmis, saf halinde olan

Mescur: Coskun, taskm

Mesayir : Mesire yerleri, gezinti yerleri Mesele-amuz : Her meseleyi cozebilen Meskfib : Kahba doktilmiis

Mesfufe: Srraya dizilrnis, saf haline gelmis Meslub: (Selb olunmus) Izale cdilmis, soyulmus MestCtre: Satrrlanrms, yazilnus

Mesguf : Meftun, a§i.ifte, suride -ser

Meshun : Dolu

Mesiyyet : trade, istek (Mesiyyet-i 1111hl - Mesiyyet'Ullah) Allah'm iradesi Meskuk : Sak edilmis, yarrlmis

Meta': Mal

Mevahib (Mevhibe, nin c.) : Atiye, ihsaniar Mevi'ze: Nasihat, ogi.it

Meze: Zevk, tat lezzet (1<;ki arasmda yenen cerez nevinden yiyecekler) Miknet :. Kudret, kuvvet iktidar (Ehl-i Miknet: Iktidar sahibi kudretli olan) Mina : Catisi, kubbesi (ash esasi)

. Mina : Liman, iskele

Misbah: Cerag, isrk, mes'ale Misk-nab : Gi.izel kokulu halis sarab lVIismar: Civi, mih

Mufahham: Saygi, buyukluk, ululuk

Mugallim : Sehveti galib olan sehvetli, kizgm sehvet hali Mugni : Zengin eden

lVIugayyebat: Elle tutulub gozle gortilmeyen alem, ledi.iniyat Muhenna: Kmah

Muhsin: Iyilik eden, ihsan eden, kerem sahibi Muhtale : Hiylekarhk, dubaracihk

Miyah : Bir yere toplanan sularm suuri

Muhtar: Hicbir tesir altmda kalmayan, kendi kendini ve fikirlerine hakim olan

Mukarnes: Dereeeli kavisli catma tavan, (boyle yapilari yapan)

Muntavi: Devsirilmis, toplannus Murasele: Resmi mektub (irsal olunan) Musahhar: Teshir olunmus (elde edilmis)

Musalli: Bes vakit namazini kilan ibadetinde ihmalkar oimayan Mus : Fare, sican

Musikaf : KIll kirk yararcasina tetkik ve ineeleme yapan Mutabakleyin: Tabakalar halinde olan

Mutemen: Emniyet altma almmis

Mutayyib: Gi.izel koku stirulmiis

Muvazib : Bir i§e sarilma iizerinde israrh ve devamh cahsma Muzagfer : Zagfranlanrms, san renkle renklenmis

Muzdelife: Arafat ile mina arasmda bulunan mukaddes yer, (Camide kurban

kesilen yer)

Muft : Bedelsiz, karsiliksiz, mecannen Milf-hor: Bedava gecinen, belesci

Muhre : Camdan boneuk (mec, deniz kabugu) Miikasefe : AIIah'1l1 nurunu, gizltligini sezmek Miikevvenat : Meveudat, varhklar

Milkteziyat: Luzumlu seyler

Miilzem kilmak : Miibahesede ilzam ve iskat olunan, susturulan Miimehhed: Yaprlrms, tanzim edilrnis, duzeltilmis

Miinif: Yiiksek, ali

Miintehi: Sona ermek

Murr : Aci

Murtaz : Begenilrnis

Milsareat : Bir i§e herkesten evvel baslama, tesebbiis etme girisme Miinsiyan (Miinsi, nin c.) : Giizel ve san'ath yazi yazanlar

Miisebbih (Sebh eden): Subanallah sozunu di1ine vird eden (miisebihun) Miistemind: Istimdad eden, yardim dileyen

Mtistemir: Devam eden, tevali eden

Mii~a 'biz: Hokkabaz, (subi' zebaz)

Miiserref : gerefli, kendisine seref vermis olan Mtisir : Emir ve isaret eden

Mtiseyyid : Saglam ve biiyiik yapilrrns yapi

Mtistehat : Istihayi mucib olan seyler, arzu olunan seyler Mtite'assir : Zor ve zahmetli cetin is

Miite'azzir: Uyulmasi mecburi olan, aksi surette husulu rniimkun olmayan Miitekasrr : Beeeriksiz i§ goremeyen

Miitemerrid: Inadci, ayak direyen, direnen

Miizaheme: Izdiham birbirini itib kakacak kadar kalabalik

Miizahrefat: Sahte siislerle gosterisli olan (mec, pislik, adilik, bayagihk) Miizeyyen: Stislu, silslenmis

Miizil: Izale eden, yok eden

-N-

Nafe : Misk guzel koku, ceylanm gobegindeki kurumus kan prhtisr, misk N ahafet: Zayiflk

96

97

Nahl-aray : Stislenmis hurma agaei

Nahlbend: Gelin odasi icin yaprlan sun'i ve sushi hurma agaci

Naka : Disi deve

Nan u tere : En basit yiyecek (En kit ancak ya§ayacak kadar yiyecek) rizik

Nasib : Nasb eden, birini bir i§e ta'yin eden

Nasic : Dokuyan

Na-sipas : ;>i.iki.ir ve hamdi olmayan Nat': Yere serilen ortu veya hasir

Nazar-yaf'te : Daima gozi.i i.isti.inde olmak, ihtimam gostererek bakrnak Naziman : Nazim yazanlar (sairler)

Neccar: Diilger, marangoz

Nefur: Nefret eden, i.irki.ip kaean

N ekal: ;>iddetle cezalandirma, aza b, iskence Nehc i.i nasak: Tarz, uslub, tertib i.izre Nemarik : Yastiklar

Nemed: Si.isli.i islemeli kece Nemel: Karmca

Nemet: Usul, tarz

Neng : Serbest edah, pek namuslu olmayan, utanilacak, ayiblanacak hal

(neng i.i nam) isim brrakmak We§ur (Yevme'l nesur) : Mahser gilni.i

Nigin: Yi.izilk, mi.ihi.ir (zir-nigin) hakimiyeti altmda

Nihali (Nihale) : Sofra altligi veya sahan alth gi (kiyrnet li aga<; fidanlanndan

orultlr)

Nifak : i:ki kisinin arasim bozmak icin yapilan gammazlrk (Musluman gibi

gorunup kafir olma) Nike: Iyilik seven, iyi insan Nijad: Soy, nesil

Nisar: Dagitmak, serpmek, sacmak

Nis : 19ne, diken, bocegin sokan ignesi

"Nitak : Kerner, kavisli yer (Tak-i nitak kavisli, kemer seklinde yapilrrns kapi )

Niyab : Sirf, halls

Nuhuset (Nuhusend): Ugursuz Nukra : Kulce haJinde gi.imi.i§

Nusus (Nas, m c.) : Naslar, aeik ve sarih hiikiimler Nusende : lc;ki icen

Nuh-revak : Dokuz tabaka semamn dokuz kati Niikhet : Gtizel ve cok hususi bir koku Niimayis : Goster isli, giizel gortinii§

Ni.imuzec: Ornek, numune

-~-

Palude (Paluze ) : Nisasta ve §ekerle yapilan bir tatli yiyecek, titrek ve be-

yazligi dolayistyle ten'e tesbih edilir)

Pay-i Guyan : Edali, isveli yi.iri.iyti§ (rnanah yi.iriiyii§)

Pehlu : Bedenin yan tarafi (mec. Yarunda olmak, yanyana bulunmak) Penc-gah : Bes vakit, (Namazm bes vakti)

Per akin: Dagimk, serpistirilmis

Perniyan (Pernun, dan c.) : Sik ve gi.izel dokunmus ipek kumas Perende: Ucan, yuvarlanan

Perva yemeye: Hicbir seye aldirrnayan pervasiz, korkusuz Perverde : Beslenmis

Pirehen (Pirihen) : Gomlek

Piraste : Donatilrms, siislenmis

Pirvzen : Kocakari

Pister: Yatak, dosek

-Jt-

-0-0-

Raci': Geri donmus, tel'S donmus Racih: Tercih edilen, secilerek istenen

Rafi' (rafi'-i carh-r Berin) : Yi.ikselten (Esma-i Hi.isna'dan ma'duddur) Raks-i Zenan : Raks urmak, ahenkli adimlar ile yurumek, kirrtarak vuriimek

Ramak: Cok az bir zaman veya mesafe kalmasi (mec. az daha) .

Ra'na : Cok suslu, Iatif, parlak

Rasih: Saglam, met in

Rayegan : Bedava, parasiz, (Pek eok) Remel: Kum

Remmal: Gayibden haber verme iddiasinda olan (yalanci) Reng : Oyun, hiyle, aldatma

Revari-bahs : Ferahhk veren

Revak: Ustii ortiilti, onii acik yer, kemer, saeak Revak-berrevak : Kemerlerin sirayla dizilmesi Revayih: Rayihalar, kokular

Revis : Gidis, yi.iriiyii§

Revnak: Parlakhk, giizellik

Revzene: Pencere

Rical-I gayb: Her devirde bulunan fakat gortinmeden Allah'm emirlerine

gore insanlari idare ettigi samlan kimseler Risman: Halat, ip

Ri§: Sakal

Riya-pise : Riyaya aliskanhk, riyayi huy ve vasif edinmek Rik: Ince kum

Riyazet: Nefis koruma (Allah iein dunya lezzetlerinden cekinme) Ruham: Mermer tas

Ruz-merre : Giinli.ik ihtiyac

Riibftde : Kapilrms, aldanmis

Riikiin: Isin esas maddesi; binamn temel diregi

Otmak: Kazanmak, yenmek

Ogat : Iyi mi.inasib, ragbet gosterilen Ogi.in-mek: Ogiidi.ilmek

Orf : Adet, gelenek

Ortrnek : Ayirrnak, aradaki farki belirtmek Oygiirrnek : Derd edinmek

98

99

-8-

Sevakib: En c;ok parlayan yildiz Sevret: Ofke, kizgmlik

Seyyima : Alelhusus, he le ciimleden olarak, herseyden evvel Siddik-Neval : Nasibini dogrulukta bulan, namuslu

Simat : Alamet, nisan

Siyak : Tarz, uslub

Sicil: Resmi vesikalann kaydedildigi kiituk defteri, vatandaslarm resmi du, rumunu bildiren kayid defteri

Sidre: Nebak denilen meyveyi vern agac; (mec. Uzun ve mtitenasib endamh)

(Yedinci kat gokte bir makam) Sikkedar : Zengin

Sim-i Ham: Saf ve islenmemis giimii§

Simiirg: Anka kusu (mevcudiyeti rivayet edilen buyuk kus) Sinni : Yasa aid, yas ve omtir (dis ile alakah)

Si rist : Tabiat, yaradihs

Siyab : Giyecek seyler, esvab, elbise

Siyadet: Efendilik (Seyyidlik, Hz. Muhammed'in soyundan olmak veya ona

sidk He baglanmak) Sub: Guc, zor

Subhgah : Sabah yeri (Birseyin dogus hali)

Suffe : DI§ kapimn iki yamnda oturrnaga mahsus peyke, sed Suhan : 'I'orpu (Sahan-i Omr) Omiir torpusti

Suhuf: Allah'in dort kitabtan baska Cebrail vasrtasiyla gonderdigi emirleri

ihtiva eden sahifeler Sur: ~enlik

Sudde -i Seniye : Miiracaat edilecek yer, (kapi e§igi) Sureyya-siyah : 'I'ali'Ii bahth

Siiveyda: Kalbin ortasmda bulundugu soylenen siyah nokta (Ukde-i hayat) (mec. Arzu, siddetli arzu)

Sadr u suffa: Oturacak yer, sedir, peyke Safiyye: Saf, temiz, pak

Saf-keside : Siralanmis bir siraya dizilmis

Said (Said-i Devlet) : Kol, de vlet eliyle, devlet vasrtasiyla Sahan: Icine yemek koymaga mahsus kap

Sahat: Avlu, acik yer, meydan

Sahib-kadem olmak: Miidavim olmak ayagim oradan cikarmamak Sakib : Bir yandan bir yana delerek gec;en

Sakime: Hatah, yanls

Salar : Reis, bas (Saray-salar) saray basi Salsal: (Mec. Balcik; liileci c;amuru) Salus': Hiylekar, miirai

Samedani : Hak Taala Hz. lerine ve kudret-i ezeliyyeye mensub ve miiteallik Samt: Susma, sukut etme

Sani'-i-hakim: Yaradan, halk eden, gokleri ve yerleri yaratan; Allah Sari: Bir tarafa dogru akmak, gec;mek

Satr'a : Yiikselib meydana eikma

Savma'a: Ibadetgah, zaviye

Savami': Vahdethane, hususi ibadethane

Saykal (sakl) : Cam ve madenleri cilalayan, alet veya kirnse Sebak vermek: Daha ustun gorunmek

Sebbah: Giizel yiizen, yiizucii

Sebil : Hayrat olarak bir §ey dagitma (karsihksiz) Sebk etmek: Eritmek ve kalib haline getirmek

Sebiik-ruh: Hafif ruhlu, sohbeti hos ve tatli olan, samimiyet gosteren Seher: Uyuyamamak, uykusuzluk hali

Sehm: Korku, dehset

Seng-sar : 'I'ashk, tas yol, recim cezasma ugramis, taslanmis

_ Selasil-Girdari : Birbiri arkasma siralanmis tarzda, cep e;evre Selb: Carmrha gerilerek idam etmek, asmak

Selatin : Sultanlar, Tahtgah-i Selatin Sulatnlarm taht yeri, bas-sehir Selh: Soyma

Selsal: Tatll ve hafif su akmtisi

Selsebil: Hafif ve lezzetli su (Cennetde bir c;e~menin adi) Selvet: Gomil rahatligi

Semen: Yasernin (Semen-sima) Yasemin yuzlu Semender: Ateste yanmayan kiie;iik bir hayvan Semin: Kiymetdar, pahah

Sencin: Seeilmis

Sene;: Tartan

Seraser: Bir cins cok makbul ipekli kumas (bastanbasa sirma He islenmis

kumas)

Serbaz: Cesur hiebirseyden korkmayan (basiyle oynayan) Ser-nigfin : Basi asagrya gelmis (Bahtsiz, talihsiz)

Serir: Taht

Sevad u bilad : Beide ve beldenin etrafi

-~-

!?a'beze : El cabuklugu He ma'rifet gosterrne ~adilik: Nes'elendirrne, eglendlrme

~amjh: Yiiksek all

Sath : Hezeliyat, saema sapan sozler

Satrr : Her i§e hazir nes'eli ve cevik olma ~aygan: Layik ve miinasib olma

Seb-ef'r uz : Geceyi aydinlatan

Seb=gir : Gece sabaha kadar uyurnadan bir i§ veya eglencs ile vakit gec;iren ~eddat : Yemen'de Ad kavminin yani Hamirilerin hiikiimdarlarmdan siddeti

ile meshur biri. Zamamnda dunyanm en btiyuk binalanm yaptrrdigi soylenir.

~eddadi: ~edadm yaptrrdigi gibi (biiyiik ve muhtesem bina) ~ehd: Cok tath, bal giimeci

~ehd-i ibadet: Ibadetin doyulmaz zevki lezzeti

Sahbaz : (Mec. Yigit, sanh adam) Bir cins bfiyuk beyaz kus, sahbaz ~ehni§in: Odamn disa dogru cikmtih yeri, cumba renkli camlarla siislenir

100

101

Sefi.": ~afa'at eden Semme : Koku

$emse: Parlak islemeli, harcla ve telle islenrnis (gunes resminde) ~erefat: (Serefe c.) Minarenin ezan okunacak yerleri serefcler ~e§-cihat: Alti taraf (Diinyanm alti ciheti )

Sevkct : Azamet, buyukliik

~i'ar : Alamet, nisan

~ib: Telli burumciik

~igref: Muhtesern, cok buyiik

~imal: Cevresi dunyamn yukari tarafr Simsat : ~em§ir agacl

~inaverlik: Ytizticuluk

~ukuh: Azametlilik

~ur-Baht (~uride-baht): Bahti karrsmis, tali'siz ~uride: Miiptela, perisan

Suride-hal : Hali perisan

$uru' etmek: Baslama, miibaseret etme

-T-

Temettu'at: Faydalandrrrna, karettirrne Temhid: Yapmak, islah ve tanzim etmek Terahi: Ihmal ve teeni gostermek, gayretsizlik 'I'ergib : Arzu verme, arzu hissettirme

Tersi': Mucevheri kakarak islernek, siislemek 'I'eressuh : Sizma, damla damla sizma Terzilun: Rezil etmek

Tesnim: Cennetdeki irmaklarm biri (olmezlik veren su) Tetmimat: Eksiklerin tamamlanmasi icin katilan seyler 'I'eyemmunen : Saadet addederek, miibarek bularak Tezerv: Tavus kusu (keklik)

Tez-rev: Ayagma cabuk

Tezyin vermek: Siislemek

Tin: Toprak, balcik, camur

Trnab : Ip

Tire: Bulamk, karanhk

'I'ira-gonul : Kotti yurekli (Karanlik yiirekli)

T'iryak : Muptela olmak, bir seye fazla diiskiinl iik gostermek

'I'i ryak : Ickinin zehirini tadil icin kullarulan bir madde, Panzehir 'I'iz-kam : Cabuk olrnasi murad edilen

Tuhaf: Tuhfe, makbul ve nadir hediye

'I'umturakh : Pek parlak, gosterisli tantanah, fazla ahenkli siislii soz Turef: Az bulunan, mevsiminden evvel elde edilen nadir seyler Turgay: Cayir kusu

Tuse : Nefsine hakirn olarak az He gecinmek, kifaf-l nefs Tfise : RIZlk, azik

Tuvanger: Zengin, mal miilk sahibi

Tabhane: i§ bulmak ve sair ihtiyaclar dolayisiyle gelen1er icin hazrrlanmis konak yeri

Tabnak : Parlak, ziyadar

Tak : Kerner seklinde yapilmis kapi (Tak ber tak. bir birinden daha biiyuk

kemerlerin bir birini kusatmasi)

Tahris: Hirs verme, birinin tama'mi uyandirma, c;ogaltma Tamat: Sacrna sapan soz

Tan: Ta'acciib, hayret, sasma

Tar: Ince, iplik gibi ince

Tarh etmek: 'I'er tiplernek, diizenlemek Tanzarmak: Damlatarak su vermek Tarem-i Carem : Gokyiizu, gak kubbe Tarik ii tir: Kap karanhk

Tas.baz : Goz bagcihk, elcabuklugu ile oyun cikartan (Tas ile oyun yapan) Tarrarhk : Dolandrricihk

Tararan: Yan kesici, dolandrricrlar Taviyyet: Niyet, maksad

Tayyib - Tayyibe: Giizel ve hos koku Tayran: Ucma, ucus, ucucu

'I'efavut : 1ki seyin arasmdaki fark

Tefahhiis : Etrafli olarak arastrrmak, tahkik etmek Tehiyye: Hazir etme, tedarik etme

Telbis : Bir seyin ayibim orterek sahtelendirrnek, hile ile ayibi gosterrnemek Telfik: Birbiri iizrine zamedilmek, parcalarm bir araya toplanmasi Telatum: Carpma, dalgalarm carpmasi gibi

Telh: ACI

Telhkam : Her seyi aci bulan meyus rnustarib Temcid: Allah'a ta'zmide bulunma

--u-

Ucube : Acaib sey, sasilacak kadar acaib olan Ucmak : Cennet

Uhra : Ahirete ait

Ukba : Ahiret

Ulak : Postacihk gorevini yapan

Unfivan: Genclik, tazelik (Hayatm en giizel caglarr) Uruc : Yukselrne, yukari cikma

Urrnak : Birinin malmi hissettirmeden el cabuklugu ile calrnak

Usturlab: Yildizlarm ir tifa'rrn olcmege yarayan aelt, (mec. 6lc;iilii ve en uygun soz veya hareket)

Ustuvar: Saglam, metin

Utarid-Irtnat : Utarid yildizi (Utarid yaradilish en ustun seviyeye ulasan sansh insan) (mec. ilim ve fende mucid olarak yaradilmis)

Utmak : Kazanmak, elde etmek

Uzubet : 'I'athlik, sirinlik

-u-

Ulernek Bolrnek, ayirmak

102

103

Urfc: Cennetin otesi

Uskiif: Tepesi puskullu bir cins baslik

Usii'llah-l Bimyane : Esas temel yapi (Allah'in esas saydigt yer) Mebde o Iarak kullarulan yer

U§mek: Toplanmak, birinin basma toplanmak, birikmek U§Wr: Deve u§turhiyun, deveci

-v-

Ze nbur : Esek arrsi

Zerbeft: Altmla islenmis, sirmah kurnas Zed a : Vesile, sebeb

Zer -kes : Altm kakmah

Zer-nigar : Altm islenmis, yaldizh Zcyd ii amr : 6teki, beriki

Zerva : Sarrmsakla hazrrIanan bi r cesit sos, yemeklerin ustuno dokulur Zivana : Denge yapan, iki seyi dcngede tutmak icin aradan gecirilcn mil Zrvanadan cikmak : Dengesi bozulmak (mec. kizrnak, hiddetlenmsk) Zindegani : Saghkli, canh, cocuk

Zir: Alt

Zist : Cirkin

Ziya-kustcr : Isik veren

Ziyb ii ziynet: Siislenmek, bezenmek Zuhal: Bir yildizm adi

Zur : Kuvvet, guC;

Ziibab : Sinek

Zugrn-i Pindari : Acaib gurur Zugm: Zannetme, farz etme

Vafi ve kafi : Yeterli, elverisli Vaj-gCm: Ters, ma'kus

Valih ii nigeran: Hayran kalmis, hayretten baka kalmis Vare: Gibi

Vasla: Riisvet, para Vega: Kavga, harb Vefret: Bolluk, bereket

Velvec etmek: Sokulmak, icer'i dogru girme, denizin karaya dogru girmesi Vessaf : Vasfeden

Vesen: Biikiilrntis iplik

Vesme: Kas boyasi rastik

Vesimen: Kasa ve gaze cokilen boya Vesvas : (Mec. iblis, seytan)

Vesvese: E?iiphe, tereddiid, huzursuzluk, tedirgin olma Vezan (bad-a vezan) : Esen riizgar

Vifak: Uygunluk, hernfikir olmak, barrs icinde bulunmak Vi'a: Akisa miisait yer, boru

Viifur: Cokluk, bolluk

Vuzu': Abdest

-y-

Yaki : Yaranm uzerine tedavi icin yaprstirrlan yakici, yapraktan yapilmrs ilac Yarlik, yaverlik: Yardimci olma

Yedmek: Ipini eline alrnak, sevk ve idare etmek Yemin: Sag taraf

-z-

Zag-l Kelag: Bir cins karga Zahir : Hastalik, ic; agrrsi

Zahrma atmak: Arkaya atmak, geri brrakmak Zayyiku'n Nefes: Nefes darhgi, tik-nefes

Zeberced: Cok krymetli yesile yakm bir miicevher

Zec olmak, (etmek): Bogazlamak, kesmek (kurban kesmek ) Zecr: Mesakkatli i§ gormek, (zor ile, istemedigi hal de : ister

gormek veya kotii muamele ile karsilasmak) Zehrab : Zehirli su

Zeharif: Kymetsiz fakat parlak ve gosterisli, siislu !iey Zehi: Ne gtizel, ne mutlu

Zekan: Cene

istemez i~

104

105

-Q-

Ceragmi cerrar mumundan yakmak : Baskasim n topladigmdan faydalanmak tufeylik

Cif'te ayak dolulan kaldn-mak : Icki alemi vaumak kadeh kaldirmak Cope saymak : Itibar etmemek, kivmet verrnernek '

ESERDE GE(!EN BA'ZI DEYIMLER ve MESELUm

-D-

Damen-aLUde : Etege bulasmis, narnus ve iffetini kaybetrnis

Damen-i maksud'a ermek : Emel ve arzu, istenilen seyi elde etmek, yakalamak

Def'terin durmek : Isini bitirmek, hesabirn kesrnek, birini ortadan kaldrrrnak Dern urrnak : Bahsetrnck, bir hadiseyi veya duyguyu konu edinip onclan bahsetrnek

Derya-dil olrnak : Genis yurckli hosgorur olrnak, heqeye titizIenmemek. her

seyi hosgoru ile karsilamaga cahsmak '

Dinden imandan cikarrnak : Of'ke ile k iif'tir soz soylemek, yanhs ve gilnah olacak Isler yaprnak, kandn-arak giinaha sokrnak, glinah isletmck

Dini dunyaya satrnak : Nefsinin arzularrna dayanarnayrh gunahi dii§i1nmeden ha1'a111 olan seyleri yapmak, nefsine maglub olrnak, diinya hevesler+nkapilmak

Dis bilernek : Kendisinin olmayan bi r seye kal'§l hrrs duymak, goz dil;',11ek frrsat kollayarak elde etrnege calismak, birine kin duymak

Dizini kucamak : Yalmz kalrnak, yalmz yet.rnaga mecbur olmak

Dokuzu verib onu kurtarrnak : Daha fazla menfaat sag layacag; bir i§ ir,:'n

fedakarhkts, bulunmak .

Domuz yerniyle utmak: Avutrnak, oyalayarak aldatmak

Dtikamm mus'a bekletip sermayeyi kediye yukletmek : lsi n] ihrnal etmok bu yiizden de varrru yogunu kaybetmek

-1\-

Ab-i Ruy : (Yiiz suyu ) $eref, itibar haysiyet

Agr; altm : Cok kiymetli, agrrlrgmca altin degerinde Aglz dadi: Zevk ve rahathk icinde olmak

Agz: egrilmek: Imrcnerek bakmak

AgZI sulanmak : Istahlanmak, siddetle a rz u duyrnak (bilhassa yemek icmek

icin kullaruhr )

Agaziyle kus tutmak: En basarrlmayacak seyleri yapabilmek Ahenin-dil: Demir yurekli (mec. Kahraman, yigit)

1\h1'aY1 diinyaya satmak : Ahireti dusimmeden diinyada giinah icinde yasamak

Akl m aldrrrriak: Dusunernemek, deli gibi olmak (Adamin gonltine girib scrmaye-i aklm al drrrr ) Kara sevda yiiziinden deli gibi olmak

AmI': (Ne zeyd Amr'In kaba vii abasina nazir Ne AmI' Bekr'in fena vii ganasma mutcber) Kimse kimseye bakmaz, kimse kirnseye itibar etrnez, herkes kcndi alemil1de

Ark alanmak : I§i ytiklenmek, mesuliyeti iizerine almak Asinahk (vermek ), vermemek: Tammazhktan gelmek Ayaga dusmek : Kiymetini, itibarrni kaybetrnek

Ayag goturmek : Gitmek, icki alemi yapmak

Ayaklan elde: Kadehleri elde olmak, icki icmek Ayende ve revende: Gelib giden (gelen - giden)

-c-

Came -i himmcti etekli: Itibari olan, her yerde sozunu geciren Can goztini; acmak : Diinya otesi hakikatleri gormek, bilmek Cam cebinde : Bitkin, hasta, cok zayif

Cin falma ugramis : Cin carpmis gibi olmak, hayret ve saskinhk icinde agzl acik bakrnak

-E-

Eli ermek (ermernek) : Muvaffak olmak istedigini yapabilmek, muktedir

olamamak, basaramamak '

El eline bakmak : Baskasindan yardim ve sad aka beklemek

Eline su koymak (koymamak) : Hizmete ilmade olrnak, kabma erememck hizmetine bile laYlk olmamak

Erin tutrnak : Himaye ve yardimda bulunmak

EI kav~urmak : Ellerini gogsii iizerinde birbiri iizerine koyub emir beklemok. hurmetkar tavir takmmak

E1 vermek: Izin ve icazet vermek (Sehlerin mUridlerine icazet ver rnesi ) (yardim etmek)

EI YUl11ak (Ab-l enabetle el yumak) : 'I'ovbe edib diinya zevklerinden elini

cekip Allah yoluna girmek

Endazeden cikrnak : bl<;iisiiz davranmak, yoldan ci krnak

Endaz~sin bilmek: Haddini bilmek, yerini, hareketlerini iyi ayarIamak Engsesmden satmak : Arkasmdan is gormek, hile ve yalanla aldatmak

Engust-] der-dehan: Pannagi agzinda kalmak, sasirrnak, hayret i<;inde

kalmak

Etegin elden komak (komamak) : Birinin himayesine ve yardimma Slgmmakta israr etmek

--BBad-i Peyma : Cabuk giden, riizgar gibi giden

Bagh kapilarr miff.ah-i zerle acmak : Riisvet vererek her istedigini yapabilmek Bas acik : Serbest tavirh, namusu kit, (acik asikar)

Basi ortulu : Gizli yapilan is, rusvetin gizli verilmesi gibi

Basi goge crrnek : Muvaffak oldugundan gurur ve nes'e icinde olmak Bed ahter: Yildizi kotu, bahtsrz

Bel baglamak : Umidle beklemek, iimid baglamak (hizmete hazir olmak) Benamnda oynatmak : Parrnagmda oynatmak, kolayhkla aldatmak

106

107

-G-

Gam vememek: Uzulmernek, muteessir olmamak, umursamamak Gendiim-numa vu cev-furus : Bugday gosterip arpa satan, yuze guliib arkadan aldatan, hilekar

Gagus gcrmek : Mesekkate katlanmak, dayanmak, baburlenm:~, gururl~nm:k Gomil almak : Kendi ni sevdirrnek, azul' dileyerek keridini af£ettIrmege

calismak

Gun gostermek : Rahat ve memnun yasatrnak

Gun gastermemek: Hayati miiddetince istrrab icinde ya§atmak Gun viizlu : (Giizel ) Nes'eli giizel

Gozu baglu : Aldanmaga miisaid, kurnazhk bilmez, saf, gaafil Gozti gorrnez : Baska seyle alakalanmaz, bakmaz bile

Gaze girrnck : Begcnilmek, takdir kazanmak

GczUne kil ur mak : Aldatmak

-H-

Harf atrnak : Soz atmak, satasmak, daha ustun olrnak

Haci Haciyi Mekk e'de bulur: Herkes dengi dengine anl asabi.li r

Haci koltugunda iken Hacilarm koltuguna giren: Dalkavuk, aldatici, degi§ik

garunen

Hak batrl dari kalmaz: Dogruluk yerine gelir Hatrr-i Atir : Hatrrrm iistun tutma

Herdli: Hevesleri cabuk gecen

Kendini unutmak : Avunmak, sarhos veya bayilrnus halde bulunarak, irade sine sahib olamamak (kendini kaybetmek)

Kildan calmak : Her tel den calmak, diizensizce her tarzda, her i§te var olmak Kil prango: Giyimli, techizatli, en ince teferruata kadar hazir amade bulunmak

Kizhgm ucuz diisurmek : Namus ve iffetini yok etmek (bin kiz ile kiz iken kizhgin ucuz dusiirrnek)

Kilab-i muhmel-harenin cirk-i dehamndan Iiicce-I bahra televvus gelmez.

(Kopek havlamakla deniz murdar olmaz)

Kirpigine salmaz: Yan gozle bile bakmaz, ehemmiyet vermez Kolu kuvvetli eli kotekli : Zorba

Koz alan sagin yumurta alan agm bulmaz : Ahs ver iste hiyle yapmak Kuru torbaya at tutulmaz: Riisvet vermeden, isi yurutulemez

Kus sudii : En nadide en bulunamiyacak §2y

KWi si.idi.i arasan bulunur: Her seye malik olabilmek

Kutbi.i'l evtad gavsi.i'l efrad: Her seyin esasi basi, herkesin yardrmcisi olan bi.iyi.ikler icin soylenir

Ki.i§ i.i kebab: Yakrnak ve oldiirmek, istrab vermek, sevgiden gelen istirab Ki.ingi.irlemek (otu kugi.irlemek) : Sizrnak, uyku basmak, atesl iligi gecmis, canlthgim kaybetrnis olmak

-1-

Iblise ders vermek: $eytanhkta, hilekarhkta seytandan daha ilerde olmak lmam gevremek: Cok zahmet <;ek111ekten dolayi sabr u tahmiil edemiyecek

hale gclmek (imam gev§emek)

Im'an-i nazar etmek: Bir isi iyice incelemek

Imsaki misvak kilmak : Cimr il igi ve tenbell igi adet haline getirmek

Ir:tc gece kapi baca olmaz: Her yere her zaman girib cikabilen, teklif tekclluf tammayan icin s6ylenir

Insaf vermek: Yeter ve kafi gormek

it rssin bilmez: Kopcgin sahibini taniyarmyacagi Kadar kalabalik

-L-

Laf u gi.izaf urrnak : Bos soz konusmak, gevezelik etmek Lucc-i Gerdun : Diinyanm derinlikleri, kalabaligi, hay-: huyu

-M-

Meyvesini yemeyince dikme dikmezler: Riisvet almadan i§ gormezler Murad meyvesini dermek: Istedigine erismek, (askta vuslata ermek) Murur u ubur : Gelis gidis

-N-

Nefs-i emmare kuyruklari ele almis : Zorlayici nefisten kurtulamarms bulunmak, ziyadesiyle nefsine diiksun olmak

Nutku tutulmak: Hayretten, korkudan veya sevincten konusamaz hale gelmek

-K-

Kadem komak : I§e hayrrla baslamak, kendisini 0 i§e adamak, Alem-i takar-

rubda, Allaha yaklasma yolunu tutmak

Kahraman-l Ma-i Tin: Yer yiiziiniin hakirni, kahramam (Giyumers) Kalicesi altina girrnis cikmis : Rusvet vermekte usta olrnak Kanber: Ki:iIe, evin kedisi

Olmi.i§ kanberi azad etmek: Kimseye hayri dokunmadigi hal de, gosteriste

bulunmak

Kani kurumak : Mecalsiz kalmak, cok zahmet ve eziyyetle i§ gormek, sabrt tiikenmek

Kargayi bulbul, merkebi diildiil deyu satrnak : Hilenin her tiirljisiinde usta

olmak

Kar u ciinbiis : I§i eglence olmak

-0-

Olusu dirisine binip gitmek: Her ne halde olsa mutlaka herkesin gitrnek istemesi

-p-

Parmak hesabi gostermek : Hesabi dogru gibi gosterib aldatmak Pazar tutmak: I§yerine verlesmek, satis yapmak

Pire gibi kaynamak: Cok kalabalik yer (Hod adam pire gibi kaynar) Pireyi gozunden vurur: Cok dikkatli, menfaatlerini kaeirmaz, iyi nisanci Pula saymamak : Kiymet vermemek

-R-

Ruyin-ten: Viicuduna kursun Islemeyen (Isferidiyartn lekabidir ) Ruy-turs : Eksi surath, somurtkan, yiizi! giilmez

Ruz-i hasr ve saat-i nesr : Manser giini.i gibi kalabahk

108

109

-SSaba-siyak: Ruzgar gibi cabuk giden

Safrasi bulanmak: Bulanti seklindeki rahatsizhk

Ser-nngustunde oynatmak: (Ddndurrnek) Parmak ucunda oynatmak, kolay,

hkla aldatmak

Ser'-engust denlii : Parrnak ueu kadar, azlrk ifadesi

Sermayeyi kediye yuklemek : Sermayesini kaybetmek, iflas etmek Sevlc-siyak-i kelam : Sozun geli.si (sozun sirasi gelmek j Sikke-suret: Gosterisli yiizunu boyayib yalanciktan parlatrnak Sitaresi siyah: Kara bahth, bahtsiz

Suret ugrusu : Yalanci gorurriislu, hakiki yiiz iini! gosterrneyib ik i y iizl i] davranan, miir ai

Suhan-l' omr : Ornur t.orpusu, insani yipratan i§

iQiNDEKiLER

On Soz

-~-

~eytanlll yoluna durmak: Hilekarliktan seytandan ileri olmak ~ohreti kaftan kafi tutrnak : ~ohret kazanmak, nami yayilrnak

Risale-i Evsar-i istanbul ..

Muellrfin sahsiyeti ve eserleri hakkmda kisa bilgi ... '" Eserleri

-T-

Dil ve Uslub hususiyetleri

Tire gonul : KoW. yurekli, fesad insan 'I'ir--i tiz-rev : Ok gibi hizl giden

Eserin Muhtevasi '" .

Eserin tamtilrnasi

-u-

Utaris-frtnat (Utarid yildrzi rli : Tali'i ustun, en ustun dereceye ulasma bahtinda olan

Nushalar Hakkrnda

Metin Kismi Evsar-i istanbul

-v-

Vaslasin etek altindan gosterrnek : Gizliee rusvet teklif etmek

Vird-i zeban etmek : Diline dolamak, devamli olarak ayni seyi soylemek

Esere giris '" '" , '" ". '" , , '" .. , '"

?er Beyan-i Tarih-i Tahrir in Risalo ve Tastir u Tasvir-i Makale Iftah_l Kelam ve Sevk-i Meram

Agaz-i Risrue-i istanbul, .. , .. , .. ,',',' ,:: ... ' ..... ', .... : .... , .. : '::, '.',', ',',',

Del' Beyan-i Tarih Bina-i Sur--i ~ehr-i istanbul ... . ....... ,

Fasl-r Sani :

Del' Beyan-i Sifat,a Kesret ve Vus'at ve Ziynet ..... , , .. , ..... Del' Beyan-i Sifat-r Ayyaran ve Ahval-i Tarraran ve Mekkaran

Fasl-r Salis:

Sifat-r Saray-r Amire Ammer Allah ti 'I'a'ala ilayevrnu'Lahire Sifat.a Taht Buruz ,.. .., ... ,.. '" .. ,

Sifat Divan-i Felek Unvan .. , .. , , ..

Del' Beyan-i Ahval Erbab-1 Menasib

Del' Beyan-i Himmet-i Saru Papaz '" ... '" '" ...... , .. ' .. '" ... Hasb-i hal-i Mirlaziman Menasib-i in Zaman-i Pur

Evsat-; GIlman Seyr-i Saray-r Amire : .. ':: .

Sifat-r Bagce-i Saray-i Amire '" ... '" .

Sifat-r Esmar-i Seker'-Bar del' an Hadayik-r Huld Asar .

Sitat-i E§car-l Gayr.a Miismire ... '" '" ... ... ... ... .

-y-

Yagi olmayan ceragi yakmazlar: Kendilerine menfaat vermeyecek ise teo vessul etmezler

Yari-bas gelmek : Ayni dereeede ve seviyede bulunmak

Yerlere gecmek (Yuzii yerlere gecmek ) : Utanmak, cok mahcub durumda

olmak

Yuz dondurrnek : Reddetmek, ieab edeni yaprnamak, kusmek Yiiz urmak (tapusuna yuz urmak ) : Miiracaat etmek, yalvarmak Yiiz tutmak : Miispet davranmaya, kabullenmege hazrrlanmak Yiiz yumaz: 'I'abi olmaz, emre itaat etmez

Yiiziisuyu : $erefi onuru, kiymeti

Yiiz surrnek : Yalvarmak

-zZile almak : Alay etrnek, ciddiye almamak Zenan urmak: (bak. Raks-i zenan urarak) Zir u zeber etrnek : Dagrtrnak, alt ust etmek

110

V VII VIII X XII XIII XXVII XXXI

3

5

6 7 8

11

13 15

15 17 17 18 19 21 23 24 26 27

111

Fasl-l Rabi'

Sif'at-r Evkaf-l Cevami'in ~ehr-i Vasi'u Cami' ... '" ... '" ..... , Sifat-r Cami'-i Ayasofya Uss'Ullah-l Biinyane ve Seyyid-i Erkane

Ilahiru'z Zaman '" '" .

Sifat-i Evsaf'-i Cevami'Ebul Feth Sultan Muhemmcd Han Aleh i'r

Rahmetii'r Ridvan ... ... '" ... . ..

Sifat-i Medaris-i Sernaniye '" ... '" '"

Sifat-i Imaret-i Sultan Muhernmed '" '" '" '"

EVS§.f-1 Ehl'Ullah ve Ahval-i Erbab-i Hankah

Fasl-r Hamis

Bezestaru Beyan Eder ... ... ... '" .

Sifat-r Emti'a-i Mutenevvi'a '" '" .

Evsaf'-r Esnaf-i Huban Maksud-r Dil ii Can ve Matlub.a Conan

Sifat-r Ziynethane ve tezyinat-i Ka§ane '" .

Sifat-r Huban-i Hercayi der in ~ehr '" .

Sif'at-r Ahval-i Na-rnuradan ... ... ... . ..

Fasl-r Sadis

Sif'at-r Tahtakal'a Beyanmdadir ' .

Sif'at-r Lubetbazan-i Tahtii'l kal'a '"

Sifat-r Etime-i Tahtii'l kal'a ... ... '" '"

Sifat-r Derya.yi Diirerbar ve Bahreyn-i Gevher'-riisar '" ...

Sif'at-r Tophane .. . ..

Sif'at-i Belde-i Galata '" '" '" .

Sif'at-i Kagldhane ... '" ... '" . ..

Evsat-i Canib-r Hazret-i Eyyiibii'l Ensari Alcyh.J Rahmete'l BarI

Der Beyan-i Yaften Mezar an Hazret .

Del' Beyan-r Fezail-i in Hazret ... ... . ..

Medhal-i sehr-i Mezbura'ini Belde-i Meshur u Meshur .

Ahval-i Zaman-i Sablk '" .

Hasb-l Hal-i in Haliya '" '" .

Hatima-i Kitab ve Gayet-i Hitab .

Arkeologi Miizesindeki III. Murad'a takclim edilen Nushamn ilave

kisimlari .... .. ... ... '" .

Tarih-i Bina-yi Ayasofya ... '" ...

Sozluk '" '" .

Eserde ge~en ba'zi deyimler ve meseller . ..

Metin ornekler (yazma) ... ... '" ... ... ... . ..

112

28
28
32
34
36
37
40
41
44
45
49
49
51
53
5'!
55 ,
57
57
5D
61
62
64
65
67
69
74
79
81
85
106
113 ...

..,. . I> ,

:Jr .~r.t

,,'

...