Osmangazi Tıp Dergisi 2007; 29(3):162-170 Tıp Tarihi CUMHURİYETİN İLK ONBEŞ YILINDA SAĞLIK HİZMETLERİ (1923

-1938) HEALTH SERVICES DURING THE PERIOD OF FIRST 15-YEAR OF TURKISH REPUBLIC (1923-1938)
1

Mustafa Yahya Metintaş, 2Ömür Elçioğlu ÖZET

Türkiye’nin yabancı işgalinden kurtularak, bağımsız bir Türk devletinin kurulması, yeni bir devletin kurulmasının ötesinde, ulusçuluk ve halkçılık prensipleri çerçevesinde toplum ve devlet yaşamında daha önce bilinmeyen bir anlayışı da içermektedir. Bu anlayış, devletin toplumun hizmeti için var olduğu prensibi olup, bu anlayış 1923’ten itibaren kurulan Cumhuriyet hükümetlerinin izledikleri politikaların temelini oluşturmuştur. “Ulusa hizmet” prensibinin açık bir şekilde uygulanmaya çalışıldığı ve böylece izlenebildiği alanlardan biri ve belki en önemlisi sağlık hizmetleri olmuştur. Osmanlı Devletinde sağlık işleri “Dahiliye Nazırlığı” na bağlı “Sıhhiye Umum Müdürlüğü” tarafından yönetiliyordu. 23 Nisan 1920’den on gün sonra çıkarılan yasa ile “Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekilliği” kuruldu. Böylece yetki ilk kez bir bakanlık düzeyine çıkarıldı. Cumhuriyet kurulduktan sonra sağlık hizmetleri hızlı bir planlama sürecine girmiş, geniş bir örgütlenme ile halk sağlığı hizmetleri, tanı ve tedavi hizmetleri olarak gelişmeye başlamıştır. Bir sayısal örnek olarak 1923’te 554 olan hekim sayısı 1940’da 2378’e ulaşmıştır. Cumhuriyetin ilk 15 yılında sağlık alanında yapılanlar uluslararası ölçekte bir sağlık devriminin gerçekleştirilmesidir. Bu yazıda sağlık hizmetleri için söz konusu 15 yıllık dönemdeki değişim nicel verilerle açıklanmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Türkiye Cumhuriyeti, sağlık, halk sağlığı

SUMMARY
The establishment of indepenedent Turkish Republic via rescuing aliens occupation have achieved a new mind including nationalism and populism in all respect of social life. This new mind was that being a state means to serve its people and this vision occured in the political programs of all governments from 1923. The one and maybe the most important field for the process of this new mind, serve to nation, was relating to the health services. During Otoman Impire, a general directory of health depends on ministery for internal affairs was responsible of health services. After establishment of the first Turkish Parliement in 1920, the ministry of Health was settled by a related law with number 3. After the establishment of Turkish Republic, health services became to improve in a rapid progress with planning and carrying out as the services of public health, diagnose, scanning, and therapeutic implications. As an example, there were 554 medical doctors in 1923, in 1940 this number reached to 2378. The accomplishment during the first 15-year period was a real revoluation on the health of Turkish people. This article is subject to the changes on health services during the period mentioned above through quantitative data. Key words: Türkish Republic, health, public health
__________________________________________________________________________________________ Yazışma Adresi: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, Tıp Fakültesi Tıp
1 2

Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dalı, Eskişehir Telefon: 05.355.632.856 Faks: 0 222 239 47 14 e-posta: metintas@ogu.edu.tr
Geliş Tarihi Kabul Ediliş Tarihi :30.07.2007 :07.08.2007

162

Sağlık koşullarının iyileştirilmesine. ulusçuluk ve halkçılık prensipleri çerçevesinde toplum ve devlet yaşamında daha önce bilinmeyen. frengi gibi salgın hastalıklar Anadolu’da yaygındı. tifüs. “Ulusa hizmet” prensibinin açık bir şekilde uygulanmaya çalışıldığı ve böylece izlenebildiği alanlardan biri ve belki de en önemlisi sağlık hizmetleri olmuştur. Bu anlayış. sağlık hizmetleri alanındaki çağdaş anlayış ve hizmetlerin yakalanmasıyla modern devletin unsurlarından birinin daha elde edileceği düşüncesini taşıdıkları rahatça görülür. Öyle ki Kurtuluş Savaşı yıllarında Anadolu’daki toplam 13 milyon nüfusun yarıya yakını hastaydı. Türk Kurtuluş Savaşı sırasında başlandı. Artık reaya yoktur.Devlet – Toplum İlişkisinde Yeni Anlayış Kurtuluş Savaşıyla Türkiye’nin yabancı işgalinden kurtularak. ilk kez bir bakanlık düzeyine çıkarılmış oluyordu (2). Adnan Adıvar seçildi. 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi’nin açılışından on gün sonra. pek çok hastalıkla uğraşmak zorundaydı. Milli Mücadele döneminde Bakanlık iki katlı bir eski 163 . dolayısıyla bilimsel gelişmelerin sağlık alanına getirdiği yeniliklerden yararlanılamıyordu. tifo. O yıllarda o kadar ilginç gözlemler olmuştur ki. 3 Mayıs 1920 gün ve 3 sayılı Kanunla “Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekaleti” kuruldu (1929 yılında bu isim “Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti” adını aldı). çiçek. Bu yeni dönem. yeni bir devletin kurulmasının ötesinde. “devletin toplumun hizmeti için var olduğu”. bağımsız bir Türk devletinin kurulması tarihte yeni bir dönemin açılmasını sağlamıştır. sıtma. Söz edilen bu göreve. Cumhuriyetin ilk 15 yılı yakından incelendiğinde. verem. trahom. Hatta bazı bölgelerde yaşayan nüfusun % 80’ine yakınının çeşitli hastalıklardan yakındığına dair tespitler yapılmıştı. Böylece Osmanlı Devleti döneminde bir genel müdürlük ile yönetilen sağlık işleri. başta Atatürk olmak üzere Cumhuriyetin kurucu kadrosunun. o dönemdeki uygulanma gereği Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Dr. Ekonomik sorunlar içindeki devlet sağlık hizmetlerine yeterince ödenek ayıramıyor. Bu anlayış. kolera. 2 milyonu ise iç göçe uğramıştı. Meşrutiyet döneminde kısmen tartışılmaya başlanan yepyeni bir anlayışı da içermektedir. Cumhuriyet Öncesi Dönem Sağlık Hizmetleri Yirminci yüzyıla girildiğinde Osmanlı Devletinde sağlıkla ilgili bir bakanlık yoktu. Cumhuriyetin eşit yurttaşları vardır. Sağlık işleri “Dahiliye Nazırlığı”na bağlı “Sıhhiye Umum Müdürlüğü” tarafından yönetiliyordu (1). sıtma nedeniyle kimi bölgelerde köylülerin hasat bile yapamayacak kadar bitkin düştükleri kayıtlara girmiştir (1). 1923’ten itibaren kurulan Cumhuriyet hükümetlerinin izledikleri politikaların temelini oluşturmuştur. Anadolu nüfusunu oluşturan yaklaşık 13 milyon kişinin 2 milyonu dış göç. Bu yapılanma içinde halk. Yani sağlık hizmetleri bir genel müdürlük düzeyinde götürülüyordu. Nihayet yurttaşların en temel haklarından biri “temel yaşam ve sağlık” hakkıdır. yurttaşların hakları vardır ve bu haklar ancak ulusa hizmet prensibiyle işler hale gelebilir. II.

Erken Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri 1923 yılına kadar Kurtuluş Savaşının olağanüstü koşulları içinde ve daha çok askeri alanda yürütülen sağlık hizmetleri. devlet sağlık örgütünü esnek ve yaygın hale getirmek. 1973. “milletin sağlığının korunması ve daha sağlıklı hale getirilmesi. hükümet ve belediyenin karantina tabiplikleri ile sıhhiye memurlarından ibaretti. Ankara Merkez’de üç daire vardır: Sağlık Dairesi. ölüm oranının düşürülmesi. nüfus artışının sağlanması. Sicil Dairesi ve Muhasebe ve Evrak Kalemi. Bunlar. s: 39). Üç kişilik bu bakanlık kadrosu ağırlıklı olarak Milli Mücadele’nin askeri sıhhi hizmetlerini koordine ettiler. Refik Saydam tarafından. Taşrada ise sağlık müdürlükleri vardı. sağlıkla ilgili yasaları yapmak 164 . İdari ve hukuki çalışma (mevzuat).Ankara evinde faaliyete başladı. kendi el yazısı ile 1925 yılında hazırlanan Cumhuriyetin sağlıkla ilgili ilk çalışma programında. Ankara. Mustafa Kemal’in bu konuşması.Yıl. 1925 yılında Sağlık Bakanlığı’na atanan ve sonraki dönemin sağlık hizmetlerine damgasını vuran Dr. salgın hastalıkları etkisiz kılarak toplum sağlığının iyileştirilmesi. Bir bakan ve iki bakan yardımcısı toplam personeli oluşturdu. 1 Mart 1922 tarihinde. böylelikle ulus bireylerinin dinç ve çalışmaya yetenekli duruma getirilmesi amacımızdır (3). 1923’te devletin sağlık teşkilatı özet bir çerçevede şöyle idi: Merkez ve Taşra Teşkilatı. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. Cumhuriyet kurulduktan sonra hızlı bir planlama sürecine girmiş ve gelişmeye başlamış. üç ana başlıkta toplanabilecek hedeflerle sağlık sorunlarına ilişkin çözümler üretilmesi planlanmıştır: 1. Mustafa Kemal. Cumhuriyet yönetiminin ilk on beş yılı içinde sağlık alanında yapılacak devrimci atılımların habercisi olmuştur. TBMM’yi açarken yaptığı konuşmada o dönemde oluşan yeni sağlık anlayışını şöyle dile getirmiştir: Kişi ve toplum sağlığına yönelik yakın hedefleri. ama bir yandan da önderlikle birlikte geleceğin programını oluşturdular (Resim 1). yeni bir anlayış ve güçle merkez ve taşra örgütü şekillenme sürecine girmiştir. Planlama yapmak. Resim 1: Ankara Hacı Bayram Semtinde 1923 yılında açılan Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Vekaleti Binası (İlk Sağlık Bakanlığı Binası) (Sağlık Hizmetlerinde 50.

5. 9. 7. 1927 Tarih ve 992 Sayılı Seriri ve Gıdai Taharriyat ve Tahlilat Yapılan ve Mısli Teamüller Aranılan Umuma Mahsus Bakteriyoloji ve Kimya laboratuarları Kanunu. 1927 Tarih ve 984 sayılı Ecza Ticarethaneleri ile Sanat ve Ziraat İşlerinde Kullanılan Zehirli ve Müessir Kimyevi Maddelerin Satıldığı Dükkanlara Mahsus Kanun. 1928 Tarih ve 1262 Sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu. frengi ve kuduz gibi önemli hastalıklarla savaş ekipleri kurmak. doğum ve çocuk bakımevleri açmak. 13. Bunların belli başlıları tarih sırasına göre şunlardır (4): 1. 2. 1926 Tarih ve 1262 Sayılı Türk Kodeksi Hakkında Kanun. verem. Öyle ki on üç yıl içinde sağlık sisteminin kuruluş ve örgütlenmesi amacıyla bakanlık tarafından 50 yasa ve 18 tüzük hazırlanmış ve yürürlüğe konulmuştur. Hekimlik mesleğinin uygulama kuralları düzenlendi ve 165 . sıtma. sağlık örgütünü köylere yaymak. numune hastaneleri. 1936 Tarih ve 3017 Sayılı Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti Teşkilat ve Memurin Kanunu. 4. 1926 Tarih ve 831 Sayılı Sular Hakkında Kanun. sağlık memuru ve ebe yetiştirmek. 8.2. 1930 Tarih ve 1593 Sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu. trahom. 926 Tarih ve 826 Sayılı Etibbanın Sıtma Enstitülerinde Staj Mecburiyeti Hakkındaki Kanun 3. Bu dönemde. 1933 Tarih ve 2313 Sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun. 1935 Tarih ve 2767 Sayılı Sıtma ve Frengi İlaçları Kanunu. Osmanlı Devleti döneminde sağlık mevzuatıyla ilgili ciddi bir etüd ve/veya çalışma olmadığı için 1923 – 1938 yılları arasında “Sağlık Mevzuatı” çalışmaları önemli bir yer tutmaktadır. Kurumsallaşma: Bakanlık merkezini organize etmek. sağlık merkezleri. Hıfzısıhha okulu ve hıfzısıhha enstitüleri kurmak. 1926 Tarih ve 839 Sayılı Sıtma Mücadelesi Hakkında Kanun. 6. 1934 Tarih ve 2821 Sayılı Seyyar Tabiplerin Vazifeleri Hakkında Talimatname. 15. İdari Çalışmalar: Yukarıda konu edilen yasalar ile Cumhuriyet döneminin sağlık örgütü esas olarak şekillendirildi. 1926 Tarih ve 927 Sayılı Sıcak ve Soğuk Maden Sularının İstismarı İle Kaplıcalar Tesisatı Hakkında Kanun. 1933 Tarih ve 2219 Sayılı Hususi Hastaneler Kanunu. 16. Personel temini: Bakanlık merkez kadrosunun oluşturulması. hekim. 1936 Tarih ve 3039 Sayılı Çeltik Ekim kanunu. 3. 14. 1928 Tarih ve 1219 Sayılı Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun. Genç Cumhuriyetin sağlık sistemi adeta yeniden yapılandırılmış ve örgütlenmiştir. 11. 10. sağlık istasyonları. 12.

Ayrıca 1930 yılında çıkarılan 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Yasası. Sovyetler Birliği hariç Yakın Asya. Refik Saydam’dır (Resim 2). Cumhuriyet’in ilk 15 yılı içinde nüfusun %90’ından fazlası kırsal kesimde yaşadığı için sağlık örgütlenmesinin kilit noktasında Sağlık Bakanlığı’ nın kırsal bölgelerdeki temsilcisi durumunda olan hükümet tabipleri bulunmaktadır. Hatta bu alan. ebelerin mesleki çalışma kuralları saptandı. 3. Yasa o denli toplumsal bir yayılım taşıyordu ki. ilk kez hizmete açılmıştır denebilir. 1928 yılında. 4. sağlık mesleklerinin nasıl yürütüleceğine dair kanun” Cumhuriyetin en büyük eserlerinden biri olarak kabul edilebilir. Cumhuriyet yönetimi kırsal kesim sağlık hizmetlerinde yeni bir dönem başlatmıştır. o dönemin uluslararası alanda en ileri sağlık yasalarından biriydi. Nüfusa ve hizmetin azlığına . illerde valiye bağlı ve onun sağlık işlerinde danışmanı olan sağlık müdürü ile ilçelerde kaymakama bağlı ve kaymakamın danışmanı olan hükümet tabibinden oluşmaktadır. Refik Saydam ve Bakanlık Çalışma Masası. Refik Saydam tarafından sivil yönetime paralel olarak kurulan sağlık örgütü. İyileştirici Hekimlik Görevleri. Serbest çalışan hekimlerle diş hekimlerinin. Sağlık Yöneticiliği Görevleridir.hekimlerin görev . Hükümet tabibinin pek çok görevi bulunmaktadır.çalışma koşulları belirlendi. merkezde Sağlık Bakanı ve Bakanlık Örgütü. 2. Adli Hekimlik Görevleri. Bu görevler dört ana başlık çerçevesinde toplanabilir: 1. Koruyucu Hekimlik Görevleri. eczacıların. Resim 2: Dr.çokluğuna bakılmaksızın her ilçeye bir hükümet tabibi atanmıştır. Orta Doğu ve Türkiye’ye komşu ülkeler dahil bir çok Avrupa ülkesinde benzer bir umumi yasa yoktu. yasanın bakanlığın görevlerini belirleyen 18 maddesinden 15’i “koruyucu sağlık hizmetleri” ile ilgiliydi. Bu dönemde sağlık alanında yapılan bütün çalışmalara ve devletin sağlık örgütünün yapılanmasını başaran kişi Dr. “Tebabet ve Şuabatı Sanatlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun” adı ile çıkarılan ve halen yürürlükte olan “1219 sayılı. Dr. 166 .

yatılı-ayakta-poliklinik mesaisi olarak tedavi eden tam teşekküllü. Bu amaçla 1924 yılında 150 ilçe merkezinde muayene ve tedavi evi kurulması kararı alındı. 22 olan dispanser sayısı 339’a çıkarıldı. Bu merkezler. Ankara. eşek ya da kağnı ile köyleri dolaşarak hastalık taraması yaptılar. Resim 3: A. Erzurum. Cumhuriyet yönetiminin çok önem verdiği nüfus siyasetinde ve doğum öncesi ve doğum sonrası anne – çocuk sağlığının korunmasında kayda değer hizmetler verdi (6). Bu nedenle hastanesi bulunmayan yerlerin sağlık hizmeti ihtiyacını bir ölçüde karşılayabilmek için “muayene ve tedavi evi” adı altında sağlık hizmeti ünitelerinin kurulmasına karar verilir. Balıkesir.Hizmet Çalışmaları: Sağlık hizmetlerini köylere dek yaymak için “seyyar tabiblik” uygulaması getirildi. 1936’da 180. 1973). 5 – 10 yataklıdır. Adana. Türkiye’ye özgü bir uygulama ile hekimler at. 10 yataklı olanlarda ise ayrı bir hekim görevlendirilmiştir. Diyarbakır Trahom Mücadele Merkezi (Sağlık Hizmetlerinde 50. 1925 yılından itibaren Ankara. Muayene ve Tedavi Evleri. Konya. Diyarbakır ve Sivas’ta. Adından da anlaşılabileceği gibi. 1922 yılında 100 olan hastane sayısı. ücretsiz muayene ve tedavi hizmeti ile parasız ilaç veren dispanserler kuruldu (Resim 3). Numune Hastaneleri. Malatya. bu modern nitelikli hastaneler kanalıyla ülke çapında sağlam bir model yaratılmaya çalışıldı (7). Bu tür sağlık evlerinin gelişmiş bir örneği. 1936’da ise İstanbul Haydarpaşa’da hekimliğin bütün uzmanlık dallarını içinde toplayan Numune Hastaneleri kuruldu. 7127 olan yatak sayısı 10646’ya. ilk defa Etimesgut’ta 1932’de açılan “İçtimai Hıfzısıhha Numune Dispanseri” idi (5). 1932’de 177’ye. Muayene ve tedavi evlerinde hasta muayenesi ücretsiz olup. B. Beş yataklı olanlarda hükümet tabipleri. Ülkeye yaygın 150 ilçede. yoksul hastaların ilaçları da parasız verilirdi. Erzurum ve Kars’ta doğum ve çocuk bakım evleri açıldı. modern donanımlı hastanelerdi. Küçüklü büyüklü bütün yerleşim birimlerine hastane hizmeti götürülmesi çok güçtür. 1924 yılında Ankara. uzman kadrolu.Yıl. Çorum. Ayvalık Sağlık Merkezi. 1942’de 200’ü bulmuştur. Dispanserlerde 1922’de 189 yatak varken bu sayı 1932’de 1318 oldu. Sağlık Bakanlığı tarafından kurulan muayene ve tedavi evlerinin sayısı. 167 . Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları.

Anadolu’da hizmet yapan hekimlerin maaşları yükseltildi. 1935 yılında hekim sayısı 1625’e. aşı ve serum araştırması yapıp üretecek. yeni bir Tıp Fakültesi'nin kurulması kaçınılmaz olmuştu. Başbakan’dan daha fazla ücret alıyordu (9). Sıhhiye Vekaleti’nin gösterdiği yerlerde hükümet tabibi olarak mecburi hizmetlerini yaptılar. İkinci Tıp Fakültesi'nin açılması görüşüne inanan ve bunu Türk Tıp Encümeni'nde (kongresinde) 1927'de savunan dönemin Başbakanı İsmet İnönü. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi. Tarihimizde modern anlamda ilk tıp okulu. 1933 üniversite reformu ile Darülfünun’un kapatılması ve onun yerine İstanbul Üniversitesinin kurulması ile ülkemiz modern anlamda ilk yüksek öğretim kurumunu ve ona bağlı olarak faaliyet gösteren ilk tıp fakültesini kazanmış oldu.6. burs olanakları sağlandı. Merkez 168 .1937 tarih ve 3228 sayı ile Ankara'da ikinci tıp fakültesinin açılmasına ait kanun çıkartıldı (10). Mahmut zamanında 14 Mart 1827’de İstanbul’da açılan Tıphane-i Amire’dir. Bu okul Cumhuriyet ilan edildiği sırada Darülfünun’a bağlı olarak faaliyet gösteriyordu. o tarihte fakülteler ilgili Bakanlık işbirliğiyle eğitim yaptığından. hemşire sayısı 405’e ulaşmıştır (8). O yıllarda koruyucu sağlık hizmetlerinde çalışan bir hekim. sağlık sorunlarının bilimsel incelemesini yaparak. zorunlu hizmet yaparken. bu konudaki girişimlerin savaşın sonuna kadar ertelenmesine neden oldu. ücretsiz öğrenci pansiyonları. Gelir düzeyi düşük başarılı öğrencilerin de tıp eğitimi almasını özendirecek tedbirler uygulamaya konuldu. İstanbul Tıp Fakültesi'ne girmek isteyen öğrencilerin sayısı artınca. Gelişme süreci o kadar hızlıdır ki. Böylece 9. Bu sayı Cumhuriyet yönetiminin nasıl yetersiz bir personel kadrosu ile hizmete başladığını göstermesi açısından son derece önemlidir. sağlık memuru sayısı 1365’e ulaşmış. İstanbul’da Leyli (yatılı) Türk Talebe Yurdu açıldı. İbni Sina ve Yüksek İhtisas Hastanelerinin bulunduğu yerde tıp fakültesinin kurulması için kanunun hazırlanmasını istedi. hastalıklarla savaşımda yöntem belirleyecek. Buradan yetişen doktorlar. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’nin olanakları ayrıcalıklı desteklerle arttırıldı. konuyu Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı olan Dr. ebe sayısı 400. başlangıçta hiç kaydı olmayan 202 hemşire kayda girmiştir. 560 sağlık memuru ve 136 ebe ile hizmete başlamıştır. Refik Saydam'la görüşerek Refik Saydam Hıfzısıhha Enstitüsü karşısındaki şimdiki Morfoloji. Hekimlere zorunlu hizmet yükümlülüğü getirilerek ülkenin ücra köşelerinde yaşayan vatandaşların da tıp bilimindeki gelişmelerden yararlanması sağlandı. dışarıdan getirilenler dahil 1940 yılında hekim sayısı 2378 (1923’e göre 17 yılda 4 misli)’e. Bu konuda 1937'de çıkarılan bir kanun bu meselenin çözümlenmesinde başlangıç oluşturdu. Eğitim Çalışmaları: Doktor sayısını arttırmak amacıyla tıp eğitimini özendirici kararlar alındı. Ancak II. 60 eczacı.000 dolayındadır. Ankara’da.Sağlık Bakanlığı 1923 yılında tüm ülkede 554 hekim. Hekim başına düşen nüfus 1923 yılında 30. II. Almanya'dan Ülkemize gelen seçkin hocaların katkısı ile yeniden yapılandırılan İstanbul Tıp Fakültesi’nden yılda 150 – 250 hekim mezun oluyordu.

aynı amaçla çeşitli eğitim ve geliştirme kursları da açmıştır. Diğer aşı üreten kuruluşların nitelik ve üretim yetenekleri yükseltildi. belediye. devlet. 1925’te çıkarılan Frengi Talimatnamesi ile tedavi metotlarında modernleşme ve standartlaşma sağlandı. 1931’e dek iki milyon hastaya ulaşıldı.5 idi. yurdun değişik bölgelerinde 11 Sıtma dispanseri açıldı.Hıfzısıhha Müessesesi kuruldu. Tedavi için 70 ton kinin ilacı parasız dağıtıldı. Urfa. Bu savaşta tam 17 milyon insan kontrolden geçirildi. frengi gibi salgın hastalıklara karşı yürütülen mücadeledir. Bu nedenle mücadele kapsamında hastane ve dispanserlerin arttırılmasına karar verildi. Gaziantep. zaman içinde Anadolu’ya yayılan ve ayrıca Rus limanları ile ilişkili Karadeniz kıyılarında da görülen frengi. Cumhuriyet öncesi dönemde civa buharı gibi bilimsel olmayan yöntemlerle halk tarafından tedavi edilmeye çalışılmıştı. trahom. İzmir’de 100 yataklı özürlüler okulu hizmete sokuldu. İlk olarak Ankara ve İzmir’de olmak üzere. 1928 yılında Adana Sıtma Enstitüsü’nün açılması ile buarad hekimlere düzenli kurslar başlatılmıştır (11). 5 milyonu tedavi edildi. 1924 yılında Sağlık Bakanı Dr. 1936 yılında Ankara’da Merkez Hıfzısıhha Müessesine bağlı olarak çalışan “Halk Sağlığı Okulu” açıldı. bunun için 1000 km uzunluğunda kanal açıldı (12). Kilis ve Besni’de gezici Trahom hastaneleri kuruldu 169 . dergi vb yayınlarda bulunduğu gibi. Kararlılıkla yürütülen mücadele sonrasında 1940 yılına kadar sıtmalı oranı %11’e düşürüldü (6). Adana’da uzman hekim yetiştirecek bir Sıtma Enstitüsü. Cumhuriyetin ilk yıllarında sıtmalı oranı bazı bölgelerde %70’leri buluyordu. Özellikle Güneydoğu Anadolu bölgesini kasıp kavuran trahom ile mücadeleye 1925 yılında körler memleketi olarak tanınan Adıyaman ve Malatya’da birer trahom hastanesi açılmasıyla başlandı. Maraş ve Siverek’te kalıcı. Temel Hastalıkları Hedef Alan Halk Sağlığı Hizmetleri: Cumhuriyet yönetiminin sağlık alanındaki en önemli hizmetlerinden biri de Anadolu’yu kasıp kavuran sıtma. 1923 yılında üç milyon trahomlu hasta vardı. Milli Türk Tıp Kongresi’nin gündemine de yansıdı. tarihin bilinen en büyük sağlık savaşımlarından biridir. Bu okul uzun süre her düzeyde sağlık personeli yetiştirdi ve halk sağlığı alanında uzmanlık eğitimi verdi. Refik Saydam başkanlığında toplanan bir komisyonca Sıtma ile mücadele kararı alındı ve bu karar 2 Eylül 1925’te Ankara’da toplanan 1. Tıp fakültesinde okuyan öğrencileri ücretsiz yatırmak ve yedirmek için 1924’te 200 kişilik Tıp Talebe Yurdu açıldı. 350 km2’ lik bataklık kurutuldu. Ondokuzuncu yüzyıldan itibaren Avrupa üzerinden İstanbul’a ulaşan. Bu yıllarda bazı illerde nüfusun % 70’i trahomdan yakınıyordu ve trahomdan körlük oranı % 3. 1925 yılında başlatılan sıtma mücadelesiyle. Tıp Fakültelerinden mezun olan hekimlerle. askeri kurum ve kuruluşlarda çalışan hekimlere 1927 yılında 3 ay süre ile sıtma kursu zorunluluğu getirilmiştir. özel idare. 1927 yılında “Deri ve Tenasül Hastalıkları Tedavi Evi” adıyla birer dispanser açıldı (7). Sağlık Bakanlığı eğitim amacıyla ilgili değişik kitap. Türkiye’nin sıtma savaşı. Anadolu’nun çeşitli yörelerinde sağlık memuru ve ebe yetiştiren okullar açıldı.

“Atatürk’ün 1 Mart 1922 Tarihli Meclisi Açış Konuşması”. s: 53. nitelikli bir sağlık sistemi o zaman kurulmuştur. 2 Eylül 1925’te Ankara’da toplanan I. Türkiye Üzerine Notlar 1923 – 2005. eşit. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. Milli Türk Tıp Kongresi’dir. Ankara: TTK Basımevi. 11. 1924’te Heybeliada’da bir verem sanatoryumu. Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl. 1920 yılında muayene edilen trahomlu olgu sayısı 2950 iken. Refik Saydam’ın Türk Sağlık Politikaları Üzerindeki Etkisi (1923 – 1937). Kuduz. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları. Aslan Y. 12. Cumhuriyet ve Sağlık. Sağlık hizmetlerinde bugün girilen yol dikkate alındığında aradaki anlayış ve kavram farklılığı rahatça ortaya çıkmaktadır. kuşkusuz uluslararası ölçekte bir sağlık devriminin gerçekleştirildiği görülecektir. 8. Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri’nin Tarihçesi. 1973. İstanbul: Organon. Çok önemli bir gelişme olarak yerli kuduz aşısı üretimi başarıldı (8). Türk Tıbbının Kahramanları. Tanrıtanır N. 10. 1998. 38. Yetki ve Sorumluluğu (23 nisan 1920 – 30 Ekim 1923). Cumhuriyetin ilk 15 yılında sağlık alanında yapılanlar incelendiğinde. Özden N. Evreleri. Türkiye’de Sıtma Savaşı. Sivas. Aydın E. 2001. Ankara: Naturel Yayınları. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. 7. 9. s: 1504-05. s: 30. 1964. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. KAYNAKLAR Aydoğan M. 44: 17 -19. üç yıl içinde 43. 2. 1998. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. s: 55. İzmir: Umay Yayınları. s: 236 – 260. Diyarbakır ve Erzurum’da Kuduz tedavi müesseseleri açıldı. 4. Yukarıda değinilen halk sağlığı ile ilgili çalışmaların stratejileri bu kongrede belirlenmiştir. Erdem A. parasız. 1930’da özellikle Doğu Karadeniz’de yaygın olan ölümcül Ankilostom parazitine karşı mücadele başlatıldı.2005.865 hasta tedavi edildi (8). 5. O yıllarda sadece İstanbul’da “Darülkelp Tedavihanesi” adıyla bir köpek takip ve ıslah evi vardı. Sağlık Hareketleri (1923 – 1963) 40. Cumhuriyet ve Sağlık. 1938.(6).2’ye düşmüştür (6). Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. takip ve tedavi kurumu olmadığı için önemli bir sorundu. Ankara. “Dr. 1. 3. 6. Anadolu’da hiçbir tanı. TBMM Hükümeti Kuruluşu. 1999. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. her kesime ulaşan. Bu nedenle Anadolu’da bir çok ölüme neden olan Kuduz’u önlemek için. Ankara. 2002. s: 60 – 65. bu sayı 1940’da 120700’e ulaşmıştır. s: 10. 170 . Bursa ve İstanbul’da verem dispanserleri açıldı. yeni vaka oranı muayene edilenler içinde % 69. 2005. Toplum sağlığını hedef alan. Bilim ve Ütopya Dergisi 1998. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I – III. Eren N. Türkiye’de Sağlık Teşkilatlanması Tarihi. 1997. Yıl. Saltık A. Ülkemizde ilk sağlık kongresi. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı.9’dan % 20. s: 39.

171 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful