Osmangazi Tıp Dergisi 2007; 29(3):162-170 Tıp Tarihi CUMHURİYETİN İLK ONBEŞ YILINDA SAĞLIK HİZMETLERİ (1923

-1938) HEALTH SERVICES DURING THE PERIOD OF FIRST 15-YEAR OF TURKISH REPUBLIC (1923-1938)
1

Mustafa Yahya Metintaş, 2Ömür Elçioğlu ÖZET

Türkiye’nin yabancı işgalinden kurtularak, bağımsız bir Türk devletinin kurulması, yeni bir devletin kurulmasının ötesinde, ulusçuluk ve halkçılık prensipleri çerçevesinde toplum ve devlet yaşamında daha önce bilinmeyen bir anlayışı da içermektedir. Bu anlayış, devletin toplumun hizmeti için var olduğu prensibi olup, bu anlayış 1923’ten itibaren kurulan Cumhuriyet hükümetlerinin izledikleri politikaların temelini oluşturmuştur. “Ulusa hizmet” prensibinin açık bir şekilde uygulanmaya çalışıldığı ve böylece izlenebildiği alanlardan biri ve belki en önemlisi sağlık hizmetleri olmuştur. Osmanlı Devletinde sağlık işleri “Dahiliye Nazırlığı” na bağlı “Sıhhiye Umum Müdürlüğü” tarafından yönetiliyordu. 23 Nisan 1920’den on gün sonra çıkarılan yasa ile “Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekilliği” kuruldu. Böylece yetki ilk kez bir bakanlık düzeyine çıkarıldı. Cumhuriyet kurulduktan sonra sağlık hizmetleri hızlı bir planlama sürecine girmiş, geniş bir örgütlenme ile halk sağlığı hizmetleri, tanı ve tedavi hizmetleri olarak gelişmeye başlamıştır. Bir sayısal örnek olarak 1923’te 554 olan hekim sayısı 1940’da 2378’e ulaşmıştır. Cumhuriyetin ilk 15 yılında sağlık alanında yapılanlar uluslararası ölçekte bir sağlık devriminin gerçekleştirilmesidir. Bu yazıda sağlık hizmetleri için söz konusu 15 yıllık dönemdeki değişim nicel verilerle açıklanmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Türkiye Cumhuriyeti, sağlık, halk sağlığı

SUMMARY
The establishment of indepenedent Turkish Republic via rescuing aliens occupation have achieved a new mind including nationalism and populism in all respect of social life. This new mind was that being a state means to serve its people and this vision occured in the political programs of all governments from 1923. The one and maybe the most important field for the process of this new mind, serve to nation, was relating to the health services. During Otoman Impire, a general directory of health depends on ministery for internal affairs was responsible of health services. After establishment of the first Turkish Parliement in 1920, the ministry of Health was settled by a related law with number 3. After the establishment of Turkish Republic, health services became to improve in a rapid progress with planning and carrying out as the services of public health, diagnose, scanning, and therapeutic implications. As an example, there were 554 medical doctors in 1923, in 1940 this number reached to 2378. The accomplishment during the first 15-year period was a real revoluation on the health of Turkish people. This article is subject to the changes on health services during the period mentioned above through quantitative data. Key words: Türkish Republic, health, public health
__________________________________________________________________________________________ Yazışma Adresi: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, Tıp Fakültesi Tıp
1 2

Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dalı, Eskişehir Telefon: 05.355.632.856 Faks: 0 222 239 47 14 e-posta: metintas@ogu.edu.tr
Geliş Tarihi Kabul Ediliş Tarihi :30.07.2007 :07.08.2007

162

dolayısıyla bilimsel gelişmelerin sağlık alanına getirdiği yeniliklerden yararlanılamıyordu. Bu yeni dönem. Cumhuriyet Öncesi Dönem Sağlık Hizmetleri Yirminci yüzyıla girildiğinde Osmanlı Devletinde sağlıkla ilgili bir bakanlık yoktu. 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi’nin açılışından on gün sonra. bağımsız bir Türk devletinin kurulması tarihte yeni bir dönemin açılmasını sağlamıştır. II. Sağlık işleri “Dahiliye Nazırlığı”na bağlı “Sıhhiye Umum Müdürlüğü” tarafından yönetiliyordu (1). Anadolu nüfusunu oluşturan yaklaşık 13 milyon kişinin 2 milyonu dış göç. Cumhuriyetin eşit yurttaşları vardır.Devlet – Toplum İlişkisinde Yeni Anlayış Kurtuluş Savaşıyla Türkiye’nin yabancı işgalinden kurtularak. Bu anlayış. sağlık hizmetleri alanındaki çağdaş anlayış ve hizmetlerin yakalanmasıyla modern devletin unsurlarından birinin daha elde edileceği düşüncesini taşıdıkları rahatça görülür. “devletin toplumun hizmeti için var olduğu”. yurttaşların hakları vardır ve bu haklar ancak ulusa hizmet prensibiyle işler hale gelebilir. Nihayet yurttaşların en temel haklarından biri “temel yaşam ve sağlık” hakkıdır. Sağlık koşullarının iyileştirilmesine. 2 milyonu ise iç göçe uğramıştı. Türk Kurtuluş Savaşı sırasında başlandı. ulusçuluk ve halkçılık prensipleri çerçevesinde toplum ve devlet yaşamında daha önce bilinmeyen. tifüs. Cumhuriyetin ilk 15 yılı yakından incelendiğinde. kolera. Artık reaya yoktur. Öyle ki Kurtuluş Savaşı yıllarında Anadolu’daki toplam 13 milyon nüfusun yarıya yakını hastaydı. 3 Mayıs 1920 gün ve 3 sayılı Kanunla “Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekaleti” kuruldu (1929 yılında bu isim “Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti” adını aldı). pek çok hastalıkla uğraşmak zorundaydı. Ekonomik sorunlar içindeki devlet sağlık hizmetlerine yeterince ödenek ayıramıyor. Milli Mücadele döneminde Bakanlık iki katlı bir eski 163 . Bu yapılanma içinde halk. sıtma. başta Atatürk olmak üzere Cumhuriyetin kurucu kadrosunun. 1923’ten itibaren kurulan Cumhuriyet hükümetlerinin izledikleri politikaların temelini oluşturmuştur. Meşrutiyet döneminde kısmen tartışılmaya başlanan yepyeni bir anlayışı da içermektedir. o dönemdeki uygulanma gereği Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Dr. yeni bir devletin kurulmasının ötesinde. “Ulusa hizmet” prensibinin açık bir şekilde uygulanmaya çalışıldığı ve böylece izlenebildiği alanlardan biri ve belki de en önemlisi sağlık hizmetleri olmuştur. frengi gibi salgın hastalıklar Anadolu’da yaygındı. Yani sağlık hizmetleri bir genel müdürlük düzeyinde götürülüyordu. sıtma nedeniyle kimi bölgelerde köylülerin hasat bile yapamayacak kadar bitkin düştükleri kayıtlara girmiştir (1). Adnan Adıvar seçildi. çiçek. verem. Böylece Osmanlı Devleti döneminde bir genel müdürlük ile yönetilen sağlık işleri. O yıllarda o kadar ilginç gözlemler olmuştur ki. trahom. Bu anlayış. tifo. Söz edilen bu göreve. Hatta bazı bölgelerde yaşayan nüfusun % 80’ine yakınının çeşitli hastalıklardan yakındığına dair tespitler yapılmıştı. ilk kez bir bakanlık düzeyine çıkarılmış oluyordu (2).

hükümet ve belediyenin karantina tabiplikleri ile sıhhiye memurlarından ibaretti. kendi el yazısı ile 1925 yılında hazırlanan Cumhuriyetin sağlıkla ilgili ilk çalışma programında.Ankara evinde faaliyete başladı.Yıl. Planlama yapmak. 1 Mart 1922 tarihinde. devlet sağlık örgütünü esnek ve yaygın hale getirmek. 1923’te devletin sağlık teşkilatı özet bir çerçevede şöyle idi: Merkez ve Taşra Teşkilatı. 1925 yılında Sağlık Bakanlığı’na atanan ve sonraki dönemin sağlık hizmetlerine damgasını vuran Dr. böylelikle ulus bireylerinin dinç ve çalışmaya yetenekli duruma getirilmesi amacımızdır (3). Mustafa Kemal’in bu konuşması. Bir bakan ve iki bakan yardımcısı toplam personeli oluşturdu. TBMM’yi açarken yaptığı konuşmada o dönemde oluşan yeni sağlık anlayışını şöyle dile getirmiştir: Kişi ve toplum sağlığına yönelik yakın hedefleri. Erken Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri 1923 yılına kadar Kurtuluş Savaşının olağanüstü koşulları içinde ve daha çok askeri alanda yürütülen sağlık hizmetleri. salgın hastalıkları etkisiz kılarak toplum sağlığının iyileştirilmesi. Taşrada ise sağlık müdürlükleri vardı. s: 39). nüfus artışının sağlanması. Ankara. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. Üç kişilik bu bakanlık kadrosu ağırlıklı olarak Milli Mücadele’nin askeri sıhhi hizmetlerini koordine ettiler. Mustafa Kemal. Cumhuriyet yönetiminin ilk on beş yılı içinde sağlık alanında yapılacak devrimci atılımların habercisi olmuştur. ölüm oranının düşürülmesi. 1973. “milletin sağlığının korunması ve daha sağlıklı hale getirilmesi. sağlıkla ilgili yasaları yapmak 164 . üç ana başlıkta toplanabilecek hedeflerle sağlık sorunlarına ilişkin çözümler üretilmesi planlanmıştır: 1. Refik Saydam tarafından. Bunlar. ama bir yandan da önderlikle birlikte geleceğin programını oluşturdular (Resim 1). Sicil Dairesi ve Muhasebe ve Evrak Kalemi. Ankara Merkez’de üç daire vardır: Sağlık Dairesi. yeni bir anlayış ve güçle merkez ve taşra örgütü şekillenme sürecine girmiştir. İdari ve hukuki çalışma (mevzuat). Cumhuriyet kurulduktan sonra hızlı bir planlama sürecine girmiş ve gelişmeye başlamış. Resim 1: Ankara Hacı Bayram Semtinde 1923 yılında açılan Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Vekaleti Binası (İlk Sağlık Bakanlığı Binası) (Sağlık Hizmetlerinde 50.

numune hastaneleri. 2. 7. sağlık memuru ve ebe yetiştirmek. Öyle ki on üç yıl içinde sağlık sisteminin kuruluş ve örgütlenmesi amacıyla bakanlık tarafından 50 yasa ve 18 tüzük hazırlanmış ve yürürlüğe konulmuştur. 13. doğum ve çocuk bakımevleri açmak. 1930 Tarih ve 1593 Sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu. sıtma. 6. Bu dönemde. 1936 Tarih ve 3039 Sayılı Çeltik Ekim kanunu. 3. Hekimlik mesleğinin uygulama kuralları düzenlendi ve 165 . Osmanlı Devleti döneminde sağlık mevzuatıyla ilgili ciddi bir etüd ve/veya çalışma olmadığı için 1923 – 1938 yılları arasında “Sağlık Mevzuatı” çalışmaları önemli bir yer tutmaktadır. sağlık örgütünü köylere yaymak. 9. 1933 Tarih ve 2313 Sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun.2. 926 Tarih ve 826 Sayılı Etibbanın Sıtma Enstitülerinde Staj Mecburiyeti Hakkındaki Kanun 3. 12. 14. 15. 11. verem. 1934 Tarih ve 2821 Sayılı Seyyar Tabiplerin Vazifeleri Hakkında Talimatname. 1927 Tarih ve 992 Sayılı Seriri ve Gıdai Taharriyat ve Tahlilat Yapılan ve Mısli Teamüller Aranılan Umuma Mahsus Bakteriyoloji ve Kimya laboratuarları Kanunu. 1933 Tarih ve 2219 Sayılı Hususi Hastaneler Kanunu. 1926 Tarih ve 839 Sayılı Sıtma Mücadelesi Hakkında Kanun. sağlık merkezleri. 1928 Tarih ve 1219 Sayılı Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun. Kurumsallaşma: Bakanlık merkezini organize etmek. İdari Çalışmalar: Yukarıda konu edilen yasalar ile Cumhuriyet döneminin sağlık örgütü esas olarak şekillendirildi. 5. frengi ve kuduz gibi önemli hastalıklarla savaş ekipleri kurmak. 1928 Tarih ve 1262 Sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu. 8. trahom. 1927 Tarih ve 984 sayılı Ecza Ticarethaneleri ile Sanat ve Ziraat İşlerinde Kullanılan Zehirli ve Müessir Kimyevi Maddelerin Satıldığı Dükkanlara Mahsus Kanun. 1926 Tarih ve 1262 Sayılı Türk Kodeksi Hakkında Kanun. Bunların belli başlıları tarih sırasına göre şunlardır (4): 1. Genç Cumhuriyetin sağlık sistemi adeta yeniden yapılandırılmış ve örgütlenmiştir. 1935 Tarih ve 2767 Sayılı Sıtma ve Frengi İlaçları Kanunu. 10. 1926 Tarih ve 927 Sayılı Sıcak ve Soğuk Maden Sularının İstismarı İle Kaplıcalar Tesisatı Hakkında Kanun. 16. Personel temini: Bakanlık merkez kadrosunun oluşturulması. Hıfzısıhha okulu ve hıfzısıhha enstitüleri kurmak. sağlık istasyonları. 1936 Tarih ve 3017 Sayılı Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti Teşkilat ve Memurin Kanunu. 1926 Tarih ve 831 Sayılı Sular Hakkında Kanun. 4. hekim.

Refik Saydam ve Bakanlık Çalışma Masası. Sovyetler Birliği hariç Yakın Asya. “Tebabet ve Şuabatı Sanatlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun” adı ile çıkarılan ve halen yürürlükte olan “1219 sayılı. Orta Doğu ve Türkiye’ye komşu ülkeler dahil bir çok Avrupa ülkesinde benzer bir umumi yasa yoktu. Serbest çalışan hekimlerle diş hekimlerinin. Resim 2: Dr. o dönemin uluslararası alanda en ileri sağlık yasalarından biriydi. Hükümet tabibinin pek çok görevi bulunmaktadır. Hatta bu alan. Nüfusa ve hizmetin azlığına . 3.hekimlerin görev . 2. Cumhuriyet’in ilk 15 yılı içinde nüfusun %90’ından fazlası kırsal kesimde yaşadığı için sağlık örgütlenmesinin kilit noktasında Sağlık Bakanlığı’ nın kırsal bölgelerdeki temsilcisi durumunda olan hükümet tabipleri bulunmaktadır. Cumhuriyet yönetimi kırsal kesim sağlık hizmetlerinde yeni bir dönem başlatmıştır. ebelerin mesleki çalışma kuralları saptandı. Koruyucu Hekimlik Görevleri. yasanın bakanlığın görevlerini belirleyen 18 maddesinden 15’i “koruyucu sağlık hizmetleri” ile ilgiliydi. illerde valiye bağlı ve onun sağlık işlerinde danışmanı olan sağlık müdürü ile ilçelerde kaymakama bağlı ve kaymakamın danışmanı olan hükümet tabibinden oluşmaktadır. Ayrıca 1930 yılında çıkarılan 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Yasası. 166 . Bu görevler dört ana başlık çerçevesinde toplanabilir: 1. merkezde Sağlık Bakanı ve Bakanlık Örgütü. Sağlık Yöneticiliği Görevleridir. Yasa o denli toplumsal bir yayılım taşıyordu ki.çalışma koşulları belirlendi. İyileştirici Hekimlik Görevleri. ilk kez hizmete açılmıştır denebilir. Refik Saydam’dır (Resim 2). 4. 1928 yılında. Dr. Bu dönemde sağlık alanında yapılan bütün çalışmalara ve devletin sağlık örgütünün yapılanmasını başaran kişi Dr.çokluğuna bakılmaksızın her ilçeye bir hükümet tabibi atanmıştır. Adli Hekimlik Görevleri. sağlık mesleklerinin nasıl yürütüleceğine dair kanun” Cumhuriyetin en büyük eserlerinden biri olarak kabul edilebilir. eczacıların. Refik Saydam tarafından sivil yönetime paralel olarak kurulan sağlık örgütü.

Malatya. Türkiye’ye özgü bir uygulama ile hekimler at. 10 yataklı olanlarda ise ayrı bir hekim görevlendirilmiştir. 1973). Ülkeye yaygın 150 ilçede. eşek ya da kağnı ile köyleri dolaşarak hastalık taraması yaptılar. yatılı-ayakta-poliklinik mesaisi olarak tedavi eden tam teşekküllü. 1942’de 200’ü bulmuştur. modern donanımlı hastanelerdi. 167 . uzman kadrolu. yoksul hastaların ilaçları da parasız verilirdi. Sağlık Bakanlığı tarafından kurulan muayene ve tedavi evlerinin sayısı. ücretsiz muayene ve tedavi hizmeti ile parasız ilaç veren dispanserler kuruldu (Resim 3). 7127 olan yatak sayısı 10646’ya. Bu tür sağlık evlerinin gelişmiş bir örneği. Diyarbakır Trahom Mücadele Merkezi (Sağlık Hizmetlerinde 50. Muayene ve tedavi evlerinde hasta muayenesi ücretsiz olup. Konya. Küçüklü büyüklü bütün yerleşim birimlerine hastane hizmeti götürülmesi çok güçtür. Resim 3: A.Yıl. 1922 yılında 100 olan hastane sayısı. Ankara. Ayvalık Sağlık Merkezi. Erzurum. Erzurum ve Kars’ta doğum ve çocuk bakım evleri açıldı. Diyarbakır ve Sivas’ta. 1932’de 177’ye. bu modern nitelikli hastaneler kanalıyla ülke çapında sağlam bir model yaratılmaya çalışıldı (7). Bu amaçla 1924 yılında 150 ilçe merkezinde muayene ve tedavi evi kurulması kararı alındı. 22 olan dispanser sayısı 339’a çıkarıldı. B. 1925 yılından itibaren Ankara. Balıkesir. Beş yataklı olanlarda hükümet tabipleri. Bu nedenle hastanesi bulunmayan yerlerin sağlık hizmeti ihtiyacını bir ölçüde karşılayabilmek için “muayene ve tedavi evi” adı altında sağlık hizmeti ünitelerinin kurulmasına karar verilir. Çorum. 5 – 10 yataklıdır. Dispanserlerde 1922’de 189 yatak varken bu sayı 1932’de 1318 oldu. ilk defa Etimesgut’ta 1932’de açılan “İçtimai Hıfzısıhha Numune Dispanseri” idi (5). Adından da anlaşılabileceği gibi. Adana. Cumhuriyet yönetiminin çok önem verdiği nüfus siyasetinde ve doğum öncesi ve doğum sonrası anne – çocuk sağlığının korunmasında kayda değer hizmetler verdi (6). 1936’da ise İstanbul Haydarpaşa’da hekimliğin bütün uzmanlık dallarını içinde toplayan Numune Hastaneleri kuruldu. Muayene ve Tedavi Evleri. 1936’da 180. 1924 yılında Ankara.Hizmet Çalışmaları: Sağlık hizmetlerini köylere dek yaymak için “seyyar tabiblik” uygulaması getirildi. Numune Hastaneleri. Bu merkezler. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları.

1937 tarih ve 3228 sayı ile Ankara'da ikinci tıp fakültesinin açılmasına ait kanun çıkartıldı (10). burs olanakları sağlandı. o tarihte fakülteler ilgili Bakanlık işbirliğiyle eğitim yaptığından. İbni Sina ve Yüksek İhtisas Hastanelerinin bulunduğu yerde tıp fakültesinin kurulması için kanunun hazırlanmasını istedi. Hekimlere zorunlu hizmet yükümlülüğü getirilerek ülkenin ücra köşelerinde yaşayan vatandaşların da tıp bilimindeki gelişmelerden yararlanması sağlandı. Bu konuda 1937'de çıkarılan bir kanun bu meselenin çözümlenmesinde başlangıç oluşturdu. İstanbul Tıp Fakültesi'ne girmek isteyen öğrencilerin sayısı artınca. Ancak II. ebe sayısı 400. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’nin olanakları ayrıcalıklı desteklerle arttırıldı. II. aşı ve serum araştırması yapıp üretecek. Anadolu’da hizmet yapan hekimlerin maaşları yükseltildi.6. hemşire sayısı 405’e ulaşmıştır (8). Böylece 9. İkinci Tıp Fakültesi'nin açılması görüşüne inanan ve bunu Türk Tıp Encümeni'nde (kongresinde) 1927'de savunan dönemin Başbakanı İsmet İnönü. Gelişme süreci o kadar hızlıdır ki. Refik Saydam'la görüşerek Refik Saydam Hıfzısıhha Enstitüsü karşısındaki şimdiki Morfoloji. başlangıçta hiç kaydı olmayan 202 hemşire kayda girmiştir. sağlık memuru sayısı 1365’e ulaşmış. 1935 yılında hekim sayısı 1625’e. 1933 üniversite reformu ile Darülfünun’un kapatılması ve onun yerine İstanbul Üniversitesinin kurulması ile ülkemiz modern anlamda ilk yüksek öğretim kurumunu ve ona bağlı olarak faaliyet gösteren ilk tıp fakültesini kazanmış oldu. İstanbul’da Leyli (yatılı) Türk Talebe Yurdu açıldı. konuyu Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı olan Dr. Hekim başına düşen nüfus 1923 yılında 30. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi. Başbakan’dan daha fazla ücret alıyordu (9). 60 eczacı. Tarihimizde modern anlamda ilk tıp okulu. Buradan yetişen doktorlar.Sağlık Bakanlığı 1923 yılında tüm ülkede 554 hekim.000 dolayındadır. Ankara’da. zorunlu hizmet yaparken. Merkez 168 . 560 sağlık memuru ve 136 ebe ile hizmete başlamıştır. O yıllarda koruyucu sağlık hizmetlerinde çalışan bir hekim. bu konudaki girişimlerin savaşın sonuna kadar ertelenmesine neden oldu. dışarıdan getirilenler dahil 1940 yılında hekim sayısı 2378 (1923’e göre 17 yılda 4 misli)’e. Bu sayı Cumhuriyet yönetiminin nasıl yetersiz bir personel kadrosu ile hizmete başladığını göstermesi açısından son derece önemlidir. sağlık sorunlarının bilimsel incelemesini yaparak. hastalıklarla savaşımda yöntem belirleyecek. ücretsiz öğrenci pansiyonları. Almanya'dan Ülkemize gelen seçkin hocaların katkısı ile yeniden yapılandırılan İstanbul Tıp Fakültesi’nden yılda 150 – 250 hekim mezun oluyordu. Bu okul Cumhuriyet ilan edildiği sırada Darülfünun’a bağlı olarak faaliyet gösteriyordu. Eğitim Çalışmaları: Doktor sayısını arttırmak amacıyla tıp eğitimini özendirici kararlar alındı. Gelir düzeyi düşük başarılı öğrencilerin de tıp eğitimi almasını özendirecek tedbirler uygulamaya konuldu. yeni bir Tıp Fakültesi'nin kurulması kaçınılmaz olmuştu. Sıhhiye Vekaleti’nin gösterdiği yerlerde hükümet tabibi olarak mecburi hizmetlerini yaptılar. Mahmut zamanında 14 Mart 1827’de İstanbul’da açılan Tıphane-i Amire’dir.

Bu yıllarda bazı illerde nüfusun % 70’i trahomdan yakınıyordu ve trahomdan körlük oranı % 3. Ondokuzuncu yüzyıldan itibaren Avrupa üzerinden İstanbul’a ulaşan. 1936 yılında Ankara’da Merkez Hıfzısıhha Müessesine bağlı olarak çalışan “Halk Sağlığı Okulu” açıldı. dergi vb yayınlarda bulunduğu gibi. 350 km2’ lik bataklık kurutuldu. bunun için 1000 km uzunluğunda kanal açıldı (12). Urfa. Bu nedenle mücadele kapsamında hastane ve dispanserlerin arttırılmasına karar verildi. Refik Saydam başkanlığında toplanan bir komisyonca Sıtma ile mücadele kararı alındı ve bu karar 2 Eylül 1925’te Ankara’da toplanan 1. tarihin bilinen en büyük sağlık savaşımlarından biridir. devlet. 1927 yılında “Deri ve Tenasül Hastalıkları Tedavi Evi” adıyla birer dispanser açıldı (7). Gaziantep.5 idi. Özellikle Güneydoğu Anadolu bölgesini kasıp kavuran trahom ile mücadeleye 1925 yılında körler memleketi olarak tanınan Adıyaman ve Malatya’da birer trahom hastanesi açılmasıyla başlandı. Sağlık Bakanlığı eğitim amacıyla ilgili değişik kitap. Milli Türk Tıp Kongresi’nin gündemine de yansıdı. 1925 yılında başlatılan sıtma mücadelesiyle. Kilis ve Besni’de gezici Trahom hastaneleri kuruldu 169 . 1923 yılında üç milyon trahomlu hasta vardı. Bu okul uzun süre her düzeyde sağlık personeli yetiştirdi ve halk sağlığı alanında uzmanlık eğitimi verdi. 5 milyonu tedavi edildi. Cumhuriyetin ilk yıllarında sıtmalı oranı bazı bölgelerde %70’leri buluyordu. Anadolu’nun çeşitli yörelerinde sağlık memuru ve ebe yetiştiren okullar açıldı. 1925’te çıkarılan Frengi Talimatnamesi ile tedavi metotlarında modernleşme ve standartlaşma sağlandı. Tedavi için 70 ton kinin ilacı parasız dağıtıldı. Diğer aşı üreten kuruluşların nitelik ve üretim yetenekleri yükseltildi. Maraş ve Siverek’te kalıcı. İzmir’de 100 yataklı özürlüler okulu hizmete sokuldu. İlk olarak Ankara ve İzmir’de olmak üzere. Tıp Fakültelerinden mezun olan hekimlerle. Cumhuriyet öncesi dönemde civa buharı gibi bilimsel olmayan yöntemlerle halk tarafından tedavi edilmeye çalışılmıştı. belediye. Tıp fakültesinde okuyan öğrencileri ücretsiz yatırmak ve yedirmek için 1924’te 200 kişilik Tıp Talebe Yurdu açıldı. 1928 yılında Adana Sıtma Enstitüsü’nün açılması ile buarad hekimlere düzenli kurslar başlatılmıştır (11). 1931’e dek iki milyon hastaya ulaşıldı. Bu savaşta tam 17 milyon insan kontrolden geçirildi. Türkiye’nin sıtma savaşı. frengi gibi salgın hastalıklara karşı yürütülen mücadeledir. yurdun değişik bölgelerinde 11 Sıtma dispanseri açıldı. Adana’da uzman hekim yetiştirecek bir Sıtma Enstitüsü. özel idare. Temel Hastalıkları Hedef Alan Halk Sağlığı Hizmetleri: Cumhuriyet yönetiminin sağlık alanındaki en önemli hizmetlerinden biri de Anadolu’yu kasıp kavuran sıtma. 1924 yılında Sağlık Bakanı Dr. aynı amaçla çeşitli eğitim ve geliştirme kursları da açmıştır. askeri kurum ve kuruluşlarda çalışan hekimlere 1927 yılında 3 ay süre ile sıtma kursu zorunluluğu getirilmiştir. zaman içinde Anadolu’ya yayılan ve ayrıca Rus limanları ile ilişkili Karadeniz kıyılarında da görülen frengi. Kararlılıkla yürütülen mücadele sonrasında 1940 yılına kadar sıtmalı oranı %11’e düşürüldü (6).Hıfzısıhha Müessesesi kuruldu. trahom.

5. Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl. her kesime ulaşan. 8. Yıl. Ülkemizde ilk sağlık kongresi. 2 Eylül 1925’te Ankara’da toplanan I. nitelikli bir sağlık sistemi o zaman kurulmuştur.865 hasta tedavi edildi (8). Sivas. 4. 1. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı. Ankara. 170 . 2. s: 10. 1964. eşit. 1938. 12. Eren N. Türkiye Üzerine Notlar 1923 – 2005. Kuduz. Cumhuriyet ve Sağlık. yeni vaka oranı muayene edilenler içinde % 69.2005.9’dan % 20. 7. Milli Türk Tıp Kongresi’dir. TBMM Hükümeti Kuruluşu. Yukarıda değinilen halk sağlığı ile ilgili çalışmaların stratejileri bu kongrede belirlenmiştir. 11. Cumhuriyetin ilk 15 yılında sağlık alanında yapılanlar incelendiğinde. Bu nedenle Anadolu’da bir çok ölüme neden olan Kuduz’u önlemek için. “Dr. Türk Tıbbının Kahramanları. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. “Atatürk’ün 1 Mart 1922 Tarihli Meclisi Açış Konuşması”. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. Sağlık hizmetlerinde bugün girilen yol dikkate alındığında aradaki anlayış ve kavram farklılığı rahatça ortaya çıkmaktadır. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. KAYNAKLAR Aydoğan M. 9. Özden N. 3. 2005. 1930’da özellikle Doğu Karadeniz’de yaygın olan ölümcül Ankilostom parazitine karşı mücadele başlatıldı. s: 55. Refik Saydam’ın Türk Sağlık Politikaları Üzerindeki Etkisi (1923 – 1937). Bursa ve İstanbul’da verem dispanserleri açıldı. Yetki ve Sorumluluğu (23 nisan 1920 – 30 Ekim 1923). Erdem A. Türkiye’de Sağlık Teşkilatlanması Tarihi. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I – III. Evreleri. 2002. Saltık A. İstanbul: Organon. Diyarbakır ve Erzurum’da Kuduz tedavi müesseseleri açıldı. takip ve tedavi kurumu olmadığı için önemli bir sorundu. Aydın E. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları.2’ye düşmüştür (6). Türkiye’de Sıtma Savaşı. 10. s: 1504-05. 1997. 6.(6). Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri’nin Tarihçesi. Bilim ve Ütopya Dergisi 1998. s: 30. O yıllarda sadece İstanbul’da “Darülkelp Tedavihanesi” adıyla bir köpek takip ve ıslah evi vardı. İzmir: Umay Yayınları. 2001. 1920 yılında muayene edilen trahomlu olgu sayısı 2950 iken. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. kuşkusuz uluslararası ölçekte bir sağlık devriminin gerçekleştirildiği görülecektir. Toplum sağlığını hedef alan. 1998. Çok önemli bir gelişme olarak yerli kuduz aşısı üretimi başarıldı (8). 38. Sağlık Hareketleri (1923 – 1963) 40. 44: 17 -19. 1924’te Heybeliada’da bir verem sanatoryumu. Ankara. üç yıl içinde 43. 1973. s: 53. Anadolu’da hiçbir tanı. Tanrıtanır N. Ankara: Naturel Yayınları. s: 39. Ankara: TTK Basımevi. bu sayı 1940’da 120700’e ulaşmıştır. s: 236 – 260. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları. 1999. parasız. 1998. s: 60 – 65. Aslan Y. Cumhuriyet ve Sağlık.

171 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful