Osmangazi Tıp Dergisi 2007; 29(3):162-170 Tıp Tarihi CUMHURİYETİN İLK ONBEŞ YILINDA SAĞLIK HİZMETLERİ (1923

-1938) HEALTH SERVICES DURING THE PERIOD OF FIRST 15-YEAR OF TURKISH REPUBLIC (1923-1938)
1

Mustafa Yahya Metintaş, 2Ömür Elçioğlu ÖZET

Türkiye’nin yabancı işgalinden kurtularak, bağımsız bir Türk devletinin kurulması, yeni bir devletin kurulmasının ötesinde, ulusçuluk ve halkçılık prensipleri çerçevesinde toplum ve devlet yaşamında daha önce bilinmeyen bir anlayışı da içermektedir. Bu anlayış, devletin toplumun hizmeti için var olduğu prensibi olup, bu anlayış 1923’ten itibaren kurulan Cumhuriyet hükümetlerinin izledikleri politikaların temelini oluşturmuştur. “Ulusa hizmet” prensibinin açık bir şekilde uygulanmaya çalışıldığı ve böylece izlenebildiği alanlardan biri ve belki en önemlisi sağlık hizmetleri olmuştur. Osmanlı Devletinde sağlık işleri “Dahiliye Nazırlığı” na bağlı “Sıhhiye Umum Müdürlüğü” tarafından yönetiliyordu. 23 Nisan 1920’den on gün sonra çıkarılan yasa ile “Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekilliği” kuruldu. Böylece yetki ilk kez bir bakanlık düzeyine çıkarıldı. Cumhuriyet kurulduktan sonra sağlık hizmetleri hızlı bir planlama sürecine girmiş, geniş bir örgütlenme ile halk sağlığı hizmetleri, tanı ve tedavi hizmetleri olarak gelişmeye başlamıştır. Bir sayısal örnek olarak 1923’te 554 olan hekim sayısı 1940’da 2378’e ulaşmıştır. Cumhuriyetin ilk 15 yılında sağlık alanında yapılanlar uluslararası ölçekte bir sağlık devriminin gerçekleştirilmesidir. Bu yazıda sağlık hizmetleri için söz konusu 15 yıllık dönemdeki değişim nicel verilerle açıklanmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Türkiye Cumhuriyeti, sağlık, halk sağlığı

SUMMARY
The establishment of indepenedent Turkish Republic via rescuing aliens occupation have achieved a new mind including nationalism and populism in all respect of social life. This new mind was that being a state means to serve its people and this vision occured in the political programs of all governments from 1923. The one and maybe the most important field for the process of this new mind, serve to nation, was relating to the health services. During Otoman Impire, a general directory of health depends on ministery for internal affairs was responsible of health services. After establishment of the first Turkish Parliement in 1920, the ministry of Health was settled by a related law with number 3. After the establishment of Turkish Republic, health services became to improve in a rapid progress with planning and carrying out as the services of public health, diagnose, scanning, and therapeutic implications. As an example, there were 554 medical doctors in 1923, in 1940 this number reached to 2378. The accomplishment during the first 15-year period was a real revoluation on the health of Turkish people. This article is subject to the changes on health services during the period mentioned above through quantitative data. Key words: Türkish Republic, health, public health
__________________________________________________________________________________________ Yazışma Adresi: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, Tıp Fakültesi Tıp
1 2

Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dalı, Eskişehir Telefon: 05.355.632.856 Faks: 0 222 239 47 14 e-posta: metintas@ogu.edu.tr
Geliş Tarihi Kabul Ediliş Tarihi :30.07.2007 :07.08.2007

162

sağlık hizmetleri alanındaki çağdaş anlayış ve hizmetlerin yakalanmasıyla modern devletin unsurlarından birinin daha elde edileceği düşüncesini taşıdıkları rahatça görülür. Milli Mücadele döneminde Bakanlık iki katlı bir eski 163 . Ekonomik sorunlar içindeki devlet sağlık hizmetlerine yeterince ödenek ayıramıyor. başta Atatürk olmak üzere Cumhuriyetin kurucu kadrosunun. tifo. “Ulusa hizmet” prensibinin açık bir şekilde uygulanmaya çalışıldığı ve böylece izlenebildiği alanlardan biri ve belki de en önemlisi sağlık hizmetleri olmuştur. yeni bir devletin kurulmasının ötesinde. Anadolu nüfusunu oluşturan yaklaşık 13 milyon kişinin 2 milyonu dış göç. dolayısıyla bilimsel gelişmelerin sağlık alanına getirdiği yeniliklerden yararlanılamıyordu. Nihayet yurttaşların en temel haklarından biri “temel yaşam ve sağlık” hakkıdır. 3 Mayıs 1920 gün ve 3 sayılı Kanunla “Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekaleti” kuruldu (1929 yılında bu isim “Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti” adını aldı). Bu anlayış. ilk kez bir bakanlık düzeyine çıkarılmış oluyordu (2). Artık reaya yoktur. Adnan Adıvar seçildi. Öyle ki Kurtuluş Savaşı yıllarında Anadolu’daki toplam 13 milyon nüfusun yarıya yakını hastaydı. trahom. 1923’ten itibaren kurulan Cumhuriyet hükümetlerinin izledikleri politikaların temelini oluşturmuştur. Hatta bazı bölgelerde yaşayan nüfusun % 80’ine yakınının çeşitli hastalıklardan yakındığına dair tespitler yapılmıştı. Meşrutiyet döneminde kısmen tartışılmaya başlanan yepyeni bir anlayışı da içermektedir. Bu anlayış. tifüs. bağımsız bir Türk devletinin kurulması tarihte yeni bir dönemin açılmasını sağlamıştır. Sağlık işleri “Dahiliye Nazırlığı”na bağlı “Sıhhiye Umum Müdürlüğü” tarafından yönetiliyordu (1). II.Devlet – Toplum İlişkisinde Yeni Anlayış Kurtuluş Savaşıyla Türkiye’nin yabancı işgalinden kurtularak. Yani sağlık hizmetleri bir genel müdürlük düzeyinde götürülüyordu. çiçek. Böylece Osmanlı Devleti döneminde bir genel müdürlük ile yönetilen sağlık işleri. ulusçuluk ve halkçılık prensipleri çerçevesinde toplum ve devlet yaşamında daha önce bilinmeyen. Bu yeni dönem. sıtma nedeniyle kimi bölgelerde köylülerin hasat bile yapamayacak kadar bitkin düştükleri kayıtlara girmiştir (1). frengi gibi salgın hastalıklar Anadolu’da yaygındı. Cumhuriyetin ilk 15 yılı yakından incelendiğinde. verem. yurttaşların hakları vardır ve bu haklar ancak ulusa hizmet prensibiyle işler hale gelebilir. sıtma. Bu yapılanma içinde halk. o dönemdeki uygulanma gereği Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Dr. Cumhuriyet Öncesi Dönem Sağlık Hizmetleri Yirminci yüzyıla girildiğinde Osmanlı Devletinde sağlıkla ilgili bir bakanlık yoktu. Türk Kurtuluş Savaşı sırasında başlandı. 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi’nin açılışından on gün sonra. kolera. 2 milyonu ise iç göçe uğramıştı. O yıllarda o kadar ilginç gözlemler olmuştur ki. Cumhuriyetin eşit yurttaşları vardır. Söz edilen bu göreve. “devletin toplumun hizmeti için var olduğu”. Sağlık koşullarının iyileştirilmesine. pek çok hastalıkla uğraşmak zorundaydı.

1925 yılında Sağlık Bakanlığı’na atanan ve sonraki dönemin sağlık hizmetlerine damgasını vuran Dr. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. Mustafa Kemal. Cumhuriyet kurulduktan sonra hızlı bir planlama sürecine girmiş ve gelişmeye başlamış. Ankara. hükümet ve belediyenin karantina tabiplikleri ile sıhhiye memurlarından ibaretti. 1923’te devletin sağlık teşkilatı özet bir çerçevede şöyle idi: Merkez ve Taşra Teşkilatı. ama bir yandan da önderlikle birlikte geleceğin programını oluşturdular (Resim 1). nüfus artışının sağlanması. 1973. Erken Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri 1923 yılına kadar Kurtuluş Savaşının olağanüstü koşulları içinde ve daha çok askeri alanda yürütülen sağlık hizmetleri. sağlıkla ilgili yasaları yapmak 164 . devlet sağlık örgütünü esnek ve yaygın hale getirmek. kendi el yazısı ile 1925 yılında hazırlanan Cumhuriyetin sağlıkla ilgili ilk çalışma programında. Cumhuriyet yönetiminin ilk on beş yılı içinde sağlık alanında yapılacak devrimci atılımların habercisi olmuştur. Sicil Dairesi ve Muhasebe ve Evrak Kalemi. İdari ve hukuki çalışma (mevzuat). Üç kişilik bu bakanlık kadrosu ağırlıklı olarak Milli Mücadele’nin askeri sıhhi hizmetlerini koordine ettiler. TBMM’yi açarken yaptığı konuşmada o dönemde oluşan yeni sağlık anlayışını şöyle dile getirmiştir: Kişi ve toplum sağlığına yönelik yakın hedefleri. Resim 1: Ankara Hacı Bayram Semtinde 1923 yılında açılan Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Vekaleti Binası (İlk Sağlık Bakanlığı Binası) (Sağlık Hizmetlerinde 50. Planlama yapmak.Yıl. üç ana başlıkta toplanabilecek hedeflerle sağlık sorunlarına ilişkin çözümler üretilmesi planlanmıştır: 1. 1 Mart 1922 tarihinde. s: 39). Taşrada ise sağlık müdürlükleri vardı. ölüm oranının düşürülmesi. Bunlar. “milletin sağlığının korunması ve daha sağlıklı hale getirilmesi. yeni bir anlayış ve güçle merkez ve taşra örgütü şekillenme sürecine girmiştir. Bir bakan ve iki bakan yardımcısı toplam personeli oluşturdu. Refik Saydam tarafından. Ankara Merkez’de üç daire vardır: Sağlık Dairesi. salgın hastalıkları etkisiz kılarak toplum sağlığının iyileştirilmesi. Mustafa Kemal’in bu konuşması.Ankara evinde faaliyete başladı. böylelikle ulus bireylerinin dinç ve çalışmaya yetenekli duruma getirilmesi amacımızdır (3).

1933 Tarih ve 2313 Sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun. 12. sağlık memuru ve ebe yetiştirmek. sağlık merkezleri. 10. 1926 Tarih ve 831 Sayılı Sular Hakkında Kanun. 2. Bunların belli başlıları tarih sırasına göre şunlardır (4): 1. 7. 11. sıtma. Bu dönemde. 1936 Tarih ve 3017 Sayılı Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti Teşkilat ve Memurin Kanunu. 13. 5. sağlık örgütünü köylere yaymak.2. İdari Çalışmalar: Yukarıda konu edilen yasalar ile Cumhuriyet döneminin sağlık örgütü esas olarak şekillendirildi. 1934 Tarih ve 2821 Sayılı Seyyar Tabiplerin Vazifeleri Hakkında Talimatname. Hıfzısıhha okulu ve hıfzısıhha enstitüleri kurmak. 1926 Tarih ve 927 Sayılı Sıcak ve Soğuk Maden Sularının İstismarı İle Kaplıcalar Tesisatı Hakkında Kanun. 1933 Tarih ve 2219 Sayılı Hususi Hastaneler Kanunu. Öyle ki on üç yıl içinde sağlık sisteminin kuruluş ve örgütlenmesi amacıyla bakanlık tarafından 50 yasa ve 18 tüzük hazırlanmış ve yürürlüğe konulmuştur. 1926 Tarih ve 1262 Sayılı Türk Kodeksi Hakkında Kanun. Hekimlik mesleğinin uygulama kuralları düzenlendi ve 165 . sağlık istasyonları. 1928 Tarih ve 1262 Sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu. trahom. 1926 Tarih ve 839 Sayılı Sıtma Mücadelesi Hakkında Kanun. 1927 Tarih ve 984 sayılı Ecza Ticarethaneleri ile Sanat ve Ziraat İşlerinde Kullanılan Zehirli ve Müessir Kimyevi Maddelerin Satıldığı Dükkanlara Mahsus Kanun. hekim. 1928 Tarih ve 1219 Sayılı Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun. numune hastaneleri. 1935 Tarih ve 2767 Sayılı Sıtma ve Frengi İlaçları Kanunu. frengi ve kuduz gibi önemli hastalıklarla savaş ekipleri kurmak. 1936 Tarih ve 3039 Sayılı Çeltik Ekim kanunu. 926 Tarih ve 826 Sayılı Etibbanın Sıtma Enstitülerinde Staj Mecburiyeti Hakkındaki Kanun 3. 1930 Tarih ve 1593 Sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu. 3. 4. 14. 15. Personel temini: Bakanlık merkez kadrosunun oluşturulması. Osmanlı Devleti döneminde sağlık mevzuatıyla ilgili ciddi bir etüd ve/veya çalışma olmadığı için 1923 – 1938 yılları arasında “Sağlık Mevzuatı” çalışmaları önemli bir yer tutmaktadır. Genç Cumhuriyetin sağlık sistemi adeta yeniden yapılandırılmış ve örgütlenmiştir. 6. verem. Kurumsallaşma: Bakanlık merkezini organize etmek. 9. 1927 Tarih ve 992 Sayılı Seriri ve Gıdai Taharriyat ve Tahlilat Yapılan ve Mısli Teamüller Aranılan Umuma Mahsus Bakteriyoloji ve Kimya laboratuarları Kanunu. 16. 8. doğum ve çocuk bakımevleri açmak.

ilk kez hizmete açılmıştır denebilir.çokluğuna bakılmaksızın her ilçeye bir hükümet tabibi atanmıştır. sağlık mesleklerinin nasıl yürütüleceğine dair kanun” Cumhuriyetin en büyük eserlerinden biri olarak kabul edilebilir. Bu dönemde sağlık alanında yapılan bütün çalışmalara ve devletin sağlık örgütünün yapılanmasını başaran kişi Dr. yasanın bakanlığın görevlerini belirleyen 18 maddesinden 15’i “koruyucu sağlık hizmetleri” ile ilgiliydi. Hatta bu alan. Sovyetler Birliği hariç Yakın Asya. ebelerin mesleki çalışma kuralları saptandı. Koruyucu Hekimlik Görevleri. Ayrıca 1930 yılında çıkarılan 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Yasası.çalışma koşulları belirlendi. Refik Saydam tarafından sivil yönetime paralel olarak kurulan sağlık örgütü. Cumhuriyet’in ilk 15 yılı içinde nüfusun %90’ından fazlası kırsal kesimde yaşadığı için sağlık örgütlenmesinin kilit noktasında Sağlık Bakanlığı’ nın kırsal bölgelerdeki temsilcisi durumunda olan hükümet tabipleri bulunmaktadır. eczacıların. merkezde Sağlık Bakanı ve Bakanlık Örgütü. İyileştirici Hekimlik Görevleri. 166 . Bu görevler dört ana başlık çerçevesinde toplanabilir: 1. illerde valiye bağlı ve onun sağlık işlerinde danışmanı olan sağlık müdürü ile ilçelerde kaymakama bağlı ve kaymakamın danışmanı olan hükümet tabibinden oluşmaktadır. Yasa o denli toplumsal bir yayılım taşıyordu ki. “Tebabet ve Şuabatı Sanatlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun” adı ile çıkarılan ve halen yürürlükte olan “1219 sayılı. Serbest çalışan hekimlerle diş hekimlerinin. Sağlık Yöneticiliği Görevleridir. o dönemin uluslararası alanda en ileri sağlık yasalarından biriydi. Dr. 3. 1928 yılında. Orta Doğu ve Türkiye’ye komşu ülkeler dahil bir çok Avrupa ülkesinde benzer bir umumi yasa yoktu. Hükümet tabibinin pek çok görevi bulunmaktadır. Refik Saydam ve Bakanlık Çalışma Masası. Cumhuriyet yönetimi kırsal kesim sağlık hizmetlerinde yeni bir dönem başlatmıştır.hekimlerin görev . Resim 2: Dr. Nüfusa ve hizmetin azlığına . Adli Hekimlik Görevleri. Refik Saydam’dır (Resim 2). 2. 4.

ücretsiz muayene ve tedavi hizmeti ile parasız ilaç veren dispanserler kuruldu (Resim 3). Dispanserlerde 1922’de 189 yatak varken bu sayı 1932’de 1318 oldu.Hizmet Çalışmaları: Sağlık hizmetlerini köylere dek yaymak için “seyyar tabiblik” uygulaması getirildi. 1973). Bu tür sağlık evlerinin gelişmiş bir örneği. Diyarbakır ve Sivas’ta. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. Muayene ve Tedavi Evleri. 167 . yatılı-ayakta-poliklinik mesaisi olarak tedavi eden tam teşekküllü. 1932’de 177’ye. 10 yataklı olanlarda ise ayrı bir hekim görevlendirilmiştir. ilk defa Etimesgut’ta 1932’de açılan “İçtimai Hıfzısıhha Numune Dispanseri” idi (5). Cumhuriyet yönetiminin çok önem verdiği nüfus siyasetinde ve doğum öncesi ve doğum sonrası anne – çocuk sağlığının korunmasında kayda değer hizmetler verdi (6). Resim 3: A. yoksul hastaların ilaçları da parasız verilirdi. Ülkeye yaygın 150 ilçede. Ankara. 5 – 10 yataklıdır. B. Konya. modern donanımlı hastanelerdi. Diyarbakır Trahom Mücadele Merkezi (Sağlık Hizmetlerinde 50. 22 olan dispanser sayısı 339’a çıkarıldı. 1936’da 180. 1922 yılında 100 olan hastane sayısı. Balıkesir. Bu nedenle hastanesi bulunmayan yerlerin sağlık hizmeti ihtiyacını bir ölçüde karşılayabilmek için “muayene ve tedavi evi” adı altında sağlık hizmeti ünitelerinin kurulmasına karar verilir. 7127 olan yatak sayısı 10646’ya. Erzurum ve Kars’ta doğum ve çocuk bakım evleri açıldı. 1925 yılından itibaren Ankara. uzman kadrolu. Türkiye’ye özgü bir uygulama ile hekimler at. Sağlık Bakanlığı tarafından kurulan muayene ve tedavi evlerinin sayısı. Bu merkezler. Ayvalık Sağlık Merkezi. Erzurum. Beş yataklı olanlarda hükümet tabipleri. Malatya. Adından da anlaşılabileceği gibi. Adana. Bu amaçla 1924 yılında 150 ilçe merkezinde muayene ve tedavi evi kurulması kararı alındı. Çorum. 1936’da ise İstanbul Haydarpaşa’da hekimliğin bütün uzmanlık dallarını içinde toplayan Numune Hastaneleri kuruldu. Muayene ve tedavi evlerinde hasta muayenesi ücretsiz olup. 1942’de 200’ü bulmuştur. Küçüklü büyüklü bütün yerleşim birimlerine hastane hizmeti götürülmesi çok güçtür. Numune Hastaneleri.Yıl. bu modern nitelikli hastaneler kanalıyla ülke çapında sağlam bir model yaratılmaya çalışıldı (7). 1924 yılında Ankara. eşek ya da kağnı ile köyleri dolaşarak hastalık taraması yaptılar.

İstanbul Tıp Fakültesi'ne girmek isteyen öğrencilerin sayısı artınca. Bu konuda 1937'de çıkarılan bir kanun bu meselenin çözümlenmesinde başlangıç oluşturdu. yeni bir Tıp Fakültesi'nin kurulması kaçınılmaz olmuştu. sağlık memuru sayısı 1365’e ulaşmış. aşı ve serum araştırması yapıp üretecek.000 dolayındadır. ebe sayısı 400. Böylece 9. O yıllarda koruyucu sağlık hizmetlerinde çalışan bir hekim. başlangıçta hiç kaydı olmayan 202 hemşire kayda girmiştir.1937 tarih ve 3228 sayı ile Ankara'da ikinci tıp fakültesinin açılmasına ait kanun çıkartıldı (10). bu konudaki girişimlerin savaşın sonuna kadar ertelenmesine neden oldu.6.Sağlık Bakanlığı 1923 yılında tüm ülkede 554 hekim. dışarıdan getirilenler dahil 1940 yılında hekim sayısı 2378 (1923’e göre 17 yılda 4 misli)’e. Tarihimizde modern anlamda ilk tıp okulu. Anadolu’da hizmet yapan hekimlerin maaşları yükseltildi. 560 sağlık memuru ve 136 ebe ile hizmete başlamıştır. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi. II. Ancak II. Buradan yetişen doktorlar. zorunlu hizmet yaparken. Gelişme süreci o kadar hızlıdır ki. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’nin olanakları ayrıcalıklı desteklerle arttırıldı. Bu sayı Cumhuriyet yönetiminin nasıl yetersiz bir personel kadrosu ile hizmete başladığını göstermesi açısından son derece önemlidir. Bu okul Cumhuriyet ilan edildiği sırada Darülfünun’a bağlı olarak faaliyet gösteriyordu. Sıhhiye Vekaleti’nin gösterdiği yerlerde hükümet tabibi olarak mecburi hizmetlerini yaptılar. Refik Saydam'la görüşerek Refik Saydam Hıfzısıhha Enstitüsü karşısındaki şimdiki Morfoloji. İbni Sina ve Yüksek İhtisas Hastanelerinin bulunduğu yerde tıp fakültesinin kurulması için kanunun hazırlanmasını istedi. konuyu Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı olan Dr. Hekimlere zorunlu hizmet yükümlülüğü getirilerek ülkenin ücra köşelerinde yaşayan vatandaşların da tıp bilimindeki gelişmelerden yararlanması sağlandı. hastalıklarla savaşımda yöntem belirleyecek. Başbakan’dan daha fazla ücret alıyordu (9). Merkez 168 . Gelir düzeyi düşük başarılı öğrencilerin de tıp eğitimi almasını özendirecek tedbirler uygulamaya konuldu. sağlık sorunlarının bilimsel incelemesini yaparak. 60 eczacı. 1933 üniversite reformu ile Darülfünun’un kapatılması ve onun yerine İstanbul Üniversitesinin kurulması ile ülkemiz modern anlamda ilk yüksek öğretim kurumunu ve ona bağlı olarak faaliyet gösteren ilk tıp fakültesini kazanmış oldu. o tarihte fakülteler ilgili Bakanlık işbirliğiyle eğitim yaptığından. İstanbul’da Leyli (yatılı) Türk Talebe Yurdu açıldı. ücretsiz öğrenci pansiyonları. hemşire sayısı 405’e ulaşmıştır (8). 1935 yılında hekim sayısı 1625’e. Ankara’da. Almanya'dan Ülkemize gelen seçkin hocaların katkısı ile yeniden yapılandırılan İstanbul Tıp Fakültesi’nden yılda 150 – 250 hekim mezun oluyordu. İkinci Tıp Fakültesi'nin açılması görüşüne inanan ve bunu Türk Tıp Encümeni'nde (kongresinde) 1927'de savunan dönemin Başbakanı İsmet İnönü. Eğitim Çalışmaları: Doktor sayısını arttırmak amacıyla tıp eğitimini özendirici kararlar alındı. Hekim başına düşen nüfus 1923 yılında 30. burs olanakları sağlandı. Mahmut zamanında 14 Mart 1827’de İstanbul’da açılan Tıphane-i Amire’dir.

Tıp Fakültelerinden mezun olan hekimlerle. Cumhuriyetin ilk yıllarında sıtmalı oranı bazı bölgelerde %70’leri buluyordu. Diğer aşı üreten kuruluşların nitelik ve üretim yetenekleri yükseltildi. Maraş ve Siverek’te kalıcı. zaman içinde Anadolu’ya yayılan ve ayrıca Rus limanları ile ilişkili Karadeniz kıyılarında da görülen frengi. Tıp fakültesinde okuyan öğrencileri ücretsiz yatırmak ve yedirmek için 1924’te 200 kişilik Tıp Talebe Yurdu açıldı.Hıfzısıhha Müessesesi kuruldu. devlet. belediye. Urfa. 350 km2’ lik bataklık kurutuldu. 1927 yılında “Deri ve Tenasül Hastalıkları Tedavi Evi” adıyla birer dispanser açıldı (7). Cumhuriyet öncesi dönemde civa buharı gibi bilimsel olmayan yöntemlerle halk tarafından tedavi edilmeye çalışılmıştı. Refik Saydam başkanlığında toplanan bir komisyonca Sıtma ile mücadele kararı alındı ve bu karar 2 Eylül 1925’te Ankara’da toplanan 1. Gaziantep. askeri kurum ve kuruluşlarda çalışan hekimlere 1927 yılında 3 ay süre ile sıtma kursu zorunluluğu getirilmiştir. 1928 yılında Adana Sıtma Enstitüsü’nün açılması ile buarad hekimlere düzenli kurslar başlatılmıştır (11). Anadolu’nun çeşitli yörelerinde sağlık memuru ve ebe yetiştiren okullar açıldı. tarihin bilinen en büyük sağlık savaşımlarından biridir. özel idare. Bu okul uzun süre her düzeyde sağlık personeli yetiştirdi ve halk sağlığı alanında uzmanlık eğitimi verdi. Kararlılıkla yürütülen mücadele sonrasında 1940 yılına kadar sıtmalı oranı %11’e düşürüldü (6). 1924 yılında Sağlık Bakanı Dr. Milli Türk Tıp Kongresi’nin gündemine de yansıdı. Tedavi için 70 ton kinin ilacı parasız dağıtıldı. Sağlık Bakanlığı eğitim amacıyla ilgili değişik kitap. İlk olarak Ankara ve İzmir’de olmak üzere. Bu yıllarda bazı illerde nüfusun % 70’i trahomdan yakınıyordu ve trahomdan körlük oranı % 3. İzmir’de 100 yataklı özürlüler okulu hizmete sokuldu. aynı amaçla çeşitli eğitim ve geliştirme kursları da açmıştır. 1936 yılında Ankara’da Merkez Hıfzısıhha Müessesine bağlı olarak çalışan “Halk Sağlığı Okulu” açıldı. 1925’te çıkarılan Frengi Talimatnamesi ile tedavi metotlarında modernleşme ve standartlaşma sağlandı. Adana’da uzman hekim yetiştirecek bir Sıtma Enstitüsü. Bu savaşta tam 17 milyon insan kontrolden geçirildi. Kilis ve Besni’de gezici Trahom hastaneleri kuruldu 169 . 5 milyonu tedavi edildi.5 idi. 1925 yılında başlatılan sıtma mücadelesiyle. Temel Hastalıkları Hedef Alan Halk Sağlığı Hizmetleri: Cumhuriyet yönetiminin sağlık alanındaki en önemli hizmetlerinden biri de Anadolu’yu kasıp kavuran sıtma. Ondokuzuncu yüzyıldan itibaren Avrupa üzerinden İstanbul’a ulaşan. trahom. Özellikle Güneydoğu Anadolu bölgesini kasıp kavuran trahom ile mücadeleye 1925 yılında körler memleketi olarak tanınan Adıyaman ve Malatya’da birer trahom hastanesi açılmasıyla başlandı. dergi vb yayınlarda bulunduğu gibi. 1923 yılında üç milyon trahomlu hasta vardı. 1931’e dek iki milyon hastaya ulaşıldı. Bu nedenle mücadele kapsamında hastane ve dispanserlerin arttırılmasına karar verildi. yurdun değişik bölgelerinde 11 Sıtma dispanseri açıldı. frengi gibi salgın hastalıklara karşı yürütülen mücadeledir. Türkiye’nin sıtma savaşı. bunun için 1000 km uzunluğunda kanal açıldı (12).

s: 10. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I – III. s: 60 – 65. parasız. Özden N. 2002. 170 . Yetki ve Sorumluluğu (23 nisan 1920 – 30 Ekim 1923). 1. Erdem A. 9. 1998. 6. Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri’nin Tarihçesi. Türkiye’de Sağlık Teşkilatlanması Tarihi. s: 236 – 260. Türkiye’de Sıtma Savaşı.2005.9’dan % 20.865 hasta tedavi edildi (8). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları. her kesime ulaşan. 1920 yılında muayene edilen trahomlu olgu sayısı 2950 iken. 8. 44: 17 -19. 12. 1997.(6). O yıllarda sadece İstanbul’da “Darülkelp Tedavihanesi” adıyla bir köpek takip ve ıslah evi vardı. Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl. üç yıl içinde 43. “Dr. 1973. 1964. 1924’te Heybeliada’da bir verem sanatoryumu. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. Eren N. Toplum sağlığını hedef alan. Ankara: Naturel Yayınları. s: 55. s: 1504-05. “Atatürk’ün 1 Mart 1922 Tarihli Meclisi Açış Konuşması”. İstanbul: Organon. Sivas. 2001. s: 53. 3. Milli Türk Tıp Kongresi’dir. Saltık A. Tanrıtanır N. Ankara. 38. Sağlık Hareketleri (1923 – 1963) 40. Cumhuriyet ve Sağlık.2’ye düşmüştür (6). 7. s: 30. Sağlık hizmetlerinde bugün girilen yol dikkate alındığında aradaki anlayış ve kavram farklılığı rahatça ortaya çıkmaktadır. Evreleri. Diyarbakır ve Erzurum’da Kuduz tedavi müesseseleri açıldı. 2. bu sayı 1940’da 120700’e ulaşmıştır. Türkiye Üzerine Notlar 1923 – 2005. Bilim ve Ütopya Dergisi 1998. Refik Saydam’ın Türk Sağlık Politikaları Üzerindeki Etkisi (1923 – 1937). TBMM Hükümeti Kuruluşu. kuşkusuz uluslararası ölçekte bir sağlık devriminin gerçekleştirildiği görülecektir. Kuduz. Cumhuriyet ve Sağlık. yeni vaka oranı muayene edilenler içinde % 69. Çok önemli bir gelişme olarak yerli kuduz aşısı üretimi başarıldı (8). 1930’da özellikle Doğu Karadeniz’de yaygın olan ölümcül Ankilostom parazitine karşı mücadele başlatıldı. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. Türk Tıbbının Kahramanları. Bu nedenle Anadolu’da bir çok ölüme neden olan Kuduz’u önlemek için. Ankara: TTK Basımevi. Aydın E. 1938. Aslan Y. eşit. Anadolu’da hiçbir tanı. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. 2005. Ankara. 5. s: 39. 10. Yukarıda değinilen halk sağlığı ile ilgili çalışmaların stratejileri bu kongrede belirlenmiştir. takip ve tedavi kurumu olmadığı için önemli bir sorundu. KAYNAKLAR Aydoğan M. Cumhuriyetin ilk 15 yılında sağlık alanında yapılanlar incelendiğinde. 1999. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. 1998. nitelikli bir sağlık sistemi o zaman kurulmuştur. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı. 2 Eylül 1925’te Ankara’da toplanan I. 4. Ülkemizde ilk sağlık kongresi. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. 11. Yıl. Bursa ve İstanbul’da verem dispanserleri açıldı. İzmir: Umay Yayınları.

171 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful