P. 1
Cumhuriyet'in İlk Onbeş Yılında Sağlık Hizmetleri 1923-1938 - Mustafa Yahya Metintaş - Ömür Elçioğlu

Cumhuriyet'in İlk Onbeş Yılında Sağlık Hizmetleri 1923-1938 - Mustafa Yahya Metintaş - Ömür Elçioğlu

|Views: 1,296|Likes:
Yayınlayan: turkmenoglu

More info:

Published by: turkmenoglu on Nov 28, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/14/2012

pdf

text

original

Osmangazi Tıp Dergisi 2007; 29(3):162-170 Tıp Tarihi CUMHURİYETİN İLK ONBEŞ YILINDA SAĞLIK HİZMETLERİ (1923

-1938) HEALTH SERVICES DURING THE PERIOD OF FIRST 15-YEAR OF TURKISH REPUBLIC (1923-1938)
1

Mustafa Yahya Metintaş, 2Ömür Elçioğlu ÖZET

Türkiye’nin yabancı işgalinden kurtularak, bağımsız bir Türk devletinin kurulması, yeni bir devletin kurulmasının ötesinde, ulusçuluk ve halkçılık prensipleri çerçevesinde toplum ve devlet yaşamında daha önce bilinmeyen bir anlayışı da içermektedir. Bu anlayış, devletin toplumun hizmeti için var olduğu prensibi olup, bu anlayış 1923’ten itibaren kurulan Cumhuriyet hükümetlerinin izledikleri politikaların temelini oluşturmuştur. “Ulusa hizmet” prensibinin açık bir şekilde uygulanmaya çalışıldığı ve böylece izlenebildiği alanlardan biri ve belki en önemlisi sağlık hizmetleri olmuştur. Osmanlı Devletinde sağlık işleri “Dahiliye Nazırlığı” na bağlı “Sıhhiye Umum Müdürlüğü” tarafından yönetiliyordu. 23 Nisan 1920’den on gün sonra çıkarılan yasa ile “Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekilliği” kuruldu. Böylece yetki ilk kez bir bakanlık düzeyine çıkarıldı. Cumhuriyet kurulduktan sonra sağlık hizmetleri hızlı bir planlama sürecine girmiş, geniş bir örgütlenme ile halk sağlığı hizmetleri, tanı ve tedavi hizmetleri olarak gelişmeye başlamıştır. Bir sayısal örnek olarak 1923’te 554 olan hekim sayısı 1940’da 2378’e ulaşmıştır. Cumhuriyetin ilk 15 yılında sağlık alanında yapılanlar uluslararası ölçekte bir sağlık devriminin gerçekleştirilmesidir. Bu yazıda sağlık hizmetleri için söz konusu 15 yıllık dönemdeki değişim nicel verilerle açıklanmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Türkiye Cumhuriyeti, sağlık, halk sağlığı

SUMMARY
The establishment of indepenedent Turkish Republic via rescuing aliens occupation have achieved a new mind including nationalism and populism in all respect of social life. This new mind was that being a state means to serve its people and this vision occured in the political programs of all governments from 1923. The one and maybe the most important field for the process of this new mind, serve to nation, was relating to the health services. During Otoman Impire, a general directory of health depends on ministery for internal affairs was responsible of health services. After establishment of the first Turkish Parliement in 1920, the ministry of Health was settled by a related law with number 3. After the establishment of Turkish Republic, health services became to improve in a rapid progress with planning and carrying out as the services of public health, diagnose, scanning, and therapeutic implications. As an example, there were 554 medical doctors in 1923, in 1940 this number reached to 2378. The accomplishment during the first 15-year period was a real revoluation on the health of Turkish people. This article is subject to the changes on health services during the period mentioned above through quantitative data. Key words: Türkish Republic, health, public health
__________________________________________________________________________________________ Yazışma Adresi: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, Tıp Fakültesi Tıp
1 2

Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dalı, Eskişehir Telefon: 05.355.632.856 Faks: 0 222 239 47 14 e-posta: metintas@ogu.edu.tr
Geliş Tarihi Kabul Ediliş Tarihi :30.07.2007 :07.08.2007

162

O yıllarda o kadar ilginç gözlemler olmuştur ki. ulusçuluk ve halkçılık prensipleri çerçevesinde toplum ve devlet yaşamında daha önce bilinmeyen. Artık reaya yoktur. yurttaşların hakları vardır ve bu haklar ancak ulusa hizmet prensibiyle işler hale gelebilir. dolayısıyla bilimsel gelişmelerin sağlık alanına getirdiği yeniliklerden yararlanılamıyordu. Meşrutiyet döneminde kısmen tartışılmaya başlanan yepyeni bir anlayışı da içermektedir. trahom. yeni bir devletin kurulmasının ötesinde. 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi’nin açılışından on gün sonra. Öyle ki Kurtuluş Savaşı yıllarında Anadolu’daki toplam 13 milyon nüfusun yarıya yakını hastaydı. başta Atatürk olmak üzere Cumhuriyetin kurucu kadrosunun. Türk Kurtuluş Savaşı sırasında başlandı. Yani sağlık hizmetleri bir genel müdürlük düzeyinde götürülüyordu. sıtma.Devlet – Toplum İlişkisinde Yeni Anlayış Kurtuluş Savaşıyla Türkiye’nin yabancı işgalinden kurtularak. Bu yapılanma içinde halk. Ekonomik sorunlar içindeki devlet sağlık hizmetlerine yeterince ödenek ayıramıyor. Sağlık koşullarının iyileştirilmesine. frengi gibi salgın hastalıklar Anadolu’da yaygındı. kolera. verem. 3 Mayıs 1920 gün ve 3 sayılı Kanunla “Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekaleti” kuruldu (1929 yılında bu isim “Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti” adını aldı). pek çok hastalıkla uğraşmak zorundaydı. 1923’ten itibaren kurulan Cumhuriyet hükümetlerinin izledikleri politikaların temelini oluşturmuştur. Böylece Osmanlı Devleti döneminde bir genel müdürlük ile yönetilen sağlık işleri. tifo. ilk kez bir bakanlık düzeyine çıkarılmış oluyordu (2). tifüs. Bu yeni dönem. Milli Mücadele döneminde Bakanlık iki katlı bir eski 163 . sıtma nedeniyle kimi bölgelerde köylülerin hasat bile yapamayacak kadar bitkin düştükleri kayıtlara girmiştir (1). Cumhuriyetin ilk 15 yılı yakından incelendiğinde. Cumhuriyet Öncesi Dönem Sağlık Hizmetleri Yirminci yüzyıla girildiğinde Osmanlı Devletinde sağlıkla ilgili bir bakanlık yoktu. o dönemdeki uygulanma gereği Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Dr. Söz edilen bu göreve. Cumhuriyetin eşit yurttaşları vardır. 2 milyonu ise iç göçe uğramıştı. çiçek. bağımsız bir Türk devletinin kurulması tarihte yeni bir dönemin açılmasını sağlamıştır. “devletin toplumun hizmeti için var olduğu”. Nihayet yurttaşların en temel haklarından biri “temel yaşam ve sağlık” hakkıdır. Bu anlayış. II. Hatta bazı bölgelerde yaşayan nüfusun % 80’ine yakınının çeşitli hastalıklardan yakındığına dair tespitler yapılmıştı. sağlık hizmetleri alanındaki çağdaş anlayış ve hizmetlerin yakalanmasıyla modern devletin unsurlarından birinin daha elde edileceği düşüncesini taşıdıkları rahatça görülür. Bu anlayış. Sağlık işleri “Dahiliye Nazırlığı”na bağlı “Sıhhiye Umum Müdürlüğü” tarafından yönetiliyordu (1). Anadolu nüfusunu oluşturan yaklaşık 13 milyon kişinin 2 milyonu dış göç. “Ulusa hizmet” prensibinin açık bir şekilde uygulanmaya çalışıldığı ve böylece izlenebildiği alanlardan biri ve belki de en önemlisi sağlık hizmetleri olmuştur. Adnan Adıvar seçildi.

Ankara evinde faaliyete başladı. 1925 yılında Sağlık Bakanlığı’na atanan ve sonraki dönemin sağlık hizmetlerine damgasını vuran Dr. ölüm oranının düşürülmesi. Bir bakan ve iki bakan yardımcısı toplam personeli oluşturdu. Ankara Merkez’de üç daire vardır: Sağlık Dairesi. TBMM’yi açarken yaptığı konuşmada o dönemde oluşan yeni sağlık anlayışını şöyle dile getirmiştir: Kişi ve toplum sağlığına yönelik yakın hedefleri. İdari ve hukuki çalışma (mevzuat). sağlıkla ilgili yasaları yapmak 164 . Mustafa Kemal’in bu konuşması. hükümet ve belediyenin karantina tabiplikleri ile sıhhiye memurlarından ibaretti. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. 1 Mart 1922 tarihinde. Erken Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri 1923 yılına kadar Kurtuluş Savaşının olağanüstü koşulları içinde ve daha çok askeri alanda yürütülen sağlık hizmetleri. s: 39). Planlama yapmak. böylelikle ulus bireylerinin dinç ve çalışmaya yetenekli duruma getirilmesi amacımızdır (3). Refik Saydam tarafından. salgın hastalıkları etkisiz kılarak toplum sağlığının iyileştirilmesi. Cumhuriyet yönetiminin ilk on beş yılı içinde sağlık alanında yapılacak devrimci atılımların habercisi olmuştur. ama bir yandan da önderlikle birlikte geleceğin programını oluşturdular (Resim 1). kendi el yazısı ile 1925 yılında hazırlanan Cumhuriyetin sağlıkla ilgili ilk çalışma programında.Yıl. üç ana başlıkta toplanabilecek hedeflerle sağlık sorunlarına ilişkin çözümler üretilmesi planlanmıştır: 1. Mustafa Kemal. Cumhuriyet kurulduktan sonra hızlı bir planlama sürecine girmiş ve gelişmeye başlamış. 1973. 1923’te devletin sağlık teşkilatı özet bir çerçevede şöyle idi: Merkez ve Taşra Teşkilatı. Sicil Dairesi ve Muhasebe ve Evrak Kalemi. Üç kişilik bu bakanlık kadrosu ağırlıklı olarak Milli Mücadele’nin askeri sıhhi hizmetlerini koordine ettiler. nüfus artışının sağlanması. “milletin sağlığının korunması ve daha sağlıklı hale getirilmesi. Taşrada ise sağlık müdürlükleri vardı. Ankara. Resim 1: Ankara Hacı Bayram Semtinde 1923 yılında açılan Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Vekaleti Binası (İlk Sağlık Bakanlığı Binası) (Sağlık Hizmetlerinde 50. yeni bir anlayış ve güçle merkez ve taşra örgütü şekillenme sürecine girmiştir. devlet sağlık örgütünü esnek ve yaygın hale getirmek. Bunlar.

1926 Tarih ve 839 Sayılı Sıtma Mücadelesi Hakkında Kanun. sağlık örgütünü köylere yaymak. sağlık merkezleri. 14. 13. verem. 12. 6. 10. sıtma. 926 Tarih ve 826 Sayılı Etibbanın Sıtma Enstitülerinde Staj Mecburiyeti Hakkındaki Kanun 3. Kurumsallaşma: Bakanlık merkezini organize etmek. 9. 15. 4. 2. 1936 Tarih ve 3039 Sayılı Çeltik Ekim kanunu. Bu dönemde. 1926 Tarih ve 831 Sayılı Sular Hakkında Kanun. 1933 Tarih ve 2219 Sayılı Hususi Hastaneler Kanunu. 16. 1934 Tarih ve 2821 Sayılı Seyyar Tabiplerin Vazifeleri Hakkında Talimatname. 1926 Tarih ve 927 Sayılı Sıcak ve Soğuk Maden Sularının İstismarı İle Kaplıcalar Tesisatı Hakkında Kanun. doğum ve çocuk bakımevleri açmak. hekim. frengi ve kuduz gibi önemli hastalıklarla savaş ekipleri kurmak. 8. 1928 Tarih ve 1262 Sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu. Bunların belli başlıları tarih sırasına göre şunlardır (4): 1. Personel temini: Bakanlık merkez kadrosunun oluşturulması. Genç Cumhuriyetin sağlık sistemi adeta yeniden yapılandırılmış ve örgütlenmiştir. sağlık memuru ve ebe yetiştirmek.2. 1928 Tarih ve 1219 Sayılı Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun. 5. 1935 Tarih ve 2767 Sayılı Sıtma ve Frengi İlaçları Kanunu. 1926 Tarih ve 1262 Sayılı Türk Kodeksi Hakkında Kanun. 1930 Tarih ve 1593 Sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu. 7. 1933 Tarih ve 2313 Sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun. 3. Osmanlı Devleti döneminde sağlık mevzuatıyla ilgili ciddi bir etüd ve/veya çalışma olmadığı için 1923 – 1938 yılları arasında “Sağlık Mevzuatı” çalışmaları önemli bir yer tutmaktadır. trahom. Hekimlik mesleğinin uygulama kuralları düzenlendi ve 165 . İdari Çalışmalar: Yukarıda konu edilen yasalar ile Cumhuriyet döneminin sağlık örgütü esas olarak şekillendirildi. 11. sağlık istasyonları. 1927 Tarih ve 992 Sayılı Seriri ve Gıdai Taharriyat ve Tahlilat Yapılan ve Mısli Teamüller Aranılan Umuma Mahsus Bakteriyoloji ve Kimya laboratuarları Kanunu. Öyle ki on üç yıl içinde sağlık sisteminin kuruluş ve örgütlenmesi amacıyla bakanlık tarafından 50 yasa ve 18 tüzük hazırlanmış ve yürürlüğe konulmuştur. 1927 Tarih ve 984 sayılı Ecza Ticarethaneleri ile Sanat ve Ziraat İşlerinde Kullanılan Zehirli ve Müessir Kimyevi Maddelerin Satıldığı Dükkanlara Mahsus Kanun. numune hastaneleri. Hıfzısıhha okulu ve hıfzısıhha enstitüleri kurmak. 1936 Tarih ve 3017 Sayılı Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti Teşkilat ve Memurin Kanunu.

Resim 2: Dr. o dönemin uluslararası alanda en ileri sağlık yasalarından biriydi. Bu görevler dört ana başlık çerçevesinde toplanabilir: 1.çokluğuna bakılmaksızın her ilçeye bir hükümet tabibi atanmıştır. merkezde Sağlık Bakanı ve Bakanlık Örgütü. illerde valiye bağlı ve onun sağlık işlerinde danışmanı olan sağlık müdürü ile ilçelerde kaymakama bağlı ve kaymakamın danışmanı olan hükümet tabibinden oluşmaktadır. Refik Saydam’dır (Resim 2). Nüfusa ve hizmetin azlığına . Serbest çalışan hekimlerle diş hekimlerinin. yasanın bakanlığın görevlerini belirleyen 18 maddesinden 15’i “koruyucu sağlık hizmetleri” ile ilgiliydi.çalışma koşulları belirlendi. Bu dönemde sağlık alanında yapılan bütün çalışmalara ve devletin sağlık örgütünün yapılanmasını başaran kişi Dr. Cumhuriyet yönetimi kırsal kesim sağlık hizmetlerinde yeni bir dönem başlatmıştır. Sovyetler Birliği hariç Yakın Asya. Dr.hekimlerin görev . ebelerin mesleki çalışma kuralları saptandı. Sağlık Yöneticiliği Görevleridir. Yasa o denli toplumsal bir yayılım taşıyordu ki. Refik Saydam tarafından sivil yönetime paralel olarak kurulan sağlık örgütü. Hatta bu alan. 166 . Refik Saydam ve Bakanlık Çalışma Masası. eczacıların. sağlık mesleklerinin nasıl yürütüleceğine dair kanun” Cumhuriyetin en büyük eserlerinden biri olarak kabul edilebilir. 4. Orta Doğu ve Türkiye’ye komşu ülkeler dahil bir çok Avrupa ülkesinde benzer bir umumi yasa yoktu. “Tebabet ve Şuabatı Sanatlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun” adı ile çıkarılan ve halen yürürlükte olan “1219 sayılı. Ayrıca 1930 yılında çıkarılan 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Yasası. Koruyucu Hekimlik Görevleri. ilk kez hizmete açılmıştır denebilir. 2. Hükümet tabibinin pek çok görevi bulunmaktadır. Cumhuriyet’in ilk 15 yılı içinde nüfusun %90’ından fazlası kırsal kesimde yaşadığı için sağlık örgütlenmesinin kilit noktasında Sağlık Bakanlığı’ nın kırsal bölgelerdeki temsilcisi durumunda olan hükümet tabipleri bulunmaktadır. 3. 1928 yılında. İyileştirici Hekimlik Görevleri. Adli Hekimlik Görevleri.

Sağlık Bakanlığı tarafından kurulan muayene ve tedavi evlerinin sayısı. Adından da anlaşılabileceği gibi. Ülkeye yaygın 150 ilçede. eşek ya da kağnı ile köyleri dolaşarak hastalık taraması yaptılar. Erzurum. 1932’de 177’ye. 5 – 10 yataklıdır. Ankara. Bu nedenle hastanesi bulunmayan yerlerin sağlık hizmeti ihtiyacını bir ölçüde karşılayabilmek için “muayene ve tedavi evi” adı altında sağlık hizmeti ünitelerinin kurulmasına karar verilir. Erzurum ve Kars’ta doğum ve çocuk bakım evleri açıldı. Türkiye’ye özgü bir uygulama ile hekimler at. Malatya. Bu merkezler. B. uzman kadrolu. 1924 yılında Ankara.Yıl. Bu tür sağlık evlerinin gelişmiş bir örneği. Konya.Hizmet Çalışmaları: Sağlık hizmetlerini köylere dek yaymak için “seyyar tabiblik” uygulaması getirildi. 22 olan dispanser sayısı 339’a çıkarıldı. Dispanserlerde 1922’de 189 yatak varken bu sayı 1932’de 1318 oldu. 1942’de 200’ü bulmuştur. Muayene ve tedavi evlerinde hasta muayenesi ücretsiz olup. Balıkesir. modern donanımlı hastanelerdi. yatılı-ayakta-poliklinik mesaisi olarak tedavi eden tam teşekküllü. Numune Hastaneleri. 1936’da ise İstanbul Haydarpaşa’da hekimliğin bütün uzmanlık dallarını içinde toplayan Numune Hastaneleri kuruldu. 1922 yılında 100 olan hastane sayısı. 1925 yılından itibaren Ankara. Beş yataklı olanlarda hükümet tabipleri. 1936’da 180. yoksul hastaların ilaçları da parasız verilirdi. 1973). 167 . Resim 3: A. Diyarbakır ve Sivas’ta. Cumhuriyet yönetiminin çok önem verdiği nüfus siyasetinde ve doğum öncesi ve doğum sonrası anne – çocuk sağlığının korunmasında kayda değer hizmetler verdi (6). Diyarbakır Trahom Mücadele Merkezi (Sağlık Hizmetlerinde 50. Bu amaçla 1924 yılında 150 ilçe merkezinde muayene ve tedavi evi kurulması kararı alındı. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. 7127 olan yatak sayısı 10646’ya. Ayvalık Sağlık Merkezi. ilk defa Etimesgut’ta 1932’de açılan “İçtimai Hıfzısıhha Numune Dispanseri” idi (5). ücretsiz muayene ve tedavi hizmeti ile parasız ilaç veren dispanserler kuruldu (Resim 3). Muayene ve Tedavi Evleri. Çorum. bu modern nitelikli hastaneler kanalıyla ülke çapında sağlam bir model yaratılmaya çalışıldı (7). 10 yataklı olanlarda ise ayrı bir hekim görevlendirilmiştir. Küçüklü büyüklü bütün yerleşim birimlerine hastane hizmeti götürülmesi çok güçtür. Adana.

dışarıdan getirilenler dahil 1940 yılında hekim sayısı 2378 (1923’e göre 17 yılda 4 misli)’e. 60 eczacı. O yıllarda koruyucu sağlık hizmetlerinde çalışan bir hekim. hemşire sayısı 405’e ulaşmıştır (8). bu konudaki girişimlerin savaşın sonuna kadar ertelenmesine neden oldu. ücretsiz öğrenci pansiyonları. Sıhhiye Vekaleti’nin gösterdiği yerlerde hükümet tabibi olarak mecburi hizmetlerini yaptılar. Mahmut zamanında 14 Mart 1827’de İstanbul’da açılan Tıphane-i Amire’dir. Ancak II. başlangıçta hiç kaydı olmayan 202 hemşire kayda girmiştir. II. aşı ve serum araştırması yapıp üretecek. Hekimlere zorunlu hizmet yükümlülüğü getirilerek ülkenin ücra köşelerinde yaşayan vatandaşların da tıp bilimindeki gelişmelerden yararlanması sağlandı. yeni bir Tıp Fakültesi'nin kurulması kaçınılmaz olmuştu.6. sağlık sorunlarının bilimsel incelemesini yaparak. Başbakan’dan daha fazla ücret alıyordu (9). sağlık memuru sayısı 1365’e ulaşmış. Bu okul Cumhuriyet ilan edildiği sırada Darülfünun’a bağlı olarak faaliyet gösteriyordu. İstanbul’da Leyli (yatılı) Türk Talebe Yurdu açıldı. 1935 yılında hekim sayısı 1625’e. Böylece 9. 1933 üniversite reformu ile Darülfünun’un kapatılması ve onun yerine İstanbul Üniversitesinin kurulması ile ülkemiz modern anlamda ilk yüksek öğretim kurumunu ve ona bağlı olarak faaliyet gösteren ilk tıp fakültesini kazanmış oldu. ebe sayısı 400. Anadolu’da hizmet yapan hekimlerin maaşları yükseltildi. burs olanakları sağlandı. Tarihimizde modern anlamda ilk tıp okulu. Ankara’da. Almanya'dan Ülkemize gelen seçkin hocaların katkısı ile yeniden yapılandırılan İstanbul Tıp Fakültesi’nden yılda 150 – 250 hekim mezun oluyordu. o tarihte fakülteler ilgili Bakanlık işbirliğiyle eğitim yaptığından. Buradan yetişen doktorlar. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’nin olanakları ayrıcalıklı desteklerle arttırıldı. Hekim başına düşen nüfus 1923 yılında 30. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi. Gelişme süreci o kadar hızlıdır ki. Bu konuda 1937'de çıkarılan bir kanun bu meselenin çözümlenmesinde başlangıç oluşturdu. İstanbul Tıp Fakültesi'ne girmek isteyen öğrencilerin sayısı artınca. Eğitim Çalışmaları: Doktor sayısını arttırmak amacıyla tıp eğitimini özendirici kararlar alındı. 560 sağlık memuru ve 136 ebe ile hizmete başlamıştır. Bu sayı Cumhuriyet yönetiminin nasıl yetersiz bir personel kadrosu ile hizmete başladığını göstermesi açısından son derece önemlidir. Merkez 168 . hastalıklarla savaşımda yöntem belirleyecek.000 dolayındadır.Sağlık Bakanlığı 1923 yılında tüm ülkede 554 hekim. İbni Sina ve Yüksek İhtisas Hastanelerinin bulunduğu yerde tıp fakültesinin kurulması için kanunun hazırlanmasını istedi. İkinci Tıp Fakültesi'nin açılması görüşüne inanan ve bunu Türk Tıp Encümeni'nde (kongresinde) 1927'de savunan dönemin Başbakanı İsmet İnönü. Gelir düzeyi düşük başarılı öğrencilerin de tıp eğitimi almasını özendirecek tedbirler uygulamaya konuldu. konuyu Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı olan Dr. zorunlu hizmet yaparken. Refik Saydam'la görüşerek Refik Saydam Hıfzısıhha Enstitüsü karşısındaki şimdiki Morfoloji.1937 tarih ve 3228 sayı ile Ankara'da ikinci tıp fakültesinin açılmasına ait kanun çıkartıldı (10).

İlk olarak Ankara ve İzmir’de olmak üzere. frengi gibi salgın hastalıklara karşı yürütülen mücadeledir. 1923 yılında üç milyon trahomlu hasta vardı. 5 milyonu tedavi edildi. 1931’e dek iki milyon hastaya ulaşıldı. 1925 yılında başlatılan sıtma mücadelesiyle. 1925’te çıkarılan Frengi Talimatnamesi ile tedavi metotlarında modernleşme ve standartlaşma sağlandı. aynı amaçla çeşitli eğitim ve geliştirme kursları da açmıştır. zaman içinde Anadolu’ya yayılan ve ayrıca Rus limanları ile ilişkili Karadeniz kıyılarında da görülen frengi. Özellikle Güneydoğu Anadolu bölgesini kasıp kavuran trahom ile mücadeleye 1925 yılında körler memleketi olarak tanınan Adıyaman ve Malatya’da birer trahom hastanesi açılmasıyla başlandı. dergi vb yayınlarda bulunduğu gibi. Adana’da uzman hekim yetiştirecek bir Sıtma Enstitüsü. Gaziantep. Ondokuzuncu yüzyıldan itibaren Avrupa üzerinden İstanbul’a ulaşan. İzmir’de 100 yataklı özürlüler okulu hizmete sokuldu. Temel Hastalıkları Hedef Alan Halk Sağlığı Hizmetleri: Cumhuriyet yönetiminin sağlık alanındaki en önemli hizmetlerinden biri de Anadolu’yu kasıp kavuran sıtma. 1936 yılında Ankara’da Merkez Hıfzısıhha Müessesine bağlı olarak çalışan “Halk Sağlığı Okulu” açıldı. Urfa. Refik Saydam başkanlığında toplanan bir komisyonca Sıtma ile mücadele kararı alındı ve bu karar 2 Eylül 1925’te Ankara’da toplanan 1. 350 km2’ lik bataklık kurutuldu. Tıp fakültesinde okuyan öğrencileri ücretsiz yatırmak ve yedirmek için 1924’te 200 kişilik Tıp Talebe Yurdu açıldı. Bu savaşta tam 17 milyon insan kontrolden geçirildi. devlet. belediye. bunun için 1000 km uzunluğunda kanal açıldı (12). Sağlık Bakanlığı eğitim amacıyla ilgili değişik kitap. Bu okul uzun süre her düzeyde sağlık personeli yetiştirdi ve halk sağlığı alanında uzmanlık eğitimi verdi. Diğer aşı üreten kuruluşların nitelik ve üretim yetenekleri yükseltildi. Anadolu’nun çeşitli yörelerinde sağlık memuru ve ebe yetiştiren okullar açıldı. askeri kurum ve kuruluşlarda çalışan hekimlere 1927 yılında 3 ay süre ile sıtma kursu zorunluluğu getirilmiştir. 1927 yılında “Deri ve Tenasül Hastalıkları Tedavi Evi” adıyla birer dispanser açıldı (7). Milli Türk Tıp Kongresi’nin gündemine de yansıdı. Türkiye’nin sıtma savaşı. özel idare. yurdun değişik bölgelerinde 11 Sıtma dispanseri açıldı. trahom. Tedavi için 70 ton kinin ilacı parasız dağıtıldı. Bu nedenle mücadele kapsamında hastane ve dispanserlerin arttırılmasına karar verildi. Cumhuriyetin ilk yıllarında sıtmalı oranı bazı bölgelerde %70’leri buluyordu. tarihin bilinen en büyük sağlık savaşımlarından biridir.5 idi. Cumhuriyet öncesi dönemde civa buharı gibi bilimsel olmayan yöntemlerle halk tarafından tedavi edilmeye çalışılmıştı. Tıp Fakültelerinden mezun olan hekimlerle. 1928 yılında Adana Sıtma Enstitüsü’nün açılması ile buarad hekimlere düzenli kurslar başlatılmıştır (11). 1924 yılında Sağlık Bakanı Dr. Maraş ve Siverek’te kalıcı.Hıfzısıhha Müessesesi kuruldu. Bu yıllarda bazı illerde nüfusun % 70’i trahomdan yakınıyordu ve trahomdan körlük oranı % 3. Kararlılıkla yürütülen mücadele sonrasında 1940 yılına kadar sıtmalı oranı %11’e düşürüldü (6). Kilis ve Besni’de gezici Trahom hastaneleri kuruldu 169 .

7. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı. 1999. 1997. kuşkusuz uluslararası ölçekte bir sağlık devriminin gerçekleştirildiği görülecektir. İstanbul: Organon. s: 10. Yukarıda değinilen halk sağlığı ile ilgili çalışmaların stratejileri bu kongrede belirlenmiştir. s: 39. s: 236 – 260. 1930’da özellikle Doğu Karadeniz’de yaygın olan ölümcül Ankilostom parazitine karşı mücadele başlatıldı. s: 55.865 hasta tedavi edildi (8).2005. Ülkemizde ilk sağlık kongresi. Ankara. Sağlık hizmetlerinde bugün girilen yol dikkate alındığında aradaki anlayış ve kavram farklılığı rahatça ortaya çıkmaktadır. 2005. 6. s: 53. 8. Yetki ve Sorumluluğu (23 nisan 1920 – 30 Ekim 1923). 44: 17 -19. Refik Saydam’ın Türk Sağlık Politikaları Üzerindeki Etkisi (1923 – 1937). O yıllarda sadece İstanbul’da “Darülkelp Tedavihanesi” adıyla bir köpek takip ve ıslah evi vardı. Bu nedenle Anadolu’da bir çok ölüme neden olan Kuduz’u önlemek için. 2002.9’dan % 20. 1924’te Heybeliada’da bir verem sanatoryumu. 38. takip ve tedavi kurumu olmadığı için önemli bir sorundu. Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl. 12. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. s: 30. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. 1964. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları. KAYNAKLAR Aydoğan M.(6). 2. 1998. eşit. Türkiye’de Sıtma Savaşı. bu sayı 1940’da 120700’e ulaşmıştır. Milli Türk Tıp Kongresi’dir. 1938. Türkiye’de Sağlık Teşkilatlanması Tarihi. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. Cumhuriyet ve Sağlık. Ankara. 1998. s: 1504-05. Diyarbakır ve Erzurum’da Kuduz tedavi müesseseleri açıldı. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I – III. Ankara: Naturel Yayınları. 11. 3. Sivas. Bursa ve İstanbul’da verem dispanserleri açıldı. üç yıl içinde 43. Eren N. Saltık A. 9. Aslan Y. Türkiye Üzerine Notlar 1923 – 2005. 5. Cumhuriyet ve Sağlık. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. Türk Tıbbının Kahramanları. Sağlık Hareketleri (1923 – 1963) 40. Anadolu’da hiçbir tanı. Özden N. Bilim ve Ütopya Dergisi 1998. Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri’nin Tarihçesi. her kesime ulaşan. Ankara: TTK Basımevi. nitelikli bir sağlık sistemi o zaman kurulmuştur. 1. 2 Eylül 1925’te Ankara’da toplanan I. 2001. “Atatürk’ün 1 Mart 1922 Tarihli Meclisi Açış Konuşması”.2’ye düşmüştür (6). 1973. yeni vaka oranı muayene edilenler içinde % 69. Yıl. “Dr. Aydın E. İzmir: Umay Yayınları. 1920 yılında muayene edilen trahomlu olgu sayısı 2950 iken. TBMM Hükümeti Kuruluşu. 170 . Kuduz. Toplum sağlığını hedef alan. 4. Tanrıtanır N. Cumhuriyetin ilk 15 yılında sağlık alanında yapılanlar incelendiğinde. Evreleri. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. 10. Erdem A. Çok önemli bir gelişme olarak yerli kuduz aşısı üretimi başarıldı (8). Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. s: 60 – 65. parasız.

171 .

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->