P. 1
Temel Elektrik Ve Elektronik

Temel Elektrik Ve Elektronik

|Views: 498|Likes:
Yayınlayan: kubilay

More info:

Published by: kubilay on Dec 20, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/12/2012

pdf

text

original

TEMEL ELEKTRĐK-ELEKTRONĐK

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı

1

KONULAR
Elektrik ve Elektrik Devre Tanımı Temel Elektrik ve Elektronik Devre Elemanları (Direç,Diyot Bobin,Kondansatör, NTC ,PTC; Transistör vb.) Transformatörler Elektrik Motorları Sayısal sistemler ve Lojik Devreler

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı

2

Elektrik Enerjisinin Etkileri Elektrik enerjisini sağlayan elektrik akımının bir iletkenden geçtiğini göremeyiz. Ama akımın varlığını yaptığı etkilerden anlarız. Elektrik enerjisinin beş çeşit etkisi vardır.

Isı Etkisi Işık Etkisi Kimyasal Etkisi Manyetik Etkisi Fizyolojik Etkisi
Elektrik Enerjisinin Elde Edilmesi Elektrik enerjisini meydana getiren elektrik akımı bir elektron hareketidir. O halde elektrik akımını veya elektrik enerjisini elde edebilmek için elektronları harekete geçirmemiz gerekir. Bunun için bir kuvvet kaynağına (buna elektromotor kuvvet e.m.k denir) ihtiyaç vardır, bu kaynak birkaç şekilde elde edilir. a) Sürtme ile d) Isı ile b) Basınçla e) Kimyasal yolla c) Işık ile f) Manyetik yolla Elektrik Enerjisi Üretimi Büyük güçte elektrik enerjisi üretiminde bütün dünyada değişik oranlarda termik, hidrolik ve nükleer santrallerden yararlanılmaktadır.
TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı

3

Elektrik Devresinin Tanımı
Üreteç, almaç, iletken, anahtar ve sigortadan oluşan kapalı bir sistemde akımın izlediği yola elektrik devresi denir Elektrik devresi ve bileşenleri

Devre Çeşitleri Elektrik devreleri; açık devre, kapalı devre ve kısa devre olmak üzere üç gruba ayrılır: Açık Devre Herhangi bir nedenle (anahtarın açık olması, iletkenin kopması, sigortanın atması) devreden akımın geçmemesi dolayısıyla almacın çalışmadığı duruma açık devre denir

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı

4

Kapalı Devre Elektrik devresine kumanda eden anahtar açık konuma getirilirse devreden akım geçer ve almaç çalışır. Bu duruma kapalı devre denir

Kısa Devre Herhangi bir nedenle iletkenler almaçtan önce kesişirse meydana gelen bu devre çeşidine kısa devre denir. Kısa devre elektrik devresine zarar vereceğinden devrede mutlaka sigorta kullanılmalıdır. Sigorta, kısa devre durumunda ısınmanın oluşturacağı tehlikeyi önleyerek üreteci korur.

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı

5

ELEKTRĐKTE DEVRE KAVRAMI Elektrik devreleri. dirençler. Aktif devre elemanı. Pasif devre elemanı. (örn. bir kısmı ise enerji depolar veya depoladığı enerjiyi tekrar devreye iade eder. gerilim ve akım kaynakları ile teller. direnç) Bunlardan bir kısmı devamlı enerji harcar. (örn. herhangi bir t anında enerji depolayan elemanlardır (örn. bobin ve kondansatör) Bu gibi devrelerin çözümünde. gibi iki veya daha çok uçlu aktif veya pasif devre elemanlarının çeşitli şekillerde birleştirilmeleriyle oluşurlar. Herhangi bir t anında enerji harcayan yani. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 6 . kondansatörler. tristörler vb. . bobinler. transformatörler. devreyi oluşturan fiziksel elemanlar yerine bunların karşıtı olan sembolleri koymakla ideal devre modelleri çizilerek devrelerin çözümünde kolaylık sağlanır. uçlarına bağlanan elemanlara sürekli enerji vermeyen elemanlardır. ideal gerilim ve akım kaynakları).

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı . sinyaller yoluyla dönüştürülür. sinyalin boyu giriş bilgisinin bir ölçüsüdür.ELEKTRĐKSEL SĐNYALLER Ölçme ve kontrol sistemlerinde bilgi. zamana göre sinyalin sürekli değişimini gösteren bilgiyi içerir.C. AC sinyallerde ise bilgi. Bu tip bir sinyalin örneği. Analog elektriksel sinyaller. sıcaklığın şiddeti ile bağlantılıdır. Örneğin. doğru akım (dc) veya alternatif akım (ac) olabilir. A. dalganın genliği veya frekansı ile taşınabilir. Analog Sinyaller Dijital On-Off Darbe dizisi 7 D. Bu. ON-OFF sinyal dizisiyle veya sinyalin boyutuyla ve frekansıyla olabilir. analog veya dijital olarak sınıflandırılabilirler. Sinyaller. bir mikrofonun bazı sesleri algıladığındaki çıkış şeklidir.C. Şekil’de bazı sinyal şekilleri verilmiştir. ON’dan OFF’a bir sinyaldeki değişimle. Gerilimin şiddeti. bir termokupl algılayıcı 20 °C’lik bir sıcaklık için 10 mV’luk bir dc gerilim verebilir ve sıcaklık 30 °C olduğunda gerilim 15 mV olur. Analog sinyal. DC sinyallerde.

Kayıt cihazı ile ortalama değişimler (daha yavaş) kaydedilir. Osiloskop Analog işaret düzenleyici veya şekillendirici Analog ölçü aleti Analog kayıt cihazı Basınç . Çıkışta bulunan osiloskop ile işaret ve içindeki gürültünün çok hızlı değişimleri gözlenir.ELEKTRĐKSEL SĐNYALLER AC sinyallerde ise bilgi. Bu tip bir sinyalin örneği.gerilim transdüseri TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 8 . dalganın genliği veya frekansı ile taşınabilir. Analog ölçü aleti ile ortalama değerler ölçülür. Analog sistemler ekonomik ve geniş bantlı olmasına rağmen. Diğer bir örnek olarak Şekildeki basınç ölçü ve kayıt analog sisteminin blok diyagramı verilebilir. doğruluk ve rezolüsyonları diğer sistemlerden daha azdır. bir mikrofonun bazı sesleri algıladığındaki çıkış şeklidir. Elde edilen gerilim. Burada ilk olarak basınç işareti bir basınç-gerilim transdüseri ile gerilime dönüştürülür. bir işaret şekillendiriciden geçirilerek içinde bulunan gürültü işaretinden ayıklanır ve daha sonraki kayıt ve gösterge aletine uygun seviyede ve formda bir işaretin oluşması sağlanır.

Bilgi. Taşınan bilgi sinyal var (1 durumu) veya yok (0 durumu) şeklinde tanımlanabilir. Mil dönüş sayısı. üretilen darbe dizisindeki darbeleri sayarak belirlenebilir. Darbe dizileri ON-OFF sinyaller olarak adlandırılan serileri içerir. bir encoder (kodlayıcı) bir milin her tam turu tamamlaması için 30 darbe üretebilecek şekilde kullanılabilir. fakat bilgiyi göstermek için ayrık darbeleri içerirler. Örneğin. Dijital sinyaller sadece ON-OFF veya darbeler dizisi şeklinde olabilirler. Dijital sinyaller sürekli değillerdir.ELEKTRĐKSEL SĐNYALLER Bir dijital sinyal. bu tip darbelerin meydana gelme sayısı ile meydana geldikleri hızla veya meydana geldikleri zamanla taşınır. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 9 . ON-OFF bilgisini veya yüksek seviyeden düşük seviyeye olan sinyal değişimlerini içerir. Bir ON-OFF sinyal basit bir röle veya lojik röleden üretilebilir.

Elektrikte Temel Kavramlar Elektrik devreleri bağlantılarına göre üç şekilde bulunabilir. Elemanların aynı iki ucunun iki farklı düğüme bağlı olduğu devrelerdir. Seri devreler. tüm devre elemanlarından aynı akımın geçtiği devrelerdir. Elemanların birinin çıkış ucu diğerinin giriş ucuna bağlanır. Paralel devreler. hem seri hem de paralel devreleri içeren devrelerdir. R1 I1 R2 I2 Seri devre R3 I3 iT R1 I1 R2 I2 R3 I3 Paralel devre I1 R1 I2 I3 R3 I4 R2 R4 Karışık devre TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 10 . Seri ve paralel devreler (karışık devreler). Tüm devre elemanlarında aynı gerilimin düştüğü devrelerdir.

iletkenin bir noktasından diğer noktasına akan yükün. A=Amper) I V e R TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 11 . (I=Q/t. Diğer bir tanımda ise. bir iletkenin kesiti boyunca akım taşıyıcıların etkin olarak yer değiştirme miktarıdır. Bir iletkende akım yönü elektron yönünün tersidir. s=Saniye. zamana göre akış hızıdır. A=C/S) (C=Coulomb.ELEKTRĐKSEL VE ELEKTRONĐK BÜYÜKLÜKLER Elektrik Akımı Akım. Elektrik devresinden birim zamanda geçen elektron miktarına da akım denir.

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 12 .ELEKTRĐKSEL VE ELEKTRONĐK BÜYÜKLÜKLER Gerilim Bir devrede iki nokta arasındaki potansiyel farktır. Volt = Joule/C) V 10V 5V 0 N 10V 5V t i 180 0 90 270 360 t S Periyot Alternatif akım Alternatif gerilim veya akım sıfırdan başlar. Şekildeki bobine düzgün bir açısal hızla bir devir yaptırdığımız zaman. Đşte bir dalganın olabilmesi için geçen zamana “Periyot” denir. Ters yönde maksimum değerini aldıktan sonra tekrar başlangıç noktası olan sıfıra döner. Saniye cinsinden ölçülür. Bir devirde bobin üzerinde indüklenen gerilim bir dalga yapmıştır. maksimum değerini alır ve sıfıra döner. T harfi ile gösterilir. (U = W/q. bobin 360˚ veya 2∏ radyanlık bir açı kat eder. Bir yükü hareket ettirmek için gerekli olan iş ve enerji miktarıdır.

ampermetresinde okunan “etkin değer”dir. Ac devrelerde gerilimin etkin değeri (E. f harfi ile gösterilir. Alternatif bir işaretin (örn. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 13 . f = 1/T (Hz).Frekans Saniyedeki periyot (saykıl) sayısına “frekans” denir. akımın etkin değeri (I) harfi ile gösterilir. alternatif gerilimin etkin değerinin 220 V olduğunu belirtir. Birimi Hertz(C/s) olup Hz ile gösterilir. Alternatif akımın etkin değeri. T = 1/f (s) Etkin Değer Alternatif akım voltmetresinde. Prizdeki gerilimin 220 V olması. Ac akım veya Ac gerilim işareti) bir saniyede yapmış olduğu titreşim sayısıdır.U). akımın ortalama değerine göre değil daha çok akımın ısı etkisine göre tarif edilir.

ile gösterilir ve geri fazdadır denir. bu sinüsoidal eğri. I Im t I Im t O E Em t 0 0 0 O a b c 14 TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı . Eğer bir sinüsoidal eğri t=0 anında başlangıç noktasından(0) başlamayıp bir Ø açısı kadar sonra başlıyorsa. Eğer bir sinüsoidal eğri t=0 anında Ø açısı kadar önce başlayıp pozitif maksimum değerine doğru artıyorsa. Şekil adaki akım dalgası sıfır(0) fazdadır. bu sinüsoidal eğri.ELEKTRĐKSEL VE ELEKTRONĐK BÜYÜKLÜKLER Faz Alternatif akım veya gerilim dalgasının (0) sıfır başlangıç noktasına göre durumunu gösterir. sinüsoidal eğri. ile gösterilir ve ileri fazdadır denir. Şekil b’deki akım dalgası geri fazdadır. ile gösterilir ve sıfır (0) fazdadır denir. Eğer bir sinüsoidal eğri t=0 anında başlangıç noktasından (0) başlayıp maksimum değerine gidiyorsa. Şekil c’deki gerilim dalgası ileri fazdadır.

P = v. v:Volt(V). p=dw/dt ve t-t0 zaman aralığında aktarılan enerji. Enerji Enerjinin zamana göre akış hızı. gücün belirli bir zaman aralığı için integrali demektir. Güç Bir elektrik veya elektronik elemanın tükettiği elektrik gücü(ani güç). w: Joule (J). Buna göre enerji. t:Saniye(s). TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 15 . p:Watt(W). bu elemana uygulanan gerilim ile üzerinden geçen akımın çarpımına eşittir. p:Watt(W). iki gerilim veya akımla gerilim aynı değerlerini. Aynı Fazlı Đki akım. Güç. ’dir.ELEKTRĐKSEL VE ELEKTRONĐK BÜYÜKLÜKLER Faz Farkı Đki sinüsoidal dalganın aralarında bulunan açı veya zaman farkına “faz farkı” denir.i. iki gerilim veya akımla gerilim aynı fazdadır denir. güç olarak tanımlanır. aynı anda alarak değişiyorlarsa bu iki akım. i:Amper(A). Genellikle aradaki açı ile değerlendirilir.

Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek harcanır. R ya da r ile ifade edilir.ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Direnç Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında. Geçen akımı sınırlayan etken devredeki dirençtir. Şekil Sabit dirençler Direnç elemanı sembolik olarak Şekildeki gibi gösterilir. Direnç. Dirençler. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir. Dirençler. a) Đdeal direnç sembolü. R = V/I. alıcıdan akım geçmektedir. kaçak kapasite ve self etkilerini de gözönüne almak gerekir. doğru akım ve alçak frekanslarda omik bir büyüklük olarak gözönüne alınabildikleri halde. direnç birimi ise (ohm)'dur. b) Gerçek direnç sembolü 16 TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı . Elektrik devresinde direnç denklemi. Şekil 'de sabit direnç resimleri verilmiştir. özdirenci yüksek olan bir iletken şeklinde tanımlanabilir. yüksek frekanslarda ise. elektrik ve elektronik devrelerde. Bu yaklaşıma göre.

Dirençlerin Devredeki Fonksiyonları * Devreden geçen akımı sınırlayarak aynı değerde tutmak. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 17 . * Isı enerjisi elde etmek. yani küçülterek başka elemanların çalışmasına yardımcı olmak.ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Direncin ast katları : Pikoohm (p ). miliohm. megaohm (M ). * Yük (alıcı) görevi yapmak. mikroohm ( ). gigaohm (G ) Not: Pikoohm. miliohm (m ) Direncin üst katları : Kiloohm (k ). * Devrenin besleme gerilimini bölerek. mikroohm. * Hassas yapılı devre elemanlarını aşırı akıma karşı korunmasını sağlamak. gigaohm gibi birimlere sahip dirençler uygulamada pek kullanılmamaktadır. nanoohm. nanoohm (n ).

Dirençlerin renk kodları Aşağıda şekil ‘de dirençlerin üzerinde renklerden direnç değerlerinin nasıl hesaplandığı gösterilmiştir. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 18 .

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 19 . basınç vb. Işığa duyarlı dirençler (LDR. karanlıkta yüksek direnç gösteren devre elemanlarına LDR denir. termistans) : Ortam sıcaklığına bağlı olarak direnç değerleri değişen elemanlara termistör denir. Başka bir deyişle aydınlıkta LDR'lerin üzerinden geçen akım artar. bakır. termistör. Isıya duyarlı dirençler (ısıl direnç. demir. R (W) 1 MW 10 kW 100 W 1 10 10 0 ýþýk þiddeti lüks (lüx) cam pencere ýþýða duyarlu madde birinci elektrot taban gövde ikinci elektrot a) LDR sembolleri b) LDR direncin ışık şiddetine göre değişim eğrisi LDR’ler c) LDR’nin yapısı b. gerilim. karanlıkta ise azalır. maddelerden yapılmıştır.ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Sınırlama ve Kontrol Dirençleri Elektronik devrelerde sabit ve ayarlı dirençlerin yanı sıra ışık. ısıya ve gerilime duyarlı dirençler hakkında temel bilgiler verilecektir. light dependent resistance. Termistörler. manganez oksitleri. kobalt. a. Bu bölümde ışığa. manyetik alan. ısı. nikel oksit. gibi unsurlara göre değerleri değişen dirençler de kullanılmaktadır. baryum titanit vb. fotodirenç) : Işıkta az direnç. th.

Buzdolaplarında sıcaklık kontrolü. otomatik ısı kontrol cihazlarında. karışmalarının önlenmesinde vb. +T -T G PTC NTC Şekil PTC ve NTC sembolleri b2.Transistörlü devrelerde sıcaklık dengeleme. Sıcaklık arttıkça direnç değeri azalır ve üzerinden geçirebildiği akım artar. PTC'ler. . NTC (negative temperature coefficient) : Yapı olarak PTC'ye benzer.Sıcaklık ölçümü. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 20 . renkli TV'lerin tüplerinde dış manyetik alanlardan dolayı ortaya çıkan renk.Demanyetizasyon işlemi (televizyon ekranlarında görüntü bozulmasının önlenmesi). .Ölçü aletlerinin korunması. sıcaklık ölçme aletlerinde. . kullanılır.Isıya duyarlı devre yapımı. . Şekil PTC ve NTC'lerin direnç değerlerinin sıcaklığa göre değişim eğrileri PTC ve NTC'lerin Bazı Kullanım Alanları : . .ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI PTC (positive temperature coefficient) : Sıcaklık arttıkça direnç değerleri artan ve üzerinden geçirdikleri akımı azaltan elemanlara PTC denir.

Bu e..k. kağıt. (elektromotor kuvvet) indükler. Birimi Farad (F)’tır. Radyo televizyon ve diğer uygulamalarda kullanılan kondansatörlerin esas görevi.m. iki iletken plaka arasına bir yalıtkan konulması ile elde edilir. Kapasite değeri. e(t) = di dt ise. i(t) = 1 L ∫ edt olur. Bu değişken akı devrede bir self indüksiyon e. endüktanstan geçen akım ise. Bobin L harfi ile gösterilir. hava. yağ ve cam gibi malzemeler kullanılır. Kondansatör C harfi ile gösterilir. L endüktansı sabit olmak üzere. bu akımın meydana getireceği manyetik akı da değişkendir. Şekil Bobin sembolü TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 21 .ELEKTRĐK VE ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Kondansatör (Capacitor) Kondansatör temel olarak. iletken plakanın yüzeyi ve dielektrik sabiti ile doğru orantılı ve plakalar arasındaki uzaklıkla (dielektrik veya yalıtkanın kalınlığı ile) ters orantılıdır. elektrik devrelerinde kapasite oluşturmaktır.m. akımın zamana göre değişimi ile orantılıdır. Birimi Henri (H)’dir. Şekil Kondansatör sembolü Bobin (Coil) Bir elektrik devresindeki akım değişkense. mika.k. Yalıtkan olarak.

Germanyumdan yapılan diyotlardan akım geçirildiğinde üzerlerinde yaklaşık 0. Bu fark nedeniyle germanyum maddesi daha çok sinyal diyodu yapımında kullanılmaktadır. diod) P ve N tipi iki yarı iletkenin birleştirilmesinden oluşan maddeye diyot denir.2 voltluk bir gerilim düşümü olurken. silisyumdan yapılmış diyotlarda bu değer 0. lojik (sayısal) devre elemanı ya da radyo frekans (RF) devrelerinde demodülatör (sinyal ayırıcı) olarak kullanılırlar.7 V dolayındadır. Bunlar yüksek akımları taşıyabilirler ve yüksek ters tepe(maksimum) gerilimlerine dayanabilirler. Başka bir ifadeyle sinyal diyotları. Uygulamada kullanılan diyotlar temelde iki gruba ayrılır : Doğrultmaç (redresör.ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Diyot (Diode. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 22 .6-0. Sinyal diyotları ise. Sinyal diyotları. Doğrultmaç diyotları güç kaynaklarında. AC'yi DC'ye dönüştürmede kullanılır. düşük gerilim ve akımlarda da çalışabilir. yüksek frekanslarda çalışmaya duyarlı olmalarının yanı sıra. Doğrultmaç ve sinyal diyotları silisyum ve germanyum gibi yarı iletken maddeler kullanılarak yapılır. rectifier) diyotları.

Şekilde P-N tipi maddelerin birleştirilmesiyle oluşan diyodun yapısı verilmiştir. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 23 .ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI P ve N Tipi Maddeler Birleştirilerek Diyodun Üretilmesi Polarmasız P-N Birleşimi : P ve N tipi yarı iletken madde kimyasal yolla birleştirildiğinde P-N birleşimli kristal diyot elde edilir. Birleşmeler sonucunda yüzey civarında nötr (yüksüz) atomlar oluşur. sebest oyuklar sebest elektronlar P N P A yülsüz (nötr) bölge N K A K Bileþim (joksiyon) yüzeyi a) Polarmasız N-P birleşiminde b) Polarmasız N-P birleşiminde oyuk ve elektronların davranışı gerilim katmanının oluşumu Şekil Kristal diyot P ve N tipi iki madde birleştirildiği zaman birleşim yüzeyinin yakınında bulunan elektron ve oyuklar birbirleriyle birleşmeye başlarlar. P-N maddelerinin birbirine yakın olan kısımlarında oluşan elektron oyuk birleşimleri Şekil b'de taralı olarak gösterilen gerilim setti bölgesini ortaya çıkarır.2-0. Settin kalınlığı 1 mikron kadar olup 0.7 V arasında bir gerilim uygulandığı zaman yıkılır (aşılır). Taralı bölge P-N maddelerinde bulunan tüm elektron ve oyukların birbiriyle birleşmesini önler. Elektron ve oyukların yer değiştirmesini engelleyen bölgeye gerilim katmanı (depletion layer) denir.

Kırılma (zener) noktası adı verilen gerilim düzeyine geldiğinde ise geçen akım miktarı aniden yükselir. Bu nedenle ters polarmada gerilim kırılması değişimi doğrultmaç diyotlarından farklıdır. gibi. Yani.Zener Diyot (Zenner. Zener diyotu Şekil a'da görüldüğü gibi devreye doğru polarmalı olarak bağlayıp gerilimi yavaş yavaş artırırsak elemandan geçen akımın da arttığı görülür. gerilim zener diyotun üst sınır değerini aştığında ise geçen akımın aniden çok yüksek bir değere çıktığı görülür. sinyal kırpma. Zener diyotlar devreye ters bağlanırlar. eleman koruma vb. Ters polarmada karşılaşılan bu durum uygulamada kullanılan bir çok devrede bize fayda sağlar. Zener diyotlarda kullanılan P ve N tipi yarı iletkenlerin katkı madde oranları doğrultmaç diyotlarından biraz daha fazladır. gerilim sabitleyici. üretim aşamasında katkı maddesi miktarı ayarlanarak belirlenir. Bu diyotların kırılma gerilimi.) TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 24 . uçlarına uygulanan gerilimi sabit tutmaya yarayan diyotlara zener diyot denir. Zener diyotu Şekil b'de görüldüğü gibi devreye ters polarmalı olarak bağlayıp gerilimi yavaş yavaş artırırsak elemandan geçen akımın belli bir gerilim değerine kadar çok az olduğu. regüle) P ve N tipi iki yarı iletkenin birleşiminden oluşmuş. (Gerilimin sabitlenmesi. Ters polarma altında çalışırlar. belli bir gerilime kadar zener diyot akım geçirmez.

kýrýlma noktasý) +Vzener(v) iletime geçme gerilimi Şekil Zener diyotların doğru ve ters polarma altında çalıştırılması durumunda elde edilen eğriler -l zener(A) TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 25 . +l zener(A) -Vzener(v) zener noktasý (iletime geçme.+ a) Rön Vzener(V) A K + -b) Rön Vzener(V) K A a) Doğru b) Ters Şekil Zener diyotların polarması Şekilde zener diyotların doğru ve ters polarmalı olarak çalıştırılması durumunda elde edilen karakteristik eğrisi verilmiştir.

bir yarı iletkende.ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Led (Light emitting diode. 2-20 mA gibi çok az bir akımla çalıştıklarından ve sarsıntılara dayanıklı olduklarından her türlü elektronik devrede karşımıza çıkarlar. Bu elemanlar çeşitli boyutlarda (1-1. 9-2-2.) üretilirler. Bu olaydaki temel esas. elektronların enerji kaybının ışıma olarak ortaya çıkmasıdır. solid state lamp. P tipi madde içine enjekte edilen bir elektronun oyukla birleşmesi ya da N tipi madde içine enjekte edilen bir oyuğun elektronla birleşmesi sonucunda oluşur. P-N bileþimi yansýtýcý gövde katot anot anot katot þeffaf plastik TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 26 . ışık yayan diyot) Işık yayan flamasız lambalara led denir. anot A katot K Işık. 1-3-5-10 mm vb.

000 saat boyunca ışık verebilirler. yeşil. Bu elemanlar doğrultmaç diyotlarına çok benzer. Fotodiyot (Photodiode. K K A A TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 27 .Ledlerin yaydığı ışınların renkleri kırmızı. Tek fark Şekilde görüldüğü gibi fotodiyotların birleşim yüzeyinin aydınlatılmış (ışık alabiliyor) olmasıdır. 100. turuncu. sarı. pembe vb. ışığa duyarlı diyot) Üzerine ışık düştüğünde iletken olarak katot ucundan anot ucuna doğru akım geçiren elemana fotodiyot denir. Ledler normal koşullarda yaklaşık. şeklindedir. Bunlardan kırmızı led en yüksek verimli olan tiptir. mavi.

kontroldür. Transistörlerin ayak adlarının anlamları: Emiter (emitter): Yayıcı. giriş. Kolektör (collector): Toplayıcı. transfer (aktarma) ve resistör (direnç) sözcüklerinin kısaltılmasıyla ortaya çıkmıştır. Beyz (base): Taban.ELEKTRĐK VE ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Transistör (BJT Transistor) Üç yarı iletkenin birleşiminden oluşan devre elemanına transistör denir. Transistör kelimesi. C B NPN B E PNP E C NPN ve PNP transistör sembolleri Transistör TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 28 . emiter (E) ve kolektör (C) olmak üzere üç ucu (pin) vardır. Transistörün. küçük değerli beyz akımına bağlı olarak C-E arasından büyük akım geçişine izin vererek anahtar görevi yaparlar. beyz (B). NPN ve PNP olmak üzere iki tipte yapılan transistörler.

tungsten. palladyum metalleri ve bunların alaşımları kullanılır. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 29 . Elektromıknatıs. Bobin doğru akıma bağlanacak ise demir nüve bir parçadan yapılır. Kontakların yapımlarında gümüş. Kontakların açılıp kapanmalarını. demir nüve ve üzerine sarılmış bobinden meydana gelir. palet çekilir. Demir nüvenin ön yüzüne plastikten yapılmış bir pul konur. Röleler elektromıknatıs. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Bobini alternatif akıma bağlanacak rölelerin demir nüveleri sac paketinden yapılır. Rölenin paletine bağlanmış olan bir yay kontakların nornal konumda kalmalarını sağlar.ELEKTRĐK DEVRE ELEMANLARI RÖLELER Ufak güçteki elektromanyetik anahtarlara röle adı verilir. Kontaklar açılıp kapanır ve röle gürültülü çalışır. normalde açık kontaklar kapanır. Bu bakır halka konmazsa alternatif alan nedeniyle palet titreşim yapar. bobin akımı kesildikten sonra artık mıknatısıyet nedeniyle paletin demir nüveye yapışık kalmasını önler. Bu pul. Demir nüvenin ön yüzünde açılan oyuğa bakırdan yapılmış bir halka geçirilir. Rölelerde bir veya daha fazla sayıda normalde açık ve normalde kapalı kontak bulunur.Normalde kapalı kontaklar açılır. Bobin enerjilendiğinde. Röle bobinleri hem doğru ve hem de alternatif akımda çalışır. rölenin paleti sağlar.

Rölelerde olduğu gibi kontaktörler de elektromıknatıs. trafo vb.380 volt olabilmektedir.220 . kaynak makinesi.ELEKTRĐK DEVRE ELEMANLARI KONTAKTÖRLER Büyük güçteki elektromanyetik anahtarlara kontaktör adı verilir. alıcıların otomatik olarak kumanda edilmesinde kullanılır.48 . Kontaktörler. Bu elemanların bobinlerinin gerilimleri DC ya da AC olarak 24 . TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 30 . bir ve üç fazlı motor. ısıtıcı. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur.

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 31 . zaman rölesi adı verilir. kontakları durum değiştiren rölelere. •Çekmede Gecikmeli (Düz) Zaman Rölesi •Düşmede Gecikmeli (Ters) Zaman Rölesi Đç yapısına göre zaman röleleri ise şu şekilde sınıflandırılabilir. •Pistonlu Zaman Rölesi •Motorlu Zaman Rölesi •Doğru Akım Zaman Rölesi •Termik Zaman Rölesi •Termistörlü Zaman Rölesi . Çalışma şekillerine göre zaman röleleri şu şekilde sınıflandırılabilir.ELEKTRĐK DEVRE ELEMANLARI ZAMAN RÖLESĐ Bobini enerjilendikten veya bobinin enerjisi kesildikten belirli bir süre sonra.

Bobin enerjisi kesildiğinde kontaklar eski haline dönerler. Enerji kesildikten bir süre sonra iletime izin verilir TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 32 . Enerji verildikten sonra hemen kontaklar durum değişdirir. Ters Zaman Rölesi : Bobinin enerjisi kesildikten belli bir süre sonra gecikme yapan zaman rölesidir.Çalışma Şekillerine Göre Zaman Röleleri Düz Zaman Rölesi : Bobini enerjilendikten belli bir süre sonra gecikme yapan. Şekilde de rölelerin devrelerde ne şekilde sembolize edildiği görülmektedir. yani kontakları konum değiştiren rölelerdir.

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 33 . motorun şebekeden çektiği akım geçer. Böyle geçici durumlarda rölenin çalışması. Üzerinden geçen fazla akım nedeniyle atan bir aşırı akım rölesi. aşırı akım rölesinin kontağı açılır.Yalnız hatları korurlar. geciktirici bir elemanla önlenir. Bu nedenle kısa süreli aşırı akımlarda aşırı akım rölesinin çalışıp motoru devreden çıkarmaması gerekir. Elektrik devrelerinde kullanılan sigortalar da koruma görevi yaparlar. Herhangi bir nedenle motor fazla akım çektiğinde. Böylece motor devreden çıkar ve yanmaktan korunmuş olur. motorun sıcaklık derecesini yükseltir ve motoru yakar. röle üzerinde bulunan butona elle basarak kurulur. bu aşırı akım motora zarar vermez. Çalışma karakteristikleri nedeniyle sigortalar elektrik motorlarını koruyamazlar. Çünkü uzun süre geçen aşırı akım. aynı akım aşırı akım rölesinden de geçeceğinden.Yani bir aşırı akım rölesinden. Motorun yol alma anında kısa süre çektiği aşırı akım. Açılan kontak.ELEKTRĐK DEVRE ELEMANLARI AŞIRI AKIM RÖLESĐ Aşırı akımların elektrik motorlarına vereceği zararları önlemek için kullanılan elemanlara. Çalışma anında motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa. motor için sakınca yaratır. Aşırı akımın motordan sürekli olarak geçmesi. bu duruma örnek olarak gösterilebilir. Aşırı akım röleleri motorlara seri olarak bağlanırlar. aşırı akım rölesi adı verilir. motor kontaktörünün enerjisini keser.

ELEKTRĐK DEVRE ELEMANLARI AŞIRI AKIM RÖLESĐ Aşırı akım röleleri manyetik ve termik olmak üzere iki kısıma ayrılırlar. Manyetik Aşırı Akım Rölesi Termik Aşırı Akım Rölesi TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 34 .

400 kV Hareketli parcaları olmadığından ve manyetik kayıpları konstriksiyon yapısı ile en aza indirgenmesi ile elektrik makineleri içersinde verimleri en yüksek (196. Transformatörler gerilim yükseltmeleri nedeni ile yükseltici transformatörler ve düşürümeli nedeni ile düşürücü transformatörler olarak iki kısımda ayrılır.220.110 kV Çok Yüksek Gerilim (ÇYG) 150.35 kV Yüksek Gerilim (YG) 45.6.10.380.15.20.6) civarında olan transformatörlerdir.TRANSFORMATÖRLER Tranformatör sargılarından birisine uygulanan bir alternatif gerilim elektromanyetik endüksiyon yolu ile diğer sagılardan aynı frekansta fakat değişik gerilimde ve akımı da dönüştüren ve hareketli parçası olmayan elektrik makineleridir. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 35 .30.60. Bunlar . Tranformatörler daha çok enerji iletimi ve dağıtımında kullanılır.3.25. Transformatörler 750 kV’ a kadar gerilimlerde ve 1 VA birkaç yüz mVA kadar güçlerde yapılır. Bunun yanı sıra elektronikte de kullanıldığı yerler vardır. Transformatörlerle düşürülen ve yükseltilen gerilimler değerlerine göre isimlendirilmesi.5. Alçak Gerilim (AG) 0-1 kV Orta Gerilim (OG) 1.

TRANSFORMATÖRLER Transformatörlerin Yapıları Boyunduruk ∅ I1 U1 Primer sargıları N2 N1 Ayaklar (bacaklar) Manyetik akı yolu I2 Sekonder sargıları U2 Bir transformatörün basit yapısı Transformatörler ince. En basit şekilde transformatörler iki sargı bulunur. Primer ve sekonder sargılarının birbirleri ile elektriksel bir bağlantısı yoktur. özel silisli saçlardan oluşan kapalı bir manyetik gövde ile bunun üzerine sarılmış iletkenlerle sarılan sargılardan oluşur. Bu sargılardan birine Primer veya birinci devre ötekine ise Sekonder ve ikinci devre adı verilir. Ancak özel olarak yapılan oto transformatörlerinde her iki sargı elektriksel olarak birbirleri ile bağlantılıdır. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 36 .

Çünkü endüksiyon kurallarına göre.Transformatörlerin Çalışma Prensibi Transformatörün primer sargılarına doğru gerilim uygulandığında. Bu alanın yön ve şiddeti değişmediğinden sekonder sargılarında emk endüklenmesi söz konusu olamaz. değeri değişe manyetik alanlar tarafından etiketlenen sargılarda endüksiyon gerilimleri oluşabilir. Ancak manyetik alanın değişimi sürekli olmadığından transformatörler doğru akımda kullanılmazlar. Doğru akımın verilişi ve kesilişi sırasında sekonderde endüksiyon gerilimleri görülebilir. demir nüve üzerindeki gene bir manyetik alan oluşur. Ancak bu manyetik alan. sabit bir alandır. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 37 .

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 38 .

Sayısal (Dijital) Đşaretler: Gerçek dünyada karşılaştığımız bir çok fiziksel büyüklüğün (akım.sıcaklık. Sınırlar arasındaki her türlü olası değeri alabilen bu tür işaretlere analog işaretler denir.1. ışık şiddeti vb. gerilim.SAYISAL SĐSTEMLER Analog . doğru – yanlış. açık . Đkili (binary) sayısal işaretler ise belli bir anda sadece olası iki değerdenbirini alabilirler: 0 . TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 39 .kapalı.) değeri sürekli bir aralık içinde değişmektedir. yüksek – alçak.

• Sayısal sistemler gelişmeye devam ediyor. • Sayısal verileri bilgisayar ortamında saklamak ve işlemek mümkündür. video. Günümüzde sayısal sistemleri programlanabilir bilgisayarlar şeklinde gerçeklemek mümkündür. ses kayıtları. • Sayısal sistemler daha hızlı çalışmaktadır. • Sayısal tasarım (lojik tasarım) dayandığı matematiksel temeller açısından daha kolaydır. telefon sistemleri vb. Örnekler: Fotoğrafçılık. • Esneklik ve programlanabilirlik. Bu sayede aynı tasarım yeni gereksinimlere göre yeniden programlanarak tekrar kullanılabilmektedir. Ayrıca sayısal sistemleri test etmek ve hatalardan arındırmak da analog sistemlere göre daha kolaydır. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 40 . • Sayısal sistemler küçülmekte ve ucuzlamaktadır. otomobil motorları. Analog sistemler ise çevre koşullarından daha çok etkilenirler.SAYISAL SĐSTEMLER Sayısal Sistemlerin Avantajları: Eskiden analog sistemlerin kullanıldığı bir çok alanda günümüzde daha avantajlı olduğundan sayısal sistemler kullanılmaktadır. Sayısal Sistemlerin Avantajları: • Bir sayısal sisteme belli bir giriş kümesi defalarca uygulandığında hep aynı çıkış kümesi elde edilir. Burada aynı giriş kümesinin uygulanması demek her defasında aynı değer dizisinin aynı sırada uygulanması demektir.

SAYISAL SĐSTEMLER TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 41 .

Bu nedenle sayısal devreler yardımıyla üzerinde işlem yapılacak olan fiziksel büyüklüklere (gerilim. 0 ile 255 arası tamsayılar.) ve her türlü veriye (harf. -128 ile +127 arası tamsayılar olabilir. Örneğin 8 basamaklı (8 bitlik “ Binary digit”) bir ikili sayı kullanarak 28 tane (256) farklı “şey” ifade edebiliriz. Bir ikili değerin (Örneğin 10001101) ne anlama geldiğine o değeri kullanacak olan sistemi (donanım ya da yazılım sistemi olabilir) kişi belirler. Bunlar 256 farklı renk. sıcaklık vs. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 42 . Bu değer bir sayı da olabilir bir renk de.SAYISAL SĐSTEMLER Sayısal Kodlama: Sayısal sistemler ikili sayısal işaretler üzerinde işlemler yaptıklarından sadece iki farklı değeri işleyebilirler. Bu derste bazı temel kodlama yöntemlerine ilişkin bilgiler verilecektir. Bu konu mikroişlemci sistemleri dersinde ele alınacaktır. sayı. renk. 256 sembol. Özellikle sayıların kodlanması büyük önem taşır. 1 ile 256 arası tamsayılar. ses) ikili sayılar karşı düşürülür.

4.SAYISAL SĐSTEMLER Sayı sistemleri.5.7.2. Tabanlar (123) Onluk (Desimal) Sayı Sistemi : Desimal sayı sistemi hepimizin bildiği 0. Bit ağırlıklarının en küçük olduğu dijite en küçük değerlikli sayı (Least significant digit. Bu sistemde kullanılan rakamlar sadeec 1 ve 0 'dır.2º 'dır. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 43 . Örnek olarak 231 sayısını ele alalım.6. 10º Yukarıdaki işlemde nokta (. sekizlik (Octal) ve onaltılık (hexadesimal) tabanlardır. Sistemin tabanı 10'dur. bit ağırlığının en büyük olduğu dijite ise en büyük değerlikli sayı (Most significant digit) denir. 10¹ + 1. 10² + 3.3. Dijital elektronikte en çok kullanılan tabanlar onluk (decimal). 231 = 2 .8.) çarpma işlemi yerine kullanılmıştır.9 rakamlarını kullanan bir sistemdir. Bundan sonra çarpma işlemi için nokta işaretini kullanacağız.2². Bu sayı sistemine Đngilizce'de ikili sayı anlamına gelen Binary Numbers yani Binary sayı sistemi denilmiştir. Her sayı dijit olarak ifade edilir ve basamaklar 2'nin kuvveti olarak yazılır. tabanlarına göre isimlendirilir.2¹. LSD). Đkili (Binary) Sayı Sistemi: ikili sayı sisteminin tabanı 2'dir. Örneğin 4 dijitten (haneden) oluşan yani 4-bitlik bir sayının bit ağırlıkları 2³.1.

2¹ + 0. Đkiden küçük olan bölüm ile başlayarak sırayla sondan başa doğru kalanları yazarız ve elde ettiğimiz bir ve sıfırlarla oluşmuş sayı binary karşılığıdır. 2º = 4 + 2 +0 = 6 Desimal'den binary'e çevirme işlemi: Çevirmek istediğimiz sayıyı bölüm ikiden küçük olana kadar 2'ye böleriz. Örnek olarak 11 sayısını ele alalım . 2² + 1. Örnek olarak (110) sayısını ele alalım. 15/2 = 7 kalan :1 7/ 2 = 3 kalan :1 3/ 2 = 1 kalan :1 sayımız(1111) TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 44 .SAYISAL SĐSTEMLER Binary'den desimale çevirme işlemi: Her bir bit kendi kuvveti ile çarpılır ve hepsi toplanır. 11 /2 = 5 kalan : 1 5 /2 = 2 kalan : 1 2 /2 = 1 kalan : 0 sayımız(1011) Bu kez 15 sayısını ele alalım . (110) = 1 .

SAYISAL SĐSTEMLER TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 45 .

SAYISAL SĐSTEMLER TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 46 .

Bir başka yapıda C VEYA D anahtarları kapandığında lamba yanar.SAYISAL SĐSTEMLER (LOJĐK SĐSTEMLER) Elektronikte. Eğer anahtarın açık olduğu 'off' durumu için '0' sembolünü ve anahtarın kapalı oldugu 'on' durumu için '1' sembolünü kullanırsak. bu iki devre için 'doğruluk tablosu' aşağıdaki gibidir. Bir mantık devresinin en temel yapısında A VE B anahtarları kapandığında lamba yanar. komplex devrelerin temeli küçük anahtarlama devreleri olan mantık kapılarına (logic gates) dayanır. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 47 . Bu mantık kapıları anahtarlamayla aynı işlemi fakat daha hızlı ve etkili bir şekilde yaparlar.

SAYISAL SĐSTEMLER (LOJĐK SĐSTEMLER) A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 Lamba 0(Sönük) 0(Sönük) 0(Sönük) 1(Yanık) C 0 0 1 1 D 0 1 0 1 Lamba 0(Sönük) 1(Yanık) 1(Yanık) 1(Yanık) TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 48 .

En çok kullanılan kapı sembolleri: TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 49 .LOJĐK KAPILAR Mantık Kapıları (Logic gates) Anahtarlama için sınırlı sayıda kapı fonksiyonu kullanılır. Ve bunlardan en çok kullanılanları aşağıda doğruluk tabloları ve matematiksel denklemleriyle verilen temel kapılardır.

LOJĐK KAPILAR NOT( Değil) Doğruluk Tablosu A 0 1 F 1 0 Boolean gösterimi: F = A . B (F A ve B 'nin çarpımına eşittir) TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 50 .

LOJĐK KAPILAR Ve Kapısı (AND gate) Sembol: Veya Kapısı (ORgate) Sembol: Doğruluk Tablosu: A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 F 0 0 0 1 Doğruluk Tablosu: A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 F 0 1 1 1 Boolean gösterimi: F = A * B Boolean gösterimi: F = A + B TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 51 .

B + A.B') TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 52 .LOJĐK KAPILAR Özel Veya Kapısı (Exclusive-OR EXOR gate) Sembol: Doğruluk Tablosu: A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 F 0 1 1 0 Boolean gösterimi: F= ( A'.

TEMEL LOJĐK DEVRE ÖRNEKLERĐ Kasa Kapısı 3 dedektörlü alarm sistemi Damıtma ünitesi Sıvı seviye ve Ph Kontrolü TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 53 .

TEŞEKKÜRLER TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 54 .

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->