P. 1
Edirnedeki Tek Kubbeli Camiler Sedat BAYRAKAL

Edirnedeki Tek Kubbeli Camiler Sedat BAYRAKAL

|Views: 389|Likes:
Yayınlayan: Tugçe Yıldız

More info:

Published by: Tugçe Yıldız on Dec 21, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/06/2012

pdf

text

original

T.e.

EGE ONiVERsiTEst

SOSY AL BiLiMLER ENSTiTOsu Sanat Tarihi Anabilim Dah

EDiRNE'DEKi TEK KUBBELi CAMiLER

Sedat BAYRAKAL

DANI$MAN: Prof Dr. Rahmi Huseyin UNAL

iZMiR 1998

ONSOZ

1361 yilmda Turkler tarafindan fethedilen Edirne, 14. yiizyIlm sonlanndan itibaren yogun imar faaliyetlerine sabne olmustur, Edirne'de, giiniim11ze ulasabilmis TUrk arutlanmn cogu, 14.yiizy1hn sonundan 16. yiizy1hn sonuna kadar uzanan bir zaman dilimi icine tarihlenmektedir. imar faaliyetlerinin, 17. yiizytldan itibaren azalmasi, kentin bu tarihten sonra eski onemini tamamen yitirmis olmasiyla aeiklanmaktadir, Bu cahsma kapsammda incelenen yapilann tumu, 15-16. yiizyillara tarihlenm.ektedir.

Anadolu TUrk mimarisinde, saglam genellemeler ve karsilasnrmalar yapilabilmesi icin, gOniim11ze kalabilmis amtlann tumumtn aynnnh bir sekilde yaptlnn~ tanmmlanna, ayru tur yaptlarda gorulen benzer ve farkh ozelliklerin bilinmesine ihtiyac vardir, Bu genel

. me'deki tek tlnn~; benzer

nayi yoneten ilarda buyuk L kitabelerin

bu konuda i konularda yardunlanm gordugum hocam, Yard.Doc.Dr. Yekta nEMiRLAP'e ve hocam, Uzm. Ertan D~'a mutesekkirim. Arazi cahsmalannda ve cizimierde buyUk desteklerini gordugum bolumarkadaslanm, ~.GOr. Emine TOK ve Aras.Ger, Sevinc GOK'e; yardunlanndan dolayi Bolumumnz mezunlarmdan Hasan UeAR'a da aynca tesekknr boryluyum.

Sedat BA YRAKAL iZMiR 1998

o ~ ~~2°Oiiiiiiiii~400 m

Sekil l- Edirne'deki Tek Kubbeli Camiler.

1- Sah Melek Camii 2- Danilhadis Camii

3- Sehabeddin Pasa Camii 4- Arif Aga Camii

5- K~9U Dogan Camii 6- Selcuk Hatun Camii 7- Sanca Pasa Camii 8- Ismail Aga Camii 9- Ay~ Kadm Camii

10- TaJ?hk Camii

11- Kasun Pasa Camii

12- Sitti Sultan Camii 13- II. Bayezid Camii

14- Silleyman Pasa Camii 15- Gazi Hoca Camii

16- Lari Camii

17- Kadi Bedreddin Camii 18- Hizir Aga Camii

19- Sille Celebi Camii

20- Yahya Bey Camii

21- Seyh Celebi Camii

22- Defterdar Mustafa Pasa Camii

i<;iNDEKiLER

I-G~ ..... :......................................................................................... 1

n- EDiRNE TARiHiNE KISA BiR BA.KIS 3

.DI-KATALOG.................................................................................. 7

Sah Melek Camii 7

Darulhadis Camii 20

Sehabeddin Pasa Camii 26

Arif Aga Camii . 31

Kuseu Dogan Camii 34

Selcuk Hatun Camii 38

42 47 50 55 59 63 67

Siileyman Pasa Camii .,. 78

Gazi. Hoca Camii 83

Lari Camii 86

Karu Bedreddin Camii 91

Hizir Aga Camii 95

Sule Celebi Camii 99

Yahya Bey Camii . 103

Seyh Celebi Camii 107

Defterdar Mustafa P~ Camii 110

IV- DEGERLENDiRME VE SONUC; 114

v, BiBLiYOGRAFYA 131

VI- RESiMLER.................................................................................. 135

1- ctnts

1361 yihnda Turkler tarafindan fethedilen Edirne, Osmanhlann ikinci b.enti olmustur, 1453 yihnda, Istanbul'un ahmsiyla gozden dusen Edirne'nin, 16. ve 17. yuzyillarda, zaman zaman onemli bir merkez olma ozelligini siirdiirdiigu gorulmektedir. Edirne'nin fethinden, Istanbul'un ahmsma kadar gecen yaklasik 90 yilhk donemde, kentte, cok sayida amtsal cami insa edildi. Sultanlar, sadrazamlar, defterdarlar, kadtlar ve kentin ileri gelen zenginleri, kendi adlanm tasiyan camiler yaptirdilar. Evliya Celebi, IV. Murad doneminde (1623-1640), Edirne'de, 14'ii sultanlar, 300'ii vezirler ve ayanlar tarafindan insa ettirilmis, toplam 314 cami bulundugunu kaydetmektedir',

Bu cahsmada, tiimii 15 ve 16. yuzyillara tarihlenen 22 adet tek kubbeli eami incelenmektedir. Kaynaklarda.bu camilerden pekcogu hakkmda bilgi bulunmakla birfikte, bu bilgiler, cogu kez birkae sanrla snnrh kalmakta ve nadiren bir sayfayi asmaktadir, Sitti caminin bir

l kitabmda, yezid Camii :lenmektedir. , Edirne II.

da bilgiler lin, Osmanh

E.H.Ayverdi, cizimler ve fotograflar destegiyle tamttig; camilerin, vakfiyeleri ve ~ kitabeleri hakkmda da bilgi vermektedir. E.H.Ayverdi'nin cahsmalannm bir devann niteliginde olan, tA Yiiksel'in cahsmasmda', IL Bayezid Camii, SiiIeyman P~a Camii ve Liri Camii tanrtilmaktadir,

Edirne kenti ve amtlanm konu alan eserler de vardir, Ornegin, O.Onur, Edime Kitabeleri konulu cahsmasmda, Edirne'nin dini ve sivil yapilannda mevcut kitabelerin

1 Evliya Celebi Seyahatnamesi (Ti,ir:k(;el~: Z.Daru~), V. istanbul 1970, 5.324.

2 O.Sfisiu. "Sitti Raton Camii Mihratn Uzerine ~celer", 9. Milletlerarast Tark SanatJan Kongresi, Bildirtler, 1991, Ankara 1995. s.287-2%.

3 B.Ersoy, "Edirne Sah Melek Camii'nin Tanmmi ve Mimari Ozellikleri Hakkmda ~ceIer", Arkeoloji-Sanat Tanh; Dergisi, VI, lzmir 1992, 5.47-63.

4 O.Aslanapa, Edirne'de Osmanii Devn Abideleri, istanbul 1949.

5 F.MUderrisogIu. "Edirne II. Bayezid Kiilliyesi", Vakiflar Dergisi, XXII'den aynbasun, Ankara 1991. 5.151-198.

6 E.H.Ayverdi. Osmanlt Mimansinde Celebi ve II. Sultan Murad Devri, II. 2. baski, istanbul 1989; Osmanlt Mimarisinde Fatih Devn, IlL 2.basla. istanbul 1989.

7 i.AYiiksel, Osmanli Mimartsinde II. Bayezid Yavuz Selim Devri, V, istanbul 1983.

1

Latin harfleriyle okunuslanm vermektedir", Aym yazann, Edime Minareleri bashkh cahsmasmda, kentteki tum minareler tanmlmis ve gecirdikleri onanmlardan kisaca soz edilmistir" Edirne'nin 600. fethi yildonumu nedeniyle hazirlanan armagan kitabmda, Edirne' nin tarihi, cografyasi, kentin gelisimine katkida bulunanlar gibi konularm yamsira, tarihi eserlere de kisaca deginilmektedir'".

O.N.Peremeci, Edime Tarihi adh yaymmda, kentin tarihini, sultanlarm saltanat donemlerine bagh kalarak anlatmakta; kente damgasmi vuran Osmanh yapilanm kisaca tanrtmaktadir". T.GOkbilgin, cahsmasmda'", Edirne'deki camilerden bazilarmm insa kitabeleri ile mevcut vakfiyeleri hakkmda da bilgi vennektedir. F.Th.Dijkema'nm, The Ottoman Historical Monumental Inscriptions In Edime adh kitabmda ise, Edirne'deki Osmanh arutlannm insa ve onanm kitabeleri tek tek incelenerek, orijinal metinleri ve Ingilizce'ye cevirileri verilmektedir".

"Edirne'deki Tek Kubbeli Camiler" bashkh bu cahsma, 6 ana bolumden olusmaktadir. "Tarihce Bolumu'tnde, Edirne'nin tarih oncesinden gumimuze kadar olan m "Katalog tek tamttim, ieki yeri ve mi hakkmda

mescitlerin, libliyografya im.

8 O.Onur, Edime Turk Tanh; Vesikalanndan Kitabeler, Istanbul 1972. 9 O.Onur, Edirne Minareleri, basun yeri yok, 1973.

10 Edirne, Edime 'nin 600. Fethi YzldlJnilmil Armagan Kitabt, Ankara 1993. 11 O.N.Peremeci, Edime Tarihi, Istanbul 1939.

12 M.T.GOkbilgin, .. ¥V-XVI. Asirlarda Edime ve Pasa Livast, Vakiflar, Millkler, Mukataalar, istanbul 1952.

13 FcTh.Dijkema, The Ottoman Historical Monumental Inscriptions In Edirne, Leiden 1977.

2

IT- EDiRNE TARiHi'NE KISA BiR B~

Osmanh Imparatorlugu'nun ikinci baskenti olan Edirne'nin adma, tarihi kaynaklarda, U"'.,.)..)I (Edirnos), "'J)..) 1 (Edrone) ve JJt"J..)1 (Edirnebolu) sekillerinde rastlanmaktadir'". I. Murad'm., Ilhanh hukumdan Uveys Han'a gonderdigi fetihnamede, kentin admm., ",)..)1 (Edirne) seklinde kaydedildigi bilinmektedir". Edirne, Arda ve Tunca

nehirlerinin, Meric Nehri ile birlestikleri alan uzerinde, Trak kabilelerinden biri olan Odrisler tarafindan kurulmustur". Makedonyahlar, kenti Orestler'in bir kolonisi haline getirmisler ve sehre Orestia; sehrin kenar mahallelerine ise, Gonnoi admi vermislerdir. Daha sonra kent, Orestas ve Uscudama adlanyla amlnnstir". Edirne'nin adma TUrk doneminde, Dar'ul-Nasr ve'I-Maymana, Dar'us-Saltana, Dar'ul-Mutk; Dar'iil-Feth. Mahmiya-i Edirne, Mahrusa-i Edime, Tahtgdh-: Edime adlanyla da rastlanmaktadir".

Edirne'nin tarih oncesine ait bilgiler srmrhdir, Cardakalti Mevkii'nde, 1959 ve 1960 <> ... =amik, tastan yonetimine III ortalarma topluluklara Bircok kez mun uzerine e (provincia :iyaret eden

'IS" seklinde

Edirne, 5. yy. boyunca, Hun, Slav ve Bulgar akmlan sonucu, bircok kez tahrip edildi23. Ornegin 7. yiizyt1m ikinci yansmda, Bizanshlarm Araplarla catismasmr firsat bilen Bulgarlar, Kuzey Trakya'yi ele gecirerek buraya yerlestiler". Daha soma, bircok kez

14 Bk. T.GOkbilgin. "Edime"jslamAnsiklopedisi, 4.cilt. istanbul 1977, 5.107. 15 Bk. ay.yer.

16 Bk. ay. mak. , 5:109; AMMansel, "Ilkcagda Edirne", Edime, Edime 'nin 600. Fethi Yzldlinilmi1 Armagan Kitabi, Ankara 1993, 5.21.

17 Bk. T.GOkbilgin. a.g.m., 5.109.

18 Bk. ay.mak.,s.108; O.N.Peremeci, Edime Tarihi ..... , 5.9; t.ParmakstzogIu, "Edirne" , Turk Ansiklopedisi, 14.cilt. Ankara 1966, 5.336.

19 S.AKansu, "Edirne'nin Tarih Oncesine Ait Arastirmalar", Edirne, Edime 'nin 600. Fethi Y,ldiJnilmil

Armagan Kitabt, Ankara 1993, 5.14.

'0

~ Ay.mak., 5.22.

21 Ay.mak., 5.23. 22 Ay.yer.

23 Bk. S.Eyice, "Bizans Devrinde Edime ve Bu Devire Ait Eserler", Edime, Edime 'nin 600. Fethi Yzldoni1mil Armagan Kitabi, Ankara 1993. 5.41. Edirne'nin Bizans dOnemindeki tarihi hakkmda aynnnh bilgi icin bk. ay.mak., 5.40-63.

24 Bk. O.N.Peremeci, Edime Tarihi ..... , 5.9.

3

Bulgarlar'in ve BizansWann saldtnlanna ugrayan Edirne, bu iki deviet arasmda sik sik el degistirdi.

Arasnrmacilar, Edirne'nin hangi tarihte Turkler tarafindan fethedildigi konusunda farkh bilgiler vennektedir. Fetih tarihi olarak, T.GOkbilgin25 ve O.On~ 1362 yihm; RM.Meri~27 1361 veya 1362 yihm; i.H.Uzun~ar~th28 1363; ABunnov ise29 1371 yihm kabul etmektedir. Ancak konuyu etrafhca inceleyen H.inaIcIk, Edirne'nin 1361 yihnda fethedilmis oldugunu ifade etmektedir'".

Fetihten hemen sonra Edirne'ye gelen I.Murat, kalenin yonetimini Lala Sahin Pasa'ya birakti. LMurat, hareket ussa olarak Bursa ve Dimetoka'yi kullamyordu. Lala Sabin Pasa, 1363 'te Fihbe'yi ele geeirmek icin yola ciktrysa da; Sirp, Bosnak, Etlak ve Macar kuvvetlerinden olusan bir hach ordusunu karsismda buldu". Osmanlt akmcilan, rniittefiklere karsi bir baskm duzenlediler. Meric Irmagi kryismda cereyan eden ve Sop Smdlgr adiyla amlan bu savastan soma, OsmanWara Balkanlann yolu a~d132. Edirne, Yildmm Bayezit doneminde (1389-1402) daha da onem kazandi. Padisah, zaman zaman ilu kentlerini , tum saray beyliklerinin in yonetimi ~. 1413'te

doneminde, nra hiikiimet :n seferlerin

II.Murat, 1444 yihnda Bursa'ya cekilerek tahn, 13 yasmdaki oglu Mehrned'e birakn. Bu durumdan yararlanmak isteyen Hachlar, Edirne-Segedin Antlasmasmr bozarak, Macar, Bohemyah, Hirvat, Leh, Alman ve Venediklilerden olusan bir kuvvetle, Vidin iizerinden Osmanlt topraklanna girdiler, Bu durum uzerine Sultan Mehmet,

25 T.Gokbilgin, XV-XVI. Asirlarda Edime ve Pasa Livasi ..... , 5.6; ay.yaz., "Edirne", is/am Ansikiopedisi ..... , 8.110.

Z6 O.Onur, Tilrk Tarihi Vesikalanndan Kitabeler ..... , 5.4.

27 RMMeri9, "Edirne'nin Tarihi ve Mimari Eserleri Hakkmda", Tilrk Sanaa Tanhi Arastirma ve Incelemeleri, L Istanbul 1963, 5.439.

28 i.H.U~lh, Osmanlt Tarihi, Lcilt, 4.baskI, Ankara 1982, 8.163.

Z9 ABwmov (Cev.HiEren), "Turkler Edirne'yi Ne Vakit Aldilar?", Belleten, VIIIl49, istanbul 1949, 5.106.

30 H.InaICIk, "Edime'nin Fethi (1361)", Edime, Edirne 'nin 600. Fethi Y,ld6nilmil Armagan Kitain,

Ankara 1993, 8.159.

31 Bk, T.GOkbilgin, "Edime" ..... , 8.110. 32 Ay.yer.

33 Bk, O.N.Peremeci, a.g.e., 5.12. 34 Ay.es., 8.13.

35 Bilgi i9in bk. T.Gokbilgin. "Edirne" ..... , s.110; Edime tt Turizm Envanteri, Edime 1997, s.24.

4

babasim tekrargoreve cagirdi. iki ordu, 10 Kasun 1444'te, Varna'da kar~l karaya geldi. Savasi kazanan II.Murat, Balkanlardaki Osmanh hakimiyetini pekistirmek amacmdaydt. Arnavutluk kalelerinden bazilanru ele geciren sultan, 1448 yihnda, Hachlar ile Kosova Ovasi'nda yapogt savasi da kazandr".

Gedik Ahmed Pasa'nm, II. Bayezid tarafindan, Edirne Sarayi'nda idam edilmesinden sonra, Edirne, Il, Bayezid ile oglu I. Selim arasmdaki olaylara sahne oldu. 1511 yihnda, Edirne'de kurulan bir mecliste, I.Selim'e, Semendere Sancagt verilmis; bu karara uymadigi takdirde, inzivaya cekilmeye mecbur edilecegi ~~37. Bu karan kabul etmeyerek, Edirne uzerine yUriiyen 1. Selim, babasi II.Bayezid tarafindan ikna edilerek istanbul' a dondu. 16.yy. boyunca sultanlar, Edirne'ye ozel bir onem verdiler. Ornegin, Kanuni'nin, 95511548-49 iran Seferi'nde Sehzade Selim; 960/1552-53 Nahcrvan Seferi'nde de Sehzade Bayezid, Edirne'de kaldilar". 1586'da patlak veren Kurd Abdal Olayz ve 1595 yihnda, Avusturya Seferi sirasmda, askerler arasmda cikan catisma, Edirne'nin huzurunu ve sukimetini bozdu".

aline getirdi.

gosterdiler, : av partileri dik ve Leh ii, Edirne'de la ugramlan lin sosyal ve

ve serdarm

1703 'te meydana gelen Edime Olayt sonucunda, tahttan indirilen II.Mustafa'nm yerine Ill.Ahmet getirildi ve Seyhnlislam Feyzullah Efendi katledildi". 18.yiizyJldan itibaren onemini yitirmeye baslayan kent, yiizy1l ortalarmda iki felakete maruz kaldi, 4 Temmuz 1745'te eikan yangmda kentin 60 mahallesi zarar gordn. 1751 ytlmda meydana gelen depremde ise, sehrin buyuk bir bolumu tahrip oldu 42.

Edirne, 19. yy. ieinde, dart kez dusman saldmsma ugradi. Mora Ayaklanmast'mr: neden oldugu, 1828-1829 Osmanh-Rus savasi suresince Edirne'ye yerlesen Ruslar, 14

36 Daha fazla bilgi. icin bk. T.GOkbilgin. "XV. Asnn Birinci Yansmda, IlMurat Devrinde Htristiyan Birligi ve Osmanh Macar Miicadeleleri Esnasmda Edirne", Edime, Edirne 'nin 600. Fethi YlldiJni1mil Armagan Kitabi, Ankara 1993, 5.133.

37 Bk. T. Gokbilgin, "Edirne", is/am Ansiklopedisi ..... , 5.111. 38 Ay. mak. , 5.112.

394

• y.yer.

40 Ay.yer.

41 Bk. ay.mak., s.lI2; Y~gJ.u. "Osmanh Tarihi (Baslangictan 1774'e Kadar)", Anadolu Uygarhklan, Gorsel Anadoiu Tarihi Ansiklopedisi, istanbul 1982, 5.752-753.

42 Bk. O.N.Peremeci, a.g.e .• 5.26-27; i.PannakslzogJ.u. a.g.m., 5.344; T.GOkbilgin. a.g.m; 5.113.

5

Eylul 1829'da irnzalanan Edime Antlasmast geregi Edirne'yi terkettiler". Kent, 1878'de Ruslar; 1913'te Bulgarlar ve 1920'de Yunanltlar tarafindan isgal edildi". Franstzlann destegiyle, 1920 Mayis'mda Ban Trakya'yi isgal eden Yunanltlar, 25 Kasun 1922 tarihinde, Mudanya Ateskes Antlasmast hiikiimlerine gore Edime'yi terkeniler".

1361 yihnda, Turkler tarafindan fethedilen Edirne, bu tarihten itibaren yogun imar faaliyetlerine sahne olmustur. GUy ve kudretlerini gorkemli bir sekilde sergilemeye ozen gosteren sultanlar, kendi isimlerini tasryan camiler insa ettirdiler. Sultanlarm yamsira, sadrazamlar, defterdarlar, sancak beyleri gibi, deviet yonetiminde onemli bir mevkiye sahip olanlar ile yorenin ileri gelen zenginleri de kenti, gosterisli yapilarla suslediler.

LMurad'm emri ile Edime'de insa edilen ilk cami, Halebiye Camii veya Celebi Camii adiyla arulan yapidir, Bu cami, 19. yuzyihn sonlarmda yikilmtstir. Gunumuze ulasabilen en erken tarihli Osmanh yapisi, I.Bayezid (1389-1402) tarafindan., bir kiliseden camiye donusturulen Ytldtrtm Camii (1399-1400)'dir. Kente damgasmi vuran arutlardan cogu, 15.yy. ieinde, ozellikle de yuzyilm ilk yansinda insa edilmislerdir. Bu yapilar rmii (1426),

nini devam thane, erzak 88) temelini [en Selimiye

rtlu pek cok carm msa kapsammda incelenen kare plallh harimleri bir kubbeyle ortiilii bu camilerin en tanmrmslan, Defterdar Mustafa Pasa Camii, Evliya Kastm PQ§a Camii, Sah Melek PQ§a Camii ve Ay§e Kadtn Camii'dir.

43 Bk. B.S.Baykal, "Edirne'nin Ugramis Oldugu Istilalar", Edime, Edirne 'nin 600. Fethi Yzldonilmil Armagan Kitabt, Ankara 1993, s.180-184.

44 Bu harekatlann icterigi hakkmda bilgi icin bk. ay.mak., S.184-194.

45 Bilgi icin bk. O.N.Peremeci, a.g.e., s.38-39; tParmakslzogIu, a.g.m., s.346; T.GOkbilgin, a.g.m., s.IIS; B.S.Baykal, a.g.m., s.194.

6

ill-KATALOG:

SAH MELEK cAMii

lnceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 1-14

Gazi Mihal Caddesi'nde, Gazi Mihal Kopriisii'nfin 10m. kadar

guneydogusundadrr, Bir avlu icinde yer alan cami, dogudan yola cephelidir. Avlu zemin kotu, dogusundan gecen yoldan 2-2,5m. asagidadir, Tum ust ortu ve minare kulahi, kursun levhalarla kaphdir, Yapi, 1963, 1965 ve 1966 ytllannda, Vakiflar Genel Mudurlugu tarafindan onanlmrsnr". 1920'li ytllarda kullanthr durumda olan yapt, 1940'h

... rdir, Yapmm

linin uzerine ,lt1mu kmknr es.2). Palmet >rtilmektedir. iser sutunce 5~liklerinde, nto ile lahde [1okunabilen

kismmm metni ~oyledir48:

~ ..ill... oL:. 1 . b .)L:. 2 rJ'; -s

( ) 0:""-!) _) ~ ...:...... 3

Kitabenin Turkce'ye cevirisi de ~oyledir:

I-Sah' Melek bin 2-Sadi tarih-i

3-sene ... 45

46 Bk. B.Ersoy, "Edirne Sah Melek: Camii'nin Tamtmn ve Mimari Ozellikleri Hakkmda ~celer" ..... , s.47.

47 Bk. AS.Unver, "Edirne'de Sah Melek Pasa Camii Nakislan Hakkmda", Vaktflar Dergisi, III. Ankara 1956, s.30.

48 Kitabenin metni E.H.Ayverdi'den almnnsnr, Bk. Osmanlt Mimarisinde Celebi ve II. Sultan Murad Devri ..... , s.420.

7

Goriildiigu gibi, kitabede tarihin onlar ve birler hanesi okunabiImekte; yiizler hanesi okunamamaktachr. Sah Melek Pasa'nm yasadigi donem gozonune almdigmda, E.H.Ayverdi'nin de belirttigi gibi, yuzler hanesinin -800- olmasi gerektigi ortaya crkmaktadir". Boylece, kitabedeki tarih 845 olarak tamamlanabilmektedir. Buna gore, Sah Melek Pasa'nm, 84511441-1442 yihnda vefat ettigi anlasilmaktadir. Nitekim, mezar tasim inceleyen A.S.Unver de, Pasa'nm 1441 yihnda vefat ettigini nakletmektedir'".

I

\ I

\---{

I I I I I I

)---4..

I '

" ,

"

Sekil l a- Sah Melek Camii. Plan. (B.Ersoy'dan tslenerek)

Harimin kuzey, guney ve ban cephelerinde, kesme taslann tuglalarla kasetlendigi gorulmektedir, Giiney cephesindeki tugla hanllarda, yer yer duzensizlikler gozlenmektedir, Diger cephelerde de bazi hanllardaki tugla strasi uce veya bese cikabilmektedir, Ornegin harimin ban cephesinde, ahnhk kemerlerinin baslangici hizasmda iiy siralrk; guney cephesinde, ust sira pencerelerinin esikleri hizasmda ise bes sirahk tugla hanl gorulmektedir. Yapmm cepheleri dikkatlice incelendiginde, bugiinkii gorunumlerini onanmlar sonucu aldiklan anlasilmaktadrr. B.Ersoy, ban cephesinin

49 Ayverdi, btl kelimeden sonra "semanemie'teyn" (sekizytiz) kelimesinin gelmesi gerektigini belirtmektedir. Bk,' ay.yer.

8

tamamen yenilendigini; guney cephesinin buyuk bir bolumanun orijinal oldugunu savunmaktadir". Ana cephe konumunda olan dogu cephesi, duzgun kesme taslarla kaplanrmsnr. Dst govde ve kasnakta, duzgun kesme taslann, iki sira tugla ile kasetlendigi dikkati cekmektedir.

Harimin guney ve ban cephelerinde, Uy sira halinde duzenlenmis beser pencere bulunmaktadir. Kuzey cephesinde, diger cephelerdeki orta sira pencereleri hizasmda, iki pencere mevcuttur. Dogu cephesinde ise, uy sira halinde duzenlenmis alti pencere vardir. Dogu, ban ve guney cephelerindeki dikdortgen sekilli alt srra pencerelerinin, sivri kemerli almhklan vardir. Almhklann kemerleri ve icleri tuglayla oriilmu~. Batl cephesindeki iki alt sira penceresinin almhk: kemerleri, digerlerinden farkh olarak, bir sira kesme tas ve iki sira tugladan olusan almasik bir dokuya sahiptir (Res.3). Dogu cephesindeki alt sira pencerelerinden tackapiya yakm olam, yilzeysel bir cokertme icine yerlestirilmistir. Sadece bu pencerede gorulen bu ozellik ve bu cephedeki Uy pencerenin almhk: kemerlerinin kesme taslarla insa edilmis olmasi, bir tadilan du~diirmektedir. Nitekim, B.Ersoy da, ilk insaatta ahnhk gibi tuglayla insa ian dishklan

tepe noktasi sundurmayi vcut degildir

iizi silmeden

Gazi Boca Camii'nde de gorulen bu duzen, govdeyi yatay olarak iki bolume ayirmaktadir, Onikigen prizma sekilli kasnak, govdeye oranIa basiktir. Govdenin ust kesiminde, dogu, ban ve guney yuzlerinde yer alan sivri kemerli pencereler, govdeyi ikiye belen sacak nedeniyle, kasnak iizerinde imis gibi algilanmaktadirlar. Kasnak bolgesini alttan ve ustten simriayan sacaklar da bir dizi silmeden olusmaktadir.

Yapmm dogu cephesinin guney ucuna bitisik, kare planh baldaken bir turbe bulunmaktadir (Res.4). Turbenin uzeri, iki paye ve harim duvan uzerine oturan, pandantif gecisli bir kubbeyle ortuludur. Zeminde, UC; kademeli bir althk uzerine oturtulmus bir tas sanduka gorulmektedir (Res.S). E.H.Ayverdi, bu turbede, Seier Sah admda bir zann gomulu oldugunu beyan etmekte, ancak kaynak gostermemektedir". AKuran, turbenin, Sah Melek Pasa'ya ait oldugunu ifade etmektedir". Ancak, yukanda da deginildigi gibi, bugun, Sah Melek Pasa'nm mezan, caminin dogusundaki hazirede yer almaktadir.

50 A.S.Unver, a.g.m., 5.30. 51 B.Ersoy, a.g.m., s.47.

52 Ay.es., s.47-48.

53 E.H.Ayverdi. a.g.e. s.419.

54 AKuran, The Mosque In Early Ottoman Architecture, Chicago 1%8, s.66.

9

E.H.AyverdiS5 ve B.Ersoy56, tiirbenin, 1965 yihndaki onarunda insa edildigini nakletmektedirler. Ancak, alt govde iizerinde yer alan list stra pencerelerinin, -dogu cephesinin giineyindeki baric- alt siradakilerle aym dusey dogrultuda olduklan dikkati cekmektedir. Dogu cephesinin giiney ucunda yer alan list sira penceresi, aym cephenin giiney ucundaki alt sira penceresi ile aym dusey dogrultuda degildir. Bu pencerenin e~igi, aym siradaki diger pencerenin esiginden 20-25cm. kadar asagidadir. Ancak bu pencerenin, icinde yer aldigi sagir kemeri ortaladigi dikkati cekmektedir. Bu da, buradaki sagir kemerin, cami insa edilirken planlanmis oldugunu kamtlamaktadrr. Boylece, bu cepheye bitisik, baldaken kurulusta bir yapmm, camiyle birlikte planlamp insa edildigi kesinlik kazanmaktadir, Eger bu yapi, bugiinkii gibi bir tiirbe idiyse, bugiin caminin dogusundaki hazirede yer alan Sah Melek Pasa'ya ait mezartasmm, buradan tasmmis oldugunu dusunmek mumkundur, Zira, bu mezartasmm, cimento ile lahde tutturulmus olmasi, bu lahite ait oldugu konusunda suphe uyandirmaktadir, Yapmm plamm yayunlayan dort arastirmacidan E.H.Ayver~ bu tiirbeyi isaretlememis'"; AKuran58 ve O.Aslanapa59 ise, ilk insaattan kalma imis gibi gostermislerdir. B.Ersoy tiirbenin, yapiya

r mmare yer indeki basik en pabucun, ovdede, biri ie iki bilezik dogu kosesi . eklendigini

ve yaytmladtklart

planlarda, minare, harimle birlikte insa edilmis gibi isaretlenmistir. AS.Unver, yapmm 20.yy. ortalarmdaki durumunu gosteren bir fotograf yayunlannsnr". Bu fotografta, B.Ersoy'un da isaret ettigi gibi65, yapmm kuzey cephesindeki kesme tas kaplamalarm ve tugla derzlerin, harimin kuzeydogu kosesine kadar kesintisiz ve diizenli bir sekilde devam ettikleri gorulmektedir. AS.Unver'in resminde, harimin kuzey duvannm dogu ucuna bitisik bir minareye ait olabilecek en kucuk bir iz gorulmemektedir. Dolayisiyla bugiinkii minarenin, AS.Unver'in arasnrmasnnn yayunlandrgi 1950'li ytllardan sonraki bir tarihte

55

E.H.Ayverdi. a.g.e., S.419, 730.R

56 B.Ersoy, a.g.m., s.50.

57 Plan icin bk. E.H.Ayverdi, a.g.e., s.418, 728.R 58 Plan icin bk. AKuran, a.g.e., s.66.

59 Plan icin bk O'Aslanapa, Osmanlt Devri Mimarisi, istanbul 1986, s.61. 60 Plan icin bk. B.Ersoy, a.g.m., s.48, sek l.

61 Plan icin bit. AKuran, a.g.e., s.66.

62 Plan icin bit. E.H.Ayverdi, a.g.e., s.418, 728.R 63 Plan icin bk. O.Aslanapa. a.g.e., s.61.

64 Resim icin bk, AS.Unver, a.g.m., s.30'dan sonra gelen fotograt, 65 B.Ersoy, a.g.m., s.50.

10

insa edilmis olmasi gerekrnektedir. Yapirun, diger cephelerinde de, bir minarenin varhgma isaret edebilecek herhangi bir iz mevcut degildir. Nitekim B.Ersoy'a gore de insa kitabesinde, yapmm "mescit" olarak adlandmlmasi, minaresinin bulunmadigini dusundurmektedir'". AS.Dnver, Haziran 1946 tarihinde, yapmm minaresiz oldugunu belirtmektedir'". O.N.Peremeci68 ve O.Aslanapa69, minarenin, Balkan Savasi sirasmda isabet alarak yikildigim nakletmektedirler. AKuran ise, verdigi planda, minare ve harimi ayru zamanda insa edilmis gibi gostermesine ragmen, yapryi tanmrken, minarenin bir 19.yy. ilavesi oldugunu soylemektedir". O.Onur, 1963 yihna tarihlenen bir kesif'raporuna dayanarak, minarenin 57.069lira bedelle onanldigim belirtmektedir".

Yapmm dogu cephesinde, tackapi cikmnsi ile turbe arasmda, iiy adet konsol dikkati cekmektedir. Bu konsollar, bu cepheye dayah ahsap bir sundurmarun varhgim dusundurmektedir. B.Ersoy'un da belirttigi gibi, bu sundurma yaptya sonaki bir donemde eklenmis olmahdtr'", Zira bu sundurma, buradaki iist sira penceresinin alt kesimini kapatacak konumdadrr. Arasnrmaci, sundurmarun ahsap desteklerinin izini, seki Bugun, turbe

tasmn yapan Cercevedeki rulmektedir.

1962 tarihli

~.u .... , kesme taslann yenilenmesi sirasmda yok olmustur. Tackapi ana nisi kavsara kusatma kemeri iizerinde, ters/yuz palmetlerden olusan kabartma bir susleme seridi gorulmektedir (Res.S). Kusatma kemerinin hemen altmda, iiy di1im1i dekoratifbir kemer bulunmaktadir, Tackapi ana nisinin yan duvarlan uzerinde, birer mihrabiye yer almaktadrr. Uy kenarh mihrabiye nisleri, basit mukarnaslar iceren, yivli birer kavsarayla ortuludur. Giris arahgi,

66 Ay.yer.

67 .•

Bk, AS.Unver, a.g.m., 5.27.

68 O.N.Peremeci, a.g.e., 5.64.

69 O'Aslanapa, Edirne 'de Osmanit Devri Abideleri ..... , 5.103. 70 AKuran,. a.g.e., 5.66.

71 O.Onur, Edime Minareleri ..... , 5.27-28. 72 Bk, B.Ersoy, a.g.m., 5.49.

73 Ay.yer.

74 Bk, AS.Unver, a.g.m., 5.27.

75 Bk, AS.Unver, "Edirne'de Mimari Eserlerimizdeki Tabii Cicek Suslemeleri Hakkmda", Vakiflar Dergisi, V, Ankara 1962, 5.16.

76 E.H.Ayverdi, a.g.e., 5.419.

77 B.Ersoy, a.g.m., 5.51.

11

mermerden basik bir kemerle ortiiliidiir. Basik kemerin hernen uzerinde, uc sanrhk Arapca insa kitabesi bulunmaktadtr.

Harimin ban duvaruun kuzey ucunda, dogu tackapisi ile aym eksende bir ikinci giris bulunmaktadir. Basik kemerli bu giris arahgi, yuvarlak kernerli bir cokertme icine almmrstir. E.H.Ayverdi, bu girisin, Sah Melek Pasa Medresesi ile baglanti saglamak amacryla aytlmt§ olabilecegini tahmin etmektedir". B.Ersoy ise, bu aeikhgm minare girisine ait olabilecegini dusunmektedir". Bugun, girisin onune demir dograma bir sundurma insa edilmis durumdadir.

Dikdortgen planh harim iki bohimden olusmaktadir (Bk.Sek.Ia). Iki yanda harim duvarlanna, ortada ise bir payeye oturan iki kerner, bolumleri birbirinden ayirmaktadir (Res.9). Kuzeydeki dikdortgen bolfun, iizerleri birer aynah manastir tonozuyla ortiilii iki birimden olusmaktadir, Bugun bu bolumde, ahsap destekler uzerine oturan, ahsap bir kadmlar rnahfili bulunmaktadir. GUneydeki kare planh bolumnn iizeri, gecisi iiygen yiizeylerden olusan tromplarla sagIamm~ bir kubbeyle ortiiliidiir (Res. 1 0). Harimde, biri Ida yer alan, n bulundugu nis mevcut ektedir. Aly! 11). Mihrap unsurlu alyt ·dtr85. Harim

tackapisi ve roihrap iizerinde toplanmaktadir. Taekapida, kavsara kusatma kemeri uzerinde, ters/yuz palmetlerden olusan bir susleme seridi gorulmektedir (Sek.Z). Y.Demiriz, bu seridin cukur kesimlerinde, bugun yokolmus farkh renkte tas kakma parcaiar bulunabilecegini dusunmektedir". Bergama Ula Camii (1398-1399) tackapismda, giris arahgim orten

78 E.H.Ayverdi, a.g.e., s.418. 79 Bk. B.Ersoy, a.g.m., s.54.

30 E.H.Ayverdi, a.g.e., s.418, 728.R

81 O.Aslanapa, Osmanlt Devri Mimarisi ..... , s.61. 82 AKuran, a.g.e., 5.66.

83 B.Ersoy, a.g.m., 5.48, sek.l.

84 AKuran, bu mihrap nisini yanm claire ~ (plan icin bk. a.g.e., s.66); O.Aslanapa ise, yanm sekizgen profilli gestermektedir (plan icm bk. a.g.e., 5.61).

85 Bilgi icin bk. D.K~dah, Edime'deki Osmanli Devri Camiierinde Vitrayli Pencereler, lzmir 1993, s.44. (B.D. Edebiyat Fakiiltesi Ar.keoloji ve Sanat Tarihi BoliimiL Sanat Tarihi Anabilim Dah, Bas!lrnaml~ Lisans Tezi).

36 Bilgi icin bk. Y.Demiriz, Osmanlt Mimarisinde Sas/eme, 1, Erken Devir (1300-1453), istanbul 1979, s.507.

u

kemerin ado tasi uzerinde'"; Dalat iIyas Bey Camii'nde (1404), harimin dogu cephesinin guney ucundaki pencerede", iki renkli taslardan olusmus buna benzer ters/yuz palmetler gorulmektedir.

indeki

'Allah Gani" alar, bugun, oldugunu

belirtmekteClirler~.

i~aiJ!r-=aiJ ~aiJl

i I

c:::J TAS _ FtRuzE SIRU TuGlA

Sekil 3- Sah Melek Camii. Dogu tackaptstntn cercevesi iaertndekt susleme seridi.

87 $ekil icin bk, B.Ersoy, "Bergama Ulu Camii", Arkeolojt-Sanat Tarihi Dergisi, N, Izmir 1988, s.61, sek.z,

88 Resim icin bk. A.Durukan, Balat Ilyas Bey Camii, Ankara. 1988, s.41, res.19.

89 Bk, E.H.Ayverdi; a.g.e., s.419; B.Ersoy, "Edirne Sah Melek Camii'nin Tamtum ve Mimari Ozellikleri Hakkmda Dnsnnceler" ..... , s.51.

13

Mihrapta, kahplama teknigiyle olusturulmus alci suslemeler gorulmektedir. Mihrap cercevesinin en distaki seridinde bir ayet kitabesi bulunmaktadrr. ikinci serit, uzeri say orgusunu andmr yivlerle bezeli ince bir kaytan silmeden ibarettir. Distan itibaren uyuncu serit ilzerinde, yanm sekizgenlerden olusan geometrik ornekli bir susleme mevcuttur (Sek-t). Cercevenin en icteki seridi ilzerinde, palmet, rumi ve krvnm dalIardan olusan bitkisel suslemeler gorulmektedir (Bk.Sek-t). Susleme unsurlan, yer yer kirmizr boya ile boyanmis durumdadrr.

Seidl 4- Soh Melek Camti. Mihrap cercevest iaertndeki alct suslemeler.

Mihrap nisi, duzgun altigenler ve oniki kenarh cokgenlerden olusan geometrik bir omekle bezenmistir (Sek.S). Bu cokgenlerin kesismesi sonucu, alti sivri kollu yildizlar, duzgun besgenler, koza sekilli cokgenler vb. olustugu gozlenmektedir. Alti sivri kollu yildizlar icinde, donusumh; olarak yerlestirilmis kabartma yildizlar gorulmektedir, Mibrap kavsarasmm koselikleri ilzerinde, sekiz ve oniki kollu yildizlardan olusan bir susleme mevcuttur (Sek.e) (Res.12). Bu yildizlar arasmda kalan alanlarda, bes sivri kollu kiiyuk yildiz bulunmaktadir. Bu kucuk yildizlann icine firuze sirli ciniler yerlestirilmistir, Oniki kollu yildizlann merkezinde, kabartma birer carkifelek motifi mevcuttur.

14

Sekil 6- Sah Melek: Carmi. Mihrap kavsara kO~elikleri uzertndeki siislemeler.

Ie.

15

Arasnrmacilar, harim duvarlanrun, alt SITa pencerelerinin atki tasi seviyesine kadar cinilerle kaph oldugunu ifade etmektedirler'". Ancak, bu cinilerden bugun sadece, harimin guneydogu kosesinde kucuk bir pano kalabilmistir" (Res.13). Bir kismi, Edirne Miizesi Turk islam Eserleri bolumunde korunan bu cini panolar, firuze renkli altigen cini plakalarla meydana getirihnistir". Altigen plakalarm ortasmda altm yaldizh giilbezekler mevcuttu". Dikine dikdortgen sekilli panolardan herbiri, palmet ve rumilerden olusan bir bitkisel gecme seridiyle cercevelenmistir (Sek, 7). Renkli SIT (cuerda seca) teknigindeki kenarsuyu seridinin zemini lacivert; palmet ve rumileri ise beyaz ve firuze renklidir". Anadolu'da, renkli SIT teknigiyle meydana getirilmis cinilere sahip pek yak yapt bilinmektedir. Bursa Y~iI Cami (1421)95, Bursa Y~iJ Tiirbe96, Bursa Muradiye Camii (1425-26)97 ve Edime Muradiye Camii (1436)98 bunlardan birkacidir.

, harimde, cini panolarm dismda kalan yiizeylerin kalem isi suslemelerle bezenmis oldugunu belirtmekteyse de, bugun harimin tamami srvah ve badanahdir'".

90 Bilgi icin bk, O.Aslanapa. Edirne'de Osman', Devri Abide/en ..... , 5.100; ay.yaz., Osmanlt Devri Mimarisi ..... , s.61. E.H.Ayverdi, bu ¢nilerin. 1930'lu yillarda tamamen yerinde oldngunu nakletmek:tedir (bk, a.g.e., 5.418).

91 AS.Unver, Sah Melek Pasa Camii'nden getirilen cini panolardan bir kismmi, TopkapI Sarayt Miizesi Miidiirii' nun odasmda gordiigiinii nakletmektedir (bk "Edime'de Sah Melek Pasa Camii N~ Hakkmda" ..... , 5.27).

92 "15.yy. Tek Renk Sirh Dnz ve Yaldtzh Ciniler"in yapim teknigi hakkmda bilgi icin bk. G.Oney, Beylikler Devri Sanaa, XIV-xv.Yilzyll (1300-1453), Ankara 1989, s.4l.

93 Cizim icin bk AS.Unver, a.g.m., s.30'dan sonraki sekil, Resim icin bk. Y.Demiriz, a.g.e., s.511, res.520-521; bilgi icin bk, B.Ersoy, a.g.m., 5.59. AItm yaldtzh cinilerin yapnn teknigi hakIanda bilgi icin bk. S. Yetkin, Anadolu 'da Turk 9ini Sanaunin Gelismesi, II.baslo., Istanbul 1986, 5.207.

94 "Renkli Sir Teknigi."nin yapum hakkmda bilgi icin bk. G.Oney, Turk Cini Sanaa, istanbul 1976, 5.64-

65.

95 Resim icin bk, Y.Demiriz, a.g.e., s.352, res.273.

96 Resim icin bk H.OnkaI. Osman', Hanedan Tarbe/eri, Ankara 1992,5.71, res.l1. 97 Resirn icin bk, Y.Demiriz, a.g.e., 5.276-277, res.163-167.

98 Resim icin bk, O.Aslanapa, Osmanli Devn Mimarisi ..... , s.52-53.

99 ~

Bk, AS.Unver, a.g.m., s.28.

16

Tackapi uzerindeki ii~ satirhk Arapca insa kitabesinin metni ~yledirlOO (Res. 14 ):

I· I 101 II I 'I ~I LI' 102. 'II" 103 1

01.> ~'.r 0~ '\J-,~ i ~ ~ ~ J.;b ~-

I 104 I ;;~ 165 • I .. . II I .. 106 I <"'I . I • 2

~ l..$ ~ I"..;... v: ..!.U.A .,.....;.. ., ~ -' "---' ~ ...u.o:>- ..4>0.0 v: -

Kitabe metni gunumuz Turkcesine soyle cevrilebilir:

Bu mescidi, Mehmed oglu Sultan Murad Han zamamnda -Allah onun miilkiinii ebedi ktlstn- Sad: oglu Sah Melek; -Allah onun (iyiliklerini) kabul etsin, Amin- 832 ytltntn Ramazan aytnda kurup yapttrdt.

bulunan Sah lu Kalesi'nin atannn~llO.

0/1436-1437 i, mezartasi

100 Kitabe metnini sirasryla, Badi Efendi [bk a.g.e., s.44 (nakleden:E.H.Ayverdi, a.g.e., s.419, dip not 1)]; T.GOkbilgin (bk. XV-XVI. Asirlarda Edirne ve Pasa Livast ..... , s.28); AS.Unver (bk. a.g.m., s.27); E.H.Ayverdi (bk. a.g.e., s.419), F.Th.1)i.Jlcema (bk. a.g.e., s.19, no:4) ve T.Gokbilgin (bk. "Edirne Sehrinin Kuruculan", Edime, Edime 'nin 600. Fethi YzldlJnilmi1 Armagan Kitabt, Ankara 1993, s.167) yayunlanusnr, O.N.Peremeci (bk. a.g.e., s.64); Y.Demiriz (bk. a.g.e., s.507) ve O.Onur ise (bk. Edime Turk Tarim Vesikalartndan Kitabeler ..... , s.93), kitabe metninin oknnnsanu vermektedirler.

101 Kitabede, bu kelimedeki ...r harfi yazih degildir.

102 AS.Unver, bu kelimeden once IJ harfleriyle baslayan bir kelimenin bulundngunu ifade etmektedir.

Bk. a.g.m., s.27.

103...s harfinin iki noktasi secilememektedir,

104 Kitabede, bu kelimedeki '":"' harfi yazih degildir.

105 "Sazi" ~klinde yaztlmis olan bu kelime "Sadi" seklinde oknnmaktadir, Bilgi icin bk. F.Justi.

Iranisches Namenbuch, Marburg 1895, s.270 (Nakleden: F. Th.Dijkema, a.g.e., s.20, dip not 28). 106 A.S.Unver, bu kelimeyi ~ seklinde oknmaktadir, Bk. a.g.m., s.27.

107 E.H.Ayverdi, bu kelimenin ilk harfini 3. sanrda vermektedir (bk. a.g.e., s.419). 108 A.Kuran, yapmm insa tarihi olarak, 1428 yihru vermektedir (bk. a.g.e., s.66).

109 Bk. O.N.Peremeci, a.g.e., s.64; T.GOkbilgin, XV-XVI.Aszriarda Edime ve Pasa Livas: ..... , s.27; ay.yaz., "Edirne Sehrinin Kuruculan" ..... , s.167.

110 Bk. i.H.Uzun~ Osmanli Tarihi, Lcilt, 2.baslo., Ankara 1961, s.377; E.H.Ayverdi, a.g.e., s.417. III Bk, T.GOkbilgin, "Edirne Sehrinin Kumculan" ..... , s.167.

17

E.H.Ayverdil12 ve C.Baltac11l3, Sah Melek Pasa'rnn, Edirne'de, bu cami dismda bir mescit, bir medrese, bir imaret ve bir han insa ettirdigini belirtmektedirler. Buna karsihk O.N.Peremeci1l4, T.Gokbilginl15, A.S.Dnver1l6 ve O.Onurl17, sadece bir medreseden soz etmektedirler. Ancak bugiin, cami dismda, ldilliyeye ait olabilecek herhangi bir kahnn mevcut degildir.

Sah Melek Pasa'nm, 13 Eylul 1431 ve 16 Temmuz 1436 tarihli iki vakfiyesi bilinmektedir!". Her iki vakfiyede de camiden hie soz edilmedigi; vakfedilen cesitli tasmmazlann rum gelirinin medreseye sarf edilmesinin planlandigi dikkati cekmektedir.

Erken Osmanh doneminde insa edilen, "Tek Kubbeli, Kare Planh Camiler"in erken tarihli birkac orneginde, bazi ozellikler dikkati cekmektedir. Bu yapilarda, harim mekammn genisletilmesine yonelik birtakun arayislar sezilmektedir. Ornegin, Bilecik Orhan Gazi Camii'nin (1324-1362) harimi, entice dort kemerle bir miktar genisletilmistir!". inono Boca Yadigir Camii'nde de (1374) ayru semamn tekrarlandigi gorulmektedir'". Harimin genisletilmesi yonunde en onemli adtmlardan birisi iznik Y ~il =lusmaktadtr.

ik bir dilimli l Sah Melek Ii, iiy birimli

rvdeyi yatay erne sonucu tla124• 1'i de

,

112 Bk E.H.Ayverdi, a.g.e., s.417, 419.

113 Bk, C.BaltaCl, XV-XVI. Astrlarda Osmanlt Medreseleri, Teskildt, Tarih, istanbul 1976, s.91. 114 Bk, O.N.Peremeci, a.g.e., S.64.

115 Bk, T.GOkbilgin, XV-XVI. Asirlarda Edime ve Pasa Livasi ..... , s.28; ay.yaz. "Edirne Sehrinin Kuruculan" ..... , s.168.

116 .•

Bk AS.Unver, a.g.m., s.29.

117 Bk O.Onur, a.g.e., s.93.

118 Bk, T.Gokbilgin, XV-Xli7. Astrlarda Edime ve Pasa Livast ..... , s.247, vakfiyeier bOliimft;

E.H.Ayverdi, a.g.e., s.417; O.Onur, a.g.e., s.94-96.

119 Plan icin bk E.H.Ayverdi, Osmanli Mimarisinin jlk Devri, I, 2.basla, istanbul 1989, s.31, 36.R 120 Plan icin bk, AKIzIltan,Anadolu Beyliklerinde Cami ve Mescitler, istanbul19S8, s.108, res.57. 121 Plan icm bk. E.H.Ayverdi, a.g.e., s.310-311; 463-464.R

122 Gebze Orban Gazi Camii (1324-1362) (resim icin bk. AKuran, a.g.e., s.37, res.14).

123 lS.yy. ornekleri hakkmda resim icin bk. Amasya Yakup Pasa Zaviyesi (1413 vakfiye) (E.H.Ayverdi, Osmanlt Mimarisinde Celebi ve II. Sultan Murad Devri ..... , s.31, 46.R); Bursa Y~ Cami (1421) (ay.es., s.80, 121a.R); Edirne Gazi Ibrahim Bey Mescidi (1411) (ay.es., s.160, 259.R); Bursa Haci Ivaz Pasa Camii (1427 vakfiye) (ay.es., s.289, SI0.R); Bursa Sultan II.Murat ve Sultan A1a1jddin Tfirbeleri (14S1) (ay.es., s.323, 576.R); Edirne Cavus Bey Camii (1441) (ay.es., s.381, 662.R); Edirne Fazlullah Pasa Camii (15.yy. ilk yansi) (ay.es., s.386, 670.R); Edime Hizir A~ Mescidi (1428-1429) (ay.es., s.396, 688.R); Edime Mezit Bey Camii (1440-1441) (ay.es., s.399, 694.R); Edime MuradiyeCamii (1426-1427) (ay.es., 5.414, 72l.R); Edime 09 Serefeli Cami (1437-1447) (ay.es., s.436, 739.R); Tire Kara Hasan Camii (1440) (ay.es., s.541, 939.R); Vize Serbetdar Hasan

18

18.yiizyIla tarihlenmektedir'". Orneklerin 16'SI Edirne kentindedir". Bu yaptlardan buyuk bir bolumunun 15. yuzyila tarihlenrnesi, soz konusu uygulamarun bu donemde yogunlastiginr; 37 ornekten 16' smm Edirne kentinde bulunmasi ise, bu uygulamarun Edirne yapilannda sikca tercih edildigini gostermektedir.

(O.Aslanapa, Afyon Gedik :t Pasa Camii atuniye Camii .18); istanbul Ii (1487/1488)

Cami (1435) Hatun Camii (1456) (O.Aslanapa, Edirne'de Osmanlt Devri Abideleri ..... , s.118, !jekI41); Edirne Sitti Sultan Camii (1482) (ay.es., s.109, !jek132); Edirne Gazi Hoca Camii (15.yy. ikinci yanSl-1520) (Bkres.120); Edirne Ay!je Kadm Camii (1468) (E.H.Ayverdi, Osmanlt Mimarisinde Fatih Devri, III ..... , s.203, 361, 362.R); Edirne SUleymaniye Camii (1493 vakfiye) (E.H.Ayverdi, a.g.e., s.130, 182.R); Edirne Arif Aga Camii (15.yy.) (Bkres.34); Edirne lsmail.Aga Camii (15.yy.) (Bkres.60).

124 16.yy. ornekleri hakkmda resim icin bk Trabzon Hatuniye Camii (1514) (H.Karpuz, Trabzon, Ankara 1990, s.35, res.12); Ilgm Lala Mustafa Pasa Camii (1576) (O.Aslanapa, Osmanlt Devri Mimarisi .....• s.288); Edirne Defterdar Mustafa Pasa Camii (16.yy. son ~gi) (O.Aslanapa, Edirne 'de Osmanli Devri Mimarisi .....• s.117, ~ek.140); Afyon Umur Bey Camii (1582) (E.H.Ayverdi, Osmanli Mimarisinde Celebi ve II Sultan Murat Devri .....• s.213, 351.R).

125 Afyon Yeni Cam.i (1712) (resim icin bk S.0zbey, a.g.e., s.161. res.l03.)

126 Edirne omekleri hakkmda resim icin bk Gazi Ibrahim Bey Mescidi (1411) (E.H.Ayverdi, a.g.e., s.160, 259.R); Cavus Bey Camii (1441) (ay.es .• s.381, 662.R); Fazlullah Pasa Camii (15.yy. ilk yansi) (ay.es., s.386, 670.R); H1Z1r Aga Mescidi (1428-1429) (ay.es .• s.396, 688.R); Mezid Bey Camii (1440-1441) (ay.es .• s.399, 694.R); Muradiye Camii (1426-1427) (ay.es., s.414. 72l.R); Dc;:

Serefeli Cami (1437-1447) (ay.es., s.436. 739.R); I1.Bayezit Camii (148711488) (O.AsIanapa, Osmanlt Devri Mimarist ..... , s.126.); Selcuk Hatun Camii (1456) (O.As1anapa, Edirne'de Osmanlt Devri Abideleri ...... s.118. !jek141); Sitti Sultan Camii (1482) (a.g.e .• s.109, ~ek132); Ay!je Kadm Camii (1468) (E.H.Ayverdi, Osmanlt Mimarisinde Fatih Devri, ill ..... , s.203, 361, 362.R); Gazi Hoca Camii (15.yy.ikinci yanSl-1520) (Bkres.120); Defterdar Mustafa Pasa Camii (16.yy'm son ceyregi) (O.Aslanapa, a.g.e .• s.117, ~140); Silleymaniye Camii (IS.yy.ikinci yansi) (E.H.Ayverdi, a.g.e., s.130, 182.R); Ismail Aga Camii (I5.yy.) (Bkres.60); Arif Aga Camii (15.yy) (Bkres.34).

19

DARULHADis cAMii

Inceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 15-25

Kaleici Semti'nde, Darulhadis Caddesi ile Dogan Sokagtn kesistigi kosededir.

Genis bir avlu icinde yer almaktadrr. GUney ve dogusundaki hazirede, biri altigen, digeri sekizgen planh iki turbe ile birkac mezar bulunmaktadrr (Res. IS). Kuzeyinde ongen planh bir sadirvani vardir. Bugun cesmeleri iptal edilmis olan sadirvanm aynalan uzerinde, hirer selvi motifi mevcuttur. Sadirvanm govdeden yukansi yikilrmsnr.

Yapi, kuzey-guney dogrultusunda uzanan dikdortgen bir alam kaplamaktadrr.

Kuzey cephesinin tamarni ile dogu ve ban cephelerinin kuzey kesimini kaplayan bir revak kahnnsi mevcuttur. Kuzey revakmm alti destegi ile revak sekileri saglam durumdadrr (Sek.S) (Res. 16). 1911 yilmda cekildigi belirtilen bir fotografta, revakm, disa dogru 'iarimin dogu (llalrrn~128 .

Dort kosede raprda, kuzey

birimi orten ikisi serbest, lasabilen son

pencere yerle§tirildikleri

gorulmektedir, Dikdortgen sekilli alt sira pencerelerinin sivri kemerli ahnhklan vardir. Ust sira pencereleri yuvarlak kemerlidir. Ust sira pencerelerinin dishklan alcidandir (Res.18,19). Batt cephesinin guney kesiminde, yukanya dogru incelen, dikdortgen kesitli bir payanda gorulmektedir, Harimin kuzey duvan ortasmda, uzeri bir basik kemerle ortulmus giris aytkhgt bulunmaktadrr. Basik kemerin biraz uzerinde, ust uste yerlestirilmis iki kitabe yer almaktadrr.

Dikdortgen planh harim, iki bolumden olusmaktadir (Bk.Sek.Sj.Yanlarda harim duvarlanna, ortada ise iki sutuna oturan uc kemer, bu iki bolumu birbirinden aymnaktadrr (Res.20). Kuzeydeki dikdortgen bolnm Uy birimden olusmaktadir. Ortadaki birim beyzi bir kubbeyle, iki yandakiler ise birer capraz tonozla ortuludur (Res.21). Bugun bu

121 Bk, O.Aslanapa, Edime'de Osmanlt Devri Abideleri .....• s.96, ~ek118; ay.yaz., Osmanlt Devri Mimarisi ..... , s.74.

128 Minarenin, Balkan Savasi sirasmda ytlold1g. nakledilmektedir. Bk, O.N.Peremeci, Edirne Tarihi .....• s.63. Aynca bk, O.Aslanapa, Edime'de Osmanli Devri Abideleri ..... , s.95; E.H.Ayverdi, Osmanls Mimarisinde Cetebi Sultan ve II Murad Devri ..... , s.382; RO.Tosyavizade (Yay:RKazanClgil), a.g.e., s.45.

20

bolumde ahsap destekler iizerine oturan, ahsap bir kadmlar mahfili bulunmaktadtr. Guneydeki kare planh bolumun iizerini orten pandantif gecisli kubbe, bir manastrr tonozunu arumsatmaktadtr (Res.22). Koselere yerlestirilen pandantifler, iy mekana dogru yeterinee bukulmediklerinden, kubbenin alt kesimi, koseleri yuvarlanlrms bir kare gorunumundedir, Dst sira peneerelerinin basit vitrayli iclikleri vardtr. Mibrap ni~ yanm daire kesitlidir (Res.23). Ahsap minber yenidir.

Seidl 8- Dariilhadis Camii. Plan.

Siislemeler:

Harimde; mihrap nisi icinde, pencerelerin ust kesiminde, pandantiflerde, kubbe gobeginde ve kubbe eteginde kalem i~i suslemeler vardir. (Res.22-24).

Mihrap nisinin list kesiminde, aynnnh bir sekilde islenmis bir perde motifi bulunmaktadtr. Perdenin kenarlan, iki yana dogru sarkmaktadtr. Kavsara koseliklerinde, dogal gorunumlu birer cicekli dal motifi gorulmektedir. Mihrap cercevesi uzerinde, usluplanmis bitkisel unsurlu suslemeler mevcuttur (Bk.Res.23).

Peneerelerin ust kesimlerini, usluplanrms bitkisel suslemeler taylandmnaktadtr.

Birbirine paralel renkli cubuklardan olusan sade ve inee bir serit, pandantiflerin dJ.~ kenarlan ile kubbe etegini cepecevre dolanmaktadtr (Bk.Res.22). Kubbe etegine, ana hatlanyla birer ucgeni ammsatan, iki farkh boyutta susleme unsurlan yerlestirilmistir, Bu suslemelerden kucuk olanlann tepesinde, dogal gorunumlu cicekli dallar yer almaktadir, Kubbe gobegindeki madalyonun cevresinde de kubbe etegindekileri andmr siislemeler

21

gorulmektedir (Bk.Res.24). Madalyonun ortasmi dolduran perde motifini andmr susleme, herbiri icine birer cicek motifi islenmis, yatay dikdortgen sekilli bir dizi kartusla cevrilidir.

Harim duvarlan ve pandantiflerde, birer madalyon icinde, "Allah", "Muhammed" ve "Dort Halife"nin isimleri ile "dini icerikli" yazilar okunmaktadtr. Harim duvarlan uzerinde, dikdortgen kartuslar icine yerlestirilmis ayet kitabeleri vardir.

Arasnrmacilar, yapimn insaati ile ilgili farkh gorusler one surmektedirler. Tarihci Hibrl'nin verdigi bilgileri nakleden arasnrmacilar, yapimn medrese olarak insa edildigini; sonradan camiye cevrildigini soylemektedirler+". Peremeci ise, yapimn iki yarunda birer tabhanesinin buiundugunu nakletmektedir''". Bu durumda, harimin dogu ve ban duvarlan uzerinde duvar kalmnsi gormemiz gerekecekti. Ancak, harimin dogu ve ban duvarlan uzerinde bugun hicbir iz olmadigi gibi, bu duvarlann on kesiminde, temel kalmtilan da mevcut degildir. Tum bu bilgilere karsm A yverdi, 1224/1809-1810 tarihli kitabeye dayanarak, bugunku caminin, eski yapimn temelleri uzerine insa edildigini one surmektedir'".

caminin bir beraberinde msrtmadigiru eri ve harimi icereler daha L kitabesinin min tarihleri l1Il gecirdigi; ? olabilecegi gectigi kitabeye dayanarak, 1809-1810 tarihinde, bir "onanm" veya "yeniden insamn" soz konusu olabilecegini savunmaktadir'V.

Yapmm guneydogusunda bulunan iki turbe ile hazirede, donemin tanmrms kisileri yatmaktadtr. Turbede yatan Osmanh sehzade ve sultanlannm isimleri ve olum tarihleri soyledir'" :

- II.Murad'm oglu Huseyin Celebi (853/1448-1449)

129 Bk. O.Aslanapa. a.g.e., s.94; ay.yaz., "Edirne'de TUrk Mimarisinin Gelismesi", Edirne, Edirne 'nin 600. Fethi YzldiJniimil Armagan Kitabi, Ankara 1993, s.230: T.Gokbilgin. a.g.e .. s.210: O.Onur, a.g.e., s.98; F.Th.Dijkema.. a.g.e., s.22-23; RO.Tosyavizade (Yay:RKazanclgil), a.g.e., s.45:

H.S.Selen.. "Yazma Cihannfunaya Gore Edirne Sehri", Edime, Edirne 'nin 600. Fethi YzldtJnilmil Armagan Kitabi .... ., s.307.

130 O.N.Peremeci. a.g.e., s.63. 131 E.H.Ayverdi. a.g.e., s.383.

132 F.Th.Dijkema. a.g.e., s.132, no:97.

133 Bk. E.H.Ayverdi a.g.e., s.384-385; RO.Tosyavizade (Yay:RKazanClgil), a.g.e., s,45: O.Onur, a.g.e .. s.100-102: O.N.Peremeci. a.g.e .. s.63.

22

- II.Murad'm oglu Orhan Celebi (855/1450)

- m.Ahmed'in kizi Rukiye Sultan (1110/1688-1689)

- m.Ahmed'in kizi Hatice Sultan (1110/1688-1689)

- m.Ahmed'in oglu Sehzade Ahmed (1115/1703-1704)

- m.Ahmed'in oglu Sehzade Mehmed (1125/1713)

- m.Ahmed'in oglu Sehzade Selim (1127/1715)

- m.Ahmed'in kizi Zeynep Sultan (112711715)

Doneminin tanmmis bilginlerinden Fahreddin Acemi ve Karamanogullan hanedanmdan Karaman bin Mehmed de (1471) caminin haziresinde yatmaktadirlar'".

y apmm, ikisi giris uzerinde, biri harimin dogu duvarmda olmak uzere tarih iceren fry kitabesi bulunmaktadir. Giris arahgmr orten bastk kemerin hemen uzerinde yer alan iki kitabeden ustteki, ilk insa kitabesidir. Arapca duzenlenmis bu kitabenin metni soyledir":

.<16..11 I~ -1

~I ~b-3 .JI o lo:'1 1 -4

Kitabe metni gunumuz Turkcesine soyle cevrilebilir:

Bu cami-i serifi, biiyiik sultan, ulu sahinsah, gokten destek bulmus, muzaffer, dusmanlart ezen, iyilik ve adaletin yardimctst, ehl-i iman uzerine emniyet kanatlartm geren, sultan oglu sultan, Ebu'l-Feth, Bayezid Han oglu, Mehmed Han oglu Murad Han -saltanattnm kaynaklart zeval bulmastn ve onun devleti ebedi olsun- (yapttrdt). (Bunun) yaztitsi Hicri Nebevi 838 ytl: Saban aytntn yirmiucuncu guminde (gerceklesti).

134 Bk. R.O.Tosyavizade (Yay.RKazancigil), a.g.e., s.45; O.N.Perem.eci, a.g.e., s.63; O.Onur, a.g.e.,

5.101-lO2.

135 Kitabe metni F.Th.Dijkema'dan almnnsnr (Bk, a.g.e .• s.21-22, no:6). 136 E.H.Ayverdi, kelimeyi t""li seklinde olrumaktadtr (a.g.e .• s.383).

l37 E.H.Ayverdi'de bu kelime yoktur (ay.yer.).

23

Bu kitabeye gore yapi, II. Murad doneminde insa ettirilmis ve insaat 23 Saban 838124 Mart 1435 tarihinde tamamlanmisnr.

Insa kitabesinin hemen altmda, tek sanrhk bir baska Arapca kitabe bulunmaktadir.

Kitabede, I \"Y 1. ~ JJIJ,-~ ~ ..::.;li..:. yazisr okunmaktadtr.

Dogu cephesinin ortasmda, yerden 2m. kadar yuksekte, ITT 1. ~ ••• ~I ~_,i ~ (Mutemed Koc Ahmet ... sene 1224) yazisr okunmaktadtr (Res.2S). E.H.Ayverdi138, O.Onur139 ve O.Aslanapal40 bu kelimeyi "mimar" seklinde okumaktadirlar. Fakat Jt.-.. kelimesindeki I ve J harfleri uzerinde tahrifat yapdchgI gorulmektedir. Kelimede, ikinci r harfinden once bir dis ve iizerinde iki nokta izi seeilebilmektedir. Bu durumda, r harfinden once bir .:. harfi bulundugu anlasilmaktadir. r'den sonra gelen .) harfinin kuyrugu da govdesinden kopardarak J'ye donii~lmii~. Nitekim Ahmed kelimesinin sonundaki .) harfi dikkatJice incelendiginde "mutemed" kelimesi sonundaki .) harfiyle benzerligi hemen farkedilmektedir. Dolayisryla buradaki kelime, Jt.... okunmahdir, ikumuslardir. elmektedir'?' . i.) siralarken, revliden soz i onarurunda,

...................... ,.LI. run (Edirne) kira . ve Vize

Livasi'ndan bazi koyler vakfedildigi belirtilmektedir'". 1613 tarihli vakfiyede, camiye,

138 Bk, ay.es .• s.383.

139 O.Onur. a.g.e .• s.101.

140 O.Aslanapa. a.g.e .• s.97.

141 AKuran. The Mosque In Early Ottoman Architecture s.65.

142 F.Th.Dij"kema. a.g.e., s.132, no:97.

143 S.Unver. "Edirne Medeniyetimiz ve Tezyini Misalleri". Edime. Edime 'nin 600. Fethi Yildonumu Armagan Kitabt, ..... s.250.

144 Bk. F.Deveilioglu, Osmanlica-Turkce Ansiklopedik Lugat, Ankara 1990, s.829.

145 Bk. Z.SOnmez, Baslangtctndan 16. Yuzyila Kadar Anadolu Turk Islam Mimarisinde Sanatctlar,

Ankara 1989. s.ll.

146 Bk. E.H.Ayverdi. Osmanlt Mimarisinin jlk Devri. 1, 2.baskt. istanbul 1989, s.108. 147 Bk M.T.Gokbilgin. a.g.e., s.210-213.

148 Bu vakfiyeye gore hamamdan. senede yaklasik 60.000 ~ gelir saglamyordu. (bk. E.H.Ayverdi. a.g.e .. s.382).

24

evler, dukkanlar, bir hamam, cami bahcesindeki ciceklerin satismdan saglanan gelir ile Pmarhisar, Uskub, Hisarcik, Yaya ve Kurt koylerinin vakfedildigi kayrthdir".

Erken Osmanh doneminde insa edilen, "T ek Kubbeli, Kare Planh Camiler'In, erken tarihli birkac orneginde bazi ozellikler dikkati cekmektedir. Bu yapilarda, harim mekanmm genisletilmesine yonelik birtakim arayislar sezilmektedir. Ornegin Bilecik Orhan Gazi Camifnin (1324-1362) harimi, entice dort kemerle bir miktar genisletilmistir+". Inom: Hoca Yadigdr Camii'nde de (1374) ayru semanm tekrarlandigi gorulmektedir'". Harimin genisletilmesi yonunde, en onemli adimlardan birisi Iznik Yesil Cami'de (1378-1392) atIlmI~trrlS2. Bu yapida harim, tipki Darulhadis Camii'nde oldugu gibi iki bolumden olusmaktadir. Bolumlerden guneydekinin uzeri bir kubbeyle; kuzeydeki Uy birimli dikdortgen alanm uzeri ise, bir kucuk dilim1i kubbe ve iki manastir tonozuyla ortuludur. Benzer bir plan semasi, bu cahsma kapsammda incelenen Sah Melek Camii'nde de (1429) gorulmektedir, Burada da harim, iki bolumden olusmaktadir. Ancak bu camide, kuzeydeki dikdortgen alan ortada tek bir destege oturmaktadrr'i".

149 1613 yihnda, Edirne ve Pmarhisar'dan elde edilen gelir 518.180 akfteYdi (bk, M.T.GOkbilgin, a.g.e.,

5.212-213).

150 Plan iein bk. E.H.Ayverdi. Osmanlt Mimanstnin Ilk Devri ..... , 5.31. 36.R

151 Plan iein bk. AKlzlltan, Anadolu Beyliklerinde Cami ve Mescitier ..... , 5.108, res.57. 152 Plan iein bk. E.H.Ayverdi, a.g.e., 5.310-311; 463-464.R

153 Plan icin bk. B.Ersoy, "Edirne Sah Melek Camii'nin Tamtum ve Mimari Ozellikleri Hakkmda Dnsunceler' ..... , 5.48. sek 1.

25

SEHABEDDiN PASA (KiRAzLI) MESciDi

Inceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 26-32

Yapi, halk arasmda Kirazh Camii adiyla da tanmmaktadir. Sehabettin PQ§a Mahallesi, Kirazli Cami Sokak'tadrr. Bandan doguya egimli bir arazi uzerine insa edilmistir. Harimin guney ve dogu duvarlan yola cephelidir. Yapi bugun terkedilmis durumdadir (Res.26).

Harim duvarlarmda (kuzey duvan haric) duzgun kesme tas; kasnakta kabayonu tas ve tugla; kubbede ise sadece tugla kullarnlmrsur. Kuzey cephesinde, tugla hatillar arasma yerlestirilmis kabayonu taslar, dikine yerlestirilmis tuglalarla kasetlenmistir.

de, iki sira esindeki dort ftIr (Res.27). encerelerinin

kemerlidir.

ckapmm ust

duz iki yiv eri olmahdir. Can izlerinin ust kesimine yiizeysel yivli bir Miihr-ii Suleyman motifi kazmrmstir (Res.29). Tackapi dikdortgen bir cerceve icine almnnsnr. Cerceve, biri duz, digeri kaytan iki kalm silmeyle olusturulmustur. Fazla derin olmayan tackapi ana nisi, sivri bir kemerle ortuludur. Ana nis dip duvan uzerinde insa kitabesi bulunmaktadir. Kitabe cercevesinin iki yamnda, bir yanm palmet ve rumilerden olusan bitkisel unsurlu suslemeler gorulmektedir (Sek.l 0). Kitabenin sagmdaki susleme panosu sivanrmsnr, Giris arahgi bastk bir kemerle ortuludur (Res.30).

Caminin kuzeydogu kosesi onemli olcude tahrip olmustur. Bu kesimin zemininde, cami duvanna bitisik, kare planh bir seki izi mevcuttur. Caminin 1962'de cekildigi belirtilen bir fotografinda, burada bir minarenin yer aldtW gorulmektedir'<'. Aynca, kuzey cephesinin dogu ucunda, tugladan bir kemer ayagi kalmtisi secilmektedir (Bk.Res.27,28,30). Bu durumda, kare planh sekinin, minarenin kursusune; kuzey duvan uzerindeki kemer izinin de, minare girisine ait oldugu anlasilmaktadrr.

154 Bk, RM.Meri<;, "Edirne'nin Tarihi ve Mimari Eserleri Hakkmda" s.519.

26

..... /'

/

/

/

/ I I

I

\

\

\

\.

<, <,

.... _

.....

<, -,

-,

\

\

\ \ \ I I I I

/ I /

,;

/

.'

_"

Seidl 10- Sehabeddin Pasa Camti. Kitabe cercevestnin iki yantndaki bitkisel unsurlu suslemelerden soldaki.

27

Kuzey duvan ortasmda, disa taskm bir dl~ mihrap gorulmektedir (Res.31). Harimin kuzey duvan, derinee bir mihrap nisi insasma imkan verecek kalmhkta degildir. Bu nedenle mihrap cercevesi disa tasmlmis ve boylece kahnlastmlan duvar icine, 65 em. derinliginde bir nis insa edilebilmistir. Bes kenarh mihrap nisi mukarnash bir kavsarayla ortiiliidiir155. Mihrap cercevesi ile uzerine yerlestirildigi duvar arasmda bir bitisme cizgisi secilmektedir (Bk.Res.27 -28).

Camilerde, son eemaat yerlerinde gorulen drs mihraplar, genellikle sade ve kucuk boyutludurlar. Bir kismmm cercevesi dahi yoktur. Sehabettin Pasa Mescidi'nin dis mihrabi ise, 2.5m. genislikte ve yaklasik 5m. yuksekliginde bir cerceveye sahiptir. Bu ozellikleri ile pek cok caminin ana mihrabmdan daha gosterisli ve gorkemlidir. Dis mihrabm boyutlan gibi, eephe uzerindeki yeri de dikkat cekmektedir, Harimin kuzey eephesi uzerinde yer alan dI~ mihraplar, genellikle ortada yer alan harim girisinin saginda veya solundadir. Mihrabm eephe ortasma yerlestirildigi orneklerde ise, harim girisi eephenin sagma veya soluna kaydmlmisnr. Aneak burada, dl~ mihrabm iki yanmdaki acikhklann ikisinin de peneere olarak tasarlandiklan; sonradan peneereye donusturulmus kaldig; kabul nsi ile . tek

tadir. Gerci, :edir. Ancak, orununa bir te de, dogu

gorulebilen , tarafindaki iesi ortasma yerlestirilecek bir girisle harime girmek pekala mumkundur, Kaldi ki bu durum, harimin dogu duvan uzerine, dogrudan harime girisi saglayacak bir kapi acilmasma engel degildir, AKuran, harimin kuzeyine, tahmini olarak, iki birimli bir son cemaat yeri isaretlemistir". Sokaktan gecenlerin dikkatini daha kolay ceker dusuncesiyle, insa kitabesi de bu giris uzerine yerlestirilmis olabilir. Kammca, ilk insaatta kuzey duvan ortasmda meveut sade giris, avlunun hazireye donusturulmesi sonueu iptal edilmis ve girisin bulundugu yere insa edilen mihrap ile son eemaat yeri, uzeri ahsap bir can ile ortulmus bir ilave harime donusturulmustur. Diger yandan, yukanda sozunu ettigimiz fotografta da acikca gorulebildigi gibi, minare girisi, kursunun ban kenanna yerlestirilmisti ve son eemaat yerine acilmaktaydi. Meseidin kuzey eephesi uzerinde bir giris bulunmasaydi, minare girisinin kursunun bu eephesine degil, harimin dogu girisine yakin olan guney cephesi uzerine yerlestirilmesi 90k daha mannkh olurdu. Aynca mescidin 1962 yihnda cekilmis fotografinda, harimin kuzeybati kosesinin ust kesiminde, dogu, ban ve guney

155 A.Kuran. 9izmi~ oldugu planda, yarun daire sekilli bir dt~ mihrap nisi isaretlemistir, Bk. The Mosque In Early Ottoman Architecture ..... , s.42, plan 23.

156 Plan icin bk. ay.yer.

28

cephelerinde gorulen kesme tas kaplamamn kuzey cephesinde de var oldugu gorulmektedir. Ancak, diger cepheler gibi kesme taslarla kaph oldugu anlasilan kuzey cephesi iizerine, almasik duzende yeni bir cephe insa edildigi acikca belli olmaktadir. Fotografta gorulen minarenin, yapmm ilk minaresi olmadigi da bellidir. Orijinal minarenin, bilemedigimiz bir tarihte, son cemaat yeri uzerine devrildigi; kuzey cephesinin bir kesimi ile birlikte son cemaat yerini tahrip ettigi; sakifh son cemaat yerinin ve dt~ mihrabm bu onanm sirasmda insa edilmis olabilecegi hanra gelmektedir.

Dogu, batt ve guney duvarlanm, kaytan silmelerden olusan bir saeak dolanmaktadrr.

Harimde, kubbe yuvarlagma gecis, pandantitlerle saglanrmsnr!". Disa hafif tasmn yapan mihrap, yanm sekizgen planhdir. Harimin batt cephesinin ortasmda, dikdortgen planh bir ni~ yer almaktadrr.

Tackapi ana nisi dip duvarmda, dikdortgen bir pano uzerinde, iki sanrhk Arapca insa kitabesi bulunmaktadtr (Res.32). Bu kitabenin metni ~yledir158:

J -1

;> -2

oglu Hacl

Sehabeddin 840 ytltnda tesis etti.

Bu kitabeye gore mescidin, Abdullah oglu HaCI Sehabettin tarafindan, 840/1436- 1437 yihnda insa ettirildigi anlasrlmaktadir.

Il. Murat (1421-1451) ve Il. Mehmet (1451-1481) donemlerinde vezirlik yapmis olan bu zat, kaynaklarda Hadtm Sehabettin Pasa adryla amlmaktadrr'". Sehabettin Pasa, 840/1436-1437yt1mda Rumeli Beylerbeyligi'ne atannnstir. 842/1438-1439 yihnda da,

157 Harim girisinin anahtanna ulasamadigim icin, icten fotograf cekmem ve inceleme yapmam mumknn olmadi, Bunedenle. harimi AKuran'm planma dayanaraktamtacagun, Plan icin bk. ay.yer.

158 Kitabe metni su kaynaklarda yayimlannnsnr, F.Th.Di.ikema, The Ottoman Historical Monumental Inscriptions in Edime .....• s.24~ M.T.GOkbilgin.XV-XVl. Astrlarda Edirne ve Pasa Livasi, VakiflarMtdkler-Mukataaiar ..... , s.43, dip not 27.

159 Bk M T.Gokbilgin, a.g.e., 5.37. 43, 255, 257; O.Aslanapa. Edime'de Osmanlt Devri Abideleri ..... , 5.127; RO.Tosyavizade, Edime Rehnumas: .....• 5.34.

29

Novaberde Kalesi'ni ele gecirdikten sonra, II. Murat'm Manisa'ya cekilmesiyle, Halil ve Zagnos Pasalar ile birlikte devlet yonetimine nezaret etmi~ir160.

Sehabettin Pasa'nm bu camiden baska, Edirne'de iki mesciti, bir hamami ve bir kopriisii16\ Filibe'de ise bir camisi, bir imareti ve bir kervansarayr'f bulunmaktadtr. Onun, bu yapilara gelir saglamak amaciyla bazi vakfiyeler duzenlettirdigini de ogreniyoruz. Nitekim, 1485 yihnda; dukkan, bahce ve Edirne'ye bagh koylerden 39.253 akye163; 1610 yilmda da Sehabetiin pQ§Q Mahallesi iein 11.000 akye164 gelir elde edildigi nakledilmektedir.

160 Bk. M.T.GOkbilgin. a.g.e., s.256.

161 Bk. MT.GOkbilgin. ay.es., s.257; O.As1anapa. a.g.e., s.127. 162 Bk. O.Aslanapa. ay.yer.

163 Bk. M T.GOkbilgin. a.g.e., s.257-258. 164 Bk. ay.es .. s.43.

30

lnceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 33-42

Baba Demirtas Mahailesi'tsie; Sail Tekke Sokak'tadrr. Yapi, KiiDbed Camii adryla da amlmaktadir'f". Giineyden kuzeye dogru egimli bir arazi iizerine insa edilmistir,

R.M.Meriy, yapmm 1960'h yillardan beri metnik ve harap bir durumda oldugunu ifade etmektedir'". Minare kursusunun ban yiizii uzerine yerlestirilmis madeni bir levhada, yapmin, "Vakiflar Genel Miidiirliigu tarafindan, 1993 yihnda onarnldrgi" belirtilmektedir.

Harim kubbesi, minare kulahi ve koselerde, kubbe gecis unsurlanm gizleyen kesimin iistii kursun levhalarla kaphdir (Res.33). Harimin kuzey ve dogu cephelerinde, alt sirada iiy, orta sirada iki, kasnak uzerinde de bir adet olmak uzere, toplam altisar pencere nin arasmda, e mevcuttur

adet olmak eki alt sira encerelerinin ~eleri, sivri

5). Harimde,

a'l'Uu..lA~au mmareye kiirsii

uzerinde yiikselen pabuc, iki bolumden olusmaktadrr, Ince bir kaytan silme ile aynlan iki bolumden alttakinde, kursunun her bir kosesi pahlannus ve ucgenler yarduruyla kenar sayisr iki karma cikanlrmsnr. Cokgen prizma seklinde bir miktar daha devam eden pabuc, silindire donusmekte ve govde ile kaynasmaktadir. Pabuc uzerinde, kaytan silme bir bilezik yef almaktadir. Govde ve petek, yan yana yerlestirilmis dikine kaytan yivlerle bezenmistir (Res.37). Serefeye gecis, iy ve dl~ bukey silmelerle saglanrmsnr. Serefenin hemen altinda da, bir kaytan silme mevcuttur. Korkuluklar sadedir. O.Onur'un, 1973 tarihli cahsmasmda yayimlanan bir fotografta, minare govdesinin sade oldugu gorulmektedir'f". Aym fotografta, petek bolumunun yJ.lalnn~ oldugu da secilmektedir. Bu fotograftan da anlasilabilecegi gibi, minarenin kursuden yukansi yikrlrms ve yeniden insa edilmistir.

l65 Bk. R.O.Tosyavizade, Edime Rehnumast , s.35; T.GOkbilgin, .XV-XVI. Astrlarda Edirne ve PQ§a

Livast .....• 5.42; O.Onur, Edirne Minareleri , 5.53.

l66 R.M.Meric;:, "Edirne'nin Tarihi ve Mimari Eserleri Hakkmda" ..... , s.5oo. l67 O.Onur, a.g.e., s.53.

31

Harim girisinin uzerinde yer aldigr batt cephesi, ana cephe konumundadtr. Bu cephede, alt sirada bir, orta sirada iki, kasnakta da bir adet olmak uzere, toplam dort pencere aytkltw bulunmaktadir. Cephenin kuzey ucunda tackapi yer almaktadtr. Cami harimine acilan yan girislerin cogunda oldugu gibi burada da giris, cephenin kuzey ucuna kaydmhms durumdadtr (Bk.Sek.l l). Taekapi cercevesinin ust kenanrun hemen uzerinde, tek yone egimli ahsap bir sundurma bulunmaktadtr. Giris arahgmm onune, demir dograma bir camekan eklenmistir'" (Res.38). Sivri kemerli bir cokertme icine ahnmis olan giris arahgi, basik bir kemerle ortulmustur.

0i=5;;-=!!!!!!!50====5m.

Seidl 11- An! Aga Camii. Plan.

Kare planh harimde, kubbe yuvarlagma gecis, ucgen yuzeyli tromplarla saglannnstrr (Res.39). Batt duvarmm yaklasik olarak ortasmda, dikdortgen planh bir dolap nisi mevcuttur. Y anm sekizgen planh mihrap nisi, mukarnash bir kavsarayla ortOlUdiir (ResAO). Kavsara koseliklerinde, carkifelek motifiyle bezenmis birer giilbezek yer almaktadtr. Ust sira pencerelerinin vitrayh iclikleri vardrr. Ahsap rninber, yakm zamanlarda insa edilmis olmahdir (ResAl).

Harimde; kubbe eteginde, kubbeye gecis unsurlarmda ve harim duvarlannda kalem isi bezemeler bulunmaktadtr. Bir ayet kitabesi, kubbe etegini cepecevre dolanmaktadtr. Dogu, ban ve kuzey duvarlarmda, dikdortgen kartuslar icine yerlestirilmis ayet kitabeleri

168 Yapryi, Ekim 1997 tarihindeki ziyaretimizde, mevcut olmayan bu camekan, amlan tarihten soma insa edilmi~ olmahdrr.

32

mevcuttur. Harimin kuzeybati kosesindeki geeis unsurlan uzerinde yer alan kalem i~i bezemeler arasmda., 12 sivri kollu bir yildiz motif ile bazi bitkisel unsurlar secilebilmektedir (Res.42). Bu bezemelerin, kasnak iizerindeki pencerenin kemer profiline uyduruldugu dikkati cekmektedir.

Yapmm insa kitabesi yoktur. Yapryla ilgili bilgi veren cesitli kaynaklarda., banisinin Artf Aga admda bir zat oldugu belirtilmektedir'". T.GOkbilgin, Edirne'nin Fatih donemindeki imar ve iskanmda emegi gecen Osmanh unlulerini siralarken, Artf Aga'mn admi da zikretmektedir+". Arif Aga'mn kimligi hakkmda baska bir bilgiye rastlamadtm.

T.GOkbilgin, 1070 No.lu Tapu Tahrtr Defteri'nde rastladigi bilgileri nakletmekte ve 849/1445-46 ytlmda; Arif Aga Mescidi Mahallesi adiyla amlan bir mahallenin varhgmdan soz etmektedir'". Bu da amlan tarihte, Arif Aga Camii'nin mevcut oldugunu kamtlamaktadtr. Boylece yapmm, XV. yiizyJlm ilk yansl i~inde insa edilmis oldugunu kabul etmek mUmkiin gorunmektedir.

169 Bk. RO.Tosyavizade, a.g.e., s.35; T.Gokbilgin, a.g.e., 5.42: O.Onur, a.g.e .. s.53.

170 T l"'J<kbil . 36 .

• \J\.J gin. a.g.e., s. .

171 Ay.es .• s.281.

33

KU~ DOGAN cAMii

Inceleme Tariht: Ekim 1997 Resim No: 43-53

Karanfiloglu Mahallesi'nde, Ku§fU Dogan Camii Sokak'tadtr. Yapt, yore haIIa tarafindan Ku~~u Dogan Camii adtyla amlmaktadir. T.Gokbilginm ve E.H.Ayverdi173 de, yapiyi adla tamtmaktadtrlar. Buna karsihk, O.Aslanapa174, RM.Meri~17S ve O.Onur176, yapidan Ku~ Dogan Camii adryla soz etmekted.irler.

Dort yam duvarlarla cevrili bir avlu ieinde yer alan yapmm kuzey, gOney ve dogusunda bir hazire mevcuttur. Avlunun batt duvan uzerinde, yank dikdortgen sekilli bir korkuluk levhasi yer almaktadir (Res.43). Sebekeli korkuluk, yan yana dizilmis

bu sekizgenlerin merkezine sekiz kollu ve baklava

esim, kursun , mukarnash

cekmektedir, :llgt yoktur.

a~tlm~ penceresi acilmayis; yapmm bugiinkii konumu gozonune almdigmda yadirganmaktadir, Cami insa edilirken, harimin guney duvan ile dogu ve batt duvarlanmn giiney kesimine yakm, baska yapilann varhgi akla gelmekteyse de, bugun bu kesimlerde, bir baska yaprya ait olabilecek en kucuk bir iz dahl mevcut degildir,

Harimin dogu, batt ve guney cephelerinin herbirinde, biri altta, ikisi ikinci sirada, biri de kasnakta olmak uzere, toplam dorder pencere a~tkhgt bulunmaktadir. Dikdortgen sekilli alt sira pencerelerinin sivri kemerli ahnhklan vardir. Ust sira pencereleri sivri kemerlidir. AIt ve ikinci sira pencereleri, dikdortgen sekilli birer cokertme ieine yerlestirilmistir. AIt siradaki cokertmeler silmeli, ikinci siradakiler ise sadedir.

Minare, harimin batt cephesinin kuzey ucundadir (Res.47) (Sek.12). Dikdortgen planh kursu, kuzeyban kosesi kesilmis, dikdortgen bir kaide uzerine oturmaktadrr

172 T.G<>kbilgin, ... \'V-.TIIl. Astrlarda Edime ve Pasa Livasi ..... , s.40.

173 E.H.Ayverdi. Osmanlt Mimansinde Celebi ve II. Sultan Murad Devrt ...... s.402. 174 O.As1anapa. Edirne 'de Osmanli Devri Abtdeleri ..... , s.119.

175RMM . 446

en~, a.g.m., s. .

176 O.Onur. Edime Minareleri ..... , s.55.

34

(Res.48). Minareye giris, harim icinden, batt duvannm kuzey ueundaki bir acikhktan saglanmaktadir. Kursumm gorunen u~ yiizii uzerinde, dikdortgen sekilli birer cokertme mevcuttur. Oldukca yuksek insa edilmis pabuc, bir ucgen kusaktan olusmaktadir. Onaltigen prizma sekilli govdenin alt ve ust kesiminde, kaytan silme birer bilezik yer almaktadir (Res.49). Serefeye g~i~, i~ ve disbukey silmelerle saglanrmsnr, Korkuluk sadedir. O.Onur, minare govdesinin, 1953 depreminde yrkildigrm, tam olarak saptanamayan bir tarihte de yeniden insa edildigini belirtmektedir".

$ekiI12- KWjYU Dogan Camti. Plan. (E.H.Ayverdi'den islenerek)

Son eemaat yerinin zemin kotu, avlu zemininden yaklasik 40 em. dusuktur. Zemin taslan, iri devsirme mermer bloklardan olusmaktadir. Bazilan Banhlasma donemi ozellikleri tasiyan bitkisel unsurlarla bezenmis bu bloklar, muhtemelen caminin haziresindeki mezarlardan ahnrms lank lahit parealandir. Harim kuzey duvannm dogu ueunda bir pencere; ortalannda bir d1~ mihrap; batt ucunda da harim girisi yer almaktadir (Res. 50). Dikdortgen sekilli pencere, diger cephelerdeki alt sira peneerelerinin duzenini tekrarlamaktadlr. Yanm sekizgen planh dis mihrap nisi, mukamash bir kavsarayla

177 Ay.yer.

3S

ortuludur, Dis mihrap, bir dizi silrneyle cercevelenmis dikdortgen sekilli bir cokertme icine almrmstir.

Kuzey cephesinin ban ucunda yer alan bastk bir kemerle ortulu harim girisi, sivri kemerli bir cokertme icine yerlestirilmis ve bir silrne dizisiyle cercevelenmistir (Res.51). Cercevenin ust kenanna oturan sundurma, yakm zamanlarda insa edilmistir, Giris arahgmi orten basik kemerin hemen uzerinde yer alan dikdortgen sekilli kitabe panosu bostur.

Harimde, kare planh govdeden kubbe yuvarlagma geeis, iri disli mukarnaslara sahip tromplarla saglanmistir (Res.52). Tromplarm iki yamna, iri bir mukamas disini ammsatan iki kucuk tromp insa edildigi gorulmektedir. Yan yana siralannas plastik bir palmet dizisi, kubbe etegini cepeeevre dolanmaktadtr.

Alti kenarh mihrap nisi, mukarnash bir kavsarayla Orti.iludiir (Res.53). Uy dilimli bir kemerle son bulan bir cokertme icine yerlestirilmistir, TUm mihrap, yesil yaghboyayla boyanrrusnr, Ahsap minber, yalan zamanlarda insa edilmis olmahdtr.

~ bezemeler :un dallardan bolgesindeki duvarlarmda,

dini icerikli iir madalyon sn olusan bir "c" krvnmh

Harim kuzey cephesinin ust kesiminde, Uy adet sagir kemer gorulmektedir. Bu kemerler ve kemer ayaklanmn uzerine oturdugu konsollar, bugiin ortadan kalkmis olan Uy birimli, kubbelerle ortulu bir son cemaat yerinin kahnnlandir. Nitekim, E.RAyverdi'nin yayrmladigi, yapmm 1920'lerdeki durumunu gosteren R.Osman'm bir fotografinda, son cemaat yerinin kubbeleri aytkya secilebilmektedir'". A ym arasnrmacmm, yapimn 1970 yihndaki durumunu gosteren plamnda da, uzeri Uy kubbeyle ortUlu bir son cemaat yeri isaretlenmistir'I". Son cemaat yeri kubbelerinin, kuzeyde kare kesitli dart paye tarafindan tasmdtgi gorulmektedir.

E.H.Ayverdi, caminin kuzey cephesinde, yapmm, 1310/1892-93 tarihinde onanldignu belirten bir yazmm bulundugunu ifade etmektedir'f". Ancak bugun, amlan cephede herhangi bir kitabe bulunmamaktadtr. Arasnrmaci, RO.Tosyavizade'nin verdigi bilgilere dayanarak, yapmm, 1915 yihnda da bir onanm geyirdigini beiirtmektedir".

178 E.H.Ayverdi. a.g.e., 5.403, 703.R 179 AV.es., s.402. 700.R

1804' 404

,Y.es., S. .

181 Ay.yer.

36

Yapmm insa kitabesi yoktur. Yapt hakkmda bilgi veren cesitli kaynaklarda, yapmm, "Dogan" admda bir zat tarafindan insa ettirildigi belirtilmektedir". Bu zatm, cesitli kaynaklarda, "Kurt Dogan", "Kus Dogan", "Kurten veya Korucu Dogan Bey", "Dogan Aga" gibi degisik adlarla amldigr belirtilmektedir'".

Il. Murad'm guvenini kazanmis bir zat oldugu anlasilan "Kurtcu Dogan", Varna Meydan Savasi' nda, "Yeniceri Agasi" sifanyla gorev yapmisn 184. Yeniceri agahgt gorevini Fatih doneminde de surduren Dogan Bey, 1451 ytlmda patlak veren Yeniceri isyanma onculuk ettigi icin, dayak cezasma carptmlrms ve azledilmistir. Sicill-i Osmani'de, Dogan Bey'in, Fatih'in tahta gectigi ytllarda vefat ettigi belirtilmektedir". Nitekim, 15.5.1462 tarihli bir vakfiyede, Dogan Bey'in hayatta olmadtgi ifade edilmektedir" .

T.Gokbilgin'in naklettigi bilgilere gore II. Murad, Edirne'nin Pravadi nahiyesindeki Kayapa Koyii'nu Dogan Bey'e satnn~187. Dogan Bey, bu koy yaktnlarmda, bir mescit ve bir zaviye insa ettirmis; bu yaptlar cevresinde olusan mahalleye "Kurtcu Dogan Mahallesi" adi verilmistir'". 89011485-86 tarihli bu iki icin 1613 akce; 19

neminde insa

Kurten veya kesin olarak apan Dogan

tahta gectigi nsa ettirilmis

olmahdtr.

182 Bk. T.Gokbilgin, a.g.e., sAO, 224-228; O.N.Peremeci. a.g.e., s.78; O.Aslanapa, a.g.e., s.119, 181; O.Onur, a.g.e., s.55.

183 Bk. RO.Tosyavizade, a.g.e., s.37; O.Aslanapa. a.g.e., s.119; RMMeri~, a.g.m., s.446; T.Gokbilgin. a.g.e., s.224-228; O.Onur, a.g.e., s.55; O.N.Peremeci. a.g.e., s.78.

184 Bk. Hoca Sadeddin Efendi (Cev:i.ParmakstzogIu), Tacu 't-Tevarih. 2.ci1t. Ankara 1975, s.269; i.H.Dani~end. Izahlt Osmanli Tarihi Kronolojisi, Lcilt, istanbul 1947, s.230; H.inalCIk:. a.g.e., s.117.

185 MSiireyya. Sicill-t Osmani, 2.ci1t. istanbul 1996, 8.421. 186 T.GOkbilgin. a.g.e., s.228.

187 Av.es .. S.224.

188 iv.es .. s.224-225. 189 ,1

• y.yer.

190 O.N.Peremeci. a.g.e .• s.78; O.Aslanapa. a.g.e., s.119; RMMeric, a.g.m., s.446; O.Onur, a.g.e., s.55.

37

SEL(;UK HA TUN cAMii:

Inceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 54-55

Sevindik Fakih Mahallesi'nde, Kadirhane Sokagz'ndadtr. Dogudan banya egimli bir arazi uzerine insa edilmistir. Genis bir avlu icinde yer alan yapmm, guney ve bansmda haziresi bulunmaktadir. Yapi, bugun terkedilmis durumdadrr. Cevresinde ve duvarlar uzerinde buyuyen aga~ ve cahlar aynnnh fotograf cekimini ve ol~i.i almayi engellemistir.

Harim duvarlan ile minarenin kursu ve pabuc kIsunlannda dnzgun kesme tas; harim kubbesinde ise tugla kullamlrmsnr. Minare govdesinde, bir sira kesme tas ve i.i~ sira tuglamn doni.i~i.i olarak kullamldigi gorulmektedir.

h'llM.".un lruzeyinde iki 1, Ayverdi' nin uif geeisli iki art degildir.

ctedir. Her uy adir. Harimin ki pencereler, lrmsnr. Kuzey _"r~-~- yoktur. Dikdortgen sekilli alt sira pencerelerinin, sivri kemerli ahnhklan vardir. Ust siradaki pencereler sivri kemerlidir. Ban cephesindeki alt sua pencerelerinin soveleri tahrip olmustur, Kaytan silmelerden olusan bir sacak, kuzey cephesi dismda, harim ve kasnak duvarlanm dolanmaktadtr.

Minare, harimin ban cephesinin kuzey ucundadtr (Res.55) (Sek.13). Minarenin serefeden yukansi yliclnn~rrl92. Kare planh kursu uzerinde bir pabuc bulunmaktadir. Bu pabucun koseleri pahlanrmsnr. Pah yiizeyleri In olmayan mukarnaslarla dolgulandmlrmstrr. Cokgen planh govdede, u~ sua tugla ile tek sira tas orgu kullamhrusnr. Pabuc kismmm minare boyutlanna gore yiiksek tutuldugu gorulmektedir. Govdenin kesme taslanndan onemli bir kisrm da tahrip olmustur. Bu durum, minarenin pabuctan itibaren yikildigiru, list kesimin tekrar insa edildigini dusundurmektedir. Bu onanmda ayru taslann kullamldigi tahmin edilmektedir. Fazlaca tahrip olan taslar kullamlmanns, bu taslann yerine tugla kullamlnns olmahdir. Tuglalann uy sirah

191 Bk. E.H.Ayverdi, Osmanlz Mtmarisinde Fatih Devri, III ..... , 5.216, 37S.R

192 O.Aslanapa'run yayuniadlg. fotografta, minarenin saglam durumda oldngu gorillmek:tedir. Bk.

Edime 'de Osmanlt Devn Mimansi ..... , s.118, ~ek.141.

38

yerlestirilisi de bu fikri desteklemektedir. Anadolu'da, tas-tugla almasik duvar orgusu, minarelerde nadiren kullamlmistir, Minare govdelerinde, daha cok farkh renkte kesme taslarla elde edilmis renk almasikhg; gorulmektedir. Ancak, Edime'de gunumuze ulasabilmis orneklerden, HaCI islam Mescidi (XV.yy.)193, Zincirli Kuyu Mescidi (XV.yy./94, Emir Hiiseyin Mescidi (XV.yy.i95, $eyh $ucaaddin Camii (1535)196, Kazaz Salih Mescidi (XVI.yy./97 ve Vize Celebi Camii (XVI.yy.)198 minarelerinin govdeleri, Sel~uk Hatun Mescidi minaresinde oldugu gibi, donu~u olarak yerlestirilmis kesme tas ve tuglalarla insa edilmistir. Ozeilikle, ilk dort ornekte, iki sira tas arasma Uy sira tugla yerlestirilerek, Selcuk Hatun Mescidi'nin minare govdesindeki duzen aynen tekrarlanrmsnr, Edime'deki cami ve mescitlerin minarelerinde, tas-tugla almasik duvar kaplamasmm sikca kullamldigr anlasilmaktadir.

_--- .....

/'

( /'

I I I I ( I II (I 1\

I \

I \ "-

" .-

'" ---"

t I I I I

I /

.>

O~5iiiiiiiii2~53iiiiiiiiii~~5m.

Seidl 13- Selcuk Hatun Camii. Plan. (E.H.Ayverdi'den)

193 Resim icin bk. O.Onur. Edirne Minareleri ..... , s.59. 194 Resim icin bk. ay.es., s.51.

195 n . ., bk. -3

1'.esun u;m ay.es .• s.) .

196 Resim i bk. 83

19l1l ay.es .• s. .

197 R . .. bk. 77

esun 19m ay.es .• s. .

198 D. . •. bk. 85

~esun 19l1l ay.es .• s. .

39

Harim kuzey cephesinin ortasmda bir dt~ mibrap bulunmaktadtr. Bes kenarh mibrap nisi mukarnash bir kavsarayla ortuludur. Harim girisi, kuzey duvarmm bat! ucunda yer almaktadtr. iki renkli taslarla orulmna basik bir kemer, giris arahgim ortrnektedir.

Harimde, kubbe yuvarlagma, TUrk uegenlerinden olusan bir kusakla gecilmektedir (Bk. Sek.B). Bat! duvarmm kuzey ucundaki bir acikhktan minareye girilmektedir, Dogu duvarmm ortasmda dikdortgen kesitli bir nis yer almaktadtr. Bes kenarh mibrap nisi mukarnash bir kavsarayla ortuludnr. Mihrabm uzerinde, kalem isi suslemeler bulunmaktadtr. Ortadaki perde rnotifinin iki yamnda, "S" ve ''C'' krvnmlanndan olusan bir susleme gorulmektedir,

Giris arahgmi orten basik kemerin hemen iistiinde, ii~ sanrhk Arapca insa kitabesi yer almaktadir, Kitabenin metni soyledir 199:

~I .J ~.J.JI . I~.J.J . . -1

• I.> _. ~. ~ ;;.r

3

ev yapar. Bu trdi.

Bu kitabeye gore yapi, Miirsel km Seleuk Batun tarafindan, 860/1455-56 yilmda insa ettirilmistir,

Kaynaklarda, Selcuk Hatun hakkmda fazla bilgi bulunmamaktadtr. T. Gokbilgin, Mnrsel k1Z1 Selcuk Hatun'un, Fatih doneminde yqann~ ve Besiktas'ta bir mescit yapnrmis olan Bursah Selcuk Hatunla aym kisi olabilecegini ileri surmektedir'?" Benzer bilgiler Sicill-t Osmani'de de mevcuttur''". Ancak Ayverdi, T.Gokbilgin'in gorusune kanlmamakta; bu caminin banisi Selcuk Hatun'un Celebi Sultan Mehmet'in kizi oldugunu soylemektedir'". 'LGokbilgin ve R'M'Meric, yapmm 1045/1635-36'da, camiye

199 Kitabe metni Ayverdi'den annmisnr tOsmanii Mimarisinde Fatih Devri, ill ..... , s.216, 378.R.).

Kitabenin tarihi. F.Th.Dijk.ema'da. muhtemelen bir dizgi hatasl sonucu ur J ~WW seklinde verilmistir (a.g.e., s.35, no: 16). O.Onur, kitabe metninin Latin harfleriyle oknnusunu vermekted.ir iEdime. re-« Tarihi Vesikalanndan Kitabeler ..... , s.122.).

200 Bk, M T. GOkbilgin, XV-XV7. Astrlarda Edirne ve Pasa LiVOSl ••••• , s.50, dipnot 66. 201 Bk, MSiireyya.. Stcill-« Osmani, S.cil!, Istanbul 1996, s.1487.

202 Bk ERAyverdi, a.g.e., s.217.

cevrildigini belirtmektedirler''". Yapmm, 86411459-60 tarihli bir vakfiyesi bulunmaktadtr. Bu vakfiyede, Selcuk Hatun'un, Sevindik Fakih Mahallesi'ndeki mescidi icin evler, odalar ve diikkanlar vakfettigi belirtilmektedir'":

203 Bk. M.T.GOkbilgin. a.g.e., s.50, dip not 66; R.M.Meri9, "Edirne'nin Tarihi ve Mimari Eserleri Hakkmda ...... s.500.

204 Daha fazla bilgi icin bk. T.GOkbilgin. a.g.e., s.352.

41

SARICA PA~A cAMii

Inceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 56-59

Sanca PQ$2 Mahallesi'nde, Sanca P~ Camii So!rak'ta, Seleuk Hatun Camii'nin 150m kadar dogusundadir, Bir avlu icinde yer alan yapmm dogusunda haziresi vardir, Budin Valisi Melek Ibrahim P~ (Olfunu:1685ioS ile Vezir-i Azam Merzifonlu Kara Mustafa PQ$2'mn (Olumu: 1683)206 mezarlan bu hazireded~07.

Harim kubbesi ve minare kulahi kursun levhalarla kaphdir, Dort sira kirpi sacak, harim duvarlanru cepecevre dola.nma.ktadtr. Harimin kuzey cephesi dismda kalan uy cephesinde, iki sira halinde duzenlenmis ucer pencere aytkhgI bulunmaktadtr. Yapmm cepheleri dikkatlice incelendiginde, onanmlar sirasmda onemli degisikliklere ugradlgI ilerden daha ucundaki alt 19ladan sivri , yapmm bir

bit onanm run 1930'lu O.Aslanapa rdi, 1920'de

bit revak bulundugunu belirtmektedir'V. Ancak E.H.Ayverdi'nin yaynnladigi, yapmm kuzeydogusundan cekilmis oldugu anlasilan fotografta, kuzey ve dogu cephelerine bitisik bazi mekanlar gorulmektedir. Ancak bu fotografa dayanarak, harimin kuzey duvanna bitisik bir revaktan soz etme olanagi yoktur. Kaldi ki guney (lab Ie) duvanna bitisik bit revakm ne ise yaradigi da bir sorun olarak karsmuza cikmaktadir. E.H.Ayverdi'nin, bir

205 Melek Ibrahim Pasa hakkrnda aynnnli bilgi iyin bk. M.Siireyya. Sictll-t Osmani, ill, istanbul 1996, s.784-785.

206 Merzifonlu Kara Mustafa Pasa hakkrnda aynnuh bilgi ~ bk. M.M.Aktepe, islam Ansiklopedisi, VIII, istanbul 1960, s.736-738.

207 Resim icin bk. E.H.Ayverdi, Osmanlt Mimarisinde Celebi ve II. Sultan Murat Devri ..... , s.416,

726.R

208 O.Aslanapa. Edirne'de Osmanli Devri Abideleri ..... , S.114. 209 O.Onur, Edirne Minareleri ..... , s.54-55.

210 O.N.Peremeci, a.g.e., s.74.

~ll

- O.Aslanapa. a.g.e .• s.114.

212 Resim ve bilgi icin bk. E.H.Ayverdi, a.g.e., s.416, 725.R

42

hata sonucu kible duvan olarak adlandirdrgi duvann, kuzey duvan olabilecegi akla gelmektedir.

Seidl 14- Sanca Pasa Camii. Plan.

Ust sira pencerelerinin aleidan birer dl~h~ vardir, Tiim pencere kemerleri, tuglayla insa edilmistir. Alt sira pencerelerinin kemer ayaklan hizasmda bulunan Uy sirahk tugla den, harimin dogu, ban ve guney cephelerini cepecevre dolanmaktadir, Bu cephelerde, kabayonu taslar, birer tugla ile kasetlenmistir.

Harimin ban cephesinin kuzey ucunda minare yer almaktadtr (Res.57) (Sek.14).

Kare kesitli minare kursusu, harimin catiseviyesine kadar yukselmektedir. Kursudeki kaba yonu taslann duzensiz bir~ekilde kasetlendigi gorulmektedir. Kisa tutulmus pabucun koseleri pahhdir. Pabuctan poligonal bodur govdeye gecis, poligonal bir bilezikle saglanmisnr, Govdeden serefeye bir dizi silmeyle geeilmektedir. Tas serefe korkuluklan bezemesizdir. Pabuc ve govde boyunun oldukca kisa tutulmus olmalan, minarenin, kursuden yukansmm yenilendigini du~diirmektedir.

Harimin kuzey cephesinin ban ucunda, taekapi yer almaktadtr. Bir dizi silmeyle olusturulmus tackapi cercevesinin ust kenanna bitisik corteni andmr bir konsol

43

gorunmektedir. Cercevenin ust kosesinde, bu konsol ile aym yatay dogrultuda yer alan iki cikmn, giris aylldJ.gI onune bir sundurma insa edilmis olabilecegini dusundurmekle birlikte, ortadaki konsola niye bir oluk ayUdlgI anlasilamamaktadir, Bugiin mevcut sundurma, yakm zamanda insa edilmistir. Basik bir kemerle ortulu giris arahgi, sivri kemerli bir cokertme icine yerlestirilmistir,

Harimde, kare planh govdeden, kubbe yuvarlagma geeis pandantiflerle saglanmisnr (Res.58). Duvarlarm ic yiizleri, tamamen srvah ve badanahdtr. Ust sira pencerelerinin alcidan birer iclikleri vardir. Bes kenarh mibrap nisi, ceyrek kiire sekilli bir kavsarayla ortiiliidiir (Res. 59).

F.Th.Dijkema, yapmm insa kitabesinin, Edime Turk-islam Eserleri Muzesi'nde korundugunu belirtmektedir'". Kitabeyi sirasryla, Badi Efendi214, P.Wittek21S, T.GOkbilgin216, O.Onu~17 ve E.H.Ayverdi218 de yayunlarmsnr, Dijkema'ya gore Arapca kitabenin metni ~oyled~19:

0lhWi -=J-,~ ~ ~ rtfll rw<l) 1:U u~ ~_) 22°~~.)1 ~)<I> .JJI !'"! -1

)~ ~I -2

,Q Jb:. ':l -3 ..iii I 224·_':l1

. """-

~1~-4

Kitabenin metni, giiniimiiz Turkcesine soyle cevrilebilir:

213 Bilgi i¢l bk. F.Th.Dijkema, a.g.e., s.36-37, no: 17. Kitabe metninin bir Bizans devsirme maJzemesinin arka yUzfine yazildigr g6rtilmektedir. Kink tas Uy parcaya bOliinm:ii¢ir. Resim icin bk, ay.es., plate N, no:17.

:::14 ABadi.Riyaz-l Belde-i Edime, istanbul 1899-1900, s.58-59. (Zikreden, F.Th.Dijkema, a.g.e., s.37.) 215 F.Taeschner and P.Wittek, "Die Vezirfamilie der Gandarlyzade, etc.", in Der islam, xvrn, 1929,

s.110. (Zikreden, F.Th.Dijkema, a.g.e., s.37.)

216 T.Gokbil.gin, .XV -XVI. Astrlarda Edirne ve Pasa Livast , s.61, dipnot 129.

217 O.Onur, Edirne Turk Tarihi Vesikalanndan Kitabeler , s.126.

218 E.H.Ayverdi, Osmanli Mimarisinde Fatih Devri, m , s.215.

:::19 Bk. ay.es., s.36-37, no: 17.

~20 T.Gokbil.gin'in yayimladig; kitabe meminde, besmele yoktur. Bk. a.g.e., s.61. dipnot 129. :21 T.GOkbiIgin, bu kelmeyi,"'~ seklinde oknmaktadir, Bk. ay.yer.

:::22 T.GOkbilgin, bu kelimeden sonra .:r kelimesini vermektedir. Bk. ay.yer. :!23

T.Gokbilgin, bu kelimeden sonra J""'" kelimesini vermektedir. Bk. ay.yer.

224 T.GOkbilgin, bu kelimeyi ;0':11 seklinde okumaktadir. Bk. ay.yer.

225 T.GOkbilgin. bu kelimeyi vermemektedir. Bk. ay.yer.

Btsmillahirrahmanirrahim. Bu kutsal makamtn binastnt. buyuk sultan, ulu suitanlartn taclartntn incisi, Istanbul kalesini fethe mazhar olmus, fetihler babast Mehmed Han 'm devleti zamanmda, -Onun varltk ytldutntn dogu~nu dunyantn donii§ii kesintiye ugratmasm- buyuk Tann'nm yarattkiartnm en actzi, fakir Mahmut Emin yapttrdt. Onun ihtisami hakkmda Ihvan-t safa, tanh olarak sunu soyledi: "Hayru bina".

Kitabede geeen, ~ r.> ibaresinin ebced hesabiyla, rakkam degerleri kar~thgt 863 'tiir. Buna gore yapi, Mahmut adh bir zat tarafindan insa ettirilmis ve insaat, 863/1458-1459 yihnda tamamlannnsnr. O.Onur, yapmm, Fatih Sultan Mehmet doneminde y~ Mahmut Aga adh bir ki~i tarafindan, 1458 ythnda226; O.N.Peremeci227 ve O.Aslanapa228 838/1434-1435 yihnda insa ettirildigini belirtmekte; ancak: kaynak. gostermemektedirler. T.Gokbilgin, caminin kitabesini yaynnladtg; bolumde 863/1458-59 ythm229; vakfiyeleri yayimladigr bolumde ise 838/1434-35 yihm vermektedir'".

Ancak Sanca tim, O.Onur, ~2.

aktadir, Badi ga'rur3. Bu it doneminde Ii olan 1458- yih askm bir rlanan, Badi e'rt]lugrnoe gore, mirlivahk, beylerbeyligi ve vezirlik yapan Sanca P~ 83811434-1435 yihnda, II.Murat tarafindan Edirne mnhafizhgma tayin edilmistir'". Bir ara gorevden ahnrms; 1443 'te, Halil ve Sehabeddin Pasalar ile birlikte tekrar vezirlige atanmt~7. 1453-1454 yihnda, vezirlikten azledildikten soma, Gelibolu'ya yerlesmis ve burada vefat etmi~8.

226 Bk O.Onur, a.g.e., s.54. 227 O.N.Peremeci. a.g.e., 5.14. 228 O.As1anapa, a.g.e., s.114.

229 M T.GOkbilgin, a.g.e., 5.61, dipnot 129. 230 M T. GOkbilgin, a.g.e., 5.248.

231 Bk O.N.Peremeci, a.g.e., s.14; O.As1anapa, a.g.e., 5.114; RM.Meri<;, "Edirne'nin Tarihi ve Mimari

Eserleri Haklonda" ..... , s.472, sua no:69; E.RAyverdi, a.g.e., s.416; O.Onur, a.g.e., 5.54. 232 Bk O.Onur, Edime Tilrk Tarihi Vesikalanndan Kitabeler ..... , s.125.

233 Bk ABadi, a.g.e., s.58-59.(Zikreden:F.Th.Dijkema, a.g.e., s.37.)

234 M.Siireyya, Sici//-i Osmani, m ..... , 5.909.

235 Bk M T.GOkbilgin, a.g.e., 5.61, dipnot 129. 236 Bk ay.es .• 5.248.

237 Bk Hoca Sadeddin Efendi (Tiirk<;el~n:i.ParmaksIzogIu), Taca't-Tevanh, II, Ankara 1975, s.215. 238 Bk T.GOkbilgin, a.g.e., 5.248.

45

Sanca Pasa'mn, Edirne'de bu cami dismda, bir mescit ve medrese/"; Gelibolu'da ise, bir imaret insa ettirdigi bilinmektedir''". Bu yaptlara gelir saglamak amacryla, Sanca Pasa'nm, duzenlettirdigi 925, 976 ve 980 tarihli ii~ vakfiyesi bilinmektedir. 925/1519 tarihli valdiyede 6233 akce; 980/1572-1573 tarihli vakfiyede 7093 akce gelir saglandt~ belirtilmektei"; 976/1568-1569 tarihli valdiyede ise, bircok diikkan, hamam, oda, zemin(?), bashaner") vakfedildigi ve bu valaflardan 11.354 akce gelir saglandig; beyan edilmektedir'f"

RM.Meri~, 27 Mart 1939'da caminin sanlmast yoniinde karar ahndigim; aneak daha sonra bu karardan vazgecildigini belirtmektedir'".

239 Bk. O.N.Peremeci, a.g.e., s.74; O.Onur, a.g.e., s.125, dipnot 57.

240 Bk. O.N.Peremeci, a.g.e., s.74; E.H.Ayverdi. a.g.e., s.416; T.GOkbil.gjn, a.g.e., s.248. 241 Bk. T.GOkbilgin, a.g.e .. s.248.

242 Ay.yer.

243 RMMeri¥, a.g.m., s.472, sua no:69.

46

Inceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 60-64

Kentin kuzeyinde, Ismail Aga Mahallesi'nde, Baruthane Mevkii'ndedir. Yapi, Baruthane Camii adiyla da andmaktadir'". Giineyden kuzeye dogru egimli bir arazi uzerine insa edilmistir, Harim kubbesi, minare kulahi ve koselerde, kubbe g~~ unsurlanru gizleyen kesimin ustu, kursun levhalarla kaphdir.

Yapmm dt~ kaplamalan tamamen yenilenmis durumdadir, Govde uzerinde, dogu ve guney cephelerinde, iki sira halinde duzenlenmis dorder pencere bulunmaktadir. Caminin bansmdaki sokagm kotu, harimin zemin kotundan yaklasik 1,5 m. yiiksek oldugundan, batt cephesinde alt sira penceresi yoktur. Dikdortgen sekilli alt sira pencerelerinin sivri rine de birer an bir hanl

en planh bir esinin kuzey sekilli pabuc ters/yuz "y"

8t mevcuttur ve alt kesimin daha genis olusu, ust kesimin yenilendigini dusundurmektedir, Serefeye gecis bolgesinin hemen altmda, kaytan silme bir bilezik vardir. Serefeye g~ silmelerle saglanmisnr. Korkuluklar sadedir. O.Onur, 1973 tarihli cahsmasmda, minare kursusunun yanya kadar toprak aitmda oldugunu ifade etmektedir'". Kiirsiintin kuzey yUzU uzerinde, 104111631-32 tarihi okunmaktadir. Ancak bu tarihin, minarenin onanm tarihi mi, yoksa insa tarihi mi oldugu anlasilamamaktadir. Aym yuz uzerine yerlestirilmis madeni bir levhada, yapmm, "Vakiflar Genel Miidiirliigu tarafindan, 1993 yilmda restore edildigi" belirtilmektedir .

Harimin kuzey cephesinde, kare kesitli sekiz ahsap destek uzerine oturan, ahsap bir son cemaat yeri bulunmaktadir (Bk.Sek.l S). Harimin batt duvan ile aym dogrultuda uzanan avlu duvan, son eemaat yerinin batt kenanm kapatmaktadtr. Son cemaat yerinin zemin kotu, avlu zemininden 30 em. yiiksektir. Son cemaat yerinde, harim kuzey duvanna 60 em. uzakhkta, dikdortgen sekilli bir govdeye sahip bir mezar buhmmaktadir.

244 Bk. O.Onur, Edime Turk Tarihi Vesikalanndan Kitabeler ..... , 5.117. 245 O.Onur, Edirne Minareleri ..... , s.67.

47

Ust kesimi lank olan ayak tasi uzerinde, Arapca 860/1455-56 tarihi okunmaktadrr (Res. 62). Ayak ve bas taslan uzerindeki yazilar dikkatlice incelendiginde, bu taslarm, iki farkh mezara ait olduklan anlasilmaktadir.

, I

\ \ I I I

I

f\.

I,

I \

" l

/

(-----

/

" I

/' I

';.:ar- ..,...~:.... :

Sekil 15- Ismail Aga Camii. Plan.

Harimin kuzey cephesinin bat! ucunda bir pencere; dogu ucunda da harim girisi yer almaktadir, Pencere ile harim girisi arasma yerlestirilmis olan dt~ mihrap, yanm daire kesitlidir. Dikdortgen sekilli pencerenin, diger cephelerdeki alt sira pencerelerinde oldugu gibi, sivri kemerli bir ahnhgr vardir. Dis mihrap ni~i, ceyrek knre sekilli bir kavsarayla ortuludur. Yuvarlak kavsara kemeri tugladandir. Basik bir kemerle 6rtUlo. olan giris arahgr, yuvarlak kemerli bir cokertme icine yerlestirilmistir. Giris arahgmm kemeri ve sogeleri mermerden, cokertmenin kemeri ise tugladandir, Giris arahgim orten ahsap kapi kanatlan bezemesizdir.

Harim zemini, son cemaat yeri zemininden 50 em. kadar yiiksektir. Harim mekammn ic yiizeyi, srvah ve badanahdrr. Kare planh mekanm uzeri, gecisi ucgen yiizeyli tromplaria sagJ.annn§ bir kubbeyle ortuludur (Res. 63). Yanm sekizgen profilli mihrap nisinin, mukarnash bir kavsarasi vardir (Res. 64). Kavsara koseliklerinde, carkifelek

48

motifiyle bezenmis birer giilbezek yer almaktadrr. Ust sira pencerelerinin vitrayh iclikleri vardir. ~p minber yenidir.

Yapmm insa kitabesi yoktur. Yapiyla ilgili bilgi veren ~itli kaynaklarda, banisinin, Ismail Aga admda bir zat oldugu belirtilmektedir'". Kaynaklarda, ismail Aga'rnn kimligi hakkmda herhangi bir bilgiye rastlamadtm. Yapmm insa tarihiyle ilgili olarak, cesitli kaynaklarda verilen bilgiler birbirini tutmamaktadtr. Omegm O.Onur, yapmm, muhtemelen n.Bayezid doneminde yaljamllj olan Ismail Bey tarafindarr'"; RM.MeriQ ise, 98511577-78 yihnda, Ismail Aga tarafindan insa ettirildigini belirtmektedir'". Ancak, her iki arasnrmada da bu bilgilerin hangi kaynaga dayandmldigi belirtilmemistir,

T.Gokbilgin, 1070 No.lu Tapu Tahrir Defteri'nde rastladigi bilgileri nakletmekte ve 867/1462-63 tarihinde, Ismail Aga Mescidi ve Medresesi Mahallesi adtyla amlan bir mahallenin varhgmdan soz etmektedir'". Bu da arulan tarihte, Ismail Aga Camii'nin mevcut oldugunu kamtlamaktadrr. Yapiyr 1462-63 tarihinden once insa ettirmis oldugu anlasilan ismail Aga'run, n.Bayezid doneminde de faaliyetlerine devam etmis olmasi

hallest adiyia .ncak bugun, . da herhangi

r; ancak bu :tmekt~o. 'dime Kadisr 132911911

146 Bk. T.GOkbilgin. .YV-XY1. Astrlarda Edirne ve Pasa Livas: ...... 5.348, 350; RM.Meri~, "Edime'nin Tarihi ve Mimari Eserleri Hakkmda" ..... , s.490, sua no:37; O.Onur. Edirne TOrk Tarihi Vesikalanndan Kitabeler ..... , s.117; ay.yaz., Edime Minareleri ..... , s.67; F.Th.DiJ'kema. a.g.e., s.190. 247 O.Onur, Edime TOrk Tarihi Vesikalanndan Kitabeler ..... , s.117; ay.yaz .• Edirne Minareleri ..... , s.67. 248 RM.Meriy• a.g.m., 5.490, sira no:37.

249 T.GOkbilgin. a.g.e., s.348, 350.

250 O.Onur, Edime Ti1rk Tanh; Vesikalanndan Kitabeler ..... , s.117. 251 Ay.es .. 5.117-118; F.Th. Dijkema, a.g.e .. s.190.

252 O.Onur, Amp rakkamlanyla 1329 olarak: kaydettigi tarihi, Latin rakkamlanyla, 1319 olarak vennektedir. Bk. a.g.e .. s.118.

49

AY~E KADIN cAMii

Inceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 65-72

AY§e Kadm Semti'nde253, eski istanbul yolu uzerinde, Duz Kaldtrtm Caddesi'ndedir. Dogudan banya egimli bir arazi uzerine insa edilen yapi, ban tarafindan yola cephelidir. Camiyi, dort yonden cevreleyen bir avlusu vardir,

Yapmm, biri kuzeybansmda, digeri de bansmda yer alan iki cesmeden, bandakinin aynasr sivri kemerli bir cokertme icine yerlestirilmistir, Kitabesi yoktur. Kuzeybandaki cesme, Baa Musli adh bir zat tarafindan 1647 yihnda insa ettirilmistir'". O.N.Peremeci, caminin, "Mimar Hayreddin"in esen olabilecegini belirtmekte; ancak kaynak gcstermemektedir'" .

,n cemaat yeri ruzey cephesi :edir. Her Uy dir, Yuzeysel sivri kemerli rdir, Yapmm, zma sekillidir prizma sekilli

IU, .1 ~1 govdenin

alt kesimini simrlayan sacagm bizi yamlttigi; govdenin, tromplarm bulundugu seviyeye kadar yiikseldigi; ustteki sekizgen prizma sekilli bolurmm de, ikinci bir govde degil, kasnak oldugu anlasilmaktadir, Nitekim, bu bolum icten incelendiginde, uylu pencere gruplannm kasnak uzerinde degil, govde uzerinde yer aldiklan gorulmektedir,

Kaytan bir silme dizisinden olusan sacak, harim ve kasnak duvarlanm cepecevre dolanmaktadlr. Harim sacagmm hemen altmda, Sitti Sultan ve Kasun P~a camilerindekilere benzer bir kemerleme dizisi bulunmaktadrr. Harim kubbesi, tromp cikmnlan ve minare kiilaIn kursun levhalarla kaphdir, Harimin guney cephesinin dogu kosesine, yukan dogru daralan bodur bir payanda insa edilmistir (Res.66).

Harimin kuzeyinde, ahsap bir kirma canyla ortulu, ahsap camekanh bir son cemaat yeri bulunmaktadrr (Res. 67). Cephede mevcut bes acikhktan, bandan itibaren ikincisi

253 925/1519ytlma ait tahrir defterlerinde, Ay~ Kadm Semti'nin, Kapuu Sinan Bey Maha//esi adlyla da tanmd1~ bilinmektedir. Bk, T.GOkbilgin, "Edirne Sehrinin KurucuIan" ..... , s.171.

254 Bk, E.H.Ayverdi. Osmanlt Mimarisinde Fatih Devri, m ..... , s.200.

255 O.N.Peremeci. Edime Tanhi ..... , s.63.

50

girise aynlmisnr, Dogu duvan duzgun kesme taslarla insa edilmistir, Bu duvar uzerinde hicbir aeikhgm bulunmadigi dikkati cekmektedir. E.H.Ayverdi'nin planmda, son cemaat yeri ahsap catismm, doguda bu duvar, kuzey ve banda ise ahsap destekler uzerine oturdugu gorulmektedir'". Bu planda, son cemaat yerinin batt duvan, barimin ban duvan ile aym hizadadir, Ancak, bugun minareye, son cemaat yerinden girilmektedir. Bir baska deyisle, son cemaat yeri banya dogru genisletilmistir (Sek.16).

--..

<,

-,

,

,

\

\ \ \

Sekill6- AY<1e Kadm Camii. Plan. (E.HAyverdi'den islenerek)

Harimin ban duvanmn kuzey ucunda minare yer almaktadrr (Res.68). Minare girisinin uzeri yuvarlak bir kemerle ortuludur. Kursunun her bir kenan Uzerinde, distaki dikdortgen sekilli; icteki ise Bursa kemerli i~ ice iki cokertme bulunmaktadir, Pabucun, yukanya dogru daralan, parale1kenar seklindeki yiizeylerinden herbiri uzerinde, bezemesiz birer gulbezek vardtr. Bir kaval silme, pabuc ve govdeyi birbirinden aymnaktadir, Serefenin hemen altmda da bir kaval silme mevcuttur. Serefeye geeis entice silmelerle saglanrmsnr, Serefe korkuluklan sadedir.

256 Plan icin bk. E.H.Ayverdi, a.g.e., s.201, 3S7.R

51

Harimin kuzey cephesi uzerinde, iki pencere arasma yerlestirilmis bir dI~ mihrap; cephenin ban ucunda ise tackapi yer almaktadtr (Res.69) (Bk.Sek.16). Dikdortgen sekilli son cemaat yeri pencereleri, yuzeysel birer cokertme ieine yerlestirilmistir, Pencerelerin sivri kemerli birer ahnhgt vardir, Almhk kemerlerinin uzeri, kalem ~i krvnm dallar ve dogal goriinumlii ~~ek motifleriyle bezenmistir, Bezemelerde, kirmizi, mavi, san ve kahverengi kullamlnnsnr, Dis mihrap, kaytan silmelerle cercevelenmistir, Mibrap tepeliginde, terslyiiz palmetlerden olusan bir serit gorulmektedir, Ahnhk iizerinde iki kabartma gulbezek mevcuttur. Alti kenarh mihrap ni~ mukarnash bir kavsarayla ortuludur,

Tackapi ana nisinin mukamash kavsarasr basik ve yiizeyseldir (Res. 70). Kavsara koseliklerinde, krvnm dallar ve dogal goruniimlii ~~klerden olusan kmmzi, mavi ve kahverengi kalem i~ suslemeler gorulmektedir, Giris arahgt basik bir kemerle ortWiidiir. Basik kemerin hemen uzerinde insa kitabesi yer almaktadir,

E.H.Ayverdi'nin planma gore, kubbe yuvariagma, istiridye kabugu sekilli tromplarla lan Aslanapa irs. Tromp ik mukarnas rinin alcidan 'la ortuludur mistir, Kose palmetlerden bir zencirek

Arastmnactlarm, harim kubbesi ve minare hakkmda verdikleri bilgilerde celiskiler vardir, Badi Efendi'nin tarihci Orfi'den aldtg. bilgileri nakleden E.HAyverdi, harim kubbesi ile minarenin, 1752 yihndaki depremde ytktldtgIm sOylemekt~9. Bununla birlikte E.HAyverdi, om Tarihi'ni inceledigini, ancak boyle bir bilgiye rastlamadignn da ifade etmektedir. Bunun yamsira O.Onur da, minarenin pabuc ktsmmdan yukansmm, 1752 yilmdaki depremde yikildigmi ve onanldigmi belirtmektedir'". Aym arasnrmaci, 1896 yihnda, bir yildmm isabetiyle yikilan minarenin, yeniden insa edildigini soylemektedir. Aynca, bogumlu minare kulahmm 1953 yihndaki depremden soma onanldigi ve bugunku seklini aldtgt, aym yazar tarafindan ifade edilmektedir''". Ancak, Anadolu'da, bogumlu minare kulahlanmn, Banhlasma doneminde ortaya ~gt bilinmektedir. Bu dununda, O.Onur'un, ilk insaattan oldugunu soyledigi bogumlu

257 Bk. ay.yer.

258 Bk. O.Aslanapa. Edirne 'de Osmanlt Devri Abideleri ..... , s.106. 259 Bk. E.H.Ayverdi. a.g.e., s.200.

260 O.Onur, Edime Minarelert ..... , s.57. 261 Ay.yer.

52

kulahm, 1752 veya 1896 yihndaki onarunda insa edildigini dii§iinmek gerekmektedir. Arastirmaci, ilk yapida, harimin ahsap bir canyla ortiilu oldugunu; bugunku kubbenin sonradan insa edildigini de one siirmektedir262• Gercekten de, xv. yiizyIlda, uylu pencere sistemine rastiarnnadt8I; bu duzendeki uylu pencerelerin, 16. yiizyIldan itibaren insa edildigi bilinmektedir. Ornegin, Konya Selimiye Camii'nin (1566) harim duvarlannda263, Kadqa Sokollu Camii'nin (1571-1572) harim duvarlannda ve kasnagmda264, istanbul Sultan Ahmed Camii'nin (1609-1617) harim duvarlannda ve kasnagmda26S ve Uskiidar Veni Valide Camii'nin (1710) kasnaSi iizerinde266, buradakine benzer dOzende, uylu pencere gruplan gorulmektedir,

Giris arahguu orten basik kemerin hemen uzerinde, dort sanrhk Arapca insa kitabesi bulunmaktadtr. Kitabenin metni ~oyl~7:

Han oglu

Sultan Mehmed lazz A~ Hatun insa ettirdi.

Kitabede tarih ebeed hesabiyla verilmistir, vt.;_y jAl & ibaresinin, ebced hesabiyla, rakkam degerleri lcaqIh8I 873'tUr. ryJlI~ ibaresinden de insaann "muharrem aymm baslannda" tamam1andt@ anlasilmaktadir, Buna gore yapi, Celebi Sultan Mehmed'in kizi Ane Baton tarafindan insa ettirilmis ve insaat 873/1468 yihnm, Temmuz ayi baslannda tamamlannnstrr.

262 Ay.yer

263 Resim iyin bk. O.Aslanapa, Osmanlt Devri Mimarisi ..... , 5.245.

264 Resim iciabk Al<uran,MimarSinan, istanbul 1986, 5.109, R.100. 765 n . .. bk. 60

- l'.estm lctm ay.es., res. .

266 Resim icin bk. ay.es., s.367.

267 Kitabe metnfni, ~ farla olmadan T.GiSkbilgin (bk. XV-XVL Astrlarda Edime ve Pasa Livasi ..... , 5.46, dip not 45; ay.y.JZ., bk. "Edirne Sehrinin Kuruculan ..... , s.l71); E.H.Ayverdi (bk. a.g.e., 5.204) ve F.Th.Dijkema (bk. ag.e., s.40-41, no:21) yaynn1ann~. O.Onur ise, (bk. Edime Turk Tariht Vesikalanndon Kitabeler ..... , 5.128) kitabe metninin oknnnsunu vermektedir.

53

Degum ve olum tarihleri bilinmeyen Ane Hatun, Celebi Sultan Mehrnet'in yedi kizmdan biridii68• Ay~e Hatun'un bu camiden baska, Uskup'te de bir mescidi bulunmaktadtr. Bu iki yaprya gelir saglamak amaciyla, Hayrabolu' da dokuz goz diikkan ile bir hamam, Uskup'te on goz diikkan ile bir hamam ve Yarhisar'm Zekeriya Koyii'nii vakfetmi~69.

268 Bk MC.Ul~, Padisahlann Kadmlan ve Kizlan, Ankara 1980, s.12. 269 Bk T.G6kbilgin, a.g.m., s.171; MC.Uluc;ay, a.g.e., s.12.

54

TA~LIK (MAHMUD PA~A) cAMii

lnceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 73-81

TQ§i1k Semti'nde, Yahya Bey Camii'nin 100m. kadar giineyindedir. 1937 yihnda, tehIike arzettigi gerekcesiyle, Vakt:t1ar Genel Mudiirliigu tarafindan yiktmlan caminin yeniden insasina baslannus, ancak tamamlanamarmsnrj", Yapt, tek kubbeyle ortiilu bir harim; harimin kuzeyinde bir son cemaat yeri ve batt cephesinin kuzey ucunda yer alan bir minareden olusmaktadir ($ek.17). Y eniden insa edilen harim duvarlanrun iy yiizlerinde, moloz tq kullamldigi dikkati cekmektedir, Harim kuzey duvannm iy yiiziinde gorulen kaba yonu tas ve kesme tas kaplama, yikilan eski caminin yeniden kullamlan dt~ kaplama malzemeleridir. Herhangi bir kaynakta aciklayici bir bilgi buluamamasma ragmen, harim

gun; 1930'lu

yayimlanan Dl~ durumda riryok catlak . Bu nedenle rilmis; 1937

anlasilmaktadir,

Harimin dogu, batt ve giiney cephelerinde, Uy sua halinde duzenlenmis beser pencere aytkhgt (Res.73-75); kuzey cephesinde ise, alt sirada iki pencere bulunmaktadir (Res.76). Dikdortgen sekilli alt sira pencerelerinin, sivri kemerli hirer almhg; vardtr. Ust sira pencereleri sivri kemerlidir. Kuzey cephesinde yer alan iki pencerenin mukarnash birer kavsarasi vardr,

Harimin kuzey cephesindeki son cemaat yerinin ust ortiisii, COk yiiksek olmayan bir balkon duvarla gizlenmistir. Son cemaat yerinin sekileri ve sUtuniann dikdortgen planh kaideleri saglam durumdadtr (Res. 77). E.H.Ayverdi, "ytkIlan son cemaat yeri

no Bk. RMMe~ "Edirne'nin Tarihi ve Mimari Eserleri Hakkmda" ...... s.498. Yapmm tanmmnu, Ekim 1997 tarihinde 9clrti~ fotograt1ara. ve yapl hakkmda bilgi vererek, 1937 yllmdan Once ~ fotoAmflar yayunlayan RMMeriv (bk. ay.es .• s.498-99; 531-32. res.1-9); E.RAyverdi (bk. Osmanlt Mimarisinde Fatih Devri, m...... s.222-23, 389. 390.R) ve O.Onur'un (bk. Edime Minareleri .....• s.88) arasnrmalanna dayanarak yapryorum,

271 O.N.Peremeci,Edirne Tarihi .....• s.73. 7:12 RMMeri~ a.g.e., s.498.

55

kubbeleri"nden soz etmektedir'". Ancak desteklerin halen mevcut kaidelerine gore, son cernaat yerinin fry biriminden herbiri 3.80rn x S.2Om. boyutlanndadtr. Bu dikdortgen birimlerin birer kubbeyle degil, tonozlarla (manasnr tonozu?) ortiilii oldugunu dusunmek daha mannkh gorunmektedir. Son cemaat yerinin sivri kemerleri, mukarnas bashkh silindirik siitunlar iizerine oturmaktaydr'". Bu bashklardan ikisi, yapmm kuzeybansmda, yere anlmis durumdadtr. Kemerlerin icine demir gergiler yerlestirilmisti, Dogu cephesindeki acikhk orulerek kapanlmrsnr.

~.."..--------

./ ......

/. "

// "

/' ,

/ \

/ \

I \

I \

/ \

I @ \

I I

I I

\ J

I

o I 2 3 Sm.

$ekiI17- Tashk: Camii. Plan.

Harim kubbesinin ve son cemaat yeri fist ortiisiiniin kursunlan, 1930'lu yillarda sokiilmii~75. Fotograflardan secilebildigi kadanyla yapmm, son cemaat yerini dogu, batt ve kuzeyden kusatan kiiyiik bir avlusu vardi. Harimi orten kubbenin sekizgen prizma sekilli kasnagi, harim govdesinin koselerine yerlestirilen birer kerner payanda ile desteklenmisti,

273 E.H.Ayverdi, a.g.e., S.222. 274 Ay.yer., 389.R

275 Bk. RMMeri9, a.g.m., s.498.

56

Minare, harimin batt cephesinin kuzey ucunda yer almaktadtr (Res. 78) (Bk.Sek.17). Kare planh minare kiirsiisiinOn gorunen ii~ yiiziinde, kahn kaval silmelerle, birer dikdortgen cerceve olusturulmustur. Sivri kemerli bir yokertme icine ahnrms olan basik kemerli giris arahgi, kiirsiiniin kuzey yiizii iizerindedir. Kaytan silme bir bilezik, pabuc ile govdeyi birbirinden aynmaktaydl. Serefeye g~i~, bir dizi silmeyle sagIannn§tI. Serefe korkuluklan ~bekeliydi276. O.Onur'un yayunlad181 1937 ythndan once ye~ bir fotografta, minarenin serefeden yukansmm yikik oldugu gornlmektedir'".

T~kapl, harimin kuzey cephesi ortasmda yer aImaktadtr. O.Onur'un yayunladI@ fotografta, giris arahgmm iist kesiminde, bir kavsarayi ammsatan mukarnaslar secilebilmektedlr'". E.H.Ayverdi, bu mukarnaslar nedeniyle, tackapmm bir onanm gecirmis olabilecegini do.~ektecJ.ii19. Tackapi giris arah8t, iki renkli kesme taslarla oro.lmo.~ basik bir kemerle ortiilo.ydo..

Harim zeminin kotu, son cemaat yeri zemininden yaklasrk 40 em. do.~iiktiir. Harim, pandantif geeisli bir kubbeyle Ortiiliiydo.280. Icte, harim duvarlan iizerinde, Banhlasma

........ ""., ... + .. _1 veniden insa

1 eski seldi . bitisik olan alan minber hsap kapi ve

1571 ythnda odi, caminin, lin temelleri iizerine edildigini ve T. Gokbilgin287 ise, zaviyenin Mahmud Pasa'ya ait oldugunu; ancak bu zaviyenin temelleri uzerine oturtulan caminin, Sinan tarafindan insa edildigini belirtmektedirler. E.H.Ayverdi, bu gorii~

276 Bk O.Onur, a.g.e., 5.88. 277 Ay.yer.

278 Ay.yer.

279 E.RAyverdi. a.g.e., s.222.

280 Bk RMMeri9. a.g.m .• s.532, res.8.

281 Bk ay.es; s.531. res.6; 5.532. res.S, 7, 8. 282 Ay.es .. 5.498.

283 O.Onur, Edime Tilrk Tarihi Vesikalanndan Kitabeler ..... , s.145; ay.yaz., Edime Minareleri .....• s.88.

Yazar, birinci kaynakta, H.972 ytlunn karsihgim, M1571 olarak vermekted.ir. Oysa, R972 yih, M 1564-65 yillanna denk gelmekted.ir.

284 I1.Mehmed'in tabta ¢anasIyla (1451) vezirli~e atanan Mahmnd Pasa (VeU). 1453'00 sadrazam oldu. 872/1467-68 yIhnda azledilen Pasa, 873/1468-69 ytlmda Kaptan-; Derya, 877/1472-73'00 ikinci defa sadrazamhga getirildi. Bir ara Bosna'yi da fetheden Mahmud Pasa, 87811473-74 yIlmda vefat etti. Hayan hakkmda daba fazla bilgi iein bk. MSiireyya, Sidll..; Osmam~ 3 .....• s.924-25.

28S Bk E.H.Ayverdi, a.g.e .• s.222. 286 O.N.Peremeci, a.g.e .• s.73.

287 T.GOkbilgjn. "'Edime Maddesi".lslamAnsik/opedisi ..... , s.123.

57

kanlmamakta; Sai Celebi'nin, O.N.Peremeci'yi yamltngrm ifade etmektedir'". Gercekten de, Tezkiretu'l- Biinydn'da, " .... Mahmud Pasa'ntn ruhu ictn TCl§/Zk Camii, Edirne'de zavtyeden yaptldi" seklinde bir ibare bulunmaktadirf", T.GOkbilgin290 ve E.H.Ayverdi29t, caminin Temmuz 1473 tarihli bir vakfiyesinden sOZ etmektedirler. E.H.Ayver~ bu vakfiyeye dayanarak, O'N'Peremeci'nin, Sinan'a malettigi bu yapmm, Sinan doneminde bir onanm geeirmis olabilecegine isaret etmekt~. Sonue olarak, yapmm vakfiyesinin duzenlendigi 1473 tarihinden birkac yil once, Mahmud P~a tarafindan insa ettirildigini soylemek miimkiin gorunmektedir,

Bugun, Edirne Miizesi'nin TUrk-islam Eserleri bolumunde, 1527 numaraya kayxth bir kitabeye gore yapi, 132011902-3 ythnda, Va1o:t1ar Gene! Mudiirliigu tarafindan onanlmt~.

288 E.H.Ayverdi. a.g.e., s.222.

289 Sai <;eIebi (Haz: S. Erdem), Tezkireta'l-Bunyan, tstanbul1988, s.37. sua no:65. 290 T.GOkbilgin,.XV-XV7. Astrlarda Edime ve pQ§Q LiVOSl ••••• , s.323.

291 E.H.Ayverdi. a.g.e., S.222.

292 Bk ay.yer.

293 O.Onur, kitabenin Tiirk~ transkripsiyonunu vermektedir. Bk, Edime Turk Tanh; Vesikalanndan Kitabeler ..... , 5.146. Yazar, H.1320 tarihinin m:iladi ka1lili~ 1904 olarak: vermektedir. Oysa, H.1320y1h, M1902-3 yillanna denk gelmektedir.

58

KASIM PASA cAMii

Inceleme Tanhi: Ekim 1997 Resim No: 82-86

Tunea Nehri kenannda, Kirishane Semti'nde, SUleymaniye Camii'nin 400 m. kadar giineyindedir. Dogudan banya egimli bir arazi iizerine insa edilmistir (Res.82). Kuzey ve dogusunda haziresi vardJ?4.

Harim duvarlan ve minare, duzgun kesme ~la insa edilmistir. Kasnakta ise, diizgiin kesme tas ve tuglamn donii~ii olarak: JcnUam1d18J, gorulmektedir,

Bugun, caminin kuzey cephesinde bir son cemaat yerinin izleri gorulebilmektedir, Bu cephede, toprak seviyesi oldukea yukselmis durumdadlr. Bu nedenle son cemaat Y,"''';-ninde, halen uguna isaret lee destekler in bulundugu erir plarunda, ler tarafindan ecilebilen iki da konsol izi st ortuye ait uu .... u ....... 1.ll g4oriimnlemc~E:dir ~~""'uu cepnesmde boyle bir kemer izi, ancak pandantif gecisli kubbeler veya tonoz ortude soz konusudur. Ancak duvarda, kemer izleri yakmmda, kesme taslann yenilendigini; duvar iizerindeki dislerin yok edildigini gosterir herhangi bir iz seyilmemektedir. Bu durumda, bu kemer izlerine mantikh bir aciklama getirmemiz miimkiin olmamaktadlr.

Harimin dogu, ban ve guney cephelerinin aym dUzende oldugu gorulmektedir, Bu cephelerin herbirinde, govde Ozerinde, ust iiste yerlqtirilmi~ dorder pencere; kasnak Ozerinde ise birer peneere vardir, Bu pencerelerden a:It stradakiler, birer cokertme ieine yerlestirilmis dikdortgen sekilli acikhklardrr, Her birinin sivri kemerli birer almh8J, vardir. U st siradaki peneereler sivri bir kemerle son bulmaktadlr. AIt sira pencerelerinden dogu

294 O.N. Peremeci ve O.AsIanapa. caminin b1iyiik bir avlu i~ yer aldignn; yapmm banisi olan Kasim Pasa'ms: da bu avluda gOmUlii oldugunu kaydetmektedirler. Ancak: bugiin avluda mevcut ~ mezar tasr ieinde Kasim P~a'mnki yoktur. Bilgi i~ bk. O. N. Peremeci, Edime Tarihi ..... , 5.67; O. Aslanapa, Edirne'de Osmanlt Devri Abidelen ..... , s.103. Mezann 1951 ytlmdaki foto~ yayunlayan E.H.Ayverdi, daha soma bu taslann kayboldlJpnu be1irtmektedir. Bilgi ve resim icin bk E.H.Ayverdi, Osmanh Mimansinde Fatih Devn, Ill. .... , 5.268-269, res.451-452.

29S Resim icin bk O. Aslanapa. a.g.e.; 5.104, ~ekI27. 296 Plan i~ bk E.H.Ayverdi, a.g.e., s.211, 370.R

59

cephesinin giiney ucundaki pencere ile batt cephesinin kuzey ucundaki pencerenin atla taslan ve ahnhklan tahrip olmus; pencere aeikhklan orulerek kapanlrmsnr. Alt siradaki pencereleri ve dl~ mihrabi cerceveleyen yokertmeler, bir silme dizisinden olusmaktadir,

\ \ \

~

\.

'-

"

"

A -~

$ekiI18- Kastm Pasa Camit. Plan. (E.H.Ayverdi'denJ

Kuzey cephesinde, tackapi dismda, iki pencere ve bu pencereler arasma yerlestirilmis bir dt~ mihrap bulunmaktadtr (Res.84) (Sek.18). Dikdortgen bir cokertme ieine ahnnns dt~ mihrap, mukarnash bir kavsaraya sahiptir. Pencere ahnhklanna bes kollu, kii¢k birer yildiz oyulmustur. Kuzey cephesinin dogu ucunda harim girisi yer almaktadtr (Bk.Res.83). Hafifce disa tasmnh olarak insa edilmis olan tackapi, bir dizi silmeyle cercevelenmistir, Basik kemerli giris arahgi, sivri kemerli derince bir cokertme gorunumundeki ana ni~ icine yerlestirilmistir. Ana nis dip duvan uzerinde tic; sanrhk insa kitabesi bulunmaktadir. Bugun orulerek kapanlmis olan giri~ arahgmi orten basik kemer, iki renkli taslarla oriilmti~.

60

Harimin dogu duvannm kuzey ucunda yer alan minarenin, kiilah ve serefe korkuluk1an tahrip o1mu~ (Res.85). Minareye, kursunun kuzey yuzu uzerindeki sivri kemerli bir acikhktan girilmektedir. iki kademeli pabuc kismmm alt kesiminde, ucgenlerden olusan bir kusak; ust kesiminde ise bir sivri kemerleme dizisi gorulmektedir. Serefe gecisinin biraz altmda, kaytan silme bir bilezik govdeyi dolanmaktadir, Harim ve kasnak duvarlanmn sayagt bir dizi silmeden olusmaktadir, Ensiz bir kemerleme dizisi, kuzey kenan dismda kasnagr cepecevre dolanmaktadtr.

Harim, gecisi tromplarla saglannn~ bir kubbe ile ortillmii~. Yapiyi uft kez ziyaretimde, girisi orulerek kapanlmis oldugu icin, icine girmem miimkiin olmadi. Bu nedenle, harimin tanmmmi E.H.Ayverdi'nin verdigi bilgilere dayanarak yaptlm. Tromplann alt bizasmda bir mukarnas dizisi goriilmekt~. Dogu ve ban duvarlannm ortasmda, dikdortgen kesitli, Bursa kemerli birer ni~ yer almaktadtr. Cercevesi disa hafif tasmnh olan mibrap nisi, besgen kesitlidir (Bk.Sek.18). E.H.Ayverdi, i~eki srvalann buyuk olftude dokiilmii~ oldugunu; pencere ustlerinde kalem i~i izlerine rastlandiginr nakletmektedir''".

s.86). Saatin , Of Sere/eli

ami'nin batt

Camii, Uy Kasun Pasa Cami'ndeki

esinin metni

l;.JJ l.-t- l.i...:..o ~'~ ~ '+-0 .J JJl~l.......o ~ ~ -1 ~ t=)~ ~ ~L!..:U JII ...Ai J I..!.~ r--Ii 1.i.,~ '4 .J -2

Z97

O.N.Peremeci, O.As1anapa ve E.H.Ayverdi. minarenin saglam durumdaki fotografnu

yayrmlanuslardir, Resim icm bk. O.N.Peremeci. a.g.e., res.12; O.Aslanapa. a.g.e., s.I04, ~127; E.H.Ayverdi. a.g.e., s.211, res.369.

298 Resim iein bk. E.H.Ayverdi. a.g.e., s.214, res.377. 199 Bilgi ve resim icin bk. ay.es., s.211; s.214, res.377.

300 Arapcada zeval; "o~e vakti, golgenin en kisa oldugu an" anlammdadir, Bk. F.Devellio~u, Osmanuca-Turkce Ansiklopedik Lugat, 9.baskL. Ankara 1990, s.1422; N'Cam, Osmanlz Ganes Saatleri, Ankara 1990, s.200.

301 Resim ve cizim iein bk. N.Cam. a.g.e., s.139, res.62a; s.I40, res.62b. 302 Resim ve cizim icin bk. ay.es., s.137, res.61a; s.138, res.61b.

303 O.N.Peremeci, kitabe metninin okunusunn vermektedir. Bk. O.N.Peremeci, a.g.e., s.67. T.Gi)kbilgin (Bkz. "Edirne Sehrinin Kurnculan", Edime, Edime 'mn 600. Fethi YzldiJnilmiJ Armagan Kitain ..... , s.175.) ve E.H.Ayverdi ise, (bk. a.g.e., s.211.) kitabe metnini Amp barfleri ile yaytmJaml§Iardtr.

61

Kitabe, gunumuz Turkeesine ~yle cevrilebilir:

(0), Allahzn mescidlerini yapanlardandtr ve bunlardan bir bina olan yuce, toplaytct, Iatif ve serefltlerin toplandtg; bu yaptyt Hicri Nebevi -guze! salat onun uzerine olsun- 883 ytltnda; Kastm Pt1§Il yapttrdt. -Diledigi hususlarda Allah kendisim muvaffak ktlstn-.

Bu kitabeye gore yapi, 883/1478-1479 yihnda, Kasun Pasa tarafindan insa ettirilmistir .

II.Murad (1421-1451) ve Fatih Sultan Mehmet (1451-1481) donemlerinin iinla vezirlerinden olan Kastm Pasa, "Evliya" lakabryla anilmaktadir'". T. GOkbiIgin, Kasun Ietmektedir. ~ tarihi olan n'te,lshak fat ettigini yayunlayan

evirih-i Ali ~ ettirdigi

Pqa" ile olmadIW

anlasilamamaktadrr.

Kaynaklarda, Evliya Kasun P~'1l1Il, caminin yakmlannda bir imaret ve yeri saptanamayan bir hamam yapttrdtw yazihdir, O.N.Peremeci, caminin avlusunda insa edildigini soyledigi imaretin, 1829 yihndaki Rus isgali sirasmda ytlaldtgun belirtmektedir'". Hamamm adma ise, 925/1520 yihnda duzenlenmis tahrir defterlertnde rastlanmaktadrr'"" T.GOkbiIgin, Kasun Pasa Camii ve imareti icin vakfiye dlizenlendigini, bu yapilara ait vesika ve defterlerin bugun, Topkapi Sarayi Arsivi'nde bulundugunu belirtmektedir'".

304 Bk. O.N.Peremeci, a.g.e., s.66.; RO.Tosyavizade, Edirne Rehnumast, (Edime Sehir Klavuzu), (Yay:RKazanClgil), Edime 1994, s.37. Nitekim., E.H.Ayverdi, bu zatm mezar tasim ya}1mJam1$ ve ismi, "Evliya Kastm Pasa" seklinde okumustur, Bilgi iyin bk. a.g.e., 5.269.

305 Bk. MT.GOkbilgin, a.g.e., 5.175.

306 Bk. E.H.Ayverdi, a.g.e., 5.269.

307 Bk. ~o~u Ahmed ~ Tevdrih-« Ali Osman, Osmanlt Tarihleri, I (Dijzenleyen: Cift~ogJ.u

N. Atsiz), istanbul 1949, 5.245.

308 Bk. O.N.Peremeci, a.g.e., 5.109-110. 309 Bk. MT.GOkbilgin, a.g.e., 5.175.

310 Daha faz1a bilgi icin bk. ay.yer.

62

siTri SULTAN cAMii

Inceieme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 87-95

Sevindik Fakih Mahallesi'nde, Talat Pasa Caddesi uzerinde, Lise Baym'tss: guneyindedir, 1743 yihna kadar ayakta oldugu bilinen Sitti Sultan'm sarayr, yaprya bitisikti'!'. Yapi, halk arasmda Sitti Sah Sultan Camii, Hatuniye Camii ve Sultan Camii adlanyla da amlmaktadir,

Duzgun kesme taslarla kaplatllDq olan kuzey cephesinin ust kesiminde, moloz Wi ve tugla kullamlrmsnr, Genis bir avlu ieinde yer alan yapmm dogu, ban ve guneyinde haziresi vardir, Arasnrmacilar, Sitti Sultan'm bu hazirede gomUlu oldugunu belirtiyorlarsa da, mezar Wit bugfin kaytpttr312. Sacagm hemen altmda, ensiz bir

.. ~ yep~evre

nplar, ka1kan

~dtrvanyer

lenmis beser nvri kemerli encerelerinin rumu, yiizeysel birer cokertme iyine ahnrmsnr, Harimin kuzey cephesi uzerinde, iki pencere arasma yerlestirilmis olan ta9kaPl yer almaktadir. Minare, ban cephesinin kuzey ucundadir (Sek.19). Tackapi cereevesi, bir dizi kaytan silmeyle belirlenmistir, Sivri kemerli, derin bir cokertme ieine yerl~~ olan giris a~8t. basik bir kemerle ortUludiir (Res.89). Basik kemerin hemen uzerinde insa kitabesi yer almaktadir,

Minare girisi, yuzeysel bir yOkertme ieine yerlestirilmistir. Giris a.;tkhgt sivri bir kemerle ortuludur (Res. 90). Pabucu olusturan ucgen kusak yardtmtyla govdeye gecilmektedir. Kaytan silme bir bilezik, pabuc ile ongen govdeyi birbirinden ayrrmaktadir. Serefeye gecis bolgesinin hemen altmda, ikinci bir kaytan bilezik mevcuttur. Serefe

311 B.N.~ehsuvarogIu. saray ve caminin birbirlerine gore konumunu gosteren bir kroki yayunlanusttr, Bk, "Edirne Fatih Devri Eserlerine KIsa Bir B~ ve Sitti Hatun Camii", Vaaflar Dergisi, V, Ankara 1962, res.I. Bu konuda daha fazIa bilgi icin bk. ay.es., 5.203; O.N.Peremeci, a.g.e., 5.66;

T.GOkbilgin, "Edirne Sehrinin Kuruculan , 5.177; RO.Tosyavizade (yay:RKazanClgi1), a.g.e.,

5.48.

312 Bk, B.N.~hsuvarogIu. a.g.m., 5.203; T.G&bilgin. XV-XVI Astrlarda Edime ve pQ§Q Livas: ..... , 5.318-319; ay.yaz., "Edime Sehrinin Kuromlan" ..... , 5.177; O.Onur, a.g.e., 5.131; O.N.Peremeci, a.g.e., 5.66; O.Aslanapa, Edime'de Osmonh Devn Abideleri ..... , 5.109.

63

korkuluklan sebekelidir. Minare, 1953 yilmdaki bir depremde serefeye kadar yI1alnu~ ve onanhm~313. 1962 yihndaki bir diger depremde ise, tamamen ytkI1nu~ ve yeniden insa edilmistir'"',

Harimin kuzey duvanmn iist kesiminde iiQ kemer izi secilmektedir (Res.91). Bu izler, harimin kuzeyinde, kubbelerle ortiilii, iiQ birimli bir son cemaat yerinin varhgim kamtlamaktadlr. Nitekim, 1968 yihnda, yapmm restitiisyon plamm cizen E.H.Ayverdi, uzeri iiQ kubbeyle ortiilii bir son cemaat yeri isaretlemistir'". Kuzey duvanndaki iiQ kemer izinden dogu ve bandaki uzerinde, iki yana egimli inee birer yiv dikkati cekmektedir, Bu izlere gore, kubbeler goctukten soma, son cemaat yerinin, ahsap bir canyla ortiildiigu anlasilmaktadir, Kasnagm kuzey cephesi iizerinde, muhtemelen bir kirma canya ait iki yiv daha gorulmektedir. Ancak bugun, boyle can insasim gerektirecek mannkh bir neden bulunmamaktadtt.

o 1 2 3 4 5 10m

~~~~~--------~

$ekiI19- Stttt Sultan Camti. Plan. (E.H.Ayverdi'den)

313 B.N.~ehsuvaro~u, a.g.m., s.204.

314 O.Onur, Edime Minareieri ..... , s.71.

315 E.HAyverdi, Osmanl: Mimarisinde Fatih Devrl,m ..... , s.218, 381.R

64

Harimde, kubbe yuvarlagma geyi§, sivri kemerli ii~ yiizeyli tromplarla sagIanDll§ttr (Res.92). Kasnak bolgesinde, dogu, ban ve guney cephelerindeki pencereler arasma, hirer sagrr kemer yerlestirilmistir, Harimin ust sira pencerelerinin alcidan birer i~ligi vardtr. Dogu ve ban duvarlanmn ortasmda, karsihkh olarak yerlestirilmis dikdortgen kesitli iki nis mevcuttur (Bk.$ek.19). Bes kenarh mihrap nisi, mukarnash bir kavsarayla ortWiidiir (Res. 93). Ko§e sutunceleri silindir sekillidir, Mibrap cereevesinin genis seridinde ve mihrap nisinde oniki kollu yildizlardan olusan alQl siislemeler bulunmaktadJr. Kavsara koselikleri, firuze renkli, inee bir eini seritle eercevelenmistir, Kavsara koseliklerinde, i~ ice gecmis daireler gorulmektedir, Kavsaramn alt hizasmda, yan yana siralanmrs aln kollu yildizlar cinidendir (Res. 94). O. Siislii, dokiilen bu cinilertn, Gorbon seramikleriyle yenilendigini ifade etmektedir'". Firuze renkli yildiz cinilerin kollan dismda kalan bosluklar, krrrmziyla boyanrmsnr, Mihrap tepeligi, kademeli dendanlar seklindedir, Mihrabm iist kesiminde, Banhlasma donemi izleri tasiyan kalem i§i siislemeler mevcuttur. Mermer minber yenidir. Harirn duvarlan uzerinde, dikdortgen kartuslar ieinde, kalem i§i ayet kitabeleri yer almaktadir.

lir pano ieine tabenin metni

Kitabe metni gunumuz Turkcesine §6yle cevrilebilir:

Bu mubarek makamtn binastm. bilyiik sultan, sultan oglu sultan, jetihler babast Sultan Bayezid Han'tn devletli giinlerinde, -Allah onun (devletini) iyilikle ve haytrta ddim ktlsm- zamantn kadinlanntn taclartnm incisi, Dulkadir oglu Suleyman 'tn Ian Sitti Sah, 889 ytltnda muhkem ktldi.

316 O.SUSlti,. "Sitti Hatun Camii Mihrabt Uzerine ~celer", 9. Milletlerarast TUrk SanatJan Kongresi, ill.ci1t, Istanbul 1991, Bildiriler, Ankara 1995, s.287.

317 KitabeDin metni Dijkema'dan~. Bk. a.g.e., s.42, no:23.

318 Burada fist ilste ~ iki vl1.J.... kelimesi gOriilmektedir. Alttaki kelimenin soldan saga do~ yazUd1~ dikkati vekmektedir. Bk. F.Th.Dijkema, ay.yer. B.N.Sehsuvaro@.u (bk. a.g.m., s.204.) ve E.H.Ayverdi (bk. a.g.e., s.221.) alttaki ke1imeyi vermemektedir. Aynca E.H.Ayverdi, bu kelimeden soma bir "El-Gazi" kelimesi okumaktadrr (bk. ay.yer.).

319 B.N.Sehsuvaro@.u(bk. ay.yer.) ve E.H.Ayverdi (bk. ay.yer.) bu kelimeyi vermemektedir.

65

Bu kitabeye gore yapt, Siileyman kIzl Sitti ~ah tarafindan insa ettirilmis ve insaat, 889/1484 ytlmda tamamlannnsnr, E.H.Ayverdi ve F. Th.Dijkema'nm yayunladtAx fotograflarda, kitabe panosunun iki yamnda, rumilerden olusan bitkisel unsurlu suslemeler; panonun ust kesimindeki ucgen alanda ve basik kemerin koselikleri uzerinde de dini icerikli yazilar bulundugu goriilmektedir320 .. E.H.Ayverdi, bu yazilann Hadis-i Serif oldugunu nakletmektedir'". Bu kalemisi suslemeler ve yaztlar bugun mevcut degildir,

O.N.Peremeci, B.N.SehsuvarogIu ve O.Onur, yapmmMimar Hayreddin tarafindan insa edildigini belirtmekte; ancak kaynak gostermemektedirler'P. Yapi; 1752, 1903, 1912, 1953 ve 1962 yihndaki depremlerde tahrip olmus ve onm1m1~23.

Fatih Sultan Mehmed'in ikinci esi olan Sitti Hatun, Miike"eme Sultan adtyla da amlmaktadir'". Dulkadiroglu hanedamndan Siileyman Bey'in k1Z1 olan Sitti Hatun, 15. yiizyllda Edirne'de ya§aml§ olan diger iki Sitti Hatunla kanstmlmamahdir'". Kaynaklarda, Sitti Sultan'm vefat tarihi hakkmda bir birlik yoktur. T.Gokbilgin, .Peremeci ve yandan, Sitti 11, 89111486

nmaktadir'". hli vakfiyede vakfedildigi

320 Resim i¢n bk. E.H.Ayverdi. a.g.e., 5.221, 388a.b.R; F.Th.DiJ'kema, a.g.e., plate V, no:23. 321 Bk, E.H.Ayverdi. ay.yer.

322 O.N.Peremeci. a.g.e., 5.65; B.N.$ehsuvaro~u, a.g.m., 5.204; O.Onur, a.g.e., 5.71.

323 Bk, B.N.$ehsuvaro~u, a.g.m., 5.204; RO.Tosyavizade (yay:RKazanClgil), a.g.e., 5.48; O.Onur,

a.g.e., 5.71.

324 B.N.$ehsuvaro~u, a.g.m., 5.202; O.Onur, Edime Tilrk Tarihi Vesikalanndan Kitabeler ... , 5.132. 325 Bu konuda daha fazla bilgi i¢n bk. M T. GOkbilgin. "Edirne $ehrinin Kmuculan" ..... , 5.176.

326 Bk T.GOkbilgin, XV-XVL Asirlarda Edime ve Pasa Livasi ..... , 5.318-319; RO.Tosyavizade

(Yay:RKazanagil), a.g.e., s.48; E.H.Ayverdi. a.g.e., s.221. 327 Bk. O.N.Peremeci. a.g.e., 5.66; O.Aslanapa, a.g.e., s.109. 328 B.N.$ehsuvaro~u, a.g.m., 5.203; O.Onur, a.g.e., 5.131.

329Bk. T.GOkbilgin,XV-XVI. Asuiarda Edime ve Pasa Livas: ..... , 5.319.

330 1573-1574 ytl1nda, ad! gecen bu ~ kOyden toplam 44.574 akce gelir saglamyordu. Bk. ay yer.

66

II. BA YEZiD cAMii

Inceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 96-110

Yeni lmaret Semti'nde, Tunca Nehri'nin 20m. kadar kuzeyindeki II. Bayezit KiilIiyesi ieinde yer almaktadir, Yem lmaret Camii achyla da amlmaktadir, KiilIiyede, bu cami dismda, bir medrese, bir darussifa, bir imaret, bir anbar, bir kopru, bir cesme ve bugnn ortadan kalknu§ bir yifte hamam bulunmaktacitr. VakIflar Genel MiidUrliigu tarafindan, 1311/1893-1894 yihnda yiktmlan hamam, II. Bayezit Koprusu'nun 20m. kadar bansmda yer almaktaydr'". KiilIiyenin dogu, ban ve kuzey kenarlan bir avlu duvanyla cevrilidir, Avlu kuzey girisinin 4m. kadar dogusunda yer alan cesme, 108011669-1670 yilmda, Sinan Aga tarafindan insa ettirilmi~332. Avluya 8 ayn kapidan

1",,,,~H,,,.n1r Kuzevdeki bir revak insa

ermer siitun sacak, revaki lIii olan giris iir hafifletme ortiilii arahk

dir. Caminin

'. cephelerinin

guneyinde yer alan iiQ tackapidan girilebilmektedir. Kuzey taekapisi, bir dizi silmeyle cercevelenmistir (Res. 97}. iki renkli taslarla oriilmii§, sivri kemerli bir yekertme icine ahnmis olan giris arahgi, zivanah geemeli bir basik kemerle ortuludur, Bu kemer de, donii§iimlii olarak siralanrms iki renkli taslarla oriilmii~. Basik kemerin hemen iizerinde yer alan dikdortgen sekilli kitabe panosu, bugun bostur, Tackapmm kesme tas kaplamasmm onemli bir boliimii, son onanmlarda yenilenmis olmahdir, Avlunun dogu ve ban cepheleri iizerinde yer alan tackapilar, kuzeydeki taekapmm duzenini tekrar etmektedir.

Avlu duvarlan uzerinde yer alan pencereler, iki sira halinde duzenlenmistir. Alt stra pencereleri dikdortgen acikhklar seklindedir ve dikdortgen birer cerceve ieine ahnrmslardir, Herbirinin, sivri kemerli bezemesiz hirer almltgJ. vardir, Sivri kemerli iist sira pencereleri alcidan dishklara sahiptir.

331 Bk. F.Miiderriso@.u, "Edirne Il, Bayezid Kfilliyesi", Vakiflar Dergisi, XXII'den aynbastm, Ankara 1991, s.169.

332 Bk. O.Aslanapa, Edirne'de Osmanlt Devri Abideleri .....• s.74; F.Th.Dijkema. a.g.e., s.82-83, no:56; F.M1iderriso@.u, a.g.m .• s.169.

67

Avlunun ortasmda, daire kesitli mermer bir sadirvan yer almaktadir (Sek.20).

Varhgmdan soz edilen fist ortU bugUn mevcut degildir333•

10 IS

$ekil 20- II. Bayezid Camii. Plan. as. Yilksel'den)

Avlu, dort yonden revaklarla cevrilidir. Kuzey ve guney kenarlan boyunca nzanan revaklar 7; dogu ve ban kenarlan boyunca uzanan revaklar ise 6 birimJidir. Goney revakmm orta birimi baric, birimlerin tUmii, pandantif geyi~1i birer kubbeyle ortUliidm. Ganey revakmm orta birimini orten kubbe mukarnashdir (Res.98). Mukamas dolgular

333 Bk. tA YUksel, Osmanlt Mtmansinde Il.Bayezid Yavuz Selim Devri, Y, 1stanbul1983, 5.109.

68

icme, biri ortada, dorda de ko~lerde olmak iizere, bes kubbecik yerlestirilmistir, Koselerde ve kenarlarm ortasmda, yanm ve eeyrek ytldtz seklinde dolgular dikkati cekmektedir. Bu birimin iki yanmdaki ikiser kubbenin iy yiizeyleri yivlidir. Yivli dort kubbeden, mukarnash kubbeye bi. olan ikisinin yivleri cark-i felek seklindedir. Bu son iki kubbenin merkezinde, dekoratif goriiniimlii birer sarkit mevcuttur. Revaklan orten kubbelerin tiimii, bir yanda avlu duvarlan; diger yanda da silindir ~ki1li siitunlar uzerine oturmaktadir, Sutun bashklanmn tamamt mukarnashdir, iki renkli taslarla oriilmii~ kemerler icine demir gergiler yerlestirilmistir, Son cemaat yerinin orta birimini orten mukarnash kubbe haric, tum kubbelerin sekizgen birer kasnagi vardir, Harim kubbesi, tabhane mekanlan ile avlu revaklanmn kubbeleri ve minare kiilaht kursun levhalarla kaphdir. Bir silme dizisinden olasan enlice bir sacak, harim, avlu ve tabhanelerin duvarlanni cepecevre dolanmaktadlr. Avluya bakan revak cepheleri ile avlunun d1~ cepheleri iizerinde cortenler mevcuttur.

Harimin dogu ve ban cephelerinde, birinci ve ikinci sirada 4; iiyiincii sirada 3; dordiincii Strada 2 pencere bulunmaktadlr. Giiney cephesinde ise, alt sirada 4; ikinci rimin kuzey '. Dikdortgen erIi ust sira

anlar harime; l~ mihrap yer r kavsarayla turulmus bir

orr (Res.lOO).

Kavsara icine, dokuzgen sekilli iki kubbecik yerlestirilmistir, Kubbeciklerden herbiri icinde, uzerleri sarmal yivlerle yivlenmis iki iri sarkrt bulunmaktadir, Kavsaranm alt hizasmda, ikisi ana nis dip duvan; ikisi de yan duvarda olmak uzere, toplam dort gulbezek yer almaktadir. Mukarnas disleri ince bir i~yilige sahiptir. Ana nis yan duvarlan nzerinde, altta birer mihrabiye; ustte ise bes sanrhk birer Ayet kitabesi mevcuttur'". Yedi kenarh mihrabiye nisleri, mukamash birer kavsarayla ortuludur, Ana ni~ ko~e sutuncelerinin althklan ve bashklan kum saati sekillldir. Giris arahgmm basik kemeri ve soveleri, zivanah geemeli iki renkli mermer bloklarla insa edilmistir, Basik kemerin hemen iizerinde, dikdortgen sekilli bir pano iyine yerlestirilmis, iki satirhk Arapca insa kitabesi bulunmaktadir.

334 u.vogt-Goknil (plan icin bk. Ottoman Architecture, Fribourg 1966, s.45); AKuran (plan icin bk.

The Mosgue In Early Ottoman Architecture ..... , s.56) ve O.As1anapa'nm (plan icin bk. Osmanli Devrt Mimarisi ..... , s.128) yayunladtl1 pJanlarda dJ.§ mihraplann ~enmedi~ dikkat 9clonektedir.

335 Kur'an, LXII/9-10.

69

Harim girisi, icten de bir tackapi gorunumundedir (Res.l ° I). Ana ni~; dista da oldugu gibi mukamash bir kavsarayla ortiiliidiir. iki yanda, cercevenin a1t kesiminde, mukamash kavsaralarla ortOlii birer mihrabiye yer almaktadtr. Cok SJk olrnamakla birlikte- bu diizende tackapilara sahip cami omeklerine rastlanmaktadtr. Hemen akla

gelen, Afyon Gedik Ahmet P~a Camii (I5.yy. ii~iincii ceyregi) 336; istanbul Fatih Camii (l463-70i37 ve istanbul Mahmud PaJa Camii (1462) omeklerinin ii¢niin de XV. yiizytla tarihlendikleri dikkati cekmektedir.

Harimin kuzeyinde, ahsap destekler uzerine oturan, ahsap bir mah:fil yer almaktadtr.

F .Mnderrisoglu, harimde bir "kadmlar mahfili" bulunmadignu; bugun harimin kuzey duvan boyunca uzanan ahsap kurulusun, bir "muezzin mahfi1i" oldugunu soylemektedir''". Ancak bilindigi gibi, muezzin mahfilleri, cami hariminin duvarlanna bitistirilmemekte, harimde destek varsa, desteklerden birine bitisik ~ edilmektedir. Harimin kuzeyinde yer alan ve sonradan insa edildigi aeikca belli olan bu ahsap kurulus, bir kadmlar mahfilidir. Harim, pandantif gecisli bir kubbeyle ortOliidlir (Res.l02). 20 ... _."'_·A .ilW,emrilmil$tir.. Demir

bbenin yiikii, 1l1hm~. Bu mmnektadir, nistir,

,03). Mihrap ~ mukarnash i ~killi birer

Ust srra pencereleri vitrayhdtr. D.Ku~dalt, harim pencerelerindeki vitraylann, kalemisi bezemelerle birlikte, 1872 yihnda, Italyan ustalar tarafindan yapildignu belirtmekte; ancak kaynak gostermemektedir'". Harimin dogu ve batt duvarlan iizerinde yer alan alt sira pencereleri, -duvarlann guney ucundakiler baric- tabhanelere acilmaktadrr.

Arutsal mermer minberin korkuluklan sebekelidir (Res. I 04). A ynaIar, i~ ice iki ucgen yiizeyden olusmaktadir, Bu iki dik ucgenden distaki rumilerle; icteki ise geometrik gecmeli bir ornekle bezenmistir, Minber supurgeliginde, herbiri dikdortgen birer cerceve ieine yerlestirilmis kemerli dort acikhk mevcuttur. Ge~it ktsmmdaki Bursa kemeri, sivri kemerli bir yokertme i~e yerlestirilmistir,

Harimin giineydogu kosesinde, dikdortgen planlt bir hunkar mahfili yer almaktadtr (Res. lOS). Mahfil, l2'si baguns1Z; 5'i duvarlara yaslanmis, toplam 17 adet, sekizgen

336 Resim icin bk. E.H.Ayverdi. Osmanlz Mimansinde Fatih Devri. III .....• s.7. 8.R 337 Resim icin bk. ay.es., 5.376. 580.R

338 F.Miiderriso~u. a.g.m., 5.158.

339 D.KU$ldalJ.. a.g.e., 5.39.

70

prizma sekilli rnermer sutun uzerine oturmaktadrr. Kubik kaideli satunlarm bashklan rnukarnashdrr. Siitunlan birbirine baglayan zrvanah gecmeli kemerler, iki renkli rnermerle insa edilmistir. Kerner koselikleri bitkisel unsurlu suslemelerle doldurulmustur, Dogu duvanmn giiney ucundaki aeikhktan, duvar ieine yerlestirilmis bir rnerdivenle, mahfile cikilmakradir. Mermer mab:fil korkuluklan sebekelidir. i.A Yuksel, hiinkir mahfilinin, camiden kisa bir sure soma insa edilmis oldugu kamsmdadir'". i.A Yiiksel'in de hakh olarak isaret ettigi gibi, harimin dogu cephesinin giiney ucundaki pencere, distan mahfile ulasilmasim saglamaktaydr'", Nitekim, bu pencerenin onande halen mevcut iiQ basamak, bu gorii~ desteklemektedir't" F.MiiderrisogIu da, bu aQ1kl1gm, hiinkir mahfili girisi oldugunu kabul etmektedir'". F.MiiderrisogIu'nun, tekrar yayimladig; C.Gurlitt'in bir fotografinda'", dista, harimin giiney cephesinin dogu ucunda, bugun mevcut olmayan ahsap bir kurulus dikkati cekmektedir, Caminin kible duvarma yaslanan, baldaken kurulustaki bu mekanm cansmm izleri bugiin de secilebilmektedir (Res. I 06). Bu kurulusun, cami duvanna yaslandig; kesimde, dikdortgen bir cereeve icine ahnmis, alttaki

iistteki kiiQiik iki pencere dikkati Ganey cephesindeki

idan aQIldtgt fotografmda nii§tiiriilmi.i~ .ece hiinkar ikanda sozii uimindogu 1 pencereye kath ahsap ye sonradan

eklendigini dii~ektedir34S.

Harim govdesi iki kademelidir. 20 kenarh prizma sekilli kubbe kasnagi, hayli basik olan iist govde uzerine oturmaktadrr. Edirne camilerinin harim govdelerinde slk:Qa gorulen bu uygulamanm346, IS.yiizy1lda yogunluk kazandigr dikkati cekmektedir'".

Tabhaneler: Harimin dogu ve ban duvarlanna bitisik, kare planh birer tabhane bloku bulunmaktachr. Bloklardan herbiri, sekizgen kasnakh, es biiyiikliikte dokuz kubbeyle ortWiidiir (Res. lOS). Her iki blokta da aym plan semasi uygulanrmsnr. Tabhane bloklarmm, guney revakma aeilan girisleri dismda, avlu disma acilan ikinci bir girisleri

340 •

I.A Yuksel, a.g.e., s.I1S.

341 Ay.es., 5.116.

342 Resim icin bk, F.MUderriso~u. a.g.m., 5.183, levha 15. Resmin alt yaz1S1l1daki "giineybaU" cephe

ibaresi, "giineydogu" ~de diizeltilmelidir. 343 Ay.mak., 5.158.

344 Resim icin bk, ay.mak; 5.189, levha 5. 34S Ay.mak; s.158.

346 ~ i9in b.k. s.19, dipnot 126.

347 ~ i9in b.k. 5.18-19, dipnot 123.

71

bulunmaktachr (Bk.$ek.20). Ganey revakma acilan tackapilann cerceveleri, bir dizi silmeyle olusturulmustur, Sivri kemerli bir ~okertme icine ahnmt~ olan giris araligi, zivanah gecmeli bir basik kemerle ortuludur, Basik kemerin hemen iizerinde yer alan dikdortgen sekilli kitabe panosu bugun bostur. Tabhanelerin avlu disma aeilan tackapilannm bulundugu cephede, bir ahsap sundurmaya ait olmast gereken izler mevcuttur (Res. 1 09). Sundurmamn, taekapmm iki yanmdaki pencerelere kadar devam ettigi anlasilmaktadir, Bu tackapilarda da giris arahgi, sivri kemerli bir ~okertme icine yerlestirilmistir ve basik bir kemerle ortiiliidiir. Basik kemerin hemen iizerinde dikdorten sekilli bir pencere yer almaktachr.

Dista, avlunun dogu ve batt duvarlarmm, tabhanelerin duvanyla birl~gi kesimde, birer pencere bulunmaktachr. Tabhanelerin kuzeydogu ve kuzeybatl ko~lerindeki iki hiicreye acilan bu pencereler, iizerine yerlestirildikleri duvan ortalamaktachrlar. Avlu duvarmm, pencerelerin bir kesimini kapatmasmi engellemek amaciyla, hafif~ pahlandigi gorulmektedir (Bk.$ek.20). Hacbenzeri bir plan semasma sabip olan tabhane bloklanndan herbirinin merkezinde, kare planh bir kapah avlu ve bu avluya acilan dort rvluyu orten rtgen planh rare bir alan ortiilmii~. ir, Hucreleri s dolgularla tilli ocaklar

VA. "'.,"' ..... "' ...... UlUU J"'loJ, yaymak

icin caba gosteren gezici dervisler vardi, Bu dervislerin, bannmalanm saglamak amaciyla, camilere bitisik mekanlar insa edilmisti, "Ters T Planh Camiler", "Zaviyel; Camiler", "Capraz Mihverli Camiler" vb. gibi adlarla da amlan bu ''Tabhaneli Camiler"e, 14. yiizyIhn ilk yansmdan baslayarak, 16. yy. ortalanna kadar rastlanmaktadir'". Tabhaneli Camiler'de, iizer1eri genellikle birer kubbeyle ortiilii, birbirine acilan iki mekan bulunmaktachr. Bu mekanlardan disanya acilan ilki "orta avlu", digeri ise ''harim''dir. Orta avlunun iizerinde bir aydmlatma feneri; zeminde, fenerin altma denk gelen kesimde bir sadirvan mevcuttur. Tabhaneler, 15. yiizytl ortalanndan once insa edilmi~ erken tarihli

348 Tabhane kapIlanmn anahtarlanna u)a~madJ.~ icin, icten fotoAt'af ¢<mem ve im::eleme yapmam milmkiin olmadt. Bu nedenie, tabhaneleri !.AYtiksel ve F.M1iderriso@.u'nun fotoeratJanna ve verdikleri bilgilere dayauarak tamtacagnn

349 Bk, S.Eyice,"llk Osmanh Devrinin Dini-t¢mai Bir MUessesesi: ZAviyeler ve ZiviyeJi Camiler", 1 o.

Iktisat Fakilltesi Mecmuasz. C.21, No:I-4'den aynbasnn. istanbul 1963, s.5-16; 51-57; S. Emir, Erken Osmanli MimarlltJnda Cok Islevt; Yaptlar: Kentsel Koionizasyon Yapl/an OIarak Zaviyeler, 1. Oneill Yaptlar: Tokat Zaviyeleri. lzmir 1994, s. 19.

72

orneklerde, orta avluya aytlmaktadtr350. 15. yiizyIhn ikinci yansmdan itibaren, orta avlunun ortadan kalkbAt ve harime dahil edildigi dikkati cekmektedir. Boylece, tabhaneler, girisleri dogrudan disa acilan ve harimle baglannlan neredeyse tamamen kesilmis mekanlara do~~. Edirne II. Bayezid Camii'nin de ieinde yer aldtgt bu gruba ait, pek yak yap! ornegi bilinmektedir'". Bu yapilardan istanbul II. Bayezid Camii ile istanbul Sultan Selim Camii'nde, harimin iki yanmda, Edirne II. Bayezid Camii'ndekilere benzer, t~ath birer tabhane bulunmaktadtr. Sultan Selim Camii, tek kubbeyle ortii!ii harimi; ~ bUyUklUkte dokuzar kubbeyle ortii!ii iki yandaki tabhane bloklan; harimin kuzeyindeki revakh avlusu ve avlu disma insa edilmis lkiser minaresiyle, Edirne II. Bayezid Camii'nin plamm yakmdan hanrlatmaktadir,

Dogu tabhanesinin kuzeydogu kosesi ile ban tabhanesinin kuzeyban kosesinde birer minare yer almaktadtr. Simetrik konum ve benzer diizendeki iki minarenin yedi kenarh kiirsiileri, iki boliimden olu§maktadtr (Bk.Res.l08). Alttaki boliimun her bir yiiziinde, Bursa kemeri sekilli hirer ~ bulunmaktadtr. Her nisin icinde, uQ dilimli bir kemerle son

bir pano Bursa kemerleri,

mirmaktadir. l seklindedir. F.Akozan'm n yukansmm minarenin de 1 yukansmm , duvarlanru ,ek inandmci orneklerinde oldugu gibi, minarelerin, avlunun dogu ve ban kenarlannm giiney ucuna bitistirilmesi gerekirdi. Bu durumda, knzeydogu ve kuzeyban koselerindeki tabhane mekanlannm kuzeye bakan pencerelerinin kapanacagim goren mimar, minareleri, tabhanelerin koselerine aktarmayi uygun bulmus olmahdtr.

Siislemeler: Avluyu yevreleyen revak: kubbelerinin iQ yiizlerinde ve pandantiflerde; harimin kuzey cephesindeki alt sira pencerelerinin ahnhklannda; kahverengi, siyah,

350 Bursa Yildmm Camii (1399-1400) (plan icin bk. O. Aslanapa, Osmanlt Devri Mimansi ..... , s.26.); Amasya Bayezid ~ Camii (1419) (plan icin bk. E.H. Ayverdi, Osmanli Mimarisinde Celebt ve II. Sultan Murad Devri, Il, .... , s, 7, 2.R.); Edime Muradiye Camii (1426) (plan icin bk. ay.es., 5.407, 707.R) ve istanbul Aksaray'da Murad Pasa Camii'nde (1472) (Plan iein bk. O. Aslanapa, a.g.e., s.87.) oldugu gibi

351 istanbul Davud Pasa Camii (1485) (plan i~ bk. O. Aslanapa, ay.es., s.115.); istanbul II. Bayezid Camii (1501-1505) (plani9nbk. tA Y1iksel, a.g.e., s.188'den sonra gelen 65.$.) ve istanbul Sultan Selim Camii (1522) (Plan i~ bk. O.As1anapa, a.g.e., s.157.) Omeklerinde oldugu gibi,

352 Resim icin bk. F.Akozan, "TiirkKiilliyeleri", Valaflar Dergisi, VIII, Ankara 1969, res.16.

353 Bk. O.Onur, Edime lvfin.tl1'eieri •••.• , s.63. Arasnrmacr, minarelerin sadece kiilahlannm yenilenmesi gerekirken, ni~ "kUrsiiden yukansmm" yeni1endi~e ili$kin herhangi bir a~k1ama yapmamaktadir,

73

kirmizr ve beyaz renklerin kullamldigi kalemisi suslemeler mevcuttur. F.MuderrisogIu, son onanmda yapilan SIva raspasi sonucu, bugiinkii kalemislerinin altmdan, 1316/1898- 99354 ve 124411828355 yillanna tarihlenen iki kalemisi tabakasi ve en altta da XV.yy. veya XVI. yiizyIla tarihlenen ve muhtemelen yapmm orijinal siislemeleri olan kalemisleri ortaya cikanldigm; ifade etmekte, ancak kaynak gostermemektedir'". DKusadah da, kaynak gostermeden mevcut kalemisi suslemelerin, 1872 ythnda, italyan ustalar tarafindan yapildigmr belirtmektedir'".

Avlu revaklanm orten kubbelerin iy yuzlerinde, bir vazodan eikan yiyek demet1eri, "S" ve ''C' kivnmh yapraklar ve ciceklerden olusan bezemeler bulunmakta.drr. PandantifIerin bazilannda, dogal gorunumlu bir yiyek demeti; bazilarmda ise, bitkisel unsurlardan olusan bir "semse" motifi dikkati cekmektedir, Harimin kuzey duvan iizerindeki alt SICa pencere almhklannm herbirinde, Banhlasma Donemi sUsleme ozellikleri tqlyan bitkisel unsurlar yer almaktadtr.

Harim kubbesinin iy yuzunde, kasnakta, pandantifIerde ve harim duvarlannda, esini dolanan ir ve gobegi ca ayet seridi ri ile gobek encerelerinin cekmektedir tturulmustur,

ayru boyda icek, kenger yapragi ve krvnm dallardan olusan kalemisi bezemeler vardtr. PandantifIerin ortalarma yerlestirilmis birer madalyon icinde, dinsel icerikli yazilar dikkati cekmektedir. Harim duvarlanndaki sagrr kemerler uzerinde, kenger yapraklan ve dogal gorunumlu ciceklerden olusan bezemeler mevcuttur. U st sira pencerelerinin kemerleri, "S" ve "C" krvnmh kalemisi siislemelerle taclandmlrmsnr. Bu pencerelerin esik ve soveleri uzerine, simetrik yapraklan olan yiyekli dallar resmedilmistir, AIt sira pencerelerinin tumnnde, atkr tasmm hemen uzerinde, bir vazodan cikan eicek demetinin etrafinda, "S" ve ''C'' krvnmh bitkisel siislemeler mevcuttur. Harimde, en ust siradaki pencere1er arasma yerlestirilmis madalyonlar icinde "Allah" "Muhammed" ilk "Dort Halife" adlan ile "Hasan"

y&&.4", ,

"Huseyin" yaztlan okunmaktadtr. Harimin dogu, ban ve kuzey duvarlannm ust kesiminde, iri birer madalyon icinde, birbirine baglanan palmet, rumi ve ciceklerin olusturdugu bir bezeme dikkati cekmektedir.

354 F.MiiderrisogJ.u. H.1316 tarihini, M.1896 olarak cevirmistir, Bk. a.g.m., s.159. 355 F.Miiderriso~u. H.1244 tarihini, M 1824 olarak cevirmistir, Bk. ay.yer.

356 Bk. ay.mak.,s.l60.

357 D.K~ a.g.e., 5.39.

74

Harirnin alt stra pencerelerinin ahsap kanatlan vardir, Bu kanatlardan bir kisrm kayrpnr. Harim girisinin de ahsap kanatlan bulundugu belirtilmektedir'". Pencere kanatlanndan her biri, uy dikdortgen panoya boliinmu~tiir. Panolardan ortadakiler dikey ve uzun; alt ve usttekiler ise yatay ve kU¢ktiir. Cst kesimdeki panolarda, Arapea yaztlar3S9; diger iki panoda ise, sivri kollu yildizlardan olusan geeme ornekleri bulunmaktadrr. Y ildizlann kollan ieinde, palmet, rumi ve ciceklerle olusturulmus bitkisel kabartmalar mevcuttur360•

Kaynaklarda, II.Bayezit'in, Kill ve Akkirman'a sefere giderken Edirne'ye ugradt~ ve 26 Rebiftlrurir 889/23 Mayis 1484 tarihinde, II. Bayezit Kiilliyesi'nin temellerini attlgt nakledilmektedir'". Bununla birlikte, T.Gokbilgin, yapmm insa tarihi olarak 26 Rebiftlevvel 889/23 Nisan 1484 tarihini362; O.N.Peremeci ise, 890/1485 tarihini vermektedir'".

Harim tackapis; iizerinde yer alan iki sanrhk Arapca insa kitabesinin metni ~yledir:

>JI ~b -1 .. r? ':l -2

"'',T'

Haytrlar yayan Sultan Bayezid -Onun basartst aziz olsun ve yuce bir kaderle devam etsin- Allah icin bu mescidi yapttrdt. $ilphesiz bol ecre ndi! oldu. Hatif caminin bitim tarihtni soyledi ve tarihi "Hayrun cemilun" (oldu). 893

358 Bk R. Tuncay, "Tllrklerde Oyma Sanan ve Edirne'deki. II. Bayezid Camii'nin Tahta Oyma Siislemeleri", Edime Edime 'nin 600. Fethi YzldiJnQmiJ Armagan Kitabt .•..• , s.256; tA Yfiksel. a.g.e., s.115.

359 Pencere kanatlanmn list kesimlerinde yer alan yazIlar hakkmda bilgi i¢n bk LA Yfiksel. a.g.e., s.118.

360 Cizim i¢n bk R. Tuncay, a.g.m., cizim 1-15.

361 Bk, Hoca Sadettin Efendi (Sadelestiren: t Parmaksizoglu), Tacu't-Tevanh, 3. cilt.. .. , s.237; R.O.Tosyavizade, a.g.e., s.49; tA Yiiksel, a.g.e., s.103; F.MuderrisogIu, a.g.m.. 5.152; B.N.~hsuvarogIu, "Edirne II. Bayezid D~", Edirne Edirne 'nin 600. Fethi YzldiJntlmil Armagan Kitain ..... , 5.257-58.

362 T.CWkbilgin,XV-XVL Astrlarda Edime ve Pasa Livast ..... , s.358. 363 O.N.Peremeci. a.g.e., 5.69.

364 I.A Yiiksel, bu kelimeyi ~I.lA seklinde okumaktadtr, Bk a.g.e., s.117.

365 I.A Yiiksel, bu kelimeyi ~ ~de okumaktadIr. Bk ay.yer.

75

Kitabedeki insa tarihi hem rakkamla, hem de ebced hesabiyla verilmistir. Buna gore cami, ll.Bayezid tarafindan insa ettirilmis ve insaar 893/1487-88 yihnda tamamlanmisnr. Kitabedeki ~ .r.> ibaresinin ebced hesabiyla, rakkam degerleri kar~th~ kitabede rakkamla yazrlmis olan H.893 tarihini tutmaktadir. O.N.Peremeci366 ve O.Onur367, kitabe metninin latin harfleriyle transkripsiyonunu vermektedirler. Arasnrmacilar, Edimeli Sair Ahmet Pasa'mn bir siirinin son satmnda gecen, ~ r~ ibaresinin, cami insaanmn bitis

tarihini verdigini belirtmektedirler''". Nitekim, ~ r ~ ibaresinin rakkam degerleri kar~W da H.893 tarihini tutmaktadtr.

H.Ayvansarayi'den aldiklan bilgiyi nakleden tA YUksee69 ve F. Th.Dijkema370 kitabe metnini Zenbilli Ali Ejendi'nin duzenledigini; yazilan ise Seyh Hamdullah'm yazmis oldugunu nakletmektedirler.

Kaynaklarda, yapmm miman haklonda farkh bilgi1er bulunmaktadrr.

Arasnrmacdann buyuk bir yogunIugu yapiyi, "Mimar Hayreddin "in insa ettigini belirtmekte, ancak kaynak gostermemektedirler'". RM.Meriy, II. Bayezid'in Amasya, \!nh"m yaptigim

izel, Mirnar leak, yazann an olduguna

kesin olarak r yere sahip

r. Bunlardan usii Zilkade

366 O.N.Peremeci, a.g.e., s.69.

367 O.Onur, Edime Ttirk Tarihi Vesikalanndan Kitabeler. ..... , s.l34.

368 Bk. Hoca Sadettin Efendi, a.g.e., s.262; O.N.Peremeci, a.g.e., s.69; O.Aslanapa, Edirne'de Osmanli Devri Abideleri ..... , s.258; T.GOkbilgin, a.g.e., s.358; i.AYiiksel. a.g.e., s.117.

369·

LA Yiiksel. a.g.e., s.117.

370 F.Th. Dijkema, a.g.e., s.45.

371 Bk. O.N.Peremeci, a.g.e., s.68; O.Aslanapa, Edime'de Osmanlz Devri Abideleri ..... , s.62; ay.yaz., Tilrk Sanaa, istanbul 1984, s.242; ay.yaz., Osmanlt Devri Mimarisi ..... , s.125; B.Unsal, Turlash Islamic Architecture in Seljuk and Ottoman Times 107/-/923, London 1959, s.%'dan nakleden F. Miiderriso@.u, a.g.m., s.151, dipnot 4; U. Vogt-Goknil, Living Architecture: Ottoman, London 1966, s.96; AKuran, The Mosque in Early Ottoman Architecture ..... , s.57.

372 RMMeri~, "Bayezid Camii Miman, II.Sultan Bayezid Devri Mimarlan TIe Bazi Binalan, Bayezid Camii TIe AIakalI Hususlar, Sanatkarlar ve Eserleri", A.a. Ilahiyat Fakultesi Ytihk Arasttrmalar Dergisi, IT, 1957, Ankara 1958, s.27.

373 Bk. Th.Menzel, "Hayreddin", Islam Ansiklopedisi, 5.cilt, Istanbu.I 1%4, s.392. 374 F.M1iderrisotIu, a.g.m., s.152, dipnot 4.

37S T.GOkbilgin, bu vakfiyenin VakIflar Genel Mtidiirliigu ~'nde, 1379/8 numaraya kayItb oldl$mu ifade etmektedir. Bk. a.g.e., s.359-360.

376 T.GOkbilgin, bu vakfiyenin istanbul Inkilap Ktitiiphanesi'nde, MCevd.et Yazmalan arasmda old.1$mu ifade etmektedir. Bk. ay.es., s.360.

76

898/Agustos 1493377; dorduncusn ise 1507 tarihlidir'". Bu vakfiyelerden, II.Bayezid Kiilliyesi'ne, istanbul ve Edirne kentlerinde hamam, bahce vb. miilkler; Edirne, Dimetoka, Filibe, Yenicekarasu, Kizilagac, Yanbolu, Yenicezagra, Afyolu ve inoz'da 90'a yakm koy vakfedildigi ogrenilmektedir379. O.N.Peremeci, bu vakfiyelere dayanarak, cami, medrese, imaret ve darussifada gorevli olan1an, aldiklan iicreti de belirterek tek tek saymaktadir'". Buna gore, toplam 167 personelden 82'si camide, 23'ii medresede, 41 'i imarette, 21'i de darii~~ifada gorevliydi'". F.MiiderrisogIu, caminin 1487'de 62, 1490 ve 1507'de 63 personeli bulundugunu ifade etmektedir''".

377 T.GOkbilgin, bu vakfiyenin Valoflar Gene1 Mudiir1~ Arsivi'nde bulundugunu nakletmektedir. Bk. ay.es., 5.361.

378 Bk. F.MUderrisogtu, a.g.m., 5.154-55, 157, 160, 162, 166.

379 Bk. T.GOkbilgin, a.g.e., 5.363; RKazanClgil, Edime Sultan 11. Bayezid Killliyesi, Edirne 1997,5.22-

23. Aynnuli bilgi i~ bk. ay.es., 5.357-58; II. bOli1m, 5.3-185. 380 O.N.Peremeci, a.g:e., 5.70-72.

381 Bk. ay.yer.

382 F.Mi1derrisogIu, ag.m., 5.154, tablo z,

77

SULEYMAN PA~A cAMii

Inceleme Tarihi: Ekim 1997 ResimNo: 111-117

Tunca Nehri kenannda, Taldtpasa Mahallesi'nde, Kirishane Caddesi iizerind~83. Halk arasmda, Siileymaniye Camii adiyla amlmaktadrr. Diiz bir arazi iizerine in~ edilmis olan yapi, duvarlarla cevrili bir avlu icinde yer almaktadrr. Yapi, 1165/1752 ve 1953 ytllannda onanlmisnr'".

Kare planh bir harimin dogu duvarmm kuzey ucunda bir minare yer almaktadrr CSek.21). Harimin kuzeyindeki Uy birimli son cemaat yerinin list ortusu yikiknr, Biri kuzey cephesinin ortasmda, digeri ise dogu cephesinin kuzeyinde yer alan iki tackapisr bulunmaktadtr.

ktedir. Dogu leU siradadir . . olarak insa yan duvarlan basik kemerli fir. Bu giris,

ikinci sirada, bansmda, biri dogusundadir. Batt cephesinde de, giiney cephesinde oldugu gibi, alt sirada liy, ikinci sirada iki, OyiineU sirada ise bir pencere mevcuttur. Kuzey cephesinde, ikisi alt siraya, biri liyUncO srraya yerlestirilmis toplam uy pencere bulunmaktadir, Onalttgen prizma sekilli kasnakta, sekiz pencere vardir, Kasnak pencereleri, kasnagm kenarlara ve koselere denk gelen yOzlerine yerlestirilmistir,

Dikdortgen sekilli alt sira pencerelerinin sivri kemerli birer ahnhgi vardir, Kuzey cephesindeki almhk kemerleri, iki renkli (kirrmzi-beyaz) diizgiin kesme taslarla orulmustnr, Alt siradakiler haric, harimin tum pencereleri sivri kemerli; kasnak pencereleri yuvarlak kemerlidir. Harim pencerelerinin kemerlerini olusturan kesme taslar arasma, birer dikey tugla yerlestirilmistir, Tiim list sira pencerelerinin aler dishklan vardir.

383 Bu maballe, 935/1529 yihnda, "Mahalle-i Odahay-i SiUeyman Pasa"; 1018/1609 ylbnda ise, "Mahalle-i Camii SiUeyman Pasa" achyla amlmaktaydi, Bk, T.GOkbilgin, XV-XVI. Asirlarda Edime ve POfO Livasi .....• 5.57-58.

384 Bk, O.Aslanapa, Edime'de Osmanli Devri Abideleri...... 5.103; O.Onur, Edirne TiJrk Tarihi Vesikalonndan Kitabeler .....• 5.152; ay.yaz., Edime Minareleri .....• 5.69.

78

Harim govdesi, I5.yy. Edime camilerinde sikce ganildiigu gibi iki kademeden olusmaktadir'". Harimin kuzey cephesinde, bugun sadece sekisi ve dart destegi ayakta kalabilmis bir son cemaat yeri mevcuttur (Res.112). Mevcut izler, iiy birimden olusan son cemaat yerinin, iiy kiiyiik kubbeyle ortiilii oldugunu gostermektedir, Nitekim, O.Aslanapa'nm, 1949 ythnda yaynnlanan eahsmasmda yer alan bir fotografta, son cemaat yeri kubbelerinin sagIam durumda oldugu gorulmektedir'". Son cemaat yerindeki silindir sekilli dart siitundan ortadaki ikisinin bashklan mukamash; diger ikisinin ise baklavahdir, Harimin lruzey cephesinin ust kesiminde yer alan pencerenin kemer ayaklan hizasmda, iki yana dogru alcalan ve butun cephe boyunca uzanan, ince bir yiv dikkati cekmektedir, Bu iz, i.A Yiiksel'in de isaret ettigi gibi, son cemaat yeri kubbelerinin, iki yana egimli ahsap bir kirma canyla artiilii oldugunu du§iindiirmektedir387.

01235 10m

Sekil ll- Silleyman Pasa Camtt. Plan.

Dogu cephesinin kuzey ucunda, bes kenarh bir kiirsiiye sahip minare bulunmaktadir (Res.113) (Bk.Sek.2I). Minareye giris, kursunun lruzey yiizii uzerindeki sivri kemerli bir aeikhktan saglanmaktadir, Kursunun her bir yuzunde, iy iye yerl~§ iki kemer

385 Karsilasnrma i~ bit. 5.19, dipnot 126.

386 O.Aslanapa, Edime'de Osmanlt Devn Abideleri ..... , s.105, ~128.

387 tA Y1iksel, Osmanl: Mimarisinde Il.Bayeztd ve Yavuz Seiim Devri .....• s.130.

79

mevcuttur. Icteki ve distaki kemerler arasmda kalan alan icerlektir, Distaki kemer koselikleri, kmmzi renkli taslarla oriilmu~. Pabuc kismi ucgen yiizeylerden olusmaktadir. Minarenin govdesi yikilrmsnr, Minare, biri 1752, digeri 1953 yihnda meydana gelen iki depremde hasar gormu~ ve 1953 onanmi sirasmda kursuye kadar ytkttn1mt~388. O.N.Peremeci389, O.Aslanapa390 ve O.0nur'un391 yayrmladiklan fotograflarda, minarenin saglam durumda oldugu gorulmektedir. Bu fotograflarda, serefeye geyi~ bolgesinin hemen altmda, kaytan silme bir bilezik secilmektedir, KUlah, madeni levhalarla kaphdrr. O.Onur, serefe korkuluklanmn sebekeli oldugunu belirtmektedir'".

Harim kuzey cephesinin ortasmda, yan kanatlan cepheden 50 em tasmtih kuzey tackapisi yer almaktadrr (Res.114). Tackapinm cephesi, zengin silmelerle bezenmistir, Tackapi ana nisi, mukarnash bir kavsarayla ortiiludiir. Ana ni§ yan duvarlan uzerinde, yanm sekizgen planh birer mihrabiye mevcuttur. Mihrabiye nislerinin kavsaralan mukarnashdrr. Giris arahgi, iki renkli mennerden, zrvanah geemeli basik bir kemerle ortuludur, Basik kemerin hemen uzerindeki dikdortgen sekilli kitabe panosu bugun

aglanrms bir yanm daire

ashklan kum kuzeyindeki ytkt~, kuzey (Bk·Sek.21). siradaki tum

Bugun harlmde, bir bolumu tahrip olmus, Banhlasma donemi ozellikleri tasiyan kalem isi suslemeler mevcuttur. Bu suslemeler, harim kubbesinin iy yuzunde, kubbe eteginde, kasnakta, tromplar uzerinde, tromp kemerleri ve sagrr kemerlerin koseliklerinde, birinci ve ikinci siradaki pencerelerin ust kesimlerinde, mihrap ahnhgmda yogunlasmaktadir. Kubbe eteginde, belirli bir bitkisel kompozisyonun tekrarlandigi gorulmektedir (Res.117). Bir ayet kitabesi, kasnagi cepeeevre dolanmaktadrr. Kitabenin alt kesiminde, yan yana dizilmis ''V'' seklinde, kenger yapraklarmdan olusan bir serit gorulmektedir. Tromp kemerleri ve duvarlar uzerindeki sagrr kemerlerin koseliklerinde, "S" ve "C" krvnmlanndan olusan bitkisel suslemeler dikkati cekmektedir (Bk.Res.117). Kerner koselikleri ortasmdaki madalyonlar icinde, "Allah", "Muhammed", ''Hasan'', "Huseyin" ve "Dort Halife"nin adlan yazihdrr. Dilimli tromplar icinde, aynntth bir sekilde

388 Bk. O.Onur, Edirne Mtnareleri .....• S.69. 389 O.N.Peremeci, a.g.e .• res.9A

390 O.Aslanapa, a.g.e .• s.105, ~128. 391 O.Onur, a.g.e .• s.69.

392 Ay.yer.

80

islenmis birer perde motifi bulunmaktadtr (Bk.Res.llS). Perdenin alt kesimlerinde fiyonklu bir kurdele dikkati cekmektedir. ikinci siradaki pencere kemerlerinin hemen uzerinde, l1sliiplamm~ bitkisel suslemeler gorulmektedir, Dogu, ban ve g11ney duvarlan uzerinde, yatay dikdortgen sekilli ayet kitabeleri mevcuttur. Giiney duvanndaki kitabe panosunun sol alt kosesinde, 1315/1897-98 tarihi okunmaktadrr. AIt sira pencerelerinin almhklan iizerinde, dogal gorunumlu bitkisel suslemeler buhmmaktadtr.

Yuvarlak kemerli mihrap almh~ dikdortgen bir eereeve icine almmisnr. Yuvariak kemer icinde, 1~ duzende kartuslar ve kenger yapraklanndan olusan bitkisel unsurlar bulunmaktadrr. Istiridye kabugu sekilli mihrap kavsarasi i~de, bir perde motifi yer almaktadtr. Mibrap cercevesinin iki yarunda, "Allah" ve "Muhammed" yazllan okunmaktadrr. tA Y11ksel'in 1983 tarihinde yaytmlanan ealrsmasmda yer alan bir fotografta, bu yazJ.lann mevcut olmadigi gorulmektedir'",

SiiJeyman pQ§Q tarafindan insa ettirildigi bilinen yapmm insa kitabesi yo~94.

Kaynaklarda, farkh donemlerde yasamis, iki ayn Suleyman Pll§a'dan soz edilmektedir. Tarihci Mahmud Aga'mn verdigi bilgileri nakleden arasnrmacilar, yapmm banisinin,

.. fCl oldugunu

'Jeri' nden ve lktadtr396• T. "de, Rumen ak azledilen eyman Pasa, iki nl1shadan symda (898

Vakfiyeye 905 Safer/1499 Eyl11l aymda yapilan ilavede, Pasa'nm vefat ettigi belirtilmektedir'f" .

Vakfiyelerin, yaptlann tamamlandigi yilda veya birkay ytl soma diizenlendigi bilinmektedir. SiiIeyman Pasa Camii'nin vakfiyesi 1493 tarihinde duzenlendigine gore, insaat en gee bu tarihte veya bundan birkac yil once tamamlanmrs olmahdir,

Vakfiyede, S11leyman Pasa Camii'ne vakfedilenler arasmda; Klrkkilise'ye (Ktrklareli) bagh u~ koy, iki degirmen; Edirne'nin Kendiidonendolap Mahallesi'nde bir han ve 16 dukkan; Tunca ve Meric nehirleri arasmdaki (Yanm) adamn tamami; Jpsala'da

393 •

LA YUksel, a.g.e., s.131, 187.R.

394 Bk. O.N.Peremeci, a.g.e., s.67; O.Aslanapa, a.g.e .• s.103; M.T.G(jkbilgin. a.g.e., s.58; ay.yaz.,

"Edirne ~ Kumculan", Edime Edime 'nin 600. Fethi Y,ldOniJmi1 Armagan Kitabt .•...• s.178. 395 Bk. O.N.Peremeci. a.g.e .• s.67; O.Aslanapa, a.g.e .• s.103; R.M.M~, a.g.m .• s.445,489.

396 T.GOkbilgin.xv-m: Astrlarda Edime ve Pasa Livasi .....• s.58; ay.}'3Z., a.g.m., s.178.

397 Ay.yer.

398 Bk. O.Onur, Edime Tilrk Tarihi Vesikalanndan Kitabeler. .....• s.152; tA Ytik:seL a.g. e .• s.128. 399 ASener, "Edime'de Siileyman Pasa Camii Vakfiyesi", Vahflar Dergisi, XI. Ankara 1976, s.9. 400 Ay.yer.

81

cifte hamam; Kozludere, Ipsala; Nisova, Adil Koyu ile Salih Adast karsismda bulunan toplam 20 pirinc ve un degirmeni bulunmaktadir?".

401 Daha fazla bilgi i~ bk. ay.es., 5.10; t.A YUksel, a.g.e., 5.129.

82

GAZi BOCA cAMii

Inceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 118-123

Gazi Boca Mahallesi'nde, Gazi Boca Camii Sokagz'ndadrr. Dogudan banya egimli bir arazi uzerine insa edilmistir (Res. 118). Bir avlu icinde yer alan yapi, kuzey ve dogudan yola cephelidir. Kubbe, tromp cikmnlan ve minare kiilaht kursun levhalarla kaphdir, R.M.Meriy, yapmm 1960'h yillarda harabe halinde oldugunu belirtmektedirf". O.Onur'un yayunlawgt fotografta da, caminin metruk durumda oldugu gornlmektedir''".

Harim duvarlarmm w§ yuzey kaplamalannda, kabayonu tas ve tugladan olusan duzensiz bir almasik duvar orgiisO. gorulmektedir, Tackapi, minare ve kubbe kasnagi, duzgun kesme taslarla insa edilmistir,

gorunumande bir ~ovdeyi yatay ranla kisadir, Ii pencereler, aktadir,

olusmaktadir duzenlenmis elerinin sivri Sivri kemerli

Yapmm kuzey cephesinde, iki sira halinde dnzenlenmis Uy pencere aytkhgt bulunmaktachr. Cephenin dogu ve ban uclannda, yerden yaklasik Sm. yukseklikte, birer konsol yer almaktadir (Res.120). Bu konsollar, harimin kuzey cephesine bitisik, ahsap bir sundurmanm varhgmi dU§iindunnektedir. Bugun, bu konsollann bulundugu seviyeye kadar yOkselen demir dograma bir sundurmanm kaImtIlan gorulmektedir, Harim girisi, cephenin dogu ucundadir (Sek.22). Tackapmm orumde, camekanh demir dograma bir sundunna mevcuttur. Bu cephe uzerinde, tackapi ile pencere arasmda, sivri kemeri tugla ile otiilmu§ bir w§ mihrap bulunmaktadir (Res.121). Yaklasrk 3.5m. yiikseklik ve 1.5m. genisligindeki bu mihrap nisi, giris arahgmm orulerek bir w§ mihraba donu§tiirO.lmu§ olabilecegini akla getirmektedir. Ancak, mihrap ni.§i ile cephe duvarmm kaplama derzlerinin birbirini tutmasi, bu konuda §iiphe uyandumaktadrr. Kuzey cephesinin ust kesiminde, iki pencere arasmda, nedenini aytklayamachgmuz farkh bir duvar orgusu dikkati cekmektedir.

402 RMeri~, 04Edime'nin Tarihi ve Mimari Eserleri Hakkmda s.467.

403 Resim ~ bk. O.Onur, Edime Minareleri ..... , s.97.

83

Bk.Res.119). lir acikliktan , Pahlann alt g6vdenin proflline uygun bir bilezik dikkati cekmektedir, Serefeye gecis, bir silme dizisiyle saglannusnr, T~ serefe korkuluklan bezemesizdir. O.Onur'un yayunladt@ fotografta, serefe korkuluklanrun bir bolumunun; petegin ise tamamen yIloldt@ gorulmektedir'?'.

Harirn zemini, avlu zemininden yaklaak 30 em. yuksektir. Harimde, kare planh govdeden kubbe yuvarlagma gecis, ucgen yiizeyli tromplarla saglanmisnr (Res. 122). U st sira pencerelerinin iclikleri son onanmm Uriiniidiir. Dogu ve batt. duvarlanrun ortasmda, dikdortgen profilli birer nis yer almaktadir. Dikdortgen profilli mibrap nisi, mukarnash bir kavsarayla ortuhidur (Res.123). Mibrap cercevesi iizerinde, sag ve sol kenarlan farkh uzunlukta, ic bukey bir silme gorulmektedir, Harim duvarlan, tromplar ve kubbenin iy yuzeyi srvalr ve badanahdir. Ahsap destekler iizerine oturan ahsap kadmlar mahfili yenidir.

Yapmm insa kitabesi yoktur. O. Onur, cami ve minarenin 15-16.yy. ozellikleri tasidignu belirtiyorsa da, bu saptamanm nedenlerini aciklamamaktadir?".

404 Resim iein bk. ay.yer. 40S Bk. ay.yer.

84

Badi Ahmet'ten aldl8t bilgiIeri nakleden T.GOkbilgin, Gazi Hoca Mahallesi'nd~ Gazi Hoca Rustem admda bir zann bir mescit insa ettirdigini soylemektedir406• R.M.Meriy407 ve O.Onur408, bu bilgiyi kaynak gostermeden tekrar etmektedirler. T. Gokbilgin ise, Gazi Hoca Rustem'in, bu mahallede bir zaviye insa ettirmis olan Riistem Celebi ile aym kisi olabilecegini; ancak bu konuda herhangi bir kamt bulunmadigim ifade etmektedirf". Arasnrmaci, 17.yUzythn baslannda, Gazi Hoca Mahallesi'nin, Ramazan Hoca Mahallesi adtyla da amldigim; Gazi Hoca ile Ramazan Hoca'mn aym kisi oldugwru belirtmekte'"; Ramazan Hoca'mn Bayramiye Tari!rati'nden olan ve Ramazan Ha/ife adtyla amlan kisi olabilecegini eklemektedir"". T.GOkbilgin, Ramazan Halife'nin II.Bayezid doneminde (1481-1512t12; M.Sureyya ise, 1520 ytlmda, Edirne'de vefat ettigini nakletmektedirt".

Buna gore, Ramazan Halife'nin en gee 1520'de vefat etmis oldugu dikkate almarak, camiyi, 15.yiizydm ikinci yaml ile 1520 yth arasma tarihlendirmek miinlkon gorulmektedir. Bugun, cami ve minarede, tarihlemeye yardimci olabilecek herhangi bir ozellik yoktur.

r almdtgun

406 Bk T.GOkbilgin. .. YV-XVl. Astrlarda Edirne ve pQ§Q Livast ..... , s.47, dip not 48. 407 R.M.Meri9, a.g.m., s.467.

408 O.Onur, a.g.e., s.97.

409 T.GOkbilgin. a.g.e., 5.47, dip not 48. 410 Ay.es., 5.42, dip not 21.

411 Ay.yer.

412 Ay.yer.

413 MSiireyya (Haz:N.Akbayar), Sicill-; Osmani, 4.cilt. ... , s.1348. 414 R.MMeri9, a.g.m., s.467.

LARicAMii

Inceleme Tariht: Ekim 1997 Resim No: 124-130

Sabuni Mahallesi'nde, Ldri Camii Sokak'tadtr. Bu mahalle, 1018/1609 tarihli Tapu Tahrir Defterleri'nde, "Mahalle-i Hamid Bey Camii Hekim Ldn" adtyla amlmaktaydr'". Yapi, halk arasmda Laleli Camii adiyla da tanmmaktadtr.

Dogudan banya egimli bir arazi uzerine insa edilmis olan yapi, giineyinden ve bansmdan yola cephelidir. Yapmm kuzeyinde genisce bir avlusu bulunmaktachr.

O.N.Peremeci416 ve O.Aslanapa417, 1752 depreminde yikilan harim kubbesinin yerine, bilemedigimiz bir tarihte, konik bir canyla ortWii ahsap bir kubbenin insa edildigini; sonraki bir tarihte de revak kubbelerinin goytiigunii ifade etmektedirler. tA Yiiksel'in 1920'li ytllardaki d~u gosteren bir fotografta,

. afta, avluda,

ebilmektedir. en bir diger I¢k oldugu ktedir420•

{archr. Dogu r (Sek.23).

birimlerden olusmaktadir. Ancak, dogu ve batt revaklarmm guney ucunda yer alan birer birim, dikdortgen planltchr ve diger birimlerden daha kiiyiiktiir (Bk.Sek.23). Birimlerden herbirinin uzeri, pandantif gecisli birer kubbeyle ortuludur, Kubbe ve pandantiflerin iy yiizeyleri srvah ve badanaltchr. Revak kubbeleri, bir yanda harim duvarlan; diger yanda ise, silindir sekilli siitunlar tarafindan tasmmaktadrr, Siitunlarm kaideleri de silindir sekilli; bashklan baklavahdir (Res. 124). Revak kemerlerinden siitunlan birbirine bagIayanlar duzgun kesme taslarla; siitunlar ile harim duvarlarmt bagIayanlar ise, tuglalarla insa edilmistir. Dogu ve batt revaklanmn giiney kenarlan birer duvarla kapanlnusnr. Bu duvarlann, harimin guney duvanyla aym dogrultuda olmadtklan dikkati cekmektedir,

415 Bk. T. GOkbilgin, XV-XV7. Astrlarda Edime ve Pasa Livasi..c, 5.54. Ileride deginece~ gr.bi. caminin iD~anna "Hekim Uri" admda bir zat taraftndan ba~anml~ ve "Hamid Bey" admda bir baskasr insaan tamamlatnnsnr, Mahalleye, her iki baninin de admm verildigi an)a~Jmakta; aneak: "cami" kelimesinin neden ortaya ahndigma bit anlam verilememektedir.

416 O.N.Peremeci, a.g.e .• s.64-65.

417 O.Aslanapa, Edime'de Osmanli Devri Abideleri .....• s.108.

418 t.A YUksel, Osmanli Mimartsinde D. Bayezid ve Yavuz Selim Devri .....• 5.425, 62l-22.R 419 Ay.es., s.426,623.R

420 Ay.es., s.425.

86

Dogu revakmm duvan, harim guney duvanndan 92 em; batt revakmmki ise, 29 em icerlektir (Bk.Sek.23). Cami hariminin dogusundaki ve bansmdaki revaklann, sonradan insa edilmis olduklanna iliskin herhangi bir ipucu meveut degildir, Dogu revalamn giiney duvannm, dogusundaki avlu duvanyla butunlesmesi nedeniyle icerlek insa edilmis olabilecegi akla gelmektedir. Ancak bu durum, bandaki revak duvannm nicin i~lek insa edildigini aeiklamamaktadir. Yapmm giineyinden gecen sokagm, miman boyle bir uygulamaya zorlamis olabileeegini dii~ek bile, cami hariminin niein biraz daha kuzeye kaydtnlmadtSt sorusu cevapsiz kalmaktadtr.

",-------.....,

./ .......

/ "-

/ '\

/ \

/ \

I \

I

-- .....

r. "I

\1 \ I II /I

II ./ I

Seidl 23- LOri Camii. Plan.

Harimin dogu ve ban cephelerinde, ii~ii alt sirada, biri orta sirada, ii¢ de ust sirada olmak uzere, yediser pencere ay1khSt bulunmaktadrr. Giiney cephesinde, alt Strada iki, orta ve list sirada da ucer olmak uzere, sekiz pencere gorulmektedir. Dikdortgen sekilli alt sira peneerelerinin sivri kemerli almhklan vardir, Tiim alt stra pencereleri, dikdortgen sekilli birer cokertme ieine ahnrmslardir, Orta sira peneereleri sivri kemerlidir. Sekizgen prizma sekilli list govdenin, koselere denk gelen kenarlan daha kIsadlr (Res. 125). Ust govdenin dort cephesindeki uyer pencereden, ortadakiler okiiz gom sekilli; iki yandakiIer ise sivri kemerlidir.

87

Minare, dogu revalomn kuzeyden itibaren ikinci birimine bitisiktir (Res. 126).

Sekizgen prizma sekilli kursunun her bir yuzunde, ic ice yerlestirilmis, fazla derin olmayan iki cokertme mevcuttur. Kursunun kuzey yiizii uzerindeki dikdortgen ~eki1li bir acikhktan minareye girilmektedir. Pabuc kismi sadedir. Kaytan silme bir bilezik, pabuc ile govdeyi birbirinden ayirmaktadir. Serefeye geyi~ mukamaslarla saglanrmstn' (Res.127). O.Onur, minarenin serefeden yukansmm, 1953 depreminde yikildigmr nakletmektedirt".

Tackapi, harimin kuzey cephesinde, cephenin ortasmda yer almaktadtr (Res.128).

Cephede, ikisi tackapmm iki yanmda; biri de ust kesiminde olmak iizere toplam uy pencere mevcuttur. Ustteki kiiyiik pencere sivri kemerlidir. AIt siradaki iki pencere ise, diger alt sira pencerelerinin duzenini tekrarlamaktadtr. Hafif disa tasmnh tackap; cercevesi, zengin silmelerle bezenmistir, Sivri kemerli derin bir cokertme ieine yerlestirilmis olan giris araltgt, iki renkli taslaria oriilmu§ zrvanah basik bir kemerle ortiiliidiir. Basik kemerin hemen uzerinde, dikdortgen sekilli insa kitabesi yer almaktadtr.

Harim girisi, icten de bir tackapi gOriiniimiindedir422. Giris arahgi, cesitli silmelerle dekorarif bir

~ (Res. 129). riizeyi srvah a ortWiidiir er giilbezek rdir, Ahsap

omeklerine seyrek de olsa rastlanmaktadtr. Uri Camii'nde oldugu gibi, harimi Uy yonden revaklarla kusanlmis ornekler cok nadirdir. Uskiidar Cinili Cami (1640t23, Mudanya Hasan Bey Camii (1652_53)424 ve Soma Hmr Bey Camil'nde (1791)425, harimi Uy yonden ahsap bir revak cevirmektedir, Kahire'deki Sinan P~a Camii (1571t26 ile Emir Mehmed Bey Camii'nde (1773-74t27 ise, harimi Uy yonden dolanan revakiar, Uri Camii'nde oldugu gibi, kubbelerle ortiiliidiir. Baymdir Eski FurunIu Koyii, Haei Thrahim

421 O.Onur, Edirne Minareleri ..... , s.76.

422 Cok sik olmamakla bir1ik:te, bu diizende tackapilara sahip cami omeklerine rastlanmaktadir, Hemen aida gelen Omekler arasmda.istanbul Mahmud Pasa Camii (1462), istanbul Fatih Camii (1463-70), Afyon Gedik Ahmed Pasa Camii (15. yiizy1lm ii9Uncii ~~) ve Edirne II. Bayezid Camii (1484--88) savtlabilir

423 Bk. M.So;en vd., TilrkMimarisinin Gelisim: ve Mimar Sinon ..... , s.259.

424 Bk. Turkiye'de Vakif Abtdeler ve Eski Eserler, N, Ankara 1986, s.511, ciztm 122. 425 Bk. O.Aslanapa, Osmanlt Devri Mimarisi ..... , s.413.

426 Bk. G6niil Ottey, "Misir'da Osmanh Mimarisinin Sentezi", Arkeolojt-Sanat Tanh; Dergisi, V, izmir 1990, s.I44, ~3.

427 Bk. O.Aslanapa, a.g.e., s.398.

88

Camii'nde (1672-73) ise, harimi, kuzeyden ve batidan kusatan bir revak yer almaktadtr42S.

Tackapi uzerindeki iiy sanrhk Arapca insa kitabesinin metni ~oyledir429:

.;P ~.; ()A uGiJI ~lb ~~ ..x J_,yJl JS -1 .;_,$:!JI .JJ11.J")l>~I~ JJ 430u:~1~ ~I -2

" r • .;.r.: J ~ u~1 ~ ~)~ ~I At-- ~ ~ -3

Kitabe, giiniimiiz Turkeesi'ne ~yle cevrilebilir;

Sakiirleri kabul eden Allah'a ihlast kastederek, ba~laylCl Rabbinden gufran

Hamiduddin adtyla amlan biri tam~ladl. Onun gayretleri bosa

!I" (§eklinde

it tarafindan

undegerleri

..:.:-t kelimeleriyle H.S.Selen, bu ibareyi, ~~I ..:.:-t seklinde vermektedir432• H.S.Selen'de, Yakini'nin dii~iirdiigu tarihteki ~l:-aJI kelimesinin son harfi muhtemelen bir dizgi hatast sonucu yazilmarmsnr. tA Yiiksel'e gore, Bidi Efendi, bu ibarenin, 4~~ ~ seklinde de okunabilecegini belirtmektedir'". Ancak bu takdirde, ibarenin rakkam degeri 889 etmekte ve kitabede rakkamla verilen degere uymamaktadtr.

428 BIt. S.Cak:mak, "Eski Furunlu KOyii Hact Ibrahim Camii (Baymdir/lzmir)", Arkeolofi-Sana: Tarihi Dergisi, vm, Izmir 1996. s.12. sek l,

429 O.N.Peremeci (BIt. a.g.e., s.65) ve O.Onur (BIt. Edirne Tilrk Tarihi Vesikalanndan Kitabeler. ..... , s.137), kitabenin, Latin hartleriyle transkripsiyonunu vermektedirler.

430 LA YUk:.sel, bu kelimeyi, muhtemelen bir dizgi hatasi sonucu, v:l.:ul~ seklinde kay~. BIt.

a.g.e., s.427.

431 BIt. T.GOkbilgin, a.g.e., s.34; AHibri (<;eY:RKazanClgil). Enistl'l-Milsdmin"n. Edime Tarihi (1360- 1650) .....• 5.28.

432 H.S.Selen, "Yazma Cihanniimaya GOre Edime Sehri", Edirne Edime'nin 600. Fethi YzldiJm1miJ Armagan Kitabt .....• 5.307.

433 i.A Yiiksel. a.g.e .• s.427.

Arasnrmacilann, yapinm insaanyla ilgili olarak verdikleri bilginin kaynagi Sakaylk'nr. Buna gore, caminin insaatma, Hekim Liri admda bir zann mali destegiyle baslanrms; ancak: 22 Subat 1485'te, bu zat vefat edince insaat, Hamid Bey adinda bir zat tarafindan tamamlanlmisnr'". Hamid Bey'in, Edirne ve istanbul'daki Sultan Bayezid vakfinm mutevelli iiyesi oldugu nakledilmektedlrt".

T.Gokbilgin. Hekim Lari'nin mezanrun, caminin giineyindeki hazirede bulundugunu ifade etmekte'"; RO.Tosyavizade ise, bu mezann, yol genisletme cahsmalan sirasmda ortadan kaldmldigmi belirtmektedir''".

Hekim Lari'nin, Fatih Sultan Mehmed doneminde, iran'dan istanbul'a gOy ederek, padisahm emrinde yalt~gt; bir ara II. Bayezid'in hekimligini de yapugt bilinmektedirf". Bu zatm, Karamanh Mehmed Pasa'mn tesviki ile, yanlis ilac vererek Fatih'in ohunune neden oldugu rivayet edilmektedirf".

434 Bk. T.GOkbilgin, a.g.e .• s.34; ay.yaz., "Edirne Sehrinin Kuruculan", Edirne Edime'nin 600. Fethi Yiidonuma Armagan Kitain .....• s.177; O.Onur, Edime TUrk Tarihi Vesikalanndan Kitabeler. .....• 5.137.

435 Bk. ay.yer.

436 T.GOkbilgin, "Edime $ehrinin Kuruculan , S.177.

437 R.O.Tosyavizade, Edime Rehnumast .....• 5.50.

438 Bk. T.GOkbilgin, ag.m., s.177; O.N.Peremeci, a.g.e .. s.65; O.Onur, a.g.e .• 5.136. 439 Ay.yer.

90

KADI BEDRETTiN cAMii

Inceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 131·138

Ayse Kadtn Semti'nde, Talat PQ§Cl Caddesi uzerindedir. Duz bir arazi iizerine ~ edilmis olan yapi, genis bir avlu ieinde yer almaktadtr. Kuzeyinde haziresi vardtr.

Yapinm, yakm bir gecmiste onanm gordugu anlasilmaktadtr, Bu onanm sirasmda, harim kuzey duvannm son cemaat yerine bakan yiizeyindeki taslardan bir kismi yenilenmis (Res. 131 ); son cemaat yeri kemerleri demir dograma camekanla kapanlrms (Res. 132) ve minare kiirs11siindeki taslardan bazilan degistirilmistir (Res. 133). 1752 yihndaki bir depremde buyuk bir hasar

"""" kubbelerinin r440.

le de, Uy sira ill alt sira i kemerlidir. u tas stralan setlenmistir,

If CSek.24). (Res. 134).

Kubbelerin iy yiizeyleri sivanrms ve boyanrmsnr, Siitun bashklan baklavahdir.

Harim kuzey duvan uzerinde, sivri kemerli bir cokertme ieine yerlestirilmis dikdortgen sekilli bir pencere ile harim tackapisr yer almaktadtr. Sivri kemerli bir ahnhga sahip olan pencerenin atki t~l uzerinde, bir mukarnas dizisinden olusan yatay bir serit bulunmaktadtr (Res. 135). Hafifce dt~a tasmn yapan tackapi, cephenin dogu ucundadir (Res.136) (Bk.Sek.24). Sivri kemerli ana ni~ fazla derin degildir, Ana ni~ kusatma kemerinin koselikleri birer kaytan sllmeyie cercevelenmistir, Giris arahgt, iki renkli taslarla orii1mii~ bir basik kemerle kapatdmisar. Basik kemerin kilit t~l uzerinde bir gulbezek yer almaktadtr. Giilbezek, on kollu bir yildiz; ammsatan geometrik bir ornekle bezenmistir CSek.25).

440 Bk. O.N.Peremeci, a.g.e., s.72~ O.Aslanapa, Edime 'de Osmanlt Devri Abideleri , s.111,

~e.k.134~ s.112, ~13S. O. Aslanapa'mn yayun1adI~ iki fotoArafta, harim ve son cemaat yerinin ahsap OrtiisU seyilebiImektedir (bk. ~ 13~ 135).

91

... ",

, "

/ " I

I

I

: ~

-.»

,

" -, I' ..... '<' -,

\

\ \ ,

! /

. Tromplann alt hizasmda bir sira mukarnas seridi bulunmaktadtr. Ust siradaki pencerelerin iclikleri vitrayhdir, Yedigen kesitli mibrap nisi mukarnash bir kavsarayia ortWiidiir (Res. 138). Ahsap minber ve kadmlar mahfili yenidir.

Giris arahgnn orten basik kemerin biraz uzerinde, dikdortgen sekilli bir pano uzerine yazUnn~ bir kitabe bulunmaktadir.

Arapca kitabenin metni soyledir:

~I .)#1 i.J> _)t -1 '\ ri ~ t=)~ ~WI ..:r-..JI..)~ -2

Kitabe, gUnfimUz Turkcesine ~oyle cevrilebilir:

Merhum, matfur, kutlu Kadt Bedreddin 936 ytltnda (vefat etti).

92

r1 uzertndek:

besi omegi bilinmemektedir. Buna kar~thk bu Selcuktu pekcok mezartasmda rastlanmaktadIr. Bu nedenle bu kitabenin bir insa kitabesi degil, bir mezar t~l oldugunu du~ekteyim. Kaldi ki, "el-merhum el·magfur ... " ibaresiyle baslayan bir insa kitabesi ornegi de bilinmemektedir. Cami haziresinde bulunan Kadi Bedreddin'in mezar tasi, sonradan harim giri~ arahgmm List kesimine yerle~~ olmahdIr. Kaynaklarda, Kadi Bedrettin hakkmda fazla bilgi bulunmamaktadtr. Seyh Celebi ve Seyhnlislam Semseddin Ahmet Efendi'nin babasi olan Kadi Bedrettin, "Bedrettin Mahmud" adryla da amlmaktadirt". Bu zat, bir sure muderrislik yapmis, sonra da sirasryla Halep ve Edirne Kachhklan'na atanrru~tIr442. Edirne Kachhgt sirasmda, 1529- lS30'da vefat etmi§tir443. Bu durumda, caminin en gee bu tarihte tamamlandignn kabul etmek gerekmektedir.

441 O.N.Peremeci. a.g.e., s.72; O.Aslanapa, a.g.e., s.112; F.Th.Dijk:ema. a.g.e., s.48, no:27; MSUreyya, a.g.e., 5.362.

442 Bk. MStireyya. ay.yer.

443 F.Th.,OiJ'kema, a.g.e., 5.48, 121.

93

Edime Tarihi ve Sicill-i Osmani'de, Kadi Bedrettin'in, "El-Hayr-ii Fih" lakabtyla aruldtgt belirtiimektedir'"'. Bu lakabm mensei hakkmda herhangi bir bilgi yoktur. Arasnrmactlar, Iakabm ebced hesabiyla rakkam degerleri karsihginm, Kadi Bedreddin'in vefat tarihiyle ayru olduguna dikkat cekmektedirler.

Tarihei Orfi Mahmud Aga'nm (1705-1781?) yapi hakktnda verdigi bilgileri nakleden F.Th.Dijkema, camiye ait 1188/1774-75 tarihli bir onanm kitabesi yaytml~445. Bu kitabeye gore cami, Molla Hasan Aga tarafindan onarttlnu~446. O.Aslanapa, 1949 yihnda basilan cahsmasmda, caminin onanmda oldugunu ifade etmektedir?".

444 Bk. MSiireyya, Sicill« Osmani, 2. cilt.; .. , 5.362; O.N.Peremeci, a.g.e., 5.72.

445 Bilgi ve resim iyin bk. F.Th.Dijkema, The Ottoman Historical Monumental Inscriptions in Edime ..... , 5.120-121, no:88.

446 Bk. ay.es., 5.121.

447 Bk. O.Asfarulpa, a.g.e., s.112.

94

HIZIR AGA cAMii

Inceleme Tarihi: Ekim 1997 Resim No: 139-145

Kilerci Yakub Mahallesi'nde448, Selimiye Camii'nin 70-80m. kadar guneyinde yer aImaktadtr. Yapimn zemin kotu, guneyinden gecen caddenin zemin kotundan 2.5-3m. kadar dusuktur,

1866 yilmda onanlan cami, 1877-78 Osmanh-Rus harbinde, onemli olyiide hasar gormus; 1886, 1894-95, 1971-72 ve 1975 ytllannda cesitli onanmlar gecirmistir''". Bugun, dt~ harimin kuzey duvarmm ban ucunda yer alan madeni bit levha uzerinde, "1993 yihnda, Valoflar Genel Miidiirliigu tarafindan onanlarak, ibadete aytldtSI" yazihdrr, Yapmm, 1962450 ve 1972451 yillanndaki durumunu gosteren fotograflarda, metrUk durumda oldugu gorulmektedir, RM.Meriy, 1930'lu yillarda, yapmm iist ortusundeki ... :iildiigunii ve

iesinin kuzey naat yerinden ~ giiniimiize

diger kubbe 3uradaki gibi, goIiildiigu

dikkati cekmektedir,

Dis kaplamalarmm biiyiik bit bolumu yenilenmis olan yapida, harimin kuzey cephesinin tamarm ile dogu cephesinin biiyiik bir bolumunun kabayonu taslarla oIiildiigu; guney ve ban cephelerinin ise tamamen diizgiin kesme taslarla kaplandigi gorulmektedir, Bu durumda, ilk yapida, kuzey cephesinin srvah oldugu tahmin edi1ebilmektedir. Dogu cephesinin alt kesiminin niein kesme tas kaplanmadigi anlasilamamaktadir (Res. 140). Her

448 Bu maballe, 17.yUzyt1m baslannda, "Hizir Aga Mescidi MahaIlesi" adtyla aDJ1rnaktaydl. Bk.

T.Gokbilgin.XV-XVL Astrlarda Edirne ve Pasa Livasi ..... , 5.63.

449 Bk. O.Onur, Edime Minareleri ..... , s.50; E.Bilar-O.Onur, Edirne <;ar§l/an ve Yitirilen Tanh; Eserler; istanbul, tarihsiz, s.32. O.Onur, sahsi koleksiyonunda yer aldigrm be1irtti~ bir kitabeye gore yapmm, 132111894-95 yIlmda Ismalt (lsmail?) Pehlivan adh bit zat tarafmdan onanldt~ belirtmektedir. Bk. Edime Minareleri ..... , 5.50.

450 Resim i~ bk. RMMeri~, "Edirne'nin Tarihi ve Mimari Eserleri Hakkmda" ..... , s.524-25.

451 Resim i~ bk. E.H.Ayverdi, Osmanlt Mimansinde Celebi ve II. Sultan Murad Devri ..... , s.396, 688-

89.R

452 RMMeric, a.g.m., s.499.

453 Degertendirme i~ bk. s.18-19, dipnot 123. 454 Degerlendirme icin bk. s.19, dipnot 126.

95

uy cephede de, uy sira halinde duzenlenmis beser pencere aytkltgt bulunmaktadtr. Dikdortgen sekilli alt sira pencerelerinin, tugladan sivri kemerli birer ahnhgt vardir, D st iki siradaki pencereler sivri kemerlidir ve alyl dt~an vardtr.

Harimin dogu cephesinin kuzey ucunda yer alan minarenin kursusu, cepheden 1.5m. tasmn yapmaktadtr (Res. 141) (Bk.Sek.26). Minareye giris, harimin dogu duvarmm kuzey ucundaki bir acikhktan saglanmaktadir, Pabucun koseleri pahlanrmsnr. Basit silmelerle olusturulmus serefeye gecis bolgesinin hemen altmda, kaytan silme bir bilezik bulunmaktadtr. Serefe korkuluklan sadedir. 1940'h yillarda saglam durumda olan minarenin'", E.H.Ayverdi'nin yayimladig; bir fotografta, serefeden yukansmm yUahm~ oldugu gorulmektedir'". O.Onur, 1971-72 yillannda gerceklestirilen onanmlarda, minarenin serefeden yukansmm yenilendigini nakletmektedir4S7.

Harimin kuzeyinde, kare planh iki birimden olusan bir son cemaat yeri bulunmaktadtr (Bk. Sek.26). Birimlerden herbirinin iizeri, pandantif gecisli birer kubbeyle ortuludur (Res. 142). Pandantif ve kubbelerin iy ylizeyleri, srvah ve badanahdtr. Son cemaat yerinin ust ortiisii, guneyde harim kuzey duvan; kuzeyde ise uy destek tarafindan

455 Bk. O.Aslanapa, Edime' de Osmanlt Devrt Abtdeleri .....• s.I22. 456 E.H.Ayverdi, a.g.e., s.396, 689.R

457 O.Onur, Edirne Minareleri ..... , s.50.

%

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->