P. 1
dücane cündioğlu.Ernest Renan

dücane cündioğlu.Ernest Renan

|Views: 1,223|Likes:
Yayınlayan: Emrah Çetin

More info:

Published by: Emrah Çetin on Dec 29, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/08/2013

pdf

text

original

EmestRenan

Ducane CUNDiOGLU

ve "reddiyeler" baglarrunda islam- bilim

«Beni Kilise yetistirdi, olufumumu ana borfluyum ve bunu asla unutmayacalpm.»

Ernest Rcnan, Bilim'in Gclcccgi, II/317

tarnsmalanna bibliyografik bir katki

Giri~

S uriyeli Marksistlerden Sadik e1-'Azm, bundan yirmi kusur yil once nesretmis oldugu Naqdu'l-Fikri'dDint (Beyrut, 1970) adli eserin-

de soyle bir sual sorar:

Bu yuzyihn oz, arna asnn bilim ve medeniyetinin i.ivey cvladi olan be-

nim icin, Bilim'le acrkca celistigini bildigim btl mucizeler dinine [Isldm'a] -benim inarup inanmamamm bu celiskinin derecesini degistirip azaltrnayacagim bilerek- inanmak mi.imki.in mi.idi.ir? Bu a~ikar celiskiyi kabul ettigim takdirde, beni diger dinlerde, rnasal ve oykulerde farkertigim butun o celiskileri de kabul etmekten ahkoyacak olan ~ey nedir?

Din-Bilirn tarnsmalan baglarmnda dart farkh tutumun mevcut oldugunu dusunen Sadik e1-'Azm'a gore, a) kimileri Din'le Bilim arasinda cansmanm degil, uzlasmarnn oldugunu soylemekte; b) kimileri bilimsel teorilerin icerdigi fikir ve butun iddialan reddedip, tavizsiz bir bicimde din! gorus icerisine kendilerini hapsetmekte; c) kimileri dunyevi ve uhrevi alanlan aymp dun-

* BlI makale, kendilerine nasil tesekkur edecegirni bilemedigim cok degerli insanlann yardrrnlan olmasaydi asia yaztlamazdi. Hayreddin Karaman hocam lurfedip bazi kitaplara ulasmama yardimci oldular, Sayin Ismail Kara, sadece kutuphanesinden degil, tecrubesinden de istifade etrnerne izin verdiler; arastirmalanm boyunca ilgilerini ve desteklerini benden esirgemediler. Ihsan Fazhoglu, bircok kitabi temin etmekle kalrnadi, elyazrnalan uzerinde benimle birlikte cahsn. Harun Anay'm mutalaalanru dinlemek benim icin bir zevkti. Kadim dostum Atalay Gul'un kuruphanesi, sahaflan dolasmama luzurn birakrnadr. Rna Kurtulus Farsfa, Ayse Meral AsIan harumefendi ise Fransizca metinlerden yararlanrnarru sagladilar. Ismail Coskun, Hakan Ozalp ve daha ismini anamadigim diger zevat-i kirima burada bu vesileyle bir kez daha sukranlanmi arzetmeyi ifasr vacib bir bore biliyorum. Kendilerine minnettanm.

1

DIvAN 1996/2

DOcane COMDIOGLU

2

DIvAN 1996/2

yevi olaru Bilim'in, uhrevi olani Diri'in inhisanna terketmekte; d) kimileri de dogrulugunu veya yanhsligim gosterir yeterli belirti ve karnt mevcut olrnadlgl halde, dogrulugunu kabul etrnek suretiyle Din 'e bir ayncahk tarnmaktadirlar. (Esposito, 1991: 126-129)

Sadlk el-'Azm'm burada dogrudan zikretmedigive fakat kendisinin de dahil oldugu besinci bir kategori daha vardir ki bu kategoriye dahil olanlar, Din'i tamamen Bilim'e, bilimse! dusunuse aykm efsaneler seviyesinde rnutalaa ermekte, dolayisryla insanhgin ozgurlugtine mani oldugunu varsaydiklan bu Din bagmdan kurrulup onu zihinlerden kazimak gerektigine inanmaktadirlar,

XVIII. yuzyilda Aydinlanma'yla baslayan, XIX.ylizYllda, Pozitivizm'in 0 gorkemli ~agmda zirvesine cikan ve XX. yuzyilda da gizli ya da acik devam 'edip gelen "rnetafizigin felsefe'den elenmesi ve dinidusunusun safdisi edilrnesi" surecinde, bu yaklasim, turn hoyratlrgiyla oniine gelen her mukaddesi yikrnaya cahsrms ve buyuk olcude basanh da olmusru. Kopernik, Galileo, Kepler ve Newton'un Bilim'in modern cercevesine 'yeni temeller' saglarna cabalanyla birlikte kadirn bilimsel dusunusun esaslan buyuk olcude sarsihnca, sadece bilim hayan degil, siyasi, ikrisadi ve sosyal hayat da bu gelismeler dogrultusunda yaprlanrrus, boylelikle Bilim-Din veya Felsefe-Din munasebetleri, tarihte misli gorulemeyecek denli yeni ve farkh bir istikametc dogru yonelmisti.

Bati'da, ozellikle Fransa'da, XVIII. yuzyil 'Aydmlanma Cagi' olarak kabul edilrnekteydi ve Descartes rasyonalizminin takipcileri olan Voltaire, Jean d'Alemberr, Diderot, Condorcet gibi ansiklopedistler bilim'i 'biricik kilavuz' ilan edip Din'i (ozelde 'Hristivanligi") tarihe gommeye cahsirlarken, Francis Bacon'm empirist felsefesi Locke, Berkeley ve Hume gibi fjlozoflar tarafindan gelistiriliyordu. Dideror, 'Varolan hicbir ~ey doga'ya kar~l veya onun dismda olamaz' derken, Newton teorisini gelistirmekle rnesgul olan Pierre Simon Laplace'in, Napoleon 'un "eserlerinizde Allah aduun ge~medigini soyluyorlar" seklindeki tarizinc cevaben, =-Newton 'un aksine'boyle ozel bir mudahale' teorisine ihtiyac gormedigini soylernesi, Aydinlanma'mn (!) nelere maloldugunu, olacagim gayet veciz bir bicimde ortaya koyuyordu. Nitekim bilgi edinrnede 'bilimsel yonrem' disinda izlenecek baska bir yol olmadrgi ve Bilim'in erisemedigi birseyin bilinebilecegi iddiasirun safsata'dan ileri giderneyecegi seklindeki tekerlerneler 0 denli revacta idi ki XIX. yuzyila gelindiginde efkar-r umurniye, saldm oklannm Din adi altmda sadcce Hrisriyanhgi degil, ayrn zamanda diger dinleri de, bilhassa Islam': da hedef tahtasi yapmaya basladrgina ramk oldu,

Evrensel oldugu tasdik.edildigine gore, bu 'bilirnsel gerceklik' (I) iddiasirun, Aydinlanmacilann elinde sadece hristiyanhgin aleyhinde kullarnlmayip birgenellemenin konusu olarak turn dinleri karsisma alacagi gayet tabii idi. Nitekim boyle de oldu; XVII. ve XVIII. yuzyillarda buyuk ivme kazanan bilimsel gelismeler, XIX. yuzyilda Sanayi, Devrimi ile birlikte cok onernli bir teknolojik birikimi de yaruna alarak, gercek dunyarun maddeden ibaret 01-

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tertrsmalerme Bibliyografik Bir Katkl

dugunu, maddi hareketlerin de degismez yasalara bagh yurudugunu, Termodinamigin iki yasasindan hareketle ve tarnsilmaz bir ozguvenle ilan etti. Sonralan Islam dunyasmdaki 'sunnetullah' kavramiyla adeta ozdeslesecek olan bu determinist dU§linli§,l Newtoncu mekanigin etkisinde XIX. yuzyila darngasirn vurarak arleta modern zihniyetin temel esaslanru tayin etti. Tamrm geregi Modern Bilim'in arnk ne bir Din Ie, ne de bir Tann 'ya ihtiyaci vardr. Dolayisryla Din, Bilim'in saldinlanndan kendisini korumak istiyorsa eger, hie sesini cikarmamah ve kendisine tayin edilen yerde oylece susup oturmaIrydi. Bu yer -r,:ok sasirnci da Qlsa- inanan kitlelerin dahi itiraz etmeden kabullenebildikleri bir yer oldu: Vicddn.

XIX; yUzY11 akrlcihgi, Din'e ancak vicdanlarda yasama hakki vermekle aslinda onuhayatm her cephesinden suruyor ve boylelikle Tarin, rasyonalizm'in karsi konulamaz tahakkiimii neticesinde vicdanlara hapsediliyordu. Bu yeni tann, Eflatun icin 'Derniourgos' (Mimar Tanrt) veya Aristo icin 'Proton Kinoun' (ilk Hareket Ettirici) neyse, simdikiler icin de hemen hemen 0 idi; yani en iyimser yorumla Tann saati kurmus ve onu, kendiliginden isler bir halde birakmtsn. Bu tam anlamryla, artrk theizm ile yollan aynIan deizm'in Tannsiydi ve bu Tanrmm dinine verilen isim de 'akil dini' veya 'dogal din'di. Aktldini, akilla bulunrnus o!an, akhnyaratngi ve benimsedigi din demekti. Keza dogal din de aym anlama ge!iyordu: Her rurlu dl§ form ve gelenekten (tarihten) bagimsiz olarak insarun dogasznda yerlesik inanclardan kurulrnus olan bir din. (Gokberk, 1985: 362)

XIX. yttzyil, Avrupa'da Din'i Bilim adma hayatll1 heralamndan sokupatrna cabalannm hakim oldugu bir yuzyildir, 0 donemin moda terimleriyle Bilim aida, Din ise vicdana aittir ve Din'in akhn sahasma mudahalesi sozkonusu bile degildir, Bu acikca Bilim'in (bilimse! dusunusun) Din'den bagimsizlasrnasi dernekti. Fakat ne ilginctir ki bundan sonra Din, mesruiyyetini Bilim'e uygunlugu nisbetinde saglayabilecek, 'gecerliiigini' Bilim'e uygunlugun dan alacakn. Cunku bilimsel gelismelere ('teorilere') ters dusen bir 50- zun ilaht oldugunun bilimse! manada (!) savunmasi yapilamazdi. Vicdan, akla tabi kilmmrsve fakatakil alabildigine ozgurlesmisti. BLl surecin nasil bir aymm ile ncticelendigini merak edenler icin, Emile Boutroux'un XIX. yuzyildaki 'Din-Bilirn' miinasebetlerine iliskin su mulahazalan, gayet dakik bir hiilasa degerindedir:

XIX. yuzyIl esnasmda dinile ilim arasmda kurulmus olan munasebet, koklu bir ayrtltk ve ikilik seklindeydi. Ilim ile Din, artik =-vakriyle Yunan fclscfesinde oldugu gibi- aym seyin, yani ilahi akhn, esit olmayan degerlerine ragmen birbirine benzeyen iki ifadesinden ibaret olmadrgi gibi; Skolastiklerde oldugu gibi, birbirlerine uygunlugu isbat edilebilecek iki bilinengerfek (verites donnees) de degildiler. Modern akilci (rasyonalist) lann kabul ettikleri gibi, arnk, Ilim ile Din arasmda ortak bir garanti, aktl da yoktu, Ikisi de kendine gore mutlak ve birbirlerinden ayrt idiler. 0 va-

Sunnetulldh kavrarmrun te'vili konusunda bkz. Aydin, 1987:65-84; Ozsoy, L994

3

DivAN 1996/2

Oiicane CONOIOGLU

4

DIvAN 1996/2

kit hukum surcn psikoloji nazannda ruhun iki melekesi olan zekd ile duygu da boyle birbirlerinden her hususta farkh idiler. Iste Him ile Din, bu birbirinden ayn melekelerle ilgili (alanlar olarak) kabul ediliyordu. (Boutroux, 1988: 42)

Bu durumda sirf rnetafizik, felsefe'den atilmakla kalmadi, din ad! alnnda her turlu fikri ve ahlaki deger de tarihe gornulmek istenerek 'Bilim-Din" munasebetleri, netice itibariyle ikincisinin aleyhine olmak uzere ve yeniden tammland1.2 Ozellikle Fransa, Bilim-Din tamsmalanmn en yogun oldugu Avrupa i.ilkesiydi ve tabiatrylaKilise'nin sahsmda Hristiyanhk, Hristiyanlrgm (Katolikligin) sahsmda ise Din -Reform hareketleriyle 'birliktc-s- once bu tilkede mahkum edildi; daha sonra islam Dini de bu elestirilerden pay111! aldi. Nitekim XVIIl. ve bilhassa XIX. yuzyil Avrupa'smda, islam dininin tekamul ve terakki'ye izin vermedigi, muslumanlan dinlerinin bu hale dusurdugii, ancak islam 'dan vazgectikleri takdirde muslumanlann ilerleyip gelisebilecekleri gibi fikirler pek revacta idi; "Avrupa'da genellikle dinin, ozellikle de islam dininin, insanda arzu ve istegi oldurdugit ve akh hudutlandrrdigi ve ilerlemc'nin, ancak onu, yani Islam't ortadan kaldirmak suretiyle mumkun olacagi ya da his: degilse din ve laik hayat arasinda kesin bir aynm yapmak gerektigi dusuncesi hakirn bulunuyordu". (Yurdaydin, 1988: 229)

Ozgurlukler ulkesi (!) Fransa '111n sohreti 0 denli yayilrrnsn ki Hoca Tahsin Efendi gibilerine, "Paris'e git hey efendi akl u fikrin var isey' Aleme gelmis sayilmaz gitmiyenler Paris'e" seklinde baskalanna tavsiyelerde bulunrnayt ilham edebiliyordu. Nitekim1826'da Fransa'ya gonderilen Misirh ogrencilerden biri olan Rifaa et-Tahtavi Paris'reki musahedelerini aktanrken, sozkonusu ozgurlugu §U sekilde tasvir eder:

Ehl-i Kitab'm kitaplannda Tabii Ilimlere ters dusen birsey aciklamrsa, 0 aciklanan seyin kitaplardan ctkanlmasmm geregine, hatta, muhalif olan seyin kabul edilmeyecegine inarurlar. ( ... ) Hidiv-i Ekrem efendimiz, kaybolan ilm'in ogrcnilmesi arnaciyla Avrupa'ya 40'dan fazla adam gondermisti, Diger ulkelere gondermeyip de Fransa'yagonderrnelerinin sebebi, orada din probleminin olmamasmdandir sarunrn. (Tahtavi, 51)

Tahtavi'nin de tasvir etrigi uzere Fransa'da gercekten de arnk bir 'din problemi' kalmanusn. Oyle ki XIX. yuzyilm ortalanna gelindiginde, Auguste Comte Le Catechisme Positivists adh eserinin birinci baskisma yazdigi Onsoz'de 'Insanhk dininin kurucusu' imzasiyla (11 Temmuz 1852) bu hukmii acikca ilan ediyordu:

... Musbet zihniyetin bu kat'] sumulhigu, modern Garp aleminde nas ve tarih bakirnmdan kokunu teskil ettigi metafizik zihniyet' kadar mufsid -olan teolojik zihniyetin suni surette muhafazasi icin l;er turlu bahaneyi ortadan kaldirmaktadtr. (Cornte, 1986: XLVII)

AugusteComte'un 'rnusbet zihniyetin kat'! sumullugu' adina yok etmek istedigi ve bll nedenle kendisiyle savasngi zihniyet, on un kelimeleriyle tek-

2 Metafizigin felsefe'den ihracirun modern felsefc'deki izdusumlerinin (1. Kant, Witrgenstein, A. J. Ayer, R. Carnap) bir dcgerlendirrnesi icin bkz. Alrug, 1989

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartl~malanna Bibliyografik Bir Katkl

rarlayacak olursak "metafizikkadar mufsid olan teolojik zihniyet"tir ve sernavi olan, kutsal olan herseyi icine almaktadir, Bu bakimdan onun nazannda Hristiyanhl: ile islam arasmda bir tefrikte bulunrnaya da gerek kalmarnaktadrr:

Bes asirdan daha fazladir, Islarniyet Garb'a hakim olmaktan vazgecmisrir ve Katoliklik de ebedi rakibine kendisinin sozde banisinin mezanru bile terketmektedir, Bu neticesiz ruhani iddialar, eski dunyevi hakimiyetin bu iki bagdasmaz tek ilahcihk arasindaasagi-yukan musavi nisbette inkisarna ugrarms butun mernlekerlerini bile ihata edemernislerdir. Su halde Sark ve Garp, fikri ve ahlaki irrihatlanrnn sisternatik kaidelerini her turlu metafizik ve ilahiyatcihgm disinda aramahdirlar. (Comte, 1986: XLVI)3

Comte'un yukandaki sanrlan yazmasmdan tam otuz kusur YII sonra, 1883 yilmm Mart aymda Sorbonnc'da veri len L'Islamisme et la Science adh bir konferansta, yine bir pozitivist dttsunur olan Ernest Renan tarafmdan su sozler sarfedilir:

Zamanrrruzdaolup biten seylerdenazcok haberi olan herkes, miisliiman mernleketlerinin bugunku geriligini, Islarnhkla idare edilen mernlekerlerin inhitatiru, kulturlerini ve terbiyelerini yalruz bu dinden alan irklann fikir baklmmdan sifir durumunda oluslanru acrkca gormektedir, (Renan, 1946:184)

Nicin boyleydi!: Nedell inuslurnan' memleketler geri kalrrusu dauzun bir sureden beri Battli dusmanlan karsismda aglr yenilgiler ahp duruyorlardi] Renari'm ifadeleriyle; "Gercekten bir islam bilimi veya ~hi<; olmazsa- Islamhk tarafindan kabul edilmis, hos gorulrnus bir bilim var rmydiz" 0 fiitursuzca "'_'hem de selefini aratmayacak bir bicimde-e- bu sorulan soyle cevaphyordu:

•. Dogu'ya veyaAfrika'ya gitmis olan herkes, hakiki bir bir mu'minin kafasuun ister isternez.dar ve bir nevi cemberle kasih oldugunu ve bu cernbel' yuzunden 0 kafarun Bilim 'e mutlak surette kapali, birsey ogrenmck ve yeni bir fikre, acrlmak kabiliyetinden mahrum bulundugunu hayretle gorur,

• Allah'in, tahsili ve ~ahsi liyakan hesaba karmaksizm ikbal ve iktidan diledigi' kimseye verdigine iman ettigi icin, musluman, 6grenime, bilime, Avrupa'run fikir ve maneviyanm tqkil eden herscye karst derin bir horgorululukle doludur,

• lslarnhk; ruhani ile cismanlnin 'birbirine kaynarnasr, bir akidenin tahakkumu, insanhga vurulan zincirlerin en agindir,

.1nsanhkzekaSI icin Islamhk yalruz zararh olmustur,

•• (Islam) fctherrigiulkeleri, insan kafasrmn rasyonel gclismesine elverissiz birsahahaline getirdi.

KIsaca.sl Renan,sadece islam 'in bilim ve felsefe lye dusman oldugunu soy-

3Col11te'un hayan, eserlerive Osmanhaydmlanna tesirleri icin bkz. Korlaelci, 1986: 85-140

5

DIvAN 1996/2

Oiicane COMOIOGLU

lemekle kalnuyor, muslumanlann bilim vefelsefe yapacak bir kabiliyetlerinin de olmadiguu iddia ediyordu. Ona gore muslumanlar, "simdibu kadar alcalan, musltiman medeniyeti vaktiyle pek parlakn, bilginleri, filozoflan vardi, Hristiyan Bau'yi yuzyillarca hukmu altmda tuttu. Eskiden olan birsey neden yeniden olmasm?" gibi hayallere kapihyorlar ve kelimenin tam anlamiyla "geIeceklerinden ernin olmak icin gecmisi gosteriyorlardi". (1946: 186)

Renan bir kere insafi elden brrakmisttr ve bu tur tesellilerle avunmarun bos oldugunu gosrermck amacryla diline geleni.soylemektedir:

Hakikat sudur ki Islamhk, bilirri'e ve felsefe'yedairna eza etrnis ve nihayet onlan bogmustur.

Kimsenin islam adma oviinc ve serefduyulacak birgcpni,jten soz etmemesi gerekirdi; zira muslumanlar bidayette Bilim ve Pelsefe'yi Batr'dan alrmslarvbir surernuhafaza edip 'tekrar gercek sahiplerine iade etrnislerdi, Ne var ki bu kadan bile Renan iciri esefedilecek bir husustur, 'Ah!'diyordu Renan; "Bizanslilar 0 zaman hie okumadiklan hazineleri daha az krskanchkla saklasalardi, VIII. veya IX. yuzyildan itibaren Bessarion'lar ve Lascaris'ler olsaydr, [iste 0 zarnan]. bize XII. yuzyildar, gelen Yunan biliminin Suriye, Bagdad, Kurtuba, Toledo gibi dolambach yollardan gecmesine luzum kalmazdi" (1946:193). 0 bu itirafina ragmen, muslumanlann, bekciligini yapnkIan felsefe ve bilim adma kendilerine bir paye cikarmamalan gerekrigini iddia ediyordu. Oyle ya, 'Avrupa, dehasirnn gelisrnesi icin luzumlu olan antik gelenek mayasiru Yunan bilim ve felsefesinin Arapca .rercumelerinden aldi' ise de bunun islam adena ovunulecek ne tarafi vardl?4

Onun (Islam'm) baslangrcta yokedemedigifelsefeve bilim'i kendisi icin bir seref saymak, npki modern bilim kesiflerini ilahiyatcilar .icin birseref sayrnak gibi olur. (Oysa) bu kesifler ilahiyatcilara ragmen olmustur,

Nanuk Kemal'in 'maiumat-I kazibe ve tahkikat-t nakisa ashabmdan' 01- rnakla niteledigi.Ernest Renan'm islamve musliimanlar hakkinda bu denli ta'dzve tahkir edici sozler sarfetmesinin.sebebini, Islarri'a duydugu kin ve nefretten ba§ka bir sebeple acrklamak mumkun degildir, Doktorasmi 'ibn Rusd ve ibn Rusdculuk' hakkmda yapmt§ olmasma, hatta 'Inandigrm sey daima aklm.iyani bilim'in terakkisidir' . dernesine ragmen Renan'm muslumanlara.ve onlarin ilimlerine karsr ortaya koydugu dusmanligm boyutlan, bir pozitivist'in gene! din aleyhtarhgmm da otesindedir.

Mezkur sozleri sarfettikten hemen iki ay sonra(1883 Mayismda) Yahudi Tedkikleri [)crnegi'nde.,. ayrn Renan Hristiyanhk. hakkmda "Hristiyanhk medeniyet'in i1erlemesine hiiyiik ols;iide yardim etti" derken, Yah14dilik hakkm-

OIVAM 1996/2

4 'Avrupa'run antik gelenek mayasr' sayilan Yunan bilimve felscfesi'nin Yunan'a nereden geldigi ile ilgili olarak su ilk elden tarukhgr hanrlamamnyararh olacagi kanaatindeyiz: "Yaz mevsiminin MISIf'da ve Suriye'de essiz alan guzelliklerinden faydalanan bu 'barbarlar', boylece butun gok cisimleril1i acikca ve hep bir aradagorurlerdiccunku goklerini hie bulut ve yagmurkaplamazdi. Iste bunun icin onlann gozlernleri yuzyillar boyunca dogru cikrms, her tarafa +-bu arada bizede-s- yayilrmsnr, (. .. ) Sunu da soyleyelim ki Hellenler, barbarlardan ogrendiklerini daha ileri goturmuslerdir". (Eflatun, 1943: 29-31)

Ernest Renan ve "Reddiyeler" BaglamlOda Islam-Bilim Tarnsrnelerma Bibliyografik Bir Katkt

da da "Gecmiste pekcok hizrnet eden Yahudilik gelecekte de hizmet edecektiro Gercek davaya, liberalizrnin, modern ruhun davasma hizmet edecektir. Her yahudi bir liberaldir. ° ozu bakirnmdan liberaldir. Yahudiligin dusmanIan ise, dikkat edilecek olursa, aksine olarak, umumiyetle modern zihniyetin dusmanlandirlar" seklinde iltifatkarane konusabiliyordu, Oyle ki ona gore "Yahudi, modern zihniyete hizmet etmekle, gecmiste herkcsten fazla istirak ettigi ve ugrunda nice izdrraplara katlandigi esere hizmet etmekten baska birsey yaprmyordu". (1946: 179)

Goruldugu gibi Renan bu konuda pek oyle tarafsiz degildir, olmasi da zaten beklenmemelidir. Cunku onun nazannda 'insanhgi teskil eden ailelerden herbirinin, terakki'nin tarihi 'nde oynadrgi rolun seref derecesi asagi-yukan tayin edilmistir'. (1951: r;XIV)

"Sebebi ne olursa olsun ve her ne sekilde izah edilirse edilsin Renan'm iddialanndan cikan sonuc gayet aciktt: islam terakki'ye manidir ve bunun anz1 bir durum oldugunu sa111p muslumanlann gecmisleriyle ovunmeleri gereksizdir. Cunku Bilim adma rnuslumanlann gecmislerinde ovunecekleri bir basanlan olrnamrsnr, gosterilecek birkac ornek de zaten esas itibariyle muslumanlara ait degildir; dolayisiyla muslumanlar gelecekten pek oyle umitvar olmamahdirlar,

Peki coztlm neydi? Muslurnanlar ne yapmali, bu durumdan nasil kurtulmahydilar] Renan'm onerdigi cozum ortadaydi; muslumanlar kendilerini geri biraknran bagdan, yani Islam'dan kurtulmah ve zihinlerine vurulmus bu 'agl1" zincir'i kopanp atmalrydilar. 0, gerekcelerini siralarrus oldugu mezkur konferansindan yaklasik iki ay sonra bu konudaki nihai hukmunu de verdi ve bir islam alimine, Seyyid Cemaleddin Afgani'ye Journal des Debats'da yazdigi cevabi yazida acikca soyle dernekten cekinmedi:

• Gercekren, oyle saruyorurn ki musluman memleketlerini uyandmp kalkmdiracak olan §ey Islamlrgm kendisi degil, on un zaafa dusmesi olacaknr, ( ... ) Muslumaru dininden kurtarrnak, ona yapilabilecek en buyuk hizmettir. Icinde nice iyi unsurlar bulunan musluman milletlerin kendilerinc agrr gelen bu boyunduruktan kurtulmalanm temenni ctrnekle kendileri icin kotu bir dilekte bulundugumu sanrmyorum, (1946: 210)

Renan'm iddialan islam dunyasmda buyuk repkilere yol acti ve pesisira reddiyelerle mukabcle gordu. Bu tartismalardan sonra arnk Ziya Pasa'nm "islam imis devlete pabend-i terakkijEvvel yog idi isbu rivayet yeni cikn" dcdigi uzre , Islaru'tn rerakkiye mani olmadigrm, olamayacagiru gostermek, adeta 0 donern kalem erbabunn bashca vazifeleri arasmda sayildr,

a) Islam dunyasinm her bakimdan bir inhitat hali yasadigi dogruydu ve fakat bunun musebbibi Isldn» degildi.

b) Muslurnanlar daha cok yakm zarnanlara kadar buyuk bir rnedeniyetin bdnileriydilcr ve bu medeniyetin temel harci da Islam'di.

c) 0 halde lslam'm akla, tefekkure, gelismeye, fenne ve bilim'e karsi 01- dugunu soylemek azim bir buhtandir. Binaenaleyh Islam asia terakk£-fiken degildir,

7

DIVAN 1996/2

Oiicane CONOIOGlU

8

1996/2

d) Bu bakimdan rnuslumanlan icinde bulunduklan cokusten kurtaracak olan da yine Islaru'drr, Islarri'dan uzaklasmak degil!

Paris'te Afgani ile Ali Ferruh'un, Midilli'de Namik Kcmal'in, Petersburg'da Ataullah Bayezidof'un, Hindistan'da Emir Ali'nin, istanbul'da CeIal Nuri'nin, Kahire'de Resid Riza'mn yazdi klan reddiyelerin ana tema'si a~agl yukan bu cercevededir ve zamanla bu konu etrafinda gelisen apolojetik literatiir kernal-i ciddiyetle su onermenin alnru cizmekten geri kalmarmsnr: "islam mani-i terakki degildir!" Nitekim Mehmet Akit'in asagidaki nusralan, bu savunrnayi fevkalade belig bir surette hulasa etmektedir:

Mutefekkirleriniz dini de hie anlarnarrus; Ruh-i Islam'i telakkileri gayet yanhs. Samyorlar ki: Terakki'ye taharnmul edernez; Asnn asar-I kemaliyle tekamul edernez .

. Bilmiyorlar ki: Ulum'un ezeli dayesidir, Beser'in birgi.in olup yukselecek payesidir.5

Dikkat edilecek oIursa Akit'in rmsralannda su liC; kelime yanyana geliyordu: Islam, Terakk£ ve Tekdmul. islam hem terakki, hem de tekdmul edebilirdi; aksini iddia etmek ise sadece insaf bilmezlikti. Nitekim 0 donemde bu yaklasim, musluman fikir erbabmm hem en hemen hepsi tarafindan savunuIlIYi;lr ve aksi istikametteki iddialar -farkh tonlara sahip olmalda birliktekat'i's,urette reddediliyordu.

lslamcilar, aralarmda 'koyu seriatci' veya 'daha rnutedil', 'daha mi.isamahah' olmak uzere aynlirlarsa da hepsi, lslarniycr'in terakki'ye mani olmadigi hususunda birlesirler, (Turhan, 1994: 182)

Hasih, Islanr'm 'mani-i terakki' olmadigma dair islam dunyasmda in~a edilen soylerni anlamak, tedkik ve tahlil etmek isteyeceklerin, evvelemirde, bu soylern 'e zernin teskil eden sureci kavramalan gerekmektedir. Cunku, islarn'm Modern Bilim karsismdaki konumunu tayin etmeye cahsan zevann, bu tarnsmalann mihverinde yer alan Renan'm iddialanm ve islam dunyasi- 111n bu iddialara verdigi cevabi ihmal ederek maksatlanna ulasabilmelerinin pek guc, hatta imkansiz oldugu muhakkaknr, byle ya, mazilerini bilmeyen nesillerin, istikballeri hakkmda soyleyebilecekleri ne olabilir? Bir hie, koskocarnan bir hie!

Ernest Renan'm 29 Mart 1883'de verdigi lsldmiyet ve Bilim adh konferansm, islam diinyasmda yol acngr tepkiler neticesinde, ihatasi giiC; sayilabiIecek onernli bir literatur meydana gelmis ve dolayisiyla bu literaturun tesbit, tedvin ve tasnif edilmesi zarureti ortaya cikrmsnr. Mevcut kaynakIann onemli bir klsml, e1deki malzemeye kendi ilgileri olctisunde yaklasmakta,

5 Bkz. Safahat, II. Kitap, "Suleymaniye Kursusunde". AkWin bu rrusralannda di-

le getirdigi dusunceler, a donem lslamcilaruun soylerninde hakim bir rnevkidedir. Nitekim Elmahh H. Yazir'm su sozleri de bu baglamda degerlendirilmelidir: " ... Fakat Avrupa korkrnasa idi, bir kendi ilim ve felsefesine, bir de dinine bakardi da a ilim ve felsefc ile taban tabana Zit olan dinini bize asilarnaga calismaktan vazgecer; 0 ilim ile kucaklasacak alan Islarniyet'i tervice ugrasir ve ls1.1m'111 hayatma izdirap vermekten zevk almazdi." (Yazir, 1978: XXXIV)

Ernest Renan ve "Reddiyeter" Baglammda Islam-Bilim Tartl~malanna Bibliyografik Bir Katkl

mesela Afgani'nin hayan ve eserleriyle mesgul olan yazarlar, sadece Afgani'nin ya da Narmk Kemal'in hayati ve eserleriyle mesgul olan yazarlar sadece Narmk Kernal'in cevabi vesilesiyle bu sahaya el atmakta ve pek tabii ki meseleyi de nakis bir surette ele almakradirlar, Nirekirn musahede ettigimiz kadanyla, gerek kismi nesirler, gerekse biyografik tedkikler munaseberiyle bu konuda arasnrma yapanlann kahir ekseriyeti, ilgileri drsinda kalan diger reddiyeleri ya gorrnezlikten gelmisler, ya da meshur bir-iki reddiyeye atif yapmakla yetinmislerdir,

Renari'rn iddialannm, kendisine reddiye yazrms bazi zevann sired rnunasebetiyle ele ahnmasi, bu tartismayr, ast! iferisinde )ter almas« gereken ferfeveden ftkarmtf ve fok daha farklt munakafalarm talt bir konusu haline getirmistir. Sozgelimi Renan'm iddialanrn ve bu iddialara karsi islam dunyasinda yaztlan reddiyeleri su veya bu sekilde tedklk ennis olanlann, bilhassa son iki yuzyrldir islam- Bilim tarnsmalanmn nasil bir seyir izlediginden (bilhassa gelismelerin son 30-40 YII icerisinde kazandigi yeni isrikamerten) urnumiyetle haberleri olmadrgi gibi, bu meseleyle alakadar olan zevdtm da Renari'm iddialan sebebiyle meydana gelen literatiiriin bu sureci nasil etkiledigine dair koklu bir bilgileri bulunmamaktadir, Nitekim bu tesbitimizi rnubalagah bulacak olanlar, ozellikle 70'li yrllardan itibaren islam vc Bilim, islam Bilimi, Bilim'in islamilqtirilmesi, vb. konularda yazilan kitap ve rnakaleleri ele ahp, bu kitap ve makalelerin munderecanm tedkik edecek olurlarsa, yapngirruz bu tesbitin bir hakikatin ve fakat act bir hakikatin ifadesi 01- dugunu da goreceklerdir,

Bu makalenin yazan, XX. yuzyil boyunca muslumanlann 'Modern Bilim' karsrsindaki tutumlanrun -bil' baska deyisle 'bilim hakkmdaki tasavvurlarinm'- sekillenmesinde, Renari'rn 1883'de ortaya atngi iddialann buyuk bir tesiri olduguna inanmakta, hala hizmdan pek birsey kaybetrnernis olan savunmaci cizginin, isbu iddialar koklu bir bicimde bertaraf edilmedikce varlignu surdurecegini dusunmektedir. Nitekim bugiin bu tarnsmalardan bi-haber vaziyette muslumanlann 'Modern Bilim' karsismdaki tavrrlanmn ne 01· masi gerektigi uzerinde yazip-cizen zevann, sadece bizi §1I veya bu sekilde bir tavrr almaya iten kosullan degil, bu kosullan ortaya crkaran, hatta btl kosullara yatakhk eden soylem'in di.izenini hesaba cekmeleri ve tabianyla zahmet edip soylem'in duzeninininsd edildigi ytllara kadar geri gitmeleri, yani kisaca 'hafizalanru yoklamalan' gerekmektedir. Baska nedenlerle degil, sadece ama sadece -isl11ail Kara'mn 0 cok sevdigim ifadesiyle-e- "arnk havada cok kalmaktan yorulmus ayaklarumz icin belki basilabilecek bir toprak urnidi bulmak amaciyla" bu yurekliligi gosrerip tozlu raflann arasma girebilmelidirler,

Iste bu makale, bu yolculuga katlanacak yurekli, yurekli olduklan kadar da sabirh olan insanlara mutevazi bir rehber olmasi maksadiyla kaleme almrmsnr;

A. Ernest Renan'm Hayati ve Eserleri

Joseph Ernest Renan, 28 Subat 1823'de Fransa'run Bretagne bolgesindeki Treguier kasabasmda dogdu. Bes yasmda iken babasi oldugunden, din dar annesi ve kendisinden oniki ya§ buytik ablasi tarafindan iyi bi r katolik olarak

9

DIvAN 1996/2

Diicane CONDIOGLU

10

DIvAN 1996/2

buyutuldu, Gene Renan lS3S'de Paris'e giderek rahip okullannda (Issy ve Saint Nicolas'da) 22 ya§ma kadar ilahiyat egitimi aldi, Bu yillarda Suryanice ve Ibranice okudu. lS41'de gittigi Issy'den, IS43'de aynhp Saint-Sulpice seminerine gecti. 6 Ekim IS45'de -girdigi bunahmlar nedeniyle- bu semineri terketti.

Mesruti Kralligm YlkJlIP Cumhuriyer'in ilan edildigi IS4S'de hen liz 25 yasmda iken L'avenirde la science (Bilirrr'in Gelecegi) adh eserini yazd1.6 15 Temmuz IS49'da La Liberti de Penser adh gazetede bu eserin bir ozetini yaYl1111aYIp kitab111111 birkac haftaya kadar cikacagun duyurduysa da bu eserin IS90 yihndan daha once basilrnasi mumkun oll11adl?

Arthur Le Hir ve Etienne Marc Quatrernere'nin gozetimi alnnda Ortadogu dilleri uzerine cahsn. Bibliotheque Royale'de Arap dili profesoru olan M. Reynaud'un gozetiminde Arapca tahsiline basladi, Sarni dilleri tarihi uzerine yapngi cahsrnadan dolayi (Essai historique et theorique sur les langues semitiques en general et sur la langue hebroique en particulier) lS4S'de Prix Volney unvarurn kazandi ve bu kitap IS50'de baslldJ.S L'Origine du langage adh eserinin ilk basumm lS4S'de, ikinci basmurn ise IS5S'de yapn. ibn Riisd ve felsefesi hakkmda hazirlarnakra oldugu tez icin lS49'da Italya'ya giderek orada sekiz ay kaldi, Sonralan Augustin Thierry ile De Sacy'nin telkin ve tesvikleriyle Revue des DeUx Mondes ile Journal des Debats'da makalelerini yayimlamaya basladi. IS 51' de Paris'te Bibliothique N ationale' de Dogu elyazmalan (Syrian, Sabaian ve Ethiopian) uzerinde cahsmak maksadryla asistan olarak vazife aldi ve ayru yil Revue des Deux Mondes'de (Paris, IS 51 ) "Mahomet et les origines de )' Islarnisme " adli makalesini nesretti,

IS52' de, ibn Rusd ve eserleri hakkmda hazirlanus oldugu doktora tezini Averroes et l'averroi'sme adiyla yayrmladi ve bu eser bircok kereler basildi, IS60-1S61 yrllannda arkeolojik arasnrrnalar yapmak amaciyla Fenike'ye gitti, Suriye ve Filistin'de arasnrrnalar yapn, orada Origines'nin ilk cildi olan Vie de' J~sus adh kitabnu yazip IS63'~e nesretti, Yanmda bulunan kizkardesi Henriette'in Ol1l111U onu derinden sarsrmsn, Bu nedenle bu kitabrru kizkardesine ithaf etti. 7 ciltlik eseri Histoire des origines du christianisme (IS63-

6 Renan, bu kitabmin giris kisrnmda 1848 olaylanrun uzerindeki derin tesirini anlanrken soyle der: "0 zaman, yikrlan Karolikligirnin yerini alan yeni imam hulasa etmekihtiyaci duydum" (Renan, 1951: V). Renan'm bu safhaya kadarki hayan Cocukluk ve Genclik Hatiralarr adh eserinde kendi dilinden turn tafsilatiyla aktanlrmsnr. (Renan, 1956)

7 Andre Cresson, bu kitabin 1849 yihnda yazrhp, 1888 yilmda nesredildigini (Cresson, 1949: 99); R. J. Resch ise 1848 yihnda yazihp, 1890 yilmda (olumunden iki ytl once) nesredildigini soylernekredir (Resch, 1987: 334). Renan'm kendi beyam ise soyledir: "Bu is, 1848 yihrnn son iki ayi ile 1849 yihrun ilk dortbes ayml aldi". (Renan, 1951: V)

8 Andre Cresson, bu odulu kazanan eserin aduu once yukandaki gibi kaydetrnekte ve fakar kitabm son tarafinda -npkI Ahmed Suayb gibi- bu odulun L'Histoire generale des langues semitiques adh esere verildigini yazmaktadir (Cresson, 1949: 12, krs. 98). Adi ge~en bu eser, l885'de yayrmlanrrusnr.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamrnda Islam-Bilim Tartl~malarlna Bibliyografi~ Bir Katkl

1881)9 ile buesere bir mukaddime kabilinden hazirladrg» 5ciltlik eseri Histoire du peuple d'Israel (1887-1892) Ortadogu'daikel1kalemealtndl.

Rellall1864'de birkez .daha Ortadogu'ya gitti. Priere sur l'Acropole adI! kitabiru hazlrladl.1862'de ve sonra tekrar 1870'deCollegeideFrancc'a dinler tarihi.profesoru olarak atandt, 1876'da Academic des .Inscriptions:« girdi. 1878'de Academic Franraiseiiyesi secildi. 1881'de Souvenirs d'Enfance etideJelUlesse adli hatlnltmlyaymlladl. 1.883'de College de. France'm basma gecti. Aym .yihn Mart aymda Sorbonne 'da l'lslam.ismc etla. science ba§lIkh 111e§hur nutkunu .irad etti - 188 5.'de Sami dillerin tarihcesi ilernukayeseli, gramerine i dair Histoire generale et systeme compare des langues semitiq\les.adh kitabmi, yaYllnlandL.Miistakil risalcler halinde basilan. nutuk ve konferanslanru da 1887'depiscourset Conferences.adiyla birarayagetirerek nesretti, 2 Ekirn. 1892'de oldu,

Ernest Renan '111. (1823-1892)telifve i rercumc olarak kIr1<J a§kmeseri bulunmaktadrr ve bueserlerin onernli hit kismr, baska dillere.de cevrilmistir,

Henriette •• Psichari'nin· editorltigttnde Pransrzca 'yayunlanan 10 ciltlik <Euvrescompletes(Paris, 1947-1961)j eserlerinin yetkin bir edisyonuola> rak kabuledilmektedir. L'avenir de.la science, Histoiredu peuple d'Jsrac1, Vie .deIesuscve Etudes d'histoirereligieuseadhkitaplan; The;· Future ofSciem::ej History of the People of Israel, The Life of Jesus ve Studies in Religious Historyadlanyla Ingilizce'ye cevdlip.rtesredilmrsive aynca iki otobiyografikeseri Ingilizce 'de.TheMemoirs •. of Ernest. Renan (Londoq, 19.35 )adlylayaYimlanmWlr.Ernest Renan'll1,sonbasklslFuadSezgin tarafm(;ian.gerS;eklqtirileI1.L\verroes. et I'averroisme (Frankfurt, .1985}adh meshur, tedldki,.Adil. Zuayru; tarafindan ibn Rii§d ve'r-Rii~diyyeadlyla Arap<;a'ya (Kahire,1975),Edl)1lmdo Gonzales Blanco tarafindan da . .L\verroes. y ek averroism()adlyla, lspanyolca 'ya (Madrid, 1977) cevrilmistir,

Ernest. Renan 'Iqeserlerinin Turkce <;evirileril1e geIince,tesbitierimize go-

re.ken(;iisinin biri.iki kez.olmak uzere e-r- TiIrks;e'ye bes kitabi .cevrilmistir

verine ilki hari<;, heps! Milli Egitim Bakanltgl'mn yaYlmlaml~Qldugli DunyalJ,deb.iyatt1'1dari! Tercum.eler/Sermelerdizisinin FrallstzKlasiklcri bolum ii i<;~risindei yera.lmakra(;ilr:

1/ a. Hayat-lYesu', (Vie de Jesus), yew Paris Ulum-i lctiI11aiyyeMekc tebimezunlartrrdan.M. Ndhid; Istanbul, .·1330, (Osmanlica), Kitabhanei Islam ve Asked

l/b. Isa'nm Hayan (Vie de Jesus), Cev. 1945; 2. bas. Istanbul, 1992, M.E.B.

2. Nutuklar ve Konferanslar (Discours et Conferences), yev. Ziya han, 1. bas. Ankara, 1946; 2. bas. Ankara, 1956, M.E.B.

. bas .. Ankara,

9 Hristiyanligm merisei ile iIgili bu eseri $U cilrlerdcn mutesekkildir: 1. Vie de Jesus (1863); 2. Les Apotres (1866); 3. Saint Paul (1869); 4. L'Antechrist (1873); 5. Les Evangiles (1878); 6. L'Eglise chretienne (1879); 7. Marc-Aurele et la fin du monde antique (1881). Bu eserin cild saYlsl, 1883'de mustakil bir t1hrist ilavesiyle sekize cikrrusnr.

11

DIvAN 1996/2

Ducane CONDIO~LU

12

1996/2

3. Bilimin Gelecegi I-II (L'avenir de la Science), Cev. Ziya Ishan, 2 cilt, 1stanbul, 1951"1954, M.E.B.

4. Cocukluk ve Genclik Hatrralarr (Souvenirs d'Enfance et de Ieunesse), Cev, Ruhi Dervisoglu, Istanbul, 1956, M.E.B.

5. Havariler (Les . Apotres), Cev, Ziya Ishan, 2. bas. Ankara, 1964, M.E.B. (1. basrmi gorlilemedi.)lO

Renan'm olumunun ardmdan, onun hakkmda pesisira arasnrrnalar da yayirnlanmaya baslarmsnr, ilk bastian eserler arasmda, Gabriel Seailles'in Ernest Renan (Perrin, 1893) ve Raoul Allier'nin La Philosophie de Renan (Alean, 1895) adh kitaplan saytlabilir, Renan ile ilgiliolarak lngilizce'de yayimlanan en eski kitaplardan biri Francis Espinasse' nin The Life of Ernest Renan (1895; son bas. Boston, 1980) adh eseridir.

Bu cahsrnalann sayrsi zaman gectikce arrrmsnr. Nitekirn Gaston Strauss (Paris, 1909); Mariette Seman (Larose, 1914); Lewis Freeman Mott (New York, 1921); Jean Pommier (Perrin, 1923); Henriette Psichari (Pion, 1937); Maurice Weiler (Bordas, 1945); Andre Cresson (Paris, 1949); J. Chaix-Ruy (Paris, 1956); H. W. Wardman (London, 1964) ve Henri Peyre (Paris, 1969) Renan'm hayan, fikirleri ve eserleri uzerine birer arasnrrna nesrermisler ve son olarak, Jacques Waardenburg, bu konudagenis bir bibliyografya hazirlarmsnr: Classical Approaches to the Study of Religion. II/228-241,(The Hague, 1974).11

Renan'rnhayanm ve goruslerini bir btitiin olarak ele alan muelliflerin ya-' rusira, Renan 'a eserlerinde bir bolum tahsis edip onu farkh yonleriyle degerlendiren ve hatta r,:agda§Ianyla mukayese eden muellifler de vardir. Nitekim bu muelliflerin-bir klSl111 Renan"i Dozy ile, bir kisrm Taine ile, bir kismi Comte ile, bir kisrru Silvestre de Sacy ve Massignon'la, bir kisnu da Gustave Le Bon'Ia mukayese suretiyle onun goruslerini munakasaetmislerdir .

• Edward W. Said, Orientalism (1979, New York, 1. bas. 1978) adh eserinde Renan 'agenis bir yer ayrrrrus ve ozellikle onun Sami toplumlan ve dilleri konusundaki goruslerini munakasa etmi§tir.12 "1777'nin Friedrich August Wolf'u ile 1875'in Friedrich Nierzsche'si arasmda oryantalist bir dilbilimci, Ernest Renan bulunmaktadrr" (1979: 132)diyen Said'e gore, Renanm ushibu 'papazca' (celibate) ve 'bilimsel' (scientific), tarih ve ilim dunyasl ise, saskmhk verici derecede kudurgan .vcfevkaldde erkekcedir; bu dun-

10 Hilmi Ziya Ulken, Renan'in Qu'est-ce qu'une Nation adh bir eserinin Peyami Erman tarafindan Turkcc'ye cevrildigine (rnubhern bir tarzda) isaret etmektedir. (Ulkcn, 1979: 430)

11 Bu bolumun buraya kadarki krsmirnn yazilmasmda, degisik kaynaklar mcyal1ll1- da, su makaleden de istifade edilmistir: Richard J. Resch, Encyclopedia of Religion, XII/334-335 ('Ernest Renan' maddesi), New York, 1987

12 Renarr'm Sam! mitolojisi hakkmdakigoruslerine karst yazilan erken tarihli elestirilerden bid Ignaz Goldziher'e aittir.Goldziher goruslerini Del' Mythos bei den Hebraeern und seine geschichtliche Entwickelung (Leipzig, 1876) adIt eserinde dile getirrnis; bu eser. bir yrl sonra Russel Martineau tarafindan ...

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim TartJ¥Ilalanna Bibliyografik Bir KatkJ

yada babalara, anneIere ve cocuklara yer yoktur" (1979: 147) .13

Said btl eserinde, Renan't Silvestre de Sacy ile birlikte de ahp (Silvestre de Sacyand Ernest Renan: Rational Anthropology and Philological Laboratory) onlann birbirlerinin mutemmimi olduklanrn soylerken, "Islam, The Philological Vocation, and French Culture: Renan and Massignon" adryla yazdigi makalesinde ise, Renan'i Louis Massignon'la karsilasnnr ve sarkiyatcihk bakimmdan her iki sahsm da ZIt kutublarda bulunduklanm soyler: "Renan and Massignon are polar opposites within Orientalism", (Said, 1980: 71 )14

• Hichem Djait, Renan'i sarkiyatctlrgi cephesinden inceIeyen bir diger onernli yazardir. Goruslerini L'Europe et L'Islam (Paris, 1978) adiyla Fransizca yazan Dja'it'in bu eseri, Europe and Islam adryla Ingilizce'ye de tercume edilmis (Cev, Peter Heinegg, Berkeley, 1985), eserin III. bolumunde Renan'm gorusleri ozel bir bashk altmda ("The Historian as Idelogue:

Renan") incelenmistir, Edward Said'in, Renan'm Isldm-Bilim munasebetlerine iliskin gorusleriyle ilgili olarak ihmal ettigi bazi meseleleri ele alnus 01- rnasi, Hichem Djair'in bu kitabmm en onemli yonlerinden biridir.

Djait'in bu eseri, lngilizce cevirisinden hareketle ve dorr kisilik bir heyet tarafindan Turkce'ye cevrilmisse de (Hisam Cuayyit, Avrupa ve Islam, Cev, Kemal Kahraman, vdg., Istanbul, 1995), bu ceviri, hem asia sadakat, hem de Turkcesi bakimmdan fevkalede basartsrzdir; hicbir ilrni degeri de bulunmamaktadir, Renan'in, "musluman olmadigina nedamet duymadan bir Camiye adim atrnarrus oldugunu" ifade eden 0 meshur sozunun, mutercimlerimizin elinde 111': hal aldignu =-cevirinin seviyesi hakkmda bir fikir vermek rnaksadiyla-e- gostermek isteriz:

By the same token, he [Renan] acknowledges that Islam always stirred up deep emotions in him, til point that he never entered a mosque withllutregretting that he was not a Muslim. (1985: 43)

Mythology among the Hebrews and its Historical Development (London, 1877) adiyla Ingilizce'ye cevrilmistir, Goldziher, "Yunanhlan ve Romahlan ele ahrken Sir George William Cox'un metodunu kullanrnakla Julius Wellhauseri'm sernitik tefsir gorusu tarafiru tuttu ve E. Renan'a karsi, inane esaslannda peygamberlik akidesini zafere ulasnrdigi arilik lehine olan teoriyi benimsedi. Bu eser yuzunden cesitli sert goruslcrc muhatab olmasma ragmen, onun daha sonraki kariyeri icin bu husus gercekren netice uzerinde rnuessir oldu, cunku 0 burada orijinal kaynaklan dikkate almanm onernini ilk defa te'yid etmisti". Nitekim Goldziherin ilk eseri Studien iiber Tanchum Jeruschalmi (Leipzig, 1870) de Ibrani filolojisine aittir. (Somogyi, 1982: XV; Hourani, 1993: 30)

13 Edward Said'in bu eseri, L'Orientalisme: L'Orient cree par l'Occident adryla Fransizca'ya (cev. Catherine Malamoud, Paris, 1980); el-Istisrdq: el-Ma'rife, es-Sulta, el-tn~a adryla Arapca'ya (cev, Kernal Ebu Dib, 1. bas. Beyrut, 1981, 2. bas. 1984); Oryantalizmy'Somurgeciligin Kesif Kolu adiyla once Fransrzcatercumesinden (Cev. Nezih Uzel, Istanbul, 1982), sonra lngilizce aslmdan (Cev, Selahattin Ayaz, Istanbul, 1989) olmak uzere iki kez de Turkcc'ye cevrilmistir,

14Said'in mezkur makalesi, editorlugurn; Malcolm H. Kerr'in yapng: Islamic Studies: A Tradition and Its Problems (Malibu-California, 1980)adh eserde yeralmaktadir. (sh.53-72)

13

DIvAN 1996/2

Ducane CONOIOGLU

- [Rcnan] aym sekilde Isldrn'in kendisinde her zaman derin duygular uyandrrdrgnu, faha: camiye hif girmcdiJJini vc. miisluman. olmamaktan. pis,manltk duymadtJplit kabul cdcr. (1995: 65)

.. Turkce.de, Renan': bir sarkiyatci olarak kcndisine konu edinen tck rnakale -gorebildigimiz kadanyla-.Ahmet Subhi Furar'a aittir. "Ernest Renari'm Sarkiyatcrhgi" aduu tasiyan' bu makale, Islami Edebiyat dergisinde (sy, 21, sh. 37-40, istanbul, 1993) yer alrnaktadir. A. Subhi Furat, TUrk okuyucusu tarafmdandaha-ziyade felsefeciolarak tanmdrgim (!) soyledigi Renan'r, 1arkiyatyt kirnligiylc tarurmayt amaclar ve Renan'I-Arap<;a bilmedigi ve Knr'an'i rammadrgi halde-- Sami trka mensup olanlarda sebepleri ararna ve dusunme kabiliyetinin zayif oldugu vc Arap siirinde yaranci rnuhayyilcnin bulunmadrgi seklindeki iddialanndan oturu tenkid ederek bun lan 'acele yapilrms genellemeler' olarak tavsif eder, Furat, Rcnari'm Averroes et l'averroisme adli eseri hakkinda "Renan Arapca bilmedigi icin Ibn Rusd'un eserlerini Latince ve Ibranice tercumelerinden takip ermis ve filoZOfll11 Latin alemince malum olmayan eserlerini gorrncmisti" (1993: 37) derken, .Histoiregenerale et systeme compare des langues semitiques adh eseriyle ilgili olarak da "Ernest Renan 'in Sami dillerin en buyugu ve gelismisi olan Arapca'yt bilmedigi halde bu konuyu elc almasinda aceleci ve rarafgirane tuturnunun buytik bir paYI vardi" (1993: 39)hUkmi.inU verrnektedir, Netice itibariyle, Furat'm makalesinin ba§hgl carpici ve fakar muhtevas 1 fevkaldde zayifnr .

•. Renau'm Tarih'c, bilhassa IslamTarihi'ne dair gorusleri, Sehbenderzade Filibeli Ahmed Hilmi'nin Tarih-i islam (Kosrantiniyyc, 1326-27)adh eserinin Medhdl kismmda errafhca degerlendirme konusu yapilrrusnr. (1326: 83-90)

Ahmed Hilmi, Tarih-i DiIlI HakkmdaMlitalaat [Etudes d'Hisroire Religieuse] adh eserinin "islam '111 Men§eleri" bolturuine istinaden Rcrian'in fikirlerini munakasa eder ve on un btl rnebhasde islam 'I ve Nebisini son derece bi-tarafane rcnkid ve tedkik: ettigi ni ve fakat bundan Renan' 111 btitiin muhakematlnl haklr-bulduguuun anlasrlmamasr laZI111 geldigini, bilakis Renan'rn netaic-i muhakematmdan pek cogunu, bircok csbabdandolayt kabul etmedigini, bununla beraber Renan'm muhakernanru da taassub ve tarafgiriden hernen hernen tamamen azade buldugunu soyler. (1326: 83)

Ahmed Hilmi, Dozy ile'Renari'm Kur'an .• '111 iish1bulla dairgorusleririi n111- kaycse ermekte, Dozy'nin Kur'ari'm Uslltbunu takdir cnnedigini, buna kar§mRenan 'm bu noktada D()zy'den aynlIp I'Sur'an'da pek nezih ve 'ulvi parr,:alar I1ttlllndllgUl111hararetii bir lisanla itiraf crtigini yazmaktadlL. Ahmed Hilmi birtarafbt1, Renan' 111 islam Dini' ndevdin-i semavi. ve kudsiyetsekli" gorn1ediginisoylerke11,diger. tarafran onun islam Dini'ni "rnukaddes ve me$fU" buldugnnn aktarmaktadrr. (1326: 85-86)

AhI11edI-liInl1'ye gore, bittabii "Musluman ve Muhamrnedi" olmayan Renan, ne hararet-i inkarla ifrata varan akliyyun, ne de taassubla ne dedigini bilmeyen edyan-i rakibe mensubrni gibi idare-i kelarn etmernekte, meslek ve

1996/2

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda islam-Bilim Tertrsrnetenne Bibliyografik Bir Katkl

retebbuanrun ihtiva ve rnusaadesi derecesinde hakikati izhara cahsmakradir. Renau'm Avrupa'nm yeristirdigi cazuu-r mutefekkirin arasinda cidden rnustesna bir mevkii vardrr; 0 bi-taraf ve dahi bir hakimdir, (1326: 87, 89)

Renan'in adi ge~en eseri dismda baska bir kitabina aufyapmayan Ahmed Hilmi'nin, Tarih-i tslam'l Dozy'ye reddiye olarak kalerne aldig: ve bu eserinde Renan'r Dozy ile mukayese ettigi dusunulccek olursa, on un Renan hakkindaki iltifatlanru, butun Avrupalt mutefekkirlerin Dozy gibi rnufrit olmadignu gostermek cabasina matuf addetrnek pekala murnkundur, Ancak Ahmed Hilmi'nin Renan'm diger asanna muttali olup olmadigi, olduysa bu sozleri nicin sarfettigi, tahkike muhtac bir mesele olarak gorunmektedir.

• Ernest Renari'm dogumunun 100. Yilt rnunasebetiyle 1923'de Daru'lCamiati'l-Mrsriyye'de bir roplann diizenleyen ve on un 1883'de Sorbonne'da verdigi konferansi ve Afgani ilc rarnsmalanrudcgerlendircn Misirli alim Mustafa. Abdurrazik, 1944'de yaytmladigi Temhid Ii-Tarihi'l-Felsefeti'l-Islamiyye adh eserinin ilk bolumunde, Renan'in 1s1<1m Pelsefesi'ne dair goruslerini, on un Histoire generale et systeme compare des langues semitiques ve Averroes et l'averroisme adli iki kitabindan hareketle ele alir ve tenkid eder. Mustafa. Abdurrdzik, XIX. asirda Diller Tarihi ile mesgul olan Batih alimlerin insanlan Sdmiler ve Ariler diye ikiye ayirdrklanm soyledikten soma Renau'm bu konudaki goruslerini -yukanda adi ge<;en- iki kitabina arfen ozetlemis ve Naqdu Re'yi Renan adh bir ara-bashk alnnda bu gorusleri elestirmistir, (sh. 9-12)

Renan'm goruslerini destekleyen ve reddeden Banh muastrlannm goritslerine de yer veren Abdurrazrk, bu konunun XX. yuzyilda nasil tarnsildiguu ele almayi ihmal etmedigi gibi (sh. 13-30), II. bolumde de ("Maqalatu'lMuelliflni'l-Islamiyyin") meseleyi Islam kaynaklarmdan harekerle mutalaa eder. Abdurrazik'in Renan'm iddialanrn tenkid ederken, onun 1883'deki konferans metnini degerlendirrne dismda birakrnasi, ilgili bolumun belki de en calib-i dikkat rarafidir.

• Renan'm bilim anlayisr, Abdulhak Adnan Adivar'm Tarih Boyunca tUm ve Din (istanbul, 1944) adli eserinde mufassalan ele ahnrmsnr. Adivar bu eserinin ikinci cildinde, Fransa'daki Comte sonrasi akimlan incelerken Renan 'a ve onun bilirn anlayisma gcnisce bir yer ayimus, 01111n L'Avenir de la Science (Bilimin Gelccegi) adh eserinden harekerle fikirlerini ramrmaya cahsrnis ve -ktsaca da 015a- Sorbonne.'daki konferansindan ve bu konferansma karst Islam dunyasmda olusan tepkilerden soz etmistir. Mucllif, Renan 'a bu kadar yer aymnastnm nedenini soyle izah eder:

Renan'a biraz fazla yer tahsis etmemize sebep, XIX. asir murefekkirlcri arasmda din ilc en cok rernas cdenlerdcn ve =-bir makalcsindc Bergson'un dcdigi gibi- en mukemmel bir muharrir olan bu zaun , devrinin zihniyetini tarnamcn kavranus ve daima dinin karsisma ilmi dikerck retkiklerine 0 suretle devarn ennis bir murefekkir oldugu icindir. (1944:

IIj89)

15

DiVAN 1996/2

Di.icaneCONOIOGLU

DIvAN 1996/2

•. Murtaza. Korlaelci; Renan'r birpozitivistolarak ele-alarrarastrrmacilardan biridir, Kendisi,Pozivitizmin Tiirkiye'ye Giris! (lstanbul,1986)adh eserinin: ilkboliimi.indePozitivizm 'in Fransa'daki temsilcilerini de ahrken btl kimseler arasmda Renan 'a da yervermi§ ve, Renan' III fikirlerini,.( sadece) Bilirn'In, Gelecegi adh eserinden hareketle tarutmayacahsrrusus Bircok Pozitivist meyanmda Renan'm da tesirinde kalan Osmanh dusunurleri hakkinda bilgiler veren Korlaelci, mezkur bolumde 'reddiyeler' meselesinede kisaca .remas. etmi§tir.( 1986:. 1.44-151)

• Cemil Meric ise Kiiltiirden Irfana (Istanbul, 1986) adheserinde yer alan "LeBonmu Renan rm!" bashkh bit makalede (189d92), Renan hakkmda bazi miitalaalarda bulunarak onu Gustave Le Bon ile karsrlasnrrmsnr. "Yamlrmyorsam, Ttirk~e 'ye . yalmz bir kitabi . cevrild» Hayat-i Yesu" diyen Meri~, aynca Renan 'in Ilmin Gelecegi adh eserinin de Tiirk~.e 'ye. kazandirIldlgml, ancak buna ragmen Renan'm "t§lgl hala bize kadar gelemernis bir yddlz" (!) olarak kaldtgmtbelirtir. (1986:192)

Meri~'in bu makalesi, Renan hakkmdaki kaynakcasr ve mutalaalan. bakimmdan.degilsede 1?72' de yazml§ oldugtlEfgani.l)osyasl'm tarnamlayicr bilgiler ihtiva etmesi bakimmdan s:ok miihimdir.15

Ernest Renan'lt1,<gerekOsrna11li, gerekse Tiirk dii§tincesi iizerindeki tesirlerine gelirtce, bu-cidden tedkrke deger bit husustur, Nitekim Sinast'riin Etc nest Renan'la-Paris'te tanl~ttgl, uzun bit sure 'Luxembourg-bahcelerinde onunla bull1§up gorii§tiigii ve fikrlgeli§imininiizerindebllkol1.u§maJaun biiyiik bir roliiniin oldugu (Ulken, 1979: 62-64; Tanpmar, 1988: 188- 189); Ahmed Rlza,Ahmed$llaybve Hiiseyin.Cahit Yal~m gibi muelliflerin Renan'in fikriyattndan haberdarolupse§itli sahalarda onun fikirlerinin etkisialnnda kaldiklan, hatta Ahmed$uayb'tn ~iyan.dergisinde(s. 2,sh.A3-58; lstanbul,.1324} "Ernest Renan" adltonaltlsayfahk le. kaleme ahp Renan 'I~fkar-lumumiyye 'yeetrafllca tarutacak .kadar.kendisine ehemmiyetatfettigi nazar-i dikkate. ahnacak. olursa, 16 Renan'.m gorti§lerinin Osmanh aydmlan uzerindeki tesirlerinin, miistakilbir ara~tlrmaya konu olacak kadar geni~ birsahayi ilgilendirdigi soylenebilir,

B. Ernest Renan ve "L'Islamisme et Ernest Renan 29 Mart 1883'de Paris Sorbonne Universitesi'nde L'Islamism« et ta Science (lslarniyet ve Bilim) adlyla verdigi konferans metninin, bizim tesbit edebildigimiz dort ayrt ne§ri vardir, Bu metin, ilk olarak 30

15 Renari'm Histoire du peuple d'Israel adh eseri, Cemil Meric'in Isik Dogudan Gelir (Istanbul, 1984) adh kitabmda yer alan "Bible yahut Kitab-i Mukaddes" adh makalenin kaynaklanndandrr: " ... once Renan'm 5 ciltlik 'Israil Tarihine' basvurduk. Baknk ki bir makalenin dar hacmi icinde ustadm 0 nefis eseri anlanlanuyor". (Meris;, 1984: 87)

16 Ahmed Suayb'in, bu rnakalesinde Renan'i -dogumundan olumune kadar-ehayarimn en ince safhalanyla ele ahp eserleri hakkmda bilgi verrnesi ve fakat efkar-l urnumiyyece bilinmesine ragmen Sorbonne'daki L'Islamisme et ta Science adh nutkundan hie bahsetrnernesi, fevkalade calib-i dikkattir.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Tart.~malanna BibliyografikBir Katk.

Mart 1883'de Journal des Debars 'da 17 yaYlmlanml§ ve cok gecmeden' aym adla sayfahk bir risale' halinde ayn basirm da yaptlml§tlr (Paris, 1883).18 Dahasonra bu. metin, yazann nuruk ve konferanslanm biraraya getirdigi-Discourset Conferences (Paris, 1887) adh eserde ve sonolarak da Henriette Psichari 'nin editorlugunde: yayimlanan (Euvres· completes (Paris, 1947) adh 10 ciltlikedisyonun L cildinde yeralmistir .

• Bu konferansm Sorbonne'da hangi tarihte verildigi ve Journal des t>ebats'da da hangitarihte yayrmlandigi hususunda Ihtilaf vardir, Renan'm hem konferarismin, h~111 de Afgani'ye CeVablJ1111 yer aldlgl .Nutuklar ve Konferanslar adli eserinde, bu koriferarism 1883 Mart'mda Sorbonne'da verildigi kayitli o[up kesin bir tarih zikredilmemisse de (1946: 183), konferans hakk:mdadbgrudanl11ulahaialarda bulunan bircok kimse.vkonferansin verildigi rarihle ilgiIiblarak§u ifadeleri kullanhtakradrrlar:

• 1883 senesi Mart'mm 29. giinii Paris'te Sorbonne Daru '1- Ulum'unda Mosyo Ernest Renan tarafindan irad edilip ... (Bdyezidof, 1311: 6)

•... which the French orientalist Ernest Renan gave at the Sorbo nne in Paris on 29 March 1883. (Daiber, 1994: 119)19

• ... Ernest Renan, Sorbonne'da, 29 Mart 1883'de lsldmiyet ve 1lim mevzulu bir konferans vermis ... (Celdl Nuri, 1918: IV /1037)

• .... le 29 mars 1883, a la Sorbonne, sa conference de vulgarisation sur L'Islamisme et la Science .... (Massignon, 1927: II/297)

• ... Au cours de la conference merne, faite a la Sorbonne le 29 mars 1883, pOllrd6nonfrerl'incompatibilitC de l'Islam les sciences ... (Bammate, 1946:72)

• .... l)ahamqhufu ise,29 Mart 1883'deParis ne'da verdigi konferansnr. (Hamidullah, 1958: 5)

.... Ernest RenaIl,had given at the Sorbonn~ on 29March 1883 on L'Islamisme et fa Science ... (Goldziher-Iomier, 1965: 1I/418, 419; 1977: II/428, 430)20

Bu ve zikrine hdcet gorulmeyen diger kayitlara uygun olarak, Ernest

17 II. Abdulhamid'inbu gazetenin aksiyonerlerinden (finansorlerinden). oldugu soylcnmekredir.Tlskit, 1943: 10(j).

18 NarrukKernal, Mudafaaname'sini Temmuz/ 188 3 'de yazmaya-basladigma ve tenkidlerinde de bu risale 'ye istinadettigine gore, ayr~bas~m ilk (is: ay icerisinde nesredilmis olrnahdir. Nitekirn kendisi, 7 Ternmuz 1883 'de .damadma yazdigr.rnektupra.ireddiyesini .. telife .basladigiru (Tansel; 1973:. 2??), 20 .Temmuz 1883'de babaslna yazdrgi mektupta ise Renan'in konferansirun risale. seklinde basrldrgiru (Tansel, 1973:305) aokcaifade.etmektedir.

19 I-Ians paiiJer'in .pu ~ktar1l111,k~ndisiRenal1'lp.konferansl11m aym ytl yapilrms .;\Jl11apca s;eyirisine(13asei, 1883) istinadettiginden dolayi rnuhirndir .. Nitekim [:,1.1 All11anc<l cevirinin i\raps:a yeFarss:a versiyonlannda da ayru ifade mevcuttur, (EbuRsyye,1980:40; Cemalzade, 1978:.26)

20 islfim.Ansiklopedisi'nde yet alan Cemdleddin. Efgdnt maddesi, esasen L'Goldziher tarafindan ya.zlI1111~, ancak 2. basirmndaf.NewEdition} bumadde, J. ..

17

DIVAN 1996/2

OUcane CONolOGLU

18

DIvAN 1996/2

nan'in Sorbonne'daki konusmasim 'irticalen ve 29 Mart 1883 tarihinde' yapngmm kabul edilmesi halinde, konusma rnerninin Journal des Debats'run ayni guntin tarihini tasiyan sayisinda yayimlanrrus oldugunu one surrnek pek makul gorunmernekte ise de Cemaleddin Afgani'nin, yaklasik ikiay soma (18 Mayis 1883) aym gazetede yazdigi cevabi makalenin, a) Arnelie-Marie Goichon tarafindan -Louis Massignon'in katkrsryla=- gerceklestirilen 1942 tarihli basmunda (Rcponse de Jamal ad-Din al-AJ:ghani a Renan/Journal des Debats du Vendredi 18 mai 1883) ve b) Nikki R. Keddi'nin 1968'de bu basimdan yaprms oldugu Ingilizce ceviride (Answer ofJamdl ad-Din to Renan/Journal des Debats, May 18,1883) kullandrgi su ifade, tarihlendirme hususunda onemli bir ihtilafin ortaya cikmasma neden olrnakradir:

a) J'ai lu dans votre estimable journal du29 mars dernierun discours sur l'Islamisrne et la Science prononce en Sorbonne, devant un auditoire distunguc, par le grand philosophe de notre temps, l'illustre M. Renan ... (Goichon, 1942: 174)21

b) I have read in your estimable journal of last Marc 29 a talk on Islam and Science, given in the Sorbo nne before a distinguished audience by the great thinker of our time, the illustrious M. Renan ... (Keddie, 1968: 181)

Cemaleddin Afgani'nin bu ifadelerinden anlasildrgma gore, kendisi Renan'in konusrna merrrini, gazerenin 29 Mart tarihli niishastnda okumustur,

Peki 0 halde konusmarun yaprldigi tarih hangisidir?

Afgani'nin Renan'a cevabryla ilgilenen yazarlardan Elie Kedourie, 1966'da yayimladrgi eserinde (Mghani and 'Abduh, London)22 Renan'rn bu konU§maSIl1I 29 Mart'ta yapngirn ifade etmesine ragmen ("delivered at the Sorbonne on 29 March 1883", 1966: 43), kitabmin Notlar bolumunde, metnin Journal des Debats'da yine aym tarihte yaYlmlandtgll11 soylemektedir:

Renan's lecture itself had appeared in the Journal des Debats, of 29 March, 1883. (1966: 95)

Afgani'nln mezkur cevabmi Ingilizcc'ye ceviren Nikki R. Keddie de Kedourie 'den iki yil soma nesredilen mezkur eserinde konferansin rarihini be-

Iomier tarafindan radii edilerek yayrmlanrrusnr, Ansiklopedi 'nin Fransizca disyonu da (Leyde, 1977) ayru sekilde bu 2. basirnadayarur. Ilk basimda konferans tarihi zikredilrniyorsada 2. basunda ve bu basima dayanan Pransizca edisyonda, konferansm tarihi tasrihedilrnektedir

21 Goichori'un, kitabinm giris kisrrundaki ifadesi calib-idikkattir: "Pendant son sejour a Paris, Renan d011l1a une conference a la Sorbonne surl'Islamet la Science"; Goichon,· konferansm farihini, bu cumlcye dli~tligti dipnotta 29 mars 1883 olarak gostcrrncktedir. (1942: 13)

22 Elie Kedourienin bu kitabi hakkrnda yapilandegerlendirmeler icin bkz. MilSOn, 1968:295'307; Tansel, 1968: 83-92; Kedourie, Menahem Milson'undegcrlendirmelerinc "The Elusive Jamal al-Din al-Afghani: A Comment" (The Muslim World, 1969) adh bir makaleyle cevapverrnis, Milson da tekrar"The Elusive Iamal al-Din at-Afghani: A Rejoinder" (The Muslim World, 1969) adiyla karst bir yazl yazrmsnr, Krs, Kursi-zadeh, 1975/a: 287-288

Ernest Renan ve "Reddiyeler" BaglamlOda islam-Bilim Tarttsmalerme Bibliyografik Bir Katkl

lirtmemekte ve fakat sadece konusrna metninin,gazetenin 29 Mart 1883 tarihli nushasmda basildiguu soylemektedir. Keddie, §u sozleri dort yil soma bir baska eserinde de aynen ifade edecektir:

... a. lecture by Ernest Renan on "Islam and Science," first given at the Sorbonne and published Marc 29, 1883, in the Journal des Debars. (Keddie, 1968: 84; krs. 1972: 189)23

Tarihlendirrne hususunda bu yazarlann beyanlan esas ahmp tahkike ihtiya~ duyulmadtgi takdirde, diger arasnrmacilann da aym sozleri tekrarlayacak olmalan tabiidir. Nitekim Afgani'nin portresini Kedourie iIe Keddie'nin tasvirlerinden hareketle resmeden Mumtaz'er Turkone de boyle yaprms ve konferansm yaY1l11 tarihini 29 Mart 1883 olarak gosrermisrir:

Fransiz filozoflanndan Ernest Renan Sorbonne'da "Islamiyet ve Bilim" konulu bir konferans verir. Konferans Journal des Debats'run 29 Mart 1883 tarihli nushasmda yaymlamr. (Turkone, 1994: 50)

Renan'm Sorbonne'da yapngi konusmanin tarihi, 29 Mart 1883 olarak gosterilip des Dibats gazetesinin hangi sayrsinda yayunlandigr umumiyetle zikredilmezken, Nikki R. Keddie'nin, Renan'm konusma metninin bu gazetenin 29 Mart 1883 tarihli niisbasind.a. yaytmlandrgmt soyleyip konusmarun yapildrgi tarihi zikretmemesinin en onemli sebebinin, -yukanda da isaret edildigi i.izere- Seyyid Cemaleddin Afgani'nin cevabi rnektubunda gecen ibare oldugu rnuhakkaknr. Ancak Muhammed Hamidullah, 1958'de Renan vc AJgan£ hakkinda yaynnlarms oldugu bir makalede, Afganr'nin ibaresinde gecen tarihi, 30 Mart 1883 seklinde nakletrnektedir ki bu durumda meseIe daha farkh bir istikamete yonelmektedir,

30 Mart 1883 tarihli nusharuzda bir dostumun benim icin rercumesini yapng, Prof. Ernest Renan'in bir yazisuu okudurn. Bu yazlya verdigim cevabm nesrini rica ederim. (Hamidullah, 1958: 6 )24

A. M. Goichon (1942), E. Kedourie (1966) ve N. R. Keddie'nin (1968) kiraplanndan soma eserleri nesredilen Homa Pakdarnan (1969) ve Albert Kutsizade (1970) gibi arasnrmacilar, oncekilerin aksine, Muhammed Hamidullah'm bu naklini dogrulamakta ve Renan'~n konusma merninin Journal des Debats'run 30 Mart 1883 tarihli nushasmda yayimlandrguu acrkca belirtmekredirler:

23 Nikki R. Keddie'nin bu ikinci kitabi (Sayyid Jamal ad-Din "al-Afghani" A Political Biography) hakkinda yapilan degerlendirmeler meyarunda bkz. 1n.1- yet, 1973: 246-255; Kutsi-zadeh, 1975/b: 190-198. Keddic'nin aynnnh bir biyografisi de yayrmlannusnr: Gallagher, 1994: 129-149

24 Harnidullah, bu makalenin Farsca versiyonunda, sadece 30 Mart 1883 tarihini zikretrnekle kalmaz, makalenin, mezkur gazetenin 2. sayfasuun 6. ve 3. sayfasmm 5. sutununda yef aldignu da acikca belirtir (Cehardihi, 1360: 79). Afgani'nin Renan'a cevabim, Almanca'dan (Basel, 1883) Farsca'ya aktaran Seyyid Muhammed Ali Cernalzade'nin cevirisinde herhangibir tarih zikredilmernesi dikkat cekicidir (1978: 27). Buna karsm, makaleyi mezkur gazete'den istinsah etrirdigini soyleyen Cemil Meric'in [kismi] cevirisindc, 29 Mart tarihi zikredilmekredir. (Meric, 1974: 47; 1986: 190)

19

DIVAN 1996/2

Oi.icane CONOIOGLU

20

1996/2

• .... il avait pro nonce a la Sorbo nne une conference intitulee "L'Islamisme et la Science" dont le textc fut reproduit dans le Journal des Dibats du 30 mars 1883. (Pakdaman, 1969: 81, 378; krs, Seles, 1987: 121)

• Renan, J. Ernest, L'Islamisme et la science. Paris, 1883. Reprinted in his Discours et Conferences (Paris, 1887),pp. 402-409; and his Oeuvres completes (Paris, 1.947), Vol. I,pp. 945-965. Originally appeared in Journal des Debats, 30 March 1883. (Kutsi-zadeh, 1970: 33)

Bu.aciklamalann yamsira, Muhammed Hamidullah'myukandaki nakli de esas ahmrsa, konferansm. ~9Mart 1883 tarihinde verildigi ve ertesi gun de (30 Mart 1883 tarihinde) Journal.des.Debats'da yayrmlandig; one surulebilir; sayet A. M. Goichon'un =-Locis Massignon'un katkisiyla-c-mesretmis oldugu ve Nikki R. Keddie'nindebu metinden hareketle Ingilizcc'ye cevirmisoldugu Afgani'nin cevabmdaki ibare esas ahmrsa, bu durumdaya konferansm verildigi tarih rnechul addedilip 29 Mart oncesinde ba§k<i bir tarih ararulacak ya dakonferans tarihiyle yayim tarihinin aym oldugunu kabul etmekgerekecektir.O halde, Journal des Debats'mn orijinal niishalan bizzat tedkik edilenedeS;in,. konferans tarihini 29 Mart 1883, yaylm tarihini ise 30 Mart 1883 olarak kabul etmek, daha mdkul bir tercih olarak gorunmektedir.

C. "L'Islamisme et la Science"tn Cevirileri

Renan'm Sorbonne'da verdigi' bu konferansin --gori.i§Jerihin yol a~t1gl tepkiler de gozonune alrndiginda-« baska dillere cevrilmernesi • dusunulemezdi, Nitekim konferans rnetni, cokgecmeden -'-hem de aymyil icerisinde __ Arapca'ya, Almanca'ya veRusca'ya.idaha sonraki ytUardaise Turkce'ye,

'lngilizce 'ye ve Farsca 'ya cevrilmistir.

I. Konferansm ilk ~evirileril1den biri, 0 donernde Paris'te ogrenim goren MEnch ogrencilerden Hasan EfendiAsll.n'aaittir ve bu Arapca ceviriyihaber veren nadir kaynaklardan biri de Ignaz Goldziher'in tsIam Anstklopedisi'ndeyer.alan Cemaleddin AfiJant hakkmdaki rnakalesidir,

Burada Renan'rn koriferansinm, cok gecmeden, Hasan Efendi ASlm tarafindan reddiyesi ile birlikre, Arapca'yn rercurncsinindenesredilrnis 01' duklanru kaydedebiliriz. (Goldziher, 1977: IIIj83)

Elie Kedourie.inesrinden ytllarsonra, Goldziher'in mezkur makalesine anf yapar ve fakat ceviriyi gorernedigini soyler (1966: 45). Nitekim dahabu yil (1996) nesredilmis bit cahsmada bile, arasnrmacrnm biri, Goldziher'in ifadesinde ge<;etl. Renan.'m isminiAfgani'y!e kansnrrnakra ve aynca herhangibir tahkike de ihtiyac duymaksizmsu hukmu verrnektedir: "Bu kitabtIgnaz Bey'den baska goren yoktur" (Re~ad, 1996:257).Oysa bu.ceviriyi Goldziher'den baska gorenler.de vardir, Mesels, Goldziher'in ishlmAnsiklopedisi'ne yazdrgi maddeyi tadileden ]. Iornier bunlardan biridir. Ustelikkendisi, bu maddenin bibliyog;rafYa· kisnunda cevirinin' adresini de Vermektedir. (Goldziher- Iomier, 1965:

II/419; 1977: II/430).K.ezaGoichbn,Reftitation des Materialistes (Paris,

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartl~malarlna Bibliyografik Bir Katkl

1942) adh eserinin girisinde, Goldziher'in ifadesini aktarmakta,_ risalenin Ii tografya basrrmrun Kahire'de yapildigma isaret etmektedir (lith. Caire, s. d.; 1942: 13). Aynca Ahmed Emin, Zuamau'f-Isldh fi'I-'Asri'I-Hadis25 adh eserinde Hasan ASlln'm cevirisine .sadece anf yapmaklakalmarms, ondan iktibaslar da yaprmsnr, (Emin: 88; krs, Halebi, 1350: 29, 66; Kutsi-zadeh, 1970: 22)

Goldziher'in, Iomier'in, Goichon'un; Emin'in soziinti ettikleri ve bizim de gormek irnksrn buldugumuz bu kitapcik, litografya teknigiyle Kahire'de basilrms olup 34 sayfadir. Ilk sayfasmda hdza 'l-kitdb yeftemilu (aid ta (ribi hutbeti li-miisyjj Renan yazrsi ile Merhurn Kadri Pasa'nm terekesinden sann ahndigll1a dair bir kayit bulunan bu kirapcigm hemen ikinci sayfasmda Hasan ASlm'lI1 "Dinu'l-Islam ve'l-vllm'' baslrkli kisa bir takdim yazrsi, bu takdim yazismdan sonra da "Hutbetu'l-Mosyo Renan" basligr altinda konferans metninin cevirisi yer alrnaktadir, Jomier'in de isa r etetmis oldugu gibi, Risale'nin basrm tarihiyoktur. 11k sayfasmda bir muhur bulunmakraysa da okunamamisnr, Kuntphane kaydi su sekildedir: "[Ddru'l-Kutubi'l-Mrsriyye]; 'Ulumu'l·ictima'lyye: 1750; 'urrntmi: 24253, hususi: 1098".

Hasan ASlm, cevirisinin takdiminde, din'i mudafaaetmenin farziyetinden ve vatan sevgisinin irnandan oldugundan bahisle, Fransa'da mukim-Misrrh ogrendlerden seckin bir grubun toplanarak kendisini (ehdhumu'/- (abdu' i-fiiqirllasan Astm) , Renari'in islam Dini'ne ve Arab kavmine hakaretlerle dolu olan konferansi ile Fransa'daki MISIrh talebelerin idaresinin basmda bulunmus olan Mosyo Mismer'in Islam dinini savunan ve Renan'i tenkid eden cevabi .rnakalesini Arapca 'ya cevirrnekle gorevlendirdiklerini soylernekte, sonra da miisltimanlara ve Araplara onca hakaretin yapildigi bu konferansm Arapca'ya cevrilrnesinden rnaksadm, Renan'in sozJerinis:tirtitmek ve hakkm ortaya S:lkmasml saglamak oldugunu belirtmektedir.

Hasan ASlm -bll takdimde de belirttigi uzere MosyO Mismer'in cevabi yazisrru da Arapca'ya cevirmis ve Mismer'den s:evirdigi bir baska makaleyle birlikte ikisini birarada tab'ettirrnistir, Bu kitabm ilk sayfasmda Islahu biladi 'l-islam/Ta 'rib: Hasan Asun, "Ehadu Teldmizeti '1- Irsaliyyeti '1- Misriyye bi-Fransa/1883" yazist yer almaktadir, 70 sayfadir, litografya olarak basilmisnr ve iizerirrde Ddru'l-Kutub'il-Mtsriyye'nin rnuhru bulunrnaktadtr (no: 7400). Risale iki bolumden meydana gelmektedir: "Islahu biladi'l-islam" ba§hkh ilk boltim(I-23), Mismer'in Revue dela PhilosophiePositive'de yayimlanmrs olanvLaregeneration de l'Islarn' adli makalesininn cevirisidir; "Redduel-Mosyo Mtsrnir" bashklr bolurn (25-70) ise, Charles Mismer'in "L'Islamisme et la Science" adiyla Renari'a tenkid olarak yazdigi aym dergide yayimlanrns olarrFransizca makalesinin cevirisidir,

Hasan ASlm ' 111 yazdlgl bOliim ....... Goldziher'in beyanmmaksine ........ Renan'm konferans1l1a. dogrudan bir reddiye mahiyetinde degildir, Hasan

25 .: Zuamdu'J-Islah, once Ahmed Emin'in Feyzu'l-Hanr (Kahire, 1944; 2 . bas, 1967)adh eserinin icerisinde yeralrrus.idaha sonra ayn basimlan (ilk bas. 1948) yapllml~tlrCKutsi-zadeh, 1970: 39). Bizim elimizdeki nushamn baski tarihi mevcut degildir.

21

DIvAN 1996/2

Diicane CONDiOGLU

22

DIvAN 1996/2

Asm1'm kendisi Islahu Biladi'l-Isldm'rnn girls kisrrunda, el-Vatanw'l-Mtsrtyye (sy. 230) gazetesine anfyaparak Mosyo Mismer'in, Renan'in konferansma yazdigi reddiyeyi daha onceden Arapca'ya cevirdigini ve yayimladign», Mismer'in, Renan'rn soylediklerine cevab vermek suretiyle Avrupa'da islam': rnudafaa eden ilk kisi oldugunu ifade etrnektedir (huve evvclu men dd[e'a (ani'l-Islam jt Avruba). Le Regenerasyon de'lislam adli makalenin yazilmasma sebep olan Mosyo Dieulafoy'un sozlerinin ilmi edepten yoksun olmasi nedeniyle (haliyetun (an adabi'l-bahs) onlan burada aktarrnadigrrn soylernekte; hernen ardindan -yine el- Vatanu 'l-Mtsriyye gazetesine auf yapmak suretiyle- Renan'm, Hristiyanhgrn evhamlanna tabi olarak soylediklerinin hilafina, islam Dini'nin Bilim'le uyustugunu daha onceden kesin delillerle aciklarms olduguna isarer etmektedir.26

II. Renan'm konferansmtn bir diger Arapca cevirisi de Mustafa Yakub Abdunnebi adh bir yazar tarafindan, Kahire'deki kadim kuruphanelerden birinde (!) bulunmus ve bu ceviriden, yazann iki yil once yayunlanan "et-Ta'qrbu 'ala Muhadarati Rinan" adh rnakalesinde soz edilmistir. Yazar'in verdigi bilgilere gore, bu vesika Ali Yusuf admda, yine Paris'te ogrenim goren Misirh ogrencilerden birinc aittir. Vesikanin girisinde kisa bir mukaddime ile Renau'm hayatryla ilgili bilgiler yer almakra, ardindan da once Renau'm konferansuun cevirisinc, sonra da Charles Mismcr'in Renan'a ccvabcn yazdigr makalenin cevirisine ycr verilmektedir, (Abdunnebi, 1994: 47)

Abdunnebi'ye gore, Renan'm konferansryla Mismer'in reddiycsini Arapca'ya cevircn Ali Yusufisimli bu gel1\=, muhternelcn , dininc ve kavmine duskun her musluman Arab'm yapacagi gibi bu kitapcrgi kendi imkanlanyla tab'ettirmis olmahdrr, Kirapcigm kapagmda, Ali Yusuf'un muhendis oldugu, Avrupa'daki birtakim ilmi ve felsefi cemiyctlerin uyesi bulundugu, Tarihu'rRiyaziyyat ve'l-Felek i'ndc'l-'Arab ve Haydru'f-Gazali adh kitaplar relif ertigi belirtilmekte; bu bilgilcrdcn harcketlc de Abdunnebi, Ali Yusuf'un Hidiv Ismail'in son doncmlerinde Paris'e gonderilen ogrcncilcrdcn biri 01- dugu neticesine varmakradir. (1994: 48)

Ali Yusuf'un taliklerini ycterli bulmadigmdan Renan 'a bir reddiyc de kendisi yaZl111§ olan Mustafa Yakub Abdunnebi, Renan'm verdigi konferansin tarihinin, mutercimin giris yazisinda 1882 olarak yazildigiru, gun ve ay'm ise belirtilmedigini soylernekte ve Mismer'in, Renau'in konfcransmdan iki gun once, 31 Mart tarihinde ilmi dergilcrdcn birinde yayimlanan bir baska konferansa yapng: ad! dikkate alarak, Renan'in, konferansnu 2 Nisan 1882 tarihinde verdigi sonucuna ulasmaktadrr, (1994: 49)

Renari'm, konferansim 1883'de verdigi kesindir; dolayrsiyla ya Ali Yusuf bll tarihi yanhs yazrnrsnr ya da Mustafa Yakub Abdunnebi, 1883'i.i hataen

26 Abduh 'un A(g'1ni'ye hitaben Beyrut'tan gonderdigi 8 Saban 1300 (14 Haziran 1883) tarihli bir mektupra, Journal des Debats'run iki saytsuun cllerine geetigi ve Hasan Efendi'uinbu iki sayidan kendilerine tercumeler yapngl zikredilmekteysc de bu Hasan Efendi'nin kim oldugu bilinmemektedir: "We acquainted ourselves with these two numbers which Hasan effendi Bayhum translated for LIS". (Kedourie, 1966: 44-45; krs. Keddie, 1968: 93-94; 1972: 197-198)

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Tartl~malanna Bibliyografik Bir Katkl

1882 diye okurnaktadrr. Bir diger husus, Hasan ASlm'm Mismer'den yaptigl ceviride, -Ali Yusuf'un aksine+- mezkur konferansm, Renan'in konferansmdan iki gun once (yani, 27 Mart'ta) verildigi ve 31 Mart'ta (yani, Renan'm konferansindan iki gU1"t sonra) ilmi dergilerden birinde yayunlandrgi soylenrnektedir; dolayisiyla ya Ali Yusuf, Mismer'in ifadesini dogru cevirmemistir, ya da Mustafa Abdunnebi ibareyi iyi anlamarmsnr,

III. Renan'm konferansmm Almanca cevirisi, aym yil , Der Islam und die Wissenschaft (Basel, 1883) adryla nesredilrnistir (sh. 3-28). Bu kirapra Afgani'nin Renan'a cevabiyla (sh. 29-42), Renari'rn Afgani'ye cevabirnn (sh. 43-48) cevirileri de. yer almaktadir. Mutercimin adr zikredilrnemisrir, Kitabm na~irinin ad! Von M. Bernheim'dir, Kirabm takdimi soyledir: Vortrag gehalten in der Sorbonne am 29. Miirz 1883 von Ernest Renan. Kritik dims vortrags vom Afghanen Schik Djemmal eddin und Ernest Renan IS erwiderung. (Kutsi-zadeh, 1970: 10; Cemalzade, 1978: 26; Resdd, 1996: 243)

IV. Konferans, aym yil (1883'de) Aleksi Vedroftarafindan Rusca'ya cevrilmis, Renan'a reddiye yazanlardan Petersburg imam ve Muderrisi Ataullah Bayezidof da tenkidlerinde bu ceviriyi esas alrrusnr. Cevirinin kendisini gorrnek imkaru bulunamadiysa da Bayezidof reddiyesinde mutercimin aduu (Aleksi Vedrof) zikretmektedir (1311: 6). Bayezidof'un Rusca olarak yazdigl reddiyenin 1883 yihnda Petersburg'da yayrmlandrgi kesin oldugundan, cevirinin de ayru YII yap11l111~ olacagi muhakkaknr,

V. Renan'm konferans metninin, Turkce'de tam metin olarak lic,: cevirisi bulunmaktadir. 1lki gecen yuzyilda yapilrms olup Osmanlrcadir ve elyazmaSl halindedir, Diger ikisi ise gunumtlz Turkcesiyle cevrilrnistir ve Latin harfleriyle matbudur,

Osmanlica ceviri, Osman Nuri Ergin'in Istanbul-Taksim Ataturk Kitaphgi'ndaki terekesi arasmda bulunmaktadir (no: 206, 235X155, bb mrn, 10 yk, bb st. Rik'a) ve Ernest Rena« (1823-1892 M.), lsldmiyet ve utam'a Dair Konferanstn Tercumesi adiyla 297:04 no'da kaYlthdlr.27 Mikrofilm yoluyla fotokopisini ternin ettigimiz bu yirmi sayfahk elyazrnasi terci.imede, ne mutercim ne de tercume tarihi hakkmda herhangibir bilgi vardrr, Ancak birkac sayfa sonra (62. varak) aym el yazisryla dusulen bir kayir, bu tercumenin 1895'de yapilrrus olacagim dusitndtirmektedir. Belirtmek gerekirse, arastirrrralanrruz esnasmda, bu elyazmasi ceviriye atif yaprldrgrna dair bir kayda tesaduf'edilmemistir.

Mutercim tarafindan konferansla ilgili olarak herhangibir izahat verilrnemekte, metnin basmda, sadece "Isbu risale, Mosyo Renan'm bir meclis huzurunda irad ettigi nutkun mundericatiru havidir" seklinde bir not bulunmaktadir, Metin icerisinde bir vesileyle murercim tarafindan dusulen su dipnotun, mi.ltercimin fikriyatll1l rahmin etmek bakirmndan ehemmiyet arzetti-

27 Bu, mi.ltercimi mechul cevirinin, adr gecen Kutuphanc'de bir nushasi daha vardir: "Islamiyet ve Ulum'a Dair Konferansm Tercumesi'Lno: 1491, 13 yaprak, 21 sam, Rik'a

23

DivAN 199612

DUcane CUNOIOGLU

24

DIvAN 1996/2

gi kanaatindeyiz:

Mekteblerimizde velev ki nakrs olarak tahsil olunan ulum, Avrupa'dan me'huz oldugundan, gozumuzun online bir muslim-i mu'tekid, mesela medrese-nisin bir sofia getirrneliyiz. Bunlar, ulum-i cedide'yi kulliyen reddettikten baska, talibini bile tekfir ederler.

VI. Renan'm nutuk ve konferanslannm biraraya getirilmis oldugu Discours et Conferences (Paris, 1887) adh eserde, mezkur konferansm metnine de yer verilmis olduguna daha once isaret edilmisti, Bu kitap Nutuklar ve Konferanslar (Ankara, 1946) adiyla Ziya Ishan tarafindan Turkce'ye cevrilmis, konferansm cevirisi de Islamhk ve Bilim bashgiyla bu kitabm 183- 20:=;: sayfalan arasmda yer almisnr. Renan'm Afgani'ye cevaben 19 Mayis 1883 tarihli des Debars gazetesinde yaZI11I~ oldugu makalenin cevirisi ise, "Bir Evvelki Konferansa Ek" (sh. 206-213) bashgim tasimaktadir,

VII. Renan'm konferansuun Turkce'deki son cevirisi, konferansm 24 sayfahk ayn basimmdan (Paris, 1883) hareketle ve Ziya Ishan cevirisiyle de mukabele edilmek suretiyle Abdurrahman Kii<;iik tarafindan gerceklestirilmistirt lstanbul, 1988). Namik Kemal'in Renan Mtidafaanamesi'ni sadelestirerek yayimlayan Abdurrahman Kucuk, bu eserin daha iyi anlasilrnasuu saglamak amacryla Renan'm konferansim da Turkce'ye cevirrnis (sh. 67-83) ve girisinde Renan'in hayan ve fikirleriyle ilgili bilgiler de vermistir,

VIII. Konferans'in Ingilizce bir cevirisini gorrnus olmarnakla birlikte, bu dilde bir ceviriye Seyyid Emir Ali tarafmdan attfyaptlmaktadrr, Emir Ali'nin The Spirit of Islam adh eserinin28 IX. bolumune yazilan Ek'te (The Literary and Scientific of Islam, Appendix III, sh. 482-485, Delhi, 1978), Renan'in Mart 1883'de Sorbonne'da vermis oldugu konferanstan soz edilirken, bu konferansm The Poetry of the Celtic Races and Other Studies isimli bir kitapta yayirnlandigma isaret edilmekte ve fakat miitercimin adindan soz edilmemektedir.29

IX. Renan'm konferansmm Parsca'ya yapilan tam bir cevirisi, Ali Asgar Halebi'nin Seyyid Cemaleddin Esedahadi (Tahran, 1350) adh eserinin sonunda -31 sayfahk mustakil bir ek halinde-» yer almaktadtr, Seyyid Muhammed Ali Cernalzade'nin cevirilerinden meydana gelen "Tercume-i Maqdle: Ernest Ronan ve Pasuh-i Seyyid Cemaleddin be-o" (1978) adh btl ekte, konferans metninin (sh. 6-21) yarusira, Afgani' nin Renan' a cevaben yazdigi makale (sh. 26-31) He Renan'm bu yazrya verdigi cevabin (sh, 22-26) cevirileri de bulunmaktadir, Konferansm cevirisinden once "Islam ve Him" basligr altmda kisaca Renan'ur hayan ve eserleri hakkinda bilgiler verilmistir, (sh. 4-5)

28 Seyyid Emir Ali, bu eserini once A Critical Examination of the Life and Teachings of Mohammed (Edinburg, 1873) adiyla yayunlarms, daha sonra eserini birtakrm ilavelerle gelistirrnis vc esere The Spirit of Islam (Kalkuta, 1891) adim vermistir. 1891'den sonra da kendisine bazi ilavelerde bulunulan bu kirabin bircok baskisr vardir.

29 Seyyid Emir A1i'nin bu eserinin Orner Riza Dogrul tarafindan yapilan cevirisinde (Istanbul, 1341) ve Mustafa Tan'm bu ceviriden yapngi sadelestirrnede (Istanbul, 1979) kitabm Ehler bolumu bulunrnamaktadrr.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Tartl~malanna Bibliyografik Bir Katkl

Afgani'nin cevabmm basmdaki aciklamaya gore (sh. 26), bu Parsca ceviri, Fransizca'dan degil, Almanca'dan yapilrms (Der Islam und die Wissenschaft) ve na§iri Von M. Bernheim olarak zikredildikten baska, Almanca'ya ceviren kisinin takdim yazisi da Farsca'ya aktanlml§ur.30

D. "L'Islamisme et la Science" Hakkmda Yaztlanlar

Renan'm Sorbonne'da verdigi konferans, hakh olarak hem muslumanlar tarafindan, hem de bazi Banhlar tarafindan tepkiyle karsilanrrus, cesitli rnakaleler ve risaleler yoluyla Renan'm bu konferansta one surdugu goruslere ardisira reddiyeler yazilrmsur. Bu konferansm, verilis tarihinin uzerinden bir asirdan fazla bir zaman gectikten sonra bile tenkid ve degerlendirmelere, hatta mustakil reddiyelere malzeme teskil ettigi dusunulecek olursa, Renan'm iddialanrun tahrik derecesinin ne boyutlara vardigiru tahmin etmek hie de zor olmayacaknr,

Renan hayatta iken, konferansi, 1) Charles Mismer, 11-111) Cemaleddin Afgani, 1V) Nanuk Kernal, v) Ataullah Bayezidofve V1) Ibnu'r-Resad Ali Ferruh tarafindan degerlendirilmis ya da kendisine dogrudan cevap verilmis ve bunlann icerisinde sadece Namik Kerndl'in reddiyesi.o donemde nesredilmemistir, Mismer ile Afgani, konferanstan, metnin Journal des Debats'daki nesri vasrtasiyla haberdar olurlarken; Afgani, metni Fransrzcasmdan degil, 'asagi-yukan aslma sadik' Arapca bir ceviriden mutalaa etmis, Namik Kemal ile Ibnu 'r- Re§ad Fransizca ayn basrrm , Bayezidof ise Rusca cevirisi vasitasryla bu metne muttali olmuslardir, Afgani ile Ibn'ur-Resad'm yazdi klan rnustesna, bu reddiyelerin hepsi birbirinden habersiz olarak yazilmrslardrr, Afgani ile Ibnu'r-Resad ise sadece Mismer'in makalesini okumuslardir. Ibn Re§ad'm, Afgani'nin cevabindan haberdar olmasi ihtimali yuksek ise de risalesinde bu makalenin sozunu etmernistir,

Mismcr, tenkidlerini Fransizca yazlp yaY1l111aI11l§, Afgani ise AraNa yaznus, sonra yazdigr metin Fransizca'ya cevrilerek yayimlanrmsnr, Buna karsm Narmk Kernal risalesini Turlu», Bayezidof ise Rusi« yazrms ve iki risale de yazrldiklan dillerde nesredilmislerdir, Ibnu'r-Resad'a gelince, telif ettigi risale Tiirkfe yayimlanmakla beraber, takdimkismmda, bu risalenin Renari'a yazilrrus bir mektub oldugu, mektubun bazi bolumlerinin, Paris'te nesrolunan Le Voltaire gazetesinin basyazan Mosyo Raymond rarafindan esas ittihaz edilerek Renan'a muahezatta bulunuldugu ve mektubu okuyan erbab-i insaf'in Ibnu'r-Resad'm hakh oldugunu itiraftan cekinmedikleri belirtilmektedir (1306: 4). Risale'nin, konferansin verildigi tarihten dort yil sonra yazihp (1887), yedi ytl sonra basrldrgi (1890) nazar-i dikkate ahnacak olursa, Ibnu'r-Resad'in, mektubunu once Pranszzca yazdrgi, sonra Tiirkre'ye cevirerek Istanbul'da nesrettigi tahmininde bulunulabilir.

30 Renan'm konferansunn bashgmda gecen Science kelimesi, Arapca, Farsca ve Urduea metinlerde sadece itm kelimesiyle karsilamrken, bu kelimeye Osmanlrca'da dort karsihk (fUm, Ultcm, Funun, Maarif) bulunrnus, daha sonralan ise (rnsl. 1946'da Ziya Ishan tarafindan) Bilim kelimesi kullarulrmsnr.

25

DIvAN 1996/2

Olicane CONOIOGLU

26

DIvAN 1996/2

Bu tahmin dogruysa, Renan bu cevaplardan Fransizca olan iII): tanesim okumus olmahdir. Cunku Namik Kcmal'in rnudafaanamesi ancak 1908'de, yani Renan'in olumunden 16 yil sonra basilabilmisti. Bayezidof'un reddiyesi ise Rusca yazrhp Petersburg'da basilrms ve ustclik Fransrzca'ya da cevrilmeruisti. Ibnu 'r- Resad'in risalesinin Tiirkcc yazrldig: kabul edilirse, bu dununda geriye Paris'te Pransizca olarak yayrmlanan iki rnakale kalmaktadir ki Renan bunlardan sadece birine, Afgani'nin makalesine cevap yazrms, Mismer'in reddiyesine ise herhangibir mukabelede bulunmaml§tIr.31

Renan henuz hayatta iken, Servet-i Funun dergisinde (s. I, c. 1, sy. 4, sh. 43-44, istanbul, 1891) yayimlanan "Ernest Renan" baslikh bir makalede, Renan'm isminin Alem-i lslamiyer arasma bir suret-i hasimanede aksettigi, kendisinin edyan-i mevcudeyi "rnahi-i i'tila-yi efkdr" addederek bu meyanda Islamiyer aleyhinde dahi bulunrnus ise de bu yolda serdeyledigi mutalaatm hep esas-i Isldmiyer'e tamamen vukuf peyda edernernesinden mutevellid bulunmagla hata-yi kullisinin miistcsrikin arasmda sabit oldugu, kendisinin herseyde dusunrnek usul-i mustahsenesinden udul ettigi ve Din'in hicbir vechile efkar-i beseriyyc'yi terakkiden men ederneyecegi soylenerek, Renan'm Islamiyet aleyhinde irad ertigi makalenin, once Ali Ferruh'un Teshir-i Ebatil, soma Ataullah Bayezidof'un Redd-i Renan adli kitaplart tarafindan redd u cerh edildigine dikkat l):ekilmektedir.32

Daha genis bir redkike ihtiyac oldugunu belirtrnekle beraber, uzerinden sekiz yrl gecmis olmasma ragmen Afgani ile Mismer'in cevaplanrnn Istanbul'da 'tarunmadrgnu' soyleyebiliriz. Narmk Kemal'in Renan Mudafaanamesi'ne gelince, risale hen liz 0 yrllarda yayimlanmadigmdan, bu makalede zikredilmernis olmasi gayet tabiidir.

Renan'm bu konferansi, kendisinin olurnunden soma da ten kid konusu olmaya devam etrnistir, Nitekim Renan'm goruslerini, onun olumunden sonra dogrudan tenkid eden 'kimseler arasmda 1) Seyyid Emir Ali, 11) Celal Nuri, 111) Resid Riza, IV) Louis Massignon, v) Muhammed Hamidullah ve VI) Mustafa Yakub Abdunnebi gibi isimler sayilabilir,

Renan 'in goruslerini dolaylt olarak tenkid eden mi.iellit1ere gelince, bizim kanaatimize gore, Isldm-Bilim. munasebetleri hakkmda ya da tabir-i meshurla lslarn'in terakki'ye rnani olup-olmadigi hususunda, bu konferanstan son" ra yazrlan rnakale , risale ve kitaplarm onemli bir ekseriyeti, §U veya bu bicim-

31 Renan'r, konferansta one surdugi; goruslerinden dolayi tenkid eden Fransizlar arasmda, Gustave Le Bon da vardrr. Le Bon, Renan'm konferans tarihinden bir yil sonra yayrmlanan Civilisation des Arabes (Paris, 1884) adh eserinde , Renan'i isim vererek elestirrnis, ancak Renan tarafindan kendisine herhangibir mukabelede bulunulmarmsnr. (Le Bon, 1982: 461; krs, Barnmat, 1946: 73-74)

32 Makale su cumleyle sona ermektcdir: "[Renan'in] redkikdr-i felsefiyyesi nazar-i mutalaadan gecirilirse, insaru pekcok noktalarda ikaz eylerse de sarhi mutalaat neticesi olmak uzere verdigi bazi hukumler pek nakise-dar goruluyor, 'Alem-i Islamiyet'in mani-i terakkiyydt oldugu' hakkindaki fikr-i banh da iste bu kabildcndir". (1891: 44)

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tertisrnelenna 3ibliyografik Bir Katkl

de Renan'm iddialanna karst bir cevap mahiyeti tasirnaktadrr, Cunkii 29 Mart 1883'de verilen bu konferansm ardindan islam Dunyasmda yogunlasan Din-Bilim munasebetleri hakkindaki munakasalann mihverinde, acikca zikredilmese bile Renan'm tezleri vardll-_33

Iste bu nedenledir ki Renan' a cevaben yazilnus lsldmiyet ve Bilim hakkin ~ daki reddiyelerle, Isldmiyet ve Ilim, lsldmiyet ve UlUm, isldmiyet ve Fiiniin, Isldmiyet ve Maarij'ba~hkh hernen hernen butun makale ve kitaplar, mesela Halid Eyyub Yenisehirlizade'nin islam ve Fiinun (Dersaadet, 1315) ya da Mustafa Zihni'nin ilim ve islam (Kostantiniyye, 1316) adryla yazml~ oldugu risaleler arasmda veyahut Celal Nuri'uin, dogrudan Renan 'a reddiye olarak kalerne aldlgl islam Mani-i Terakki midir? (istanbul, 1918) adh rnakaleyle, Elmahh Hamdi Yazir'm =-Renan'm adrrn bile zikretmernis oldugu- "Islam Mani-i Te r akki Degil Zamin-i Terakkidir" (istanbul, 1923) adIt makalesi arasmda 'mahiyet' itibariyle bi r fark bulmaya cahsmak beyhude olacaknr, Yani bu durumda sadece Renan'm adirun zikredildigi yazilann degil, Renan'm admm hif gefmediJJi yazzlarm da dikkate alsnmas: mecburiyeti ortaya cikmakradrr. Oyleyse, Renan'm goruslerini dolayh olarak ten kid eden makale , risale ve kiraplann tesbit ve tasnifedilmesinin , esasen isldm-Bilim rnunasebetlerine dair XX. yuzyilda olusmus genisce bir lireraturun tesbit ve tasnif edilmesi anlarmna geldigini soylebiliriz.

Irndi, bubolumde, Renan'in iddialanrn dolaylt bir bicimde ya da herhangibir vesileyle sozkonusu eden yazilara degil, bilakis bu iddialar: dogrudan de alan, degerlendiren, tenkid ve red eden makale ve risalelere yer verilecek, daha sonra da gerek Renan'm iddialan hakkmda bilvesile fikirlerini beyan eden, gerekse bu iddialara karsi yazilan reddiyeler hakkmda rnutalaalarini serdeden zevatm kitap ve makaleleri ele almacaktir.

I. Charles Mismer

Renari'm konferansma ilk ciddi tepki, vine bir Pransizdan gelmistir, Nitekim Charles Mismer adindaki buFranslz, Renan'm konferansmm yaYIlTIIanrnasmdan bir ay sonra, =-editorlugumt Mosyo Lime'nin34 yapngr-> Revue de la Philosophie Positive adh dergide (20 serie, 1'. XXX, 15° annee,

33 Giintimuzde, Isldm-Bilim tarnsmalan hakkmda gorii~ beyan edeceklerin, soze Renan 'la baslamak zorunda kalrnalan, bu munakasalann arkaplarnnda Renan'in tezlerinin bulunuyor olmasindan oturudur. Nitekim Hans Daiber'in 1987'de sundugu bir tebligin ba~hgl soyledir: "Science and Technology versus Islam. A controversy from Renan and Afgdni to Nasr and Needham and Its Historical Background", Journal for the History of Arabic Science, c. X, sy. 1-2, sh. ll9-133,1994

34 Mismer'in, hanratmda verdigi bilgilerden anlasildigma gore, Renan'a karst yazdigl makaleyi nesreden Revue de la Philosophie Positive dergisinin editoru Mosyo Littre ile aralannda samirni bir dostluk vardrrPrincipes Sociologiques (Fischbather, ed. rue de Seine) adiyla yazdigr bir eser, buderginin sayfalannda toplandiktan sekiz sene sonra kitap olarak basilnusnr (Mismer,1892: 220). Littre'nin Etude sur Ies Arabes et Ie Moyen Age adh yayimlannus bir eseri de vardir.

27

DIvAN 1996/2

Olicane CONOIOGLU

28

DIvAN 1996/2

mai-juin 1883), "L'Islamisme .et la Science" adiyla cevabi bir yazi kaleme alarak Renari'i tenkid etrnis, kendisinin hem islam Dini'ne, hem de musluman lara haksizhk yapngim soylernistir,

Renan'tn cevap vermedigi bu reddiyenin -daha once de zikredildigi uzere- Paris'te ogrenci olarak bulunan Misirli gender (Hasan ASlm ve Ali Yusuf) tarafindan nesredilmis iki Arapca cevirisi vardir, Aynca Hasan ASlm'tn cevirisi Vatanu'l-Misriyye (sy, 230) gazetesinde de yayunlanrmsnr,

Mismer'e, Renan tarafindan cevap verilmediyse de ayru derginin bir sonraki sayismda (Revue de la Philosophie Positive, 20 serie, T. XXX, 150 annee, juillet-aout. 1883, p. 44-72) M. Dieulafoy tarafindan yine aym bashkh bit yazl (Islamisme et la science) yazrlrms ve acikca Rertan'in iddialannda hakh 01- dugu (la sentence prononcee par M. Renan est equitable) dile getirilrnistir (Pakdaman, 1969: 81-82). Ancak Mismer'in geri cekilmeye niyeti yoktur, Bu nedenle La Philosophie Positive dergisinin sayfalannda goruslerini aciklamaya devam eder. Bu seferki makalesi Islam'm yeniden canlarusiyla ilgilidir:

"La regeneration de l'Islam", (20 serie, T. XXXI, 150 annee, sept.-oct. 1883). Mismer'in bu makalesi de Hasan ASlJl1 tarafindan Islahu biladi'lislamiyye adiyla Arapca'ya cevrilip yayunlanrrusnr,

Charles Mismer'in, bu kalem miicadelesine anlmasiru anlamh kilan onemIi bir gecmise sahip oldugu unutulmamahdir; zira kendisi 1867 yihnda Istanbul'a gelmis ve Osmanli'mn hizmetine girerek devletin resml yaym organlanndan La Turquie gazetesini cikarrms, Sultan Abdi.ilaziz ve Sultan Abdi.ilmecid donernlerinde devlet ricaliyle (bilhassa Ali ve Fuad Pasalarla) dostane mi.inasebetler kurrnustur, 1872'de Misrr'a girmis ve orada Hidiv ismail'in hizmetine girmistir, 1875-1876 yillannda ise Fransa'da bulunan MImit ogrencilerin isleriyle gorevli Hususi Heyet'in (La Mission Egyptienne) basma gecerek onemli hizmetlerde bulunmustur,

Mismer'in islam dunyasmda gecirdigi yillan anlatan Souvenirs du Monde Musulman (Paris, 1892) adh 328 sayfahk eseri, Hatirat-r Alem-i Islam adryla Mehmed Rauf tarafindan Osmanhca'ya cevrilmis (Bursa, 1327), sonra bu ceviri sadelestirilerek tslam Diinyasmdan Hatiralar (istanbul, 1975) adtyla Latin hartlerine akranlmisnr.

Charles Mismer'in, Renan'a cevabmdan tam 13 YII once yazml§ oldugu Soirees de Constantinople (Paris, 1870) adh ~itap, burada muhakkak zikredilmelidir. Cunku Mismer'in bu kitabmm III. bolumu, L'Islamisme et la Science (1870: 226-236) baslrgiru tasirnakta olup muslumanlann Bilim'e yapngi katkrlann kisa bir ozetini ihtiva etmektedir. Nitekim kendisi de Renan'a yazdigr reddiyede bu kitabma anfyapmayi ihmal etrnemistir,

Soirees de Constantinople'un Arapca'ya, Turkce'ye ve Parsca'ya cevrilmis olmasi ("traduit en turc, en arabe et en persan, il se repandit un peu partout", 1892: 149), bu kirabm islam dunyasinda yeterince husn-i kabul gordugune dclalet ediyorsa da Mismer'in bu kitaptan daha fazlasim bekledigi anlasilrnaktadir, Nitekim kendisi, daha sonralan yaynnlarrus oldugu Hanrar'mda bu kitabiyla i1gili iimitlerinin bosa crkrsiru su sekilde dile getirmistir:

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartl~malanna BibliyografikBir Katkl

Bircok seyleri mahv u ifna eden 1870 muharebesi bunu da muhrnel birakn. Bu eserimi tekrar mevki-i i'tibara koyacak olan ben degilim, Fakat muteessifim ki Islarniyet'in mustahak oldugu hukuku iade ve atilerinden endis-nak olan muslumanlara hadim-i terakkileri olacak delail-i kat'iyyeyi irae etmeye matuf olan hedefime vasil olmak muycsscr olmadi.

Benim tarz-i telakki ve idrakime gore, Musdmerdt-t Kostantiniyye'de mubeyyen olan efkdr ve mulahazdt, rical-i siyasiyye tarafindan tertib ve ihzar olunan bir lhya-yt Isldmiyet Plant'na muncer olacakn. ("Selon rna conception, les idees, ernises dans les Soiree de Constantinople, devaicnt aboutir it un plan de regeneration islamique, elabore par des hornmes d'Etat". Mismer, 1892: ISO; 1327: 142)

Charles Mismer'in hem Renan'a cevabmi, hem de Soiree de Constantinople adh eserini okumus olan bir Osmanh gencinin, Ibnu'r-Resad Ali Ferruh'un, Teshir-i Ebatrl (Istanbul, 1306) adtyla Renan'a yazdigi reddiyedeki Mismer'le ilgili su sanrlar, bu iki Fransiz arasmda yapilrms nadir mukayeseierden biridir:

Payimal-i mutalaarruz olan talikat-r muraassibanenizin derece-i makuliyetini anlayip da mahcub olmaruz iktiza eder ki taraf-i musliminden bir gune mudafaa gormeksizin efkar u adat-I Isldmiye'ye bi'n-nisbe muttali olan ve hele size nisbetle adeta vakif oldugunu, Soiree de Constantinople (Mlisamere-i Kostantiniyye) ndrn eseriyle isbat eyleyen Mosyo Mismer rarafindan, bir suret-i seria ve bi-tarafide bi-hakkm tarumar ve teshir ve be-tahsis zat-r al1nizin Islamiyet nokta-i nazarmdan lem'a-pds olan gaflet veya daha dogrusu cehalet-i mustemirreniz teyid ve takrlr 10- hnnusn, (Ibnu'r-Resad, 1306: 8)

II - III. Cemaleddin Mgani

Mismer'in reddiyesinin hemen ardmdan kisa arahklarla iki makale daha yayrmlandi ve bunlardan ikincisi, Renan'm mukabelede bulunmaya gerek gordugti yegane makale oldu.

II. Bu makalelerden ilki, Paris'te yasayan Jon Ti.irklerden Halil Ganem 'in haftahk ve Arapca olarak nesrettigi el-Basir gazetesinin 3 Mayis 1883 tarihIi nushasmda (sy. 78, sh. 3) yer almisnr, el-Isldm ve'l_<11m bashgnu tasiyan bu kisa yazi, 0 siralarda Paris'te bulunan ve Renan'a, konferansmm konusunu ilham eden Seyyid Cemaleddin Mgani'ye aittir. Bu rnetin Homa Pakdam an tarafindan tarnnlrrus ve L'Islamisme et la Science adiyla Fransrzca'ya cevrilmistir, (Pakdaman, 1969: 290-291)

Arapcasiru gorrnenin mumkun olmadigi bu krsa rnakalede, Afganl, Renan'm sozlerinin 'saglam deliller' ve 'tarihsel tamkhklar' uzerine bina edildigini, onun muslumanlara karst gereken sayglyl gosterdigini ve gayet medenice davrandigtru dile getirdikten sonra, bazi Fransrzlann Renan'm beyanlanna ofkelenip karst crknklanru, onun yargilarmda nankorce ve insafsizca davramp genelde islam alemine, ozelde Cezayir halkina karst saygisrzhk yapngrm ifade ettiklerini belirtir. Ardindan "asil Pransiz halkinm basmda bulunan Hukumet'te gorevli muhim sahsiyetlerden bir zat"m [Charles Mis-

29

DIvAN 1996/2

DOcane CONDioGLU

30

DivAN 1996/2

mer'in] Renan aleyhinde bir makalerresrettigine , onun yanhslaum gosterip, edebi ve felscf basanlanru hanrlararak muslumanlan savunduguna isaret eder. Afgani'yegore, Mismer'in boyle bir cevap yazrnasmdaki bashca sebep, baskalannm inancma duydugu saygidan ve oular hakkinda hayirhah bir siyaset gudulmesi gerekrigi dusuncesinden baska birsev degildir,

Bu girisin ardmdan, Afgani, boyle bir rutumun ardindaki amilleri anlayabilmek icin, ingilizlerin Hindistan'daki muslumanlann meselelerine yaklasimlanru hanrlarnak ve bu iki yaklasrm bicimini mukayese etrnek gerektigini soyler; soma da ingilizlerin Hindistan'da muslumanlara karsi izledikleri yasakci ve saldirgan turumlanna iliskin misaller verir. Makale, Afgani'nin su sozleriyle sana ermektedir: "Ey akl-i sel1m! Bu iki halk (Pransizlar ve Ingilizler) arasmdaki farkt gor de karanrn sen kendin ver!" (Pakdaman, 1969: 291 )

Bu aktarirnlardan da anlasilacagi uzere , makale, tam amen siyast maksatlar- 1.1 yazilrms ve Fransrzlann muslumanlara karst ingilizlerden daha insafh davrandiklan s6ylenerek,35 Renan'in konferansr, belki birkac curnleyle ve fakat esasen his: de hale ermedigi olculerde ovulmusrur. Binaenaleyh Afgani'nin, Renarr'rn g6tli§lerini dogrudan dogruyanasr! degerlendirdigini gormek icin 15 gun daha beklemek gerekecektir,

III. el-Islam ve'Vilm adh rnakalenin nesrinden 15 gun sonra, Renari'm konferans metninin yayimlanrnrs oldugu des Debars gazetesinin 18 Mayis 1883 tarihli nushasinda, Afgani, Renari'm konferansi hakkinda bir yazt daha nesreder, Atgan], Renau'm konferans metnini -bir arkadasmm kendisi icin yapngi-> Arapca cevirisinden okurnus, cevabiru da yine Arapca yaZt111~ttl'. Nitekim Journal des Debats'run rakdirn yazisinda soyle denmektedir:

Malum oldugu uzre, Seyh [Ccmalcddin Argani], ulerna zumresindendir. Paris'e dilimizi ogrenmeye, Avrupa mcdeniyet ve ilirnlerini tahsil etrneye gelmisrir ... Yine hanrlardadir ki gcccnlerde Renan, Sorbonneda Islam lie Maarifhakkmda bir konferans vermis, buyuk bir 31&b toplayan bu kOI1- ferans, ilk deb olarakgazetemizde vaymlannusn. Seyh Cerndlcddiu, bize . bu vesile ile Arapca bir mektup yolL1I11I~; muharririmi;>;in konfcransi hakkmda dusundukleriniyazryor. Seyh'in rnektubunu mumktinoldugu kad31' sad.ikatlc tercume cttirdik. Dogu'da, dusunce ve medeniyetirnizin nasil anlasrldignu gosterrnek icin takdimcdiyoruz. (Meric, 1974: 47'den)

Burada calib-i dikkar olan husus; Afganl' ninmakalesinin Arapca orijinalinin bir turlu bulunamarnasi ve Gazere.niri takdiminde "Seyh'in rnektubunu mumkun oldugu kadar sadakatle tercume etrirdik" denilmesine ragmen, bumakaleyi kimin Fransrzca'ya cevirdiginin h,1la bilinemiyor olmasidir. Aym ~ekilde Renan'm konfcrans metnini Afgani icin Arapca 'ya.ceviren kisinin adida rnechuldur. Ncvar kiyine de bazi tahminler yapilnusnr, Mesela,

35 Atgani, birkac ay once (ISS2'nin sonlannda) Londra'yi ziyareri strasinda Nahle gazctcsindc (sene,S; sy 3) Ingilizlerin dl§ siyaseti hakkrndaki goruslerini sert bir dille ifade errnistir, Bu makale $iwllt)l!lelt'rinde Jrtgiliz Siyaseti adiyla Tlirkce'ye cevrilmistir. (Haksoz.isy. 35-36, sh.51)

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda islam-Bilim Tertrsrnelanne Bibliyografik Bir Katkl

1921 'de Renan hakkmda bir kitap yayrmlarms alan Lewis Freeman Mott'a gore, Afgani'nin CeVab1l11 Fransizca'ya cevircn ki~i muhtemclen Renari'm kendisidir.

The letter of the Sheik had been translated from Arabic, presumably by Rcnan himself (Resad, 1996: 267'den)

Muhammed Hamidullah da yillar soma bu yolda bir kanaat serdetmis ve Afgani'nin cevabmda ana aidiyeti suphcli birtakun ifadelerin bulunmasuun sebebini, metnin Renan tarafindan tercumc ve tahrif cdilrnis olrnasiyla izah ermek isternistir (Hamidullah, 1958: 6; krs. Cehardihi, 1360: 79). Bu ihrimalin yarn sira , Jon TUrk liderlerinden Halil Ganem'in -ki Lubnanh bir Marunidir-e- Afgani'nin yakm dosru olup, onun Paris'teki entellekti.iel \=evrelerle SIlCl baglar kurmasirn sagladigr, bu arada Renan'la tarusrnasma aracrhk ettigi, hafrahk Arapca el-Basir gazetesinden baska, gunluk FranS1ZC<1 des Dehats gazetesinin de yazan ve vaziisleri muduru oldugu ve ustclik Arapca'v; da Fransizca'yi da gayer iyi bildigi dikkarc ahndrgi rakdirde , Renarr'tn konferansrm Arapca'ya, Argani'nin cevabuu da Fransrzca'ya ccvircn bu mechul kisinin Halil Ganem olabileccgi pckala dusunulcbilir, Bugune dcgin Halil Ganem ismi uzerinde durulrnarrus olsa bile, bizce bu ihtirnalin , en az digeri kadar nazar-i dikkarc ahnmasi gcrekmekredir.Y'

Afgani'nin Haqiqat-i Mezheb-i Neyciri ve Beyan-i Hal-i Neyciriyyan (Haydarabad-Dekkan, 1881) adh Farsca eserinin er-Reddu 'ala'd-Dehrryyin adiyla yapilan Arapca cevirisini, 1902 baskismdan Fransizca'ya aktaran A. M. Goiehon'un Refutation des Materialistes (Paris, 1942) adli eserinin Annexe bolurnunde (sh. 174-185), Atgani'nin des Debars gazercsinde Fransrzca yayirnlanan makalcsine , "Reports de Jamal ad-Din al-Atghani a Rcnan" baslrg: alnnda yer vcrilrnis lie almnmn i.ist tarafinda bu metnin Louis Massignon tarafindan temin cdildigi bclirrilmistir. Fransizca cevirinin nesredildigi ikinci ve son kaynak bu eserdir; dolayisiyla Atgani'nin ccvabirun sihhati hakkindaki munakasalar acrsmdan bakildrgrnda, bu nesrin oncrni bir kat daha artmaktadir. Cunku Atgani'nin ccvabim degerlcndircl1 arasnrmacilann rcferans olarak gosterdikleri baslrca mehaz, Madam Goichon'un bu nesridir.

Madam Goiehon'un yayrrnladrgi bu Fransizca metin, Alacddin Yalcmkaya'run Cernaleddin Efgani (1. bas. istanbul, 1991; 2. bas. istanbul, 1995) adh kirabmda aynen iktibas cdilmis (1. bas. sh. 152-159; 2. bas. sh. 179- 188), ancak mucllif, bu metnin neredcn aluup kendisine vcrildigini bilmedigi icin, kirabuun ilk baskismda kaynak olarak Journal des Debats'yi gosrcrmisrir (sh. 5, 169). Ikribas cdilcn metnin ust tarafinda Massignon' unadmm (Communique par M. Louis MaJJigtlon) zikrcdilmcsi nedeniyle vaki olan baZl itirazlara eeyap maksadryla bu sefer muellif, ikinci baskida H.A.R. Gibb'in

36 Afgani'nin Puris'rc ikcn -Abduh'b birlikte- ~lbrdlgl Urvetu'l-Vusqa (1884) ilc Halil Ganem 'in ~Ikardlgl el-Basir'in aYI1l marbaada hasihp ayrn adrcste nesredilmcsi ve her ikisinin de mcsul miidtirltigtinti (gcrant) aym sahsm yapnusl (Kedourie , 1966: 40; Pakdarnan, 1969: 78-79), aralanndaki iliskinin boyutlanni kavrnmak bakurundan oldukca one mlidir. Hulil Ganem hakkinda bkz. Hourani, 1984: 264-265; Mardin, 1994: 41-44

31

DiVAN 1996/2

Oiicane CONOIOGLU

32

1996/2

Les Tendances Modernes de L'Islam (Paris, 1949) adh kitabuu kaynak olarak gostermek yoluna gitmis ve birinci baskida yer alan Massignon'la itgili bu ciimleyi ikinci baskida tamamen kaldrrrmsnr:

Bu metni, H.A.R. Gibb tarafindan hazirlanan Des Tendances Modernes de I'Isiam (Paris, 1949) adh kitaptan aldik (ss. 174-185). Gibb kitabiru hazirlarken kendisine bu metni takdim eden Massignon'un ismini tesekkur kabilinden zikretrnis. Biz de bu curnleyi nakletmistik. (Yalcinkaya, 1995: 179)37

Ne yazik ki bu beyamn da digeri gibi hakikatle bir atakasl bulunmamaktadir, Cunku saym Yalcmkaya'run, Journal des Debats'rnn rnezkur niishastru tedkik ermedigi gibi, Gibb'in sozu.gecen kitabmi da tedkik etmedigi anlasilmakradir, Eger tedkik etmis olsalardi, admi dahi yanhs yazdi klan bu kitapta boyle bir metnin bulunmadrgim ve btl kitapta Afgani'nin Renan 'a cevabtnm nesredilmesi bir yana, bu tarnsmaya atrf bile yapilmadiguu bilirlerdi.

H.A.R. Gibb'in kitabmm orijinali Ingilizce'dir ve Modern Trends in Islam (Chicago, 1947) adryla yayrmlanrmsnr, Bu basimdan iki YII sonra, Bernard Vernier tarafindan Les Tendances Modernes deL'Islam (Paris, 1949) adiyla Fransizca'ya cevrilmistir ve bu cevirinin metin kismi 174. sayfada sona ermektedir. 0 halde Yalcmkaya'run, kendisinin nesretmis oldugu Fransizca merni, bu kitabm 174-185. sayfalanndan aldigina dair beyam da dogtn degildir.i'Bu kitabm' diyoruz; zira Atgani'nin cevabl,H.A.R. Gibb'in kirabirnn degil ama A.-M. Goichon'un kitabmm 174"185. sayfalan arasinda yer almakradir,

Hasili, Alaeddin Yalcmkaya'nm Cernaleddin Efgani adh eserinde nesredilen Fransizca metnin, H.A.R. Gibb'in kitabina ait olmayip, A. M. Goichon'un Refutation des Materialistes (Paris, 1942) adh eserinden ahndrgi- 111; ve fakat mtiellifin bu gercegin farkmda bile olmadigmi soyleyebiliriz.

Afgant'nin Renan'a cevabr, Almanca, Ingilizce, Arapca, Farsca, Urduca, Turkce gibi cesitli dillere cevrilmis ve fakat bu cevirilerin hepsi de en nihayet '<;:evirinin cevirisi' olmaktan ote bir deger kazanamarruslardir,

III/I. Renan'm konferans metninin -Afgani'nin Renan'a, Renan'm da Afgani'ye yazdigt cevaplarla birlikte- adr bilinmeyenbir mutercim tarafindan ayru yll Der Islam urtd die Wissenschajt(Basel, 1883) adryla Almanca'ya cevrildigine daha once isaret edilmisti. Mutercim.Almanca'ya cevirdigi metnin aslnun Arapp yazlh11l~ oldugunu, takdim yazisinda acikca ifade etmistir, (Cemalzade, 1978: 26)

III/2. 'Mustafa Abdurtazlk,20 Mart 1923'de"Daru'I-Calniar'il-MISriyye"de Renanvc AIgan£ hakkmda bir konferans vermis ve Afgani'nin Renan'a cevabinm FranSlZCaS1l11 ternin edemediginden, Almancasindan yapilan Arap<;:a bir <;:eviriye ba~vurl11ak zorunda kall11l§tl. Afgani'nin cevabmi Mustafa Ab-

37Bu actklamaya ragmen, Yalcmkaya, 2. basimm kaynakcasmda H.A.R. Gibb'in kirabtmdegil, yine Journal des Debats'rnn 18 Mayis 1883 tarihli nushasirn referans olarak gosrerrnckredir. (1995: 247)

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartl~malanna Bibliyografik Bir Katkl

durrazrk icin Arapca'ya ceviren kimseMahmud Ibrahim ed-Dusuki'dir.ve bu.cevirinin Fransizca ashndanfarkh olmadigi soylenmektedir.38 Abdurrazik'in konferans memi, gunluk es-Siyase gazctcsinin 21 Mart 1923 (sh. 2- 3) ile 22 Mart 1923 (sh. 2) tarihli niishalannda yayrmlanrrus-Resid Riza tarafindan da aynca huldsa edilmistir, (Seles, 1987: 37; Riza, 1923: 303-318)

111/3. Afgani'nin Rerian'a cevabtnm Muhammed Hamidullah tarafindan yapilmrs Arapca bir cevirisi ve bu ceviriyle birlikte bir degerlendirrne yaZISI, Tebrizli muctehid Mirza Abbas-Quli Cerendabl (el-'irfan, c. 46, sy. 3c 4, yil. 1378) tarafindan yayrmlanrmsnr, (Kutsi-zadeh, 1975/a: 284; krs. Cehardihi, 1360: 75)39

IlI/4. Seyyid Hadi Hiisrev~ahi, Hamidullah 'In Arapca cevirisini esas alarak Afgani' nin Renan 'a cevabimParsca 'ya aktarmrsnr: a) "Guftdr-i Seyyid Cemaleddin Esedabadi ve Ernest Renan der bera-yi islam ve lIim", Name-yi Astan-t Quds, Meshed; c. 1, no. 10, 1340/1962; b) islam ve 'iIm icerisinde, Tebriz, 1348/1970. (Kudsi-zadeh, 1975: 284; krs. Cemali, 1349: 4)

Hi.isrev~ahi-Hamidullah'lI1 aciklamalan dogrultusunda-> metnin Afgani'nin dusurrcelerini yansitmadigtru ve Arapca'dan Fransrzca'ya cevrilirken uzerinde oynandigmr dU§Unrnektedir. Ancak ilgincrir ki Husrevsdhi'nin cevirisinin de "galat ile muharref" oldugu soylenrnis ve onun, rnunasib gormedigi cumleleri cikardigi, birtakim cumleleri de metne ekledigi iddia edilmistir, (Resad, 1996: 253, 257)

111/5. Afgani'nin cevabinm Cerenddbi'nin tarafindan nesredilen Arapca cevirisi =-Hamidullah'm mukaddimesiyle birlikte- Murtaza Mtiderrisi Cehardihi tarafindan da'Farsca'ya aktanlnusnr. (Cehardihi: 1360: 81-90)

Metnin yer aldigr bolumun gitisiride;: Seyh Mustafa Abdurrazrk, Sekib Arslan, ResidRiza, Muhammed Abdulvehhab Qazvini ileAllarne-i Vdiz Cereridabi'ye auf yapilarak bu zevatm Afgani'nin Renan'a yazdigr cevapla alakadar kimseler olduklanna dikkat cekilmis veMuhammed Hamidullah'rn, Afgani'nin rnetnini Fransizca'ya ceviren Ernest Renan'm metinde rahrifatlar yapugma dair iddialanrun yer ald.g. mukaddimeye, Farsca tercumenin evveIinde genisce yer verilmistir, (1360: 74-81)

III/6.Seyyid M. Ali Oemalzade'nin; Afgani'nin cevabiru, yukanda zikri gecen Ahtiarica ceviriden hareketleFarsca'ya aktarrms olduguna daha once isaret edilmisti. (Halebi; 1350: 26-31)

III/? Afganl'nin cevabl,. Ahmed Miyan. Akhtar J lmargarhi tarafindan 'ilm aur Islam (A'zamgarh-India, 1934) adryla Urduca'ya da cevrilmistir. (Kutsi-zadeh, 1970: 10)

38$ekib Arslarr.ResidRrza'ya yazdigi bir mektupta, Afgani'nin cevabmr Arapca'ya ceviren kimsenin bircok cumleyi dogru tercurne etmedigine dair bir kuskusunun olmadigiru soyler. (es-Serebasi, 1963: II/655)

39 :Hamidullah'm __ 9izatihi gorrnek imkaru bulamadrgirruz-c- bu cevirisinden once Arapca olarak yayrmlanan miistakil bir ceviriye rastlarulmarmssa da Adnan Adivar, 1944'de yayimlanan bir eserinde bu cevah'm "Arapca olarak nesredildigini" (!) soylernekredir. (1944: 145)

33

DIVAN 1996/2

D.iicane CUNOIOGL.lJ

34

DIvAN 1996/2

111/8. Nikki R. Keddie, Atgani'nin cevabmi, A. M. Gochion'un Fransizca nesrinden hareketle lngilizce'ye .ccvirmis ve btl ceviriyi An Islamic Response to Imperialism (Berkeley, 1968) adh eserinde yayrmlamrsnr:

Answer of Jamal ad-Din to Renan, sh. 181-187

Bu kitapta, Afgani'nin cevabrrn degerlendiren genis bir bolumde yet ate maktadir ("The Exchange with Ernest Renan", 1968: 84-95). Yazar, bu degerlcndirmelerini =-bazr degisiklikler yapmak suretiyle- A Political Biographyadlt cscrindc de tekrarlamrstm (1972: 189-199)

111/9. Afgani'nin Renan'a cevabi, Turkce.'ye ilkkez Cemil-Meric tarafindan lusm] bir bicirndc aktanlarak Hareket dergisinin Kas1111/1972 rarihli 83. sayismda nesredilmis, daha soma btl metin, yazann Umrandan UygarIiga (Istanbul, 1974) adli.eserinde de aym bashkla yeralnusnr (Cemaleddin Efgani Dosyasi, sh. 44- 5 3). Cernil: Meric, yazismda , baska bir kaynaga ant' yapmaksrzm, dogrudan Le. Iournal des Debats'runLd Mayis 1883 rarihli nushasma auf yapar (1974:47); zira yillar sonra acrklayacagi uzere, Meric, makaleyi gazetenin kendisinden kopye ettirmistir. (1986: 190)

Cernil Meric, Atgant'uin cevabnu kismen de olsa Turkce'yeakrarruakla kalmanus, bu cevabu Nanuk Kemal'in.Miidafaaname'siylede mukayese ederek Afgani'yi kryasryaelestirrnistir:

N3.1l11k Kcmal'in mudfifaundmcsi taarruz, Ccmalcddin'in rnektubu reslimiyet. Nanuk Kernal otke vc kucumseyis. Cemaleddirr terbiye ve makyavclizrn. (1974: 46)

Cemaleddin yerini ve cagim bularnanus bir harekct adann.. bir 'agitateur', bir 'makyavclisr'. Im3.l1ll1l kaybetmis bir mu'min -: (1974:351)

Mericin Afgani'yi bir 'harcker udanu' .ve bir 'ajitator' olarak dcgerlendirmesi ycrsiz degildir; zira, kaynakcasnun zaYlt1lgl bunuzoruniu kilmaktadir, Nirckirn 0, "sohrer] dUnyaYI turanbumasal kahra111a11111111 insanliga mirasinlll,mimlaCtk bir Etgan drihi ile lIiiyiiciii1 bir reddiyc"(l974: 45) oldugu- 11a inanmakta ve 3.deta currn-i meshnd yapl11l§ bir saver gibi elindeki bclgeyi =-srhhatindcn suphelenmck bir yana- sanik hakkinda verilecek her hukmun knt'i bir deli li saymakradir.

Meric'in bu dcgcrlcndirmeleri , Ahmed Davudoglu'nu-da etkilcmis olmaIt ki kcndisi iki yil soma Dini Tamir Davasmda Din Tahrip~ileri (1. bas. istanbul, 1974; 5. bas. 1995) adryla yaYl111lac!1f,'!;1 eserinde, Meric'in bu desyas1l11 aynell iktibas etmis (sh. 58-69), hatta dosyayi aynen ikribas ctrnesinin yal1lslra,Afgani'ye air olan pasajlara yer yer notlar duserek onun giirli§lerini tenkid de ennis. en nihayet bu gijrli§lcrde Atgani'nin kufiunc alamerler de bulmustur, Bclirtrnck gcrckirse , Atgani'nin birtakun sozlcrini rcnkid cderken, Davudoglu'nun onlan =-daha. galiz sozcukler kullanarak-s- teyid ertigi de vakidir:

Kolesi oldugu I1JSSa, sabana baglunnn bir i:iktiz(18) misali baglanan 111\'\'I11in ih'inihaye $criat tefsircilcri t<1dtil1daI1~izilcn volda yururneye malikurndur.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Ternsmelenne Bibliyografik Bir Katkl

(18) Evet musluman, kolesi bulundugu nassa, sabana baglanan bit okuz misdli bagh kalmahdir. Zira muslumanlrgi ancak bu surerte devam ettirebilir. Yoksa kaziktan bosanrms esek gibi saga sola kit; atar durursa cehennemi boylar. (A.D.). (1989: 64)40

"Efgani Dosyasi" hakkmda, iki yrl sonra (Aralik- 1974) ve ayl1l derginin sayfalannda Hayreddin Karaman tarafmdan -Sel.lhattin Kiltcarslan imzaslyla- bir tenkid yazrsi kaleme ahnrmsnr (Kihcarslan, 1974: 19-26).41 Hayreddin Karaman'm bu dosyayi, nesrinin i.izerinden iki yrl gectikren sonra tenkid etrnesinde, Dosya'mn aym yil Meric'in Umran'dan Uygarhga ve Davudoglu'nun Din Tahripcileri adlt eserlerinde tekrar yayimlanmasinm onemli bir rol oynadig: akla gelmektedir. Cunku Hayrettin Karaman'in respitlerine gore Meric'indosyasr, "bazi dergi, gazete ve kitaplara aynen ya da kismen aktanlrms, bircok itham ve iddialara mesned kihnrms, en nihayet At: gani'nin rekfirine kadar gidilmisrir". (Kilicarslan, 1974: 19)

Hayrettin Karaman acismdau "dosya tekernmul etmemisti, bazi evrak (vesaik) noksandr, tekemmul etrnernis bir dosyaya istinad eden hukrnun malul olacag: da asikar idi". Kendisi de ashnda bir fakih olan tenkid sahibi, zimnen bu sozleriyle Cemil Meric'i, bi r kimseyi elinde yererli beige ve bilgi bulunmadan vargtlayip mahkum eden bir savclya benzetiyor ve kendisine Kur'anI Kerim'de mevcut bir ilkeyi hanrlanyordu: 'Bir taslk size bir habet getirirse onu tahkik edin ... ' (Kihcarslan, 1974: 19)42

Cernil Meric, yillar soma Kiilturden Irfana (istanbul, 1986) adh eserinin "Le Bon !TIU Renan rm?" bashkli bolumunde , kendisine yazilan tenkidlere klsaca cevap vermis, hatta degcrlcndirmclcrinin istikametini bile degisnrmistir:

Iyi niyet sahibi bazi yazarlar, Cernaleddin ile ilgili yaznru insafsiz buldular, Cevap vcrrnedim. Niyetim sadece vesikalan konusturmaktt (1986: 190).43

40 Merhum Davudoglu'nun bu hasiyclcrini '~ay.ln-I isrifadc ' bulanlar da vardir.

Bkz. Resad, 1996: 258

41 Simdiye degin Seldhattin Ktlicarslan isrninin kime ait oldugu bilinemiyor ve t,F kat bu ismin Hayreddin Kararnan 'a air olabilcccgi ihrirnali uzerinde duruluyorduo Biz bu suali hocarruza tevcih ettigirnizde, hize Scldhattin Kilicarslan'iv: kendisinin musrear adi oldugunu bizzat ifade ermislcr ve ayrlca bu aciklamanm yaztlmasma da izin vermislerdir,

42 Bu rnakale, 1987 yihnda yine Saldhattin Kilicarsltu: adiyla ikribascnyaynnlanrmsnr. Bkz. Iktibas Dergisi, yIi, 7, sy, 126, sh.21-23, Haziran 1987. Hayrettin Kamman, mezkur makalesinin nesrindcu 20 vrl soma Islam Ansiklopcdisine (D.1.A.) yazdig: Cemaleddin Efgani (Istanbul, 1994) maddesinde -ki dab soma bu maddeyi Gercek Isldm'da Birlik (sh. 21-47, Istanbul, 1996) adh eserine de alml~tlr-Afgal1i'ninyanlt~ anlasildiguun israrla alum cizcr ve onun kufurleitham edilrnesinin de bu 'vanhs anlama 'dan kaynaklandiguu soyler. Mad' denin yazrrmnda referans olarak gosterilcn elliyc yakm kavnak icerisindc Afgal1i'nin bazi munekkidlerine ycr vcrilirkeu, hu munekkidler lisrcsinde Cemil Meric'in de Ahmed Davudoglu 'nun da adlanmn gecmemcsi, kayda dcger bir hususrur.

43 CemilMeric'inbuccrklamasuu daha farkh nakledenler de vardir: "Cemil Meric;:,bumaka'ley~ cevdba rcnezzul etmedigini ifade ediyor". (Resdd, 1996: 2(6)

35

DivAN 1996/2

Oiicane cONoloGLU

DIvAN 1996/2

Meric'in yillar sonra kaleme aldigi bu yazr, gerek uslubu, gerekse muhte-

vast itibariyle oncekine nazaran cok farkhdir .

... Suphe yok ki Kemal, Renan'la boy olcusecek bir ilim adarm degildir, Esasen Renan'i da layrktyla okumarrusnr. Mudafaanamesi harniyer sahibi bir edebiyatcmm isyaruru dile getirir. Cemaleddin ise cok daha hazirhkh ve ihtiyarhdrr. Kaldi ki Renan'a yazdigi rnektup bir Fransiz gazetesinde yaymlanmak uzere kalerne ahnnusn. 0 Renan'i kitaplanndan degil, milletlerarasi ununden tarur, Kisaca her iki TiIrk yazan da Renan'i okumanuslardrr. (1986: 189-190)

Meric, 1972'de ajitatiir olmakla niteledigi Afgani'yi, 1986'da "Turk yazan" diye tamtmakla kalmaz, 0 zamanlar bir teslimiyet numunesi olarak gosterdigi cevabiru yillar sonra bir taarruz olarak vasfeder:

Sairin ilham perisi ofkedir; rnutefekkir'in ise anlasrna arzusu. Cemaleddin genis ve seyyal zekasryla Renan'm taassuba dusrnan ve her turlu dusunceye acik goruslerini sezer gibi olmustu. Makalesi bir cesit taarruzdu. Ama acik kapi birakan bir anlasma taarruzu. (1986: 190)

III/IO. Afgani'rrin cevabmrn Turkce cevirisi, ilk kez tam metin halinde Aldeddin Yalcmkaya'mn -daha ence zikri ges:en- Cemaleddin Efgani (1. bas.1stanbul, 1991: 144-151; 2. bas. Istanbul, 1995: 159-178) adh kitabinda nesredilmistir, Ceviriyi kimin yapngi acikca belirtilmemekle birlikte, hem Yalcmkaya'nm Onsoz'deki ifadesinden, hem de kaynakcasimn tedkikinden anlasrldrgi kadanyla bu cevirinin, yazara ait olmadigi kesindir.

Fransizca ve Arapca metinlerin tercumclerinde, buyuk yardunlanru gordugum Osrnanh Arsivi'nin kryrnetli elernanlan Emekli Hakim Huseyin Yoruk ile Fuat Mrsirh Bey Amcalanrruza da sukran borcumuz var. (1991: 5; 1995: 13)

Bu metin, Afgani'nin cevabrrun -kitapta da yayrmlanan-e- Fransrzca cevirisinden hareketle Turkceye aktanlrmsnr. Cevirinin dili Turkce bakimmdan fevkalade basansizdrr; daha da onernlisi-cevirinin kendisi de guvenilir degildir. 2. baskida ceviriye bazi mi.idahalelerde bulunulmussa da bu yeterli 01- manus, 1. baskidaki zaat1ar, 2. baskida da aynen devam etrnistir.

III/II. Afgani'nin cevabr, ikinci kez Mi.imtaz'er Turkone tarafindan yine tam metin halinde ve fakat bu sefer Ingilizce bir ceviriden (Nikki R. Keddie'nin cevirisinden) hareketle Turkce'ye aktanlmrsnr. Turkone'nin Cernaleddin Mgani (Istanbul, 1994) adlt eserinin III. bolumunde ve "Cernaleddin'in Renan'a Cevabi" bashgi alnnda yer alan bu metin de (sh. 55-66) npkt digeri gibi ozensiz bir bicimde ve dikkatsizce Turkceye cevrilmistir,

Afganl'nin cevabmm Arapca aslmm bir ti.irli.i bulunamamasi, gerek muhtelif arasnrrnalarda, gerekse yayimlanan cevirilerde umumiyetle =-Fransrzca dahi olsa- ilk nesrine (Paris, 1883) degil, ikinci nesrine (Paris, 1942) istinad edilmesi ve bu Fransizca cevirinin de kim tarafindan ve ne derece ashna sadik yapildiginm kesin olarak tayin edilememesi gibi hususlar dikkate ahndigmda, 'ceviriye mi.idahale edildigi' iddialannm gi.indeme getirilmesi ya da bu ceviride yer alan bir hsnm ifadelerin Afgani'ye aidiyetinden kUfku duyulmas: tabii karftlanmaltdtr. Nitekirn cevapta yer alan bir tarih, -daha once

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Tartl~malarlna Bibliyografik Bir Ketkl

de munakasasnu yapngmuz iizere- Goichon'un nesrinde ve bu nesre istinad edenlerin yazilarmda 29 Mart 1883 seklinde zikredilmisken, Homa Pakdaman, Albert Kntsizade ve Muhammed Hamidullah gibi arasnrmacilann metinlerinde 30 Mart 1883 olarak gecmekte ve bu denli basit bir ihtilafi dahi acikhga kavusturmak, zannedildigi kadar kolay olmamakradrr,

Mevcut cevirilerin hie degilse bir kisrrn, a) Arapca'dan Fransizca'ya, Fransrzca'dan Almanca'ya, Almanca'dan tekrar Arapca'ya veya b) Arapca'dan Fransizca'ya, Fransrzca'dan Ingilizce'ye, Ingilizce'den Turkce'ye ya da c) Arapca'dan Fransizca'ya, Fransizca'dan Arapca'ya, Arapca'dan da Parsca'ya seklinde uzun bir yol izlemek zorunda kalrruslar, ister istemez bu durum da Afgani'nin cevabirun sihharinden kusku duyan kimselerin en onemli gerekceleri arasmda yer alrrusnr, Nitekim =-henuz Goichon'un metninin yayrmlanmarrus oldugu=- bir tarihte (1923'de), Resid Riza bu gerekceyle -yani Arapca'dan Fransizca'ya, Pransizca'dan Almanca'ya, Almanca'dan da tekrar Arapca'ya terdime edilmis bir metne istinad etrigi i~in- Mustafa Abdurrdzrk'i elestirrnis (Riza, 1923: 303-318) ve Sekib Arslan'a yazdigi bir mektupta, Abdurrazik ve ashabmm cok aramis olduklan halde Afgani'nin Renan'a cevab111111 Fransizca cevirisini bulamadiklanndan bahisle ondan bu Fransrzca ceviriyi kendisine temin etmesini istemis (Arslan, 1937: 370), ancak Sekib Arslan'm 12 Mayis 1924 tarihinde Resid Riza'ya yazrms oldugu mektuptan anlasildrgr kadanyla, o da metnin Fransizca ashrn bulamarms (!) ve bu nedenle Goldziher'in islam Ansiklopedisi' ndeki konuyla ilgili sozleri ile sahsi mtilahazalanru aktarrnakla yetinmistir, (es-Serebdsi, 1963: 653-655; krs, Kedourie, 1966: 46)44

Kelimenin tam anlarmyla 'ele avuca sigmayan' (elusive) bir kisilige sahip olan ve gerek hayatta iken, gerekse olum linden sonra fikri ve siyasi bircok meselede merkezi bir yer isgal eden Cemaleddin Afgani, tabianyla, bu surec icerisinde kendisine cok sayida taraftar buldugu gibi, cok sayida dusman da edinrnistir, Renan'a yazml§ oldugu cevabi ve bu cevap'ta kullandigi ifadeleri bugun icin bile boylesine ehemmiyetli kilan amil, hal a onernli sayida takipcisinin ve muhalifinin bulunuyor olmasidir, Hasih, Afgani'yl musluman bir tslahatci ve bir rnuceddid olarak gorenler, bu cevap'ta yer alan bazi itadelerin, ona ait olamayacagina inanmakta ve diger yazilanru da bu iddialanna sahid olarak gostermektedirler, Afganl'yi bir hain ya da tasid fikirlere sahip biri olarak gorenler ise, taraftarlannca reddedilen bu ifadelerin, Afgani'nin gercek yuzunu gosrerdigine inanmakta ve metnin mevsukiyeri hakkmda varid olan supheleri ise hicbir sekilde ciddiye almamakradirlar,

Bizim kanaatimizce, onyargilardan tamarniyle kurtulmak mumkun olmasa bile, onlan askiya alarak, daha acik bir ifadeyle, onyargilann hak ve hakikati . gorrnemize mani olmalanna izin vermeyerek bu mesele tarnsilmali, cevab'tn

44 Sekib Arslan'm yukanda kendisine anf yapilan es-Seyyid Rqid Riza (Dimesk, 1937) adh eserinin en onernli rarafi, Resid Riza'runkendisine yazdigr mektuplara yer veriyor olmasidrr. Aym sekilde Ahmed es-Serebasi'nin Emlru'l-Beyan Sekib Arslan (Mrsrr, 1963) adh eseri de Sekib Arslan'm Resid Riza'ya yazdigi mektuplara yer verrnektedir. Muhammed Abduh'un Sekib Arslan'a yazdigi mektublar icin aynca bkz. es-Serebasi, Sekib Arslan/Da'iyetu'l-Arube ve'l-Islam, MISlf, tsz.

37

DIVAN 1996/2

OOcane CONOloGLU

38.

DIvAN 1996/2

senedi kadur metninin de ciddi bir kritige rabi tutulmasina onem verilmelidir. Tedkiklerimizden elde ertigimiz sonuca gore, bugune kadar bu iki islem de, yani hem sened tenkidi, hem de metin tenkidi hakktyla yapilmamts, yapilamanusnr, Atgani'nin kafir, munafik, h£iin oldugunu iddia edenler bir yana, hayan boyunca evlenmcmis 01l11as1l1a bakarak onun 'paranoyak' ve 'hornoseksuel' oldugunu one surenlerden boylesine ciddi ve £idil£ine bir tutum icerisine girrnelerini beklemek safdillik olacaknr. Muhibbi olduklanm soyleyen ve Atgani'nin fikirlerine sahiplenen kimselere gelince, onlann da herseyden once hak ve hakikatin her sahsm ustunde oldugunu hanrlarnalan ve dedikoduyu birakip iddialanna muvazi bir sa'y u gayreti ortaya koymalan gcrekmekredir, Aksi takdirde herkes bir bicimde karanliga tas armaya devarn edecektir,

§ Ernest Renan

Atgani'nin makalesinin Journal des Debats'da yayrmlandiginm hemen ertesi gunu aynl gazetenin 19 Mayis 1883 tarihli nushasinda da Ernest Renau'in Afgani'ye yazdigr cevap nesredilrnis; daha soma Renan, Afgani'ye yaz(hgl bu cevaba =-konfcrans mcrniyle birlikte- Discours et Conferences (Paris, 1887) adh kitabmda da yer vermistir. BlI cevabi makale, Renari'm tum eserlerini ihtiva eden CEuvres Completes (Paris, 1947) adh edisyonun ilk cildinde de yayrmlanrmsnr.

Bu makale Almanca'ya, Turkce'ye ve Farsca'ya tam metin halinde, lngilizce ve Arapca'va ise krsmen cevrilmisrir,

§/l. Almanca cevirisi: Der Islam und die Wissmschaft, sh. 43-48, Basel, 1883

§/2. Turkce cevirisi: Ernest Renan, Nutuhlar ve Konferanslar, (Cev, Ziya Ishan ), "Bir Evvelki Konferans Ek", sh. 206-213, Ankara, 1946. Bu ceviri, Mumtaz.'er Turkone tarafindan aynen iktibas edilmisrir: Cemaleddin Afgani, sh. 67-73, istanbul, 1994

§/3. Cernil Meric'in daha once bahsi ge<;en "Cemaleddin Etgani Dosyasl"nda, Renan'in Afgani'ye ccvabmm yen! vc hism! bir cevirisi mcvcuttur, (1974: 51-53)

§/4. Renan'm ccvabi, erkcn sayilabilecek bir tarihre Seyyid I(;1SI111 Restiy£i tarafindan Farsca'ya cevrilmisrir: "Scyyid Cernaleddin Atgani ve Ernest Renan", Aryana, c. 1, no. 6, sh. 1-3, 1943 (Kursi-zadeh, 1970: 55). Bu ceviri, mutercimin Seyyid der Matbuat-i Mganistan (Kahil, 1977) adh kitabmda da =-birrakrm h£i~iyeler ilavesiyle-e- yer alrmsnr. (Resad, 1996: 239- 240)

§/5. Renan'm ccvabmm bir digcr Farsca ccvirisi, Ali Asgar Halebi'nin Zendegi ve Seferha-yi Seyyid Cemaleddin Esedabadi (Tehran, 1350) adIt eserinin son bolumunde , "Tercurnc-i Maqalc-i Ernest Rcnan vc Pasuh-i Seyyid Cernaleddin be-o" ba§l!gl rasiyan ckrc yer almaktadrr. (Cev, Muhammed Ali Ccmalzade , sh, 22-26, 1978)

§/6. Renan'in Afgani'ye yazdig: bu cevabi makalenin tam metin halinde Ingilizce bir cevirisiue rastlarnlmadi. Ancak Scyyid Emir Ali The Spirit of Islam (Delhi, 1978) adh escrinin ekler bolumunde (Appendix Ill) Renan'i ten kid

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tarnsmelenne Bibliyografik Bir Katkl

ederken, bu cevabm bir bolumunu lngilizce'ye cevirrnisrir (1978: 482-485). §/7. Keza Nikkie R. Keddie de daha once bahsi gec,:en iki eserinde, bu cevabm bircok pasajiru lngilizce 'ye akrarrms bulunmaktadrr, (1968: 91-93; 1972: 195-197)

§/8. Renan'm cevabi makalesi Arapca'da da tam metin olarak yayimlanmamisnr, 1923'de Mahrnud Ibrahim ed-Dusuqi, Mustafa Abdurrazrk icin bu metni Almanca'dan Arapca'ya cevirrnis ve Abdurrazik da konferansmda bu rnetinden bazi pasajlar aktanmsnr, Konferans metninin ve Renan'm cevabirun bazi kismrlan es-Siyase gazetesinde (sy. 123-124,21-22 Mart 1883) yayimlandigmdan, Renari'm cevabryla ilgili olarak bu Arapca ceviri bir kaynak olarak kullamlmaktadrr, (Ebu Reyye, 1980: 40-43; krs. Seles, 1987: 37-38)

Renan'm bu cevap yazismda Afgani'ye dair soylernis oldugu bir sozun, bazi Arapca ve Farsca kitaplarda asltna uygun olmayan bir bicimde nakledilmesi ve i.istelik almnmn kaynagimn da zikredilmemesi bir hayli dikkat cekicidir. Renan'm bu cumlesinin ash soyledir:

Dusuncelerindeki serbestlik, asil ve mert karakteri, kendisiyle konustugum sirada, eski ahbaplanm olan Ibn Sina ile Ibn Rusd'den birinin veya bes yuzyil rnuddetle insan zekdsmm gelcnegini temsil ennis alan a buyuk imansizlardan birinin [(Ju tel autre de ces grands infideles] dirilip karsima crkng: hissini veriyordu. (Renan, 1946: 207)45

1923'de Mustafa Abdurrazik'm aktarmis oldugu Arapca ceviride, Renan'in kullandtgi "0 buyuk imansizlardan biri" tabiri, cc ••• ev ehaden min ulaikel-mtilhidin'il-tizam" seklinde aslma uygun olarak cevrilmis ve es-Siyase gazetesinde de bu haliyle nesredilrnistir (Ebu Reyye, 1980: 40). Nitekim daha sonra bu ci.imlenin yer aldigi paragraf, Ahmed Emin'in Zuamau'l-Islah adh eserinde (sh. 92); Abdurrazik'in Urvetu'f-Vusqa'run girisindeki Mgani'nin tercerne-i haline dair yazrnis oldugu yazida (Afgani, 1989; 24) ve son olarak er-Reddu 'ala'd-DehriYYln'in 1955'de yapilan nesrine Osman Emin tarafindan yaztlan Afgani hakkindaki terceme-i hal'de (Afgani, 1955:

7) yine aslma uygun olarak Arapca'ya r;:evrilmi§tir.46

Bu ashna sMlk cevirilerin yarusira, Renan'm mezkur tabirini cok farkh sekillerde Arapca'ya aktaranlar da vardir. Soyle ki:

• 11k baskisi, Abdurrazik'm konferansmdan iki ytl sonra (1925'de) yayrmlanan Hadlr'ul-'Mem'il-tslaml adh eserde, "0 buyuk imansizlardan biri" tabiri, Sekib Arslan tarafindan " ... ev vahiden min esatlni'l-hikmet'i§-§arqlY-

45 Renari'm bu ifadesi, Rasulzade Mehrned Emin'in dilinde, oldukca farkh bir sekil ahr ve ci.imlenin "a buyuk imansrzlardan biri" kisrm zikredilrnez: "Bu Seyhi gorunce Islam bahar-i remeddunu'nun Ibn Sina gibi sukufeleri pis-i cesmimde tecessurn ediyor". (1327: IX/216; 152)

46 Osman Emin'in makalesindeki tek fark, mUlhidin yerine mulahide kelimesinin gecmesidir, Osman Emin'in Afgant hakkmdaki bir baska makalesi M.M. Serif'in editorlugunde yayimlanan A History of Muslim Philosophy (Wiesbaden, 1963-1966) adh eserde de yer almaktadir. Bu eser Isldm Dusuncesi Tarihi (Istanbul, 1991) adiyla Turkce de cevrilmistir. Mable icin bkz. Serif, 1991:

IV/279-287

39

DIVAN 1996/2

OOcane CONOIOGLU

40

DIvAN 1996/2

yin" [ ... veya dogu hikmeti'nin biiyiik ustalarindan biri] seklinde nakledilmistir, (Arslan, 1973: I/289)47

• Abdurrahman er-Rafii, bu tarihten yediyil sonra nesredilen 'Asru Isma'11 adh eserinde Renan'rn Afgani hakkmdaki cumlesini, Sekib Arslan'm naklettigi bicimiyle (" ... ev vahiden min esatin'il-hikmet'is-sarqiyyln") aynen zikretmektedir (sh. 154, Kahire, 1982; 1. bas 1932). Muellif, bu sozi.i nereden aldiguu tasrih etmiyorsa da eserinin sonunda kaynaklanni srralarken Sekib Arslan'm mezkur eserinin adiru vermektedir.

• Afgani'yi mudafaa rnaksadryla bir kitap yaZl111§ olan Muhsin Abdulhamid de Renan'm Afgani hakkindaki mezkur sozunu bu sekliyle aktaranlardan biridir. Kendisi bu kitabmda, Abdurrahman er-Rafii'nin bir baska eserini (Cemaleddin el-Afgani: Ba'isu Nahdati's-Sarq, sh. 133, Kahire, 1966) mehaz gosterir ve bu Arapca ibareyi, bu sefer bir harf degisikligiyle " ... ev vahiden min esdtir'il-hikmct'is-sarqryyin" [ ... veya dogu hikrneti'nin efsanevi sahsiyetlerinden biri] seklinde nakleder. (Abdul hamid, 1985: 23)

Abdurrdzrk'm, konferansmda naklettiklerinin haricinde, Renan'm Afgani'ye yazdrgi cevabin bir Arapca cevirisi mevcut degildir, Kanatimizce, hem bu gazetenin nushalanna kolay ulasilamamasi, hem de bu makalenin Atgani'nin Renan'a yazdrgi cevabi -gerek uslubu, gerekse muhtevasi baknmndan- teyid edici bir nitelik tasryor olmasi, her iki cevabm da Arap aleminde yeterince tanmmasnu ve bu nedenle de mukayeseli olarak rarnsilmasrm engellernis gibidir. Oysa Renan'in, bu rnakalede, iddialanm daha acik kilmaya cahsmasi, bazilanm tasrih, bazrlanru ise tashih etmesi, Afgani hakkmdaki kisisel kanaatlerini zikretmesi, Afgani'yle Halil Ganem vasirasryla tarnsnklanm ve Afgani'nin, konferansin konusunu kendisine ilharn ettigini yazrms olmasi, vb. hususlar, makalenin onemli yonlerindendir, Ustelik unutulmarnahdrr ki Renan'm karsrhk vermeyi luzumlu buldugu tek metin de yine Afgani'nin cevabidir. Bu bakimdan, sadece Renan'm goruslerine daha etrafhca muttali olrnak maksadiyla degil, aym zamanda Afgani'nin itirazlanm nasil cevaplandirdiguu gormek icin de bu metnin ciddi bir surette redkik edilmesi gerekmektedir.

Renan'a reddiye yazan zevatm bir kisrmyla (msl. Narmk Kemal, Bayezidof, Ibnu'r-Resad, Celdl Nuri), Renan'.ll1 konferansnu kendi dillerine cevirenlerin bir klSl111 (msl. Hasan ASlm, Ali Yusuf, Aleksi Vedrof), ne Afgani'nin Renan'a cevabmdan, ne de Renau'm Afgaui'ye cevabmdan soz ederler. Bu makalelerin tarnan11111 ihtiva eden ilk metin, daha once sozti get,:en A1manca ceviridir, Renan'i tenkid ederken, iki makaleyi de nazar-t dikkate alan ilk salus ise Seyyid Emir A1i'dir. Nitekim daha once de bahsi gectigi uzere, Seyyid Emir Ali, sadece Renan'm konferans metnini okumarms, Renan'm Afgani'ye cevabrrnn bir kisrnuu Ingilizce'ye de cevirmistir. Emir Ali, Renau'm cevabrru soyle degerlendirir: "Seyh'in elestirisine Mosyo Renan'm mukabelesi ibret vericidir." (1978: 482)

47 Sekib Arslan'm bu ifadesi, Abdulhakim Tabibi (Kabil, 1977) tarafindan Farsca'ya ayrn manaya gelen "y<, yeki ez bozorgdn-i hikmet-i sarqi" sozcukleriyle tercume edilmistir. Renan'in sozunu Parsca'ya aym manaya gelecek sekilde "ya yeki ez an azad merdan-i bozorg ra" veya "ya kodam yeki diger ez In deste-i C§ha.S-l bozorg" seklinde ceviren baskalan da vardir. Bkz. Resad, 1996: 238-242.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartl~malanna Bibliyografik Bir Katkl

IV. Nanuk Kemoll

Ernest Renan'm ls1dmiyct vc Bilim uzerine verdigi konferans, Islam aleminin bircok yerinde oldugu gibi, lstanbul'da da buyuk bir aldkauyandirnus ve o devrin gazeteleri bu mevzuya dair bircok ~ey yazrruslardi (Hulusi, 1942: 351).48 Nitekim Narmk Kemal de Mudafaanamesinin girisinde, "Fransiz erbdb-i kaleminden Mosyo Ernest Renan' m irad ve nesr ettigi Isldmiyct vc Maarifi.invanh bir hutbe hayti zamandan beri gazetelere serrnaye-i bahs olmaktadir" demek suretiyle bu durumu teyid etmektedir. (Kernal, 1326: 2)

Narmk Kemal (1840-1888)49 Midilli Murasirnfi iken, Renan'm konferans metnini -risdlc halindeki basrmmdan-e- okumus ve bunun tizerine Renan'm goruslerini tenkid etmek amacryla bir mudafaaname kaleme almisnr, Narruk Kernal'in bu mudafaanamesi, ilk yazilan reddiyelcrdcn biri olmakla beraber, ancak mi.iellifin olumunden 20 Yll sonra basilabilmisrir: Ronan Miidafaanolmesi, Kulliyar-r Kemal, Birinci Tertib, Istanbul, 1326 (1908)50

Narruk Kernal'in, bu mudafaaname'yi nasil, ne zaman ve hangi duygularla yazdigr, yazarken ne ti.ir eserlerden faydalandrgi gibi hususlan aydmlatrnak konusunda, takdir edilecegi uzere sadece mudafaaname'nin kendisi yeterli olmayacagindan, Mudafaaname'nin kale me ahndigr tarihlerde yazilrms olan rnektuplardan da isrifade etmek gerekmektedir. Nitekim Nanuk Kernal'in, Renan'a yazdigtreddiyeden de sozettigi ve biri, babasi Mustafa ASlm Efendi'ye, besi de damadi (krzi Feride'nin kocasi) Menemenli Rifat Bey'e olmak uzere yazdigi toplam aln mektupta fevkalade kiyrnetli malumat vardir. Bu aln mektubun hepsi de Fevziye Abdullah Tansel tarafindan nesre hazrrlanrrus olan Nolnuk Kemal'in Mektuplan51 (Ankara, 1973) adh eserin III. cildinde Midilli

48 Serif Hulusi, "devrin gazeteleri" ile ilgili herhangibir bilgi vermernekredir. Ancak bu metinde muhakkak duzeltilmesi gereken ciddi malumat hatalan vardir. 1) Konferans tarihi 1873 degil, 1883'dlir. 2) Ahmet Midhat'm Mudafaanamesinin Renan'la bir alakasr yoktur. 3) Narmk Kemal, Renan Mudafaanamesi'ni Magosa'da degil, Midilli 'de yazrmsnr, Nitekim Fevziye A. Tansel de "Serif Hulusi'nin, Renan Miidapmndmesi hakkmda verdigi bilgi, hernen butunu ile yanhsnr" dernektedir. (Tansel, 1973: Ill/305, 2. dipnot)

49 Massignonyanhs olarak Narruk Kemal'in degum tarihinil834, vefat tarihini ise 1887 seklinde kaydetmektedir. (Massignon, 1927: 298). Nanuk Kemal'in eserle-" ri ve eserleri hakkmda yazilan kitap ve makalelerle ilgiliolarak bkz. Serif Hulusi, Ndmik Kemal'in Eserleri, ("Namlk Kernal Hakkmda" icerisinde, sh. 303-421), Istanbul, l</42;Mustafa Can, Narmk Kemal Bibliyografyasi, Ankara, 1988; Abdullah Ucman, Namik Kemal Uzerine Bir BiyografiDenemesi, ("Ollimtinun .100. Yilmda Namik Kemal" icerisinde, sh. 219-229), Istanbul, 1988

50 Narruk Kemal'inoglu Ali Ekrem Bolayir (Namik Kemal, sh. 35, Istanbul, 1930)risalenin'1880'de basildiguu yazmaktaysa da bu hatah bir rarihlendirrnedir (Tansel, 1955: 90). Fuad Koprulu ile Homa Pakdaman, risalenin basun tarihi olan 1326'YI1910 seklinde rniladl tarihe cevirrnislerdir. (Kernal, 1962: 7; Pakdaman, 1969: 375)

51 Mektuplar'm I. cildi 1967'de, II. cildi ise 1969'da basilrmsnr, 11k cildin nesri hakkinda ciddi bir .elestiri, Orner Faruk Akun tarafindan yazilnus ve Ndmik Kemalin Mektuplari (Istanbul, 1972) adiyla bir cilt halinde yayimlanrmsnr.

41

DIvAN 1996/2

Ducane CONDlo~LU

42

DIvAN 1996/2

Mekruplan bashgr alnnda yer alrmsnr. Bu rnektuplarda gecen Ronan Miidafaanamesi ile alakah kisnnlar, asagida toplu bir bicimde verilmektedir:

1 7 Temmuz 1883 (2 Ramazan 1300,25 Haziran 1299)52. Menemenli Rifat Bey'e .

... Renan'm cevdbi, Ramazan icinde baslanacak degil miydi ya? Basladim. Endulus Tarihi ile Ibn Halliqdn isterim. Midhat'm Miidafaasml53 gondersen fena olmaz. (1973: III/299)

2 20 Temmuz 1883 (15 Ramazan 1300,8 Temmuz 1299). Mustafa ASlm Bey'e .

... Simdi biiyiik bir ibadet ile mesgulum arnma bendenizin elimden gelecek bir ibadet ... Fransa' run en meshur muelliflcrinden vaktiyle Tercemei H,U-i 1sa54 namiyla bir kitap yazlp da kendini papaslann nefrinine mazhar eden Ernest Renan, simdi Isldrniyet'in maarife rnani olduguna dair bir hutbe irad etmis; risale seklinde de basrlmis ... Bi-havlillahi Teala ekser delillerimi gene Firengkitaplanndan ve hatta kendisinden alarak onu gonlumun istedigi gibi tepeliyorum. (1973: III/305)55

3 21 Ternmuz 1883 (9 Ternmuz 1299). Menemenli Rifat Bey'e.

Gelelirn cevab'e: Merkez havalesine imkdn yok. Kitap meselesi olmazsane yapahrn ... 1bn Halliqan': Hliseyin'in56 evinden buldururum. Ernest Renan'sn cevab», Ramazan nihayetine kadar biter; huzura takdim edecegim. Me'mul ederirn ki kitaplann hepsine57 ruhsat ahnm. (1973: III/309)

4 1 Eyllil 1883 (20 Agusros 1299). Menemenli Rifut Bey'e,

Renan Mudafaasl bitti; fakat bir rarafa gitmedi. Tashihi gtic, §akaya gelir seylerden degil; Haci Ibrahim Aga58 ile bah is etmege benzemez. (1973: III/317)

52 Fevziye Abdullah Tansel, 1955'de yazdigr makalede, bu mcktubun tarihini 25 Haziran 1883 olarak vermektedir. (1955: 88)

53 Ahmed Midhat'm bu eseri Islam He Hristiyanhgi karsilastiran ve hangisinin ustun 01- dugunu tarnsan bir risaledir. Islam'm terakkiye mani olmadigi, bilakis tesvik ettigi uzerinde de durur. Terceman-r Hakikat gazeresinde tefrika edilmis, sonra kitap olarak da basilnusnr, 508 sayfadrr, "Diyanet-i Kur'aniye'nin ibtida-yt vaz'r ile muahharen suuret-i intisar ve tevessu'u husuusunda ehl-i islam'm bers-yi teyakkuz muhtac oldugu malumau cami ii<; ciltlik bir eser" oldugu, Ahmed Midhat'in Paris'te 30.000 Bud! (1307, sh. 59) adh eserinde zikredilmistir. (Tansel, 1955: 89; 1973: 298-299)

54 Fevziye Abdullah Tansel, bu eserin Histoire du Peuple d'Israel (1887) oldugunu dusunuyorsa da (III/305, dipnot, I) bu tahrnin tamamiyle yanhsnr; zira Namrk Kemal burada, Renan'rn Histoire des origines du christianisme (1863-1881) adh yedi ciltlik eserinin ilk cildi olan Vie de Jesus adh kitabim kasdetrnektedir. Nitekim Abdurrahman Kucuk de bu hataya dikkat cekmistir, (Kemal, 1988: 63)

55 Babasi Mustafa ASlm Bey'e yazdig: bu mektubun nereden almdig: kayith degildir ve eksiktir, Bu mektup, Midhat Cernal Kuntay'in Ndnuk Kemdl Hakkinda Ufak Notlar (Cumhuriyet Gazetesi, 23 Kanun-i Evvel, 1940) adh yazismda nesredilmistir.

56 Huseyin Hilmi Pasa.

57 Mudafaaname disinda, Cezm! adh romamyla Celaleddin Harzemsah adh piyesini kasdetmekredir.

58 Hac! Ibrahim Aga (Haci Ibrahim Efendi), lisan ve edebiyat tarnsmalarmda Arapca'nm ikamesini savunan, sadelestirmeye karsi cikan biridir. 1882'de bu rnevzuda siddetli tarnsmalar olmus, N. Kemal de kendisiyle uzun kalem munakasalanna girismistir.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-BUim Tartl!?malanna Bibliyografik Bir Katkl

5 IS EyililI883 (3 EylliII299). Mcnernenli Rifat Eey'e

Renan Miidafaas: haH tashih olunup da gitmedi. Avrupa'dan bir-iki kitap rsm.uladrm, gelmedi, Lazun idi; fakat anlardan sarf-i nazar etrnek de kabildir. Hele gel de konusuruz. (I973III/330)

6 6 KaSl111 1883 (25 Tesrin-i Evvel 1299). Menernenli Rifat Bey'c.

Renan'tn Miidafaast'tv: begcnmedim; basnrrnayacagun desern begenir misin? Vallahi 0 dereceye geldim, 011 senin olsun, kimin olursa olsun, tek ben kurtulayun. Siz efendilerimiz, oteki ile, beriki ile sidik yansina cikacak diye, ben mi ta'ciz olup duracagim? Dur, sana ben Renan'dan, falandan daha guzel haber vereyim; galiba biz duaciruza yine kucucuk bir torun yahud hafid yahud hafide umidleri gorunmege basladi. .. (1973:

III/348)

Nanuk Kemal'in bu mektuplannda yer alan bilgilere gore, kendisi Mudafaaname 'yi, Renan'm konferansmdan li<; ay soma yazmaya baslanus, iki ay icerisinde birirmis ve iki ay da rashihiyle ugrasnusnr. Yanmda bulunan Fireng kitaplanrun neler oldugu bilinerniyorsa da ilk mekrubunda Ziya Pasa'run Endiiliis Tarihi, ibn Halliqan'm Vefeyatu'l-A'yan, Ahmed Midhar'm ise Miidafaa adh eserlerinin kendisine gonderilrnesini isrernekte, ikinci mektubunda ise kiraplann temin edilemerncsi sebcbiyle, ibn Halliqarr'm eserini Huseyin Hilmi Pasa'dan bulabilecegini ifade etrnektedir, Bu arada Avrupa'dan da kitaplar istetmis ve fakat oniar da gelmemistir, En nihayet smrrh imkanlarla Mudafaaname'sini yazdigt, malzemesini de ekseriyerle Renan'm kendi metninden aldigr anlasilrnaktadrr, Nirekim kcndisi de bu duruma risalesinde de acikca isaret etmekredir:

Isldrniyet'in maarif'e rnani degil, bilakis murebbi oldugunu isbat icun yanunda luzumu kadar kitab rnevcut olmadigina teessuf ederim, Marnaafih sahib-i hutbe kendi davdsmm butldruna yine kendi sozlerinde 0 kadar cok delil cern ermisrir ki su cevabi yazabilmek icun baska kitaplara muracaat mecburiyeti sakrt hukmune girrnistir. (Kcmal, 1326: 2)

Nanuk Kemdl'in, 'huzura takdim edecegim' seklindeki ifadesi, Fevziye A.

Tansel tarafindan, "Kerual'in. Ronan Mudafaanamesi'ni II. Abdulhamid'e takdim etmeyi dusandugu, eserin yazmu bittikten soma da bu fikrinden vazgectigi" seklinde yorumlanmissa da rnuellifin boyle bir niyetinin olup 0111101- digr kesin degildir, Fakat mekruplanndan anlasildigma gore, Narmk Kemal'in, ortaya cikngi haliyle eserini kendisinin de begenmedigi dogrudur: "Renan'tn Miidafaasz'm begenmedim; basnrmayacagun desem begenir misin?"

Nanuk Kemal, bu sozune uygun davranrrus ve eserini basnrmarmsnr, Bu bakrmdan olsa gerek, Ronan Mudafaanamesi, ancak muellifinin vefanndan 20 YII soma 1326'da (1908) nesredilmistir, Bu eserin Latin hartleriyle iki basktsi yapilnusnr,

IV/I. Bu risalenin ikinci nesri Renan Mtidafaanamesi (Ankara, 1962) adryla M. Fuad Koprulu rarafindan yaprlrmsnr, Eser sadelestirilmeksizin 01- dugu gibi Latin harflerine akranlmis, son una da bir lugarce eklenmistir, Bu nesirde, bazi okuma hatalan oldugu gibi, tashih hatalan da vardir, Fuad Koprulu, kitaba yazdrgi Onsoz'de de Narmk Kernal'in Isldmiyet hakkmdaki

43

DIvAN 1996/2

Oi.icane CONOIOGLU

44

DIvAN 1996/2

fikirlcri ve Ernest Renari'in konferansi hakkmdaki muhtelif tenkidleri icine alan bi.iyi.ik bir baslangic vucuda getirdigini ve zamanla genisleyen bu baslangici Namtk Kemal ve isldmiyet adryla nesretmeyi di.i§i.indLigUnli soylemekte ise de bu umidi tahakkuk etmernistir,

Fevziye A. Tansel'in izahanna gore, Koprulu'mtn, bu eserini nesretmernesinin asil nedeni, Nanuk Kemal'i kucuk dusurrnek isrerneyisidir; zira Renan'm konferansimn Fransizca metni ile Mudafaaname'yi karsilasnran Koprulu, Kernal'in bu konferanstaki bircok fikirleri anlayamadrgi netieesine varrmsnr, (Tansel, 1973: 317; krs 1968: 85-86)

IV /2. Risalenin ucuncu basmu, Abdurrahman Kucuk tarafindan vine Renan Miidafaanamesi (istanbul, 1988) adryla ve fakat bu sefer sadelestirilmek suretiyle yapilrms ve bu nesre Renarr'm konferansnun cevirisi de eklenmistir, Kitaba genis bir mukaddirnenin yazihp Hrisriyanhk ve islam di.inyasmda din-bilim munasebetlerinin gene! hatlanyla ele almmasi ve hem Ernest Renan, hem de Nanuk Kernal hakkmda bilgiler vcrilmesi, btl nesri digerine faik kilan hususiyetleridir, Ne var ki sadelestirmede aym basan gosterilmernis ve Nal111k Kernal gibi buyuk bir edibe ait olan bu metin, maalesef ozensiz bir bicimde gtinumuz Turkcesine akranlnusnr,

• Namik Kemal'in Ronan Mudafaanamesi hakkmda yapilan degerlendirmelere gecmcden once, Safvet Pasa'run Sadullah Pasa'ya gonderdigi bir mektupta yer alan asagidaki pasajm tcdkik edilmesinde fayda mulahaza ediyoruz:

Rcnan nutkuna verilen cevahm ona muaadil olmadigr, rikkat-i efkar ve hasafet-i musellerne-i samilcri icabinca pek guzel temyiz buyurulmustur; <;i.inki.i Renan filozof ve digeri literatiir olmak munasibetiyle hicbir vakitre kesf-i hakayik-i qya ve esbah ile mesgul olmarms oldugundan cevabuun bittabi mantik ile mutenasib olmryacagi derkdrdir. (Uzuncarsih, 1951: 283; Ibnu'l-Emin, 1982: 889-890)59

1. Hakki Uzuncarsih, bu paragrafin alnna di.i§ti.igU bir dipnotta, "Nanuk Kcmal merhumun Renan Mudafaast namiyle yazdigi esere isaret olunuyor" dernek suretiyle, mektupta gecen literatur (edebiyarci) kelimesiyle kastedilenin Namrk Kemal oldugunu tasrih etmistir,

Mektubun son linda Safvet Pap tarafindan yazilan bir baska notu, mesele-

nin izahma yardrmci olabilir dusuncesiyle asagiya aynen ahyoruz:

lsbu ariza derdest-i takdim iken, Deba gazete;i [Journal des Debars] getirilmis oldugundan derununda Mosyo Rcnan'in Almanya'da bir dosr-i mevhumuna hitaben bir mektubu gorulmus ve mi.italea olundukta bunun gerek insasi ve gerek havi oldugu hakayik ez her cihet rnannk-i ma-

59 Ibnu'l-Emin'in nesrinde, bu paragraf, "Renari'm nutkuna verilen cevabm ana muadil oldugunu ... " seklinde baslamaktadir ki dogrusu 1. H. U zuncarsili' 11111 okudugu gibi olmahdir. Metindeki literatiir kelimesinin sadece 1. Hakki Bey'in nesrinde gecrigi ve digerlerinde atlandigi iddiasma gelince (Resad, 1996: 191), bu dogru degildir; zira bu kelime Ibnu'l-Emin'in nesrinde de mevcuttur, (Ibn'ul-Emin, 1982: II/889)

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Tartismelenne Bibliyografik Sir Katkl

lumesine faik oldugu nezd-i sarni-i hakayik-sinasilcrinde dahi rehin-i rasdik olacagt dcrkar bulunmus olrnagla mezkur mektup manzur-i alileri buyurulrnak uzere leffcn takdim krhndr; egen;i mektub-i mczkuru bitterceme Alrnanya gazeteleri nesredecek olurlar isc ezhan-i ahalide tesirat-i azime husule getirecegi saibe-i istibahdan beridir cfendim. (Uzuncarsih, 1951: 287)60

Bu veriJer l§lgmda baktldrgi takdirde, Renan'm nutkuna eevap verdigi nakledilen bu literatiir'i.in (cdcbiyatci 'run) -Uzunpr§lh'l1m da isaret ettigi gibi- Ndmtl: Ketnalolabileeegi akla geliyorsa da mektuburi yazrldigi tarih, bu yorumu gecersiz krlruaktadir. Cunku SalVetP,1$a'11111 mezkur mektubtl 5 Nisan 1295 tarihini rasimaktadir; yaniRenau'm koriferansnunverildlgi tarihten dort yrl once yazilrrnsnr, 1879'da yazrlrms bit mektupra, 1883' de ges:enbir tarnsrnanin zikredilmesinin mumkun olal11ayaeagl, r. }-Jaklel Uzuncarsili'run dikkatini s:ekmediginden olsa gerek keridisi bukonuda herhangibir aciklama yapma ihriyaci duymarmsnr. Binacnaleyh, ciddi bir izah getirilene kadar, Safvet Pasa'nm, bu mektupra Reriari'm baska bir konferansmdan soz etmekte olabilecegidusunulebilir.

• Rijnan Miidafaana1nesi uzerine yapdml§. degerlendirmelerden. birinin yer aldigi erken tarihli bir makale =-gorebildigimiz kadanyla- Louis Massign on tarafindan yazrlmis ve 1927'deRevue Des Etudes .Islamiques adh dergide yayrmlanruisnr: La "Lettre du Cadi de Mossoul a Layard" Critique par Narneq Kemal D''une Source Circe par Rcnan, (II/297-301, Paris, 1927).

Massignon, Narruk Kernal'in, Renan'rn konferansmda zikrertigi bir melee tubun (Musul Kadisi'nm Layard'a yazdigi mekrubun) sihhati hakkmdaki kuskulanndan hareket ederek.mektubul1.men§eini Henry Austen Layard'rn kitaplarinda arasnrrrus ve boyle bir mektubun izine rastlamadrgi gibi, mektuptaki ifadelerin aksine Kadi ile Layard arasinda pek de dostane say!l~mayacak hitablara. rastgeldiginden, bu mektubu Renan'm icadertigi neticesine varrmsnr, Nirekim Massignon'un bu makalesi, yillar sonra, Muhammed Hamidullah tarafindan buyuk olcude kullarulacak ve Renan'm bu mektubu uydurdugu gibi, .Afgani'nin cevabnu da uydurdugu iddia edilecektir -. (Hamidullah, 1958: 5-7)

• Namtk Kernal'in Mudafaanamesiyle ilgili kisa ve fakarerken saYllabilecek degerlendirmelerden biride Abdulhak .Adnan Adrvar tarafindan yapilrmsnr, Adivar, Tarih Boyunca Ilim ve Din (istanbul, 1944) adh eserinde, Renan'm Sorbonne'da.verdigi konferansmdan bahisle, islam dunyasmda yaziIan i.is: reddiyeye isaret etmis, bunlardan Namik Kemal'in Mudafaanamesinin ~aha ziyade bir polernik seklinde oldugunu, her sanrmda Renan 'in cehliyle (!) istihza ettigin! ve fakat Renan $ark1ta yetisen alimlerin buyuk bir ekseriyetinin Map· oll11adlklarlIlt----tlpkl bugl\l1 kendilcriniri iddiaettikleri-grbi.......,- iddia ederken, NamlkKemal'in Ibn Sin a ile Farabi'nin Arapsaytlmalarr.gerekeceglru' ifadeetmek suretiyle. Renan'm en dogru fikrasnu yanh~ bir

60 Bu not, Ibnu'l-Emin'in nesrinde btllunmamaktadlr:1982:II/889-892

45

DivAN 1996/2

Ducane CONDIOGLU

46

DIvAN 1996/2

yolda elestirdigini -teessi.ifen- soylernistir. (1944: Hj85 )61

• Mudafaanarne hakkmdaki genis redkiklerden biri de Fevziye A. Tansel hamrnefendi tarafmdan yaprlrmsnr. Tansel bu konuda ilk makalesini 1955'de Ttirkiyat Mecmuasr'nda "Narmk Kemal'in Midilli'de Yazdigr Manzum ve Mensur Eserler" (cilt. XII, sh. 88, istanbul, 1955) adiyla nesretmis ve bu makalenin sonunda Mudafaaname'nin yazihs seyriyle ilgili olarak kisa bir degerlendirrne yaprmsnr.

Tansel, 1968 yilmda, Kedourie'nin Mgani ve Abduh (London, 1966) hakkmda yazml§ oldugu bir kitabi ramnrken de Renari'm konferansma yaziIan reddiyelerle ilgili bazi bilgiler vermistir (1968: 85-86). Daha sonra Nanuk Kemal'in Mektuplarr'ru nesre hazirlarms ve ozellikle Midilli Mektuplan'run yer aldigr ucunctt cildde (Ankara, 1973), gerekli yerlerde, istifadeye §ayan notlar duserek bircok aynnnrun acikhga kavusmasma yardimci olmustur. (1973: IIIjLVIII-LIX, IIIj298 , dipnot 2; IIIj305, dipnot 1-2; II1j307-308; II1j317, dipnot 4; IIIj329; IIIj344)

• Adivar ve Tansel'in ardisira Narmk Kernal'in Renan'a yazdrgi Mi.idafaaname 'yi zayif ve hatah bulanlardan biri de Niyazi Berkes'tir. Berkes, Tiirkiye'de Cagdaslasma (lstanbul, 1978) adlt eserinde -ki ilk olarak 1964'de The Development of Secularism in Turkey adryla yayimlanrmsnr-> Narntk Kemal'in hukuk ve ahlakin ilahi esaslara (seriar'a) bagh olmasmi savundugunu, yrllarca sonra Paris'te Ernest Renan'm bun un tam tersini ileri stirdugum] gorunce, surgun dururnuna bakmaksizm, bu tezi yuzunden Renan'a buyuk bir hiddet icinde reddiyesini yazdrgirn; zira onun insan akh ile yapilan kanunlann, islam hukundaki i.iniversellikte olamayacagina inandrgi- 111 sayler. (1978: 294)

Berkes'e gore, Ndrruk Kemal'in, Mudafaaname'sinde cok haklt oldugu yerler olmakla birlikte, sasilacak olan nokta, bunlann Renan'm yamldigi yerlere karst olmaktan cok, hakh oldugu yerler uzerine olmasidtr ve bunun bashca nedeni, Renan'm hakh oldugu noktalardaki sozlerinin Yeni Osman hi ann dusuniindeki inanclann kendisine dokunrnus olmasidir. Mesela Narmk Kemal, bu incinmenin yaramgi hiddet icinde ve ustelik Renan'in, zarnarumn en buyuk ibn Rlisd biJgini ve Katolik Kilisesine arka cevirrnis bir 'ozgurluk dusunuru' oldugunu unuturcasma, onun tezinin curuk yal1ll1l -Arap irkma ozgu saydigl dustin yapist varsayrmun=- elestirecek yerde, onun ayrmttlarda kalan haralanna yuklenerek ayru dogrulruda daha temelsiz iddialar surdu, Soyle ki:

a) Bat! uygarhgmm felsef uyamsmda islam felsefe dttsunusuntin oynadrgi rolu gosrerecegine, islam bilim ve felsefe tarihindeki en bi.iyi.ik dusunurlerin hepsinin Arap oldugunu iddia etti.

b) Renan'm Araplann yanmda Turkleri de isaret edisi, onu incitmedikten baska, Farabi'nin de Arap oldugunu gozum; kirpmadan ileri surdu.

c) Renan'1I1 Araplarla aym aileden olan Musevilerin bilim ve felsefe dusu- 61 Narruk Kernal'in risalesinin baS1l11 tarihi olan 1326, eserin ilk basimmda 1336 seklinde gosterilrnis ve bu hata sadelestirilmis baskida da duzeltilmernistir. (1944: 1I/84; 1987: 345)

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Tartl~malanna Bibliyografil< Bit Katkl

nundeki katkilan ogmesinin, onun 'Sernitik irka ozgli bilim ve felsefe dttsunii teorisi' ile temelli bir celisrne halinde oldugunu gorernedi.

d) Kullandigi terimler ve zamanm Batt dusunundeki trkrzltk etkisi.alnnda Renan'm din-devlet konusundaki yorumlamalanrun alnndaki yanhs gorustt kavrayamadi,

e) Boylelikle 0, Yeni Osmanh dli§i1nlinlin cagdaslasma savasmda din-devlet kompleksi kouusundaki harasmi kavramasma yarayacak boyle birfirsan kacirmakla, icinde surgun yasadrgi rejimin niteligini hala kavrayamarms 01- dugunu gosrermis oldu,

"Renan'm yansittigr gorii§i.in l§lgr alnnda Kemal, sayer Yeni Osmanhlar ideolojisinin bir kendi kendisinin elesririsini yaprms olsaydi, yazdiklan yaymlanamayacakn, denebilir". Bu elestiriler neticesinde Berkes'e gore, "Narmk Kernal'in heyecanh reddiyesinden bir sonuc ctkmadi, bir edebiyat ornegi olarak kaldi". (1978: 344-345)

Degerlendirmelerindenanla§t1dtgl kadanyla, Niyazi Berkes, Kemal'in yazdlgl Mudafaandme'nin siyast degel'ini yeterince takdir edernemis ve kanaatimizce kendisi de -'-Namlk Kemal'i elestirirken soylcdigi gibi- birrakim ayrintrlara (!) takihp kalrmsnr .

• Cemil Meric -daha once de zikredildigi iizere- 1972'de Hareket Mecmuasr'nda, 1974'de ise Umrandan Uygarlrga adh eserinde yayrmlanan Cemaleddin AjiJatd Dosytw'nda ve adera bu dosyamn muternmimi addedilebilecek olan Le Bon mu Rcnan mt? (Kiiltiirden Irfana, sh, 189-192; istanbul, 1986) bashkli makalesindeNanuk Kerndl'in, Mudafaanamesini degerlendiren yazarlardan biridir. Ancak Meric'in dcgerlcndinuclcri ~heriki makale de gozonune ahndiginda-c- birbiriyle celiskili yargilar icermektedir .

• 24-29 EylUI 1979 tarihleri arasinda Isranbul'da duzenlenen III. Milletlerarasi Turkoloji Kongresi 'ndcvOnder Gocgun tarafindan "Ndrruk Kemal'in Renan Mudafaanamesi'' adryla bir reblig sunulmus ve bu teblig mete ni, daha sonra Gocguu'un Turk Edebiyan Arasnrrnalan I (Kenya, 1991) adh eserinin icerisinde nesredilmistir (1941: 258"274). Tebligde mdlumu i'Iam kabilinden iktibaslaryapilnus olup, munderecaunm zikre §ayan bir hue susiyeti bulunmarnakradir.

• Nanuk Ken1al'in Mildataanamesi -'-sonolarak-- 1995'de Cemil Aydll1 tarafindan hazirlanan Mecmua-i Fiinun ve Mecmua-i Ulum Dergilerinin Medeniyet ve Bilim AnlaY1~l adh Yiiksek Lisans Tezi'nde, Renan'a karst yazilan ii~ reddiye icerisinde (Atgani ve IHyezidofile birlikrc) ele ahnarak degerlendirme konusu yaprlnusnr (ist. Un. 50S. Bil. Ens. Bilim Tarihi Bol., 1995: 129~134). Cemil Aydm, Narmk Kcmal'in Mtidafaanarne'deki yaklasirmyla, daha once Mecmua-i Ulum dergisinde vayunladrgr rnakalelerdeki yaklasiminrn karsilasnnlmasinm "ortaya cikan degisikligi anlarnarmza yardime! olacagimvsoylemektedir, Aydm'm rezinde bu karsilasnrrna yapilma- 1111§ ve gene! bir degerlendirrneyle yetinilmi§tir.62

62 "Rcddiyesini yazdig: sirada Narmk Kemdl'in Magosa'da surgunde bulundugunu" soyleyen Aydin, bu tahmininin kuynagun bildirrniyorsa da Serif Hulu- ..

47

DIVAN 1996/2

Di.icane COMDIOGLU

48

DIvAN 1996/2

V. Ataullah Bayezidof

Renan'm konferans meniinin aym yil Aleksi Vedroftarafindan Rusca'ya terclime edildigi daha once zikredilmisri. Konferans, Rusca'ya cevrilmesinin ardmdan aym yll Rusca bir reddiyeyle mukabele gordu. Reddiyenin sahibi, Rusya miislumanlarmdan Petersburg imam vc Muderrisi Ataullah Bdyezidofidi.

Araullah Bdyezidof, KaSll11 rararlanndandir. Han-t Kirmen yakmlannda bir koyde dogmustur, Han-i Kirmen ve Kasgar medreselerinde okuduktan 50nra, daha.genc yasta iken Petersburg'a gelerek elli sene kadar burada imamhie ve bas irnarnhk yapI111§ttr. Resmi dairelerde terci.iman olarak vazife alnus, list burokrasi ilc iyi iliskiler kurmustur, Sark Dilleri Okulu'nda ogretmenlik de yapan Bayezidof, Hristiyanlik aleyhinde yazrms oldugu Rusca makalelerle tarunmtsnr. Perersburg'da buyuk bir Carnii yapilrnast fikrini ilk olarak ortaya atan ve bu fikri tatbike koyan kisi, Ataullah Bayezidof'tur, Rusya'da muslumanlann gazete cikarrnalanna izin verilir verilruez, 1905'ten itibaren Petersburgda, Idil-Volga lehcelcriyle yayimlanan ve ilk resmi gazete olan hafralrk Nur gazetesini cikarmaya baslamisnr. Nur gazeresinin dili eskidir ve edebi dcgildir. Muredil vc muhafazakdrhga yakin bir sivasi cizgi izlernistir, Gazere -~ok basanh olmamasma ragmen- 1914'e kadar yaym hayanm surdurmustur, Kadimcilerden olan Petersburg imam ve muderrisi Araullah Bayezidot~ 22 Nisan 1327'de vcfat ennis, 12 Mayis 1327 tarihli Sirat-r Mii.stakim'de ise vcfar haberiyle birlikre kisa bir tercerne-i hali de nesredilmistir, (S. M. 1327: VI, 142/191; Velidov, 1923: 100)

Ad.ullah Bftyczidof'un isminin a1111m<1S1l11 saglayan en onernli eseri, hie kusku yok ki Ernest Renan'm kouferansma yaznus oldugu reddiyedir, Btl eser, Rusca yazilnus (Petersburg, 1883) ve -gorebildigimiz kadanyla-e- sadece Turkce'ye ccvrilrnistir.

Bayezidof, risalcsini Ahmed Midhat Efendi'yc gonderir ve risale =-mttndcrccanndan haberdar ctrnesi icin-> 0 siralarda lsranbul'da bulunan Madam Olga de Lebedeva'ya (Giilnar Hanll1idendi)63 verilir, Risalenin "gercekten pur-hikrnet bir eser-i mureber" oldugu anlasildrgtndan, aynen tercumesi kararlasnnhr, Tcrcumesi, Olga de Lebcdeva ile (Ikdamci) Ahmed Cevdet tarafindan gerccklcsririlen bu escr, once Tercurnan-r Hakikat gazetesinde tefrika edilmis, daha sonra Redd-i Renan: Islamiyet ve Punfm (Istanbul,

si'nin1942'de yapnus oldugu hatayt slird(irdlird(ig(i anlasilmaktadir. (Aydin, 1995: 129·130)

63 1891'de Isranbul'da hilincn iki risalcden biri Atdullah Bavczidof'a aittir: "Ernest'in Islamiyct alevhinde irad ctrigi rnakalc , cvvela Saltall~t-I seniyyc'nin Paris scfareti Ucuncu Karibi Ali Fcrruh Bey biradcrimiz rarafindan "Teshir-i Ebanl" unvamyla vc ha'dchu Kazan ulcma-vi benanundan Araullah Bayczidofhozretlerinin "Rcdd-i Rcnan" sern.irncsivle vazdl!!;1 ve rnustesrika-i mZ11a Madam Gulnar Lebcdof ile Mchmcd [Ahmed] Cevder Efcndi kardesirniz tarafindan tercerne edilcn kitab vasitasryla dahi rcdd u ccrh edilrnisrir" ("Servct-i Funun", s. 1, c. 1, sy. 4, sh. 44, Istanbul, 1891). Madam Olga de Lebedeva (Gulnar Hamrnefendi) hakkinda yaztlml~ bir biyograf dcnerncsi icin bkz. Bckiroglu, 1993: 8-10

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Tertrsmalenna Bibliyografik Sir Katkl

1308 ve 1311) adtyla iki kez rnustakil risale halinde basilrrusnr, 64

Ataullah Bayezidof'un bu reddiyesinin Meta bir muternmimi durumunda olan Islamiyet'In Maarif'e Taalluku ve Nazar-i Mudriziu'de Tebyini (Dersaadet, 1308) adh risalesi de yine aym kisiler (Olga de Lebedeva ve Ahmed Cevdet) tarafindan Osmanlica'ya cevrilmis, Terciiman-r Hakikat gazetesinde tefrika edildikten sonra bu eserin de ayn bir basmn yapilnusnr,

Bdyezidof'un bu iki risalesi de 1993'de Ibrahim Ural tarafindan islam ve Medeniyet (Ankara, 1933) adryla sadelestirilerek Latin harflerine aktanlrmsnr, Redd-i Renany'Islamiyet ve Funun adh risale, "Renan'a Reddiye" adryla kitabin ilk bolumunde (sh. 3-40), Islamiyet'in Maarif'e Taalluku ve Nazar-i Muarizin'de Tebyini adh risale ise, "Isldru'm Maarifle ilgisi" adiyla kitabm ikinci bolumunde (sh. 43-126) yer almrstir, Kitabr sadelestiren tarafindan ilgili yerlere acrklayrci notlar di.i§i.i1mi.i§ ve kitabin sonuna bir d.e indeks eklenmistir. Sadelestirrne basanli dcgildir; metinde hatah okumalar mevcuttur, rabirlere gelisiguzel karsihklar verilmis; bilhassa isulaharm gunumuz Turkcesine naklinde gerekli titizlik gosterilmernistir.

Bayezidof'un risalesi hakkinda yapilnus bir degerlendirrne Adnan Adivar'a aittir, Adivar, reddiye'nin "ehernmiyersiz ve fakat vakar ve sekinct ile yazilrms bir kucuk eser" oldugunu soylemektedir, (1944: II/84-85)

Adivar'm ehernmiyetsiz bulmasma karsin, daha once kendisine anfyapilan Yuksek Lisans Tezi 'nde (istanbul, 1995) Cemil Aydm, bu reddiyeyi 1993'de yayimlanan sadelestirmesinden hareketle dcgerlcndirmis ve Bayezidof'un apolejetik bir uslub kullandigim, diger Renan reddiyeceleri gibi 'Normatif islam' ile "Tarihi islam' aynnu yapmas1l1l11 yarusrra, Islaru'daki klasik islam anlaytsi ile modern bilimler arasmdaki iliskiyi gosrerrneye cahsmasimn ve islam gclcncgi icerisinde Kelarn ilminin akliligini onplana cikararak Islam'in modern akilcihga yakmligrm vurgularnasmm "Bayczidof'u Renan reddiyecileri arasmda orijinal vc dikkate deger bir isim kildiguu" soylernistir. (Aydin, 1995: 134-136)

VI. Ibnu'r-Resad

Renari'm konferansuun yol a'"tIgl tepkiler hernen sona ermernis ve kendisine cevap yazrlmaya devam etmistir, Charles Mismer, Cemaleddin Afgani, Narmk Kemal ve Araullah Bayezidof'tan sonra bu kervana, bir Osmanh genci, lbnu'r-Resad Ali Fcrruh da kanlarak Renan'a Teshir-i Ebatil (istanbul, 1306) adiyla bir reddiye yaznusnr.

Ali Ferruh, udeba-yi Osmaniye'den ve rical-i Mulkiyc'dcn Kudi.is Mutasamfi, Ciiruksulu Kayazade Resdd Pasa'nm oglndur, 1865'de (h. 1282) 15- tanbul'da dogmusrur. Beyrut Fransiz Mektebi'nde lise (i'dadi) tahsilini tamamladiktan sonra, 1882'de Miilkiyc'nin Yuksek Krsmi'ndan mezun oldu. 1883'de Paris'e gidip orada Ecole Libre des Sciences Politiqucs'ui siyasi bolu-

64 Bammat'm eserinde bu risalc'nin adi Islam i Progress [Islam ve Terakki] seklinde kayithdir. (1946: 73)

DIVAN 1996/2

49

DiicaneCONDIOGLU

so

DIvAN 1996/2

munde (Falliiltc. de ScimcePolitique) rahsilini ikrnal eyledi, 1884'de Kozan Sancagi Tahrirat Kalerni Karibligi ilc Devlet hizrnetine girdi. Bir sure Adana Vilayeri Mektl'tbl. Kalerni Katibligi'nde bulundu, 1886'da Hariciye Nezareti Terceme Odasi Mulazimhgr'na tayin edildi. Subat 1888'de. Paris Sefareti 3. Karibligi'ne; Agustos 1892'de. Londra Sefareti 2. Katibligi'ne; Arahk 1893'de Bukres Sefareti Baskaribligi'ne; 1894'de Petersburg Sefareri Musresarhgi'na; 1896'da Washington Scfirligine; 1899'da Bulgaristan Fevkalade Korniserligi'rre getirildi, En SOli vazifesi Bulgarisran Fevkalade Komiserligi'dir, Gene denecck biryasta (20 Kasun 1904'de)65 Sotya'da vdat ennis, cenazesiIsranbula geririlip Kadikov'de Kusdili <yakIl1l1ldaki Mahmud Baba THebes! civannda babasnun Y'1I11l1,\ dcfncdilrnisrir, Edcbiyat, Tarih ve Siyaset'le ilgilenmistir, Fransizca, Ingilizce vc Arapca'ya kuvvetle vaklf olup', Farsca'ya a$ina bulittidugu sicillinde kayithdir, Babasi gibi mizaha mail pek zeki bir zat oldugu soylenir, Cok sayida mensur ve l11anZUl11 eser yazml$,~esitli rercumcler yaprrusnr, 10 kadar eseri rab'cdihnis ve bit 0 kadan da rab'edilemedcn kalnusnr. (Tahir, 1333:· II/378-380; . Cankaya, 1968:

III/131-133; Ibnu'l-Emin, 1942: 1/408-411; G6vsa, 1946: 35; Kocu, 1959: II/665/666)

lbn'ur-Resdd Ali Ferruh'un nesredilrnis'olan eserleri icerisinde en onernlisi Teshir-i Ebanl adh reddiyesidir.Bu rcddiyc'yi, Renari'm konferansindan dort ytl sonra (!) yazrnaya baslarms ve 12 Nisan 1303 (24 Nisan 1887) tarihindc de birimtistir. Risalc, ancak i.i~ yll sonra, 1306'da(1890) lstanbul'daMihran Matb,lClSI rarafindon -48sayfa halinde-c bastlabilmisrir,

Ibnu 'r-Rcsad, Scbcb-i Mi.icade1emizad.1t takdirn yazrsmda risalesini mekttll, kelirnesiylc tavsifcder ve Renan''m bir mekteb cocugu icin bile ayib addedilecck dcrcccdcki tarihi hatalari uzerine bina ettigi iddialannm duzeltilmesi gerektigineinandlglI1d.'ln bumekrubu yazdrguu soyler:

... kendisine bir mcktup yazarak, Slim gecinmck arzusunda bulunan bir ferd icin dcgi}, hatta bir mckreb cocugu icin bile ayb-i mahz . olan hatiatI rarihiyycsine bina crtigi dava-yi taassuhkardnesinin birer hirer ihtar vc tushihini '';1(1[1 gorduk vc bu mektubu kendisine yazdik.

Bu sozlcrinin ardind.m , mektubun bazt bolumlerinin, Paris'te nesrolunan Le Voltaire gazcrcsinin basvazan Mc.isyCi Raymond rarafindan esas ittihaz edilerekRcnan ';\ mu.ilicvarra bulunuldugunu, Renau'in ise mukabeleye tenezzulermedigini' bclirrir:

Paris'tc ncsrolunan Le Voltaire gazctesi scr-rnuharriri Mosyo Raymond tarafindan mcktubumuzun baz: tikar.in csas irtihaz edilerek rmlmd ileyh'e bircok muahczdrra bulunuldugu gibi.unektubu okuyan erbab-r insafdahi hakj km] bizimtarafta oldugunuitiraftan cckinmemislcrdir-Ernest Renan ise mukabeleyc tcnezzul etrnemistiri! ... (1306:4)

Burada 111Cktublll1· as1111111 Tiirkce yazlkitgl (!) kabul edildigi rakdil'de, Lc

65 Ali Fcrruh 'un 10 .?,1ban 1322/6 Tesrin-i Evvel 1320 olan vefat tarihi, 1902 (Kocu, 1959: 1I/665),1904(~jankaya, 1968: 131)vc 1907 (Govsa, 1946: 35) olarak rniladi tarihc cevrilmistir,

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Tartl~malarlna Bibliyografik Bir Katkl

Voltaire gazetesinin basyazan Mosyo Raymond 'un ve aynea muellifinhakh oldugunu itiraftan cekinmeyen erbab-i insaf'm, bu Turkce mektubunmuhtevasma nasil muttali olabildikleri, cevabt verilmesi gereken bir sual olarak karsmuza crkmaktadrr. Ali Ferruh, risale'nin nihayetinde unvamm Fakiilte de Science Politique Talebesinden seklinde kaydederken, risale' nin basmda, isminin hemen altmda Paris Sefareti Seniyyesi Ufiincii Kdtibi unvam yer almaktadtr, Muellifin 1883'de (18 yastn da ilun) Fakulte de Science Politique'de okudugu, risale'yi 24 Nisan 1887'de (22 yas,tnda iken) Paris'te ikmal errigi ve Subat 1888'de (23 yasmda iken) Paris Sefareti Ucuncu Katibligi'ne atandlgl nazar-i dikkate almacak olursa, risale'nin ikmal edildigi 1887 yihnda talebeligi coktan sona errnis ve fakat Paris Sefareti 'ndeki gorevine henuz baslamamis dernektir. Ali Ferruh bu gorevinin i.ir;:i.inci.i yilmda (1890'da) risalesini Isranbul'da tab'ettirmistir,

ibn Re~ad, risale 'yi agdah ve yer yer bozuk bir Osmanltcayla yaznus, tenkidlerini oldukca sert ve istihzai bir uslubla dile getirrnistir, Renan'm kimi sozlerini yanlt~ anladrgindan bazen isabetsiztenkidler yapl111§, hazen de geregi olmadigi halde sozu uzararak saded haricine cikmrsnr. Teshir-i Bbattl digcrleri gibi pek tanrnmadigmdan, yeni bir nesri yapilmamis ve hakkinda herhangibir tedkik de yaYlmlanmanll§tIr.66

VII. Seyyid Emir Ali

Renan'm Isldm-Bilim konusunda one sttrdugu goruslerin yol ar;:tlgI.l11linakasalar, olumunden soma da surrnus ve bu konudaki tenkidlerin ardi arkasi kesilmemistir, Bu konuda Renan 'a bir cevap yazan islam alimlerinden biri de Seyyid Emir Ali'dir.

Seyyid Emir Ali, lslam-Bilim munaseberlerine dair arasnrmalanm, cok erken tarihlerde ve Ingilizce olarak nesrettigi The Spirit of Islam (Kalkura, 1891) adh eserinin "The Literary and Scientific of Islam" adh bolurnunde toplanus ve bu bolumde muslumanlann tarih boyunca Bilini'e yapnklan katkilan dile getirmistir. Bu kitabma daha sonraki baskilannda birtakim ilavelerde bulunan muellif, 1901 yilmda okudugu hir makale vasitasivla Renau'rn konferansiyla ilgilenmis ve adt gecen XI. bolume daha sonradan yazrrus 01- dugu ekte (Appendix III) Renan'm iddialanna krsa bir rcddiycylc mukahelede bulunmusrur, (Emil' Ali, 1978: 482-485)

Emir Ali, XI. boliimun ekinde, The Indian Social Reformerda (28 Ternmuz 1901, Bombay) yavrmlanar, bir makalenin, Renan'm Sorbonnc'da vermisoldugu konferanstaki bazi ifadelerine dikkatini cclbctrigini ifade ederek yaZlS1l1<1 basIar: Renan bu konferansinda, Ishlm'm bilim'e karst oldugunu ve bilimsel arasnrrnalann muslurnanlar arasmda, ancak din'in zayttlarnasi halinde ragbet bulacagi- 111 gosrermeye ugra§I11I~, Iskenderiyye Kuruphanesi'ni yakmanus olsa bile Hz. Omer'in dunyada muzaffer kIldlgl prensibin, ilmi arasnrmayi ve aklm ortaya koydugnr;:e~itlir;:ah~malan gercek anlanuyla ytkan bir prensip oldugunu soylemistir;

66 Daha once de zikredildigi uzere, Servet-i Piinun dergisinde (1891) yayunlanan "Ernest Renan" bashkh kisa bir makalcde sozu edilen iki reddiycden biri, Ali Ferruh 'un Teshir-i Ebanl adh risalesidir:

51

DIVAN 1996/2

Oi.icane CONOIOGLU

52

DIvAN 1996/2

Averroes and Averroism'in muellifine ait olan bu sozler, Emir Ali'ye gore pervaslz, hatta biraz zirzopcadir. Ancak Renan 'a, 0 sirada Paris'te ikamet eden Afgani taratindan hemen karsihk verilmistir, Emir Ali, Renan'm Afgani'ye mukabelesini 'ibret verici' bulur. Oysa Renan, ashnda genellemelerine bir suur getirmeli ve '[slam kelimesiyle de musluman toplumlann cahil ve fanatik kesirnlerince kabul gorup uygulanan din-i Muharnmedi'yi kastettigini itiraf etmeliydi.

Dana sonra Emir Ali, Renan'm Afgani'ye yazrms oldugu cevaptan uzunca bir bolurnu muslumanlan uyarrnak maksadiyla iktibas eder. Emir Ali'ye gore, Avrupah alimlerin en buyuk zaafi, Isldm'in en dusuk seklini, Hristiyanhgm en yuksek sekliyle karsrlasnrmalandir. Kendisi, kirabmda cahil ve kaba sofular tarafindan ortaya konan Islam': degil, gercek Islam': tamtmaya calis- 1l11~Sa da mustesrikleri pek kolay ikna edcbilecegi kanaatinde degildir.

Renan'm Kindt dismda Araplardan filozof cikmadrgma dair iddiasmm dogru olmadrgm: soyleyen Emir Ali, makalesinin son bolumunde bir liste vermek suretiyle bircok islam filoz.ofunun aslen Arap oldugunu gostermeye cahsrmsnr, (1978: 484-485)

Emir Ali'nin bu kirabi Orner Riza Dogrul taratindan Ruh-i islam: MiisIumanhgm ve islam Mefkurelerinin Tarih-i Tekamulu (istanbul, 1341) adiyla Osmanhca'ya cevrilmis ve daha sonra Mustafa Tan, bu ceviriyi sadelestirerck Rnh-u islam: isUm Mefkuresinin Gelisme Tarihi (istanbul, 1979) adiyla Latin harflerine aktarnusnr,

Omer Riza Dogrul'un bu cevirisi eksiktir ve kendisi tarafindan cevrilrnesi uygun gorulmeyen bazi bolurnler atlannusnr, Ayru sekilde Mustafa Tan da Orner Riza Dogrul'un cevirisinde uygUl1 gorrncdigi bolumleri atlayarak sadelestirmemistir. Bunun haricinde sadelesrirdigi kisimlar da guvenilir degildir. Ancak daha onernlisi , Appendix (Elder) bolumu Orner Riza tarafindan cevrilmcmis oldugundan, her iki nesirde de Renan' la ilgili krsirn bulunrnarnakradrr,

VIII. Celal Ntlri

Renan'm konferansina Osmanh muncvverleri rarafindan yazilan ucuncu reddiye , Ccldl Nuri 'ye aittir, 1918 yilmda kendisinin cikarmakta oldugu Edebiyat-r Umumiyye Mecmuasr'nda "lslamiyet Mani-i Terakki midir" adryla bir dizi makale olarak yaytmlanan bu eser, baslangicta buyuk bir cilt olarak tasarlanmis vc 38 sayfasi da yazilnus ikcn, devarm gclrnemisrir, MUeIlifin beyanmdan anlasildigma gore, eserin yazlm rarihi, konferansm verilis tarihinden bir "sui CIS asir" sonradir,

CelSI Nuri, Mecmua'run basmda bulunan Ahmed Saki'nin, bu cseri ikmal etmesi konusundaki turn ricalanru, mesguliyerinin coklugu vc bu babdaki tetebbuanrnn uzun suredir sekteye ugramasi nedeniyle geri cevirrnis; bunun uzerine, eser, herhangibir miidahalcdc bulunulmaksrzin bu eksik haliyle ve fakar "muhtevi bulundugu dclail-i ilmiyyc ile Ernest Renan 'a kat'i bir darbc rcskil ertigi" gerekcesiyle mecmuarun dort sayisrnda refrika edilmek suretiy-

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartl~malanna Bibliyografik Bir Katkl

Ie nesredilmistir: Edebiyat-i Umumiyye Mecmuasi, IV 188, sh. 1937- 1041; V 189, sh. 1053-1056; V /90, sh. 1069-1072; V /91, sh. 1085-1088, istanbul, Tesrin-i Evvel-1918.

Celal Nuri'ye gore, Ernest Renan, hie kuskusuz her asnnve her milletin en buyuk filozoflanndan ve tarihcilerindendir. Vakia, Strauss'tan daha az :'Him, Dozy'den daha az rnutetebbi' ise de her halukarda bu ikisinden ve bircok erbab-i kalemden daha zeki, muhakerne ve terkib kabiliyeti yuksek bir 'zatiyet-i rnusresna' oldugundan, okuyuculanru, goruslerinin dogruluguna iknaya muktedir olabilmektedir. Renau'in makalesi, iste bu nedenle ozel bir onemi haizdir ve zaten yazar da oruz-kusur YII once (bir sulUs astr evvef) irad edilen bu hitabeyi bugun bu nedenle elestirrnektedir,

Celal Nuri'ye gore Renan, belindeki zi.innan biraz.ye's u azab-i bib! ile birakmis ve hrisriyanhgm 0 esrarlt dunyasi, bu yi.izden onun 0 kuvvetli akh- 11l felczede-i idlal degilse de igfal etmistir, Renan'm, deha-yi beserin beyhude ugrasngr en karma§lk meseleleri, miheng-i muhakemeye vururken serababad-l siire firar edivermesi de iste bundandir,

Muellif, Renari'm konferansmdan Islarn't ve muslumanlan rahkir eden uzun bir pasajr iktibasettikten soma, bu hatibane sozlerinSorbonnc'un harim-i ilm u edebinde soylense bile hristiyan dogan dinleyiciler tarafindan husn-i telakkiyle karsilanmasimn tabii oldugunu belirtir ve devam eder: "Hitabet ve siirin fusununu istiare eden bu mesrudann karsismda Tarih ihkak-i hak edernez. Iste §ayan-I reessuf olan budur!"

Celal Nuri'nin ihkak-i hak rnaksadiyla yazdrgi bu reddiyesi, na-ramam 01- maida birlikte, ele aldtgi kisimlar itibariyle mevcut reddiyeler icerisinde en kapsamh olarndir ve ramamlanmamis olmasi gerr;ekten de buyuk bir kayrpnr. islam di.inyasmda Renan 'a karst yazilan az sayidaki rcddiyelerden biri 01- dugu ve usrelik Turkce yazildigr halde, yayrmlandtgi yillarda da, daha sonraki yillarda da arasnrmacilann dikkatini cekrnemis ve hakkinda herhangibir calisma da yapilmarrusnr, Turkce literatur bakmundan durum bu iken, Renan'a ve Reddiyeler'e dair yabanci dillerde yazih kaynaklarda, npki Ibnu'rRqad Ali Ferruh 'un risalesi gibi, Celdl Nuri'nin bu makalesinin de zikredilmemesine.§a§lrmamahdlr.67

IX. Re~id Riza

Renau'a reddiyc yazrms olan kimselerden biri de Seyyid Resid Riza'drr. 1923'de Mustafa Abdurrazrk'in Misrr 'Universiresi 'ride. Ernest Renan vc Ccmaleddin. AJlJanl bashgialnnda verdigi bir konferans munasabetiyle Renan'm goruslerine rnuttaliolan RJZa, Abdurrazrk'tn, Atgani'nin makalesinden bazi iktibaslarda bulunmak sureriyle 0I111n Renan 'in goruslerini teyid errigirri soylernesi karsismda kalerrre sanhr ve btl sozlerin Afgani'ye ait olamayacagllli iddia eder; ardll1dan da Abdurrazik'i reddetmck amaciyla yazdlgl

67 Diyaner Vakf Inca cikanlan 1sl5.111 Ansiklopedisi'ndeki "Celli! N6ri Ileri" mad-

dcsindcvmucllifin eserlerinden bahisle Edebiyat-r Umumiyye Mecmuasr'ndaki baskamakalelerine dikkat cekilirkcn; hernedcnse Renan'a yaznus oldugu bu reddiye zikredilmemistir, (VII/242-245, Istanbul, 1993)

S3

DIVAN 1996/2

Dilcane CONDIOGLU

S4

DIvAN 1996/2

buuzunca makalenin son bolumunde bir fasil acarak er-Reddu 'ala Rinan ba§hgt altmda Renan 'in goruslerini ten kid eder.

Mustafa Abdurrazrk'm, Ernest Renan'm dogumunun 100. Yilt munasebetiyle 20 Mart 1923'de Daru'l-Carniati'l-Misrtyye'de verdigi konferansin metni, 21- 22 Mart 1923 tarihli (sy. 123-124) gunluk es-Siyase gazetesinde nesredilmistir.

Abdurraztk, konusmasmm giris kisminda, Afgani'nin Misrr'dan aynhp Paris'e gittigini, orada Renan'la tarusip ona Sorbonne'daki lsldmiyet vc Bilim adh konferansmm konusunu ilhamettigini ve Renan'm Afgani'den olurnlu sozlerle bahsettigini aktanr; bu arada, Renau'in bu konferansmm, cok ge<;meden, XIX. yuzyilda Paris'e gonderilen ogrencilerden Hasan ASlm (Hasan Pasa ASlm) rarafindan Arapca'ya cevrildigini soylemeyi de ihrnal etmez.

Mustafa Abdurrazik, Afgani'nin Renan 'a cevaben yazdigi makalenin Fransizca rnetnini temin edernediginden, Mahmud lbrahim ed-Dusuqi tarafindan kendisi icin Arapca'ya cevrilen Almanea tercurneye istinad etmek zorunda kalmisti: Kendisi, bu tercumeden Atgani'nin cevabmm en muhim kisimlanrn secmis ve soma konferansi srrasmda --ger<;ekte Pransizca asltndan farkh olmayan- bu parcalan dinleyicilerineaktanmsnr. Afgani'nin bu reddiyesinde dile getirdigi goruslerle er-Reddu ala'd-Dehriyyin'dekivv goruslerinin araS1111 relif etmenin mumkun olmadrgim soyleyen Abdurrazik'a gore, Afgani'nin Avrupa'ya gittikten soma fikirlerinde buyuk bir degisiklik husule gelmisti; zira din dusmaru olmadikca bir kimsenin on un bu cevabmda soyledigi sozleri sarfermesi mumkun dcgildi,

Bu degerlendirmelerdeii soma, Abdurrazik, Renan'm Afgani'ye verdigi cevabi eleahr ve Renan'm, Afgani'nin kendisini teyid crtigini soyledigi "islam '111 varhgmm ilk yansrnda Bilim'in geli§mesine izin verdigi, ama ikinei yansmda Bilim'in gelismesine mani oldugu" seklindeki ifadesirii aktanr; ancak bu sozlere herhangibir ta'Iikatta bulunrnaz, (Scles, 1987: 37-38)69

68 Bu eserin ash Farsca olarak yazilrms ve Hakikat-i Mezheb-i Neycrri ve Beyan-r Hdl-i Neys:iriyan (Haydarabad, 1881) adiyla Hindistan 'da basilnusnr. Bu Farsca metnin lran'da dcgisik adlarla yapilnus baskilan (msl. Neyciriyye ya Naturalism; Neyciriyye ya Maddigeri) bulunmaktadtr. Arapca'ya er-Reddu 'aJa'd-Dehriyyin (Beyrut, 1886), Urduca'ya Neyciriyyat (Kalkuta, 1883; Labor, 1349), Turkce'ye Tabiatcrhgi Red (Istanbul, 1942), Fransrzca'ya Refutation des Materialistes (Paris, 1942) ve Ingilizce'ye The Truth about the Neicheri Sect and an Explanation of the Neicheris (Berkeley, 1968) adryla cevrilmistir (Krs. Kutsi-zadeh, 1970: 3-5). Bu risale, yukanda zikrertigimiz Turkce ceviriden cok onceleri Yakub Efendizade Mehmed Munir tarafindan Osmanhca'ya cevrilmis ve basilrmsnr, BuOsmanhca cevirinin bir elyazmasi nushasi, Mezahib-i Muhtelife-i TabiiyyUn Reddiyesi adryla 1. O. Kutuphanesi' ndedir (Yildiz kolleksiyonu, nr. 4228). Bircok kaynak meyanmda, Diyanet Vakfi Islam Ansiklopedisi'nde de (X/465, Istanbul, 1994) bu cevirinin basllllla(hgl soylenrnekte isc de bu dogru degildir; zira bu .<,:evirinin rnatbu bir nushasi vardir: Risale. fi'r-Reddi fala'l-Maddiyyin, (Peylesof-t esher Seyyid Cemaleddin el-Afgani, Farisi'den Turkce'ye mi.itercimi:

Samh Mehmed Munir Efcndi), 93 sayfa, baskt tarihi ve yeri zikredilmemistir.

69 • MustafaAbdurrdzrq Urvetu'l-Vusqa'nm girisindeyayirnlanan, Afgani'nin terceme-i haline dair yazml~ oldugu yazrda, Atgani- Renan tarnsmasma kisaca deginir ve fakar bu konuda herhangibir yorum yapmaz. (Atgani, 1980: 23-24)

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda islam-Bilim Tartl~malanna Bibliyografik Sir Katkl

Bu konferansi bizzat izleyen Resid Riza, isittiklerinden dehsete kapilrr, Abdurrazik'in goruslerine siddetle karst ctkarak one sUrdiigii iddialan ten kid etmek amacryla hernen 0 aksam el- Ehram gazetesinde bir yazi yazar, Abdurrazrk'rn konferansmr hulasa edip elestirir ve hem bu makaleyi, hem de aynca yazml~ oldugu genis bir renkid yazisuu Menar dergisinde yayimlar: "Zikra Rinan fi'l-Camiar'il-Mrsrryye: Muhadaratu es-Seyh Mustafa Abdurrazrk f~ Rinan ve'l-Afgani", Mecelletu'f-Menar, XXIV 14, sh, 303-318, Nisan- 1923; XXIV 15, sh. 393-401, MaYls-1923; XXIV 16, sh, 466-472, Haziran- 1923; XXIV/7, sh, 546-550, Temmuz-1923.

el-Ehram gazeresinde serdetrigi miitalaalanm Menar'da iktibasen yayrmlayan Resid Riza, "Kelimetu'l-Menar fi'l-Muhadara" ba~hgl alnnda dort sayt surecek uzun biryazl daha kalerne ahr, Kendisi Renari'rn islam hakkmdaki goruslerini mufassal bir surette dinlemeyi umdugu halde, urnudu bosa cikrmsnr, Abdurrdzik'a yonelttigi en biiyuk elestiri ise, Arapca'dan Fransizca'ya, Fransizca'dan Almanca'ya, Almanca'dan da tekrar Arapca'ya tercume edilmis bir metne istinad etmis olmasidrr, Cunku ona gore, bir dilden baska bir dile, ondan da digerine nakledilen bir mernin ashm muhafaza etmek mi.imki.in degildir, Abdurrazik, mevcut dururnun "Islam'm kendisindenmi, yoksa insanlann Islam'i anlama bicirnlerinden veya onu anlamadaki farkhhkIanndan rm kaynaklandigma' dair Afgani'den kisa bir cumle nakletmis ve fakat bu soz, onun agzindan insanlarm duyamayacagi kadar sessizce cikrvermistir, Riza, ilme, akla ve medeniyete dusman olanlarm yanhs anladiklan islam ile Kur'an'm Islarruru (islamu'I-QurJan) birbirinden ayirmak gerektigini ve Seyh.Abdulkadir el-Magribi'nin Afgani'den -lstanbul'da bulundugu siralarda-e- isittigine gore, on un Kur'an ile Avrupahlar arasmdaki tek engelin miisli.imanlar olduklanru soyledigini aktanr. Riza'ya gore, sayer Avrupahlann islam 'a girmeleri isteniyorsa, evvelemirde kendilerinin musluman 01- rnadrklan hususunda onlan ikna etmek lazundir,

Beseriyyetiislah hususunda islam 'm .tesirine dair Afgani'nin fikirlerini og~ renmek isteyenlerin Urvetu'l-Vusqa'yr okumalan gerekir, islam ve Ilim konusunda da .Abduh, el-Islam ve'n-Nasraniyye adh eserinde lazim gelen acrklamalari yaprmsnr, Resid Riza, kendilerinin sika ve adil olanlar drsmdakilerin rivayetlerini kabul etmediklerini, insanlara lagviyartan yuzcevirmelerini nasihat ettiklerini, Afgani'nin goruslerinin er-Reddu 'ala'd-Dehriyyin'de, Urvetu'l-Vusqa'da ve diger makalelerinde sahih bir bicimde yer aldlgml,dolaYlSlyia rnevsuk.olrnayan rivayetlere itibar ermediklerini belirtir,

Makaleninmuellifi "Kelimetu'l-Menar fi'l-Muhadara" ba~hgl altmda yazdigs yazida, Abdurrazik'm konferansim ozetler ve onun, Afgani'nin Paris'e gittikten sonra dinden cikngma dair sozlerini nakleder; "ed-Difa' an Seyyid Cemaleddin" ba~hgl altmda Afgani'yi mudafaa eder;Muhammed Abduh 'un Afganl'nin Renan 'a yazdigi reddiyeyi nasi I serhetmis oldugunu, Abduh' un el-Islam ve'n-Nasraniyye adh kitabt ile Urvetu'l-Vusqa'dan yapml~ olduguiktibaslarla gostermeye cahsir; "Hnlasatu'l-Kelam fi's-Seyyid Cemaleddin" adh kisa bir bolumde de boylece Renan'rn soylediklerinin tamamen sa~

55

DivAN 1996/2

Oiicane COMOIOGlU

56

DIvA .. 1996/2

kit oldugunu, Abdurrazik'm Afgani'nin sozlerinden, onun Paris'e gittikten sonra Islam hakkindaki goruslerini degistirip lslarri'm ilme ve medeniyete dusman olduguna inandigi seklindeki istintacrrun hatasirn gosterrnis oldugunu soyler,

Resid Rrza'run bu bolurnun hemen ardmdan yazrms oldugu er-Reddu 'aU Rinan adh reddiyesine gelince, Riza, Renan 'in suclamalanrn Mustafa Abdurrazik'm naklettiklerinden hareketle ele ahr. D~ fasil halinde yazml§ 01- dugu reddiye'nin ilk faslmda, Renan'm bu asnn muslumanlannm ilim ve medeniyet bakirrnndan geri kalmishklanna iliskin sozlerini akranr ve verdigi cevabda, bu asnn muslumanlanna cehalet ve darkafahligm galebe caldigim inkar ermedigini, kendisinin sadece bu durumun sebebi olarak Islam'm gosterilmesine karst cikngm; soyler, Ona gore, muslumanlann bu duruma dusmelerinin asrl sebebi gercek islam 'a uygun bir sekilde yerismerneleri ve takIi de saplanmalandir. Bu konuda bazi ayetleri delil olarak getiren Resid Riza, taklidi siddetle elestirir, din ve di.inyalannda miislumanlara bundan daha buyuk zarar veren bir sucun olmadigim soyler, Ne var ki Renan'm felsefesi, tarih ve din! ogretilcr hakkmdaki kit bilgisi, en onernlisi Kur'an-i Kerim hakkmdaki derin cehaleti -Afgani'nin, kendisine anlatrms olmasma ragmenbu hakikati kavramasma engel olmustur.

Resid Riza, ikinci fasilda, Renan'in muslumanlan yerip asagiladrgiru, 011- Ian kibirli, budala, ahmak, gururlu ve mutaasstb kimseler olarak tavsif ettigini zikrederek soyle sorar: "Bu filozof, her din mensubunun, kendi dininin mutlak hakikat olduguna inandigim bilmez mi?" Resid Riza'ya gore, aksini dusunen bir kimse,jtlozofdemek soyle dursun, son derece cahil olmakla tavsif edilse sezadir. Mushunanlann baska din mensuplanna karst uslublannda nezaketi elden birakmadrklanrn, ama Avrupahlannmi.isli.imanlara karst tam tersi sckilde davrandiklanna isaret eden muellif, muslurnanlann nezaketi hakkinda bir misal verir ve fukaha'run, asagilandrklan takdirde zirnmilere ve anlasmahlara kdfir lakabiyla hitab edilmesinin haram olduguna dair fetva verdiklerini; zira Allah Teala'rnn gayrimi.islimleri asagrlamayi haram ettigini soyler, Resid Riza'ya gore, Kur'an-i Kerim'de onlann kdftrin kelimesiyle tavsif edilmesinden maksad sebb u setm degildir; bilakis, dildeki kelimelerin en nezihiyle, yani iirtmek ve gizlemek rnanasmdaki kiifr kelimesiyle onlann iman etrnemis olduklan soylenmektedir sadece!

Resid Riza, reddiyesinin ucuncii fashnda, Renari'm su soziimi aktanr: "AI· Iah'in, tahsili ve sahsi liyakan nazar-i dikkate almaksrzm, nzki ve iktidan diledigi kimseye verdigine inanan bir rnusluman, bu inaner sebebiyle, ilme, tahsile ve Avrupai Ruh'un meydana gelmesinde dahli olan herseye karst siddetli bir tahkir ile bakar". Mi.iellif bu iddiaya lvar§l, Renan'm lsldm ve Miisliimanlar hakkmdaki cehaletini gozler onune serip amelini bosa cikaracak ve Seyyid Cemaleddin'in kendisine yazdi g) reddiyenin manasl hakkmdaki tahkikanm teyid edecek kisa bir cevap verecegini soylemekte, ardmdan Renan'm Islam'in Kader ve Kesb-i Rtztk hakkmdaki gorusunt; yanhs anladigi- 111 Hade ederek btl babda varid olan ayetleri iktibas etmektedir.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" SaglamlOda Islam-Silim Tartl~malanna Sibliyografik Sir Katkl

Resid Riza'nm bu reddiyesi, arasnrmacrlann pek dikkatini cekrnemis ve her nedense meselenin Renan'la ilgili kismr ihmal edilerek, sadece Afgani'yi mudafaa amacryla Abdurrazik'a yonelttigi elestiriler bahis mevzuu edilmistir,

Resid Riza'nm Sekib Arslan'a yazdigi bir mektub, bu reddiye etrafindaki gelisrneleri takip etmek bakmundan oldukca onemlidir, Cunku Resid Riza, Sekib Arslan'a, Mustafa Abdurrdzik'Ia olan tarnsmasmdan soz ettigi bir mektubunda, ondan Atgani'nin Renan'a yazdrgi reddiyenin FranSlZCaSlI11 kendisi icin ternin etmesini istemekte, Mustafa Abdurrazik ve arkadaslanmn bu metni cok aradiklan hal de bulamamis olduklanm soylemektedir, Buna karsthk Sekib Arslan da Resid Riza'ya bir mektub yazmis ve Atgani'nin Renan'a yazdigr cevab hakkmdaki goruslerini tafsilen beyan etmistir, Bu mektubun yazilrnasmdan bir yil sonra (I92S'de) nesredilen H;1dlru'1~'AIemi'1-tslam adh eserde,70 Sekib Arslan'm =-Afgani'nin hayan ve fikirleriyle ilgili olarak uzun aciklamalar yapngr halde- bu meseleyle ilgili pek ciddi birsey yazrnadlgl dusunalecek olursa, bu mektubun krymeti daha iyi anlasrhr sanmz.

Resid Riza'mn mektubu, Sekib Arslan'm es-Seyyid Resid Riza ev tha Brba'Ine Sene (sh. 368-370, Dimesk, 1937) adh eserinde; Sekib Arslan'm mektubu ise, Ahmed es-Serebasi'nin Bmiru'l-Beyan Sekib Arslan (sh. II/647~660, Kahire, 1963) adh kitabmda yer almaktadir,

Asagrda her iki mektubun da munderecan hakkmda bilgi verilmistir:

• Resid Riza'run mektubunun tarihi kaydedilmemisrir; ancak mektubun, Sekib. Arslan'in Mersin'de ikamet ettigi sirada yazildigi kesindir. Mektupta gec,:en ozel isimler, Sekib Arslan tarafindan mi.ihmel birakildrgt icin, Resid Riza' run kimleri kasdettigi tam olarak anlasilamamaktadrr,

Resid Riza mektubunun ortalarmda, Ezher'de okumus ve Fransa'ya gidip orada birkac sene ogrenil11 gorrnus olan bir Seyh'ten (q-$eyh keza) soz eder:

Onlarm ozel bir cemiyetleri vardtr ve bircok insan tarafindan dinsizlikle itham edilmektedirler. Mektub sahibine gelince, kendisiyIe onlardan herhangibiri arasmda ne bir cekisme, ne de bir husumet vaki olmusrur; bilakis Seyh'in (e,r-$cyh ... ) babasiyla aralarmda karsihkh sevgi-saygi vardir, Cunku babasi, Abduh'un (cJ-ustaz'uJ-imam) yakm dostlarmdandir. Ancak mektub sahibi; birgazetede (fi cerideti keza) bu Seyh'e, Scyyid Cemaleddin vc Rena.n hakkmda konustugu bir gecede soylediklerinden oturu agtr bir tenkid kalerne alnusnr (rcdedtu (alcyhi redden rcdiden). Bu Seyh, boylelikle koni niyetli.kimselere kapi acrrus, 0 kirnselerde bircok gazetede bu sozleri dillerine dolarmslardir, Zaten [Sekib Arslan'm] kendisi de mektub sahibinin bu reddiyesinidaha once Menar'da gormustur, Mektub sahibinin duyduguna go-

70 Yazdigi bolumlerin, kitabin esas hacminin cok ustunde olmasi nedeniyle Sekib Arslan'm da bir bakima muellifi sayrldigr bu kitabm asil yazan Theodore Lothrop Stoddard'dirTheNew World ofIslam (New York, 1921} adh btl eser, Accac Nuveyhid tarafindan Arapca'ya cevrilmis, Sekib Arslan da esere cok genis talikatta bulunrnustur (Beyrut, 1973 ) -. Stoddard'in kitabuAli Riza Seyf tarafindan Yeni AIem-i lslim(Istanbul, 1339) adiyla Ttirkce'ye de cevrilmistir. Le Nouveau Monde de l'Islam (Paris, 1923) adryla nesredilmisPransizcabir cevirisi daha vardrr,

57

DIVAN. 1996/2

Olicane CONOIOGLU

58

DIvAN 1996/2

re bu Seyh soyle demistir: "Bu reddiyeyi baskalanmn akhyla yazmadr; zira 0 gayet iyi bir ediptir. Benle arkadashgim da bu reddiye sebebiyle degil, birtakim basit nedenlerden otiiru kesti, [en nihayer] selama da kelama da son verdi". (1937: 369-370)

Burada sozu edilen Seyh, e{-$eyh Mustafa Abdurrazzk, gazete de el-Ehram olmalidrr. <;:i.inkii Seyyid Cemaleddin ve Renan hakkindaki konusmarnn yapildrgi gecenin hatibi Mustafa Abdurrazik'nr, Resid Riza'run bu konudaki tenkidi ise once el-Ehram gazeresinde, sonra el-Menar dergisinde yaYlmlanmrsnr, Nirekim mekrubun son kismmda, Mustafa Abdurazrq'rn ismi sarahaten zikredilmektedir:

Simdi senin bana Seyyid Cemaleddin'in Renari'a yazdigr reddiyenin FranSlZCaS1l11 gonderrneyi va'detrnis oldugunu hanrladim. Seyh Mustafa Abdurrazik vc arkadaslan bu metni cok ararruslar ama onu bir ti.irlii bulamarruslardr. (1937: 370)

• Sekib Arslan da aym sehirden (Mersin'den) Resid Riza'ya 12 Mayis 1924 tarihli bir rnektub gonderir ve hemen giris kismmda, degisik sebeplerden dolayi mektubunu geciktirmis oldugunu belirtir. Bazi hususlara degindikten sonra, en nihayet sozu bu konuya getirip, Argani rneselesini unutmadigrni; turn bildiklerini, bu arada Macar mustesrik Goldziher'in islam Ansiklopedisi'nde yazdiklanru da kendisine aktaracaguu sayler. (es-Serebasi, 1963: II/653)

Sekib Arslan'a gore, Seyyid Cernaleddin Renan'a reddiyesinde =-bazilanrun iddia ettigi gibi-'- Islam'in Bilim'e karsi olduguna dair herhangibir sey soylernis olsaydi, Goldziher muhakkak bunu zikrederdi. Oysa Goldziher bunun aksini soylernisrir. lsldm'a ta'n eden Renan'dir ve Atgani sadece bu iddiayl reddetmistir . Sekib Arslan, Menar'da da nakledilmesi arnacryla Goldziher'in yazml§ oldugu ilgili pasajm Arapcasun da verir7l ve ardindan mutalaalanna devam eder: Sayer Afgani, Renari'm "Islarn'm ozi.i itibariyle Bilirri'c muhalif oldugu" seklindeki gori.i~i.ini.i teyid ennis olsaydi, Afgani'nin reddiyesinin FranSIZCaSll11 da Almancasirn da okudugunda kusku bulunmayan Goldziher, onun, Renan'm Islarn'da bilimsel dusuncenin bulunmadigma iliskin one siirdugu deiilleri cururmeye kalkisngim soylemezdi, Cunku Goldziher ne dedigini bilir, 0 lafolsun diye konusanlardan degildir, (1963: II/653)

Afgani'nin Renan'a reddiyesini Arapca olarak yazdrg: kanaatinde olan Sekib Arslan, Afgani'nin sozlerinin bir kisrruru gerektigi gibi Fransizca'ya cevirmeyen ve taI:-irierde tasarrufra bulunan mutercimin kim oldugunu bilmedigini ve fakat muhtemelen bu rnutercimin Renan'm fikirlerinden etkilenmis olan, ancak Afgani'nirr gori.i~lerinden hoslanmayan biri olabilecegini soylemektedir, Hasrh Afgani'nin metni yererli bir sekilde kaydedilmemis ve mutercim nakil sirasinda emanetin hakkuu Ita etmernistir . Sayer Afgani, rnakalesinin Franstzcasmda kullarulanelfazin gercekte ne mandya geldigini an-

71 Sekib Arslan, bu mekrubun yazilmasmdan bir YII soma nesredilen Hadrru'l'Mem'il Islami adh eserde, Atgan! hakkinda uzun bir vazi kalerne alnus, Renari'la ilgili rarnsma baglarmnda da Goldziher'in ifadesini tekrar ve fakat bu sefer farkh ibarelerle Arapca'ya cevirmistir; (Arslan, 1973: Ij303)

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda [slarn-Bilirn Tartl~malal1na Bibliyografik Bir Katkl

layabilseydi, muhakkak bu lafizlann kullarulmasma karst cikar ve hem en 011- lan degistirirdi.

Sekib Arslan, sadece rnutercime degil, makalenin yayimlandrgt gazeteye de guvenmernekre, Afgani'nin goruslerini kendisinden dinlemis biri olarak bu ifadelerin ana air olamayacaguu soylemektedir:

Sen debilirsin ki bir kelirnenin veya harfin degismesiyle anlarn da

bir kelirncnin yerine baska bir kclirne veya bir harfin haska bir harf konuldugunda, ekseriyctle mana kuvvetlcnir ve[ya] zayrtlar. Hcle felsef merinlerde bu daha cok olur. Ell bakrrndan Ccmalcddinimzasryla yayrmlanan Pransizca cevirinin, onun kasdctmcdigiseyleri Hade ediyor olmasrna sasirrnarnak Iazrmdir. Nitckim Deha gazetesinde nesrcdilen bu mabie uzerinde dusunen bir kirnse , bu gazercnin buntn mcsaisini Islanr'a iliskin meselelerde cirkin kornplolar duzenlcmeye sarfettigini bilir. Isin en cnteresan tarafi, Atgani'nin makalesinde geccn ifadclerin, bizirn kendisinden isirtiklerimizle mutabakat arzetmiyor olmasidir. (1963: Ilj(54)

Bazilanrun (!},Afganl'nin Pransrzca'yt gayer iyi bildigi, bir cevirinin ashna sadik olup olmadrgiru ternyiz cdebilecck kudrette oldugu, bu nedenle nesredilmeden once reddiyesini iyice kontrol edip incelcdigi, vb. seklindeki iddialanna karsi.Sekib Arslau'm verdigi cevap sudur:

Asia Seyyidirn, [bu iddialar kesinlikle dogru degildir]. Cunku bcn Cemaleddin'i g,lyet iyi ramdignn gibi, FranSIZCaSl!1l!1 oldugunu cia gayet iyi bilirim. 0 iki kelime arasmdaki ince aynrnlan farkedecek gucte olanlardan degildi; hcle ilmi mevzuularda hie degildi. (1963: II/(54)

Hdsih, Sekib Arslan 'a gore, Fransizca kelimeleriri mediuluyle kendi kasdettigi manatun arasrndaki aynmm farkma varabilecek kadar bu dili iyi bilmeyen Afganl'ni!1 cevabrrnn Fransrzca vayrmlanaricevirisl guvenilir olmadig! gibi, reddiye'yi Arapca'ya aktaran miitcrcimin bir~()k curnleyihatah diginde de 'kusku yokrur,

Sekib Arslan, Resid Riza'mn bu sanrlan Mcnar'da veya baska bir verde kendisinden nakledebilecegini soyleyerek mektubuna son verir, (1963: II/(55)

X. Louis. Massignon

1927'ye gelindiginde, Fransiz mustesrik Louis Massignon, Renan'm konferansi hakkmdaRevue Des Etudes Islarniques (II/297-301, Paris, 1927) adh .bir dergide "La' Lettre du Cadi de Mossoul a Layard' Critique par Narneq Kemal D'une Source Circe par Renan" adiyla bir makale yayimlar ve makalenin adindan da anlasilacagi uzere, Renan'm konferansmda gecen bir rnektuba yonelik olarak Namik Kemal'in.one si.irdi.igli suphelerdcn hareketle.sbu mekrubun Renari'm muhayyilesinin bir urunu olabilecegini s6yler.72

Massignon'un .bu makalcsi, yayimlandiktancok sonralan, belki de kendisini!) tah1J1in edemeyecegi bir bicimdc, daha farkh munakasalara delil teskil

du Mende Musulrnanda (XtI/12, sh, 561-570, Paris, 1910)yaY1l11hll1an"DeJamal Oud Din au Zahawi" adhmakalesinde de Renan hakktnda kisa bir mutalaada bulunmusrur.

59

DIVAN 1996/2

Oiicme CONOIOGLU

60

DIvAN 1996/2

etmis ve Muhammed Hamidullah tarafindan, bu rnakale esas almmak suretiyle Afgani'nin cevabmm da pek5Ja Renan'm muhayyilesinin bir i.irlinti olabilecegi one surulmusrur. (Hamidullah, 1958: 5-7)

Louis Massignon, makalesinin girisinde, Renan'm sahsiyetinin, sik sik musluman yazarlann zihinlerini mesgul edip durdugunu, nitekim Renan islamiyet ve Bilim adh konfcransuuverdiginde, bu konferansm derhal, tarunnus muslumanlann (Afgani, Bayezidofve Narruk Kemdl'in) irnzasim tasiyan en az i.i<; reddiye'nin konusu oldugunu soyler. Kendisi, M. Lucien Bouvat ile bu ilginc polemik uzerine gene! bir arasnrma hazirlarken, Narmk Kemal'in risalesinin, heni.iz cozememis oldugu cok onemli bir 'kaynak elestirisi' sorununu ortaya cikardrgrru farkertigini, bu makalede de bu soruna isaret etmek isredigini belirtir.

Renan, konferansmda \evirisini dostane bir rnunasebete borclu oldugu' bir mektupran soz ederek bu mektubu muslumanlann bilimsel arasnrmalara karst olduklanna delil gosrermekredir, Massignon, bu mektubu Renan'in metninden aktanr ve Namrk Kemal'in, bu mektubun deli! gosterilmesiyle ilgili elestirilerini Pransizca olarak nakleder,

Bu mektubun, yazildigr lisandan Pransizca'ya tercume olunurken, kac bin turlu tagyirdta ugradlg1l11 tayin edemeyiz; fakat yemin edebiliriz ki M6sy6 Renan'm yazdrgi Fransizca, Arabive Farist vcv« Turki'den aynen tercume degildir, Cunku tarz-i ifade , elsine-i selase'den hicbirinin sivesine kat'a tevafuk etmez. Mektupta rabita-t efkar'dan ve hatta bazi fikralanuda mana ve munaseber'ten eser olmadigi da meydandadir, ( ... )

Kadi efendi cahil mi imis] Mecnun mu irnis? M:1tuh mu imis? 0 vakitlerce ecanibden mulkun halini saklamak multezem oldugundan M6sy6 Layard'i basmdan savmak icin oyle bir hezeyan ile mukabele mi etmis] Yahut mektubu adeta istihza tarzmda mr yazrrus] Bu faraziyyann hangisi sahih olursa olsun, itikadiyattan bir bahse kat'a taalluku olmayan bir varaka parcasi, akaid-i Islamiye'ye burhan gibi gosterilince, Avrupa'daki yarim alimlerin din-i Muhammcdi'yi de Zulu Mezhebi kadar hiffetle tahkik eylediklerini iddia etrnekte haksiz nu oluyoruz? (Kernal, 1326: 53-54)

Massignon, bu bolumun ta111am1111 naklertikten soma, Namik Kemal'in edebi anlayismm, musluman olarak duydugu ofkeden kaynaklanan suphelerini dogru yonlendirmis gorundtigunu ve Musul Kadrsi'run Layard'a yazdigl rnektubun gercekren de 'cok garip' oldugunu soyler; ardmdan da mektubun metin renkidi yaprldtginda, ustii kapah da olsa orjinal bir Sark uslubunu hissettirmeycn ifadeler ve gene! anlanm bicimi karsismda, sadece saskinhk icinde kalmabilecegini bclirtir.

Massignon, Austen Henry Layardin eserleri arasmda, mektub'un Ingilizce olan aslrm (l ) bulrnayi ditsunmiis, ancak bu mektubu bir turin bularnadigl gibi; usrelik Layard zamamnda, Musul'da sadece bir Hanefi Kadi'nm bulundugunu ve buKadi'run da Layard'a 'Ey dosrum, ey kuzurn' gibisevecen rerimlerle hitab etrnesi bir yana, onu 'gccimsiz herifin biri' (ill-conditioned fellow) olarak gordugun«, Layard'm da Ka(h'YI 'mutaassib ve cok kotu huylu bir adam' (a fanatic and a man of the most infamous character) olarak ni-

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartrsmalanne Bibliyografik Bir Katkl

reledigirii buytik bir saskinhkla ogrenmi§tir. 0 halde Massignon'a gore, Renan tarafindan Fransizca olarak okunmus olan bu rnetnin ingilizce ash (!) bulunamadigi surece, 'Boyle bir mektub gercekte hie varoldu l11u1' suali, ye~ rinde bir sual olacaktrr,

Renan bu mektubun varlrgmi, dikkat cekecek bir sekilde ve fakat kasden kapah ve gizemli bir tarzda (yevirisini dostdne bir munasehete borcl« oldugum ... ) dile getirir. Massignon, burada sozU edilen kimsenin Layard '111 kendisi olup olmadrgirn sorar ve Renan 'm sadece dolayh bir yolla isaret ettigi bu 'bilinmeyen araci'run gercekten varolup gelecekte bir gun kimliginin a<;lga crkrnasimnmuhremel olduguna isaret eder, Ne var ki belgenin kendisi tekrar okunacak olursa, hos bir istihza sezrnemek mumkun dcgildir, Ashnda bLI mektubun yazan, ~Namlk Kemal'e acaib bir bilmece cozdureceginden habersiz-e- 0 gun bryik altmdan gulerek ciddi dinleyicilerine Merimee tarzmda bir oyun oynarms olan Renan'm ta kendisi de olabilir. Massignon, burada Mallarrne 'niri Beckford adh eserine anf yapar ve Renan'm mektubun dart pa~ ragrafimn ana nitelikleri arasmda kun11LI~ oldugu dengeye dikkat ceker, Ken~ disi, YiP Ttldszlar ile Halley Kuyruklt: rtldtzt'na yapilan gondermcnin 'cok acrklayici' olduguna inanrnaktadir.

Massigrion'un bu iddialannmciddiyetderecesini ele almadan once, kisaca Layard'in kim olduguna bakmakta fayda mulahaza ediyoruz: Henry Austen Layard, diplomat olmaktan cok arkeolog olarak bilinir. Kendisi 1845c1847 ve 1849~ 1951 ytllan arasinda, Musul civanndaki.Asurlulann baskcnri Ninova'dakaztlar yapmt~tlr. Yukarrdaki zikredilen kitaplannm ilk ikisi de bu kazrlarla alakah redkiklerinin bir mahsuludur, Fransizlann Frrar'm sol kryismda arayip bulamadrklan Ninova'yi, Layard sag kiyida yapngr kazilarla meydana cikarmis ve bu kazilan tasvir eden ilk kirabiru (Nineveh and Its Remains) 1849'da nesrederek Oxford'dan 'fahri doktorluk' iinvaru alrrusnr. Daha sonra, 1849~ 1851 yillannda tekrar Musul'a gitmis ve iki yil orada cahsrpveni kesiflerde bulunduktan sonra, 1953'de bu kazilan tasvir eden ikinci kitab111! (Discoveries Among The Ruins of Nineveh and Babylon) yayimlan11~, bu kitap 1875'de yeni bir baski daha yaprmstrr.

Kendisinin Musul Kadrsi ile munasebetleri ve Kadi'nm Layard'a yazdigi iddia edilen mektup, Layard'in siyasi cephesi dikkare ahnmadan degerlendirildigi takdirde -lei Renan'l~ yapngi da sadece budur- Kadi'run l11urad1111 dogru bir bicimde anlarnak mumkun degildir, 1877'den 1880'e kadar Ingiltere'nin istanbul elciligirii de yap11l1§ olan Layard, 1842'den, yani 25 ya~ smdan berjingiltere hesabma bilgiIer roplamis ve bircok kereler kuryelik yapnustrr; kendisi Ingiliz hariciyesinin Ortadogu'daki en onernli elemanlanndan biridir, 0 donemde ingiltere'nin istanbul sefaretinin basi olan Lord Sthftfol·d Call11ing'le birlikte uzunvillarcahsrrns ve ennihayet kendisi de dot't ytl si.il'eyle (1877 ~ 1880) ayrn gorevde bulunmustur: (Waterfield, 1963: 351~443; Kurat; 1968: 1~21; Cera111, 1986: 203~227; Poole, 1988:95"98.)

Meseleye bu bilgiler 1§lg111da bakrldigmda, Kenan )Je MassignonJa ittamp Musul Kadisr'run bu mektubu Layard'a yazdigiru kabul etsek bile, mektup-

61

DIvAN 199612

OOcane CONOIOGLU

62

DIvAN 1996/2

taki ifadelerde garipsenecek bir tarafyoktur. Nitekim Gordon Waterfield'in Layard of Nineveh (London, 1963) adh biyografik eserinde, Musul KadiSl ile Layard arasmdaki fekifme sarahaten zikredilmektedir. Kadi, Layard'rn siyasi kimliginin farkmda oldugundan ona e!inden geldigince goz acnrmamaya cahsrms ve kendisine surekli engeller cikarrrusnr. Pek tabii ki Layard da bos durmamis ve siyasi nufuzunu kullanarak Kadi'rnn engellemelerini basindan savmaya ugrasnusnr. (Waterfield, 1963: 117, 130-132, 151)

Kendisi de bir oryantalist olan Renan'm, bu cekismenin siyast taraftn« nazar-i dikkate almaksizm, mektubun Layard'a yazildig, iddiasiyla Layard'i masum bir bilim adami gibi gostermesi ve bu mektuhu, bilimse! arasnrmalara karst cikan bir zihniyetin ifadesi olarak sunrnasi, kelimenin tam anlamryla bir sahtekdrltkttr; dolayisryla bu sahrekarhg: desifre etrnek icin, niektubu Renan'm uydurdugunu soylerneye gerek yoktur; yaprlmasi lazrrn gelen husus, sadece mektubu dogru yorumlarnaknr, Nitekim Ataullah Bayezidof da Renan'a yazdigi reddiycdc, Musul Kadisi'rnn bu rnektubunu gayet dogru bir bicirnde yorumlarmsnr:

Renan, bu Kadi'yi kendi nokta-i nazanndan ftlOZfifbllluyor. Biz ise Kadi'run hakikaten sahib-i fikr, hukumetine sadik ve rnustakim ve -derece-i ilmini bilmez isek de- mevzubahs olan rnaddenin kunh i.i hakikatini bilecek kadar rnalumati cern ennis oldugu fikrindeyiz.

Bayezidof bu izahirun gerekcesini de soyle aciklar:

Renan bu mektuba baska nazarla bakryor. Cunku bir Kadi'run munevveru'l-efkar olan Ingiltere'nin taharriydt-t fenniye bahanesiyle mekasrd-i siyasiyye icin rnevadd-i Iazime-i diplomatikiyye arasnrmasina kadar sevki cfkar cdecck bir firasete malik olduguna ihtimal veremezdi. Vdkia hakki da var ya?! Cunku Renan, bizim zanrurmza gore bir dlim,fi,lozoj; miistesrik olup, bir politikac: degildir, (Bayezidof, 1311: 63-64)

Massignon 'un gerekcelerine gelince, kendisi, Layard'm sadece li~ kitabmi incelemis ve konuyla ilgili olarak mucllifin ilk kitabmda bazi malumatlar bulmustur, One surdugu teze ve bu tezin ehemmiyetine nazaran, yaptigi tedkikaun yeterli (!) olrnadigi asikdrdir, Cunku British Museum 'un mutevelli heyeti uyelerinden Layard'm-ailesi tarafindan rnuzenin yazmalar kutuphanesine hediye edilen ve seri halinde 300 defteri apn- ~ahsl arsivi, ozel evraki ve kendi elyazisryla kaleme aldigt hanran Massignon tarafindan incelenmedigi gibi, aynca, Layard'rn olumunden sonra yayirnlanan ve editorltigunu W. N. Bnice'un yaprms oldugu Authobiography and Letters (London, 1903-1905) adh iki ciltlik eser de Massignon tarafindan tedkik edilmernistil'. Oysa kendisi btl eseri gorebilecek dururndaydi; zira kitap 1903-1905 yillannda yayunlanrrus, Massignon ise makalesini 1927 yilinda nesretmisti.

Layard'm Authobiography and Letters adh iki ciltlik eserinin, onun dogumundan Madrit elciligi yapngi 1869 yilma kadarki hayanrn ihtiva ertigi (Kurat, 1968: 225) ve Musul Kadrsi ile de 1845-1847 yillan arasmda Musul'da iken tarnsngi kesin olduguna gore, bu mekrubun Ingilizcesinin (hat- 0 ta ashnm) bu kitapra veya British Museum'daki elyazmasi evraklar icerisinde bulunuyor oldugu da dusunulebilir ve boylelikle mektubu Renan'm uydur-

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartl~malartna Bibliyografik Bir Katkl

dugu iddiasiruru ortaya atrnak hususunda acele edilmernisolurdu. Ne var ki Massignon boyle bir tedkikara girismernis ve kolayca Renari'i tohmeralnnda brrakrnak yoluna sapmisnr, Biz kendi tedkiklerimize binaen Massignon'un -bilerek veya bilmeyerek- hakikati sakladignu ve okuyuculanmaldarnguu soyleyebiliriz.

Massignon, Layard'm ii.,: eserini tedkik etrigini soylernektedir: 1) Nineveh and Its Remains (London, 1949),2) Discoveries Among inThe Ruins of Nineveh and Babylon (London, 1853), 3)Early Adventures in Persia, Susiana and. Babylonia (London, 1887). Massignon, Layard ile Kadi'nm birbirleri hakkmdaki ifadelerini, Layard'm ilk eserinden(Nineveh and Its Remains) nakletmektedir ve kendisinin de soyledigi gibi diger iki eserde bu konuya dair herhangibir bilgi bulamamrsnr,

Massignon'un Musul Kadrsi'rnn Layard'a mektubu konusunda, Nal111k Kemal'in elestirilerini dikkate alarak gelistirdigitcz =-ynkarrda da goruldugi.i gibi- iki terncl gerekceye dayarimaktadrr. 1) Massignon, Layard'm eserlerinde bumektubun Ingilizce ashm bulamarrusnr. 2) Bukitaplardan birinde, mektupta ge.,:en dostluk ifadelerinin.aksine, Layard'rn Musul Kadist hakkrnda, Kadi 'run da Layard hakkinda olumsuz nitelcmelerini tesbit etmistir.

Biriki gerekce de asilsrzdir; zira 1) Bu mektup Massignou'un incelcdigini soyledigi, Layard'in Discoveries Among in The Ruins of Nineveh and Babylon (London, 1853, 1875)adh eserinde mevcuttur, 2) bu mekrup Layard'a degil, Layard'm dostlanndan birine yazilnus ve -bir degerlendirmeyle birlikte- Layard tarafindan lngilizce'ye cevrilmistir; dolayisryla Kadi 'mn Layard lament! ifadeler. kullanmasryla, bu mektupta gecen dostluk ifadeleri. arasinda bir celisk; yoktur.

Layard'rn sozkonusu kirabiilk baskrsmr l Sfid'de(London); ikinci baskisi- 111 1875 'de (New York) yapmrsnr, Biz kitabm ilk baskisrru ternin edemedikse de ikinci baskisnu bulup inceledik. Discoveries Among in'I'he Ruins of Nineveh and Babylon (New York, 1875) adh eserin 565-566. sayfalannda, Layard, bit TUrk Kadismm Layard'in dostlarmdan birineyazdigi bir.mektuptan soz etmekte (it was written to a friend (~f mine by a Turkish Cadi) ve ardindan mektubun ingilizce cevirisini nakletmektedir, imam Alizade (elFahirLma.um AliZade)adll1da. birTurk (Hanefi) Kadi'ya ait oldugunu ogrendigimiz burnektup, Renan'm Fransizcasuu naklettigi mektubun -bir cumlc eksigiylc-s- aYl11s1dlr.73 Dolayisryla Massignon 'un "Layardm kitaplannda bulamadnn" dedigi mektup, Layard'in ikinci kitabtnda.vardir ve usrelik bu rnektup Layard'a degil, Layard'in dostlarmdan birine yazilnus, Layard ise sadece Ingilizce 'ye rercume etmistir: ... that I here give a literal translation of its contents. (Layard, 1875: 565)

Burada Massignon'un bu kirabm ilk baskisma (London, 1853) istinad ettigi ve bu.nedenle ilk baskida btl mekrubun yer almadig: aida gelebilirse de

73 Eksik cumlc sudur: "Is it possible then that the idea of a general intercourse bet\veenmankind. shouldmake any impression on our •. understandings? God forbid!" (Layard, 1875: 565)

63

DIvAN 1996/2

DOcane CONDIOGLU

64

DIvAN 1996/2

Jacques Barzun ile Henry F. Graff'm yazrrus olduklan The Modern Researcher (1992) adlt kitapta - Turkce 'ye Modern Arasnrrnaci (Ankara, 1996) adryla cevrilmisrir->- bu mektup kismen nakledihnekte ve kaynak olarak Layard'm kitabimn ilk basktsi, sayfa numarasiyla birlikte (1853, sh. 663) gosrerilmekredir. (Barzun-Graff, 1996: 3, 12)

Ne var ki gerek Renan'm, gerekse Barzun-Graff cifrinin Kadi'yi (imam Alizade'yi) bilimsellikten, bilimsel bir zihniyetten yoksun olmakla suclamalanrun orijinal bir raraf yoktur; zira bu degerlendirrne, once Layard tarafindan yapilmis ve Kadi'mn (imam Alizdde'nin) mektubu, boylesi bir baglama idhal edilmek suretiyle okuyuculara sunulmustur, Binaenaleyh Renari'm ve modern arasnrrnacilanrruzm (!) yapnklan yorumlar ancak Layard'm marifetiyle mumkun olmusrur (Layard, 1875: 565). Oysa bu yorumlan hakh cikaracak bir durum ortada yoktur ve bizce Layard bu mektubu yayimlamakla, guya, hasrm olan Kadi'dan intikam almakta, rneselenin siyasiarka-planma muttali olmayanlar (veya muttali olduklan halde bu durumu gorrnezlikten gelenler) Layard'm siyasi manevrasrru surdurmeyi bir gorev bilmektedirler.

Burada cevaplanmasi gereken son bir sual kalrnaktadir: "Massignon, nicin Renan 'I haksiz bir bicirnde tohrner alnnda birakrna yolunu secmis, Layard'm kitabmda mevcut olan mekrubu, 0 kitapta bulamadigmdan bahisle inkar cihetine gitrnistir>"

Bu sual, "Massignon 'un rnezkur kitabt iyi incele(ye )medigi ve bu nedenIe Renan'i suclamis oldugu" gerekcesiyle izah ediIebilirse de Massignon'un titiz bir arasnrmaci oldugu nazar-i dikkate ahmrsa, bu gerekce ikna edici degildir. Peki, kasden mi yaprmsnr? Bunu da bilemiyoruz. Ancak Edward Said'in su sozunu akildan cikarmarnak gerekrigini dusunuyoruz: "Renan and Massignon are polar opposites within Orientalism". (Said, 1980: 71)

XI. Muhammed Hamidullah

1927'de Louis Massignon'un makalesinin yaytmlanmasmdan sonra, Renan, bu sefer, konferansmda dile getirdigi goruslerden veya goruslerine birtakim sahte deliller temin etmekten dolayi dcgil, Afganl'nin Arapca yazdlg! cevabi makalesini tahrif etmekle, hatta tamamen uydurmakla suclandi. BLl iddia, ilk kez 1952'nil1 Arahk aymda Karvan (La Revue K1rwan) adh dergide yayimlanrrus olan Urduca bir makalede, Muhammed Hamidullah tarafindan dile getirildi (Pakdaman, 1969: 376;'KutsiCzadeh, 1975/a: 284),74 sonra bu makale Turkce, Ingilizce ve Farsca olarak da yayrmlandi:

XI/I. "Ernest Renan ve Islamiyet", islam Mecmuasi, sy. 14, sh. 5-7, Ankara, ~ubat/1958

XI/2. "Ernest Renan and Jamal ai-Din Afghani: Foremost Representatives of Two Cultures", The Islamic Rewiev, sy. XLVI. 5-6, sh. 33-35, England, MaYls-Haziran/1958. (Pakdarnah, 1969: 376; Kutsi-zadeh, 1975/a: 286-287)

74 Makalenin adi, Pakdaman tarafindan "La Controverse entre Renan et Iamaluddin" seklinde Fransizca'ya cevrilmis ve bu bashk Kutsizade tarafindan da aynen muhafaza edilmistir,

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartl~malanna Bibliyografik Bir Katkl

XI/3. Bu makalenin Farsca cevirisi su li<,: eserde yer almaktadrr: a) Murtaza Muderrisi Cehardihi, Seyyid Cemaleddin ve Endiseha-yi u, 75-81, Tehran, 1360; b) Mirza Abbas-Quli Cerendabi, el-rlrfan, c. 46, sy. 3-4, yd. 1378; c) Seyyid Hadi Husrevsahi, Islam ve Ilim, Tebriz, 1389.

Hamidullah bu makalesinde, esasen Louis Massignon 'un rezini, onun one surdugu kuskulardan hareketle gelistirrnis ve bu kuskulann Atgani'nin cevabt icin de gecerli oldugunu iddia etmistir, Yaz1l11l1 ana malzernesi de bu nedenle buyuk olcude Massignon'dan muktebestir?5

Hamidullah makalesine, Renan'm, gecen asrrda yetisen Allahstz Fransiz yazarlarmm en meshurlanndan biri olarak ranmdigina isaret ederek baslar ve daha sonra Renan'm 29 Mart 1883'de Sorbonne'da verdigi konferansrari bahisle, herseye kolayca inanivermedeki ifrann, her nevi tekamulu guclestirdigini; bu nedenle ecdadm hatalanna dusrnernek ve boylece hakikatin meyvalarmdan mahrum kalmamak icin, birseye inanmadan evve! supheci dustinmenin elzem oldugunu soyler. Aksi takdirde son pismanhk fayda vermeyecektir, Nitekim Renan, sadece ifrata dusmekle kalmanus, ilmin en ibtidal vazifelerinidahi unutmus; vesikalan tahrif ederek ilim aleyhtarhgmm en kotu misalini vermistir, Bu yuzden de ismi ebediyete kadar leke!i kalacaknr,

Hamidullah, Renan'm konferansmm Journal des Debats'da nesredildigini, Cemaleddin Afgani, Ataullah Bayezidof, Nanuk Kemal, Emir Ali, Louis Massignon gibi zevatm kendisine cevap yazdrgim, bunlar icerisinde Namrk Kernal'in cevabmm -tevazuuna ragmen- en tamarru oldugunu ve fakat esasen kindarca bir sakadan ibaret olan bu nutku boylesine ciddiye almaya da luzum olmadrgim ifade eder. Yazara gore Renan, dini nasslann ilme zararh oldugunu iddiaettiginde e!bette bu iddiasimn delillerini de gosrermesi ieab ederdi. Dinsiz olmasma ragmen, dinleyieilerinin hemen kavrayacagi en uygun misali, Katolik nasslanm se<,:meye cesaret edemedi. Etrafina bakmdi ve devrinde muslurrianlann fikrt bakimdan pek bicare olduklanm, buna kar§111 Pransizlann ve Ban Avrupa devletlerinin maddi refahm zirvesinde bulunduklanru ve musluman ulkelerinin bir cogunu ellerine gecirdiklerini gordu; yani Renan, zayif bir masuma eziyet ettiginde cezasiz kalacagun ve zulme ugrayan bu eepheyi mudafaa etmek icin kimsenin ortaya cikmayacagirn sanrrusu. Boylece konferansina, ikisi arasmda bir tenakuz varrmscasma lsltimiyct vc Bilim bashgun koydu.

Hamidullah, Renan'm en buyuk delilinin, Musul Kadisi'run ingiliz tarihcisi (!) Layard'a yazdig; mektub oldugu dusuncesindedir. Hamidullah'a gore -ki burada Narmk. Kernal'e auf yapmaktadrr+-- Renan okuyuculanrn aldatmak maksadiyla bu mektuba Sark uslubuyla yazilmrs intibat vermek istemis ve fakat bunda-da muvaffak olamanusnr, Cunku 'kuzum' diye bir hitab sekli, ne Arapca'da, ne Turkce'de, ne de Parsca'da meveuttur. Aynca, mektubun orijinali de bulunamarmsnr.

Mektubun Kadi'ya aidiyeti kabul edildigi takdirde su sualler cevaplanrna-

75 Biz Hamidullah'm goruslerini, makalesinin Turkce ve (Cehardihi rarafindan yayimlanan) Farsca nesrini esas almak suretiyle degerlcndirdik.

65

DIVAN 1996/2

Di.lcane CONDIOGLU

66

DIvAN 1996/2

lidir: 1. "Kadi'nm, cevabtrn yazih olmak yerine, derhal ve acikca verrnesi gerekrnez miydi!" 2. "Kadi hakikaten cok cahil biriyse, yildizlann tabi oldugu astronomik kaideler hakkindanasrl boylesine mevzuya tamarniyle hakim bir bicimde konusabildi!" 3. "Layard, Musul Kadrsi hakkmda menfi kanaatlere sahip oldugu ve Kadi da ona karst fena davrandigi halde, nasil oldu da Kadi, Layard'a 'dostum, kuzum, oglum' gibi yumusak hitaplarla bir mekrup yazabildi?"

Hamidullah, bu mektubun bizzat Renan tarafindan yazihp Musul Kadrsr'na izafe edildigini soyler ve Renan'm bu mcktubu uydurrnakla kalmadigi- 111, daha terbiyesizce bir curum isleyerek Atgani'nin cevabmi da tahrif ettigini iddia eder, [Massignon'un iddiasiru tahkik etmeksizin tckrarlamis olmasi, Hamidullah'm en onernli zaaflanndan biridir, Cunku Kadr'run (imam Alizade'nin] mektubu, daha once de belirttigimiz uzere, Layard'm kitabmda mevcuttur ve ustelik Layard 'a hitaben yazilmamisnr.]

Hamidullah once hadisenin nasrl gelistigini anlatir: Rcnan konferansiru verdigindc, Afgani Paris'te bulunuyordu. Kcndisi Fransizca bilmedigi icin, konferansin metnine, bir dostunun kendisi icin 30 Mart 1883 tarihli Journal des Debats'dan yaptrgi tercume vasitasryla muttali oldu ve gazete'nin mudurune bir mektup yazdi. Gazete btl cevabi iki ay sonra, 18 Mayis'ta nesretti, Cemalcddin Afgani =-ash henuz bulunamayan-s- bu mektubu Arapca yaZI11I§, gazete idarchanesi de Fransrzca'ya tercume etmisti.

Hamidullah'a gore, cevab'in metin tenkidi yapihp daha onceki deliller dikkate ahndigi takdirde, metnin bizzat Renan tarafindan Fransizca'ya cevrildigini ve sonradan ilavelerle tahrif edildigini iddia etmek mumkundur, Bu gerekcelere binaen, Afgani'nin rnetninden bazi pasajlar iktibas eden Hamidullah, Atgani'nin fikirleri ve hayan hakkmda en ufak bir fikri olanlann, bu sozlerin onun tarafindan soylenrnesinin imkansiz oldugunu bilcceklerini ifade eder. Renan'm Afgani'ye verdigi cevaptan anlasildigma gore, ikisi dost idiler ve Renan Arapca biliyordu; dolayrsryla Hamidullah'a gore, bu sozleri Renan uydurup Afgani'ye izafe etrnistir,

Yazarm , "Peki 0 zaman Afgani nicin bumuharref ceviriyi tekzib etmedi?"

seklindeki muhtemcl hir suale verdigi cevap sudur:

Ccmaleddin, Fransizca bilmiyordu. Iki ay mektubunun nesrini bekledikten sonra umitsizlige dustu. Bilahare tahrif edilmis olarak nesredilen mekrubu gozunden kacn ve boylece .[ukma vararnadi.

Muellif, Afgani'nin ccvabuun uydurma oldugunu isbat icin, en onernli dclilin, bu ccvabin herncn ertesi gunu yayunlananRenan'm makalesinde, Afganl'nin Renan tarafindan teyid ediliyor olrnasiru gosterir. Kendisi Afgani'nin cevabinm Renan tarafindan rahrif'edildigini soylernekle kalrnaz, iddiaS1I11 daha da ileri goturur ve Afgani'nin Rcnarr'm konferansi hakkmda hiebir fikri olmamasmm ve cevap mahiyetinde hicbir §ey yazmamasirun, dolayisryla Fransiz gazerelerinin kendisine izafe ettigi mevzularda hicbir ~ey bilmemesinin dahi mumkun olabilecegini one surer. Hamidullah 'I bu kanaate vardrran sebep ise, Afgani'nin Paris'te Arapca olarak el-Urvetu'l-Vusqa isimli

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartl~malanna Bibliyografik Bir Katkl

bir gazete cikardig: halde bu mevzuyu hie ele almamis olmasidrr, Nitekim Pan - Islamist fikirleri nedeniyle Avrupa' da kendisine karst zaten buyuk bir tepki vardi ve Avrupa gazeteleri, onunla yapilmis 'sahte roportajlar' nesretmekten cekinmezler, bilahare tekzibleri de nesretmezlerdi.

Hamidullah'm butun bu delillerden hareketle vardigi netice, Renan'm ilim namma yalan soyleyip, olrnarms hadiseler uydurmasrdrr, Ancak bundan daha garibi, bazi Him muhitlerinde boyle bir adama karst itimad ve hayranligin hala devam ediyor olmasrdir, Hamidullah, hakiki ilim adma bu duruma teessuf ederek makalesine son verir.

Muhammed Hamidullah'm iddialan, bu iddialann ortaya atilmasmdan sonra tarnsilrrus ve kimileri bu elestirileri ciddiye ahrken, kimileri de Jpeku~ lasyon olmakla nitelemistir, Iddialan reddedenlerin bazilan (Kedourie, 1966.: 42; Keddie, 1968: 86; 1972: 90) bun Ian ortuk bir bicimde, bazilan da (Pakdaman, 1969: 84, Inayet, 1991: 127-128) acikca reddetmislerdir, ilk gruba dahil olan Nikki Keddie, Hamidullah'in adiru anrnaksizm, bu kuskularla ilgili olarak soyle del':

Fransrzca'yi gayet iyi okuyabilir bir dururna geldikten sonra, cevab'uun tercume edilis sekline dair, Afgani'nin kayda gecrnis hicbir sikayeti bulunmadigmdan, Fransizca cevirinin hatah oldugunu dusunmek icin ortada herhangibir sebep yoktur. (1968: 86; 1972: 90)

• Homa Pakdaman ise, Hamidullah'm itirazlanru tek tek zikretmis ve daha sonra bu itirazlan curutmeye cahsnustrr, Kendisi, once Nanuk Kernal'in Musul Kadisi'mn rnektubu hakkindaki kuskulanrn, daha sonra da Massignon 'un bu kuskulardan harcketlc vardrgi sonuclan de altr. Bunun ardindan, Hamidullah'm kuskulanrnn cok daha ileri boyutlara vardigrm, Musul Kadrsi'run mektubunu nasil uydurrnussa, Renan'in aym sekilde Atgani'nin cevabim da uydurduguna inandigim, ancak Hamidullah'm bu iddialanrun des" tekleyecek bir delilin bulunmadigim soyler,

Pakdaman, Hamidullah'm kuskulanru iki rnaddede toplamaktadrr: 1. "Afgani'nin Arapca yazrrns oldugu mektubun orijinalini bulma cabalan -ozcllikle Hamidullah'm <,:abalan- neden sonucsuz kaldt?" 2. "Atgani, nicin daha sonra yayrmladigi el- U rvetu '1- Vusqa' run hicbir sayisinda bu meseleye dcginrnedi] "

Pakdaman, Abduh'un Afgani'ye yazdigi bir mektuba istinaden, Arapca 01- dugunda kusku bulunmayan orijinal elyazmasi metnin, yayimlanrnak uzere Beyrut'a gonderilmis olabilecegini ve bu nedenle arasurrnacilann, mektubun ashrn bulamadiklanm soyler, Afgani'nin Fransizca bilip bilmcdigine gelince, Fransizca'yi his: bilmiyor olamazdi. Cunku Afgani, Pransizca'yi

. 1870'de Istanbul'da iken ogrenmeye baslarms, Misir'daki ikameti siiresince James Sanua'rim yardnruyla bu cahsmalanm surdurrnustu. Paris'e geldiginde ise , yapng: §ey FranSlZCaS1I11 ilerletmekten ibaretti, Dogrudan Fransizca vazamayacagi varsayilsa bile, mutercimin sozlerinde bir degisiklik yaplp yapmadiguu gozetmek ruaksadiyla cevabimn Franstzca 'ya cevrilmis halini kont- 1'01 edebilecek durumdaydi. Pakdaman, en nihayet, Atgani'nin Renan'm

67

DIVAN 1996/2

Oiicane cONoloGLU

68

DIvAN 199612

konferanst hakkinda el-Basir gazetesinde [3 MaYIs 1883] yaytmladigi Arapca makalenin, anlam itibariyle, daha sonra verdigi cevaptan [18 MaYIs1883] farkh olmadigiru soyler. (1969: 83-84)

• Hamidullah'rn itirazlanm aciktan reddeden bir diger arasnrrnaci, Hamid Inayet'tir, Inayer'e gore Harnidullah'in kuskulanru kamtlainada ortaya koydugu seyler, kamr ve dayanak olmaktan cok tahmin ve laftan oteye gecrnernektedir. Inayet, boyle soylernekle birlikte, miitercimin Afgani'nin cevabuu Arapca'dan Fransizca'ya cevirirken ernanetcilik sarruun aksine, kendisine ait soyleyisleri ona eklernis ya da kirni sozlerin anlarmru uygunsuz mudahalelerle Afgani'nin amacladigi temelden sapnrrms olmasi ihtimalinin yadsmarnayacagma da isaret eder?61nayet, iki sebebe istinaden, -birtakun crkartmalarveya degisrirmeier olsa bile- cevab'm Journal des Debats'da yayimlandigr haliyle Afgani'ye aidiyetinden kusku duyulamayacagmi soylernektedir: 1. Afgani, cevab'in kendisine ait oldugunu.tekzib etmernisrir, 2. Elde Abduh'a ait bir mektubvardir.

Son tahlilde, cevabm Afgani'yeait olup olmadrgmi tarnsmarun pek onemi yoktur; onernli olan, bu cevap'taki konulann gene! ruh ve asil arnacmm nasil degerlendirilecegidir, (Inayet, 1991: 127-128)

Bizce her iki tarafin da soylediklerinin -gerek Hamidullah'in iddialanrun, gerekse buiddialara verilen cevaplann- haia tahkike muhtac taraflan bulunmaktadir, Cunku mezkur iddialarm ta~ldlgl zaaflann, bu iddialara verilen cevaplarda dabulundugu sarahaten gorulmektedir, Binaenaleyh, "delilin butlarurun medlulun burlaruru gerektirmeyecegi" kaidesine binaen, bu .: meselenin uzun bir siire daha tarnsma konusu olmaya devam edecegi soylenebilir,

XII. Mustafa Yakub Abdunnebi

Renan'm Sorbonne ' daki konferansmda one Si.irdiigU gortrslere karst yazilnus en son reddiye, aradan yuzyilr askm bir sure gectikten sonra Mustafa Yakub Abdunnebi tarafindan kaleme almrms ve "et-Ta'qibu ala Muhadarati Rinan" adryla ('Alemu'l-Kiitiib, c. 15, sh. 47-57, Riyad, 1994) yayimlanmisnr, Makalenin butunti, mukaddime (temh£d vc izah), reddiye (ta(kib) ve bir hatime olmak uzere u~ bolumden meydana gelmektedir:

a) Yazar, ilk bolumde, Kahire'deki kadim kuntphanelerden birindenadir bir vesika buldugunu, bu vesikamn meshur Fransiz mustesrik Ernest Renan'a ait bir konferansr ihtiva.ettigini, mutercirn Ali Yusuf'un veciz bir mukaddime yazarak once Renan'mtercerne-i halini, sonra konferansm metnini, bunun ardmdan da Pransiz arasnrrnactlardan Mismer'in reddiyesini naklettigini belirtir. (Bu vesika, yukanda, Renan'in konferansinm.Arapcacevirileri bahsinde ramnlnusn.)

Abdunnebi, mustesriklerin kitaplarma ve bu kiraplann Arap~a cevirilerine dair bazi mi.i1ahazalarda bulunduktan sonra, Renan, Mismer ve terci.imenin

76 Inayer'in akrardiginagore, Afgani'nin cevabmm Fransizca cevirisinde gec,:cn "Islam dininin sorurnlulugu burada tam olarak ortaya cikmakradir" cumlesi, Arapca'ya "Sorurnluluk din ve mezhebin uzerinde midir?" seklinde cevrilmistir. (1991: 126)

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamtnda Islam-Bilim TartJ:?malanna Bibliyografik Bir Katkl

sahibi Ali Yusuf ile ilgili kisa aciklamalarda bulunur, daha sonra da elindeki vesikadan hareketle konferansm tarihini tesbit etrneye ~ah~,r?7

b) Yazar, makalenin ikinci kisrmnda (ta'q£b), Mismer'in reddiyesinden bahisle, Arab alemi olarak onun sarkiyatcrllk sahasmda yapnklanna dair hicbir sey bilmediklerini, oysa mutercimin (Ali Yusuf) hasiyesinde de zikrettigi uzere, Mismer'in rnuslumanlann siyasi, ictimai ve din! durumlanyla alakah onernli meselelere dair bir kitap tel if edip lslam'm bilimler konusundaki ustun mevkiini ortaya koydugunu,78 onun, Renan'a tenkidlerini bes temel mevzuda ropladiysa da konferansm cok daha fazla meseleyi icerdigini ve kendisinin -Mismer'in atlarrus oldugu- bazi meseIeleri de alacagmi soyler. (1994: 49)

Abdunnebi, bu kisa 'giristen sonra elestirilerini yedi fasilda ifade eder: 1. Islam'm Bilim'e karst oldugunu soyleyen Renan, biraz gayret etseydi, iddiasirun aksine Islarn'in pekala bir ilim dini oldugunu anlayabilirdi. Bunun en buyuk delilini Kur'an'm ilk ayeti teskil etmektedir. Mu'cem'ul-Mufehres'ten tahkik edilecek olursa, ilim kelimesinin ve mustakkannm Kur'an'da bin civannda kullaruldrgi gorulecektir, Yazar, burada konuyla ilgili ayetleri zikrettikten sonra, hadis-i seriflerden islam 'm, bilim 'i tervic ettigine dair misaller aktanr. 2. Renan'm konferasrrun bizatihi celiskilerle dolu olduguna, bir yerde soyledigini baska bir yerde nakzettigine isaret edilip misaller verilmekte; 3. Renan'm, Abbasiler donerninde ulum ve felsefenin intisar ettigine ve Abbasi halifelerinden Mansur, Harun Resid ve Me'mun'un dindar 01- madiklanna dair iddialan munasebetiyle kendisinin tarihten bi-haber oldugu gosterilmektedir, 4. Renan'm "ilk donemdeki muslurnan Araplann, Hz. Muhammed'in nubuvvetine imanlanmn zayif oldugu" seklindeki iddiasinm hakikatle bir ilgisi yoktur. Yazar, burada konuyla ilgili mustesriklerin tutumlanndan bazi misaller aktanr. 5. ibn Riisd ve felsefesi uzerine yapngi doktora sebebiyle, Renan, ibn Rusd'un felsefesi uzerine en bilgili mustesriklerden kabul edilir. Nitekim konferansmda da Ibn Rusd'den muteaddid defalar bahsetmis, on un felsefeyle ugra~masmdan dolayi mahzun ve yalmz bir halde oldugunu, zmdtk kabul edildiginden dolayi muslumanlar nezdinde itibar gorrnedigini ve nisyana terkedildigini soylemistir, Yazar birtakim iktibaslar yapmak suretiyle, gozdendusmesinin, ibn Rusd'un felsefeyle ugrasmasmdan kaynaklanrrradigiru, zmdtk olarak suclandiklan halde, bir filozofun itibar gorurken digerinin gozden dusebildigini, oncekilerin kitaplanru sadece ibn Rusd'un serh etmedigini, mesela ibn Bacce gibi filozoflann bazi kitaplanri serhinde onu gectigini ve fakat ibn Bacce, Sultan nezdinde itibar gorurken, ibn Rnsd'un Sultan nezdinde gozden dustuguru; nakleder. Denildigine gore de bunun sebebi kendisine hased eden kimselerin hakkmda birtakim do-

77 Kaynakcasmdan da anlasilacagi uzere mi.iellifin bu konudaki literati.irden hicbir haberi yoktur. Bu nedenle 29 Mart 1883'de verilmis olan konferansm tarihini 11 ay geriye cekerek konferansin 2 Nisan 1882'de verildigi neticesine ulasabilmektedir.

78 Burada sozkonusu olan kitap, Charles Mismer'in Soirees de Constantinople (Paris, 1870) adh eseridir.

69

DIvAN 1996/2

Ducene CONOIOGLU

70

DivAN 1996/2

laplar cevirmesidir, Kisaca Renari'm iddia ettiginin aksine, ibn Rusd'un gozden dusmesinin nedeni siyasldir, 6. Renan'm garip iddialanndan biri de Rifaa Tahtavi 'nin bir sozunu nakletmek suretiyle, bilirnsel arasnrrnalar yapmarun Islam'a aykm oldugunu soylernesidir. Bu iddia kesinlikle dogru degildir. Nirekim Mismer de tenkidleriyle on un bu iddiasirun hakikati ifade etmedigini gayet acrk bir bicimde ortaya koyrnustur. Yazar daha sonra Tahtavi'nin telif ve terci.imeleri hakkmda bilgi vererek, durumun Renan'in dedigi gibi olmadigtru gostermeye cahsir, 7. Renan, hakkin snurlanru cigneyen mustesriklerden biridir. Oysa Araplann tarihine ve islam tarihine dayanan deliller getirmek suretiyle iddialanm reddetmek isten bile degildir, Renan her ne kadar "Ne zaman bir Carni'ye girsern, musluman olmadigirna uzulurum" diyorsa da konferansinda soyledigi sozler tamamen bunun aksine delalet etmektedir. Abdunnebi, Renan'in konferansinm sonunda Hz. Orner'le Cengiz Han't bir arada zikretrnesini elestirir ve Hz. Orner'le Cengiz Han arasmdaki farklan aciklarnaya cahsrr, Krsaca Hz. Omer'lc Cengiz Han'm isimlerini bir araya getirmek, bilgili bir tarihcinin vapacagi i~ degildir, (1994: 49-55)

c) Abdunnebi, hatime bolurnunde, Renan her ne kadar felsefi meselelerde arasnrrnalar yapmis ve bu konuda kitaplar yazrms biriyse de on un ilimden bir nasi bin in olmadigiru soyler: Sayer Renan'm ilimle bir alakasi olsaydi, Fransa kutuphanelerindeki Arapca yazrnalarda mevcut olan Arap ilimlerinin kryrnetini takdir ederdi. Oysa bu adam muslumanlann ilimler konusundaki mevkiini bilmedigi gibi, muslumanlann bilim 'e katkilanru tarumak konusunda bir gayrete de sahip degildir. Araplann ilmi eserleriyle ilgili azicik gayreti olsaydi, farkh bir goruse sahip olabilirdi. Ancak bunu da basit bir sebepten oturu

, .

yapmadi; 0 da hayatmi tahsis ennis oldugu, Isldrri'a ve muslurnanlara saldir-

mak konusundaki fikirlerinin degisebilecegi korkusuydu. Abdunnebi, son olarak iki sual ortaya atar, Birincisi, Renan, hitabiru kulturlu Avrupalilara nu, yoksa Fransa'da mukim Arap ogrencilere mi tevcih etmisti] Yazar iki kesime de hitap edildigine inanmaktadrr, Ikincisi Arap ilmine ve Arap akhna yonelik bunca saldmlar varken kendileri ne yapmaktadir? Arap ilminin tarihi yine Araplann eline bakmakradir, Bircok matbu ve yazma tarihi vesikalara dayanan genis ve mufassal arasnrrnalann yaprlrnasi gerekir. Bu arasnrmalar yapildigmda Banlilann bilim tarihcilerinin ve rnustesriklerinin iddialanrnn dogru mu yanhs nu oldugu anlasilacaknr. Muellif bu tesbitlcrdcn harekerle, en nihayet bun un bir davet oldugunu ve bu dave tin karsihk bulmasmi ternenni ertigini soyleyerek makalesine son verir. (1994: 55-57)

Gene! hatlanyla ozetlerneye cahsngurnz bu makalenin en onemli zaafi; kendisinden onceki literaturden bi-haber olarak yazrlmasidrr. Bu bakimdan, ilim alemini miihirn bir elyazmasmm mevcudiyetinden haber etrnesi mustesna, munderecan itibariyle bir derinlige sahip oldugu soylenernez.

E. Reddiyeler Hakktndaki Degerlendirrneler

Renari'm konferansi hakkmda dogrudan yazilrms reddiyelerden bizim tesbit edebildiklerimiz bu kadardrr, Gunurnuzde Islam-Bilim tarnsmalanrnn,

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Tertrsrnelanne Bibliyografik Bir Katkl

hem istikameti hem de muhtevas: bakumndan farkh bi r mahiyet kazandigi ve bu konudaki arastirrnalann her ge~en gun artarak zengin bir Iiterarurun meydana gelmesine yol acng: dusunulecek olursa, yukandaki listenin, bu tarnsmalara, ihmal edilmemesi gereken bir arkaplan sagladlgl muhakkakttr?9

Reddiyelerle ilgili degerlendinnelerin, ozellikle Renan-Atgani arasrnda gecen tarusmadan hareketle yapihp diger reddiyelerin pek gozonune ahnmamasi ve dolayisryla bu degerlendirmelerin bircogunun Afgani'nin hayati ve fikirleri hakkmda yazrlmis olan eserlerde yer almasi, Renan'm tezlerinden cok, Afgani'nin cevabryla ilgileni!mesi gibi bir neticenin ortaya cikrnasina yol acrrusnr, Bu nedenle, eldeki eserlerin cogunun Renan'm iddialanyla veya bu iddialara yazilan diger reddiyelerle alakah olmamasma sasmamak lazimdrr.

Yukanda yer yer deginmis olmakla beraber, reddiyeler hakkmdaki degerlendirmelerle, Renan'm, konferansinda one siirdiigii gorusleri bilvesile degerlendiren yazrlann farkh kategorilerde ele alinmasmda fayda miilahaza ediyoruz.

I. Renan'm, konferansmda dile gerirdigi gorusleri bilvcsile degerlendiren muellifler arasmda Gustave Le Bon, Muhammed Abduh, Ahmed Riza ve Haydar Bammat sayilabilir, Abduh dismda, her ii~ rnuellif de eserlerini Fransizca yazrmslardir.

1/1. Gustave Le Bon, La Civilasition des Arabes, (Paris, 1980; 1. bas. 1884). BlI eser, Adil Zuaynr tarafindan Arapca'ya da cevrilmisrir.

Le Bon'a gore, "bir ilirn adarnmm soydan gelme onyargilanyla, sonradan ogrendigi seyler birbiriyle cansrr ve alim de ugrasng: mevzular arasmdan hangisi uzerinde daha esash olarak durrnasi gercktigini sasrracak kadar bilgi sahibi olursa, insana soyundan gelen tezadlar, kisisel gozlernleriyle bicim kazanrms olan yeni insam cok merakh ve birbirini tutmayan goruslere iletebilir".

Okuyuculanrruz, bu soyledigimiz sozun oncmli bir numunesini, unlu bilgin ve yazar Mosyo Renan'in Sorbonnc'da Isldmiyet konusunda vermis oldugu konferansinda bulabilirler.

Le Bon 'a gore Renan, aln yuzyilhk bir devrede ilmi geli§melerin ancak muslumanlar (Araplar) sayesinde mumkun oldugunu belirttikten sonra kalkip lslarri'rn ilim ve felsefenin gelisrnesine engel oldugunu ve mi.isli.imanlann elinde bulunan i.ilkelerde insan zckasuun gelisrnesine firsat vermediklerini iddia etmektedir. Renan, soydan gelen ve icinde yasayan eski adamla yeni adarnm birbiriyle cansmasimn sonucu olarak Peygamber'in yakin bir talebesi olamadrgma teessuf etmek gibi sasirno bir ifadede bulunmakra, sonra

79 Renan'm iddialannm ortaya anldigi XIX. yuzyilm son ceyreginden bu yana tarnsmalann ne tur bir mahiyet farklilasmasma ugradtgim gorrnek icin, Mustafa Armagan'rn isIam Bilimi Tarnsmalari (Istanbul, 1990) ve Mehmet Pacaci'run Islarni Bilimde Metodoloji Sorunu (Ankara, 1991) adh derlemelerini tedkik etmenin yeterli olacagi kanaatindeyiz. Nitekim sadece Munevver Ahmed Enis'in 1987'de yayimlarrus oldugu Islamic Science: A Bibliography of Contemporary Literature adh cahsmada -ki Turkce cevirisi Pacaci'nm derlernesinde isIami Bilim Uzerine Bir Bibliyografyaadiyla yer almaktadrr=- son onbir yila (1976-1987) ait 126 rnakale kaydedilmis ve bu makalelerin llS tanesi 1982-1986 yillannda yayimlanrrusnr.

71

DIvAN 1996/2

Oi.icaneCONOIOGLU

72

DIvAN 1996/2

yine kalkip "l"imde buyuk bir heyecan duymadan hicbir camiye girrnedirn ve 0 siralarda -'-§unu da acikca soyleyeyim ki~miisliiman olmadigmu bir cesit uzuntuyle diisundurn" diyebilmektedir. (Le Bon, 1980: 461; Bammate, 1946: 73-74; 1963: 78;"1975: 97-98)

1/2. Muhammed Abduh, el-Islam ve'n-Nasraniyyemea'I-'tIm ve'lMedeniyye (Dersaadet, tsz.). Bu kitabm buyuk bir bolurnu Mehmed Akif tarafindan Turkce 'ye cevrilmis ve eserin ashndaki maya llygun olmayan bit' bicimde ve kitabm ismi de tasrih edilmeksizin Slrat-l Miistaklm'in cesitli sayilarinda yayimlannusnr. Nitekim bizim buradasoaedecegimiz "e1-isIamu'l-Yevm evi'l-Ihticac bi'l-Muslirnin 'ala'l-tslam" adh bolurn (sh. 103c 117), "Bugunku Muslumanlar yahud Muslumanhga, Muslumanlarla Ihticae" (S.M., 1/25, sh. 393-397, Kanun-i Sanij1324) adiyla Mehmed Akif rarafindan ve basit bazi tasarruflarla Turkce 'ye cevrilmistir,

Muhammed 'Abduh 'unbueseri, Farah Anton 'un el-Ca111i'a dergisindeki yazrlanna eevaben kaleme aldig; bir dizi makaleden olusmaktadir, Nitekim kendisi, kitabmm yukanda zikri.gecen bolumunde "Re'yu Renan fi'l-Islam" adryla bir fasil acrms ve -el-Cami'a. dergisinden naklen- Ernest Renan'm §U sozlerini aktarrmsnr:

Bununla beraber ben aMid hakkmda bu rnusamaha-i umumiyye hususunda Din-i lslarn'i yalmz birakrnaktan korkanm. Lakin biliyorum ki bu din'in adab-I kadimesine ternessuk eden bazi zevat ile Istanbul'da, 1ran'da bulunan bir firka-i ricalde, vasi bir fikre , musalemete meyyal bir akla delalet eden yeni tohumlar val'. Aneak bu tohumlarin, bazi fukaharun taassubu yliziinden bogulrnasmdan korkuyorum. Bir kere de boguldurnu arnk Miislumanhk mahvolmus demektir: Zira bugun sabit olan iki sey vardir: Birincisi sudur ki medeniyet-i hazrra, edyari' kulliyen mahvermek istemez; zira onlannmedeniyet'e vesile olmasr da kabildir. lkincisi sudur ki medeniyet, edyan'm kendi sebil-i terakkisinde hdil olmasina dataharnmul edernez. Binaenaleyh edyan mulayimdavranrnahvsulh taraftan 01- mahdmyoksamevti muhakkaknr, (Abduh, 110; S.M. 1324: 390)

Renan'm bu-sozlerine istinaden "Pekala, buumumlatdlet nereden geliyor ki otekinin berikinin boyle 'Din-i islam muslumanlann tarik-i terakkisirrde-bir-acurumdur; onlansernt-i felah'aisdl etmek ~6yledursun, mahvlanna sebep olacaknr" tarzmda ta'n u tesni'ine sebep oluyor] Bu atalet, din'in tabiaunda yoktur da neredennes'et ediyor?" vb. suallere eevaben, rnuslumanlann giriftar olduklan adleti islam Dini'ne nisbetetmenin katiyyen dogru olamayacagim ve islam '1 gercek safvet ve ismetiyle gorenler icin, Renan gibifeylesoflann haber verdikleri kotu neticeyi revehhtune gerek kalmayacagim soyler .. Bu atalet oyle' bir iIIettir ki mi.isli.imanlann. kalbinde koklesmis . olan, sahih akideye baska, birtakim . baul. inanclarla birlikte girmis, bu mel'un illetin muslumarr halklan 'boyundumgu alnaa.almast. akillarda imarrrnrntruriu sondtirmesihepsiyaset sebebiyle olrnustur,

Abduh'a g6r~, as lini l11Uhafaza.ettigi halde taki'p"i(erinin .bid'atten kurrulal11adlgt, ordulannm ve, tabilerinin kendisini yalruz biraktigt, ahdini nakzet-

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Tartl~malarrna Bibliyografik Bir Katkl

tigi, va'd u vaidini unurtugu tek din Islamdir. Zamanla din'in gercek ehli ortadan kalkrms ve sonra din-i mubin birtakim ehliyetsiz kimselerin ellerinde kalrmsnr, Ruhunu anlamadiklan icin bu sayede yucelernediler, hiirmete §ayan gormedikleri, acunadiklan icin de onu bir ku§e-i nisyana terkettiler, Birileri cikip 'Biz on un ehliyiz, asiretiyiz, hamisiyiz, cemaatiyiz' dedilerse de bu kimselerin Islarn'Ia miinasebetleri, esasen cehaletin bilgiye, yanlism dogruya nisbeti gibiydi. (Abduh, 113; S.M. 1324: 396)

islam bir Din-i Arabt idi, sonra kendisineilim iltihak etti. 0 ilim de Yunan£ iken Arabt oldu. Ancak zamanla islam Acemlesmeye baslarms, en nih ayet acem£ olup cikmrsn, Tatarlar gibi birtakim kavimler islam 'a hucum etmis ve iclerinden birtakirru da veliyyu'l-emr olmustu, Bunlar icin, kotu ahlaklanru meydana cikaracak olan ilim'den daha buyuk dusman tasavvur edilebilir miydi? lsre bunlar gerek ilme, gerek ilmin destekleyicisi olan islam 'a, ancak edebilecekleri surette meyledebildiler. time ve ehline hurmet etmedikleri gibi; kendi adamlanrn ulema meslekine girmeye, kisve-i ulemaya buriinmeye sevkettiler, Maksatlanru temin icin gafil halka muttakt kisvesinde, din'in hamisi suretinde gorunmeye basladilar, En nihayet insanlan, dinin nakis ve hasta olup kendilerinin ikmal ve tedavi edeceklerine, yikilrnak iizere olup yine onu kendilerinin ayaga kaldiracaklanna inandirdrlar, Sonra da putperestligin adetlerinden, hristiyanlrgm bid'atlanndan bircok seyler alarak islam 'a yamaq;lar. Evliya'ya, ulema'ya ibadet bid'anm mesru gosterdiler; cemaan tefrikaya dusurduler. Halki dalal icinde biraknlar, 'Sonrakiler icin, selefin kavlinden baska bir soz soylernek hakki yoktur' dusturunu tesis ederek bunu fikirlerin oldugu yerde durmasma, akillann amelden aul kalmasma yarar bir akide sekline soktular, Neticede hakikat l~lgl karanhklar icinde boguldu kaldi; insanlann kalplerinde, dinin esaslanna tamarniyle muhalif'.bir suru banl akide iyice koklesti,

Abduh'a gore, bugun ls1dmiyetadlaltmda yapildrgr gorulen bircok hareketin.. yakmdan uzaktan Islamiyet'le bit alakasi bulunmamaktadrr, Miislumanlarda gorulen ne kadar kusur ve ayib var ise, bunlarm hicbiri Islarniyet'e ait degildiri <;.;iinkUonlann lsldmiyet dedikleri sey Islamiyer'ren baska herseydir, Kur'an sahiddir kibunlar. tamamen yalan soylernekre, Kur'an'i bir tarafa birakarak 0 Kitab-i Mubin'in nank oldugu hakikatlerden yuzcevirmektedirler. (Abduh, 111-117; S.M. 1324: 396-397)

Ij3. AhmedRIza, La Paillite Morale de la Politique Occidentale en Orient, (Paris, 1922). Bueser,el"Hayyibetu'I-Edebiyye Ii-Siydseti'l-Garbiyye fi'§-~arq(Tltnus, 1977) adryla Arapca'ya, Batmm Dogu Politikasrmn Ahliken1ilasl (1stanbul,1982) adryla da Turkce'ye cevrilmistir,

Kendisi de bit pozitivist olanAhmed Rtza, eserinde Bau'ya karst k lain Dunyasiru savunur ve tarih boyunca Banhlarm sebep olduklari mezalimi, aktararak . muslumanlarm mazisinin bu fenahklardan beri oldugunu orraya.koymayacahstr, Muellif, eserinin "Mii.sliimanlann Medeniyeti"· bolumune Renarr'dan sot ederek girerve VII. ile XII. aSIrlararas111daki 15lan11lin1 ve Medeniyeti Oniinde egilen Renan '111,

71

DIvAN 1996/2

DOcane CONDIOGLU

DIvAN 1996/2

bu muazzam eserin Musluman gayreti ve emegi neticesinde meydana gelmesini kabul etmekten rahatsiz olmusa benzedigini ifade ederek kendisi hakkmda §U tesbiti yapar:

E. Renan gibi buyuk bir dusunurun, ilk egitimini papaz mektebinde gormus olrnasmm tesiriyle olacak, ilmin bizatihi kendisinin ne dine, ne de milliyete sahip oldugunu anlamarrus bulunmasi hazindir,

Beseriyetin ilerlemesini yedi am durdurmasmin sebeplerinin Greko- Romen Medeniyeti'nin bu sartlan ortadan kaldirmis olmasmda aranmasi gerektigini soyleyen muellif, 'Islam'm bashca eseri, bu sartlan yeniden varetmis olmasidir' dernekte ve bunun, kaynagi munhasiran muslurnan olan, birbirinden aynlmaz ve birbirinden onemli dort unsurun sagladigtru one surmektedir: Birincisi muslumanlann maziyi ta111111aSI ve ona hurmet etmesi; ikincisi, muslumanlann Kur'an-i Kerim 'i okumaya mecbur tutulmus olmaIan; uctincusu, Islam'da ruhbanhgm bulunmamasi, dorduncusu ise, Islarniyet'in esasmda bulunan musamahadir. Renan, bu musarnahamn farkmda 01· dugunu, konferansinda Kayravanh bir doktorla, Bagdad': ziyaret etmis Enduluslu bir muslumanin arasinda gecen muhavereyi nakletrnis olmakla gosterrnistir, (1982: lI8-l28)

Mi.iellife gore.iilmin gelismesi muhakerne kudretini resvik ertigi gibi, cok genis manada uygulanan rnusarnaha sayesindc, ogrenme yollan ve serbest tahlil imkanlan tamamen acrk bulunuyordu. Keza Renari'm isaret ettigi gibi, ibn Rusd, Kindi, ibn Bacce, Farabt misali buyuk filozoflar, felsefeyi seriat'in esarerinden kurtarrnayi basarrruslardi. (1982: 140)

1/4. Haidar Bammate (Georges Rivoire), Visages de I'Islam (Lausanne, 1946). Bu eserin ilaveli 2. basirm 1958'de yaprlrms; once Islam'm Manevi ve Kiilti.irel Degerleri (Ankara, 1963), daha soma da isIam'tl1 Cehresi (istanbul, 1975) adryla Turkce'de iki ayn cevirisi ne§redilmi§tir.80

Katkasya Cumhuriyeti'nin eski Disisleri Bakanlanndan olan Haydar Barnmat, rrrezkur eserinin V. boliimunde ("Debuts de la civilisation musulrnane"), lslam'rn ilme verdigi degeri gostermek maksadiyla, cesitli ayet ve hadisleri naklettikten soma, butun bunlara ragmen islam dusmaru bazi yazarIann, btl dinin gelismelere, hatta okuyup yazmaya bile engel oldugunu ileri surduklerini kaydeder ve Ernest Renan'in bile bir zarnanlar bu gorusiin taraftarlan arasinda yer alnus oldugunu soyler. Bammat'a gore Renan gibi ince gorU§Ii.i birisinin tarihte ispatlanrrnsdelillere busbutun karst bu yanhs dusunceden vazgecmesi icab ederdi. Oysa Renan Sorbonne'da verdigi konferansta.jlslamiyer'in bilirn ile asia bagdasmayacagini isbata kalkisrrns ve fakat sonra uzun yuzyillar boyunca bilimin sadece Islamulkelerinde gelistigini, islam dusunurlerinin Ortacag Avrupasmm dusunce hayanru buyuk olcude et-

80 Gcneva'daki el-Merkez'ul-isldmt tarafindan Haydar Bammat'm bu eserinin kucuk bir versiyonu (Geneva, 1962) cesirli dillerde yayrrnlanrrusnr: Fransrzca: Apport des Musulmans a la CivilisationrIngilizce: Muslim Contribution to Civilization; Almanca: Der Beitrag des Islams zum Kulturgut derMenscheit; Arapca: Devru'l-Muslimin fi Binai'l-Medeniyyet'il-Garhiyye; Turkce:

Garp Medeniyetinin Kurulusunda Miisliimanlarm Rolu, Istanbul, 1966.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Ternsmelenna Bibliyografik Bir Katkl

kilediklerini kabul etmek zorunda kalnusnr. (Bammate, 1946: 72-74; 1963: 77-79; 1975: 93-96)

Renan''m konferansmdan pasajlar nakleden rutiellif, btl goruslerin islam diinyastrida buyuk tepkilerin meydana gelmesine yol acngmi, Afgani ile Bayezidof'un Renan 'a birer cevap yazdiklanru bclirtir ve daha sonra Gustave Le Bon'un --yukartda akrarrms oldugumuz=- gorusierine yer verir, Barnmat'm Renari'm iddialan karsismdaki tavn gayer aciknr:

lslamiyct'in ilme karst oldugu gbrli~li uzcrinde daha fazla durrnanm bir anlarm yok. Ell gbl'i.i§ hem Islam '111 csaslanna aykmdir, hem de tarihin deneylerine [tarihttecrubeye] rnuhaliftir. (1946: 74; 1963: 78; 1975: 98)

II. Reddiyeler hakkmdaki degerlendirrnelerin onemfi bir krsmirun, Afgani'nin cevabma inhisar etrigine ve kendilerine nadil'en anf yapilsa bile diger reddiyelerin degerlendirrne dl§1 tutulduguna isaret edilinisti. Narmk Kemal'in Ronan Mudafaanamesi'yle ilgili degerlendirrnelerde bulunan yazarlara 've-eserlerine dair yukanda izah verildigi icin, burada ekseriyetiAtgani'nin cevabryla ilgili olan degerlendirnrelerden mutesekkil 'genel bir li8t2' vermeye cahsacagiz.

II/I. Atgani'nin Renan 'a cevabim ele alan ve bu arada Misrner'in reddiyesini de degerlendiren muelliflerin en basinda Ahmed Emin gelir. Kendisi Feyzu'I-Haur(Kahire, 1944; 2. bas. 1967) adh eserinde ve bu eserin ilgili cildinin .Zu'amau'l-Islah (ilk bas. Kahire, 1948) adh ayn basiminda yer alan "es-Seyyid Cernaleddin el-Afgani" bashkh bolumde, bu tarnsrnaya yer vermis, Renari'm goruslerini ozetledikteri sonra, once Mismer'in Renan 'a yazdlgl reddiyeyi, daha soma da Afgaril'riin CeVab1l11 degerlendirmistir,

Emin'e gore, Renan'm iddialan uc.noktayainhisar ediyordu: 1. Tarihcilerin Arap Bilimi, Arap Medeniyeti, Arap Fclsefesi gibi tabirleri yanhsnr. 2. islam bilim vefelsefeyi, hiir dusunceyi desteklernernis, bilakis onu bogrnustur, 3 .. Arap kavmi i)zii itibariyle felsefi ve nazari dusiinme yeteneginc sahip degildir, Mismer, reddiyesinde ilk iddiarun hakhliguu teslim eder; zira islam Medeniyeti sadece Araplann Medeniyeti degildir, Ikinci iddiaya ise kesinlikIe karsr cikar ve Renan'] bu koriuda siddetle elestirir, Ucuncu iddiaya gelince, Mismer reddiyesinde bu iddiaya buyuk bir orrem atfetmemistir. E111in, Mismer'in reddiyesinin fatk!nda olan nadiralil111erden biridir. 0 btl 'reddiyeyi Hasan ASlm'm cevirisinden mutalaa ennis, bu arada, Mismer'in reddiyesinde kendisineabfyaptlan bir baska konferansr, Paris'teki Tibbiye i)grencilerinden ' Mtiharitmed Muhtar'm Arapca'ya cevirdigine de isaret etrnistir, (sh. 86-88)

Emiu'e gi)re,Afgani'nin bazi noktalarda sessiz kalmasr, Rcnari'm tedkikini ve insafim medhetrnesi, hatta Renan'm konferansmdan cok istifade ettigin! sOylerilesi nedeniyle, Hasan ASl1TI on un reddiyesini Arapca'ya cevirrne-

mi§tir.

Afgani, Renan'in tezlerini iki nokrada ozetler: 1. islam dini bilim'in ilerlemesini durdurmustur, 2. Afap kavmi ozu itibariyle bilim ve felsefe'ye kabiliyetli degildir, Afgani'nin CeVab1111 genel harlanyla ozetledikten sonra, Re-

7S

DiVAN 1996/2

DOcane COto!DIOGLU

76

DIVAN 1996/2

nan'm Afgani'ye cevabuu da ozetleyen Ahmed Emin, Renan'in bu cevabinda onceki goruslcrini tadil suretiyle bilim'e karst koyma tavnmn tsJam'm ozunden gelmedigini re'yid ettigini soyler, Cunku Emin 'e gore, bilim 'e kar~l koyma tavn Islam'in ozunden gelseydi, bilimsel hareketi ne basinda ne de sonunda desteklemesi murnkun olmazdi. (sh. 89-93)

Ahmed Emin, Afgani'nin cevabi metninin sihhati konusundaki rartrsmalara girmedigi gibi, Afganl'nin cevabmda gecen sakmcah ifadeleri de nakletrnez,

II/2. Adnan Adrvar =-daha once de gectigi i.izre- Tarih BoyuncaIlim ve Din (Istanbul, 1944) adh eserinde Renan'm bilim anlayisim ele ahrken, onun mezkur konferansmdaki goruslerine de deginir ve sonra Afgant'nin, Ndrruk Kernal'in ve Araullah Bdyezidof'un reddiyelerini zikreder. Afgani'nin cevabi hakkmda bir fikir beyan etmezken, Bayezidof'un reddiyesini ehemmiyetsiz bulur, Narruk Kemal'in mudafaandmeslni.ise polemik seklinde vasfeder. (1944: II/84, 145)

II/3. Albert Hourani, ilk baskrsi 1962'de yapilan Arabic Thought in the Liberal Age 1798-1939 (Cambridge, 1984) adh eserinin Cemaleddin Afgani'ye ayirdigr bclumunde, onun Renan'la tarnsrnasrm mufassalan ele ahr, Bu eser, yagda§ Arap Dtistincesi (Istanbul, 1994) adryla Turkce'ye de cevrilrnistir,

Hourani'ye gore, Renan islam hakkmda konusurken, aslmda kafasmda Katolikligi dusunuyordu. Afgani'ye gelince, Hourani onun cevabmi 'yeterinee vazih' bulmaz ve fakar buna ragmen Afgani'riin, Islarn'm insan ruhunun butun ihriyaclanru doyurabilecek 'gercek, tam ve kamil bir din' olduguna inandignu, Islam'm bilimsel akhn kesfetrigi ilkelerle uyumlu, dolayisryla akhn gerektirdigi bir din oldugunu gostermeye cahsngnn, dolayisiyla Afgani'nin samimi bir musluman oldugundan kuskulanrnak icin ortada eiddi bir sebep bulunmadrginr soyler, Kisaca Hourani'ye gore Atgani, modern dusunceye bircok taviz vermis blabilirdi ama ogretilcrindcn hi" taviz vermernisti. (1984: 12~-123)

Muellif, Afgani'nin cevabi metninin srhhati hakkmdaki tarnsmalan bahis mevzuu etmernistir,

20 Yll sonra eser yeni bir baski daha yapngmda, Hourani bu baskrya bir onsoz yazar ve btl onsozde, Elie Kedourie ile Nikki R. Keddie'nin son yayimlardan hareketle gelistirmeye calisnklan tez hakkrnda kisrni mutalaalarda bulunur, Muellif, "Afgani'nin fikirlerini, inanclannrn samimi bir ifadesi olarak dile getirmedigi" seklinde Kedourie'nin one si.irdugii iddiayi tatmin edici bulmaz. Ona gore, Afgan! hakkmda her ne kadar bir muamma mevcutsa da Kedourie'nin bunu 'din! inancsizhk' (religious unbelief) olarak tarumlamasi dogru degildir, (1984: viii)

Hourani, Islam in European Thought (Cambridge, 1993; 1. bas. 1991) adIt eserinde de Renan'm iddialanna yer vermis ve sadeceAfgani'nin bu goruslere bir cevap yazdigim soylemekle yerinmistir, (1993: 29-30) Hourani'nin bu eseri Batt Diisuncesinde islam (Istanbul, 1994) adryla Turkcc'ye de s:evrilmi§tir.81

8LAIbert Hourani'yle yaprlrms isrifadeye ~ayan bir mulakar icin bkz.Galiagher, 1994: 19-45

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartl~malanna Bibliyografik Bir Katiu

II/4. Afgani'nin Renan'a verdigi cevabi tahlil eden alimlerden biri de Fazlur Rahrnan'dir, Kendisi bu tarnsmaya Islam (Chicago, 1979; 1. bas. 1966) adh eserinin "Intellectual Modernism" adh bolurnunde krsaca yer verir. Bu eser islam (Istanbul, 1981; 2. bas. 1992) adryla Turkce'ye de cevrilmistir,

Fazlur Rahman'a gore Ernest Renan ve Sir William Muir gibi Batihlann, islam 'a yoneltmis olduklan saldmlarm cift yonlu bir gucu vardt. Bu kirnseler, musluman memleketlerde gorulen ictimai ve iktisadi geriligin, islam Medeniyeti'nin mahiyetinden kaynaklandrgrm iddia ediyorlar, Islarn't -bir din olarak- akla (reason) ve musamahaya (tolerance) yabancr olan Bedevtce bir fenomen mesabesinde gorduklerinden mevcut geriligi onun bu durnmuyla izah etmeye kalkisryorlardt. (1979: 215)

Afgani Ban'rnn istila hareketini durdurmak gayesiyle fikri ve ahlakl seviyenin yukseltilrnesi icin Islam toplumuna genel bir cagnda bulunan ilk hakiki Musluman Modernist'tir (the first genuine Muslim Modernist). Renan'm 'Islam'in amansiz bir akil dusmaru oldugu' hakkindaki iddiasma cevap verirken, 0, birtakun delillere basvurmak suretiyle sadece Rcnan'm iddialanm reddetmekle kalmarms, aym zamanda bu Pransiza -tahkir edilen- yeryuzundeki milyonlarca musluman adma da seslenrnisti. Yazar'a gore, dini seviyede ifadesini bulan bu hiimanizrn, siyasi seviyede Afgani'nin halkcrhgmin da bir ifadesi olmakradir, (1979: 216)

Fazlur Rahman, Renan'a yazilan diger reddiyelere deginmedigi gibi, Afgani'nin cevabi rnetninin sihhati hakkmda da bir kanaat belirtmez.

II/5. Atgant ve Abduh hakkindaki goruslerini "Nouvelle Lumiere sur Afghani et Abduh" adiyla Orient dergisinde (c. VIII, sy. 30-31, sh. 83-106, Paris, 1964) Fransizca olarak yayimlayan Elie Kedourie, daha sonra bu makaleyi Mgani and 'Abduh, An Essay on Religious Unbelief and Political Activism in Modern Islam (London, 1966) adh eserine de. alnusnr, Kedourie bu eserinde, Afgani'nin cevabim detayh olarak degerlendirir ve sihharinden suphelenmek bir yana, bu cevabi Atgani'nin gercek inanclanrn (daha dogrusu 'inancsizItgIl11') anlamak bakrmmdan fevkalade onemli bir beige olarak kabul eder.

Kedourie'ye gore, Afgani'nin Renan'm konferansi hakkmda kalerne aldigt yazm111, esasen bir 'serh' (commentary) olup, 'cevap' (answer) veya 'reddiye' (refutation) seklinde adlandmlmasi yanhsnr (1966: 41). Renan'm, "DUsuncelerindeki serbestlik, asil ve mert karakteri, kendisiyle konustugum sirada ( ... ) 0 buyuk imans1ztardan birinin dirilip karsima pktlgl hissini veriyordu" seklindeki ifadesine binaen, Kedourie, Renan'in hayal gordugune irianmanm zor oldugunu dusunur ve butun mesaisini bir buyuk imansizm (a great unbeliever) gercek yuzunu ortaya crkarmaya sarfeder, Yazar, Afganl'nin CeVablJ11, Abduh 'un kendisine gonderdigi 8 Saben 1300 (14 Haziran 1883) tarihli mekruptan hareketle yorumlayan ilk arasnrrnacilardan biridir,

Kedourie muralaalarmda slim tanimaz ve en ki.i<;i.ik ayrmnlan bile Afgani'nin aleyhinde yorumlamayi rnarifet sayar. Nitekim kendisinin Afgani'nin 'iktidarsrz' (sexually impotent) olduguna dair iddiasi, bu ttirden fantezilerine bir misal olarak verilebilir. (1966: 9)

77

DIVAN 1996/2

OGcane CONoloGLU

78

DIvAN 1996/2

Kedourie'nin bu kitabma ilk ciddi elestiri, kitabm yaymundan bir yil sonra Menahem Milson'dan gelrnistir, Milson, The Muslim World'da (c. 58, sy. 4, sh. 295-307, A.B.D., 1968) yayrrnladigi "The Elusive Jamal al-Din alAfghani" adli makalesiyle, Kedourie'nin iddialanrn reddeder ve onun ahnn yapngi kaynaklan carpitngina ve ibarelere kasden menf anlamlar yukledigine dair misaller verir. Kedourie, Milson'un elestirilerine "The Elusive Jamal al-Din al-Afghani: A Comment" (The Muslim World, c. 59, sy. 3-4, sh. 315-316, 1969) adh bir makaleyle cevap vermis, sonra Milson da tekrar "The Elusive Jamal al-Din al-Afghani: A Rejoinder" (The Muslim World, c. 59, sy. 3-4, sh. 308-314, 1969) adiyla bu cevaba karst baska bir mabie daha yazrmsnr, (Krs. Kutsi-zadeh, 1975/a: 287-288)

Kedourie'nin bu kitabim degerlendiren ilk Turkce makale, Fevziye A.

Tansel'e aittir. Bu degerlendirme yazisi, Belleten dergisinin BibliyografYa kismmda (c. XXXII, sy. 125, sh. 83-92, Ankara, 1968) yayrmlanrmsnr, Tansel'e gore, Kedourie'nin Afgani ve Abduh'u Islam dinine inanmayan kimseier olarak gosterrncsi, hakikate aykm bir hukumdur; cunku basta Afgani ve Abduh olmak uzere Islam Birligi 'ni mudafaa edenlerin yayrnak istedikleri fikir 'dinsizlik' degildir. Tansel, Turkce nesriyatran hie faydalamlmarms olusunun, eserin en zayif tarafiru teskil ettigini, bu nedenle de Afgani'nin Turkiye'deki hayati ve fikri tesirleri bahsinin cok silik kaldigim soylemektedir.

Kedourie'nin iddialanrun ele ahmp tarnsildigi Arapca eserler meyarunda Ali Seles'in Cemaleddin el-Afgani (sh. 77-83, Kahire, 1987) adh kitabi zikredilebilir.

II/6. Kedourie'nin izini takip eden arasnrrnacilardan bir digeri de Nikki R. Keddie'dir.82 Keddie, Afganl ile cok erken tarihlerde ilgilenmeye baslanus, meselav'Thc Pan-Islamic Appeal: Afghani and Abdulhamid II" adh makalesini 1966'da Middle Eastern Studies'de (3, London, 1966) yayimlamisnr.

Keddie'nin Renan-Afgani rartrsmasrna yer verdigi ilk eseri, An Islamic Response to Imperialism (Berkeley, 1968; 2. bas. 1983) adryla nesredilrnistir, Bu eserde Afgani'nin Renan'a cevabiru ingilizce'ye cevirrnis olan Keddie, arasnrrnalanm genislererek dart pi sonra Sayyid Jamal ad-Din "al-Afghani" A Political Biography (Berkeley, 1972) adh kitabtru yaYlmlarmsnr. Bu kitabm yayimlanrnasmdan sonra bircok ansiklopedinin "Afgani" maddesi Nikki R. Keddi tarafindan kalerne almrmsnr: Encyclopedia Iranica, (c. I, sh. 481-486, London, 1985); Encyclopedia of Asian History, (c. 1, sh. 15-16, New York, 1988); Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World, (c. 1, sh. 23-27, New York, 1995).

Keddi 'nin Renan-Afgani rarnsmasi hakkinda yazdrgi bolnmde, buyuk 01- cude Kedouric'nin tezlerine istinad eder ve nitekim referanslan da vardrgi sonuclar da hemen hemen ayrudrr, Ancak bir farkla ki Keddie, Afgani'nin dinsiz oldugunu soylemeye calismamaktadir; zira ona gore Afgani, bir "is-

82 Keddie ile yapilnus onernli bir mulakat icin bkz. Gallagher, 1994: 129-149.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartrsmalenne Bibliyografik Bir Katkl

lami Deist"tir. (1968: 96)83

Nikki R. Keddie'nin Sayyid Jamal ad-Din "al-Afghani" A Political Biography adh eseri hakkinda iki onemli degerlendirrne yazisi crkrrusnr: Birincisi Hamid Inayet tarafindan yazilrms olup iranian Studies'de (Book Reviews, c. VII, sy. 4, sh. 246-255, U.S.A. 1973) yayimlanrmsnr. Diger degerlendirme ise ise Albert Kutsizade'ye ait olup "Eastern and Western Writers on Afghani" adryla Asian and African Studies'de nesredilmisrir, (Reviews,

c. X, sy. 2, sh. 190-198, Israel, 1975)

II/7. Renan-Afgani tarusmasi hakkmda birinci dereceden kaynaklara yer veren en onemli eserlerden biri Homa Pakdaman tarafindan yazrlmis ve Djamal-ed-din Assad Abadi dit Afghani (Paris, 1969) adryla Fransizca olarak nesredilrnistir,

Kitabm "Djarnal-ed-Din en Europe (1883-1885)" adh III. bolumunun ilk kismmda (Les ecrits de 1883) Afgani'nin Paris'e gelisine dair gazete haberleri aktanlrms, Afgani'nin Paris'teki iliskileri incelenmistir, Pakdaman, Afgani'nin yazilannda Avrupahlara ve muslumanlara hitab ederken tamamen farkh bir anlatim tarzt kullandigim, Banhlann yamnda tam bir rasyonalist ve dini engelleri asmak isteyen biri gibi gorunurken, Arapca yazilannda ise dindaslarma, Islam'in cizdigi yoldan ve onun getirdigi yeniliklerden baska bir ideali olmadrgrrn savunan kavi bir musluman gibi gorundtigunu sayler. Bu dualizmin izleri, ozellikle Renan'la olan tarnsmasmda daha belirgin olarak ortaya cikmaktadrr, Renan'm bu konferansimn cok rnurekkep akitngiru sayleyen Pakdaman, yaynnlanan elestiriler arasmda Afgani'nin tarafindan yazil-

83 Keddie, sohretine rnunasib bir iddia ortaya atrmsnr ki Banh zihnin ne denli musevves bir hale geldigini gostermek bakirmndan bu cirkin iftiraya isaret errnek isteriz: cc ... and while there is no evidens that Afghani was an active homosexual, he was possibly a latent one" (1968: 34). Albert Kutsizade , Nikki Keddie'uin bu iddiasmin hicbir ciddi dayanagi olmadigina isaretle "bereket versin ki bu laflan bir daha tekrarlamadi" del' (1975/b: 195) ve fakat Keddie, Kutsizade'nin bu sozleri sarfetrnesinden bir yrl soma bu goruslerini daha uc nokralara goturdugu bir makale kalerne ahr: "Culture Traits, Fantasy, and Reality in the Lite of Sayyid Jamal al-Din al-Afghani", iranian Studies, (c. IX, sy. 2-3, sh. 89-120, U_S.A., 1976). Keddie bu makalesinde Atgani'yi yukanda sozunu ettigimiz bicimde suelamakla kalmaz, baska iddialar da one surer; Freud'dan Amerika'daki bellibash psikiyatristlere vanncaya dcgin bircok otorirenin (!) tezlerine dayanarak At: gani' nin ne kadar hasrahgi varsa hepsini bir bir ortaya cikanr (!), en nihayet onun bir puranoyal: oldugu neticesine vanr, Binaenaleyh biz, gerek Kedourie'nin, gerekse Keddie'nin yazdiklannm, acimasrz (yahudice) bir kin ve nefretin mahsulu olduguna muhakkak nazanyla bakiyoruz. Amaclan Afgani baglanunda Panislamizm'i ve cagdas Islam Dusuncesini mahkurn errnekren ibarer olan btl iki kadm yazann -bu arada Sylvia G. Haim'i da unurmamak gerekir- bilhassa 1960'11 yillarda dillendirrneye basladiklan 'soylem', 0 done min siyasi dcngeleriyle ve tabii ki (!) lsrail'le yakm bir alakasi vardir, I~in ilginc taraf a~1 tutrnus, musluman olsun olmasm bu konuda kalerni cline alan kim varsa, bu rnustesrikalan kendilerine kilavuz addeylernislerdir. (Sylvia Haim'in, Arab Nationalism (Berkeley, 1964) adh eserinin girisinde Afgani hakkindaki -Atganl'nin Renau'a yazdig: 'cevap' da dahil- degerlendirrneleri icin bkz. Haim, 1964: 6-15)

79

DIvAN 1996/2

DOane COHDIOGLU

80

DIvAN 1996/2

nus kisa bir degerlendirrne ile bir cevab'm blliundugllnll belirtir. "el- Islam ve'l-rllm" adiyla Basir gazeresinde (3 Mayis 1883) Arapca olarak yayimlanan bu kisa cevap, Pakdaman tarafindan Pransizca'ya cevrilerek, kitaba dercedilmistir, (sh. 290-291)

Dieulafoy gibi pozitivistler Renan'i desteklerken, baska yazarlar da - Charles Mismer gibi- onlan tenkid etmis, Afgani'den gelen cevap ise, Renan 'a yazilan en ihmh ve en beklenmedik rnakalelerden biri olmustur, 11k yazismda, Afganl, Renan'm sozlerinin 'rarihi deliller ve tamkhklar' uzerine bina edildigini, muslumanlardan soz ederken de 'gayet medenice' davrandrgi- 111 sayler. Journal des Debats'da yayimlanan gecikmis cevabmda ise, ashnda Renan'in goruslermi desteklernekten baska bif§ey yapmaz. Afgani'nin dogru bulmadrgi tek sey, Renan'm saldmlanmn odagirun Islam. olmasiydi:

"Oysa butun dinler, herbiri kendi tarzinda musamahasizdr", (1969: 81-82)

Pakdaman'm aktardigina gore, Paris Emniyer Mudurlugu'nun resmi raporunda, Mgani'nin bu makalesinden bahsederlerken muslumanlarm bu makaleyi "aralanndan birinin ihaneti olarak kabul ettikleri" ve bunu "dehsetle ve tiksintiyle hanrladiklan" kaydedilmis ve rapora son olarak su bilgi eklenrnistir: Gecici bir sure icin Paris're bulunan yuksek kaderneli bir Osmanh devlet mernurunarnakaleyi okudugumda soyle haykirdr: "Bu adam bir musluman degil!" (1969: 82-83)

Pakdaman, bu aciklarnalardan sonra, Afgani'nin merninin sihhati meselesini ele ahr ve Massignon'la Hamidullah'm one si.irdi.igi.i kuskulan rarnsrr, (Bu kisrm daha once bahis mevzuu edilmisti.)

II/8. Huseyin G. Yurdaydm'm 1971'de ilk basktsi yapilmis olan tslam Tarihi Dersleri (Ankara, 1988) adh eserinin "Cemaleddin Afgani" adli (:>0- lumunde (sh. 229-231) bu mevzu ele ahnmissa da aktanlan bilgiler, hernen hernen Hourani'nin kitabmdan muktebestir.

II/9. Muhsin Mahdi'nin 1973 yilinda Ankara tlahiyat Fakiiltesi Dergisi'nde nesredilen ve fakat nereden cevrildigi zikredilmeyen "Cagirmzin islam Dusuncesinde Islam Felsefesi" adli makale (c. XIX, sh. 133-146, Ankara, 1973), 'tamamen Renan"Ajgant tarnsmasiyla ilgilidir, Renan'm tekbir ~eye,akla inandigr, Afgani'nin de hicbir akideye yer vermeyen tarzda onunla konusmak zorunda kaldigini soyleyen yazar, makalesini Afganl'nin g6rli~· lerini aciklamaya ve savunmaya hasrermistir,

Mahdi'yc gore, Atgan! iki ternel onermeyi'~avunmaktadlr: 1. Din, milleti, kulruru veya medeniyeri resis etmekle beraber aym zamanda milletin ternelini; dayal1aglll! meydana getirirve onu birarada tutan en ernniyetli bagr remin eder, 2. IlirnveyaFelsefe ile bin arasindaki cansma ve gerginlik, insa- 11m tabiannda vardir, (1973:140-141)

Yazar -bat! mtilahazalardan sonra-« bucansma ve gerginligin, eski du~Hl1LCl1il1 canlrliginm kaynagt oldugunu, eski dustinceyi.rkendini anladlgl gihi anlarnak icin, bizilll debu cansmamn 50l1l1<;larIl11 ve zorunlulugunun sebeplcrini anlamamiz gerektigini soyleyerek makalesine son verir. (1973: 146)

Ernest Rerum ve "Reddiyeler" Ba~lamlOda Islam-Bilim Tarbljmalanna Bibliyografik Blr Katkl

Cankaya, Ali (1968-69), Yeni Miilkiye Tarihi ve Miilkiyeliler 1860-1908, Ankara.

Cehardihi, M. Muderrisi (1360), Seyyid Cemaleddin ve Endiseha-yi u, Tehran.

Daiber, Hans (1994), "Science and Technology versus Islam. A controversy from Renan and Afgani to Nasr and Needham and Its Historical Background", Journal for the History of Arabic Science, c. X, sy. 1-2, sh. 119-133.

Davudoglu, Ahmed (1989), Dini Tamir Davasmda Din Tahripcileri, Istanbul; 1. bas. 1974, Istanbul.

Djait, Hichem (1985'), Europe and Islam, (Cev, Peter Heinegg), Berkeley; Fr.

I., bas. Paris, 1978.

• Hisam Cuayyit, Avrupa ve 1sl;1111, (Cev, Kemal Kahraman, vd.), Istanbul,

1995.

Duymaz, Receb (1993), "Celal Nuri neri", D.t.A., VII/242-245, Istanbul Ebu Reyye, Mahmud (1980), Cemaleddin el-Afgani, Kahire.

Eflatun (1943), Epinomis, (Cev, Adnan Cerngil), Istanbul.

Emin, Ahmed (tsz.), Zu'amau'l-Islah ti'I-'Asr'iI-Hadis, Beyrut,

Emir Ali, Seyyid (1978), The Spirit of Islam, Delhi; 1. bas. Kalkuta, 1&91

• Ruh-i Islam: Mtisliimanhgm ve islam Mefkilrelerinin Tarih-i Tekamiilii, (Cev. Orner Riza Dogrul), Istanbul, 1341.

• Ruh-u Islam: Islam Mefkuresinin Gelisme Tarihi, (Cev. Orner Riza Dog-

rul, Sad. Mustafa Tan), Istanbul, 1979. 0

Esposito, I.-Donohue, J. (1991), Deglsim Siirecinde islam, (Cev, A. Aydogan-A. Unlu), Istanbul.

Furat, A. Subhi (1993), "Ernest Renan'm Sarkiyarcrhgi", islam! Edebiyat Dergisi, sy. 21, sh. 37-40, Istanbul.

Gallagher, N. Elizabeth (1994), Approaches to the History of the Middle

East: Interviews with Leading Middle East Historians, Lebanon.

Gibb, H. A. R. (1947), Modern Trends in Islam, Chicago.

• Les Tendances Modernes de L'Islam, (Cev. Bernard Vernier), Paris, 1949 Goichon, A. M. (1942), "Jamal ad-Din al-Afghant: Refutation des Materialis-

tes", Paris; (Les Joyaux de L'Orient, Tome XI, Librairie Orientaliste ) Goldziher, Ignaz (1977), "Cernaleddin Etgani", Islam Ansiklopedisi, III/81- 85, Istanbul.

• I. Goldziher-I. Iornier, "al-Djamal al-Din al-Afghani", Encyclopedia of Islam, (New Edition), II/4l6-419, Leiden, 1965.

• I. Goldziher- J. Iornier, "al-Djamal al-Din al-Afghani", Encyclopedic de L'Islam, II/427-430, Leyde, 1977.

Goldziher, Ignaz (1982), Zahiriler, (Cev, Cihad Tunc), Ankara; 1. orj. bas. Le-

ipzig, 1884.

Gocgun, Onder (1991), Tiirk Edebiyan Arasnrmalan I, Konya. Govsa, Ibrahim A. (1946), Tiirk Meshurlari Ansiklopedisi, Istanbul. Hahn. Sylvia G. (1964), Arab Nationalism: An Anthology, Berkeley.

Halebi, Ali Asgar (1350), Zendegi ve Seferha-yi Seyyid Cemaleddin Esedabadi, Tehran.

Hamidullah, Muhammed (1958), "Ernest Renan ve Islamiyer", Isldm MecmuaSI, sy. 14, sh. 5-7, Ankara.

Hicazi, M. Fehmi (tsz.), UsUli'I-Fikri'I-'Arabiyyi'l-Had!s 'inde't-Tahtavi, Kahire.

89

DIVAN 199612

Oucane cONOIOGLU

82

DIvAN 1996/2

ki nesriyan kapsayan ucuncii bolumde ise, Nikki Keddie (1965, 1968, 1972), Elie Kedourie (1966), Albert Kursizade (1968, 1970), Homa Pakdaman (1969), Abdulhakim Tabibi (1977), Louis 'Avd (1983) ve Muhammed Ammara (1974, 1984) gibi yazarlara ait 10'u askm kitap ve makale uzerinde etrafhca degerlendirmelerde bulunmustur,

II/15. Pervez Hoodbhoy'un Ingilizcesi 1991 'de yaynnlanrms olan islam ve Bilim (istanbul, 1993; 1. bas. 1992) adh kitabr, Renan-Atgani rarnsmasma yer veren son donern cahsmalardan biridir. Yazar, Atgani'nin cevabuun sihhatine dair birtakim kuskulann mevcudiyetinden haberdar olmussa da bu iddialan ihtimal dl§1 gormektedir, Hoodbhoy, bu bolumde kullandigi 111alzemesinin onernli bir klS011111 Nikkie Keddie'nin 1968'de yayimlanan kitabmdan temin etrnis, rabianyla one surdugu gorusler, Keddienin basit bir tekran olmaktan kurtulamarmsnr. Kitabm Turkce cevirisi basansizdir.

II/16. Hamid Inayet'in Renan-Afgani tarnsmasuu degerlendirdigi eser Farsca yaz11l111§ olup Seyri der Endise-i Siyasi-yi Arab adnu tasimaktadrr, Bu eser Arap Siyasi Dustincesinin Seyri (istanbul, 1991) adryla Turkce 'ye de cevrilmisrir. Argani'nin cevabi metninin sihhatine dair kanaatlerini daha once aktarrrus oldugumuz muellif, Atgani'nin 'gizli kufur' icine di.i§tUgi.i varsaynnlaruu dogru bulmaz. Nitekim din ile bilim arasinda cansma olduguna dair gorusiinu, Atgani, Seyyid Ahmed Han 'a yazdigi reddiyede de bir bicirnde ortaya koymusrur, inayet'e gore Afgani, din ve felsefe arasmda bir cansma oldugunu vurgulanusnr, Belki bir yazann, bu <;atl§maY' dile getirirken amaci felsefe 'ye ya da din 'e saldirmak olabilir; ancak Afgani'nin al11aCI ikisi de degildir. (1991: 130)

II/I 7. Alacddin Yalcmkaya tarafindan Cemaleddin Efgani (Istanbul, 1991; 2. bas. 1995) adiyla yayimlanan ve Atgani'nin cevabuun Fransizca merni ile Turkcc cevirisini ihtiva eden bu kitaba daha once isaret cdilrnisti , Yazarin nakilleri irirnada, yorumlan itibara §ayan degildir,

II/IS. Afgani-Reuan rarnsrnasina yer veren Turkce eserlerden biri de Mumtaz'er Turkonc'yc aittir. 1985 yrlinda Cemaleddin Mgani ve Turk Diistincesine Tesirleri adiyla yuksck lisans tezini,84 1990'da da Islamcihgm Dogusu (istanbul, 1991) adiyla doktora tezini hazirlanus olan Turkone, 1993'de de "Modern 1s1;1111 dusuncesinin Baslangici Meselesi ve Cernaleddin Afgani Efsanesi" adiyla (Bilgi ve Hikmet, sy. 2, sh. 91-96, istanbul, 1993) bir de makale yaYlmlaml§ttr.85 Ancak yazar'm, bu tartismayi degerlendirdigi Cemaleddin Afgani (Ankara, 1994) adh eseri =-yayimlandrgi tarih de gozonune ahnacak olursa- ciddi bir rcdkikin mahsulu degildir; kaynakcasi da fevkaladc zayifrrr, Yazar sadece bazi Turkce ve Ingilizce kitaplardan yararlanmrs ve Elie Kedourie ile Nikki Keddie'nin eserlerine istinaden yorumlannda ozellikle bu iki kadm yazara dbi olmusrur.

84 Bu tez, Ankara Oniv. Sosyal Bilimler Enst. Hukuk Fak. Kamu Yonetimi ve Siyaset Bilimi bolumune bagh olarak hazirlannusnr. 126 sayfadir, yaynulanrnarmsnr,

85 Bu rnakaleye yazilan bir elesriri icin bkz. Kernal H. Karpat, "Turkonc'uin C. Afgani Degerlendirmcsi", Bilgi ve Hikmet, sy. 3, Istanbul, 1993.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Terbsmalanna BibliyografikBir Katkl

Afgani'nin cevabmm, Tabiatcihgi Rcd ad!". risalcsiylc karsilasnnlrnasi halinde, sathi bir degerlendirmeyle 0I111n iki ytizlu olduguna hukmetmek gcrekrigirii.dusunen Turkone, her iki merinden de pasajlar aktardrktan soma, Afgani'nin CCVabll11 soyle .yorumlar:

Kedourie rnetnin, Atgani 'nin dinsizligininbir belgesi oldugu kanaatindedir, Meric de Afgani'nin mektubunun bir teslimiyet oldugunu, lslamiyet'le Putperesrligin btl mekrupra ayrn kefeye kondugunu soyluyor, Keddi'nin yorumu dcgisiktir: Afgani'herkese seviyesine gore hitap etmek gerekrigini' soyleyen Musluman filozoflar geleneginden gli~li.i bir bicimde etkilcnmistir. Bu filozoflar gibi 0 da kitlelerin rasyonel, felsef argumanlara acik olmadigma inamyordu, ( ... ) Afgani'nin Rcnan'a verdigi cevab'i ve diger yazilanyla ccliskisini, oncelikle Afgani'nin siyasi tasavvurlarinm fikri endiselerinden once gelmesine, arkasindan, Keddie'nin dedigi gibi, farkh seviyelerde isleyen dii~i.ince ve ifade ahskanhklanna baglamak dogru olur fikrindeyiz, (1994: 75)

Yazar, Hamidullah 'rn Afganr'nin cevabt merninin sihhati hakkmdaki mu-

talaalanna ise, soyle cevap vermektedir:

BlI ihtimal kanaatimizce zayifnr. Keddie, Afgani'nin bu oIaydan sonra Fransizca'yr yeteri kadar ogrendigini ve bu konuda hicbir itiraztrun vaki olmadiguu soyluyor, (1994: 66)

Il/19. Cemil Aydin, 1995 yihnda hazirlarms.oldugu Mecrnua-i Fiinun veMecmua-r Ulum Dergilerinin Mcdeniyct vc BilimAnlayisi adh Yuksck Lisans Tezi'ndc,86 Rcnan'a yazilan i.i<; reddiyeninde degcrlcndirmcsini yapml§tlr.Aydm, bilim'in. ilcrlemesiniveya gerilemesini aciklarna modelleri olarak Internalist (Dahill) ve Externalist (Harici) yaklasimlan ele alnus, Renanh Dahili yaklasim kategorisinde degerlendirerek once goruslerini hulasa etmis, ardmdan da bazi mutalaalarda bulunrnusrur:

Renan'in yukanda ozetlemeye calrsilarrkonusmasr, XIX. yuzyihn Aryan irkchgnnn.ipozitivizm modasrrun vc lslamdunyasiyla ilgili gene! oryantalist yargilarrn birscntczi mahiyctindcdir. (1995: 125)

Afgani'nin Rcnan'a, Renari'm Atgani'ye cevaben yazdigi rnakalelerin yarusira, Namik' Kcniat ile Ataullah Bdyezidof lin .reddiyelerini de degerlendiren Cemil'InAydrn'm bu cahsmasi, -tlim noksanlanna ragmen-« bakrsacisinmseviyesi itibariyle diger Turkce degeriendirmelere misdl teskil edecek durumdadir,

II/20. Bu nlcvzuyia alakah en soneser, Muhammed Re§ad tarafmdan yaZtl1111~ olup=Oernaleddin Efgani Etrafmda Makalcler (istanbul, 1996) adryla nesredilrnistir, Bu zatm eseri, butun zaatlanna ragmen taradigi kaynaklar bakimindan emsallerinden ileridir: mevcutmalzeme mtirriktin mertebe bir araya getirilmeye ph~lhl1l§, harra kismen snuflandirilrnrs ve fakar terkib v~ te'llf edilernemistir.Resad, Latin harfleriyle Osmanhca yazrnaya heves etrnisse de -bu vadideki retebbuan ve tecrube-i tahririyyesi kat! gelmediginden.olsa gcrck- kcndisinin, maksadma vasIl olamadigianlqsilmakradrr:

86 BlI rcz, Istanbul. Universitesi. Sosyal Bilimler Enstitusu Bilim Tarihi Bolurnu'ne bagh olarak hazrrlanmrsnr. 151 sayfadir, yayimlanmarmsnr.

83

DIVAN 1996/2

DUane CONDloGLU

84

DIvAN 1996/2

... Bunlardan suret-i hakdan gorunen ba'zilan, Efgani'nin tenkldi bahsi gelince baska zaman hit,: hatlrlarma gelmeyen "ravi cerh ve ta'dil"ine dair 'usulleri hanrlayrverirler ve 'akillannca mes'e1eyi '''usul''den hall ederler, Bunlara sorulsa ki; "Darullslarm =-mesela Osmanh diyanrn-> terk yahud firar ile Darull-larb'e iltica eden zeyd'e ne lazim gelir?" "Bu surerde zeyd-i merkum, Ingilizlu Kralicesine ndmeler duzub, Dln-i mtiPin ve Hilafet-i lsldmiyye 'aleyhinde herzeguluk eylese ve hatta kuffar tebasindan oldugunu iddid iIe Ingiliz Sefdrethanesine ilrica taleb eylese ne (hIm gelir?" Lasekk, koselerine ayet, hadls ilistirilmis, alnnda Ildhiyat, Diyanet ve sair "resmi" muhurleri havi hatta Alem-i Islam'ln dort bir tarafindan emsali mucrehid musvettesi Ergdnici guruhunjasdiki ile oyle 'ilmi (!) bir fetva tertib ederler ki "suali sorduk diye !man rm tazelesek" diyenler olur. (1966: 288-299)

Kitap bir ifade-i meram, bir mukaddime, bes makale, bir hatime, tit,: zeyl, bir kitabiyyat, alnyuzalti hi§iye ve iit,:yiizklrklit,: sayfadan meydana gelmekte, Mgani'nin Ernest Renan'a cevabiyla alakah olan ve onbir fasilda yazilrrus besinci makaleye dusen hasiye adedi 103'i.i bulmaktadrr (1996: 231-271). Eserin son tarafinda yer alan 2. Zeyl'de Albert Kutsizade'nin Afgani hakkinda Bibliyografya'si Turkce'ye aktanlrms, bazi aciklamalarla birlikte bu bibliyografya'ya ilaveler yapilnusnr. Yazar, EIie Kedourie'nin Nikki R. Keddie'yi tenkid eden mi.ihim bir makalesini ekler kisrrunda dercettigini soyledigi halde bu makale bulunamarmsnr, Aym sekilde 606 ha§iye arasmda degisik vesilelerle birbirine anflar yaprlmis ve metin icerisinde veya Kitabiyat kismmda bircok ha§iye referans gosterilmis ise de tashih hatalanrun ve karsihksiz cikan anflann yekunu onemli bir miktara balig olmaktadir, Referans gosterilen kaynaklar, kendilerinden ancak ahnn yapilacak kadar tedkik edildiginden, hatta bazilannm tedkik edildiginde §iiphe bulundugundan dolayi, hatah iktibaslar yapilrrns ve bll hatalar uzerine de muhirn hukumler bina edilmistir,

Yazar okudugu eserlerdeki rnaluman degerlendirmekte fevkalade basansizdrr, Kaynak gosrerdigi eserlerdeki bircok krymerli malumat dikkatini cekmezken, kitabnu alakah-alakasrz iktibaslarla doldurrnustur, Kendisi Kedourie ve Keddie'nin iddialanm ta'mik etmeye ugrasrms ve fakat son tahlilde bu iki kadm yazarm iddialanrn kendi uslubuna aktarmaktan ore birsey yap; marmsnr, Ciinku 0 da npki Mumtez'er Turkone gibi Afgani'nin bir 'efsane' olduguna ve bu efsane 'yi sona erdirdigine inananlardandir:

Imdi ... Madern Seyhleri Etgani'dir ve Masonlugu,~ajanhgl, rnezhebsizligi, kavmiyyerciligi ile bu makalemizde ve derin tcdkik mahsulu eserlerde [!], ne oldugu rneydana ciknus, pek gizli bir tarafi kalmarmsdir, Etgan! Efsanesi arnk bitmeli ve bu efsdne ile rabirah efkardan ve harekatdan geriye ne kalacagi tekrar muhasebe edilmelidir. (1996: 277)

Muhammed Resdd, "Efgani Efssnesini" bitirdikten soma, kitabim da su sozlerle "bitirir":

Rasul-i Kibriya hazretleri, Ka'beyi putlardan ternizlerken ~,'saslyla i~aret buyuruyor ve mealen "Hak geldi Banl zail oldu" ayet-i kerimesi'ni kira-

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglamlnda Islam-Bilim Tartl""alanna Bibliyografik Bir KatkI

at eyliyordu. Biz dahi Sunnet-i Rasul'e itribaen kalemimizle EfgarU putuna vuruyor ve "cde'l-haqqu ve zeheqa'l-batIl,,87 diyoruz. (1996: 278)

Resad'in bu eseri -yaYlmlandlktan kisa bir si.ire sonra- Yasar Kaplan rarafindan "Akit" gazetesinde 29 ~ubat-l Mart 1996 tarihli iki yazida dolJrudan tenkid konusu yapilrms ve kitabin mi.iellifinin aS11 adirun Malatyalt Muhammed RCflM olmadigr, asil yazarm kendisini gizledigi iddia edilmistir, Yasar Kaplan, "Afgan! Bahanesiyle Fitne Cikarmak" adh makalesinde, kitap hakkinda su degerlendirrneyi yapmaktadir:

Kitabm sayfalanm kansnrdikca anhyoruz ki, bu i~ tek kisinin isi degil, bir heyet isi, Karanhk guclerin isbirligiyle hazirlanmts, karanhk bir kitab. Kitabda degisik dillerde yayimlannus kaynaklardan da aktarmalar var. Boyle bir kitabm yayimlanrnasrru isteyen Teskilat, kendi emrindeki elernanlanna hazrrlarngi dokumanlan birilerine teslim etmis, 0 da kendisine teslim edilen malzemelerden kendi duzen ve uslubuna gore bir kitab peydahlarms. Bu paravan isim kim olabilir? (Kaplan, 29 Subat 1996: 2)

Yasar Kaplan, kitaptaki uslub ve dnsuncelerin Mehmed Sevket Eygi'nin uslub ve dusuncelerinin aymst oldugunu soyluyorsa da bu yargr, kanaatirnizce dogru degildir; zira hem bu iki isim ayn sahislara aittir, hem de uslublan birbirlerine benzemernektedir, Kitabin yazrmmda farkh kimselerin (bir beyetin ?) dahli olup olmadigrm bilemiyoruz; ancak ~u kadanm soyleyelim ki bu kitabm malzemesi, Saym Kaplan'm tahminini hakh cikaracak kadar zengin olmadigi gibi fevkalade acemicedir de.88

Yasar Kaplan'm bu tenkidlerine, ayru gazetenin 14 Eyli.il1996/Cumartesi tarihli nushasmda Muhammed Resad tarafindan "Cemaleddin Efgani ve

"Bir Yazi Uzerine" adryla cevap verilrnis ve bu cevapta yazar, "Kitabm rnuharriri bellidir, Uzerinde yazdigi gibidir, Bu isim ve nisbet bana aittir" demek suretiyle, isminin miistear olmayip gercek bir sahsa ait oldugunu ifade etmektedir. (~t, sh. 12)

§ Sonne

Ernest Renan'm 1883'de Sorbonne'da islam ve Bilim'e dair vermis oldugu konferans ve bu konferans etrafinda olusan apolejetik literanlr, burada mumkun oldugunca tantnlmaya cahsildr. Renan '111 seslendirmis oldugu iddialarm islam dunyasinda yol acugi tepkiler, his: kuskusuz bu makalede zikredilenlerden cok daha fazladir, Ancak ramamiyle ihata etmenin oldukca gus:

87 Kitapta ayet, Arapca hurufirla verilrnistir, Ancak dikkatsizlik eseri olsa gerek, kelime "Haqq" yerine "Halq" seklinde dizilmis ve rabianyla mana da tarnamen degismistir,

88 Saym Kaplau'm "Pakistan, Arabisran ve Iran'h Yazarlan Okumak SlI" mu?" (Akit, 1 Mart 1996) adh diger makalesinde, "Afgani hakkmda saglzkll ve obektifbilgi sahibi olrnak isteyen okuyuculanna" tavsiye ertigi kaynaklann dogru bir secirn oldugundan kusku duymakrayiz; zira bu UI; kaynaktan ilki Afgani'nin zaaflarma, ucuncusu ise faziletlerine hie deginmemis, bilhassa bu sonuncusu, eserini -tipkI Muhammed Resdd gibi- Afgani Efsanesini bitirmek icin telif etmistir, (Yazar, 2-3 Mart 1996 tarihlerinde "Akit" gazetesinde pesisira iki mabie daha kaleme alrmssa da bu rnakaleler dogrudan kitapla ilgili degildir.)

85

DIVAN 1996/2

Oiicane CONOIOGlU

86

DIvAN 1996/2

oldugu bu literaturun tesbit, tedvin ve tasnifine bir baslangic olmasi arnaciyla bu makalenin cercevesi simrh tutuldu ve sadece Renan'm adi zikredilrnek suretiyle kaleme alinan yazilara yer verildi .. 89

Makalenin yaznm sirasmda, butun kaynaklara ulasabilmemiz rnumkun 01- madigmdan, goremedigimiz eserler pek tabiidir ki bu sahada yapilnus diger arasnrmalardan hareketle ele ahndi ve yine elden geldigince baska kaynaklarla revsik edilmeye calrsildi. TUm dikkatimize ragmen gozden kacmis kitap, risale ve makalelerin bulunmasi tabiidir ve zaten bu konuda yapilacak baska cahsrnalarla bu eksiklerin zamanla giderilecegi timid edilmekredir, Konuyla ilgilenen zevatin yapacaklan tenkidlerin, bu sahadaki bilgilerin genislemesi ve dolayisryla bizim de noksanlannuzm ve hatalanrruzm duzeltilmesi hususunda onemli bir katki saglayacagmda kusku yoktur.

En nihayet, makalenin hacmiyle alakah bir hususa aciklik getirmemiz laZII11 gelirse; mesguliyetimizin coklugundan, vaktimizin de azligindan dolayi, bu makaleyi bu kadar uzun yazmak zorunda kaldrk. Sayer mesguliyetirniz az, vaktimiz de cok olsaydi, hie suphe yok ki 0 zaman bu makaleyi daha lusa yazabilirdik, Ne guzel dernis ~air!

Tiiketti sanma bezdra« hikdyet-i arkt,

o sevdadan dahi soylenmcdikneler ltald).

89 Burada tarutilan metinlerin tamamma ulasmarnn gi.i~li.igi.i ve Islam-Bilim tarnsmalarmm XIX. yuzyildan XX. yuzyila uzanan surec icerisinde gecirdigi merhaleleri bir butunluk icerisinde izlemenin yaran gozonune ahnarak, mevcut reddiyelerin tamarm =-yabano dillerdc olanlan Turkce'ye tercurne edilmek, Osmanlica olanlan ise sadelesririlmeksizin Latin harflerine aktanlmak suretiylc- rarafirmzdan yayima hazrrlanrms ve rcddiyelerin yanrsira, bu rcddiyelerle birliktc anlamh bir cerceve olusturacak bazi makaleler de bu projeye dahil edilmisrir. Nitekim reddiyclerin muhrevalanyla ilgili degerlendirmelerimizi de Allah izin verirse, bu eserimizde yaYlmlayac~glz.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Tarnsrnelerme Bibliyografik Bir Katkl

KAYNAK<;::A

Abduh, Muhammed (tsz.), el-Islam ve'n-Nasraniyye me'a'l-Ilm ve'l-Medeniyye, Dersaadet .

• "Bugunku Muslumanlar yahud Muslurnanliga, Muslurnanlarla lhricac" (Cev, Mehmed Akif), Sm1t-1 Miistakim, I/25, sh. 393-397, Kanun-i Sanij1324.

Abdulhamid, Muhsin (1985), Cemaleddin el-Afgani: el-Muslih el-Muftera A1eyh, Beyrut.

• Cemaleddin Mgani: Hayati ve Etrafmdaki $iipheler, (Cev. Ibrahim Sarrms), Ankara, 1991.

Abdunncbi, Mustafa Yakub (1994), "et-Ta'qibu ala Muhadarati Rinan",

'Memu'l-Kiitiib, c. 15, sh. 47-57, Riyad.

Abdurrazik, Mustafa (tsz.), Temhid Ii-Tarih'Il-Felsefeti'l-Isldmiyye, 3. bas. Adams, Charles C. (1968), Islam and Modernism in Egypt, New York; 1. bas. 1933. Adivar, Adnan (1944), Tarih Boyunca Ilim ve Din, .tanbul; Sad. bas. 1987. Adivar, Adnan (1982), Osmanh Tiirklerinde tlim, Istanbul; 1. orj. bas. Paris, 1939. Afganl, Cemaleddin (1942), "Reponse de Jamal ad-Din al-Afghani a Renan",

Refutation des Materialistes icerisiude; Paris.

• "Answer of Jamal ad-Din to Renan", (Cev, Nikki R. Keddie), An Islamic

Response to Imperialism icerisinde; Berkeley, 1968.

Afganl, Cemaleddin (1955), er-Reddu ala'd-Dehriyyin, (Cev, M. Abduh), Kahire.

• Neyciriyye ya Naturalism, Kum, tsz.

• Neyciriyye ya Maddigerl, Kum, tsz.

• Risale fi er-Reddi ald'l-Maddiyytn, (Cev. Samh Mehmed Mi.inir Efendi), rsz,

• Tabiatcihgr Red, (Cev Aziz Akpmarlr), Istanbul, 1942.

• Refutation des Materialistes, (Cev, A.-M. Goichon), Paris, 1942.

• "The Truth about the Neicheri Sect and an Explanation of the Neicheris", (Cev. Nikki R. Keddie-Hamid Algar), An Islamic Response to Imperialism icerisinde; Berkeley, 1968.

Afgani, Cemaleddin (1980), el-Urvetu'l-Vusqa, Beyrut; 1. bas. 1970. • Urvetu'l-Vuska, (Cev, Ibrahim Aydin), Istanbul, 1987.

Afgani, Cemaleddin (1994), "Sark Ulkelerinde Ingiliz Siyaseti", Haksoz, sy.

35-36, sh. 51, Istanbul.

Ahsan, Abdullah (1995), "Seyyid Emir Ali", D.t.A., XI/123-124, Istanbul. Akit~ Mehmed (1991), Safahat, (Haz. Ertugrul Duzdag), Istanbul.

Akun, Orner F. (1972), NanukKemal'In Mekrublarr, Istanbul.

Altug, Taylan (1989), Modern Felsefede Metafizigin Elenmesi ve Yol As;tlgl Bilgikuramsal Sorunlar, Izmir.

Ammara, Muhammed (1979), el-A'malu'l-Kamile li-Abduh, Beyrut; 1. bas.

1972-1974.

Arrnagan, Mustafa (1990), islam Bilimi Tartrsmalarr, Istanbul.

Arslan, Sekib (1937), es-Seyyid Resid Riza cv tha Erba'Ine Sene, Dimesk. Arslan, Sekib (1973), "es-Seyyid Cernaleddin el-Afgani: Hakim'us-Sarq",

(Stoddard, Hadlru'l-'Mem'il-ls!am icerisinde), I/289-303, Beyrut.

ASlm, Hasan (1883), Islahu Bilddi'f-Islam-e-Reddu el-Mosyo Mismir, Lit. bas., Kahire

ASlm, Hasan (1883), Dinu'l-Islam ve'l-Hlm: Hutberu'l-Mosyo Renan, Lit. bas., Kahire.

Aydin, Cemil (1995), Mecmua-i Fiinun ve Mecmua-I Ulum Dergilerinin

87

DIVAN 1996/2

DOcane CONDIOGLU

88

DIvAN 199612

Medeniyet ve Bilim AnIayt~l, lst. Un. 50S. Bil. Ens. Bilim Tarihi BOI. (Yayimlanmarms Yuksek Lisans Tezi.)

Aydin, Mehmed (1987), "Him-Islam Munasebeti", Bilgi, Bilim ve Islam, sh.

65-84, Istanbul.

Bammate, Haidar (1946), Visages de l'Islam, Lausanne.

• Islamm Manevi ve Kiiltiirel Degerleri, (Cev, Bahadir Dulger), Ankara, 1963.

• tslamm Cehresi, (Cev, Osman F. Giritli), Istanbul, 1975.

Bammate , Haidar (1962), Apport des Musulrnans a la Civilisation, Geneve; ( el-Merkezu'l-Islamtj,"

• Muslim Contribution to Civilization, Geneva, 1962, (el-Merkez'ul-Islami); 2. bas. Lahore, 1981.

• Der Beitrag des Islams zum Kulturgut der Menscheit, Genf, 1962; (elMerkez' ul- lslamt).

• Devru'l-Muslimtn fi Binai'l-Medeniyyet'Il-Garbiyye, Cenif, 1962; (elMerkezu '1- Islami).

• Garp Medeniyetinin Kurulusunda Miisliimanlartn Rolii, (Cev, Avni IlhanA.M. Omen), Istanbul, 1966.

o Barzun, J.-Graff, Henry F. (1996), Modern Arasnrmaci, (Cev, Fates Dilber), c Ankara.

Bayczidof Ataullah (1311),.Redd-i Renan/tsli'miyet ve Fiinu.n, (Cev, Olga de Lebedeva-Ahrned Cevdet), Istanbul; 1. bas. 1308.

• islam ve Medeniyet: Renan'a Reddiye, (Sad. Ibrahim Ural), sh, 3-40, Ankara,1933.

• Sltar-l Milstakim, Vl/142, sh. 191,12 Mayis 1327. (Bayezidof'un vefat ha-

beri ve krsa bit' terceme-i hali.) ,

Bayezidof, Araullah (1308), Islamiyer'In Maarif'e Taalluku ve Nazar-r Muirizin'de Tebyini, (Cev, Olga de Lebedeva-Ahrned Cevdet), Dersaadet.

• islam ve Medeniyet: Islam'm Maarifle Ilgisi, (Sad. Ibrahim Ural), sh, 43- 126, Ankara, 1933.

Bedevi, Zeki (1976), The Reformers of Egypt: A Critique of Al-Mghani, 'Abduh and Ridha, (basim yeri yak).

Bekiroglu, Nazan (1993), "Unutulrnus Bir Mustesrik: Olga do Lebedevay'Madam Gulnar", Dergah, c. 4, sy. 46, sh. 8-10, Istanbul.

Berkes, Niyazi (1978), Tiirkiye'de Cagdaslasma, Istanbul; 1. orj. bas. 1964. Bilgegil, M. Kaya (1977), "Ccmaleddin Afgant ve Turkiyc", Kubbealn Akade-

mi Mecmuasr, Vl/3-4, sh. 54-67-53-66, Istanbul.

Boutroux, Emile (1988), yagda~ Felsefede Ilim ve Din, Istanbul. Can, Mustafa (1988), Nanuk Kemal Bibliyografyasi, Ankara.

Cernali, Sifatullah (1349), Isnad ve Medarik der-bdre-i Seyyid Cernaleddin Esedabadi, Kum.

Cernalzade, Muhammed A. (1978), "Tercume-i Maqale: Ernest Ronan ve Pasuh-i Seyyid Cernaleddin be-e", (Halebi, 1350'nin sonunda), Tehran.

Ceram, C. W. (1986), Tarmlar, Mezarlar ve Bilginler: Arkeolojinin Rornam, (Cev, Hayrullah Ors), Istanbul; Lorj. bas. 1949.

Cleveland, Wulliam 1. (1991), Bati'ya Kar$t islam: Sekip Arslan'in MiicadeIesi, (Cev, Selahattin Ayaz) lsranbul.

Comre, Auguste (1986), Pozitivizm Ilmihali, Istanbul.

Cresson, Andre (1949), Ernest Ren~n: Sa Vie, Son <Euvre, 1949, Paris.

Ernest Rerum ve "Reddiyeler" Ba~lamlOda Islam-Bilim Tarbljmalanna Bibliyografik Blr Katkl

Cankaya, Ali (1968-69), Yeni Miilkiye Tarihi ve Miilkiyeliler 1860-1908, Ankara.

Cehardihi, M. Muderrisi (1360), Seyyid Cemaleddin ve Endiseha-yi u, Tehran.

Daiber, Hans (1994), "Science and Technology versus Islam. A controversy from Renan and Afgani to Nasr and Needham and Its Historical Background", Journal for the History of Arabic Science, c. X, sy. 1-2, sh. 119-133.

Davudoglu, Ahmed (1989), Dini Tamir Davasmda Din Tahripcileri, Istanbul; 1. bas. 1974, Istanbul.

Djait, Hichem (1985'), Europe and Islam, (Cev, Peter Heinegg), Berkeley; Fr.

I., bas. Paris, 1978.

• Hisam Cuayyit, Avrupa ve 1sl;1111, (Cev, Kemal Kahraman, vd.), Istanbul,

1995.

Duymaz, Receb (1993), "Celal Nuri neri", D.t.A., VII/242-245, Istanbul Ebu Reyye, Mahmud (1980), Cemaleddin el-Afgani, Kahire.

Eflatun (1943), Epinomis, (Cev, Adnan Cerngil), Istanbul.

Emin, Ahmed (tsz.), Zu'amau'l-Islah ti'I-'Asr'iI-Hadis, Beyrut,

Emir Ali, Seyyid (1978), The Spirit of Islam, Delhi; 1. bas. Kalkuta, 1&91

• Ruh-i Islam: Mtisliimanhgm ve islam Mefkilrelerinin Tarih-i Tekamiilii, (Cev. Orner Riza Dogrul), Istanbul, 1341.

• Ruh-u Islam: Islam Mefkuresinin Gelisme Tarihi, (Cev. Orner Riza Dog-

rul, Sad. Mustafa Tan), Istanbul, 1979. 0

Esposito, I.-Donohue, J. (1991), Deglsim Siirecinde islam, (Cev, A. Aydogan-A. Unlu), Istanbul.

Furat, A. Subhi (1993), "Ernest Renan'm Sarkiyarcrhgi", islam! Edebiyat Dergisi, sy. 21, sh. 37-40, Istanbul.

Gallagher, N. Elizabeth (1994), Approaches to the History of the Middle

East: Interviews with Leading Middle East Historians, Lebanon.

Gibb, H. A. R. (1947), Modern Trends in Islam, Chicago.

• Les Tendances Modernes de L'Islam, (Cev. Bernard Vernier), Paris, 1949 Goichon, A. M. (1942), "Jamal ad-Din al-Afghant: Refutation des Materialis-

tes", Paris; (Les Joyaux de L'Orient, Tome XI, Librairie Orientaliste ) Goldziher, Ignaz (1977), "Cernaleddin Etgani", Islam Ansiklopedisi, III/81- 85, Istanbul.

• I. Goldziher-I. Iornier, "al-Djamal al-Din al-Afghani", Encyclopedia of Islam, (New Edition), II/4l6-419, Leiden, 1965.

• I. Goldziher- J. Iornier, "al-Djamal al-Din al-Afghani", Encyclopedic de L'Islam, II/427-430, Leyde, 1977.

Goldziher, Ignaz (1982), Zahiriler, (Cev, Cihad Tunc), Ankara; 1. orj. bas. Le-

ipzig, 1884.

Gocgun, Onder (1991), Tiirk Edebiyan Arasnrmalan I, Konya. Govsa, Ibrahim A. (1946), Tiirk Meshurlari Ansiklopedisi, Istanbul. Hahn. Sylvia G. (1964), Arab Nationalism: An Anthology, Berkeley.

Halebi, Ali Asgar (1350), Zendegi ve Seferha-yi Seyyid Cemaleddin Esedabadi, Tehran.

Hamidullah, Muhammed (1958), "Ernest Renan ve Islamiyer", Isldm MecmuaSI, sy. 14, sh. 5-7, Ankara.

Hicazi, M. Fehmi (tsz.), UsUli'I-Fikri'I-'Arabiyyi'l-Had!s 'inde't-Tahtavi, Kahire.

89

DIVAN 199612

Diicene CONOIOGLU

90

DIvAN 1996/2

Hilmiv S. F. Ahmed (1326-27), Tarih-i islam, Kostantiniyye.

• islam Tarihi, (Haz. ve Not. Ziya Nur), Istanbul, 1982; 1. bas. 1974. Hoodbhoy, Pervez (1993), Islam ve Bilim, Istanbul; 1. bas. 1992.

Hourani, Albert (1984), Arabic Thought in the Liberal Age 1798-1939,

Cambridge; 1. bas. 1962.

• <;agda~ Arap Diisuncesi, (Cev, L. Boyaci- H. Yilmaz), Istanbul, 1994. Hourani, Albert (1993), Islam in European Thought, Cambridge; 1. bas. 1991. • Bat! Dusuncesinde islam, (Ccv, Celal A. Kanat), Istanbul, 1994.

Hulusi, Serif (1942), "Narmk Kemal'in Eserlcri", Namik Kemal Hakkmda, sh. 303-421, Istanbul.

Huseyin, Muhammed M. (1986), Modernizmin islam Dunyasma Girisi,

(Cev, Sezai Ozel), Istanbul.

Ibnu'l-Emin, M. K. (1942), Son Asir Tiirk Sairleri, Istanbul. Ibn'ul-Emin, M. K. (1982), Son Sadr-I A'zamlar, Istanbul. Ibn'ur-Resad, A. Ferruh (1306), Teshir-i Ebatrl, Istanbul.

Inayer, Hamid (1973), "Sayyid Jamal ad-DIn 'Al-Afghani', A Political Biography", iranian Studies, Book Reviews, c. VII, sy. 4, sh. 246-255, U.S.A. lnayer, Hamid (1991), Arap Siyasi Dtisiincesinin Seyri, (Cev. Hicabi Kirlangic), Istanbul.

Iskir, Servet (1943), Tiirkiyede Matbuat Idareleri ve Politikalarr, Ankara. Kaplan, Yasar (1996), "Afgani Bahanesiyle Fitne Crkarrnak", Akit Gazetesi, 29 Subat 1996/Per~embe, Istanbul.

Kaplan, Yasar (1996), "Pakistan, Arabistan ve Irau'h Yazarlan Okumak Sue

I11U?", Akit Gazetesi, 1 Mart 1996/Cllma, Istanbul.

Kararnan, Hayreddin (1994), "Cernaleddin Efgani", D.t.A., X/456-466, Istanbul. Karaman, Hayreddin (1996), Gercek Islam'da Birlik, Istanbul.

Karpar, Kemal H. (1993), "Turkone'nin C. Afganl Degerlendirmesi", Bilgi ve Hikmet, sy. 3, Istanbul.

Keddie, Nikki R. (1966), "The Pan-Islamic Appeal: Afghani and Abdulharnid II", Middle Eastern Studies, 3, London.

Keddie, Nikki R. (1968), An Islamic Response to Imperialism, Berkeley; 2. bas. Berkeley 1983.

Keddie, Nikki R. (1972), Sayyid Jamal ad-Din "al-Afghani" A Political Biography, Berkeley.

Keddie, Nikki R. (1976), "Culture Traits, Fantasy, and Reality in the Life of Sayyid Jamal al-Din al-Afghdni'', iranian Studies, c. IX, sy. 2-3, sh. 89-120, U.S.A.

Keddie; Nikki R. (1985)," Iamdl-al-Din Atgani", Encyclopedia Iranica, c. I, sh. 481-486, London.

Keddie, Nikki R. (1988), "Jamal al-Din al- Afgani", "Encyclopedia of Asian History", c. I, sh. 15·16, New York.

Keddie, Nikki R. (1995), "Iamal-al- Din Afgani", The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World, (ed. John L. Esposito), c. 1, sh. 23-27, New

• York.

Kedourie, Elie (1964), "Nouvelle Lurniere sur Afghani et Abduh", Orient, sy. 30-31, sh. 83-106, Paris.

Kedourie, Elie (1966), Afgani and 'Abduh, All Essay on Religious Unbelief and Political Activism in Modern Islam, London.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglarnmda Islam-Bilim Tartrsmelanna BibJiyografik Bir Katkl

Kedourie, Elk (1972), "Afgani in Paris: A Note", "Middle Eastern Studies, 8, sh. 103-105, London.

Kemal, Namtk (1326), Ronan Mtidafaanamesi, Kulliyat-r Kemal, Birinci Ter-

rib, Istanbul.

• Renan Mudafaanamesi, (Yay. M. Fuad Koprulu), Ankara, 1962.

• Renan Mtidafaanamesi, (Haz. Abdurrahman Kucuk), Istanbul, 1988. Khan, Ziaullah (1989), "Sayyid Jamal al-Din Afghani's Reflections on Western

Imperialism - An Analysis", Pakistan Journal of History and Culture, c. 10, sy. 2, sh. 55-79, Islamabad.

KIIH;, Hulusi, (1995), "Emir Sckib Arslan", D.t.A., XI/151-153, Istanbul. Kihcarslan, Selahatrin (1974), "Cemaleddin Efgani Dosyasi" Uzerinc, "Hareket Dergisi", sy. 108, sh. 19-26, Istanbul; "Ikribas Dergisi", Yll, 7, sy. 126, sh. 21-23, Haziran 1987.

Kocu, Resad E. (1959) istanbul Ansiklopedisi, Istanbul.

Kurat, Yulug T. (1968), Henry Layard'm istanbul Elfiligi 1877-1880, Ankara Kutsi-zadeh, A. Albert (1965), "Jamal al- Din al-Atghani: A Select List of Artic-

les", Middle Eastern Studies, 2, sh, 66-72, London.

Kutsi-zadeh, A. Albert (1970), Sayyid Jamal al-Din al-Afghani: An Annotated Bibliography, Leiden, E. J. Brill.

Kursi-zadeh, A. Albert (1975/a), "Sayyid Jamal al-Din al-Atghdnl: A Supplementary Bibliography", The Muslim World, c. 65, sy. 4, sh. 279-291, A.B.D.

Kutsi-zadeh, A. Albert (1975/b), "Eastern and Western Writers on Afghani", Asian and African Studies, Reviews, c. X, sy. 2, sh. 190-198, Israel.

Lapidus, Ira M. (1996), Modernizme Gecis Surecinde Islam Dtinyasi, (Cev, Safa Ustun ) Istanbul.

Layard, Austen H. (1875), Discoveries Among The Ruins of Nineveh and Babylon with Travels in Armenia, Kurdistan and The Desert, New York; 1. bas. 1853, London.

Le Bon, Gustave (1913), Ruhu'l-Akvarn, (Cev, Abdullah Cevdet), Istanbul; 1. bas. Kahire, 1908.

Le Bon, Gustave (1924), Diin ve Yann, (Cev. Abdullah Ccvdet), Istanbul; 1. bas. 1921.

Le Bon, Gustave (1982), La Civilisation des Arabes, Paris; 1. bas. Paris, 1884 Mahdi, Muhsin (1973), "Cagmnzm Islam Dusuncesinde Islam Felsefesi", (Cev, Huseyin Aray), Ilahiyat Fak. Dergisi, c. XIX, sh. 133-146, Ankara.

Mahzumi, Muhammed (1931), Hatrratu Cemaleddin el-Afgani el-Htiseyni, Beyrut,

Mar'asli, H. Abdulvehhab (1983), et- Tecdid fi Pikrl'l-Isldmiyyi'l-Mu'dsir:

Cemaleddin Afgani, Iskenderiyye.

Mardin, $erif(1994), Jon Turklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908, Istanbul; 1. bas. Ankara, 1964.

Massignon, Louis (l910), "De Jamal Oud Din au Zahawi", Revue du Monde Musulman, XII/12, sh. 561-570, Paris.

Massignon, Louis (1927), "La 'Letrre du Cad! de Mossoul a Layard' Critique par Nameq Kemal d'une Source Circe par Renan", Revue des Etudes Islamiques, II/297 -301, Paris, 1927.

Matthee, Rudi (1989), "Jamal al-Din al-Atghani and The Egyptian National Debate", I. J. Journal of Middle East Studies, 21, sh .. 151-169, U.S.A.

91

DIVAN 199612

Oucane CONOIOGLU

92

DIvAN 1996/2

Mcric, Cernil (1974), Urnrandan Uygarliga, Istanbul. Meric, Cemil (1984), Isik Dogudan Gelir, Istanbul. Meric, Cernil (1986), Kiiltiirden Irfana, Istanbul.

Milson, Menahem (1968), "The Elusive Jamal al-Din al-Afghani", The Mus-

lim World, c. 58, sy. 4, sh. 295-307, A.B.D.

Misrner, Charles (1870), Soirees de Constantinople, Paris.

Misrner, Charles (1892), Souvenirs du Monde Musulrnan, Paris, (3. bas.)

• Hamat-l AIem-i Islam, (Cev, Mehmed Rauf), Bursa, 1327.

• Islam Dtinyasmdan Hatiralar, (Cev, Mchrned Rauf; Sad. 1), Istanbul, 1975. Nuri, Celal (1918), "Islamiyet Mani-i Terakki midir", Edebiyat-r Umumiye

Mecmuasi, IV/88, sh. 1037-1041; V/89, sh. 1053-1056; V/90, sh. 1069-1072; V/91, sh. 1085-1088, Istanbul.

Ozege, Seyfertin (1971), Eski Harflerle Basrlmis Turkce Eserler Katalogu, Istanbul.

Ozege, Scyfettin (1978), Bagis Kitaplari Katalogu, (Haz. A. Bayrarn-S, (:6-

gcnli), Erzurum.

Ozsoy, Omer (1994), Siinnetullah, Ankara.

PapCl, Mehmet (1991), Isldrni Bilimde Metodoloji Sorunu, Ankara. Pakdaman, Homa (1969), Djamal-ed-din Assad Abadi dit Afghani, Paris. Peyrc, Henri (1969), Renan, Paris.

Poole, Stanley L. (1988), Lord Stratford Canning'in Tiirkiye Antiart, (Cev.

Can Yucel ), Istanbul; 1. bas. Ankara, 1959.

er-Rafii, Abdurrahman (1982), Asru Ismail I-II, Kahire; 1. bas. 1932. er-Rafii, Abdurrahman (1989), Asru Muhammed Ali, Kahire; 1. bas. 1930. Rahman, Fazlur (1979), Islam, Chicago; 1. bas. 1966.

• Islam, (Cev. M. Aydm-MrDag), Istanbul, 1981; 2. bas. 1992.

Rasulzadc, M. Emin (1327), "Iran Tarihce-i Inkilab: I-II", Sebilu'r-Resad, IX/215-216, sh. 129-131,151-153.

Reichenbach, Hans (1993), BilimseI Felsefenin Dogusu, Istanbul.

Renan, Ernest (tsz.), Ernest Renan (1823-1892 M.), Islamiyet ve Ulum'a Dair Konferansin Tercumesi, Taksim Ararurk Kitaphgi, i) no: 297.04,10 yk., ii) no: 1491, 13 yk., Istanbul.

Rcnan, Ernest (1330), Hayat-i Yesu', (Cev. M. Nahid ), Istanbul.

• Isa'run Hayan, (Cev, Ziya Ishan ), 1. bas. Ankara, 1945; 2. bas. Istanbul, 1992.

Rcnan, Ernest (1946), Nutuklar ve Konferanslar, (Cev. Ziya Ishan), Ankara; 2. bas. Ankara, 1956.

Renan, Ernest (1951-1954), Bilimin Gelecegi, (Cev. Ziya Ishan), 2 cilt, Istanbul. Renan, Ernest (1956), Cocukluk ve Genclik Hatrralari, (Cev Ruhi Dervisog-

lu), Istanbul.

Renan, Ernest (1964), Havariler, (Cev. Ziya Ishan ), Ankara, 2. bas.

Renan, Ernest (1985), Averroes et I'Averroisme, (Nes. Fuad Sezgin), Frankfurt. Resch, Richard J. (1987), "Ernest Renan", Encyclopedia of Religion, c. 12,

sh. 334-335, New York.

Resad, Muhammed (1996), Cemaleddin Efgani Etrafinda MakaleJer, Istanbul.

• "Cernaleddin Efgani ve Bir Yazi Uzerine", Akit Gazetesi, 14 Eylul 1996/Cumartesi, sh. 12, Istanbul.

Ernest Renan ve "Reddiyeler" Baglammda Islam-Bilim Tartrsmalanne Bibliyografik Bir Katkl

Riza, Ahmed (1982), Batmm Dogu Politikasunn Ahlaken Iflasr, (Cev, Ziyad Ebuzziya), Istanbul; 2. bas. Ankara, 1988.

Riza, Resid (1923), "Zikra Rinan fi'l-Cami'ar'il-Mtsrryye, Muhadararu es-Seyh Mustafa Abdurrazik f Rinan vel-Afgani, Kelimetu'l-Menar fi'l-Muhadara", Meccllctu'L-Mendr, XXIV /4, sh, 303-318, Nisan 1923; XXIV /5, sh. 393- 401, MaYIs 1923; XXIV /6, sh. 466-472, Haziran 1923; XXIV /7, sh. 546- 550, Ternrnuz 1923, Kahire.

Riza, Resid (1931), Tarihu'l-Usrazi'l-Tmam, M1SIr.

Said, Edward W. (1979), Orientalism, New York (1. bas. 1978).

• L'Orientalisme: L'Orient cree par l'Occident, (Cev. Catherine Malamoud ), Paris, 1980.

• el-Istisraq: el-Ma'rifc, es-Sulta, el-Insa, (Cev Kernal Ebu Dib), Beyrut, 1984 (1. bas. 1981).

• Oryantalizm: Somurgeciligin Kesif Kolu, (Ingilizcc'den cev. Selahaddin Ayaz), Istanbul, 1989, (1. bas. Fransrzca'dan cev, Nezih Uzel, Istanbul, 1982).

Said, Edward W. (1980), "Islam, The Philological Vocation, and French Culture: Renan and Massignon", [Islamic Studies: A Tradition and Its Problems (California, 1980) icerisindc, ed. Malcolm H. Kerr, sh. 53-72].

Servet-i Funun (1891), "Ernest Renan", sene: 1, no: 4, sh. 43-44, Istanbul; (Alem Matbaasi=-Ahmed Ihsan ve Surekasi).

Smith, W. Cantwell (1977), Islam in Modern History, New Jersey; 1. bas. 1957 Somogyi, Joseph de (1982), "Ignaz Goldziher'in (1850-1921) Biyografisi", (Goldziher, Zahirtler adh eserin girisinde), Ankara.

Stoddrad, T. Lothrop (1973), Hadlru'I-'AIemi'I-1s1am, (Cev. Accac Nuveyhid,

Notlandiran: Sekib Arslan), 4. bas. Beyrut; 1. bas. Kahire, 1925. • Yeni AIem-i islam, (Cev, Ali Rrza Seyfi), Istanbul, 1339.

Sckib, Mustafa (1928), Terakki Fikri: Meuse' ve Tekamulti, Istanbul. Seles, Ali (1987), Cemaleddin el-Afgani, Kahire.

es-Sercbasi, Ahmed (1963), Emiru'l-Beyan Sekib Arslan (I-II), Misrr, es-Serebasi, Ahmed (rsz.), Sekib Arslan: Da'Iyetu'l-Arube ve'l-Islam, Misir. Serif, M. M. (1991), islam Dusuncesi Tarihi, (Cev, Heyet), Istanbul.

Suayb, Ahmed (1324), "Ernest Renan", A~iyan, sene: 1, c. 1, no: 2, sh. 43-58,

Istanbul, 4 Ey1U11324/21 Saban 1326; (Matbaa-i Amire).

Tahir, Bursal! Mehmed (1333), Osmanh Miiellifleri, Istanbul.

Tahtavi, Rifa'a R. (1992), Paris Gozlemler'i, (Haz, Cernil Ciftci), Istanbul. Tanpmar, Ahmed Hamdi (1988), 19 uncu Asir Turk Edebiyan Tarihi, Istan-

bul, (8. bas.).

Tansel, Fevziyc A. (1955), "Narmk Kernal'in Midilli'de Yazdigi Manzum ve Mensur Eserler", Tiirkiyat Mecmuasi, c. XII, sh. 57-59, Istanbul.

Tansel, Fevziye A. (1967), Narmk Kemal'in [Hususi] Mektuplari, c. I, Ankara; c. III, Ankara, 1973.

Tansel, Fevziye A. (1968), "Bibliyografya", TTK. Belleten, c. XXXII, sy. 125,

sh. 83-92, Ankara.

Turhan, Mumtaz (1994), Kiiltiir Degismeleri, Istanbul.

Turkone, Mumraz'er (1991), Siyasi Ideoloji Olarak Islamcrhgm Dogusu, Istanbul. Turkone, Mc-Ozdag, D. (1993), Siyasi islam ve Pan Islamizrn, Ankara. Turkone, Mumtaz'er (1993), "Modern Islam dusuncesinin Baslangici Meselesi ve

93

DIVAN 1996/2

Oi.icane cONoloGLU

94

DIVAN 1996/2

Cemaleddin Afgani Efsanesi", Bilgi ve Hikrnet, sy. 2, sh. 91·96, Istanbul.

Turkone, Mtunraz'er (1994), Cemaleddin Afgani, Ankara,

Ucman, Abdullah (1988), "Nanuk Kcmal Uzerine Bir Biyografi Denernesi", Olumullun 100. Yilmda Narmk Kemal, sh. 219·228, Isranhul.

Uzuncarsih, 1. Hakki (1951), "Merhum Sadullah Pasa'run Safvet ve Cevdet Pasalar ve Safvet Pasazade Refer Beyle Mektuplasmasr", Belleten, c. XV, sy. 58, sh. 262-299, Ankara.

Ulken, Hilmi Ziya (1979), Turkiye'de Vagda~ Dusunce Tarihi, Istanbul; 1. bas. 1966.

Velidov, Cemaleddin (1923), "Ocerk Istori Orbazovannosti: Literaturi Tatar",

Moskova Gos. Izd., sh. 100, Petrograd.

Waterfield, Gordon (1963), Layard of Nineveh, London.

Yalcmkaya, Alaeddin (1991), Cemaleddin Efgani, Istanbul; 2. bas. 1995. Yam, E. Hamdi (1339), "Islam Mani-i Terakki Degil Zamin-i Terakkidir", Se-

bil'ur-Resad, XXI/544-545, sh. 187-189; XXI/546, sh. 203-205; XXI/547-548, sh. 5-7; XXI/549-550, sh. 21-22; XXI/551-552, sh. 36- 38; XXI/553-554; sh. 52·53, Istanbul.

Yam, E. Hamdi (1978), Tahlili Felsefe Tarihi: Metdlib ve Mezahib, Istanbul;

1. bas. 1925.

Yenisehirlizade, H. Eyyub (1315), Islam ve Ftinun, Dersaadet.

Yurdaydm, Huseyin G. (1988), Islam Tarihi Dersleri, Ankara; 1. bas. 1971. Zihni, Mustafa (1316), Ilim ve Islam, Kostantiniyye.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->