Osmangazi Tıp Dergisi 2007; 29(3):162-170 Tıp Tarihi CUMHURİYETİN İLK ONBEŞ YILINDA SAĞLIK HİZMETLERİ (1923

-1938) HEALTH SERVICES DURING THE PERIOD OF FIRST 15-YEAR OF TURKISH REPUBLIC (1923-1938)
1

Mustafa Yahya Metintaş, 2Ömür Elçioğlu ÖZET

Türkiye’nin yabancı işgalinden kurtularak, bağımsız bir Türk devletinin kurulması, yeni bir devletin kurulmasının ötesinde, ulusçuluk ve halkçılık prensipleri çerçevesinde toplum ve devlet yaşamında daha önce bilinmeyen bir anlayışı da içermektedir. Bu anlayış, devletin toplumun hizmeti için var olduğu prensibi olup, bu anlayış 1923’ten itibaren kurulan Cumhuriyet hükümetlerinin izledikleri politikaların temelini oluşturmuştur. “Ulusa hizmet” prensibinin açık bir şekilde uygulanmaya çalışıldığı ve böylece izlenebildiği alanlardan biri ve belki en önemlisi sağlık hizmetleri olmuştur. Osmanlı Devletinde sağlık işleri “Dahiliye Nazırlığı” na bağlı “Sıhhiye Umum Müdürlüğü” tarafından yönetiliyordu. 23 Nisan 1920’den on gün sonra çıkarılan yasa ile “Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekilliği” kuruldu. Böylece yetki ilk kez bir bakanlık düzeyine çıkarıldı. Cumhuriyet kurulduktan sonra sağlık hizmetleri hızlı bir planlama sürecine girmiş, geniş bir örgütlenme ile halk sağlığı hizmetleri, tanı ve tedavi hizmetleri olarak gelişmeye başlamıştır. Bir sayısal örnek olarak 1923’te 554 olan hekim sayısı 1940’da 2378’e ulaşmıştır. Cumhuriyetin ilk 15 yılında sağlık alanında yapılanlar uluslararası ölçekte bir sağlık devriminin gerçekleştirilmesidir. Bu yazıda sağlık hizmetleri için söz konusu 15 yıllık dönemdeki değişim nicel verilerle açıklanmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Türkiye Cumhuriyeti, sağlık, halk sağlığı

SUMMARY
The establishment of indepenedent Turkish Republic via rescuing aliens occupation have achieved a new mind including nationalism and populism in all respect of social life. This new mind was that being a state means to serve its people and this vision occured in the political programs of all governments from 1923. The one and maybe the most important field for the process of this new mind, serve to nation, was relating to the health services. During Otoman Impire, a general directory of health depends on ministery for internal affairs was responsible of health services. After establishment of the first Turkish Parliement in 1920, the ministry of Health was settled by a related law with number 3. After the establishment of Turkish Republic, health services became to improve in a rapid progress with planning and carrying out as the services of public health, diagnose, scanning, and therapeutic implications. As an example, there were 554 medical doctors in 1923, in 1940 this number reached to 2378. The accomplishment during the first 15-year period was a real revoluation on the health of Turkish people. This article is subject to the changes on health services during the period mentioned above through quantitative data. Key words: Türkish Republic, health, public health
__________________________________________________________________________________________ Yazışma Adresi: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, Tıp Fakültesi Tıp
1 2

Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dalı, Eskişehir Telefon: 05.355.632.856 Faks: 0 222 239 47 14 e-posta: metintas@ogu.edu.tr
Geliş Tarihi Kabul Ediliş Tarihi :30.07.2007 :07.08.2007

162

Böylece Osmanlı Devleti döneminde bir genel müdürlük ile yönetilen sağlık işleri. dolayısıyla bilimsel gelişmelerin sağlık alanına getirdiği yeniliklerden yararlanılamıyordu. Meşrutiyet döneminde kısmen tartışılmaya başlanan yepyeni bir anlayışı da içermektedir. 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi’nin açılışından on gün sonra. Bu anlayış. Nihayet yurttaşların en temel haklarından biri “temel yaşam ve sağlık” hakkıdır. pek çok hastalıkla uğraşmak zorundaydı. Sağlık koşullarının iyileştirilmesine. Sağlık işleri “Dahiliye Nazırlığı”na bağlı “Sıhhiye Umum Müdürlüğü” tarafından yönetiliyordu (1). Cumhuriyetin eşit yurttaşları vardır. tifo. sıtma nedeniyle kimi bölgelerde köylülerin hasat bile yapamayacak kadar bitkin düştükleri kayıtlara girmiştir (1). kolera. Hatta bazı bölgelerde yaşayan nüfusun % 80’ine yakınının çeşitli hastalıklardan yakındığına dair tespitler yapılmıştı. Türk Kurtuluş Savaşı sırasında başlandı. II. Artık reaya yoktur. 2 milyonu ise iç göçe uğramıştı. Öyle ki Kurtuluş Savaşı yıllarında Anadolu’daki toplam 13 milyon nüfusun yarıya yakını hastaydı. Bu yeni dönem. Bu anlayış. Bu yapılanma içinde halk. bağımsız bir Türk devletinin kurulması tarihte yeni bir dönemin açılmasını sağlamıştır. Ekonomik sorunlar içindeki devlet sağlık hizmetlerine yeterince ödenek ayıramıyor. verem.Devlet – Toplum İlişkisinde Yeni Anlayış Kurtuluş Savaşıyla Türkiye’nin yabancı işgalinden kurtularak. o dönemdeki uygulanma gereği Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Dr. Cumhuriyetin ilk 15 yılı yakından incelendiğinde. “Ulusa hizmet” prensibinin açık bir şekilde uygulanmaya çalışıldığı ve böylece izlenebildiği alanlardan biri ve belki de en önemlisi sağlık hizmetleri olmuştur. çiçek. sağlık hizmetleri alanındaki çağdaş anlayış ve hizmetlerin yakalanmasıyla modern devletin unsurlarından birinin daha elde edileceği düşüncesini taşıdıkları rahatça görülür. Cumhuriyet Öncesi Dönem Sağlık Hizmetleri Yirminci yüzyıla girildiğinde Osmanlı Devletinde sağlıkla ilgili bir bakanlık yoktu. trahom. 3 Mayıs 1920 gün ve 3 sayılı Kanunla “Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekaleti” kuruldu (1929 yılında bu isim “Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti” adını aldı). 1923’ten itibaren kurulan Cumhuriyet hükümetlerinin izledikleri politikaların temelini oluşturmuştur. Söz edilen bu göreve. ilk kez bir bakanlık düzeyine çıkarılmış oluyordu (2). Milli Mücadele döneminde Bakanlık iki katlı bir eski 163 . Adnan Adıvar seçildi. yurttaşların hakları vardır ve bu haklar ancak ulusa hizmet prensibiyle işler hale gelebilir. sıtma. Anadolu nüfusunu oluşturan yaklaşık 13 milyon kişinin 2 milyonu dış göç. yeni bir devletin kurulmasının ötesinde. Yani sağlık hizmetleri bir genel müdürlük düzeyinde götürülüyordu. O yıllarda o kadar ilginç gözlemler olmuştur ki. frengi gibi salgın hastalıklar Anadolu’da yaygındı. ulusçuluk ve halkçılık prensipleri çerçevesinde toplum ve devlet yaşamında daha önce bilinmeyen. başta Atatürk olmak üzere Cumhuriyetin kurucu kadrosunun. “devletin toplumun hizmeti için var olduğu”. tifüs.

1 Mart 1922 tarihinde. Resim 1: Ankara Hacı Bayram Semtinde 1923 yılında açılan Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Vekaleti Binası (İlk Sağlık Bakanlığı Binası) (Sağlık Hizmetlerinde 50. yeni bir anlayış ve güçle merkez ve taşra örgütü şekillenme sürecine girmiştir. Cumhuriyet kurulduktan sonra hızlı bir planlama sürecine girmiş ve gelişmeye başlamış. Cumhuriyet yönetiminin ilk on beş yılı içinde sağlık alanında yapılacak devrimci atılımların habercisi olmuştur. Mustafa Kemal. Sicil Dairesi ve Muhasebe ve Evrak Kalemi. hükümet ve belediyenin karantina tabiplikleri ile sıhhiye memurlarından ibaretti. Refik Saydam tarafından. İdari ve hukuki çalışma (mevzuat). 1925 yılında Sağlık Bakanlığı’na atanan ve sonraki dönemin sağlık hizmetlerine damgasını vuran Dr. 1923’te devletin sağlık teşkilatı özet bir çerçevede şöyle idi: Merkez ve Taşra Teşkilatı. böylelikle ulus bireylerinin dinç ve çalışmaya yetenekli duruma getirilmesi amacımızdır (3). ölüm oranının düşürülmesi. Taşrada ise sağlık müdürlükleri vardı. salgın hastalıkları etkisiz kılarak toplum sağlığının iyileştirilmesi. kendi el yazısı ile 1925 yılında hazırlanan Cumhuriyetin sağlıkla ilgili ilk çalışma programında. devlet sağlık örgütünü esnek ve yaygın hale getirmek. Bir bakan ve iki bakan yardımcısı toplam personeli oluşturdu. 1973. Üç kişilik bu bakanlık kadrosu ağırlıklı olarak Milli Mücadele’nin askeri sıhhi hizmetlerini koordine ettiler. s: 39). Planlama yapmak. sağlıkla ilgili yasaları yapmak 164 . TBMM’yi açarken yaptığı konuşmada o dönemde oluşan yeni sağlık anlayışını şöyle dile getirmiştir: Kişi ve toplum sağlığına yönelik yakın hedefleri.Yıl. üç ana başlıkta toplanabilecek hedeflerle sağlık sorunlarına ilişkin çözümler üretilmesi planlanmıştır: 1. Ankara. “milletin sağlığının korunması ve daha sağlıklı hale getirilmesi. Mustafa Kemal’in bu konuşması. Erken Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri 1923 yılına kadar Kurtuluş Savaşının olağanüstü koşulları içinde ve daha çok askeri alanda yürütülen sağlık hizmetleri. Bunlar.Ankara evinde faaliyete başladı. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. ama bir yandan da önderlikle birlikte geleceğin programını oluşturdular (Resim 1). Ankara Merkez’de üç daire vardır: Sağlık Dairesi. nüfus artışının sağlanması.

Hıfzısıhha okulu ve hıfzısıhha enstitüleri kurmak. 4. 16. 1926 Tarih ve 1262 Sayılı Türk Kodeksi Hakkında Kanun. 3. sağlık merkezleri. Kurumsallaşma: Bakanlık merkezini organize etmek. 1935 Tarih ve 2767 Sayılı Sıtma ve Frengi İlaçları Kanunu. numune hastaneleri. 1926 Tarih ve 831 Sayılı Sular Hakkında Kanun. 926 Tarih ve 826 Sayılı Etibbanın Sıtma Enstitülerinde Staj Mecburiyeti Hakkındaki Kanun 3. 14. 1928 Tarih ve 1219 Sayılı Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun. Hekimlik mesleğinin uygulama kuralları düzenlendi ve 165 . 1927 Tarih ve 984 sayılı Ecza Ticarethaneleri ile Sanat ve Ziraat İşlerinde Kullanılan Zehirli ve Müessir Kimyevi Maddelerin Satıldığı Dükkanlara Mahsus Kanun. 1936 Tarih ve 3017 Sayılı Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti Teşkilat ve Memurin Kanunu. 7. sıtma. 8. 13. 15. 1926 Tarih ve 839 Sayılı Sıtma Mücadelesi Hakkında Kanun. Osmanlı Devleti döneminde sağlık mevzuatıyla ilgili ciddi bir etüd ve/veya çalışma olmadığı için 1923 – 1938 yılları arasında “Sağlık Mevzuatı” çalışmaları önemli bir yer tutmaktadır. Bu dönemde. sağlık istasyonları. hekim. 10. 12. frengi ve kuduz gibi önemli hastalıklarla savaş ekipleri kurmak. 1928 Tarih ve 1262 Sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu. 1933 Tarih ve 2219 Sayılı Hususi Hastaneler Kanunu. Genç Cumhuriyetin sağlık sistemi adeta yeniden yapılandırılmış ve örgütlenmiştir. doğum ve çocuk bakımevleri açmak. İdari Çalışmalar: Yukarıda konu edilen yasalar ile Cumhuriyet döneminin sağlık örgütü esas olarak şekillendirildi. 5. 1930 Tarih ve 1593 Sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu. 1926 Tarih ve 927 Sayılı Sıcak ve Soğuk Maden Sularının İstismarı İle Kaplıcalar Tesisatı Hakkında Kanun. 1933 Tarih ve 2313 Sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun. 2. Öyle ki on üç yıl içinde sağlık sisteminin kuruluş ve örgütlenmesi amacıyla bakanlık tarafından 50 yasa ve 18 tüzük hazırlanmış ve yürürlüğe konulmuştur. trahom. 11. 1934 Tarih ve 2821 Sayılı Seyyar Tabiplerin Vazifeleri Hakkında Talimatname. sağlık örgütünü köylere yaymak. Bunların belli başlıları tarih sırasına göre şunlardır (4): 1. 1927 Tarih ve 992 Sayılı Seriri ve Gıdai Taharriyat ve Tahlilat Yapılan ve Mısli Teamüller Aranılan Umuma Mahsus Bakteriyoloji ve Kimya laboratuarları Kanunu. sağlık memuru ve ebe yetiştirmek.2. 1936 Tarih ve 3039 Sayılı Çeltik Ekim kanunu. 6. 9. verem. Personel temini: Bakanlık merkez kadrosunun oluşturulması.

İyileştirici Hekimlik Görevleri. Sağlık Yöneticiliği Görevleridir. 1928 yılında. Refik Saydam’dır (Resim 2). Orta Doğu ve Türkiye’ye komşu ülkeler dahil bir çok Avrupa ülkesinde benzer bir umumi yasa yoktu. sağlık mesleklerinin nasıl yürütüleceğine dair kanun” Cumhuriyetin en büyük eserlerinden biri olarak kabul edilebilir. Hükümet tabibinin pek çok görevi bulunmaktadır. Nüfusa ve hizmetin azlığına . 4. eczacıların.hekimlerin görev . Bu dönemde sağlık alanında yapılan bütün çalışmalara ve devletin sağlık örgütünün yapılanmasını başaran kişi Dr. Resim 2: Dr. Refik Saydam tarafından sivil yönetime paralel olarak kurulan sağlık örgütü. merkezde Sağlık Bakanı ve Bakanlık Örgütü. Ayrıca 1930 yılında çıkarılan 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Yasası. Sovyetler Birliği hariç Yakın Asya. Adli Hekimlik Görevleri. “Tebabet ve Şuabatı Sanatlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun” adı ile çıkarılan ve halen yürürlükte olan “1219 sayılı. Hatta bu alan.çokluğuna bakılmaksızın her ilçeye bir hükümet tabibi atanmıştır. yasanın bakanlığın görevlerini belirleyen 18 maddesinden 15’i “koruyucu sağlık hizmetleri” ile ilgiliydi. Refik Saydam ve Bakanlık Çalışma Masası. Bu görevler dört ana başlık çerçevesinde toplanabilir: 1. 166 . Koruyucu Hekimlik Görevleri. 3. ebelerin mesleki çalışma kuralları saptandı. 2. Yasa o denli toplumsal bir yayılım taşıyordu ki. illerde valiye bağlı ve onun sağlık işlerinde danışmanı olan sağlık müdürü ile ilçelerde kaymakama bağlı ve kaymakamın danışmanı olan hükümet tabibinden oluşmaktadır. Serbest çalışan hekimlerle diş hekimlerinin. o dönemin uluslararası alanda en ileri sağlık yasalarından biriydi. Cumhuriyet yönetimi kırsal kesim sağlık hizmetlerinde yeni bir dönem başlatmıştır. Cumhuriyet’in ilk 15 yılı içinde nüfusun %90’ından fazlası kırsal kesimde yaşadığı için sağlık örgütlenmesinin kilit noktasında Sağlık Bakanlığı’ nın kırsal bölgelerdeki temsilcisi durumunda olan hükümet tabipleri bulunmaktadır.çalışma koşulları belirlendi. Dr. ilk kez hizmete açılmıştır denebilir.

1942’de 200’ü bulmuştur. Adından da anlaşılabileceği gibi. Dispanserlerde 1922’de 189 yatak varken bu sayı 1932’de 1318 oldu. 22 olan dispanser sayısı 339’a çıkarıldı. B. Resim 3: A. Diyarbakır ve Sivas’ta. uzman kadrolu. Muayene ve Tedavi Evleri. Muayene ve tedavi evlerinde hasta muayenesi ücretsiz olup. Numune Hastaneleri. modern donanımlı hastanelerdi. Balıkesir. Çorum. 1925 yılından itibaren Ankara. Bu merkezler. Cumhuriyet yönetiminin çok önem verdiği nüfus siyasetinde ve doğum öncesi ve doğum sonrası anne – çocuk sağlığının korunmasında kayda değer hizmetler verdi (6). ücretsiz muayene ve tedavi hizmeti ile parasız ilaç veren dispanserler kuruldu (Resim 3). Bu tür sağlık evlerinin gelişmiş bir örneği. Türkiye’ye özgü bir uygulama ile hekimler at. bu modern nitelikli hastaneler kanalıyla ülke çapında sağlam bir model yaratılmaya çalışıldı (7). Bu nedenle hastanesi bulunmayan yerlerin sağlık hizmeti ihtiyacını bir ölçüde karşılayabilmek için “muayene ve tedavi evi” adı altında sağlık hizmeti ünitelerinin kurulmasına karar verilir. 1924 yılında Ankara. 7127 olan yatak sayısı 10646’ya. Adana.Yıl.Hizmet Çalışmaları: Sağlık hizmetlerini köylere dek yaymak için “seyyar tabiblik” uygulaması getirildi. 10 yataklı olanlarda ise ayrı bir hekim görevlendirilmiştir. Ayvalık Sağlık Merkezi. ilk defa Etimesgut’ta 1932’de açılan “İçtimai Hıfzısıhha Numune Dispanseri” idi (5). 1936’da ise İstanbul Haydarpaşa’da hekimliğin bütün uzmanlık dallarını içinde toplayan Numune Hastaneleri kuruldu. Beş yataklı olanlarda hükümet tabipleri. 1936’da 180. Erzurum. Sağlık Bakanlığı tarafından kurulan muayene ve tedavi evlerinin sayısı. 1932’de 177’ye. 167 . 1922 yılında 100 olan hastane sayısı. yatılı-ayakta-poliklinik mesaisi olarak tedavi eden tam teşekküllü. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. Diyarbakır Trahom Mücadele Merkezi (Sağlık Hizmetlerinde 50. Küçüklü büyüklü bütün yerleşim birimlerine hastane hizmeti götürülmesi çok güçtür. Ankara. eşek ya da kağnı ile köyleri dolaşarak hastalık taraması yaptılar. 1973). Konya. Bu amaçla 1924 yılında 150 ilçe merkezinde muayene ve tedavi evi kurulması kararı alındı. yoksul hastaların ilaçları da parasız verilirdi. 5 – 10 yataklıdır. Erzurum ve Kars’ta doğum ve çocuk bakım evleri açıldı. Ülkeye yaygın 150 ilçede. Malatya.

000 dolayındadır. İkinci Tıp Fakültesi'nin açılması görüşüne inanan ve bunu Türk Tıp Encümeni'nde (kongresinde) 1927'de savunan dönemin Başbakanı İsmet İnönü. konuyu Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı olan Dr. Başbakan’dan daha fazla ücret alıyordu (9). İstanbul’da Leyli (yatılı) Türk Talebe Yurdu açıldı. Bu okul Cumhuriyet ilan edildiği sırada Darülfünun’a bağlı olarak faaliyet gösteriyordu. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi. Gelir düzeyi düşük başarılı öğrencilerin de tıp eğitimi almasını özendirecek tedbirler uygulamaya konuldu. Buradan yetişen doktorlar.Sağlık Bakanlığı 1923 yılında tüm ülkede 554 hekim. II. sağlık sorunlarının bilimsel incelemesini yaparak. aşı ve serum araştırması yapıp üretecek. Bu sayı Cumhuriyet yönetiminin nasıl yetersiz bir personel kadrosu ile hizmete başladığını göstermesi açısından son derece önemlidir. Refik Saydam'la görüşerek Refik Saydam Hıfzısıhha Enstitüsü karşısındaki şimdiki Morfoloji. ücretsiz öğrenci pansiyonları. bu konudaki girişimlerin savaşın sonuna kadar ertelenmesine neden oldu. Ankara’da. Gelişme süreci o kadar hızlıdır ki. yeni bir Tıp Fakültesi'nin kurulması kaçınılmaz olmuştu. dışarıdan getirilenler dahil 1940 yılında hekim sayısı 2378 (1923’e göre 17 yılda 4 misli)’e. Sıhhiye Vekaleti’nin gösterdiği yerlerde hükümet tabibi olarak mecburi hizmetlerini yaptılar. İbni Sina ve Yüksek İhtisas Hastanelerinin bulunduğu yerde tıp fakültesinin kurulması için kanunun hazırlanmasını istedi. Tarihimizde modern anlamda ilk tıp okulu. Böylece 9. O yıllarda koruyucu sağlık hizmetlerinde çalışan bir hekim. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’nin olanakları ayrıcalıklı desteklerle arttırıldı. Ancak II. 60 eczacı. o tarihte fakülteler ilgili Bakanlık işbirliğiyle eğitim yaptığından. burs olanakları sağlandı. hastalıklarla savaşımda yöntem belirleyecek. 1933 üniversite reformu ile Darülfünun’un kapatılması ve onun yerine İstanbul Üniversitesinin kurulması ile ülkemiz modern anlamda ilk yüksek öğretim kurumunu ve ona bağlı olarak faaliyet gösteren ilk tıp fakültesini kazanmış oldu. Hekimlere zorunlu hizmet yükümlülüğü getirilerek ülkenin ücra köşelerinde yaşayan vatandaşların da tıp bilimindeki gelişmelerden yararlanması sağlandı. hemşire sayısı 405’e ulaşmıştır (8). sağlık memuru sayısı 1365’e ulaşmış. Anadolu’da hizmet yapan hekimlerin maaşları yükseltildi. ebe sayısı 400. Bu konuda 1937'de çıkarılan bir kanun bu meselenin çözümlenmesinde başlangıç oluşturdu. başlangıçta hiç kaydı olmayan 202 hemşire kayda girmiştir. zorunlu hizmet yaparken.1937 tarih ve 3228 sayı ile Ankara'da ikinci tıp fakültesinin açılmasına ait kanun çıkartıldı (10). Hekim başına düşen nüfus 1923 yılında 30. Merkez 168 . 560 sağlık memuru ve 136 ebe ile hizmete başlamıştır. 1935 yılında hekim sayısı 1625’e. Mahmut zamanında 14 Mart 1827’de İstanbul’da açılan Tıphane-i Amire’dir.6. Almanya'dan Ülkemize gelen seçkin hocaların katkısı ile yeniden yapılandırılan İstanbul Tıp Fakültesi’nden yılda 150 – 250 hekim mezun oluyordu. İstanbul Tıp Fakültesi'ne girmek isteyen öğrencilerin sayısı artınca. Eğitim Çalışmaları: Doktor sayısını arttırmak amacıyla tıp eğitimini özendirici kararlar alındı.

Urfa. aynı amaçla çeşitli eğitim ve geliştirme kursları da açmıştır. Gaziantep. Cumhuriyet öncesi dönemde civa buharı gibi bilimsel olmayan yöntemlerle halk tarafından tedavi edilmeye çalışılmıştı. trahom. Bu okul uzun süre her düzeyde sağlık personeli yetiştirdi ve halk sağlığı alanında uzmanlık eğitimi verdi. tarihin bilinen en büyük sağlık savaşımlarından biridir. 1923 yılında üç milyon trahomlu hasta vardı. Sağlık Bakanlığı eğitim amacıyla ilgili değişik kitap. 1928 yılında Adana Sıtma Enstitüsü’nün açılması ile buarad hekimlere düzenli kurslar başlatılmıştır (11). Bu savaşta tam 17 milyon insan kontrolden geçirildi. 350 km2’ lik bataklık kurutuldu. Maraş ve Siverek’te kalıcı. Temel Hastalıkları Hedef Alan Halk Sağlığı Hizmetleri: Cumhuriyet yönetiminin sağlık alanındaki en önemli hizmetlerinden biri de Anadolu’yu kasıp kavuran sıtma. Cumhuriyetin ilk yıllarında sıtmalı oranı bazı bölgelerde %70’leri buluyordu. Anadolu’nun çeşitli yörelerinde sağlık memuru ve ebe yetiştiren okullar açıldı.Hıfzısıhha Müessesesi kuruldu. Tedavi için 70 ton kinin ilacı parasız dağıtıldı. 1924 yılında Sağlık Bakanı Dr. 1925 yılında başlatılan sıtma mücadelesiyle. Adana’da uzman hekim yetiştirecek bir Sıtma Enstitüsü. Refik Saydam başkanlığında toplanan bir komisyonca Sıtma ile mücadele kararı alındı ve bu karar 2 Eylül 1925’te Ankara’da toplanan 1. Bu nedenle mücadele kapsamında hastane ve dispanserlerin arttırılmasına karar verildi. Milli Türk Tıp Kongresi’nin gündemine de yansıdı. İzmir’de 100 yataklı özürlüler okulu hizmete sokuldu. Tıp Fakültelerinden mezun olan hekimlerle. 1931’e dek iki milyon hastaya ulaşıldı. Özellikle Güneydoğu Anadolu bölgesini kasıp kavuran trahom ile mücadeleye 1925 yılında körler memleketi olarak tanınan Adıyaman ve Malatya’da birer trahom hastanesi açılmasıyla başlandı. Bu yıllarda bazı illerde nüfusun % 70’i trahomdan yakınıyordu ve trahomdan körlük oranı % 3. bunun için 1000 km uzunluğunda kanal açıldı (12). 1927 yılında “Deri ve Tenasül Hastalıkları Tedavi Evi” adıyla birer dispanser açıldı (7).5 idi. Ondokuzuncu yüzyıldan itibaren Avrupa üzerinden İstanbul’a ulaşan. İlk olarak Ankara ve İzmir’de olmak üzere. Türkiye’nin sıtma savaşı. zaman içinde Anadolu’ya yayılan ve ayrıca Rus limanları ile ilişkili Karadeniz kıyılarında da görülen frengi. frengi gibi salgın hastalıklara karşı yürütülen mücadeledir. askeri kurum ve kuruluşlarda çalışan hekimlere 1927 yılında 3 ay süre ile sıtma kursu zorunluluğu getirilmiştir. Kararlılıkla yürütülen mücadele sonrasında 1940 yılına kadar sıtmalı oranı %11’e düşürüldü (6). yurdun değişik bölgelerinde 11 Sıtma dispanseri açıldı. 5 milyonu tedavi edildi. belediye. Diğer aşı üreten kuruluşların nitelik ve üretim yetenekleri yükseltildi. özel idare. 1936 yılında Ankara’da Merkez Hıfzısıhha Müessesine bağlı olarak çalışan “Halk Sağlığı Okulu” açıldı. devlet. Tıp fakültesinde okuyan öğrencileri ücretsiz yatırmak ve yedirmek için 1924’te 200 kişilik Tıp Talebe Yurdu açıldı. Kilis ve Besni’de gezici Trahom hastaneleri kuruldu 169 . 1925’te çıkarılan Frengi Talimatnamesi ile tedavi metotlarında modernleşme ve standartlaşma sağlandı. dergi vb yayınlarda bulunduğu gibi.

2. 1997. 3. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı. 12. Anadolu’da hiçbir tanı. Ankara: TTK Basımevi. s: 30. Ülkemizde ilk sağlık kongresi. Saltık A. her kesime ulaşan. Sivas. 170 . Türkiye’de Sıtma Savaşı. s: 236 – 260. “Atatürk’ün 1 Mart 1922 Tarihli Meclisi Açış Konuşması”. Özden N. 4. kuşkusuz uluslararası ölçekte bir sağlık devriminin gerçekleştirildiği görülecektir. TBMM Hükümeti Kuruluşu. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları. parasız. Yukarıda değinilen halk sağlığı ile ilgili çalışmaların stratejileri bu kongrede belirlenmiştir. Eren N. Bursa ve İstanbul’da verem dispanserleri açıldı. Bu nedenle Anadolu’da bir çok ölüme neden olan Kuduz’u önlemek için. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I – III. s: 10. 1920 yılında muayene edilen trahomlu olgu sayısı 2950 iken. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. Cumhuriyet ve Sağlık. İstanbul: Organon. Toplum sağlığını hedef alan. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. 9. 1973. 2005. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. Evreleri. Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl. 1998.2005. 11. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. bu sayı 1940’da 120700’e ulaşmıştır. s: 1504-05. Ankara: Naturel Yayınları. 6. 38. İzmir: Umay Yayınları. Erdem A. Cumhuriyet ve Sağlık. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. s: 53. KAYNAKLAR Aydoğan M. nitelikli bir sağlık sistemi o zaman kurulmuştur. Yıl. 2002. Sağlık Hareketleri (1923 – 1963) 40. Refik Saydam’ın Türk Sağlık Politikaları Üzerindeki Etkisi (1923 – 1937).2’ye düşmüştür (6). 10. Türkiye’de Sağlık Teşkilatlanması Tarihi.9’dan % 20. 2 Eylül 1925’te Ankara’da toplanan I. üç yıl içinde 43. eşit. 1999. Kuduz. 5. Ankara. Bilim ve Ütopya Dergisi 1998. 1964. Ankara. Tanrıtanır N. 1998. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. Sağlık hizmetlerinde bugün girilen yol dikkate alındığında aradaki anlayış ve kavram farklılığı rahatça ortaya çıkmaktadır. Cumhuriyetin ilk 15 yılında sağlık alanında yapılanlar incelendiğinde. Milli Türk Tıp Kongresi’dir. s: 55. Çok önemli bir gelişme olarak yerli kuduz aşısı üretimi başarıldı (8). Diyarbakır ve Erzurum’da Kuduz tedavi müesseseleri açıldı. takip ve tedavi kurumu olmadığı için önemli bir sorundu. “Dr. Türkiye Üzerine Notlar 1923 – 2005. 1930’da özellikle Doğu Karadeniz’de yaygın olan ölümcül Ankilostom parazitine karşı mücadele başlatıldı. 7. Yetki ve Sorumluluğu (23 nisan 1920 – 30 Ekim 1923). 2001.865 hasta tedavi edildi (8). Türk Tıbbının Kahramanları. 1924’te Heybeliada’da bir verem sanatoryumu. 44: 17 -19.(6). yeni vaka oranı muayene edilenler içinde % 69. Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri’nin Tarihçesi. Aydın E. O yıllarda sadece İstanbul’da “Darülkelp Tedavihanesi” adıyla bir köpek takip ve ıslah evi vardı. 1. 8. 1938. s: 39. Aslan Y. s: 60 – 65.

171 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful