Osmangazi Tıp Dergisi 2007; 29(3):162-170 Tıp Tarihi CUMHURİYETİN İLK ONBEŞ YILINDA SAĞLIK HİZMETLERİ (1923

-1938) HEALTH SERVICES DURING THE PERIOD OF FIRST 15-YEAR OF TURKISH REPUBLIC (1923-1938)
1

Mustafa Yahya Metintaş, 2Ömür Elçioğlu ÖZET

Türkiye’nin yabancı işgalinden kurtularak, bağımsız bir Türk devletinin kurulması, yeni bir devletin kurulmasının ötesinde, ulusçuluk ve halkçılık prensipleri çerçevesinde toplum ve devlet yaşamında daha önce bilinmeyen bir anlayışı da içermektedir. Bu anlayış, devletin toplumun hizmeti için var olduğu prensibi olup, bu anlayış 1923’ten itibaren kurulan Cumhuriyet hükümetlerinin izledikleri politikaların temelini oluşturmuştur. “Ulusa hizmet” prensibinin açık bir şekilde uygulanmaya çalışıldığı ve böylece izlenebildiği alanlardan biri ve belki en önemlisi sağlık hizmetleri olmuştur. Osmanlı Devletinde sağlık işleri “Dahiliye Nazırlığı” na bağlı “Sıhhiye Umum Müdürlüğü” tarafından yönetiliyordu. 23 Nisan 1920’den on gün sonra çıkarılan yasa ile “Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekilliği” kuruldu. Böylece yetki ilk kez bir bakanlık düzeyine çıkarıldı. Cumhuriyet kurulduktan sonra sağlık hizmetleri hızlı bir planlama sürecine girmiş, geniş bir örgütlenme ile halk sağlığı hizmetleri, tanı ve tedavi hizmetleri olarak gelişmeye başlamıştır. Bir sayısal örnek olarak 1923’te 554 olan hekim sayısı 1940’da 2378’e ulaşmıştır. Cumhuriyetin ilk 15 yılında sağlık alanında yapılanlar uluslararası ölçekte bir sağlık devriminin gerçekleştirilmesidir. Bu yazıda sağlık hizmetleri için söz konusu 15 yıllık dönemdeki değişim nicel verilerle açıklanmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Türkiye Cumhuriyeti, sağlık, halk sağlığı

SUMMARY
The establishment of indepenedent Turkish Republic via rescuing aliens occupation have achieved a new mind including nationalism and populism in all respect of social life. This new mind was that being a state means to serve its people and this vision occured in the political programs of all governments from 1923. The one and maybe the most important field for the process of this new mind, serve to nation, was relating to the health services. During Otoman Impire, a general directory of health depends on ministery for internal affairs was responsible of health services. After establishment of the first Turkish Parliement in 1920, the ministry of Health was settled by a related law with number 3. After the establishment of Turkish Republic, health services became to improve in a rapid progress with planning and carrying out as the services of public health, diagnose, scanning, and therapeutic implications. As an example, there were 554 medical doctors in 1923, in 1940 this number reached to 2378. The accomplishment during the first 15-year period was a real revoluation on the health of Turkish people. This article is subject to the changes on health services during the period mentioned above through quantitative data. Key words: Türkish Republic, health, public health
__________________________________________________________________________________________ Yazışma Adresi: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, Tıp Fakültesi Tıp
1 2

Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dalı, Eskişehir Telefon: 05.355.632.856 Faks: 0 222 239 47 14 e-posta: metintas@ogu.edu.tr
Geliş Tarihi Kabul Ediliş Tarihi :30.07.2007 :07.08.2007

162

ilk kez bir bakanlık düzeyine çıkarılmış oluyordu (2). sağlık hizmetleri alanındaki çağdaş anlayış ve hizmetlerin yakalanmasıyla modern devletin unsurlarından birinin daha elde edileceği düşüncesini taşıdıkları rahatça görülür. 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi’nin açılışından on gün sonra. frengi gibi salgın hastalıklar Anadolu’da yaygındı. Öyle ki Kurtuluş Savaşı yıllarında Anadolu’daki toplam 13 milyon nüfusun yarıya yakını hastaydı. Anadolu nüfusunu oluşturan yaklaşık 13 milyon kişinin 2 milyonu dış göç. Cumhuriyetin ilk 15 yılı yakından incelendiğinde. II. Ekonomik sorunlar içindeki devlet sağlık hizmetlerine yeterince ödenek ayıramıyor. Sağlık koşullarının iyileştirilmesine. Meşrutiyet döneminde kısmen tartışılmaya başlanan yepyeni bir anlayışı da içermektedir. “devletin toplumun hizmeti için var olduğu”. o dönemdeki uygulanma gereği Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Dr. Bu yeni dönem. yeni bir devletin kurulmasının ötesinde. Cumhuriyet Öncesi Dönem Sağlık Hizmetleri Yirminci yüzyıla girildiğinde Osmanlı Devletinde sağlıkla ilgili bir bakanlık yoktu. sıtma. Bu anlayış. Milli Mücadele döneminde Bakanlık iki katlı bir eski 163 . Türk Kurtuluş Savaşı sırasında başlandı. başta Atatürk olmak üzere Cumhuriyetin kurucu kadrosunun. tifo. Cumhuriyetin eşit yurttaşları vardır. yurttaşların hakları vardır ve bu haklar ancak ulusa hizmet prensibiyle işler hale gelebilir. 3 Mayıs 1920 gün ve 3 sayılı Kanunla “Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekaleti” kuruldu (1929 yılında bu isim “Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti” adını aldı).Devlet – Toplum İlişkisinde Yeni Anlayış Kurtuluş Savaşıyla Türkiye’nin yabancı işgalinden kurtularak. O yıllarda o kadar ilginç gözlemler olmuştur ki. 2 milyonu ise iç göçe uğramıştı. Böylece Osmanlı Devleti döneminde bir genel müdürlük ile yönetilen sağlık işleri. 1923’ten itibaren kurulan Cumhuriyet hükümetlerinin izledikleri politikaların temelini oluşturmuştur. Bu yapılanma içinde halk. Bu anlayış. Hatta bazı bölgelerde yaşayan nüfusun % 80’ine yakınının çeşitli hastalıklardan yakındığına dair tespitler yapılmıştı. Yani sağlık hizmetleri bir genel müdürlük düzeyinde götürülüyordu. Sağlık işleri “Dahiliye Nazırlığı”na bağlı “Sıhhiye Umum Müdürlüğü” tarafından yönetiliyordu (1). trahom. Söz edilen bu göreve. dolayısıyla bilimsel gelişmelerin sağlık alanına getirdiği yeniliklerden yararlanılamıyordu. “Ulusa hizmet” prensibinin açık bir şekilde uygulanmaya çalışıldığı ve böylece izlenebildiği alanlardan biri ve belki de en önemlisi sağlık hizmetleri olmuştur. ulusçuluk ve halkçılık prensipleri çerçevesinde toplum ve devlet yaşamında daha önce bilinmeyen. bağımsız bir Türk devletinin kurulması tarihte yeni bir dönemin açılmasını sağlamıştır. Nihayet yurttaşların en temel haklarından biri “temel yaşam ve sağlık” hakkıdır. Artık reaya yoktur. pek çok hastalıkla uğraşmak zorundaydı. tifüs. çiçek. kolera. verem. Adnan Adıvar seçildi. sıtma nedeniyle kimi bölgelerde köylülerin hasat bile yapamayacak kadar bitkin düştükleri kayıtlara girmiştir (1).

Bunlar. kendi el yazısı ile 1925 yılında hazırlanan Cumhuriyetin sağlıkla ilgili ilk çalışma programında. Cumhuriyet kurulduktan sonra hızlı bir planlama sürecine girmiş ve gelişmeye başlamış. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları.Ankara evinde faaliyete başladı. Taşrada ise sağlık müdürlükleri vardı. Refik Saydam tarafından. Üç kişilik bu bakanlık kadrosu ağırlıklı olarak Milli Mücadele’nin askeri sıhhi hizmetlerini koordine ettiler. s: 39). 1925 yılında Sağlık Bakanlığı’na atanan ve sonraki dönemin sağlık hizmetlerine damgasını vuran Dr. yeni bir anlayış ve güçle merkez ve taşra örgütü şekillenme sürecine girmiştir. 1923’te devletin sağlık teşkilatı özet bir çerçevede şöyle idi: Merkez ve Taşra Teşkilatı. üç ana başlıkta toplanabilecek hedeflerle sağlık sorunlarına ilişkin çözümler üretilmesi planlanmıştır: 1. Ankara Merkez’de üç daire vardır: Sağlık Dairesi. “milletin sağlığının korunması ve daha sağlıklı hale getirilmesi.Yıl. TBMM’yi açarken yaptığı konuşmada o dönemde oluşan yeni sağlık anlayışını şöyle dile getirmiştir: Kişi ve toplum sağlığına yönelik yakın hedefleri. Planlama yapmak. salgın hastalıkları etkisiz kılarak toplum sağlığının iyileştirilmesi. Cumhuriyet yönetiminin ilk on beş yılı içinde sağlık alanında yapılacak devrimci atılımların habercisi olmuştur. Ankara. böylelikle ulus bireylerinin dinç ve çalışmaya yetenekli duruma getirilmesi amacımızdır (3). Mustafa Kemal. Resim 1: Ankara Hacı Bayram Semtinde 1923 yılında açılan Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Vekaleti Binası (İlk Sağlık Bakanlığı Binası) (Sağlık Hizmetlerinde 50. ölüm oranının düşürülmesi. Erken Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri 1923 yılına kadar Kurtuluş Savaşının olağanüstü koşulları içinde ve daha çok askeri alanda yürütülen sağlık hizmetleri. Bir bakan ve iki bakan yardımcısı toplam personeli oluşturdu. ama bir yandan da önderlikle birlikte geleceğin programını oluşturdular (Resim 1). 1973. 1 Mart 1922 tarihinde. Sicil Dairesi ve Muhasebe ve Evrak Kalemi. Mustafa Kemal’in bu konuşması. devlet sağlık örgütünü esnek ve yaygın hale getirmek. hükümet ve belediyenin karantina tabiplikleri ile sıhhiye memurlarından ibaretti. İdari ve hukuki çalışma (mevzuat). nüfus artışının sağlanması. sağlıkla ilgili yasaları yapmak 164 .

Osmanlı Devleti döneminde sağlık mevzuatıyla ilgili ciddi bir etüd ve/veya çalışma olmadığı için 1923 – 1938 yılları arasında “Sağlık Mevzuatı” çalışmaları önemli bir yer tutmaktadır. 4. 5. 1936 Tarih ve 3017 Sayılı Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti Teşkilat ve Memurin Kanunu. 7. 1935 Tarih ve 2767 Sayılı Sıtma ve Frengi İlaçları Kanunu. 9. Genç Cumhuriyetin sağlık sistemi adeta yeniden yapılandırılmış ve örgütlenmiştir. 1930 Tarih ve 1593 Sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu.2. Hekimlik mesleğinin uygulama kuralları düzenlendi ve 165 . 1933 Tarih ve 2219 Sayılı Hususi Hastaneler Kanunu. sağlık merkezleri. 1926 Tarih ve 831 Sayılı Sular Hakkında Kanun. 15. 1927 Tarih ve 992 Sayılı Seriri ve Gıdai Taharriyat ve Tahlilat Yapılan ve Mısli Teamüller Aranılan Umuma Mahsus Bakteriyoloji ve Kimya laboratuarları Kanunu. numune hastaneleri. 2. 13. 1928 Tarih ve 1219 Sayılı Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun. Bunların belli başlıları tarih sırasına göre şunlardır (4): 1. hekim. İdari Çalışmalar: Yukarıda konu edilen yasalar ile Cumhuriyet döneminin sağlık örgütü esas olarak şekillendirildi. sağlık istasyonları. sağlık memuru ve ebe yetiştirmek. Hıfzısıhha okulu ve hıfzısıhha enstitüleri kurmak. 1936 Tarih ve 3039 Sayılı Çeltik Ekim kanunu. 1934 Tarih ve 2821 Sayılı Seyyar Tabiplerin Vazifeleri Hakkında Talimatname. 1928 Tarih ve 1262 Sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu. sıtma. 1926 Tarih ve 1262 Sayılı Türk Kodeksi Hakkında Kanun. Öyle ki on üç yıl içinde sağlık sisteminin kuruluş ve örgütlenmesi amacıyla bakanlık tarafından 50 yasa ve 18 tüzük hazırlanmış ve yürürlüğe konulmuştur. 1926 Tarih ve 927 Sayılı Sıcak ve Soğuk Maden Sularının İstismarı İle Kaplıcalar Tesisatı Hakkında Kanun. 1933 Tarih ve 2313 Sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun. 1926 Tarih ve 839 Sayılı Sıtma Mücadelesi Hakkında Kanun. doğum ve çocuk bakımevleri açmak. trahom. 8. 11. verem. Bu dönemde. 3. 926 Tarih ve 826 Sayılı Etibbanın Sıtma Enstitülerinde Staj Mecburiyeti Hakkındaki Kanun 3. 16. Kurumsallaşma: Bakanlık merkezini organize etmek. Personel temini: Bakanlık merkez kadrosunun oluşturulması. 10. 1927 Tarih ve 984 sayılı Ecza Ticarethaneleri ile Sanat ve Ziraat İşlerinde Kullanılan Zehirli ve Müessir Kimyevi Maddelerin Satıldığı Dükkanlara Mahsus Kanun. 6. sağlık örgütünü köylere yaymak. 12. 14. frengi ve kuduz gibi önemli hastalıklarla savaş ekipleri kurmak.

illerde valiye bağlı ve onun sağlık işlerinde danışmanı olan sağlık müdürü ile ilçelerde kaymakama bağlı ve kaymakamın danışmanı olan hükümet tabibinden oluşmaktadır. Hükümet tabibinin pek çok görevi bulunmaktadır. Bu dönemde sağlık alanında yapılan bütün çalışmalara ve devletin sağlık örgütünün yapılanmasını başaran kişi Dr. Nüfusa ve hizmetin azlığına . Orta Doğu ve Türkiye’ye komşu ülkeler dahil bir çok Avrupa ülkesinde benzer bir umumi yasa yoktu. ilk kez hizmete açılmıştır denebilir. Dr. Cumhuriyet’in ilk 15 yılı içinde nüfusun %90’ından fazlası kırsal kesimde yaşadığı için sağlık örgütlenmesinin kilit noktasında Sağlık Bakanlığı’ nın kırsal bölgelerdeki temsilcisi durumunda olan hükümet tabipleri bulunmaktadır. merkezde Sağlık Bakanı ve Bakanlık Örgütü. o dönemin uluslararası alanda en ileri sağlık yasalarından biriydi.hekimlerin görev . yasanın bakanlığın görevlerini belirleyen 18 maddesinden 15’i “koruyucu sağlık hizmetleri” ile ilgiliydi. 4. 3. 1928 yılında. ebelerin mesleki çalışma kuralları saptandı. Refik Saydam ve Bakanlık Çalışma Masası.çalışma koşulları belirlendi. Sovyetler Birliği hariç Yakın Asya. 2. İyileştirici Hekimlik Görevleri. Yasa o denli toplumsal bir yayılım taşıyordu ki. Resim 2: Dr. Cumhuriyet yönetimi kırsal kesim sağlık hizmetlerinde yeni bir dönem başlatmıştır. Refik Saydam’dır (Resim 2). Adli Hekimlik Görevleri. Hatta bu alan. 166 . Sağlık Yöneticiliği Görevleridir. eczacıların. “Tebabet ve Şuabatı Sanatlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun” adı ile çıkarılan ve halen yürürlükte olan “1219 sayılı. Koruyucu Hekimlik Görevleri.çokluğuna bakılmaksızın her ilçeye bir hükümet tabibi atanmıştır. Ayrıca 1930 yılında çıkarılan 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Yasası. Serbest çalışan hekimlerle diş hekimlerinin. Refik Saydam tarafından sivil yönetime paralel olarak kurulan sağlık örgütü. Bu görevler dört ana başlık çerçevesinde toplanabilir: 1. sağlık mesleklerinin nasıl yürütüleceğine dair kanun” Cumhuriyetin en büyük eserlerinden biri olarak kabul edilebilir.

Muayene ve tedavi evlerinde hasta muayenesi ücretsiz olup. 1942’de 200’ü bulmuştur. 10 yataklı olanlarda ise ayrı bir hekim görevlendirilmiştir. Numune Hastaneleri. Sağlık Bakanlığı tarafından kurulan muayene ve tedavi evlerinin sayısı. 22 olan dispanser sayısı 339’a çıkarıldı. Bu tür sağlık evlerinin gelişmiş bir örneği. Erzurum ve Kars’ta doğum ve çocuk bakım evleri açıldı. modern donanımlı hastanelerdi. yoksul hastaların ilaçları da parasız verilirdi. ilk defa Etimesgut’ta 1932’de açılan “İçtimai Hıfzısıhha Numune Dispanseri” idi (5). Malatya. Muayene ve Tedavi Evleri.Hizmet Çalışmaları: Sağlık hizmetlerini köylere dek yaymak için “seyyar tabiblik” uygulaması getirildi. 1936’da 180. Bu merkezler. 1922 yılında 100 olan hastane sayısı. 167 . Beş yataklı olanlarda hükümet tabipleri. Konya. Dispanserlerde 1922’de 189 yatak varken bu sayı 1932’de 1318 oldu. Türkiye’ye özgü bir uygulama ile hekimler at.Yıl. Adından da anlaşılabileceği gibi. Ülkeye yaygın 150 ilçede. Diyarbakır Trahom Mücadele Merkezi (Sağlık Hizmetlerinde 50. uzman kadrolu. Bu nedenle hastanesi bulunmayan yerlerin sağlık hizmeti ihtiyacını bir ölçüde karşılayabilmek için “muayene ve tedavi evi” adı altında sağlık hizmeti ünitelerinin kurulmasına karar verilir. Resim 3: A. Ankara. Cumhuriyet yönetiminin çok önem verdiği nüfus siyasetinde ve doğum öncesi ve doğum sonrası anne – çocuk sağlığının korunmasında kayda değer hizmetler verdi (6). Ayvalık Sağlık Merkezi. yatılı-ayakta-poliklinik mesaisi olarak tedavi eden tam teşekküllü. bu modern nitelikli hastaneler kanalıyla ülke çapında sağlam bir model yaratılmaya çalışıldı (7). Diyarbakır ve Sivas’ta. 5 – 10 yataklıdır. B. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. 7127 olan yatak sayısı 10646’ya. Adana. Çorum. 1925 yılından itibaren Ankara. Bu amaçla 1924 yılında 150 ilçe merkezinde muayene ve tedavi evi kurulması kararı alındı. Küçüklü büyüklü bütün yerleşim birimlerine hastane hizmeti götürülmesi çok güçtür. Erzurum. 1932’de 177’ye. 1936’da ise İstanbul Haydarpaşa’da hekimliğin bütün uzmanlık dallarını içinde toplayan Numune Hastaneleri kuruldu. 1973). ücretsiz muayene ve tedavi hizmeti ile parasız ilaç veren dispanserler kuruldu (Resim 3). 1924 yılında Ankara. eşek ya da kağnı ile köyleri dolaşarak hastalık taraması yaptılar. Balıkesir.

Tarihimizde modern anlamda ilk tıp okulu. İstanbul’da Leyli (yatılı) Türk Talebe Yurdu açıldı. Ankara’da. burs olanakları sağlandı. Anadolu’da hizmet yapan hekimlerin maaşları yükseltildi. hemşire sayısı 405’e ulaşmıştır (8). 60 eczacı. dışarıdan getirilenler dahil 1940 yılında hekim sayısı 2378 (1923’e göre 17 yılda 4 misli)’e.6. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’nin olanakları ayrıcalıklı desteklerle arttırıldı. Başbakan’dan daha fazla ücret alıyordu (9). sağlık memuru sayısı 1365’e ulaşmış.Sağlık Bakanlığı 1923 yılında tüm ülkede 554 hekim. hastalıklarla savaşımda yöntem belirleyecek. o tarihte fakülteler ilgili Bakanlık işbirliğiyle eğitim yaptığından. Gelişme süreci o kadar hızlıdır ki. 1935 yılında hekim sayısı 1625’e.1937 tarih ve 3228 sayı ile Ankara'da ikinci tıp fakültesinin açılmasına ait kanun çıkartıldı (10). ücretsiz öğrenci pansiyonları. Hekimlere zorunlu hizmet yükümlülüğü getirilerek ülkenin ücra köşelerinde yaşayan vatandaşların da tıp bilimindeki gelişmelerden yararlanması sağlandı. konuyu Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı olan Dr. sağlık sorunlarının bilimsel incelemesini yaparak. Bu okul Cumhuriyet ilan edildiği sırada Darülfünun’a bağlı olarak faaliyet gösteriyordu. Hekim başına düşen nüfus 1923 yılında 30. Bu sayı Cumhuriyet yönetiminin nasıl yetersiz bir personel kadrosu ile hizmete başladığını göstermesi açısından son derece önemlidir. Eğitim Çalışmaları: Doktor sayısını arttırmak amacıyla tıp eğitimini özendirici kararlar alındı. Almanya'dan Ülkemize gelen seçkin hocaların katkısı ile yeniden yapılandırılan İstanbul Tıp Fakültesi’nden yılda 150 – 250 hekim mezun oluyordu. yeni bir Tıp Fakültesi'nin kurulması kaçınılmaz olmuştu. İstanbul Tıp Fakültesi'ne girmek isteyen öğrencilerin sayısı artınca. İkinci Tıp Fakültesi'nin açılması görüşüne inanan ve bunu Türk Tıp Encümeni'nde (kongresinde) 1927'de savunan dönemin Başbakanı İsmet İnönü. Sıhhiye Vekaleti’nin gösterdiği yerlerde hükümet tabibi olarak mecburi hizmetlerini yaptılar. 560 sağlık memuru ve 136 ebe ile hizmete başlamıştır. zorunlu hizmet yaparken. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi. Merkez 168 . Mahmut zamanında 14 Mart 1827’de İstanbul’da açılan Tıphane-i Amire’dir. Ancak II. ebe sayısı 400. Böylece 9. II. aşı ve serum araştırması yapıp üretecek. başlangıçta hiç kaydı olmayan 202 hemşire kayda girmiştir. Bu konuda 1937'de çıkarılan bir kanun bu meselenin çözümlenmesinde başlangıç oluşturdu. 1933 üniversite reformu ile Darülfünun’un kapatılması ve onun yerine İstanbul Üniversitesinin kurulması ile ülkemiz modern anlamda ilk yüksek öğretim kurumunu ve ona bağlı olarak faaliyet gösteren ilk tıp fakültesini kazanmış oldu. İbni Sina ve Yüksek İhtisas Hastanelerinin bulunduğu yerde tıp fakültesinin kurulması için kanunun hazırlanmasını istedi. Buradan yetişen doktorlar. bu konudaki girişimlerin savaşın sonuna kadar ertelenmesine neden oldu. O yıllarda koruyucu sağlık hizmetlerinde çalışan bir hekim.000 dolayındadır. Refik Saydam'la görüşerek Refik Saydam Hıfzısıhha Enstitüsü karşısındaki şimdiki Morfoloji. Gelir düzeyi düşük başarılı öğrencilerin de tıp eğitimi almasını özendirecek tedbirler uygulamaya konuldu.

trahom. 1924 yılında Sağlık Bakanı Dr. Tıp fakültesinde okuyan öğrencileri ücretsiz yatırmak ve yedirmek için 1924’te 200 kişilik Tıp Talebe Yurdu açıldı. Milli Türk Tıp Kongresi’nin gündemine de yansıdı. frengi gibi salgın hastalıklara karşı yürütülen mücadeledir. Temel Hastalıkları Hedef Alan Halk Sağlığı Hizmetleri: Cumhuriyet yönetiminin sağlık alanındaki en önemli hizmetlerinden biri de Anadolu’yu kasıp kavuran sıtma.5 idi. Özellikle Güneydoğu Anadolu bölgesini kasıp kavuran trahom ile mücadeleye 1925 yılında körler memleketi olarak tanınan Adıyaman ve Malatya’da birer trahom hastanesi açılmasıyla başlandı. İzmir’de 100 yataklı özürlüler okulu hizmete sokuldu. Diğer aşı üreten kuruluşların nitelik ve üretim yetenekleri yükseltildi. 1927 yılında “Deri ve Tenasül Hastalıkları Tedavi Evi” adıyla birer dispanser açıldı (7). askeri kurum ve kuruluşlarda çalışan hekimlere 1927 yılında 3 ay süre ile sıtma kursu zorunluluğu getirilmiştir. Maraş ve Siverek’te kalıcı. Ondokuzuncu yüzyıldan itibaren Avrupa üzerinden İstanbul’a ulaşan. Bu yıllarda bazı illerde nüfusun % 70’i trahomdan yakınıyordu ve trahomdan körlük oranı % 3. Cumhuriyet öncesi dönemde civa buharı gibi bilimsel olmayan yöntemlerle halk tarafından tedavi edilmeye çalışılmıştı. Cumhuriyetin ilk yıllarında sıtmalı oranı bazı bölgelerde %70’leri buluyordu. 1925’te çıkarılan Frengi Talimatnamesi ile tedavi metotlarında modernleşme ve standartlaşma sağlandı. belediye. Kararlılıkla yürütülen mücadele sonrasında 1940 yılına kadar sıtmalı oranı %11’e düşürüldü (6). Bu nedenle mücadele kapsamında hastane ve dispanserlerin arttırılmasına karar verildi. 1925 yılında başlatılan sıtma mücadelesiyle. zaman içinde Anadolu’ya yayılan ve ayrıca Rus limanları ile ilişkili Karadeniz kıyılarında da görülen frengi. tarihin bilinen en büyük sağlık savaşımlarından biridir. 5 milyonu tedavi edildi. 1928 yılında Adana Sıtma Enstitüsü’nün açılması ile buarad hekimlere düzenli kurslar başlatılmıştır (11). yurdun değişik bölgelerinde 11 Sıtma dispanseri açıldı. Türkiye’nin sıtma savaşı. Kilis ve Besni’de gezici Trahom hastaneleri kuruldu 169 . Bu okul uzun süre her düzeyde sağlık personeli yetiştirdi ve halk sağlığı alanında uzmanlık eğitimi verdi. bunun için 1000 km uzunluğunda kanal açıldı (12). Urfa. İlk olarak Ankara ve İzmir’de olmak üzere. 1931’e dek iki milyon hastaya ulaşıldı. Bu savaşta tam 17 milyon insan kontrolden geçirildi. Tıp Fakültelerinden mezun olan hekimlerle. dergi vb yayınlarda bulunduğu gibi.Hıfzısıhha Müessesesi kuruldu. özel idare. 350 km2’ lik bataklık kurutuldu. Sağlık Bakanlığı eğitim amacıyla ilgili değişik kitap. aynı amaçla çeşitli eğitim ve geliştirme kursları da açmıştır. 1936 yılında Ankara’da Merkez Hıfzısıhha Müessesine bağlı olarak çalışan “Halk Sağlığı Okulu” açıldı. Anadolu’nun çeşitli yörelerinde sağlık memuru ve ebe yetiştiren okullar açıldı. Adana’da uzman hekim yetiştirecek bir Sıtma Enstitüsü. devlet. Gaziantep. Refik Saydam başkanlığında toplanan bir komisyonca Sıtma ile mücadele kararı alındı ve bu karar 2 Eylül 1925’te Ankara’da toplanan 1. Tedavi için 70 ton kinin ilacı parasız dağıtıldı. 1923 yılında üç milyon trahomlu hasta vardı.

s: 60 – 65. Eren N. Diyarbakır ve Erzurum’da Kuduz tedavi müesseseleri açıldı. bu sayı 1940’da 120700’e ulaşmıştır. takip ve tedavi kurumu olmadığı için önemli bir sorundu. 1930’da özellikle Doğu Karadeniz’de yaygın olan ölümcül Ankilostom parazitine karşı mücadele başlatıldı. 3. Türkiye’de Sıtma Savaşı. Ankara. 5. İzmir: Umay Yayınları. 1997. O yıllarda sadece İstanbul’da “Darülkelp Tedavihanesi” adıyla bir köpek takip ve ıslah evi vardı. Refik Saydam’ın Türk Sağlık Politikaları Üzerindeki Etkisi (1923 – 1937). Yıl. s: 55.2005. Yukarıda değinilen halk sağlığı ile ilgili çalışmaların stratejileri bu kongrede belirlenmiştir. 4. üç yıl içinde 43. Ankara: Naturel Yayınları. 1973. s: 10. Erdem A. Ankara: TTK Basımevi. Bursa ve İstanbul’da verem dispanserleri açıldı. Saltık A. Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. 2002. 38. 2. Cumhuriyet ve Sağlık. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Yayınları. Cumhuriyetin ilk 15 yılında sağlık alanında yapılanlar incelendiğinde. Türkiye Üzerine Notlar 1923 – 2005. 170 . Özden N. Türk Tıbbının Kahramanları. 8. Evreleri. 1924’te Heybeliada’da bir verem sanatoryumu. İstanbul: Organon. Cumhuriyet ve Sağlık. s: 39.865 hasta tedavi edildi (8). 2 Eylül 1925’te Ankara’da toplanan I. 7. yeni vaka oranı muayene edilenler içinde % 69. Bu nedenle Anadolu’da bir çok ölüme neden olan Kuduz’u önlemek için. 1998. 1998.(6). Bilim ve Ütopya Dergisi 1998. 1920 yılında muayene edilen trahomlu olgu sayısı 2950 iken. Ankara. 11. Sağlık Hareketleri (1923 – 1963) 40. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I – III. “Atatürk’ün 1 Mart 1922 Tarihli Meclisi Açış Konuşması”. 1999. Yetki ve Sorumluluğu (23 nisan 1920 – 30 Ekim 1923). her kesime ulaşan. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları.2’ye düşmüştür (6). 44: 17 -19. KAYNAKLAR Aydoğan M. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı. 1. parasız. Türkiye’de Sağlık Teşkilatlanması Tarihi. Milli Türk Tıp Kongresi’dir. s: 30. Çok önemli bir gelişme olarak yerli kuduz aşısı üretimi başarıldı (8). 2001. 1964. Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri’nin Tarihçesi. Toplum sağlığını hedef alan. TBMM Hükümeti Kuruluşu. Tanrıtanır N. 1938. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları. s: 236 – 260. kuşkusuz uluslararası ölçekte bir sağlık devriminin gerçekleştirildiği görülecektir. nitelikli bir sağlık sistemi o zaman kurulmuştur. 6. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. Sağlık hizmetlerinde bugün girilen yol dikkate alındığında aradaki anlayış ve kavram farklılığı rahatça ortaya çıkmaktadır. Ülkemizde ilk sağlık kongresi. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları. Aydın E. Aslan Y. eşit.9’dan % 20. 10. s: 1504-05. 2005. “Dr. 9. Sivas. 12. Anadolu’da hiçbir tanı. Kuduz. s: 53.

171 .