P. 1
Diferansiyel denklemler çözümlü sorular

Diferansiyel denklemler çözümlü sorular

|Views: 14,937|Likes:
Yayınlayan: Ahmet Can Afatsun

More info:

Published by: Ahmet Can Afatsun on Nov 15, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/05/2013

pdf

text

original

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems

,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.1. Lineer denklemler
Problem 2.c:
ty

+ 2y = sin t, t > 0
ile verilen lineer denklemin ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulup, t →∞ i¸cin ¸c¨ oz¨ um¨ un davranı¸sını
belirleyiniz.
C¸ ¨oz¨ um : t > 0 dan verilen denklem t ile b¨ol¨ un¨ urse,
y

+
2
t
y =
sin t
t
olarak yazılabilir. Denklem birinci mertebeden lineer bir denklemdir. Bu den-
klem i¸cin
p(t) =
2
t
, q(t) =
sin t
t
olup integrasyon ¸carpanı,
µ = e

2
t
dt
= e
2 ln t
= t
2
olarak hesaplanır. Denklemin ¸c¨oz¨ um¨ u i¸cin,
y = t
−2

t
2
sin t
t
dt
integraline ula¸sılıp, u = t, dv = sin t ile kısmi integrasyon alınırsa,
y =
c
t
2

cos t
t
+
sin t
t
2
¸c¨oz¨ um¨ une t > 0 i¸cin ula¸sılır.
t →∞ i¸cin y →0 oldu˘gu basitce g¨or¨ ulebilir.
1
1
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
1
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.1. Lineer denklemler
Problem 20:
ty

+ (t + 1)y = t, y(ln 2) = 1
ile verilen ba¸slangı¸c de˘ger problemini ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um : Verilen denklemi t = 0 olmak ¨ uzere t ile b¨olelim. Bu durumda,
y


t + 1
t
y = 1
denklemine varırız. Bu denklemden integral ¸carpanı,
µ = e

t+1
t
dt
= e
t+lnt
= te
t
olarak bulunur ve ¸c¨oz¨ um i¸cin yerine yazılırsa,
y =
1
te
t

te
t
dt
elde edilir. u = t, dv = e
t
ile kısmi integrasyon yapılırsa ¸c¨ oz¨ um
y = 1 −
1
t
+
c
te
t
olarak bulunur. Burada verilen ba¸slangı¸c ¸sartı y(ln 2) = 1 kullanılırsa, c = 2
oldu˘gu g¨or¨ ul¨ ur. Bulunan c de˘geri yerine yazılırsa verilen diferansiyel denklemin
ba¸slangı¸c ¸sartını sa˘glayan ¸c¨ oz¨ um¨ u
y =
2
te
t

1
t
+ 1
olarak elde edilir.
2
2
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
2
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.2. Lineer denklemler ¨ uzerine daha fazla tartı¸smalar
Problem 16:
(1 −t
2
)y

−ty = t(1 −t
2
), y(0) = 2
ba¸slangı¸c de˘ger probleminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulup, ¸c¨oz¨ um¨ un ya¸sadı˘ gı aralı˘gı
belirleyip, t →∞ i¸cin ¸c¨ oz¨ um¨ u inceleyiniz.
C¸ ¨oz¨ um : Denklem d¨ uzenlenirse,
y


t
1 −t
2
y = t
¸seklini alır. Bu lineer denklemimde integral ¸carpanı
µ = e

t
1−t
2
dt
= (1 −t
2
)
1
2
elde edilir. C¸ ¨oz¨ um denkleminde yerine yazılırsa,
y = (1 −t
2
)

1
2

t(1 −t
2
)
1
2
dt
ifadesine varılır. 1 − t
2
= u de˘gi¸sken de˘gi¸simi ile sa˘g taraftaki integrasyon
alınırsa,
y = −
(1 −t
2
)
3
+ c(1 −t
2
)

1
2
seklinde genel ¸c¨oz¨ um elde edilir. Ba¸slangı¸ c ¸sartına uyan ¸c¨oz¨ um¨ u bulmak i¸cin,
genel ¸c¨ oz¨ umde t = 0 yerine yazılıp 2’ye e¸sitlenirse, c =
7
3
olarak bulunur.
Son olarak genel ¸c¨oz¨ umde c de˘geri yerine yazılırsa verilen ba¸slangı¸c ¸sartı i¸cin
diferansiyel denklemin ¸c¨ oz¨ um¨ u
y = −
(1 −t
2
)
3
+
7
3
(1 −t
2
)

1
2
olarak elde edilir.
C¸ ¨oz¨ umden de g¨or¨ ulece˘gi ¨ uzere karek¨ ok¨ un i¸saretinin pozitif olabilmesi i¸cin |x| <
1 olması gerekir. O halde ¸c¨ oz¨ um¨ um¨ uz |x| < 1 aralı˘gında ya¸sayacak olup,
aralı˘gın u¸c noktalarında yani t →±1 i¸cin ¸c¨oz¨ um sonsuza ka¸cacaktır.
3
3
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
3
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.3. De˘gi¸skenlerine ayrılabilen denklemler
Problem 2:
y

=
x
2
y(1 + x
3
)
ile verilen diferansiyel denklemi ¸c¨oz¨ un¨ uz.
C¸ ¨oz¨ um : y

=
dy
dx
den denklem,
dy
dx
=
x
2
y(1 + x
3
)
olarak yazılır ve yeniden d¨ uzenlenirse,
ydy =
x
2
1 + x
3
dx
¸seklinde de˘gi¸skenlerine ayrılmı¸s olur. Son ifadeden de g¨or¨ uld¨ u˘g¨ u ¨ uzere her iki
yanı integre edersek,
y
2
2
=
1
3
ln |1 + x
3
| + c
ve buradan da denklemin ¸c¨ oz¨ um¨ u
3y
2
−ln |1 + x
3
| = c, x = −1, y = 0
olarak elde edilir.
4
4
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
4
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.3. De˘gi¸skenlerine ayrılabilen denklemler
Problem 5:
y

= cos
2
x cos
2
2y
diferansiyel denkleminin ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um : Denklem uygun formatta yeniden yazılırsa,
dy
dx
= cos
2
x cos
2
2y
ve de˘gi¸skenlerine ayrılırsa,
dy
cos
2
2y
= cos
2
xdx
elde edilir. Sa˘g taraftaki integral,
cos
2
x =
1
2
+
1
2
cos 2x
e¸sitli˘ginden kolaylıkla integre edilebilir. Sol taraftaki integral i¸cin u = 2y
de˘gi¸sken de˘gi¸simi yapılırsa
1
2

sec
2
udu
integraline varılır. Bu integrasyonlardan sonra ¸c¨ oz¨ um a¸sa˘ gıdaki ¸sekilde yazılıabilir.
y =
1
2
arctan(x + sin x cos x + c).
5
5
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
5
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.3. De˘gi¸skenlerine ayrılabilen denklemler
Problem 13:
dy
dx
=
2x
x
2
y + y
diferansiyel denkleminin y(0) = −2 ¸sartını ger¸cekleyen ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u ve ¸c¨oz¨ um¨ un
ya¸sadı˘gı aralı˘gı tespit ediniz.
C¸ ¨oz¨ um : Verilen denklemin sa˘gında payda y parantazine alınıp gerekli d¨ uzenleme
yapılırsa,
ydy =
2x
x
2
+ 1
dx
¸seklinde de˘gi¸skenlerine ayrılmı¸s olur.
˙
Integraller ise olduk¸ca basit bir ¸sekilde,
y
2
2
= ln |x
2
+ 1| + c
olarak elde edilir. C¸ ¨oz¨ um d¨ uzenlenirse
y = ±

2 ln |x
2
+ 1| + 2c
olarak elde edilir. y(0) = −2 ¸sartın sa˘glayan ¸c¨ oz¨ um i¸cin, ¸c¨oz¨ um¨ un negatif
i¸saretli olanı kullanılıp c = 2 olarak belirlenir. Bu durumda verilen ba¸slangı¸ c
de˘ger probleminin ¸c¨ oz¨ um¨ u
y = −

2 ln |x
2
+ 1| + 4
ifadesidir. C¸ ¨oz¨ umden de g¨or¨ ulece˘ gi ¨ uzere ¸c¨ oz¨ um¨ un tanımsız oldu˘gu herhangi
bir reel sayı mevcut de˘gildir. Dolayısıyla ¸c¨oz¨ um¨ um¨ uz −∞< x < ∞ aralı˘gının
tamamında ge¸cerlidir.
6
6
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
6
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.8. Tam denklemler ve integrasyon ¸carpanı
Problem 4:
(2xy
2
+ 2y)dx + (2x
2
y + 2x)dy = 0
denkleminin tam olup olmadı˘gını belirleyip, e˘ger tam ise ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u yapınız.
C¸ ¨oz¨ um : Denklem i¸cin,
p(x, y) = (2xy
2
+ 2y), q(x, y) = (2x
2
y + 2x)
olmak ¨ uzere
p
y
= q
x
= 4xy + 2
olup denklem tam diferansiyeldir. O halde,
f(x, y) =

(2xy
2
+ 2y)dx + h(y)
yazılır ve integrasyon alınırsa
f(x, y) = x
2
y
2
+ 2xy + h(y)
elde edilir. Her iki taraf y’ye g¨ore t¨ uretilirse
∂f(x, y)
∂y
= q(x, y) = 2xy + 2x
∂h
∂y
elde edilir. q(x, y) de˘geri yerine yazılırsa
∂h
∂y
= 0
olarak bulunur ve buradan h = c sonucu artaya ¸cıkar. Bulunan h de˘geri yerine
yazılırsa ¸c¨ oz¨ um,
f(x, y) = x
2
y
2
+ 2xy + c
olur.
7
7
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
7
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.8. Tam denklemler ve integrasyon ¸carpanı
Problem 12:
x
(x
2
+ y
2
)
3
2
dx +
y
(x
2
+ y
2
)
3
2
dy = 0
denkleminin tam olup olmadı˘gını belirleyip, e˘ger tam ise ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u yapınız.
C¸ ¨oz¨ um : Denklemde,
p(x, y) =
x
(x
2
+ y
2
)
3
2
, q(x, y) =
y
(x
2
+ y
2
)
3
2
olup
p
y
= q
x
= −3xy(x
2
+ y
2
)

5
2
den verilen denklem tam diferansiyeldir.
f(x, y) =

x
(x
2
+ y
2
)
3
2
dx + h(y)
yazılıp integral i¸cin u = x
2
+ y
2
de˘gi¸sken de˘gi¸simi yapılırsa,
f(x, y) = (x
2
+ y
2
)

1
2
+ h(y)
elde edilir. Her iki yanın y’ye g¨ore t¨ urevi alınıp,
∂f(x,y)
∂y
= q(x, y) ifadesi kul-
lanılırsa,
∂h
∂y
= 2y(x
2
+ y
2
)

3
2
olarak bulunur. Tekrar x
2
+ y
2
= u de˘gi¸sken de˘gi¸simi ile integrasyon hesa-
planırsa,
h = −2(x
2
+ y
2
)

1
2
+ c
elde edilir. h de˘geri yerine yazılırsa ¸c¨ oz¨ um,
f(x, y) = −(x
2
+ y
2
)

1
2
+ c
olur. Son ifade d¨ uzenlenirse ¸c¨oz¨ um
x
2
+ y
2
= C
¸seklinde de yazılabilir.
8
8
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
8
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.8. Tam denklemler ve integrasyon ¸carpanı
Problem 25:
(3x
2
+ 2xy + y
3
)dx + (x
2
+ y
2
)dy = 0
ile verilen diferansiyel denklemi bir integrasyon ¸carpanı bularak ¸c¨oz¨ un¨ uz.
C¸ ¨oz¨ um : Verilen denklem i¸cin,
p(x, y) = 3x
2
+ 2xy + y
3
, q(x, y) = x
2
+ y
2
olup,
p
y
= 3x
2
+ 2xy + y
3
, q
x
= 2x
den denklem tam dif. de˘gildir. Uygun integrasyon ¸carpanı i¸cin,
p
y
−q
x
= 3(x
2
+ y
2
)
olup,
µ = e

p
y
−q
x
q(x,y)
dx
i¸cin
µ = e

3dx
= e
3x
¸seklinde bulunur ve verilen denklem bu integrasyon ¸carpanı ile ¸carpılırsa,
(3x
2
e
3x
+ 2xye
3x
+ y
3
e
3x
)dx + (x
2
e
3x
+ y
2
e
3x
)dy = 0
¸seklinde denklem elde edilir. B¨oylece,
p
y
= q
x
= 3x
2
e
3x
+ 2xe
3x
+ 3y
2
e
3x
olup denklem tam dif. hale gelir.
C¸ ¨oz¨ um i¸cin
f(x, y) =

(x
2
e
3x
+ y
2
e
3x
)dy + h(x)
se¸cilirse ve gerekli integral alınırsa,
f(x, y) = x
2
e
3x
y +
1
3
e
3x
y
3
+ h(x)
elde edilir. Son ifadenin x’e g¨ore t¨ urevi alınırsa,
∂f(x, y)
∂x
= p(x, y) = 3x
2
ye
3x
+ 2xye
3x
+ y
3
e
3x
+
dh
dx
9
elde edilir. p(x, y) de˘geri yerine yazılıp gerekli sadele¸stirmeler yapılırsa,
dh
dx
= 0
ve buradan da h = c olarak bulunur. Bulunan h de˘geri yerine yazılırsa ¸c¨ oz¨ um,
x
2
ye
3x
+
1
3
y
3
e
3x
+ c = 0
olur. C = −3c i¸cin ¸c¨ oz¨ um yeniden d¨ uzenlenirse,
(3x
2
y + y
3
)e
3x
= C
olarak da yazılabilir.
9
9
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
10
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.8. Tam denklemler ve integrasyon ¸carpanı
Problem 27:
dx + (
x
y
−sin y)dy = 0
ile verilen diferansiyel denklemi i¸cin bir integrasyon ¸carpanı bularak ¸c¨oz¨ um
yapınız.
C¸ ¨oz¨ um : Verilen denklem i¸cin,
p(x, y) = 1, q(x, y) =
x
y
−sin y
olup,
p
y
= 0, q
x
=
1
y
den denklem tam dif. de˘gildir. Uygun integrasyon ¸carpanı i¸cin,
p
y
−q
x
= −
1
y
olup,
µ = e

p
y
−q
x
−p(x,y)
dy
i¸cin
µ = e

1
y
dy
= y
¸seklinde bulunur ve verilen denklem bu integrasyon ¸carpanı ile ¸carpılırsa,
ydx + (x + y sin y)dy = 0
¸seklinde denklem elde edilir. B¨oylece,
p
y
= q
x
= 1
olup denklem tam dif. hale gelmi¸s olur.
C¸ ¨oz¨ um i¸cin
f(x, y) =

ydx + h(y)
se¸cilirse ve gerekli integral alınırsa,
f(x, y) = xy + h(y)
11
elde edilir. Son ifadenin y’e g¨ore t¨ urevi alınırsa,
∂f(x, y)
∂y
= q(x, y) = x +
dh
dy
elde edilir. q(x, y) de˘geri yerine yazılıp gerekli sadele¸stirmeler yapılırsa,
dh
dy
= −y sin y
elde edilir. Denklem de˘gi¸skenlerine ayrılırsa,
dh = −y sin ydy
olurki sa˘g tarftaki integral i¸cin
u = y, dv = sin y
denilerek kısmi integrasyon alınırsa,
h = y cos y −sin y −c
olarak elde edilir. Bulunan h de˘geri yerine yazılırsa ¸c¨ oz¨ um,
xy + y cos y −sin y −c = 0
olarak elde edilir.
10
10
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
12
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.8. Tam denklemler ve integrasyon ¸carpanı
Problem 31:
(3x +
6
y
) + (
x
2
y
+ 3
y
x
)
dy
dx
diferansiyel denklemi i¸cin bir integrasyon ¸carpanı bularak ¸c¨oz¨ um yapınız.
C¸ ¨oz¨ um : Verilen denklem d¨ uzenlenirse,
(3x +
6
y
)dx + (
x
2
y
+ 3
y
x
)dy = 0
olarak yazılabilir. B¨oylece,
p(x, y) = 3x +
6
y
, q(x, y) =
x
2
y
+ 3
y
x
olup
p
y
= −
6
y
2
, q
x
=
2x
y

3y
x
2
den
p
y
−q
x
=
1
x
2
y
2
(−2x
3
y
2
−6x
2
+ 3y
3
)
elde edilir. Uygun integrasyon ¸carpanı
µ = e

py−qx
yq−xp
du
¸seklinde olup,
yq −xp =
1
xy
(−2x
3
y
2
−6x
2
+ 3y
3
)
olarak hesaplanıp yerine u = xy i¸cin yazılırsa,
µ = e

1
u
du = e
ln u
= u = xy
olarak bulunur. Verilen denklem µ = xy integral ¸carpanı ile ¸carpılırsa,
(3x
2
y + 6x)dx + (x
3
+ 3y
2
)dy = 0
denklemine ula¸sılır ki bu denklem de
(x
3
y + 3x
2
+ y
3
)

= 0
13
olarak diferansiyel formda yazılır ve integral alınırsa ¸c¨oz¨ um
x
3
y + 3x
2
+ y
3
= c
olarak kar¸sımıza ¸cıkar.
11
11
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
14
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.9. Homojen denklemler
Problem 6:
dy
dx
= −
4x + 3y
2x + y
ile verilen denklemin homojen oldu˘gunu g¨osterip ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u elde ediniz.
C¸ ¨oz¨ um :
f(x, y) = −
4x + 3y
2x + y
olmak ¨ uzere
x = tx, y = ty
i¸cin
f(tx, ty) = −
t(4x + 3y)
t(2x + y)
= −t
0
(
4x + 3y
2 + y
) = t
0
f(x, y)
olurki bu ifade bize denklemin homojenli˘gini g¨osterir. O halde y = vx d¨on¨ u¸s¨ um¨ u
yapılırsa,
dt
dx
=
dv
dx
x + v
elde edilip denklemde yerine yazılıp gerekli d¨ uzenlemeler yapılırsa,
v + 2
v
2
+ 5v + 4
dv = −
dx
x
elde edilir. Sol taraftaki ifade basit kesirlerine ayrılırsa,
(
1
3
1
v + 1
+
2
3
1
v + 4
)dv = −
dx
x
elde edilir. Burada heriki yandan integrasyon alınıp gerkli d¨ uzenlemeler yapılırsa,
|v + 1||v + 4|
2
=
c
x
3
denklemine varılır. Son olarak genel ¸c¨ oz¨ um i¸cin, v =
y
x
ile sonu¸ c
|x + y||4x + y|
2
= c
¸seklinde elde edilir.
12
12
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
15
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.9. Homojen denklemler
Problem 8:
(x
2
+ 3xy + y
2
)dx −x
2
dy = 0
ile verilen denklemin homojen oldu˘gunu g¨osterip ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u elde ediniz.
C¸ ¨oz¨ um : Verilen denklemde gerekli d¨ uzenlemeler yapılırsa,
dy
dx
=
x
2
+ 3xy + y
2
x
2
elde ederiz ki bu denklem x ve y i¸cin iknci dereceden homojen bir denklemdir.
O halde y = vx de˘gi¸sken d¨on¨ u¸s¨ um¨ u altında,
dv
dx
x = (v + 1)
2
elde edilip de˘gi¸skenlerine ayrılırsa
1
(v + 1)
2
dv =
dx
x
bulunur. Her iki yandan integral alınırsa,
1
v + 1
= −ln |x| −ln |c|
elde edilir. v =
y
x
ile de denklemin ¸c¨oz¨ um¨ u y = −x i¸cin,
x
x + y
+ ln x + lnc = 0
olarak kar¸sımıza ¸cıkar.
13
13
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
16
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.9. Homojen denklemler
Problem 15.b:
dy
dx
=
2y −x + 5
2x −y −4
denkleminin ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um : A¸cık olarak denklem homojen denklem de˘gildir.
∆ = 1 −4 = −3 = 0
oldu˘gundan,
2y −x + 5 = 0, 2x −y −4 = 0
do˘grularını ortak ¸c¨ ozersek,
(h, k) = (x, y) = (1, −2)
olarak bulabiliriz. Bu durumda verilen diferansiyel denklemi homojen hale
getirmek i¸cin,
x = X + 1, y = Y −2
¨otelemeleri yapmak yeterli olacaktır. Ayrıca, dx = dX ve dy = dY dir. Bu
ifadeler altında, denklem,
dY
dX
=
2Y −X
2X −Y
¸seklinde homojen hale gelir. Y = V X d¨on¨ u¸s¨ um¨ u ile ,
V

X + V =
2V −1
2 −V
ve buradan da
2 −V
V
2
−1
dV =
dX
X
elde edilir. Sol taraftaki integral i¸cin gerekli d¨ uzenlemeler yapılırsa ,
1
2

1
V −1

3
V + 1

dV =
dX
X
denklemine varılır.
˙
Integrasyon ile sonu¸c,
|
V −1
(V + 1)
3
| = cX
2
17
ve V =
Y
X
i¸cin
|Y −X|
|Y + X|
3
= c
elde edilir ve son olarak X = x − 1 ve Y = y + 2 ile diferansiyel denklemin
¸c¨oz¨ um¨ u y = −x −1 i¸cin,
|y −x + 3| = c|y + x + 1|
3
olarak elde edilir.
14
14
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
18
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler
* 2.9. Homojen denklemler
Problem 16:
dy
dx
= −
4x + 3y + 15
2x + y + 7
homojen olmayan diferansiyel denklemi homojen hale getirip ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u yazınız.
C¸ ¨oz¨ um : Verilen denklemi homojen hale getirmek i¸cin (h, k) noktasını bu-
lalım.
4x + 3y + 15 = 0, 2x + y + 7 = 0
do˘gruları ortak ¸c¨ oz¨ ul¨ urse
(h, k) = (−3, −1)
olarak bulunur. O halde
x = X −3, y = Y −1
d¨on¨ u¸s¨ umleri ile diferansiyel denklemimiz,
dY
dX
= −
4X + 3Y
2X + Y
¸seklinde homojen hale gelir. Y = V X ile bu denklem,
V + 2
V
2
+ 5V + 4
dV = −
dX
X
¸sekline gelir. Sol taraf basit kesirlerine ayrılıp daha sonra her iki yanın inte-
gralleri alınırsa ¸c¨oz¨ um,
|V + 1||V + 4|
2
=
c
X
2
elde edilir.
¨
Once V =
Y
X
sonra X = x+3 ve Y = y +1 ¸c¨ oz¨ umde yerine yazılırsa
istenen ¸c¨ oz¨ ume
|x + y + 4||4x + y + 13|
2
= c
olarak ula¸sılır.
15
15
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
19
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.1. Sabit katsayılı lineer homojen denklemler
Problem 2:
y

+ 3y

+ 2y = 0
sabit katsayılı homojen denkleminin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um : Aranacak ¸c¨ oz¨ um y = e
rt
¸seklinde olup gerekli t¨ urevler hesaplanırsa
y

= re
rt
, y

= r
2
e
rt
elde edilir. Denklemde yerine yazılırsa
(r
2
+ 3r + 2)e
rt
= 0
bulunur. Buradan karekteritlik deklem
(r
2
+ 3r + 2) = 0
dır. Bu denklemin k¨okleri ise
r
1
= −1, r
2
= −2
olup denklemin genel ¸c¨oz¨ um¨ u ise
y = c
1
e
−t
+ c
2
e
−2t
dir.
16
16
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
20
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.1. Sabit katsayılı lineer homojen denklemler
Problem 10:
y

+ 4y

+ 3y = 0; y(0) = 2, y

(0) = 1
ba¸slangı¸c de˘ger probleminin ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulup t artarken ¸c¨ oz¨ um¨ un davranı¸sını
belirleyiniz.
C¸ ¨oz¨ um : Aranacak ¸c¨ oz¨ um y = e
rt
¸seklinde olup gerekli t¨ urevler hesaplanırsa
y

= re
rt
, y

= r
2
e
rt
elde edilir. Denklemde yerlerine yazılırlarsa
(r
2
+ 4r + 3)e
rt
= 0
elde edilir. Buradan karekteritlik deklem
(r
2
+ 4r + 2) = 0
olup karakteristlik denklemin k¨okleri ise
r
1
= −1, r
2
= −3
olarak tespit edilir. B¨oylece denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u ise
y = c
1
e
−3t
+ c
2
e
−t
dir. y(0) = 2 ba¸slangı¸c ¸sartından
c
1
+ c
2
= 2
elde edilir.
y

= −3c
1
e
−3t
−c
2
e
−t
i¸cin y

(0) = 1 ¸sartı kullanılırsa
−3c
1
−c
2
= 0
elde edilir.
˙
Iki denklemden c
1
ve c
2
katsayıları hesaplanırsa
c
1
= −
1
2
, c
2
=
2
2
olarak bulunur ve genel ¸c¨oz¨ umde yerlerine yazılırsa, verilen ba¸slangı¸ c ¸sartlarını
sa˘glayan ¸c¨ oz¨ um,
y = −
1
2
e
−3t
+
5
2
e
−t
olur. C¸ ¨oz¨ um t →∞ i¸cin sıfıra gider.
17
17
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
21
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.1. Sabit katsayılı lineer homojen denklemler
Problem 14:
2y

+ y

−4y = 0; y(0) = 0, y

(0) = 1
ba¸slangı¸c de˘ger probleminin ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulup t artarken ¸c¨ oz¨ um¨ un davranı¸sını
belirleyiniz.
C¸ ¨oz¨ um : y = e
rt
aranacak ¸c¨oz¨ um¨ u i¸cin, y

= re
rt
ve y

= r
2
e
rt
oldu˘gundan.
(2r
2
+ r −4)e
rt
= 0
bulunur. Buradan karekteritlik deklem
(2r
2
+ r −4) = 0
dır. Karakteristlik denklemin k¨okleri ise
r
1
=
−1 −

33
4
, r
2
=
−1 +

33
4
olup denklemin genel ¸c¨oz¨ um¨ u ise
y = c
1
e
(
−1−

33
4
)t
+ c
2
e
(
−1+

33
4
)t
¸seklinde elde edilir. y(0) = 2 dan
c
1
+ c
2
= 2,
y

= (
−1 −

33
4
)c
1
e
(
−1−

33
4
)t
+ (
−1 +

33
4
)c
2
e
(
−1+

33
4
)t
i¸cin y

(0) = 1 ¸sartı kullanılırsa da
(
−1 −

33
4
)c
1
+ (
−1 +

33
4
)c
2
= 1
elde edilir.
˙
Iki denklemden c
1
ve c
2
katsayıları hesaplanırsa
c
1
= −
1
2

33
, c
2
=
1
2

33
22
olarak bulunur ve ¸c¨ oz¨ umde yerlerine yazılırsa, verilen ba¸slangı¸c ¸sartlarını sa˘glayan
¸c¨oz¨ um,
y = −
1
2

33
e
(
−1−

33
4
)t
+
1
2

33
e
(
−1+

33
4
)t
olur. C¸ ¨oz¨ um t →∞ i¸cin y →∞ olarak g¨ozlenir.
18
18
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
23
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.3. Lineer ba˘gımsızlık ve wronskian
Problem 1:
f(t) = t
2
+ 5t, g(t) = t
2
−5t
olarak verilen fonksiyonların lineer ba˘gımlı olup olmadıklarını belirleyiniz.
C¸ ¨oz¨ um : Verilen iki fonksiyonun wronskianları
W(f(t), g(t)) = det

t
2
+ 5t t
2
−5t
2t + t 2t −5

= 20t
2
olup sıfırdan farklıdır. Dolayısıyla f ve g fonksiyonları lineer ba˘gımsızdırlar.
Problem 15:
t
2
y

−t(t + 2)y

+ (t + 2)y = 0
denklemini ¸c¨ ozmeden iki ¸c¨ oz¨ um¨ un wronskianını hesaplayınız.
C¸ ¨oz¨ um : Verilen diferansiyel denklem t = 0 ile b¨ol¨ un¨ up d¨ uzenlenirse
y


t + 2
t
y

+
t + 2
t
2
y = 0
elde edilir. Bu durumda
p(t) = −
t + 2
t
, q(t) =
t + 2
t
2
olup bu iki fonksiyon t = 0 s¨ ureklidirler. Dolayısıyla, y
1
, y
2
iki ¸c¨ oz¨ um olmak
¨ uzere Teorem 3.2.2 uygulanırsa,
W(y
1
, y
2
) = ce

(
t+2
t
)dt
den, W(y
1
, y
2
) = ct
2
e
t
elde edilir.
19
19
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
24
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.3. Lineer ba˘gımsızlık ve wronskian
Problem 17:
x
2
y

+ xy

+ (x
2
−ν
2
)y = 0
Bessel Denklemini ¸c¨ozmeden iki ¸c¨oz¨ um¨ un wronskianını hesaplayınız.
C¸ ¨oz¨ um : Denklem x = 0 i¸cin
y


1
x
y

+
x
2
−ν
2
x
2
y = 0
olup p(x) = −
1
x
ve q(x) =
x
2
−ν
2
x
2
fonksiyonları x = 0 i¸cin s¨ ureklidir. y
1
, y
2
iki
¸c¨oz¨ um olmak ¨ uzere Teorem 3.2.2 den,
W(y
1
, y
2
) = ce

1
x
dx
olup, W(y
1
, y
2
) =
c
x
elde edilir.
Problem 18:
(1 −x
2
)y

−2xy

+ α(α + 1)y = 0
Legendre Denklemini ¸c¨ozmeden iki ¸c¨oz¨ um¨ un wronskianını hesaplayınız.
C¸ ¨oz¨ um : x = ±1 i¸cin
y


2x
1 −x
2
y

+
α(α + 1)
1 −x
2
y = 0
olup p(x) = −
2x
1−x
2
ve q(x) =
α(α+1)
1−x
2
fonksiyonları x = ±1 i¸cin s¨ ureklidir. y
1
, y
2
iki ¸c¨ oz¨ um olmak ¨ uzere Teorem 3.2.2 den,
W(y
1
, y
2
) = ce

2x
1−x
2
dx
olup, W(y
1
, y
2
) =
c
1−x
2
elde edilir.
20
20
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
25
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.4. Kompleks k¨okler ve karakteristlik denklem
Problem 10:
y

+ 2y

+ 2y = 0
diferansiyel denkleminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um : t = e
rt
¸seklinde aranacak ¸c¨oz¨ um i¸cin, y

ve y

de˘gerleri hesaplanır
ve denklemde yerine yazılırsa
(r
2
+ 2r + 2)e
rt
= 0
dan karekteristlik denklem,
r
2
+ 2r + 2 = 0
olarak bulunur. Denklemin k¨okleri hesaplanırsa kar¸sımıza
r
1,2
= −1 ±i
gibi iki tane kompleks k¨ok ¸cıkar. Bu durumda verilen denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u
y = c
1
e
−t
cos t + c
2
e
−t
sin t
¸seklinde yazılır.
21
21
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
26
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.4. Kompleks k¨okler ve karakteristlik denklem
Problem 12:
4y

+ 9y = 0
diferansiyel denkleminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um : y = e
rt
i¸cin y

ve y

de˘gerleri hesaplanır ve denklemde yerine yazılırsa
(4r
2
+ 9)e
rt
= 0
dan karekteristlik denklem,
4r
2
+ 9 = 0
olarak bulunur. Denklemin k¨okleri r
1,2
= ±
3
2
i gibi tamamen imajiner olarak
ortaya ¸cıkar. Bu durumda verilen denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u
y = c
1
cos
3
2
t + c
2
sin
3
2
t
¸seklinde yazılır.
22
22
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
27
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.4. Kompleks k¨okler ve karakteristlik denklem
Problem 18:
y

+ 4y

+ 5y = 0; y(0) = 1, y

(0) = 0
ba¸slangı¸c ¸sartlarıyla verilen diferansiyel denklemin ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um :
¨
Oncelikle denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulalım. y = e
rt
i¸cin y

= re
rt
ve y

= r
2
e
rt
de˘gerlerinden
(r
2
+ 4r + 5)e
rt
= 0
elde edilirse karekteristlik denklem,
r
2
+ 4r + 5 = 0
olarak bulunur. Denklemin k¨okleri r
1,2
= −2pmi gibi kompleks k¨oklerdir. Bu
durumda verilen denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u
y = c
1
e
−2t
cos t + c
2
e
−2t
sin t
¸seklinde yazılır. Birinci ba¸slangı¸c ¸sartı olan y(0) = 1 den c
1
= 1 elde edilir.
˙
Ikinci ba¸slangı¸c ¸sartı i¸cin ¸c¨oz¨ um¨ un t¨ urevi alınırsa
y

(t) = (−2c
1
+ c
2
)e
−2t
cos t + (−c1 −2c
2
)e
−2t
sin t
ve y

(0) = 0 ¸sartı kullanılırsa c
2
= 2 olarak belirlenir c
1
, c
2
de˘gerleri ¸c¨ oz¨ umde
yerlerine yazılırsa verilen ba¸slangı¸c ¸sartlarını sa˘glayan ¸c¨ oz¨ um,
y = e
−2t
cos t + 2e
−2t
sin t
olarak elde edilir.
23
23
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
28
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.5. C¸ akı¸sık k¨okler ve mertebe d¨ u¸s¨ urme
Problem 6:
y

−6y

+ 9y = 0
ile verilen denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um : Verile denklemin karekteristlik denklemi y = e
rt
¸seklinde aranacak
¸c¨oz¨ um i¸cin
(r −3)
2
= 0
olup k¨okler
r
1
= r
2
= 3
d¨ ur. B¨oylece genel ¸c¨oz¨ um,
y = c
1
e
3t
+ c
2
te
3t
¸seklinde yazılır.
Problem 8:
16y

+ 24y

+ 9y = 0
ile verilen denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: y = e
rt
¸seklinde aranacak ¸c¨oz¨ umde karekteristlik denklem
(r +
3
4
)
2
= 0
olup k¨okler r
1
= r
2
= −
3
4
d¨ ur. Bu durumda genel ¸c¨ oz¨ um,
y = c
1
e

3
4
t
+ c
2
te

3
4
t
¸seklinde yazılır.
24
24
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
29
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.5. C¸ akı¸sık k¨okler ve mertebe d¨ u¸s¨ urme
Problem 14:
y

+ 4y

+ 4y = 0; y(−1) = 2, y

(−1) = 1
ba¸slangı¸c ¸sartları ile verilen diferansiyel denklemin ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um : y = e
rt
aranacak ¸c¨ oz¨ um i¸cin y

ve y

t¨ urevleri hesaplanıp denklemde
yerine yazılırsa karekteristlik denklem
(r + 2)
2
= 0
olup k¨okler
r
1
= r
2
= −2
dir. Bu durumda denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u,
y = c
1
e
−2t
+ c
2
te
−2t
¸seklinde yazılır. y(−1) = 2 birinci ba¸slangı¸c ¸sartı i¸cin
c
1
−c
2
= 2e
−2
olarak bulunur. Genel ¸c¨oz¨ um¨ un t¨ urevinden
y

= e
−2t
(−2c
2
t + c
2
−2c
1
)
olup y

(−1) = 1 ba¸slangı¸c ¸sartı kullanılırsa
−2c
1
+ 3c
2
= e
−e
elde edilir.
˙
Iki denklemden c
1
, c
2
katsayıları ¸c¨oz¨ ul¨ urse
c
1
= 7e
−2
, c
1
= 5e
−2
olarak bulunup yerlerine yazılırsa verilen ba¸slangı¸c ¸sartlarını sa˘glayan ¸c¨oz¨ um
y = 7e
−2(t+1)
+ 5te
−2(t+1)
olarak elde edilir.
25
25
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
30
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.5. C¸ akı¸sık k¨okler ve mertebe d¨ u¸s¨ urme
Problem 24:
t
2
y

+ 2ty

−2y = 0, t > 0, y
1
(t) = t
¸seklinde bir ¸c¨ oz¨ um¨ u bilinenen denklemin ikinci ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u mertebe d¨ u¸s¨ urme
metodunu kullanarak elde ediniz.
C¸ ¨oz¨ um : y
1
(t) = t verilen denklemin ger¸cekten de bir ¸c¨ oz¨ um¨ ud¨ ur. Bunu
g¨ormek i¸cin, gerekli t¨ urevler alınıp denklemde yerine yazılır. Bilinen bu ¸c¨ oz¨ um¨ u
kullanarak denklemin di˘ger ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulmak i¸cin
y(t) = y
1
(t)v(t)
diyelim ve t¨ urevleri hesaplayalım.
y

= v + tv

, y

= tv

+ 2v

olarak bulunur. Bu de˘gerleri denklemde yerlerine yazarsak
t
3
v

+ 4t
2
v

= 0
denklemini elde edilip de˘gi¸skenlerine ayrılırsa
v

v

= −
4
t
olur. Birinci integrasyondan
v

=
c
1
t
4
ve buradan da tekrar integrasyon alıp
v = −3c
1
t
−3
+ c2
olarak bulabiliriz. Bulunan v de˘geri y = vt de yerine yazılırsa
y = −3c
1
t
−2
+ c
2
t
elde edilir. y
1
(t) = t oldu˘gundan
y
2
(t) =
1
t
2
olurki buda bizim aradı˘gımız sonu¸ctur.
26
26
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
31
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.5. C¸ akı¸sık k¨okler ve mertebe d¨ u¸s¨ urme
Problem 28:
(x −1)y

−xy

+ y = 0, x > 1, y
1
(x) = e
x
¸seklinde bir ¸c¨ oz¨ um¨ u bilinenen denklemin ikinci ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u mertebe d¨ u¸s¨ urme
metodunu kullanarak elde ediniz.
C¸ ¨oz¨ um : Benzer olarak gerekli t¨ urevler y
1
(x) = e
x
i¸cin alınıp denklemde
yerine yazılırsa e
x
in bu denklem i¸cin bir ¸c¨ oz¨ um oldu˘gu g¨or¨ ul¨ ur. Bilinen bu
¸c¨oz¨ um¨ u kullanarak denklemin di˘ger ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulmak i¸cin
y(x) = y
1
(x)v(x)
diyelim ve t¨ urevleri hesaplayalım.
y

= (v

+ v)e
x
, y

= (v

+ 2v

+ v)e
x
olarak bulunur. Bu de˘gerleri denklemde yerlerine yazarsak
v

(x −1)e
x
+ v

(x −2)e
x
= 0
denklemini elde edriz. De˘gi¸skenlerine ayırırsak
v

v

=
2 −x
x −1
olur. Sa˘g taraf yeniden d¨ uzenlenirse
v

v

= −1 +
1
x −1
bulunur. Birinci integrasyondan
v

= c
1
e
−x
(x −1)
elde edilir.
˙
Ikinci integrasyon i¸cin
x −1 = u, dv = e
−x
ile kısmi integrasyon uygulanırsa,
v = −c
1
e
−x
x + c
2
32
elde edilir. Bulunan v de˘geri y = ve
x
de yerine yazılırsa
y = −c
1
x + c
2
e
x
elde edilir. y
1
(x) = e
x
oldu˘gundan ikinci ¸c¨ oz¨ um
y
2
(x) = x
olurak tespit edilir.
27
27
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
33
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.6. Homojen olmayan denklemler ve belirsiz katsayılar metodu
Problem 2:
y

+ 2y

+ 5y = 3 sin 2x
denklemini belirsiz katsatılar metodunu kullanarak ¸c¨ oz¨ un¨ uz.
C¸ ¨oz¨ um : Homojen kısım i¸cin karekteristlik denklem
r
2
+ 2r + 5 = 0
olup k¨okleri
r
1,2
= −1 ±2i
dir. Bu durumda homejen kısmın ¸c¨ oz¨ um¨ u,
y
h
= c
1
e
−x
cos 2x + c
2
te
−x
sin 2x
olarak yazılır.
¨
Ozel ¸c¨ oz¨ um
Y (x) = a sin 2x + b cos 2x
¸seklinde aranmalıdır. Buradan,
Y

(x) = 2a cos 2x −2b sin 2x, Y

(x) = −4a sin 2x −4b cos 2x
ifadeleri yerlerine yazılırsa ve gerkli d¨ uzenlemelr yapılırsa
(a −4b) sin 2x + (4a + b) cos 2x = 3 sin 2x
olur ki
a −4b = 3, 4a + b = 0
olarak bulunur. Bu iki denklemden
a =
3
17
, b = −
12
17
bulunur. O halde denklemin ¨ozel ¸c¨oz¨ um¨ u
Y (x) =
3
17
sin 2x −
12
17
cos 2x
¸seklinde elde edilir. B¨oylece verilen denklemin genel ¸c¨oz¨ um¨ u
y
G
= c
1
e
−x
cos 2x + c
2
e
−x
sin 2x +
3
17
sin 2x −
12
17
cos 2x
elde edilir.
28
28
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
34
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.6. Homojen olmayan denklemler ve belirsiz katsayılar metodu
Problem 6:
y

+ 2y

+ y = 2e
−t
denklemini belirsiz katsatılar metodunu kullanarak ¸c¨ oz¨ un¨ uz.
C¸ ¨oz¨ um : Homojen kısım i¸cin karekteristlik denklem
r
2
+ 2r + 1 = 0
olmak ¨ uzere k¨okleri ¸cakı¸sık olup
r
1
= r
2
= −1
dir. Bu durumda homejen kısmın ¸c¨ oz¨ um¨ u,
y
h
= c
1
e
−t
+ c
2
te
−t
olarak yazılır. α = −1 olup karekteristlik denklemin ¸cift katlı k¨ok¨ ud¨ ur. O
halde ¨ozel ¸c¨ oz¨ um
Y (t) = kt
2
e
−t
¸seklinde aranmalıdır. Bunun i¸cin
Y

(t) = e
−t
(−kt
2
+ 2kt), Y

(t) = e
−t
(kt
2
−4kt + 2k)
elde edilip denklemde yerlerine yazılır ve gerekli d¨ uzenlemeler yapılırsa
2ke
−t
= 2e
−t
olur ki k = 1 olarak bulunur. Bu durumda ¨ozel ¸c¨ oz¨ um
Y (t) = t
2
e
−t
¸seklinde elde edilir. B¨oylece verilen denklemin genel ¸c¨oz¨ um¨ u
y
G
= c
1
e
−t
+ c
2
te
−t
+ t
2
e
−t
olarak yazılır.
29
29
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
35
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.6. Homojen olmayan denklemler ve belirsiz katsayılar metodu
Problem 13:
y

+ y

−2y = 2t; y(0) = 0, y

(0) = 1
ba¸slangı¸c de˘ger problemini belirsiz katsatılar metodunu kullanarak ¸c¨ oz¨ un¨ uz.
C¸ ¨oz¨ um : Homojen ¸c¨oz¨ um i¸cin denklem sıfıra e¸sitlenip, y = e
rt
i¸cin karek-
teristlik denklem
r
2
+ r −2 = 0
dan
r
1
= 1, r
2
= −2
olarak bulunur. O halde homojen kısmın ¸c¨ oz¨ um¨ u,
y
h
= c
1
e
t
+ c
2
e
−2t
olur.
¨
Ozel ¸c¨oz¨ um¨ u bulmak i¸cin,
Y (t) = at + b
¸seklinde bir polinom se¸celim. Buradan,
y

= a, y

= 0
ifadeleri denklemde yerine yazılırsa,
−2at + (a −2b) = 2t
olur. Bu e¸sitlikten
a = −1, b = −
1
2
olarak bulunur. O halde denklemin ¨ozel ¸c¨ oz¨ um¨ u,
Y (t) = −t −
1
2
olur. B¨oylece genel ¸c¨ oz¨ um,
y
G
= c
1
e
t
+ c
2
e
−2t
−t −
1
2
36
olarak yazılır.
y(0) = 0 ba¸slangı¸c ¸sartı kullanılırsa
c
1
+ c
2
=
1
2
denklemi elde edilir.
˙
Ikinci ba¸slangı¸c ¸sartı i¸cin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un t¨ urevi alınırsa,
y

G
= c
1
e
t
−2c
2
e
−2t
−1
bulunur. y

(0) = 1 dan
c
1
−2c
2
= 1
olarak ikinci denklem elde edilir. Bu iki denklemden c
1
, c
2
katsayıları ¸c¨oz¨ ul¨ urse
c
1
= 1, c
2
= −
1
2
olur. Genel ¸c¨ oz¨ umde bu de˘gerler yerine yazılırsa verilen ba¸slangı¸c ¸sartlarını
sa˘glayan ¸c¨ oz¨ um
y
G
= e
t

1
2
e
−2t
−t −
1
2
olarak bulunur.
30
30
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
37
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.7. Parametrelerin de˘gi¸simi y¨ontemi
Problem 2:
y

−y

−2y = 2e
−t
denkleminin ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u parametrelerin de˘gi¸simi y¨ontemini kullanarak elde edi-
niz.
C¸ ¨oz¨ um : Basitce de g¨or¨ ulece˘ gi gibi homojen kısmın ¸c¨ oz¨ um¨ u i¸cin karekter-
istlik denklem
r
2
−r −2 = 0
olup k¨okleri
r
1
= −1, r
2
= 2
olarak bulunursa homojen ¸c¨ oz¨ um
y
h
= c
1
e
−t
+ c
2
e
2t
¸seklinde elde edilir.
Verilen denklemin ¨ozel ¸c¨oz¨ um¨ u i¸cin,
y(t) = c
1
(t)e
−t
+ c
2
(t)e
2t
alınarak, katsayıların tespiti i¸cin
c

1
(t)e
−t
+ c

2
(t)e
2t
= 0,
−c

1
(t)e
−t
+ 2c

2
(t)e
2t
= 2e
−t
denklemleri elde edilir. Denklemler taraf tarafa toplanırsa
c

2
(t) =
2
3
e
−3t
elde edilir. Bu ise
dc
2
dt
=
2
3
e
−3t
demektir. Buradan
c
2
(t) = −
2
9
e
−3t
olarak elde edilir. Bulunan bu de˘ger yardımıyla
c

1
= −
2
3
38
olur ki buradan da
c
1
(t) = −
2
3
t
olarak kolaylıkla hesaplanabilir. c
1
(t), c
2
(t) de˘gerleri yerlerine yazılırsa ¨ozel
¸c¨oz¨ um
Y (t) = −
2
3
te
−t

2
9
e
−t
olarak elde edilir.
¨
Ozel ¸c¨ oz¨ um Y (t) = −
2
3
te
−t
se¸cilirse (¸c¨ unk¨ u e
−t
homojen kısım ¸c¨ oz¨ um¨ unde var),
verilen denklemin genel ¸c¨oz¨ um¨ u
y
G
= c
1
e
−t
+ c
2
e
2t

2
3
te
−t
olarak elde edilir.
31
31
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
39
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.7. Parametrelerin de˘gi¸simi y¨ontemi
Problem 5:
y

+ y = tan t, 0 < t <
π
2
denkleminin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u parametrelerin de˘gi¸simi y¨ontemini kullanarak elde
ediniz.
C¸ ¨oz¨ um : Homojen kısmın ¸c¨ oz¨ um¨ u i¸cin karekteristlik denklem
r
2
+ 1 = 0
ollup k¨okleri
r
1,2
= ±i
olarak bulunursa homojen ¸c¨ oz¨ um
y
h
= c
1
cos t + c
2
sin t
olarak yazılır.
Denklemin ¨ozel ¸c¨ oz¨ um¨ u i¸cin,
y(t) = c
1
(t) cos t + c
2
(t) sin t
alınarak, katsayıların tespiti i¸cin
c

1
(t) cos t + c

2
(t) sin t = 0,
−c

1
(t) sin t + c

2
(t) cos t = tan t
denklemleri elde edilir. Birinci denklem sin t, ikinci denklem cos t ile ¸carpılıp
taraf tarafa toplanırsa
c

2
= sin t
bulunur ki buradan bir integrasyon ile
c
2
= −cos t
olarak elde edilir. Benzer ¸sekilde, birinci denklem cos t, ikinci denklem −sin t
ile ¸carpılıp taraf tarafa toplanırsa
c

1
= cos t −sec t
40
bulunur ki buradan bir integrasyon ile
c
1
= sin t −(ln | tan t + sec t|)
olarak elde edilir. Bulunan bu de˘gerler yerlerine yazılırsa ¨ozel ¸c¨ oz¨ um
Y (t) = −cos t(ln | tan t + sec t|)
olarak elde edilir.
Sonu¸cta ise diferansiyel denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u
y
G
= c
1
cos t + c
2
sin t −cos t(ln | tan t + sec t|)
olarak yazılır.
32
32
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
41
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 3.
˙
Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler
* 3.7. Parametrelerin de˘gi¸simi y¨ontemi
Problem 11:
y

−5y

+ 6y = g(x)
Burda g(x) s¨ urekli bir fonksiyon olmak ¨ uzere denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u elde
ediniz.
C¸ ¨oz¨ um : Verilen diferansiyel denkleminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u Teorem 3.7.1’i kul-
lanarak elde edelim. Homojen kısımdan karekteristlik denklem
r
2
−5r + 6 = 0
olup denklemin k¨okleri
r
1
= 2, r
2
= 3
olarak bulunur ve homojen ¸c¨ oz¨ um
y
h
= c
1
e
2x
+ c
2
e
3x
¸seklinde ifade edilir. O halde,
y
1
(x) = e
2x
, y
2
(x) = e
3x
olur ve basit bir hesaptan sonra
W(y
1
, y
2
) = −e
5x
olarak bulunurki bu bize ¸c¨ oz¨ umlerin lineer ba˘gımsızlı˘ gını verir. S¨ ureklilik bu
denklemin katsayıları ve verilen g fonksiyonu i¸cin var oldu˘gundan ¨ozel ¸c¨oz¨ um
i¸cin Teorem 3.7.1’i kullanabiliriz.
Y (x) = −e
3x

e
2s
g(s)
−e
5s
ds + e
2x

e
3s
g(s)
−e
5x
ds
gerekli d¨ uzenlemeler yapılırsa,
Y (x) =

(e
3x−3s
g(s))ds −

(e
(2x−2s)
g(s))ds
ve buradan da ¨ozel ¸c¨oz¨ um
Y (x) =

(e
3(3x−3s)
−e
2(x−s)
)g(s)ds
42
olarak elde edilir. Denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u ise
y
G
= c
1
e
2x
+ c
2
e
3x
+

(e
3(x−s)
−e
2(x−s)
)g(s)ds
olarak yazılabilir.
33
33
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
43
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 4. Y¨ uksek Mertebeden Lineer Denklemler
* 4.1. n. Mertebeden lineer denklemlerin genel teorisi
Problem 2:
ty

+ sin ty

+ 3y = cos t
ile verilen diferansiyel denklemin ¸c¨oz¨ um arlı˘gını bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um : Verilen denklem t ile b¨ol¨ un¨ urse
y

+
sin t
t
y

+ 3
y
t
=
cos t
t
elde edilir.
p
1
(t) =
sin t
t
, p
2
(t) =
3
t
, g(t) =
cos t
t
fonksiyonları a¸cık olarak t = 0 i¸cin s¨ urekli fonksiyonlardır. O halde Teorem 4.1
’e g¨ore denklemin ¸c¨ oz¨ um¨ u t = 0 i¸cin mevcuttur.
Problem 6:
(x
2
−4)y
ıv
+ x
2
y

+ 9y = 0
diferansiyel denkleminin ¸c¨ oz¨ uml¨ u oldu˘gu aralı˘gı bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um : Verilen denklemi x
2
−4 ile b¨olelim. Bu durumda
y
ıv
+
x
2
x
2
−4t
y

+
9
x
2
−4
= 0
elde edilir.
p
1
(x) =
x
2
x
2
−4t
, p
2
(x) =
9
x
2
−4
olarak g¨osterilirse, fonksiyonların s¨ ureklili˘ gi i¸cin x = −2 ve x = 2 olması gerekir.
Teorem 4.1’e g¨ore bu diferansiyel denklemin ¸c¨oz¨ um¨ un¨ un ge¸cerli old˘gu aralıklar,
−∞< x < −2, −2 < x < 2, 2 < x < ∞
olark kar¸sımıza ¸cıkar.
34
34
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
44
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 4. Y¨ uksek Mertebeden Lineer Denklemler
* 4.1. n. Mertebeden lineer denklemlerin genel teorisi
Problem 11:
y

+ y

= 0
denklemi i¸cin
1, cos t, sin t
¨ u¸cl¨ us¨ un¨ un denklemin birer ¸c¨ oz¨ umleri olduklarını g¨osterip wronskianlarını hesaplayınız.
C¸ ¨oz¨ um :
y
1
(t) = 1
i¸cin basitce t¨ um t¨ urevler sfır oldu˘gu i¸cin e¸sitlik sa˘glanır. Dolayısıyla y
1
= 1 bir
¸c¨oz¨ umd¨ ur.
y
2
(t) = cos t
i¸cin,
y

2
(t) = −sin t, y

2
(t) = sin t
olup verilen diferansiyel denklemde yerlerine yazılırsa e¸sitlik elde edilir. Dolayısıyla
y
2
de bir ¸c¨ oz¨ umd¨ ur.
y
3
(t) = sin t
alınırsa,
y

3
(t) = cos t, y

3
(t) = −cos t
olup verilen diferansiyel denklemi sa˘glarlar. O halde bu da bir ¸c¨ oz¨ umd¨ ur.
S¸imdi bu ¨ u¸ c ¸c¨ oz¨ um¨ un wronskianını hesaplayalım.
W(y
1
, y
2
, y
3
) = det

¸
1 cos t sin t
0 −sin t cos t
0 −cos t −sin t

= sin
2
t + cos
2
t = 1
olup y
1
, y
2
, y
3
lineer bag˘gımsızdırlar.
35
35
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
45
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 4. Y¨ uksek Mertebeden Lineer Denklemler
* 4.1. n. Mertebeden lineer denklemlerin genel teorisi
Problem 17:
y
1
= 5, , y
2
= sin
2
t, , y
3
= cos 2t
ile verilen ¨ u¸cl¨ u i¸cin W(y
1
, y
2
, y
3
) = 0 dır g¨osteriniz. Bu sonucu wronskianlarını
hesaplamadan g¨osterbilirmisiniz?
C¸ ¨oz¨ um :
W(y
1
, y
2
, y
3
) = det

¸
5 sin
2
t cos 2t
0 sin 2t −2 sin 2t
0 2 cos 2t −4 cos 2t

= 5(−4 sin 2t cos 2t+4 cos 2t sin 2t) = 0
olup y
1
, y
2
, y
3
lineer bagımlıdır.
sin
2
t =
1
2

cos 2t
2
den
y
2
=
1
10
(5) −
1
2
cos 2t
yazılırsa
y
2
=
1
10
y
1

1
2
y
3
ba˘gıntısı bulunur. Dolayısıyla bu sonu¸c ilgili ba˘gıntıdan hemen bulunabilir.
36
36
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
46
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 4. Y¨ uksek Mertebeden Lineer Denklemler
* 4.2. n. Mertebeden sabit katsayılı homojen denklemler
Problem 12:
y

−3y

+ 3y

−y = 0
¨ u¸c¨ unc¨ u mertebeden lineer homojen denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um :
y = e
rt
¸seklinde aranacak ¸c¨oz¨ um i¸cin,
y

= re
rt
, y

= r
2
e
rt
, y

= r
3
e
rt
elde edilip denklemde yerlerine yazılırlarsa karakteristlik denklem,
r
3
−3r
2
+ 3r −1 = 0
olup denklemin k¨okleri
r
1
= r
2
= r
3
= 1
¸seklinde bulunur. O halde ¸c¨ oz¨ um verilen denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u,
y = c
1
e
t
+ tc
2
e
t
+ t
2
c
3
e
t
¸seklindedir.
37
37
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
47
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 4. Y¨ uksek Mertebeden Lineer Denklemler
* 4.2. n. Mertebeden sabit katsayılı homojen denklemler
Problem 18:
y

−y

= 0
d¨ord¨ unc¨ u mertebeden lineer homojen denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um :
y = e
rt
¸seklinde aranacak ¸c¨oz¨ um i¸cin, karakteristlik denklem,
r
6
−r
2
= 0
olup, denklemin k¨okleri
r
1
= r
2
= 0, r
3,4
= ±1, r
5,6
= ±i
dir. O halde genel ¸c¨ oz¨ um,
y = c
1
+ c
2
t + c
3
e
t
+ c
4
e
−t
+ c
5
cos t + c
6
sin t
olarak yazılır.
38
38
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
48
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 4. Y¨ uksek Mertebeden Lineer Denklemler
* 4.2. n. Mertebeden sabit katsayılı homojen denklemler
Problem 31:
y
ıv
−4y

+ 4y

= 0; y(1) = −1, y

(1) = 2, y

(1) = 0, y

(1) = 0,
¸seklinde verilen ba¸slangı¸ c de˘ger probleminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz ve t →∞
i¸cin ¸c¨ oz¨ um¨ u yorumlayınız.
C¸ ¨oz¨ um : Karakteristlik denklem y = e
rt
¸seklinde aranacak ¸c¨oz¨ um i¸cin,
r
4
−4r
3
+ 4r
2
= 0
olup bu denklemin k¨okleri
r
1
= r
2
= 0, r
3
= r
4
= 2
olarak bulunur. Buradan denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u
y = c
1
+ c
2
t + c
3
e
2t
+ c
4
te
2t
¸seklinde yazılır.
Elde edilen enel ¸c¨oz¨ umden t¨ urevler,
y

= c
2
+ 2c
3
e
2t
+ c
4
e
2t
+ 2c
4
te
2t
,
y

= 4c
3
e
2t
+ 4c
4
e
2t
+ 4c
4
te
2t
,
y

= 8c
3
e
2t
+ 16c
4
e
2t
+ 8c
4
te
2t
,
olarak hesaplanırsa, birinci ba¸slangı¸ c ¸sartı y(1) = −1 den
c
1
+ c
2
+ c
3
e
2
+ c
4
e
2
= −1,
ikinci ba¸slangı¸c ¸sartı y

(1) = 2 den
c
2
+ 2c
3
e
2
+ 3c
4
e
2
= 2,
¨ u¸c¨ unc¨ u ba¸slangı¸c ¸sartı y

(1) = 0 dan
4c
3
e
2
+ 8c
4
e
2
= 0,
49
ve son olarak y

(1) = 0 dan
8c
3
e
2
+ 24c
4
e
2
= 0,
bulunur. Bu d¨ort denklemden
c
1
= −3, c
2
= 2, c
3
= c
4
= 0
elde edilir. Bu de˘gerler genel ¸c¨ oz¨ umde yerine yazılırsa ba¸slangı¸c ¸sartlarını
sa˘glayan ¸c¨ oz¨ um
y = 2t −3
olarak elde edilir. t →∞ i¸cin y →∞ olur.
39
39
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
50
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 4. Y¨ uksek Mertebeden Lineer Denklemler
* 4.3. Belirsiz katsayılar metodu
Problem 1:
y

−y

−y

+ y = 2e
−t
+ 3
denkleminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um : Denklemin homojen kısmı,
y

−y

−y

+ y = 0
olup y = e
rt
i¸cin kar¸sılık gelen karakteristlik denklem,
r
3
−r
2
−r + 1 = 0
formunda olup bu denklemin k¨okleri
r
1
= −1, r
2,3
= 1
oldu˘gundan homojen ¸c¨ oz¨ um
y
h
= c
1
e
−t
+ c
2
e
t
+ c
3
te
t
¸seklinde yazılabilir.
¨
Ozel ¸c¨ oz¨ um¨ u iki a¸samada bulalım. Birinci olarak
g
1
(t) = e
−t
alalım. t nin katsaysı olan −1 karakteristlik denklemin bir k¨ok¨ u oldu˘gundan
¨ozel ¸c¨oz¨ um
Y
1
(t) = ate
−t
¸seklinde aranmalıdır. T¨ urevleri hasaplayıp denklemde yerine yazdıktan sonra
g
1
(t) ye e¸sitlersek
4ae
−t
= 2e
−t
olurki buradan a =
1
2
olup
Y
1
(t) =
1
2
te
−t
olarak bulunur.
˙
Ikinciolarak,
g
2
(t) = 3
51
alaım ve Y
2
(t) = a ¸seklinde ¸c¨ oz¨ um aryalım. Bu durmda gerekli t¨ urevler alınıp
yerlerine yazılırsa a = 3 bulunur ki bu durumda ikinci ¨ozel ¸c¨ oz¨ um
Y
2
(t) = 3
olur. O halde denklemin ¨ozel ¸c¨oz¨ um¨ u
Y (t) =
1
2
te
−t
+ 3
ve b¨oylece genel ¸c¨ oz¨ um
y
G
= y
h
+ Y (t)
olup
y
G
= c
1
e
−t
+ c
2
e
t
+ c
3
te
t
+
1
2
te
−t
+ 3
¸sekinde yazılır.
40
40
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
52
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 4. Y¨ uksek Mertebeden Lineer Denklemler
* 4.3. Belirsiz katsayılar metodu
Problem 5:
y
ıv
−4y

= t
2
+ e
t
denkleminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um : Denklemin homojen kısmı,
y
ıv
−4y

= 0
olup y = e
rt
i¸cin kar¸sılık gelen karakteristlik denklem
r
4
−4r
2
= 0
olup k¨okleri
r
1
= r
2
= 0, r
3
= −2, r
4
= 2
oldu˘gundan homojen ¸c¨ oz¨ um
y
h
= c
1
+ c
2
t + c
3
e
−2t
+ c
4
e
2t
olur.
g
1
(t) = t
2
alalım ve ¨ozel ¸c¨ oz¨ um¨ u
Y
1
(t) = t
2
(at
2
+ bt + c)
olarak arayalım. Bu durumda
Y

1
(t) = 2(at
2
+ bt + c) + 4t(2at + b) + t
2
(2a), Y
ıv
1
(t) = 24a
t¨ urevleri denklemde yerine yazılıp d¨ uzenlenirse,
−48at
2
−24bt + 24a −8c = t
2
elde edilir. Buradan
a = −
1
48
, b = 0 c = −
1
16
olarak belirlenip yerlerine yazılırsa
Y
1
(t) = −
1
48
t
4

1
16
t
2
53
elde edilir.
˙
Ikinci olarak, g
2
(t) = e
t
alalım ve
Y
2
(t) = ae
t
¸seklinde ¸c¨ oz¨ um aryalım. Bu durumda da gerekli t¨ urevlerden sonra
−3ae
t
= e
t
elde edilir ki buradan
a = −
1
3
olarak tespit edilir. B¨oylece
Y
2
(t) = −
1
3
e
t
olur. O halde denklemin ¨ozel ¸c¨oz¨ um¨ u
Y (t) = −
1
48
t
4

1
16
t
2

1
3
e
t
olur. Genel ¸c¨ oz¨ um
y
G
= c
1
+ c
2
t + c
3
e
−2t
+ c
4
e
2t

1
3
e
t

1
48
t
4

1
16
t
2
¸sekinde yazılır.
41
41
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
54
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 4. Y¨ uksek Mertebeden Lineer Denklemler
* 4.3. Belirsiz katsayılar metodu
Problem 17:
y
ıv
−y

−y

+ y

= t
2
+ 4 + t sin t
ile verilen denklemin genel ve ¨ozel ¸c¨ oz¨ um¨ u i¸cin uygun formatı belirleyiniz.
C¸ ¨oz¨ um : Denklemin homojen kısmı,
y
ıv
−y

−y

+ y

= 0
olup y = e
rt
i¸cin kar¸sılık gelen karakteristlik denklem
r
4
−r
3
−r
2
+ r = 0
olup k¨okleri
r
1
= 0, r
2
= −1, r
3
= r
4
= 1
ve bu durumda homojen ¸c¨oz¨ um
y
h
= c
1
+ c
2
e
−t
+ c
3
e
t
+ c
4
te
t
olur.
g
1
(t) = t
2
+ 4 i¸cin aranacak ¨ozel ¸c¨oz¨ um
Y
1
(t) = t(at
2
+ bt + c)
¸seklinde olur. g
2
(t) = t sin t i¸cin aranacak ¨ozel ¸c¨oz¨ um
Y
2
(t) = (ct + d) cos t + (et + f) sin t
¸seklinde olacaktır. Bu durmuda ¨ozel ¸c¨oz¨ um¨ un formu
Y (t) = t(at
2
+ bt + c) + (ct + d) cos t + (et + f) sin t
olacak ve genel ¸c¨oz¨ um formu ise
y
G
= c
1
+ c
2
e
−t
+ c
3
e
t
+ c
4
te
t
+ t(at
2
+ bt + c) + (ct + d) cos t + (et + f) sin t
olacaktır.
42
42
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
55
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 4. Y¨ uksek Mertebeden Lineer Denklemler
* 4.4. Parametrelerin degi¸simi metodu
Problem 1:
y

+ y

= tan t, 0 < t < π
denkleminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
¨
Ozel ¸c¨ oz¨ um i¸cin parametrelerin de˘gi¸simi
metodunu uygulayınız.
C¸ ¨oz¨ um: Denklemin homojen ¸c¨oz¨ um¨ u i¸cin, y = e
rt
den gerekli t¨ urevler hesa-
planıp yerlerine yazılırsa
(r
3
+ r)e
rt
= 0
olup karakteristlik denklem
r
3
+ r = 0
¸seklindedir. Bu durumda karekteristlik denklemin
r
1
= 0, r
2,3
= ±i
dir. Buradan da homojen ¸c¨oz¨ um,
y
h
= c
1
+ c
2
cos t + c
3
sin t
olur.
¨
Ozel ¸c¨ oz¨ um i¸cin,
Y (t) = c
1
(t) + c
2
(t) cos t + c
3
(t) sin t
se¸cilirse ve gerekli t¨ urevlerden sonra
c

1
+ c

2
cos t + c

3
sin t = 0,
−c

2
sin t + c

3
cos t = 0,
−c

2
cos t −c

3
sin t = tan t
elde edilir.
˙
Ikinci denklem sin t, ¨ u¸c¨ unc¨ u denklem cos t ile ¸carpılıp taraf tarafa
toplanırsa
c

2
(t) = sin t
ve buradan da bir integrasyon ile
c
2
= cos t
56
olarak elde edilir. Bulunan bu de˘ger kullanılırsa
c

3
(t) =
sin
2
t
cos t
ve buradan da yine bir integrasyon ile
c
3
= sin t −ln | sec t + tan t|
olarak elde edilir. c
1
ve c
2
de˘gerleri birinci denklemde kullanılırsa
c

1
= tan t
olurki buradan
c
1
= −ln | cos t|
olarak elde edilir.Bulunan bu ¨ u¸c de˘ger yerlerine yazılırsa ¨ozel ¸c¨ oz¨ um,
Y (t) = −ln | cos t| −sin t(ln | sec t + tan t|)
olur. B¨oylece denklemin genel ¸c¨oz¨ um¨ u,
y
G
= c
1
+ c
2
cos t + c
3
sin t −ln | cos t| −sin t(ln | sec t + tan t|)
olarak yazılabilir.
43
43
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
57
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 4. Y¨ uksek Mertebeden Lineer Denklemler
* 4.4. Parametrelerin degi¸simi metodu
Problem 4:
y

+ y

= sec t, −
π
2
< t <
π
2
denkleminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
¨
Ozel ¸c¨ oz¨ um i¸cin parametrelerin de˘gi¸simi
metodunu kullanınız.
C¸ ¨oz¨ um: Denklemin homojen ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u ¨ ustteki ¨ornekten
y
h
= c
1
+ c
2
cos t + c
3
sin t
olarak alalım.
Yine ¨ozel ¸c¨ oz¨ um¨ u ,
Y (t) = c
1
(t) + c
2
(t) cos t + c
3
(t) sin t
¸seklinde arayalım. Burada,
c

1
+ c

2
cos t + c

3
sin t = 0,
−c

2
sin t + c

3
cos t = 0,
−c

2
cos t −c

3
sin t = sec t
olur. Benzer eliminasyonlar bu denklem takımı i¸cin yapılırsa,
c
1
= −t,
c
2
= ln | cos t|
c
3
= ln | sec t + tan t|,
olarak elde edilir. Bulunan bu ¨ u¸ c de˘ger yerlerine yazılırsa ¨ozel ¸c¨ oz¨ um,
Y (t) = −t + cos t(ln | cos t|) + sin t(ln | sec t + tan t|)
olur. B¨oylece denklemin genel ¸c¨oz¨ um¨ u,
y
G
= c
1
+ c
2
cos t + c
3
sin t −t + cos t(ln | cos t|) + sin t(ln | sec t + tan t|)
olarak yazılır.
44
44
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
58
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 4.Y¨ uksek Mertebeden Lineer Denklemler
* 4.4. Parametrelerin degi¸simi metodu
Problem 7:
y

−y

+ y

−y = sec t, −
π
2
< t <
π
2
denkleminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
¨
Ozel ¸c¨ oz¨ um i¸cin parametrelerin de˘gi¸simi
metodunu kullanınız.
C¸ ¨oz¨ um: Denklemin homojen ¸c¨ oz¨ um¨ u i¸cin karakteristlik denklem
r
3
−r
2
+ r −1 = 0
olup k¨okleri
r
1
= 1, r
2,3
= ±i
dir. Bu durumda homojen kısmın ¸c¨oz¨ um¨ u,
y
h
= c
1
e
t
+ c
2
cos t + c
3
sin t
dir. Burada ¨ozel ¸c¨ oz¨ um
Y (t) = c
1
(t)e
t
+ c
2
(t) cos t + c
3
(t) sin t
olarak aranırsa,
c

1
(t)e
t
+ c

2
(t) cos t + c

3
(t) sin t = 0,
c

1
(t)e
t
−c

2
(t) sin t + c

3
(t) cos t = 0,
c

1
(t)e
t
−c

2
(t) cos t −c

3
(t) sin t = sec t
olur. Katsayıları belirlemek i¸cin,
W(t) = ce

p
1
(t)dt
olmak ¨ uzere
c

m
(t) =
g(t)W
m
(t)
W(t)
¸seklindeki form¨ ul¨ u kullanalım. p
1
(t) = −1 den
W(t) = ce
t
elde edilir. t = 0 i¸cin W(0) = 2 den c = 2 olurki bu durmuda
W = 2e
t
59
olarak belirlenir. Ayrıca,
W
1
(t) = det

¸
0 cos t sin t
0 −sin t cos t
1 −cos t −sin t

= 1
ise
c

1
(t) =
sec tW
1
(t)
2e
t
=
1
2
e
−t
cos t
den
c
1
=
1
2

t
t
0
e
−s
cos s
ds
olur. Benzer olarak,
W
2
(t) = det

¸
e
t
0 sin t
e
t
0 cos t
e
t
1 −sin t

= e
t
(sin t −cos t)
ise
c

2
(t) = −
1
2
sec t(sin t −cos t)
olurki, buradan
c
2
= −
1
2
t −
1
2
ln | cos t|
elde edilir. Son olarak,
W
3
(t) = det

¸
e
t
cos t 0
e
t
−sin t 0
e
t
−cos t 1

= −e
t
(sin t + cos t)
olur ve buradan yerine yazılırsa
c

3
(t) = −
(sin t + cos t)
2 cos t
olurki bir integrasyonla,
c
3
= −
1
2
t +
1
2
ln | cos t|
elde edilir. O halde denklemin ¨ozel ¸c¨ oz¨ um¨ u
Y (t) =
e
t
2

t
t
0
e
−s
cos s
ds + cos t(−
1
2
t −
1
2
ln | cos t|) + sin t(−
1
2
t +
1
2
ln | cos t|)
¸seklinde yazılırsa denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u de
y
G
= c
1
e
t
+c
2
cos t+c
3
sin t+
e
t
2

t
t
0
e
−s
cos s
ds+cos t(−
1
2
t−
1
2
ln | cos t|)+sin t(−
1
2
t+
1
2
ln | cos t|)
olarak bulunmu¸s olur.
45
45
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
60
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.1. Kuvvet serisi
Problem 2:

¸
n=0
n
2
n
x
n
kuvvet serisinin yakınsaklık yarı¸capını bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Verilen kuvvet serisinin genel terimi
a
n
=
n
2
n
x
n
olup yakınsaklı˘ gını belirlemek i¸cin oran testini uygulayalım. Bu durumda
lim
n→∞
|
a
n+1
a
n
| = lim
n→∞
|
n + 1
n
x| =
|x|
2
olup
|x|
2
< 1 i¸cin verilen seri mutlak yakınsak olup aynı zamanda da yakınsaktır.
Bu son ifadeden |x| < 2 elde edilirki bu bize yakınsaklık yarı¸ capının ρ = 2 ol-
masını verir.
Problem 4:

¸
n=0
2
n
x
n
kuvvet serisinin yakınsaklık yarı¸capını bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Serinin genel terimi
a
n
= 2
n
x
n
olup yakınsaklı˘ gını belirlemek i¸cin oran testini uygulayalım. Bu durumda
lim
n→∞
|
a
n+1
a
n
| = lim
n→∞
|
2
n+1
x
n+1
2
n
x
n
x| = 2|x|
olurki 2|x| < 1 i¸cin verilen seri mutlak yakınsak olup aynı zamanda da yakınsaktır.
Bu son ifadeden |x| <
1
2
elde edilirki bu bize yakınsaklık yarı¸capının ρ =
1
2
ol-
masını verir.
61
Problem 8:

¸
n=0
n!x
n
n
n
kuvvet serisinin yakınsaklık yarı¸capını bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Serinin genel terimi
a
n
=
n!x
n
n
n
olup oran testi gere˘gi
lim
n→∞
|
(n + 1)!x
n+1
(n + 1)
(n+1)
n
n
n
n
x
n
| = lim
n→∞
|x(
n + 1
n
)
n
| = lim
n→∞
|x(
1
1 +
1
n
)
n
| =
|x|
e
olup
|x|
e
< 1 i¸cin verilen seri mutlak yakınsak olup aynı zamanda da yakınsaktır.
B¨oylece |x| < e elde edilirki bu bize yakınsaklık yarı¸capının ρ = e olmaısını
verir.
46
46
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
62
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.1. Kuvvet serisi
Problem 9:
f(x) = sin x
fonksiyonunu x
0
= 0 noktasında Taylor serisine a¸cıp yakınsaklık yarı¸capını bu-
lunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Verilen fonksiyonun bir ka¸c adım t¨ urevini alalım ve x
0
= 0 nok-
tasındaki de˘gerlerini belirleyelim.
f

(x) = cos x, f

(x) = −sin x, f

(x) = −cos x, f
ıv
(x) = sin x, ...
olurki f(0) = 0 olmak ¨ uzere
f

(0) = 1, f

(0) = 0, f

(0) = −1, f
ıv
(0) = 0, ...
¸seklinde elde edilir. Taylor seri form¨ ul¨ u
f(x) =
f
(n)
(x
0
)
n!
(x −x
0
)
n
de yerine yazarsak,
f(x) = sin x = x −
x
3
3!
+
x
5
5!
−+...
elde edilir ki, buradan
sin x =

¸
n=0
(−1)
n
x
2n+1
(2n + 1)!
olarak yazılabilir. Bu serinin yakınsaklı˘gı i¸cin, genel terim
a
n
= (−1)
n
x
2n+1
(2n + 1)!
olup oran testi uygulanırsa
L = lim
n→∞
|
x
2n+3
(2n + 3)!
(2n + 1)!
x
2n+1
| = lim
n→∞
|x
2
1
(2n + 2)(2n + 3)
| = 0
olarak bulunur. L = 0 < 1 oldu˘gundan seri yakınsak olup ρ =
1
L
i¸cin
yakınsaklık yarı¸ capı ρ = ∞ olur.
47
47
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
63
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.1. Kuvvet serisi
Problem 25:

¸
m=0
m(m−1)a
m
x
m−2
+ x

¸
k=1
ka
k
x
k−1
ifadesini

¸
k=0
f(k)x
k
formunda yazınız.
C¸ ¨oz¨ um:
¨
Oncelikle verilen ifade d¨ uzenlenirse

¸
m=0
m(m−1)a
m
x
m−2
+

¸
k=1
ka
k
x
k
ifadesi elde edilir. m = k + 2 i¸cin ifade yeniden yazılırsa

¸
k=0
k + 1(k + 2)a
k+2
x
k
+

¸
k=1
ka
k
x
k
elde edilir. Toplamdaki ikinci terim k = 0 oldu˘gundan dolayı toplamın 0 dan
ba¸slatılmasında hi¸c bir sakınca yoktur ayrıca x
k
parantezine de alınırsa istenilen
formda a¸sa˘ gıdaki gibi getirilmi¸s olur.

¸
k=0
[k + 1(k + 2)a
k+2
+ ka
k
] x
k
.
48
48
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
64
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.2. Adi nokta etrafında seri ¸c¨ oz¨ umler I. kısım
Problem 2:
y

−xy

−y = 0
denklemin seri ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u x
0
= 0 adi noktası etrafında bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: x
0
= 0 adi noktasında seri ¸c¨ oz¨ um i¸cin kullanaca˘gımız form,
y =

¸
n=0
a
n
x
n
¸seklinde olup gerekli t¨ urevler hesaplanırsa
y

=

¸
n=0
na
n
x
n−1
, y

= y =

¸
n=0
(n −1)na
n
x
n−2
elde edilir. Bu ifadeler verilen denklemde yerlerine yazılırsa,

¸
n=0
(n −1)na
n
x
n−2
−x

¸
n=0
na
n
x
n−1


¸
n=0
a
n
x
n
= 0
elde edilir. Birnci toplam n = 0 ve n = 1 i¸cin sıfır oldu˘gundan, serinin toplamı
2 den ba¸slatılabilir. Bu durumda birinci toplam

¸
n=0
(n −1)na
n
x
n−2
=

¸
n=2
(n −1)na
n
x
n−2
¸sekline gelir. n = n + 2 i¸cin birinci toplam yeniden d¨ uzenlenirse

¸
n=0
(n −1)na
n
x
n−2
=

¸
n=0
(n + 1)(n + 2)a
n+2
x
n
(1)
¸sekline gelir.
˙
Ikinci toplamdaki x terimi toplama dahil edilirse
x

¸
n=0
na
n
x
n−1
=

¸
n=0
na
n
x
n
(2)
elde edilir. (1) ve (2) ifadeleri denklemde yerine yazılırsa,

¸
n=0
(n + 1)(n + 2)a
n+2
x
n


¸
n=0
na
n
x
n


¸
n=0
a
n
x
n
= 0
65
elde edilir. x
n
parantezinde

¸
n=0
[(n + 1)(n + 2)a
n+2
−na
n
−a
n
] x
n
= 0
olup buradan
(n + 1)(n + 2)a
n+2
−na
n
−a
n
= 0
elde edilirki, bu bize
a
n+2
=
a
n
n + 2
, n = 1, 2, ...
¸seklinde indirgeme ba˘gıntısını verir.
n nin ¸cift sayı indisleri i¸cin,
n = 0 ⇒a
2
=
a
0
2
,
n = 2 ⇒a
4
=
a
2
4
=
a
0
2
1
2
,
n = 4 ⇒a
6
=
a
4
8
=
a
0
2
2
2!
,
.............................................
n = n ⇒a
2n
=
1
2
n
n!
a
0
olarak elde edilirki birinci ba˘gımsız ¸c¨ oz¨ um,
y
1
(x) = a
0

¸
n=0
1
2
n
n!
x
2n
olur.
n nin tek sayı indisleri i¸cin,
n = 1 ⇒a
3
=
a
1
3
= 2
a
1
3!
,
n = 3 ⇒a
5
=
a
3
5
= 2
2
2a
1
5!
,
n = 5 ⇒a
7
=
a
5
7
= 2
3
3!
a
1
7!
,
.............................................
n = n ⇒a
2n+2
=
2
n
n!
(2n + 1)!
a
1
olarak elde edilirki ikinci lineer ba˘gımsız ¸c¨oz¨ um,
y
2
(x) = a
1

¸
n=0
2
n
n!
(2n + 1)!
x
2n+1
66
olarak bulunur. Ohalde denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u:
y(x) = a
0

¸
n=0
1
2
n
n!
x
2n
+ a
1

¸
n=0
2
n
n!
(2n + 1)!
x
2n+1
olarak yazılabilir.
49
49
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
67
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.2. Adi nokta etrafında seri ¸c¨ oz¨ umler I. kısım
Problem 3:
y

−xy

−y = 0
denklemin seri ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u x
0
= 1 adi noktası etrafında bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um:
˙
Istenirse t = x − 1 de˘gi¸sken de˘gi¸simi ile t = 0 noktasına ¸cekilip
bu nokta i¸cin ¸c¨oz¨ um yapılabilir. Fakat biz burada bunu yapmayıp orjinal hali
ile ¸calı¸saca˘ gız. C¸ ¨oz¨ um¨ u ilk bir ka¸c terim i¸cin yazaca˘gız. Burada ¸c¨ oz¨ um i¸cin
aranacak form x
0
= 1 adi noktasında
y =

¸
n=0
a
n
(x −1)
n
¸seklinde olacaktır. Gerekli t¨ urevler hesaplanırsa,
y

=

¸
n=0
na
n
(x −1)
n−1
, y

= y =

¸
n=0
(n −1)na
n
(x −1)
n−2
olup yerine yazılırsa,

¸
n=0
(n −1)na
n
(x −1)
n−2
−x

¸
n=0
na
n
(x −1)
n−1


¸
n=0
a
n
(x −1)
n
= 0
elde edilir. Birinci toplam n = 0 ve n = 1 i¸cin sıfır oldu˘gundan, serinin toplamı
2 den ba¸slatılabilir. Bu durumda birinci toplam

¸
n=0
(n −1)na
n
(x −1)
n−2
=

¸
n=2
(n −1)na
n
(x −1)
n−2
¸sekline gelir. n = n + 2 denilerek yeniden d¨ uzenlenirse

¸
n=0
(n −1)na
n
(x −1)
n−2
=

¸
n=0
(n + 1)(n + 2)a
n+2
(x −1)
n
(1)
¸sekline gelir.
˙
Ikinci toplamdaki x terimi toplama dahil etmek i¸cin x = 1+(x−1)
ifadesi kullanılırsa
x

¸
n=0
na
n
(x −1)
n−1
= (1 + (x −1))

¸
n=0
na
n
(x −1)
n−1
68
Buradan da
x

¸
n=0
na
n
(x −1)
n−1
=

¸
n=0
na
n
(x −1)
n−1
+

¸
n=0
na
n
(x −1)
n
(2)
elde edilir. (1) ve (2) ifadeleri denklemde yerine yazılırsa,

¸
n=0
(n+1)(n+2)a
n+2
(x−1)
n


¸
n=0
na
n
(x−1)
n−1


¸
n=0
na
n
(x−1)
n


¸
n=0
a
n
(x−1)
n
= 0
elde edilir. ikinci toplamda n = n + 1 yazılır ve denklemin tamamı n = 0 i¸cin
a¸cık olarak yazılırsa,

¸
n=1
(n+1)(n+2)a
n+2
(x−1)
n


¸
n=1
(n+1)a
n+1
(x−1)
n


¸
n=1
na
n
(x−1)
n


¸
n=1
a
n
(x−1)
n
+(2a
2
−a
1
−a
0
)(x −1)
0
= 0
elde edilir. Buradan,

¸
n=1
[(n + 1)(n + 2)a
n+2
−(n + 1)a
n+1
−na
n
−a
n
] (x−1)
n
+(2a
2
−a
1
−a
0
)(x−1)
0
= 0
olur ki,b¨oylece
2a
2
−a
1
−a
0
= 0,
a
n+2
=
a
n+1
+ a
n
n + 2
elde edilir.
Birinci denklemde a
0
= 0 ve a
1
= 0 i¸cin
a
2
=
a
1
2
, a
n+2
=
a
n+1
+ a
n
n + 2
, n = 1, 2, ...
olur.
n = 1 ⇒a
3
=
a
2
+ a
1
3
=
a
1
2
,
n = 2 ⇒a
4
=
a
3
+ a
2
4
=
a
1
4
,
n = 3 ⇒a
5
=
a
4
+ a
3
5
=
3a
1
20
,
olarak ilk be¸s terim elde edilirki buna kar¸sılık gelen ¸c¨oz¨ um,
y
1
(x) = a
1
¸
(x −1) +
(x −1)
2
2
+
(x −1)
3
2
+
(x −1)
4
4
+ 3
(x −1)
5
20
+ ...

69
olarak yazılabilir.
Birinci denklemde a
0
= 0 ve a
1
= 0 i¸cin
a
2
=
a
0
2
, a
n+2
=
a
n+1
+ a
n
n + 2
, n = 1, 2, ...
olur.
n = 1 ⇒a
3
=
a
2
+ a
1
3
=
a
0
6
,
n = 2 ⇒a
4
=
a
3
+ a
2
4
=
a
0
6
,
n = 3 ⇒a
5
=
a
4
+ a
3
5
=
a
0
15
,
olarak ilk be¸s terim bulunursa buna kar¸sılık gelen ¸c¨ oz¨ um,
y
2
(x) = a
0
¸
1 +
(x −1)
2
2
+
(x −1)
3
6
+
(x −1)
4
6
+
(x −1)
5
15
+ ...

olarak yazılabilir.
50
50
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
70
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.2. Adi nokta etrafında seri ¸c¨ oz¨ umler I. kısım
Problem 5:
(1 −x)y

+ y = 0
denklemin seri ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u x
0
= 0 adi noktası etrafında bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: C¸ ¨oz¨ um i¸cin kullanılacak form x
0
= 0 adi noktasında
y =

¸
n=0
a
n
x
n
olup t¨ urevlerden
y

=

¸
n=0
na
n
x
n−1
, y

= y =

¸
n=0
(n −1)na
n
x
n−2
gelir. B¨oylece,
(1 −x)

¸
n=0
(n −1)na
n
x
n−2
+

¸
n=0
a
n
x
n
= 0
elde edilir. Tekrar d¨ uzenlenirse

¸
n=0
(n −1)na
n
x
n−2


¸
n=0
(n −1)na
n
x
n−1
+

¸
n=0
a
n
x
n
= 0
elde edilir. Birinci toplam ¨once n = 2 den ba¸slatılıp sonra n = n + 2 yazılırsa,

¸
n=0
(n −1)na
n
x
n−2
=

¸
n=0
(n + 1)(n + 2)a
n+2
x
n
(1)
¸sekline gelir.
˙
Ikinci toplam n −1 = n i¸cin yeniden yazılırsa

¸
n=0
(n −1)na
n
x
n−1
=

¸
n=1
n(n + 1)a
n+1
x
n
(2)
olur. (1) ve (2) ifadeleri denklemde tekrar yerine yazılırsa

¸
n=0
(n + 1)(n + 2)a
n+2
x
n


¸
n=1
n(n + 1)a
n+1
x
n
+

¸
n=0
a
n
x
n
= 0
71
elde edilir. B¨ ut¨ un toplamlar n = 1 den ba¸slatılırsa ve x
n
parantezine alınırsa,

¸
n=1
[(n + 1)(n + 2)a
n+2
−n(n + 1)a
n+1
+ a
n
] x
n
+ (2a
2
+ a
0
)x
0
= 0
olur ki,
2a
2
+ a
0
, (n + 1)(n + 2)a
n+2
−n(n + 1)a
n+1
+ a
n
= 0
elde edilir.Buradan
a
2
=
a
0
2
, a
n+2
= n
a
n+1
n + 2

a
n
(n + 1)(n + 2)
, n = 1, 2, ..
olarak belirlenir.
E˘ger a
1
= 0 se¸cilirse a
2
=
a
0
2
, a
3
= −
a
0
6
, a
4
= −
a
0
24
, ... olur ve buradan
da
y
1
(x) = a
0
¸
1 −
x
2
2

x
3
6

x
4
24
...

elde edilir.
a
0
= 0 se¸cilirse a
2
= 0, a
3
= −
a
1
6
, a
4
= −
a
1
12
, ... olur ve buradan da
y
2
(x) = a
1
¸
x −
x
3
6

x
4
12
−...

elde edilir.
51
51
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
72
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.4. D¨ uzenli tekil noktalar
Problem 2:
x
2
(1 −x
2
)y

+ 2xy

+ 4y = 0
denkleminin varsa d¨ uzenli tekil noktalarını bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um:
x = 0, −1, 1
noktaları a¸cık¸ca denklemin sing¨ uler noktalarıdır. Denklemimizi uygun formda
yazarsak,
y

+
2
x
3
(1 −x
2
)
y

+
4
x
2
(1 −x
2
)
y = 0
olur. Buradan,
p(x) =
2
x
3
(1 −x
2
)
, q(x) =
4
x
2
(1 −x
2
)
dir.
x = 0 alalım,
lim
x→0
xp(x) = lim
x→0
x
2
x
3
(1 −x
2
)
= ∞
olmasından dolayı x = 0 noktası d¨ uzenli tekil nokta de˘gildir.
x = −1 alalım,
lim
x→−1
(x + 1)p(x) = lim
x→−1
(x + 1)
2
x
3
(1 −x
2
)
= −1
olup sonludur. Benzer olarak,
lim
x→−1
(x + 1)
2
q(x) = lim
x→−1
(x + 1)
2
4
x
2
(1 −x
2
)
= 0
olup sonludur. B¨oylece x = −1 noktası denklemin d¨ uzenli tekil noktasıdır.
x = 1 noktası i¸cin ,
lim
x→1
(x −1)p(x) = lim
x→1
(x −1)
2
x
3
(1 −x
2
)
= −1
sonlu ve
lim
x→1
(x −1)
2
q(x) = lim
x→1
(x −1)
2
4
x
2
(1 −x
2
)
= 0
73
sonludur. B¨oylece x = 1 noktası da denklemin d¨ uzenli tekil noktasıdır.
52
52
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
74
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.5. Euler denklmi
Problem 2:
(x + 1)
2
y

+ 3(x + 1)y

+ 0.75y = 0
¸sekliyle verilen Euler diferansiyel denkleminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: C¸ ¨oz¨ um¨ um¨ uz
y = (x + 1)
r
formunda olup t¨ urevleri
y

= r(x + 1)
r−1
, y

= (r −1)r(x + 1)
r−2
olur ve bu ifadeler denklemde yerlerine yazılırsa gerekli d¨ uzenlemelerden sonra
((r −1)r + 3r + 0.75)(x + 1)
r
= 0
elde edilir. Buradan,
((r −1)r + 3r + 0.75) = 0
olup denklemin k¨okleri,
r
1
= −
3
2
, r
2
= −
1
2
dir. B¨oylece verilen Euler denkleminin ¸c¨oz¨ um¨ u,
y(x) = c
1
|x + 1|

3
2
+ c
2
|x + 1|

1
2
olarak yazılır.
53
53
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
75
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.5. Euler denklmi
Problem 4:
x
2
y

+ 3xy

+ 5y = 0
¸sekliyle verilen Euler diferansiyel denkleminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Aranacak ¸c¨ oz¨ um
y = x
r
formunda olup t¨ urevleri alalım.
y

= rx
r−1
, y

= (r −1)rx
r−2
ifadelerini denklemde yerlerine yazalım ve d¨ uzenleyelim. Bu durumda,
(r
2
+ 2r + 5)(x + 1)
r
= 0
olur ki buradan
(r
2
+ 2r + 5)
elde edilirse son denklemin k¨okleri,
r
1
= −1 −2i, r
2
= −1 + 2i
¸seklinde elde edilirse ¸c¨ oz¨ um,
y(x) = c
1
|x|
−1
cos(2 ln |x|) + c
2
|x|
−1
sin(2 ln |x|)
olarak yazılır.
54
54
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
76
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.5. Euler denklmi
Problem 13:
2x
2
y

+ xy

−3y = 0; y(1) = 1, y

(1) = 4
ba¸slangı¸c ¸sartlarıyla verilen Euler diferansiyel denkleminin ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u elde edi-
niz.
C¸ ¨oz¨ um: Denklemin ¸c¨ oz¨ um¨ u i¸cin kullanılacak form
y = x
r
olup t¨ urevleri yerine yazılıp ve daha sonra d¨ uzenlenirse,
(2r
2
−r −3)x
r
= 0
elde edilirki buradan,
2r
2
−r −3 = 0
olup
r
1
= −1, r
2
=
3
2
¸seklinde belirlenirse genel ¸c¨ oz¨ um,
y(x) = c
1
|x|
−1
+ c
2
|x|
3
2
olarak yazılır. Birinci ba¸slangı¸c y(1) = 1 i¸cin
c
1
+ c
2
= 1
ve ikinci ba¸slangı¸c ¸sartı i¸cin t¨ urev alınıp y

(1) = 4 ¸sartı kullanılırsa
−c
1
+
3
2
c
2
= 4
elde edilir.
˙
Iki denklemden c
1
= −1 ve c
2
= 2 bulunur ve genel ¸c¨ oz¨ umde
yerlerine yazılırsa ba¸slangı¸c ¸sartlarını sa˘glayan Euler diferansiyel denkleminin
¸c¨oz¨ um¨ u,
y(x) = −|x|
−1
+ 2|x|
3
2
olur.
55
55
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
77
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.6. D¨ uzenli tekil nokta etrafında seri ¸c¨oz¨ umler I. kısım
Problem 2:
x
2
y

+ xy

+ (x
2

1
9
)y = 0
denkleminin seri ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u Froben¨ us y¨ontemini kullanarak bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: C¸ ¨oz¨ um i¸cin denklemin d¨ uzenli bir tekil noktasını bulalım. x = 0
noktası denklemin bir tekil noktasıdır. Denklem
y

+
1
x
y

+
x
2

1
9
x
2
y = 0
formunda yazılırsa
p(x) =
1
x
, q(x) =
x
2

1
9
x
2
olur.
lim
x→0
x
1
x
= 1, lim
x→0
x
2
x
2

1
9
x
2
= −
1
9
olup herikisi de sonludur. O halde x = 0 noktası d¨ uzenli tekil nokta olup
Froben¨ us metodu uygulanabilir. C¸ ¨oz¨ um formu ise
y =

¸
n=0
a
n
x
r+n
¸seklindedir. Buradan,
y

=

¸
n=0
(r + n)a
n
x
r+n−1
, y

=

¸
n=0
(r + n)(r + n −1)a
n
x
r+n−2
t¨ urevleri denklemde yerine yazılırsa,
x
2

¸
n=0
(r+n)(r+n−1)a
n
x
r+n−2
+x

¸
n=0
(r+n)a
n
x
r+n−1
+(x
2

1
9
)

¸
n=0
a
n
x
r+n
= 0
elde edilir.
˙
Ifade yeniden d¨ uzenlenirse

¸
n=0
(r + n)(r + n −1)a
n
x
r+n
+

¸
n=0
(r + n)a
n
x
r+n
+ (x
2

1
9
)

¸
n=0
a
n
x
r+n
= 0
78
olur. Toplamdaki ¨ u¸c¨ unc¨ u terim
(x
2

1
9
)

¸
n=0
a
n
x
r+n
=

¸
n=0
a
n
x
r+n+2

1
9

¸
n=0
a
n
x
r+n
dir. Bu ifadenin ilk toplamında toplam n = 2 den ba¸slatılırsa
(x
2

1
9
)

¸
n=0
a
n
x
r+n
=

¸
n=2
a
n−2
x
r+n

1
9

¸
n=0
a
n
x
r+n
elde edilir ve yerine yazılırsa,

¸
n=0
(r +n)(r +n−1)a
n
x
r+n
+

¸
n=0
(r +n)a
n
x
r+n

¸
n=2
a
n−2
x
r+n

1
9

¸
n=0
a
n
x
r+n
= 0
olur. B¨ ut¨ un toplamları n = 2 den ba¸slatırsak,
(a
0
r(r −1)x
r
+ a
0
rx
r

1
9
a
0
x
r
) + (a
1
r(r + 1)x
r+1
+ a
1
(r + 1)x
r+1

1
9
a
1
x
r+1
)
+

¸
n=2
(r+n)(r+n−1)a
n
x
r+n
+

¸
n=2
(r+n)a
n
x
r+n

¸
n=2
a
n−2
x
r+n

1
9

¸
n=2
a
n
x
r+n
= 0
elde edilir. Son ifadede uygun d¨ uzenlemeler yapılırsa,
(r(r −1) + r −
1
9
)a
0
x
r
+ (r(r + 1) + (r + 1) −
1
9
)a
1
x
r+1
+

¸
n=2
{
¸
(r + n)(r + n −1) + (r + n) −
1
9

a
n
+ a
n−2
}x
r+n
= 0
Buradan, birinci toplamdan
r(r −1) + r −
1
9
= 0
olup d¨ uzenlenirse
r
2

1
9
= 0
dan
r
1
= −
1
3
, r
1
=
1
3
oltak elde edilir.
˙
Ikinci toplamda a
1
= 0 olur ki aksi halde x
r+1
= 0 olmak
durumundadır. Bu da m¨ umk¨ un olamayaca˘gına g¨ore a
1
= 0 dır. Son olarak
indirgeme ifadesi ise ¨ u¸c¨ unc¨ u toplamdan
a
n
= −
a
n−2
(n + r)
2

1
9
79
olarak elde edilir.
r =
1
3
i¸cin:
a
n
= −
a
n−2
n(n +
2
3
)
, n = 2, 3, ...
olarak elde edilir. Buradan a
1
= 0 oldu˘gundan dolayı tek indisliler
a
3
= a
5
= ...a
2n+1
= 0
olur.
a
0
= 0 oldugundan,
n = 2 ⇒a
2
= −
a
0
2(2 +
2
3
)
= −
a
0
2
2
(2 +
2
3
)
,
n = 4 ⇒a
4
= −
a
2
4(4 +
2
3
)
= −
a
2
2
2
(2 +
2
3
)
2
=
a
0
2
4
(1 +
1
3
)(2 +
1
3
)2!
,
n = 6 ⇒a
6
= −
a
4
6(6 +
2
3
)
= −
a
4
2
2
(3 +
1
3
)
3
= −
a
0
2
6
(1 +
1
3
)(2 +
1
3
)(3 +
1
3
)3!
,
.......................................................................................................
n = 2n ⇒a
2n
=
(−1)
n
a
0
2
n
n!(1 +
1
3
)(2 +
1
3
)....(n +
1
3
)
olarak elde edilir ki buradanda a
0
= 1 i¸cin ¸c¨ oz¨ um¨ um¨ uz,
y
1
(x) = x
1
3
¸
1 +

¸
n=1
(−1)
n
a
0
2
n
n!(1 +
1
3
)(2 +
1
3
)....(n +
1
3
)
x
2n
¸
olarak ifade edilebilir.
r = −
1
3
i¸cin:
a
n
= −
a
n−2
n(n −
2
3
)
, n = 2, 3, ...
olarak elde edilir. Buradan a
1
= 0 oldu˘gundan dolayı tek indisliler yine
a
3
= a
5
= ...a
2n+1
= 0
olur.
a
0
= 0 oldugundan,
n = 2 ⇒a
2
= −
a
0
2(2 −
2
3
)
= −
a
0
2
2
(2 −
2
3
)
,
n = 4 ⇒a
4
= −
a
2
4(4 −
2
3
)
= −
a
2
2
2
(2 −
2
3
)
2
=
a
0
2
4
(1 −
1
3
)(2 −
1
3
)2!
,
80
n = 6 ⇒a
6
= −
a
4
6(6 −
2
3
)
= −
a
4
2
2
(3 −
1
3
)
3
= −
a
0
2
6
(1 −
1
3
)(2 −
1
3
)(3 −
1
3
)3!
,
.......................................................................................................
n = 2n ⇒a
2n
=
(−1)
n
a
0
2
n
n!(1 −
1
3
)(2 −
1
3
)....(n −
1
3
)
olarak elde edilir ki buradanda a
0
= 1 i¸cin ¸c¨ oz¨ um¨ um¨ uz,
y
2
(x) = x

1
3
¸
1 +

¸
n=1
(−1)
n
a
0
2
n
n!(1 −
1
3
)(2 −
1
3
)....(n −
1
3
)
x
2n
¸
olarak ifade edilebilir.
56
56
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
81
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.6. D¨ uzenli tekil nokta etrafında seri ¸c¨oz¨ umler I. kısım
Problem 4:
xy

+ y

−y = 0
denkleminin seri ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u d¨ uzenli tekil nokta etrafında bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: x = 0 noktası denklemin d¨ uzenli tekil nokta oldu˘gu ¨onceki ¨orne˘ ge
benzer ¸sekilde g¨osterilebilir
x = 0 noktası denklemin bir tekil noktası oldu˘gundan, ¸c¨oz¨ um formu yine aynı
bir ¨onceki ¨ornekle aynı formda olup
y =

¸
n=0
a
n
x
r+n
¸seklindedir. T¨ urevler yukardaki ¨ornekten alınıp yerine yazılırsa,
x

¸
n=0
(r + n)(r + n −1)a
n
x
r+n−2
+

¸
n=0
(r + n)a
n
x
r+n−1


¸
n=0
a
n
x
r+n
= 0
elde edilir.
˙
Ifade yeniden d¨ uzenlenirse

¸
n=0
(r + n)(r + n −1)a
n
x
r+n−1
+

¸
n=0
(r + n)a
n
x
r+n−1


¸
n=0
a
n
x
r+n
= 0
haline gelir. Birinci ve ikinci toplamda n = n + 1 yazılırsa ifademiz

¸
n=−1
(r + n)(r + n + 1)a
n+1
x
r+n
+

¸
n=−1
(r + n + 1)a
n+1
x
r+n


¸
n=0
a
n
x
r+n
= 0
olur.
˙
Ilk iki toplam n = −1 i¸cin a¸cık yazılır kalanlar ise n = 0 dan ba¸slatılırsa
((r−1)r+r)a
0
x
r−1
+

¸
n=0
{[(r + n)(r + n + 1) + (r + n + 1)] a
n+1
−a
n
}x
r+n
= 0
halini alır. Buradan
((r −1)r + r)a
0
x
r−1
= 0
ve
[(r + n)(r + n + 1) + (r + n + 1)] a
n+1
−a
n
= 0
82
dır. Birincisinden r
2
= 0 olup r
1
= r
2
= 0 olup ¸cift kat k¨ok vardır ve tek ¸c¨oz¨ um
bulunurr.B¨oylece r = 0 i¸cin
a
n+1
=
an
(n + 1)
2
, n = 0, 1, ...
ifadesi elde edilir.
n = 0 ⇒a
1
= a
0
,
n = 1 ⇒a
2
=
a
1
2
2
=
a
0
2
2
,
n = 2 ⇒a
3
=
a
2
3
2
=
a
0
3
2
2
2
,
n = 3 ⇒a
4
=
a
2
4
2
=
a
0
4
2
3
2
2
2
=
a
0
(4!)
2
,
.........................................................
n = n ⇒a
n
=
a
0
(n!)
2
olurki ¸c¨ oz¨ um a
0
= 1 i¸cin
y(x) =

¸
n=0
x
n
(n!)
2
¸seklinde yazılır.
57
57
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
83
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.6. D¨ uzenli tekil nokta etrafında seri ¸c¨oz¨ umler I. kısım
Problem 6:
x
2
y

+ xy

+ (x −2)y = 0
denkleminin seri ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u d¨ uzenli tekil nokta etrafında bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: x = 0 noktası denklemin d¨ uzenli tekil noktasıdır. Dolayısıyla, x = 0
noktası denklemin ¸c¨oz¨ um formu
y =

¸
n=0
a
n
x
r+n
¸seklindedir. T¨ urevler alınıp yerine yazılırsa,
x
2

¸
n=0
(r +n)(r +n−1)a
n
x
r+n−2
+x

¸
n=0
(r +n)a
n
x
r+n−1
+(x−2)

¸
n=0
a
n
x
r+n
= 0
elde edilir.
˙
Ifade yeniden d¨ uzenlenirse

¸
n=0
(r+n)(r+n−1)a
n
x
r+n
+

¸
n=0
(r+n)a
n
x
r+n


¸
n=0
2a
n
x
r+n
+

¸
n=0
a
n
x
r+n+1
= 0
haline gelir. Son toplam

¸
n=0
a
n
x
r+n+1
=

¸
n=1
a
n−1
x
r+n
¸seklinde yazılıp yerine konursa ve diger toplamlarda n = 1 den ba¸slatılırsa
(n = 0 kısmı a¸cık yazılırsa) ve daha sonra gerekli d¨ uzenlemeler yapılırsa,
(r(r−1)+r−2)a
0
x
r
+

¸
n=1
{[(r + n −1)(r + n) + (r + n) −2] a
n
+a
n−1
}x
r+n
= 0
elde edilir. Buradan, indisel denklem
r
2
−2 = 0
olurki r
1
=

2 ve r
1
= −

2 olarak belirlenir. Toplamın ikinci kısmınında
sıfıra e¸sitlenmesinden,
a
n
= −
a
n−1
(r + n)
2
−2
84
¸seklinde indirgeme ba˘gıntısı elde edilir.
r =

2 i¸cin
a
n
= −
a
n−1
n(n + 2

2)
elde edilir.
n = 1 ⇒a
1
= −
a
0
2

2
,
n = 2 ⇒a
2
= −
a
1
1 + 2

2
=
a
0
1(1 + 2

2)
,
.........................................................
n = n ⇒a
n
=
(−1)
n
a
0
n!(1 + 2

2)(2 + 2

2)...(n + 2

2)
olurki ¸c¨ oz¨ um a
0
= 1 i¸cin
y
1
(x) = x

2
¸
1 −
x
1(1 + 2

2)
+
x
2
2!(1 + 2

2)(2 + 2

2)

+ ...+
+x

2
¸
(−1)
n
x
n
n!(1 + 2

2)(2 + 2

2)...(n + 2

2)

¸seklinde yazılır.
Benzer olarak, ikinci lineer ba˘gımsız ¸c¨ oz¨ um r =

2 i¸cin
a
n
= −
a
n−1
n(n −2

2)
elde edilir.
n = 1 ⇒a
1
= −
a
0
2

2
,
n = 2 ⇒a
2
= −
a
1
1 −2

2
=
a
0
1(1 −2

2)
,
.........................................................
n = n ⇒a
n
=
(−1)
n
a
0
n!(1 −2

2)(2 −2

2)...(n −2

2)
olurki ¸c¨ oz¨ um a
0
= 1 i¸cin
y
2
(x) = x


2
¸
1 −
x
1(1 −2

2)
+
x
2
2!(1 −2

2)(2 −2

2)

+ ...+
+x


2
¸
(−1)
n
x
n
n!(1 −2

2)(2 −2

2)...(n −2

2)

¸seklinde olur.
58
58
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
85
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.7. D¨ uzenli tekil nokta etrafında seri ¸c¨oz¨ umler II. kısım
Problem 3:
x(x −1)y

+ 6x
2
y

+ 3y = 0
denkleminin varsa b¨ ut¨ un d¨ uzenli tekil noktalarını bulunuz. Her bir d¨ uzenli
tekil nokta i¸cin indisel denklemi ve indisel denklemin k¨oklerini tespit ediniz.
C¸ ¨oz¨ um :
¨
Oncelikle deklemimizi uygun formatta yazalım,
y

+
6x
x −1
y

+
3
x(x −1)
y = 0.
Buradan,
p(x) =
6x
x −1
, q(x) =
3
x(x −1)
dir.
Verilen denklemin tekil noktaları x = 0 ve x = 1 dir. ilk olarak x = 0 alalım,
p
0
= lim
x→0
xp(x) = lim
x→0
x
6x
x −1
= 0
ve
q
0
= lim
x→0
x
2
q(x) = lim
x→0
x
2
3
x(x −1)
= 0.
B¨oylece, x = 0 noktası d¨ uzenli tekil noktadır.
r(r −1) + p
0
r + q
0
= 0
indisel denklem form¨ ul¨ unde de˘gerler yerlerine yazılırsa
r(r −1) = 0, r
1
= 0, r
2
= 1
olarak indisel denklemin k¨okleri bulunmu¸s olur.
Benzer olarak, x = 1 alınırsa ve gerekli i¸slemler yapılırsa, bu noktanın da
d¨ uzenli tekil nokta oldu˘gu kolaylıkla g¨or¨ ulebilir. Ayrıca p
0
= 6 ve q
0
= 1
olarak hesap edilip indisel denklemde yerine yazılırsa
r(r + 5) = 0, r
1
= 0, r
2
= 5
x = 1 d¨ uzenli tekil noktası i¸cin elde edilen indisel denklemin k¨okleri bulunmu¸s
olur.
59
59
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
86
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.8. Bessel denklemi
Problem 1:
x
2
y

+ 2xy

+ xy = 0
denklemi i¸cin x = 0 d¨ uzenli tekil noktasında iki lineer ba˘gımsız ¸c¨ oz¨ um¨ u elde
ediniz.
C¸ ¨oz¨ um:
¨
Oncelikle denklem d¨ uzenlenirse
y

+
2
x
y

+
1
x
y = 0
formuna gelinir. Burada,
p(x) =
2
x
, q(x) =
1
x
olup x = 0 noktası denklemin bir d¨ uzenli tekil noktasıdır. Froben¨ us metoduna
g¨ore
y =

¸
n=0
a
n
x
r+n
¸seklinde bir seri ¸c¨ oz¨ um¨ u vardır. Gerekli t¨ urevler,
y

=

¸
n=0
(r + n)a
n
x
r+n−1
, y

=

¸
n=0
(r + n −1)(r + n)a
n
x
r+n−2
¸seklinde olup denklemde yerlerine yazılırsa,
x
2

¸
n=0
(r + n −1)(r + n)a
n
x
r+n−2
+ 2x

¸
n=0
(r + n)a
n
x
r+n−1
+ x

¸
n=0
a
n
x
r+n
= 0
elde edilir. Bu ifade tekrar d¨ uzenlenirse,

¸
n=0
(r + n −1)(r + n)a
n
x
r+n
+

¸
n=0
2(r + n)a
n
x
r+n
+

¸
n=0
a
n
x
r+n+1
= 0
toplamın ¨ u¸c¨ unc¨ u terimi ,

¸
n=0
a
n
x
r+n+1
=

¸
n=1
a
n−1
x
r+n
=
87
¸seklinde yeniden d¨ uzenlenip yerine yazılırsa ve b¨ ut¨ un toplamlar n = 1 den
ba¸slatılırsa,
(r(r−1)a
0
x
r
+2ra
0
x
r
)+

¸
n=1
{[(r + n)(r + n −1) + 2(r + n)] a
n
+a
n−1
}x
r+n
= 0
olurki buradan
(r
2
+ r)a
0
x
r
+ 2ra
0
x
r
) +

¸
n=1
[(r + n)(r + n + 1) + n)a
n
+ a
n−1
] x
r+n
= 0
elde edilir. Son ifadeden, indisel denklem
r
2
+ r = 0
olup r
1
= 0, r
2
= −1 ve r
1
− r
2
= 1 ∈ Z dir.
˙
Ikinci toplamdan indirgeme
ba˘gıntısı
a
n
= −
a
n−1
(r + n)(r + n + 1)
elde edilir. Buradan, g(r + n) = 0 olmak ¨ uzere a
n
r’nin bir fonksiyonu olmak
¨ uzere,
a
n
(r) = −
a
n−1
(r)
g(r + n))
, n = 1, 2, ..
olur. Buradan da
a
1
(r) = −
a
0
(r)
g(r + 1)
,
a
2
(r) = −
a
1
(r)
g(r + 2)
=
a
0
(r)
g(r + 1)g(r + 2)
,
..........................
a
n
(r) =
(−1)
n
a
0
(r)
g(r + 1)g(r + 2)...g(r + n)
, g(r + n) = 0, n = 1, 2, ..
elde edilir. r
1
= 0 i¸cin,
a
n
(0) =
(−1)
n
a
0
g(1)g(2)...g(n)
=
(−1)
n
a
0
n!(n + 1)!
olurki a
0
= 1 i¸cin ¸c¨oz¨ um
y
1
(x) =

¸
n=0
(−1)
n
x
n
n!(n + 1)!
olarak elde edilir.
˙
Ikinci ¸c¨ oz¨ um i¸cin uygun form r
1
− r
2
= 1 ∈ Z durumuna
g¨ore belirlenirse,
y
2
(x) = −y
1
(x) ln x +
1
x
¸
1 −

¸
n=0
H
n
+ H
n−1
n!(n −1)!
(−1)
n
x
n
¸
olarak yazılabilir.
60
60
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
88
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.8. Bessel denklemi
Problem 2:
x
2
y

+ 3xy

+ (1 + x)y = 0
denklemi i¸cin x = 0 d¨ uzenli tekil noktasında iki lineer ba˘gımsız ¸c¨ oz¨ um¨ u elde
ediniz.
C¸ ¨oz¨ um: Froben¨ us metoduna g¨ore x = 0 i¸cin
y =

¸
n=0
a
n
x
r+n
¸seklinde seri ¸c¨oz¨ um¨ u vardır. Gerekli t¨ urevler denklemde yerlerine yazılırsa,
x
2

¸
n=0
(r+n−1)(r+n)a
n
x
r+n−2
+3x

¸
n=0
(r+n)a
n
x
r+n−1
+(1+x)

¸
n=0
a
n
x
r+n
= 0
elde edilir. Bu ifade tekrar d¨ uzenlenirse,

¸
n=0
(r+n−1)(r+n)a
n
x
r+n
+

¸
n=0
3(r+n)a
n
x
r+n
+

¸
n=0
a
n
x
r+n
+

¸
n=0
a
n
x
r+n+1
= 0
toplamın son terimi

¸
n=0
a
n
x
r+n+1
=

¸
n=1
a
n−1
x
r+n
=
¸seklinde yeniden d¨ uzenlenip yerine yazılırsa ve b¨ ut¨ un toplamlar n = 1 den
ba¸slatılıp uygun parantezlere alınırsa,
(r
2
+ 2r + 1)a
0
x
r
+

¸
n=1
[(r + n)(r + n + 2) + 1)a
n
+ a
n−1
] x
r+n
= 0
elde edilir. Son ifadeden, indisel denklem
r
2
+ 2r + 1 = 0
olup r
1
= r
2
= −1.
˙
Ikinci toplamdan indirgeme ba˘gıntısı
a
n
= −
a
n−1
(r + n)(r + n + 2) + 1
89
elde edilir. Buradan, g(r +n) = 0 olmak ¨ uzere a
n
, r nin bir fonksiyonu olarak,
a
n
(r) = −
a
n−1
(r)
g(r + n))
, n = 1, 2, ..
olur. B¨oylece
a
1
(r) = −
a
0
(r)
g(r + 1)
,
a
2
(r) = −
a
1
(r)
g(r + 2)
=
a
0
(r)
g(r + 1)g(r + 2)
,
..........................
a
n
(r) =
(−1)
n
a
0
(r)
g(r + 1)g(r + 2)...g(r + n)
, g(r + n) = 0, n = 1, 2, ..
elde edilir. r = −1 i¸cin,
a
n
(−1) =
(−1)
n
a
0
g(1)g(2)...g(n)
=
(−1)
n
a
0
(r)
n!
olurki a
0
= 1 i¸cin ¸c¨oz¨ um
y
1
(x) = x
−1

¸
n=0
(−1)
n
x
n
(n!)
2
olarak elde edilir.
˙
Ikinci ¸c¨oz¨ um i¸cin uygun form r
1
= −r
2
= −1 oldu˘gndan
y
2
(x) = y
1
(x) ln |x| + x
r
2

¸
n=0
b
n
r
1
x
n
¸seklinde olup burada da bu ¸c¨oz¨ umle u˘gra¸smayıp direkt sonucunu verece˘giz.
y
2
(x) = y
1
(x) ln x −
2
x

¸
n=0
H
n
(n!)
2
(−1)
n
x
n
olarak belirlenebilir.
61
61
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
90
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 5.
˙
Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¸ ¨oz¨ umleri
* 5.8. Bessel denklemi
Problem 5:
x
2
y

+ xy

+ (x
2

9
4
)y = 0, x > 0
olan
3
2
mertebeden Bessel denkleminin lineer ba˘gımsız iki ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bululunuz.
C¸ ¨oz¨ um: x = 0 noktasının denklemin bir d¨ uzenli tekil noktası oldu˘gundan
x = 0 noktasında Froben¨ us metodu uygulanabilir.
y =

¸
n=0
a
n
x
r+n
¸seklinde bir seri ¸c¨oz¨ um¨ u vardır. Birinci ve ikinci t¨ urevler denklemde yerlerine
yazılırsa,
x
2

¸
n=0
(r+n−1)(r+n)a
n
x
r+n−2
+x

¸
n=0
(r+n)a
n
x
r+n−1
+(x
2

9
4
)

¸
n=0
a
n
x
r+n
= 0
elde edilir. Bu ifade tekrar d¨ uzenlenirse,

¸
n=0
(r+n−1)(r+n)a
n
x
r+n
+

¸
n=0
(r+n)a
n
x
r+n


¸
n=0
9
4
a
n
x
r+n
+

¸
n=0
a
n
x
r+n+2
= 0
toplamın son terimi

¸
n=0
a
n
x
r+n+2
=

¸
n=2
a
n−2
x
r+n
=
¸seklinde yeniden d¨ uzenlenip yerine yazılırsa ve b¨ ut¨ un toplamlar n = 2 den
ba¸slatılıp uygun parantezlere alınırsa,
¸
r
2

9
4

a
0
x
r
+
¸
(r + 1)
2

9
4

a
1
x
r+1
+

¸
n=2
{[(r + n)
2

9
4
]a
n
+ a
n−2
}x
r+n
= 0
olarak d¨ uzenlenebilir. Son ifadeden, indisel denklem
F(r) = r
2

9
4
= 0
r
1
=
3
2
, r
2
= −
3
2
.
˙
Ikinci toplamdan,
[(r + n)
2

9
4
]a
n
+ a
n−2
= 0
91
elde edilir. F(r + n) = 0 olmak ¨ uzere,
F(r + n) = (r + n)
2

9
4
se¸cersek, indirgeme ba˘gıntısı
a
n
(r) = −
a
n−2
(r)
F(r + n))
, n = 2, 3, ...
olur. r
1
=
3
2
i¸cin F(r
1
+ 1) ve x
r
1
+1
katsayısı, (r + 1)
2

9
4
= 0 oldu˘gundan
a
1
= 0 olur. Buradan da
a
3
= a
5
= ... = a
2n+1
= 0
elde edilir. C¸ ift katsayılar i¸cin n = 2m alınırsa,
a
2m
(
3
2
) = −
a
2m−2
(
3
2
)
F(
3
2
+ 2m)
= −
a
2m−2
2
2
m(m +
3
2
)
olmak ¨ uzere,
a
2
(
3
2
) = −
a
0
2
2
1(1 +
3
2
)
,
a
4
(
3
2
) =
a
0
2
4
2!(1 +
3
2
)(2 +
3
2
)
,
........................................
a
2m
(
3
2
) =
(−1)
m
a
0
2
2m
m!(1 +
3
2
)(2 +
3
2
)...(m +
3
2
)
,
olurki a
0
= 1 i¸cin ¸c¨oz¨ um
y
1
(x) = x
3
2
¸
1 +

¸
m=1
(−1)
m
m!(1 +
3
2
)...(m +
3
2
)
(
x
2
)
2m
¸
olarak elde edilir.
˙
Ikinci ¸c¨oz¨ um i¸cin tek indisliler yine tamemen sıfır olup ¸cift indisler ise ben-
zer olarak hesaplanıp yerine yazılırlarsa ikinci lineer ba˘gımsız ¸c¨oz¨ um
y
2
(x) = x

3
2
¸
1 +

¸
m=1
(−1)
m
m!(1 −
3
2
)...(m−
3
2
)
(
x
2
)
2m
¸
olarak elde edilir.
62
62
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
92
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.1. Laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ un tanımı
Problem 5.a:
f(t) = t
fonksiyonunun Laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ u tanımında f(t) = t alınırsa,
F(t) =


0
e
−st
tdt
elde edilir.
u = t, dv = e
−st
ile kısmi integrasyon alınırsa,
F(t) = lim
A→∞

A
0
(−
A
s
e
−sA
) + lim
A→∞

A
0
(
1
s
2
e
−sA
) =
1
s
2
elde edilir. B¨oylece,
F(t) =
1
s
2
, s > 0
olur.
Problem 5.b:
f(t) = t
2
fonksiyonunun Laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ u tanımında f(t) = t
2
alınırsa,
F(t) =


0
e
−st
t
2
dt
elde edilir.
u = t
2
, dv = e
−st
ile kısmi integrasyon alınırsa,
F(t) = lim
A→∞

A
0
(−
A
2
s
e
−sA
) + lim
A→∞

A
0
(
2
s


0
e
−st
tdt)
93
olurki ilk kısımdan herhangi bir katkı gelmez.
˙
Ikinci kısım ise
2
s
F(t) demektir.
Yukarıdaki problemden F(t) =
1
s
2
yazılırsa,
F(t
2
) =
2
s
3
, s > 0
olarak elde edilir.
63
63
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
94
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.1. Laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ un tanımı
Problem 11:
f(t) = sin at, t ≥ 0
fonksiyonunun Laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: f(t) ifadesi tanımda yerine yazılırsa,
F(sin at) =


0
e
−st
sin atdt
elde edilir. Pe¸spe¸se iki kez kısmi integrasyon uygulayalım. Birinci olarak,
u = e
−st
, dv = sin at
ile integral,


0
e
−st
sin atdt =
1
a

s
a


0
e
−st
cos atdt
haline gelir.
˙
Ikinci olarak,
u = e
−st
, dv = cos at
ile integral,


0
e
−st
cos atdt =
1
a

s
2
a
2


0
e
−st
sin atdt
haline gelir. B¨oylece,
F(sin at) =
1
a

s
2
a
2
F(sin at)
ourki buradan gerekli d¨ uzenlemeler yapılırsa,
F(sin at) = f(s) =
a
s
2
+ a
2
, s > 0
olarak f(t) = sin at fonksiyonunun Laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ u bulunmu¸s olur.
64
64
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
95
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.2. Ba¸slangı¸c de˘ger probleminin ¸c¨oz¨ um¨ u
Problem 11:
y

−y

−6y = 0, y(0) = 1, y

(0) = −1
ile verilen ba¸slangı¸c de˘ger problemini laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ u yardımıyla ¸c¨ oz¨ un¨ uz.
C¸ ¨oz¨ um: y = ϕ(t) ¸seklinde bir ¸c¨ oz¨ um¨ un varlı˘ gını kabul ederek ba¸slayalım.
Verilen denkleme laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ u uygulanırsa,
L(y

) − L(y

) −6 L(y) = 0
elde edilir. L(y)=Y(s) i¸cin,
L(y

) = sY (s) −y(0), L(y

) = s
2
Y (s) −sy(0) −y

(0)
ifadeleri yerlerine yazılırsa, daha sonra ba¸slangı¸ c ¸sartları kullanılıp uygun d¨ uzenlemeler
yapılılırsa,
Y (s) =
s −2
(s + 2)(s −3)
ifadesine varılır. Son ifadeyi basit kesirlerine ayıralım.
Y (s) =
a
s + 2
+
b
s −3
=
s −2
(s + 2)(s −3)
ifadesinden a =
4
5
, b =
1
5
elde edilr ki yerlerine yazılırsa Y (s) ifadesi basit
kesirlerine a¸sa˘ gıdaki ¸sekilde ayrılmı¸s olur.
Y (s) =
4
5
1
s + 2
+
1
5
1
s −3
.
Buradan
Y (s) =
1
5
(
2
2
s + 2
+
1
s −3
) =
1
5
(
4
s −(−2)
+
1
s −3
)
yazılırsa tablodan yaralanak uygun ters d¨on¨ u¸s¨ umler
L(4e
−2t
) =
4
s −(−2)
, L(e
3t
) =
1
s −3
¸seklinde bulunursa verilen denklemin ¸c¨ oz¨ um¨ u
y = ϕ(t) =
1
5
(4e
−2t
+ e
3t
)
olarak ifade edilir.
65
65
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
96
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.2. Ba¸slangı¸c de˘ger probleminin ¸c¨oz¨ um¨ u
Problem 12:
y

+ 3y

+ 2y = 0, y(0) = 1, y

(0) = 0
ile verilen ba¸slangı¸c de˘ger problemini laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ u yardımıyla ¸c¨ oz¨ un¨ uz.
C¸ ¨oz¨ um: Yine y = ϕ(t) ¸seklinde bir ¸c¨ oz¨ um¨ un varlı˘ gını kabul ederek ba¸slayalım.
Verilen denkleme laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ u uygulanırsa,
L(y

+ 3 L(y

) + 2 L(y) = 0
elde edilir. L(y)=Y(s) i¸cin,
L(y

) = sY (s) −y(0), L(y

) = s
2
Y (s) −sy(0) −y

(0)
ifadeleri yerlerine yazalım, daha sonra ba¸slangı¸ c ¸sartları kullanılıp uygun d¨ uzenlemeler
yapalım. B¨oylece
Y (s) =
s + 3
(s + 1)(s + 2)
ifadesini elde etmi¸s oluruz. Elde edilen ifade
Y (s) =
a
s + 1
+
b
s + 2
=
s + 3
(s + 1)(s + 2)
¸seklinde basit kesirlerine ayrılırsa, a = 2, b = −1 olarak elde edilir ve yerlerine
yazılırsa
Y (s) =
2
s + 1

1
s + 2
olarak bulunur. Tablodan uygun ters d¨on¨ u¸s¨ umler,
L(2e
−t
) = 2
1
s + 1
, L(e
2t
) =
1
s + 2
¸seklinde bulunursa verilen denklemin ¸c¨ oz¨ um¨ u
y = ϕ(t) = 2e
−t
−e
−2t
olarak ifade edilir.
66
66
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
97
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.2. Ba¸slangı¸c de˘ger probleminin ¸c¨oz¨ um¨ u
Problem 17:
y
ıv
−4y

+ 6y

−4y

+ y = 0, y(0) = 0, y

(0) = 1 y

(0) = 0, y

(0) = 1
ile verilen ba¸slangı¸c de˘ger problemini laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ u yardımıyla ¸c¨ oz¨ un¨ uz.
C¸ ¨oz¨ um: y = varphi(t) ¸seklinde bir ¸c¨ oz¨ um¨ un varlı˘ gını kabul edelim. Verilen
denkleme laplace uygulanırsa,
L(y
ıv
−4 L(y

) + 6 L(y

) −4 L(y

) + L(y) = 0
elde edilir. L(y) = Y (s) i¸cin,
L(y

) = sY (s) −y(0), L(y

) = s
2
Y (s) −sy(0) −y

(0)
L(y

) = s
3
Y (s) −s
2
y(0) −sy

(0) −y

(0),
L(y
ıv
) = s
4
Y (s) −
3
sy(0) −s
2
y

(0) −sy

(0) −y

(0)
ifadeleri yerlerine yazılıp, daha sonra ba¸slangı¸ c ¸sartları kullanılıp uygun d¨ uzenlemeler
yapılırsa,
Y (s) =
s
2
−4s + 7
(s −1)
4
ifadesi elde edilir. Elde edilen ifade
Y (s) =
a
(s −1)
4
+
b
(s −1)
3
+
c
(s −1)
2
+
d
(s −1)
=
s
2
−4s + 7
(s −1)
4
¸seklinde basit kesirlerine ayrılırsa,
a =
2
3
, b = −1, c = 1, d = 0
olarak elde edilir ve yerlerine yazılırsa
Y (s) =
2
3
(s −1)
4

1
(s −1)
3
+
1
(s −1)
2
elde edilir. Tablodan uygun ters d¨on¨ u¸s¨ umler,
L(
2
3
t
3
e
t
) =
2
3
(s −1)
4
, L(t
2
e
t
) =
1
(s −1)
3
, L(te
t
) =
1
(s −1)
2
98
¸seklinde bulunursa denklemin ¸c¨oz¨ um¨ u
y = ϕ(t) = te
t
−t
2
e
t
+
2
3
t
3
e
t
olarak ifade edilir.
67
67
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
99
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.3. Basamak fonksiyonları
Problem 8:
f(t) = {
0, t<1
t
2
−2t+2, t≥1
ile verilen fonksiyonun laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um:
t
2
−2t + 2 = (t −1)
2
+ 1
olmak ¨ uzere t −1 = t i¸cin
g(t) = t
2
+ 1
olsun. Bu durumda
f(t) = u
1
(t)g(t −1)
olur. Teorem 6.3.1 den
L(f(t)) = L(u
1
(t)g(t −1)) = e
−s
L(g(t))
olarak elde edilir.
L(1) =
1
s
, L(t
2
) =
2
s
3
oldu˘gundan
L(g(t)) =
1
s
+
2
s
3
elde edilip yerine yazılırsa,
L(f(t)) = e
−s
(
1
s
+
2
s
3
)
olarak bulunur.
68
68
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
100
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.3. Basamak fonksiyonları
Problem 14:
F(s) =
e
−2s
s
2
+ s −2
ile verilen laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ un tersini bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Bunun i¸cin F(s)’i
F(s) = e
−2s
1
(s + 2)(s −1)
¸seklinde yazalım. Bu ifadeyi basit kesirlerine ayırmak i¸cin,
a
s + 2
+
b
s −1
=
1
(s + 2)(s −1)
formunda yazalım. Buradan
a = −
1
3
, b =
1
3
olarak bulunur. B¨oylece,
F(s) =
e
−2s
3
¸
1
s −1

1
s + 2

¸sekline gelir. Tablodan, L(e
t
) =
1
s−1
ve L(e
−2t
) =
1
s+2
olup Teorem 6.3.1 den
F(s) =
[e
−2s
L(e
t
) −e
−2s
L(e
∗2t
)]
3
olup,
F(s) =
L(u
2
(t)e
t−2
) − L(u
2
(t)e
−2(t−2)
)
3
elde edilir.B¨oylece L(f(t)) = F(s) den
f(t) =
1
3
u
2
(t)[e
t−2
−e
−2(t−2)
]
olarak elde edilir.
69
69
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
101
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.3. Basamak fonksiyonları
Problem 21:
F(s) =
2s + 1
4s
2
+ 4s + 5
ile verilen laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ un ters laplasce d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ u problem 19 daki
sonucu kullanarak bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um:
¨
Oncelikle iadenin paydasını tam kare yapalım. Bu durumda,
F(s) =
2s + 1
(2s + 1)
2
+ 4
elde edilir.
2s + 1 = u
denirse,
f(2s + 1) = f(u) =
u
u
2
+ 4
elde edilir. L
−1
(f(2s + 1)) i¸cin
L
−1
(f(as + b)) =
1
a
e
−bt
a
f(
t
a
)
formu kullanılırsa,
L
−1
(F(s)) =
1
2
e

t
2
cos(
2t
t
)
elde edilir.
70
70
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
102
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.4. Discontinues forcing fonksiyonlarla diferansiyel denklemler
Problem 1:
y

+ y = f(t); y(0) = 0, y

(0) = 1
¨oyleki
f(t) = {
1, 0≤t<
π
2
0,
π
2
≥t<∞
¸seklinde ba¸slangı¸c ¸sartlarıyla verilen homojen olmayan denklemin ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u
bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Bunun i¸cin,
u
π
2
(t) = {
1, t≤<
π
2
0, t≥
π
2
¸seklinde bir tanımla
f(t) = 1 −u
π
2
(t)
elde ederiz. Verilen denklemin her iki yanına laplace uygulayalım. Homojen
olmayan kısım i¸cin her iki yana laplace uygulanırsa ve laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ un
lineerli˘gi kullanılırsa
L(f(t)) = L(1) − L(u
π
2
(t))
elde edilir. Teorem 6.3.1 den ve tablodan yararlanarak
L(u
π
2
(t)) =
e

π
2
s
s
, L(1) =
1
s
elde edilir. Denklemin ilk kısmında ise
L(y

) = s
2
Y (s) −y(0) −Y (0)s + y

(0) + L(y)
ifadesi elde edilip, L(y) = Y (s) ifadesi kullanılıp yerine yazılırsa,
s
2
Y (s) −y(0) −Y (0)s + y

(0) + Y (s) =
1
s

e

π
2
s
s
elde edilir. Verilen ba¸slangı¸c ¸sartları yerine yazılır Y (s) ¸c¨oz¨ ul¨ ur ve basit kesir-
lerine ayrılırsa
Y (s) =
1
s
+
1
s
2
+ 1

s
s
2
+ 1

e

π
2
s
s
+
e

π
2
s
s
s
2
+ 1
elde edilir. Tablodan ve Teorem 6.3.1 den yararlanarak ters laplace d¨on¨ u¸s¨ umleri
L
−1
(1) =
1
s
, L
−1
(
1
s
2
+ 1
) = sin t, L
−1
(
s
s
2
+ 1
) = cos t,
103
L
−1
(
e

π
2
s
s
) = u
π
2
(t) L
−1
(
1
s
) = u
π
2
(t)g(t −
π
2
),
L
−1
(
e

π
2
s
s
s
2
+ 1
) = u
π
2
(t) L
−1
(
s
s
2
+ 1
) = u
π
2
(t) cos t,
olarak elde edilir ki ba¸slangı¸c de˘ger probleminin ¸c¨oz¨ um¨ u de
y = 1 + sin t −cos t + u
π
2
(t) + u
π
2
(t) cos(t −
π
2
)
¸seklinde yazılır.
71
71
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
104
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.4. Discontinues forcing fonksiyonlarla diferansiyel denklemler
Problem 3:
y

+ 4y = sin t −u

(t) sin t; y(0) = 0, y

(0) = 0
¸seklinde ba¸slangı¸c ¸sartlarıyla verilen homojen olmayan denklemin ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u
bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Denkleme iki yandan laplace uygulanırsa ve lineerlik ¨ozelli˘ gi kul-
lanılırsa,
L(y

) + 4 L(y) = L(sin t −u

(t) sin t)
elde edilir. Denklemin sa˘gından Teorem 6.3.1 gere˘gi
L(sin t −u

(t) sin t) = e
−2πs
L(sin t)
tablodan da
L(sin t) =
1
s
2
+ 1
alınıp, yerine yazılırsa,
L(sin t −u

(t) sin t) =
e
−2πs
s
2
+ 1
elde edilir. Denklemin solundan ise L(y) = Y (s) ve ba¸slangı¸c de˘gerleri kul-
lanılarak
L(y

) + 4 L(y) = (s
2
+ 4)Y (s)
elde edilip iki ifade e¸sitlenip Y (s) ¸c¨ oz¨ ul¨ urse
Y (s) =
1 −e
−2πs
(1 + s
2
)(4 + s
2
)
=
1
(1 + s
2
)(4 + s
2
)

e
−2πs
(1 + s
2
)(4 + s
2
)
olurki bu ifade basit kesirlerine ayrılırsa,
Y (s) =
1
3
¸
1
s
2
+ 1

1
s
+
4

e
−2πs
1 + s
2
+
e
−2πs
s
2
+ 4

ifadesine ula¸sılır.
1
s
2
+ 4
=
1
2
[
2
s
2
+ 2
]
105
¸seklinde yazılımdan sonra tablodan ilk iki terim i¸cin uygun ters laplace d¨on¨ u¸s¨ umleri,
L
−1
(
1
s
2
+ 1
) = sin t, L
−1
(
1
2
[
2
s
2
+ 2
]) =
1
2
sin 2t
elde edilir. Teorem 6.3.1 den de
L
−1
(
e
−2πs
4 + s
2

e
−2πs
s
2
+ 1
) = u

(t)
¸
sin(t −2π) −
1
2
sin 2(t −2π)

elde edilir ve bu iki ifade yerine yazılırsa sorunun ¸c¨ oz¨ um¨ u a¸sa˘gıdaki ¸sekilde elde
edilmi¸s olur.
y =
1
3
¸
sin t −
1
2
sin 2t −u

(t)[sin(t −2π) −
1
2
sin 2(t −2π)]

.
72
72
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
106
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.5. Impulse fonksiyonlar
Problem 1:
y

+ 2y

+ 2y = δ(t −π), y(0) = 1, y

(0) = 0
¸seklinde verilen ba¸slangı¸c de˘ger prbleminin ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Her iki yana laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ u uygulayalım ve d¨on¨ u¸s¨ um¨ un lineer-
lik ¨ozelli˘gini kullanalım.
L(y

) + 2 L(y

) + 2 L(y) = L(δ(t −π)).
Bu ifadenin sol yanı i¸cin L(y) = Y (s),
L(y

) = sY (s) −y(0)
ve
L(y

) = s
2
Y (s) −y(0) −Y (0)s + y

(0)
ifadeleri, sa˘g taraf i¸cin ise ilgili tanımdan
L(δ(t −π)) = e
−πs
ifadesi elde edilip yerlerine yazılırsa ve daha sonra Y (s) ¸c¨oz¨ ul¨ urse
Y (s) =
1
(s + 1)
2
+ 1
+
s + 1
(s + 1)
2
+ 1
+
e
−πs
(s + 1)
2
+ 1
elde edilir. Tablodan yararlanarak,
L
−1
(
1
(s + 1)
2
+ 1
) = e
−t
sin t, L
−1
(
s + 1
(s + 1)
2
+ 1
) = e
−t
cos t,
ve Teorem 6.3.1 den
L
−1
(
e
−πs
(s + 1)
2
+ 1
) = −u
π
(t)e
−t+π
sin t
elde edilip terlerine yazılırsa verilen ba¸slangı¸c de˘ger probleminin ¸c¨oz¨ um¨ u,
y = e
−t
sin t + e
−t
cos t −u
π
(t)e
−t+π
sin t
olur.
73
73
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
107
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.5. Impulse fonksiyonlar
Problem 3:
y

+ 3y

+ 2y = δ(t −5) + u
10
(t), y(0) = 0, y

(0) =
1
2
¸seklinde verilen ba¸slangı¸c de˘ger prbleminin ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Verilen denkleme laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ u uygulayıp Y (s) ifadesini bu-
lalım.
L(y

) + 3 L(y

) + 2 L(y) = L(δ(t −π)) + L(u
10
(t)).
Bu ifadenin sol yanı i¸cin L(y) = Y (s),
L(y

) = sY (s) −y(0)
ve
L(y

) = s
2
Y (s) −y(0) −Y (0)s + y

(0)
ifadeleri, sa˘g tarafın birinci terimi i¸cin ilgili tanımdan
L(δ(t −5)) = e
−5s
,
sa˘g tarafın ikinci terimi i¸cin Teorem 6.3.1 den
L(u
10
(t)) =
e
−10s
s
ifadesi elde edilip yerlerine yazılırsa ve daha sonra Y (s) ¸c¨oz¨ ul¨ urse
Y (s) =
1
2
s
2
+ 3s + 2
+
e
−5s
s
2
+ 3s + 2
+
e
−10s
(s
2
+ 3s + 2)
olarak elde edilir. Tablodan da yaralanılarak ters laplace d¨on¨ u¸s¨ umleri bulunup
yerlerine yazılırsa verilen denklemin ¸c¨oz¨ um¨ u,
y = −
1
2
e
−t
+
1
2
e
−t
+u
5
(t)

−e
−2(t−5)
+ e
−(t−5)

+u
10
(t)
¸
1
2
+
1
2
e
−2(t−10)
−e
−(t−10)

¸seklinde yazılır.
74
74
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
108
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.6. Konvol¨ usyon integrali
Problem 4:
f(t) =

t
0
(t −τ)
2
cos 2τdτ
ile verilen fonksiyonun laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Burada
g(t) = t
2
, h(t) = cos2t
olarak tanımlanırsa
f(t) =

t
0
g(t −τ)h(τ)dτ
olur. Tablodan,
L(g(t)) = L(t
2
) =
2
s
3
ve
L(h(t)) = L(cos 2t) =
s
s
2
+ 4
olup.
L(f(t)) = F(s) = L(t
2
) L(cos 2t) =
2
s
3
s
s
2
+ 4
olur ki
L(f(t)) =
2
s
2
(s
2
+ 4)
elde edilir.
Problem 6:
f(t) =

t
0
(t −τ)e
τ

ile verilen fonksiyonun laplace d¨on¨ u¸s¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Burada da
g(t) = t, h(t) = e
t
denilirse,
f(t) =

t
0
g(t −τ)h(τ)dτ
109
olarak yazılabilir. Tablodan,
L(g(t)) = L(t) =
1
s
2
ve
L(h(t)) = L(e
t
) =
1
s −1
olur. B¨oylece,
L(f(t)) = F(s) = L(t) L(e
t
) =
1
s
2
1
s −1
olarak elde edilir.
75
75
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
110
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 6. Laplace D¨on¨ u¸s¨ um¨ u
* 6.6. Konvol¨ usyon integrali
Problem 17:
y

+ 3y

+ 2y = cos αt, y(0) = 1, y

(0) = 0
ile verilen ba¸slangı¸c de˘ger probleminin ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u konvol¨ usyon integral cinsin-
den belirleyiniz.
C¸ ¨oz¨ um: Her iki yana laplaca d¨on¨ u¸s¨ um¨ u uygulayalım. B¨oylece,
L(y

) + 3 L(y

) + 2 L(y) = L(cos αt)
elde edilir. Sol taraf i¸cin , L(y) = Y (s) den sonra
L(y

) = sY (s) −y(0)
ve
L(y

) = s
2
Y (s) −y(0) −Y (0)s + y

(0)
de˘gerleri yerine yazıldıktan sonra ba¸slangı¸c ¸sartları kullanılıp sa˘g tarafa e¸sitlenirse,
sa˘g taraf i¸cin se tablodan
L(cos αt) =
s
s
2
+ α
2
elde edilir. Buradan Y (s) ¸c¨oz¨ ul¨ urse,
Y (s) =
s + 3
(s + 1)(s + 2)
+
s
(s
2
+ α
2
)(s + 1)(s + 2)
olarak bulunur.
˙
Ifade basit kesirlerine,
Y (s) =
2
s + 1

1
s + 2
+
s
s
2
+ α
2
(
1
s + 1

1
s + 2
)
¸seklinde ayrılır. Buradan ilk iki ters laplaca d¨on¨ u¸s¨ umleri tablo vasıtasıyla bu-
lunursa,
L
−1
(
2
s + 1
) = 2e
−t
, L
−1
(
1
s + 2
) = e
−2t
olur. Teorem 6.5.1 yardımıyla da
L
−1
(
s
s
2
+ α
2
(
1
s + 1

1
s + 2
)) =

t
0

e
−(t−τ)
−e
−2(t−τ)

cos ατdτ
111
bulunup yerine yazılırsa, verilen diferansiyel denklemin ba¸slangı¸ c ¸sartlarını sa˘glayan
¸c¨oz¨ um¨ u konvol¨ usyon integral cinsinden,
y = 2e
−t
−e
−2t
+

t
0

e
−(t−τ)
−e
−2(t−τ)

cos ατdτ
¸seklinde elde edilir.
76
76
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
112
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.1. Giri¸s
Problem 2:
u

+ 0.5u

+ 2u = 3 sin t
denklemiyle verilen ikinci mertebeden denklemi sistem haline getiriniz.
C¸ ¨oz¨ um: Bunun i¸cin ilk olarak, x
1
= u diyelim ve her iki yandan t ye t¨ urevini
alalım. Bu durumda, x

1
= u

olur. x
2
= u

diyelim ve tekrar t¨ uretelim.
x

2
= u

elde edilir. Verilen denklemden, u

= 3 sin t − 0.5u

− 2u oldugun-
dan, tekrar geriye d¨on¨ uk tanımları son ifade de yerine yazarsak, x

1
= x
2
ve
x

2
= 3 sin t −0.5x
2
−2x
1
olarak sisteme indirgenmi¸s olur.
Problem 4: u
ıv
− u = 0 denklemiyle verilen d¨ord¨ unc¨ u mertebeden denklemi
sistem haline getiriniz.
C¸ ¨oz¨ um:
˙
Ilk olarak, x
1
= u diyelim ve her iki yanın t ye t¨ urevini alalım.
Bu durumda, x

1
= u

olur. x
2
= u

diyelim ve tekrar t¨ uretelim. x

2
= u

elde
edilir. x

2
= x
3
diyelim ve tekrar t¨ uretelim. x

3
= u

elde edilir. Son olarak
x

3
= x
4
denilip tekrar t¨ uretilirse x

4
= u
ıv
= u = x
1
olur. b¨oylece,
x

1
= x
2
, x

2
= x
3
, x

3
= x
4
, x

4
= x
1
olarak sistem elde edilmi¸s olur.
77
77
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
113
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.1. Giri¸s
Problem 10:
x

1
= x
1
−2x
2
, x
1
(0) = −1
x

2
= 3x
1
−4x
2
, x
2
(0) = 2
ifadesiyle veriln sistemin ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Birinci denklemden,
x
2
=
−x

1
+ x
1
2
elde edilip ikinci denklemde yerine yazılırsa
x

2
= 2x

1
+ x
1
olarak bulunur. x
2
i¸cin olan denklem t¨ uretilerek
x

2
=
1
2
(−x

1
+ x

1
)
elde edilir. Bu denklemde x

2
= 2x

1
+x
1
ifadesi yerine yazılırsa ve d¨ uzenlenirse
x
1
i¸cin ikinci mertebeden sabit katsayılı homojen deklem
x

1
+ 3x

1
+ 2x
1
= 0
¸seklinde elde edilir. x
1
= e
rt
¸seklinde aranacak ¸c¨oz¨ um i¸cin t¨ urevler alınıp
yerlerine yazılırsa karakteristlik denklem
r
2
+ 3r
2
= 0
olurki buradan k¨okler
r
1
= −1, r
2
= −1
olarak elde edilirse x
1
i¸cin ¸c¨oz¨ um
x
1
= c
1
e
−t
+ c
2
e
−2t
¸seklinde yazılır. Bu ¸c¨oz¨ um
x

2
= 2x

1
+ x
1
denkleminde yerine yazılırsa x
2
i¸cin ¸c¨oz¨ um
x
2
= c
1
e
−t
+
3
2
c
2
e
−2t
114
olarak bulunur. x
1
(0) = −1 ba¸slangı¸c ¸sartından
c
1
+ c
2
= −1
, x
2
(0) = 2 ba¸slangı¸ c ¸sartından
c
1
+
3
2
c
2
= 2
olur ki bu iki denklemden c
1
= −7 ve c
2
= 6 olarak elde edilip yerine yazılırsa
¸c¨oz¨ um a¸sa˘gıdaki ¸sekilde olur.
x
1
= −7e
−t
+ 6e
−2t
, x
2
= −7e
−t
+ 9e
−2t
78
78
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
115
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.3. Lineer Cebirsel Denklem Sistemleri , Lineer Ba˘gımsızlık,
¨
Ozde˘gerler ve
¨
Ozvekt¨orler
Problem 2:
x
1
+ 2x
2
−x
3
= 1
2x
1
+ x
2
+ x
3
= 1
x
1
−x
2
+ 2x
3
= 1
denklem sisteminin varsa ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um:
¨
Oncelikle denklemin katsayılar matrisini yazalım.
A =

¸
1 2 −1
2 1 1
1 −1 2

Buradan det |A| = 0 dan A matrisi sing¨ uler bir matris olup denklem sisteminin
¸c¨oz¨ um¨ u yoktur. Bunu satır i¸slemleriyle de g¨orebilirdik. A matrisini denklemin
sa˘g taraftaki ifadesiyle birlikte yazarsak,

¸
1 2 −1 | 1
2 1 1 | 1
1 −1 2 | 1

olur. Birinci satırı −2 ile ¸carpıp ikinci satırla, −1 ile ¸carpıp ¨ u¸c¨ unc¨ u satırla
toplarsak, ilk matrise denk olan

¸
1 2 −1 | 1
0 −3 3 | −1
1 −3 3 | 0

matris elde edilir.
˙
Ikinci satırı −1 ile ¸carpıp ¨ u¸c¨ unc¨ u satırla toplarsak,

¸
1 2 −1 | 1
0 −3 3 | −1
0 0 0 | 1

elde edilir. Son satırdan
0x
1
+ 0x
2
+ 0x
3
= 1
olur. Halbuki bu imkansızdır. O halde ¸c¨ oz¨ um yoktur.
79
79
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
116
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.3. Lineer Cebirsel Denklem Sistemleri , Lineer Ba˘gımsızlık,
¨
Ozde˘gerler ve
¨
Ozvekt¨orler
Problem 4:
x
1
+ 2x
2
−x
3
= 0
2x
1
+ x
2
+ x
3
= 0
x
1
−x
2
+ 2x
3
= 0
homojen denklem sisteminin varsa ¸c¨ oz¨ um¨ un bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Bir ¨onceki ¨ornekten,
A =

¸
1 2 −1
2 1 1
1 −1 2

ve det |A| = 0 dan A matrisi sing¨ uler bir matris idi. Bu durmda sistemin sfır
a¸sikar ¸c¨oz¨ um¨ unden ba¸ska sonsuz sayıda ¸c¨ oz¨ um¨ u vardır. Bunu satır i¸slemleriyle
g¨ormek i¸cin yukarfaki ¨ornekteki i¸slemleri sa˘g tarafı 0 olan matris i¸cin tekrar
edelim.

¸
1 2 −1 | 0
2 1 1 | 0
1 −1 2 | 0

olur. Birinci satırı −2 ile ¸carpıp ikinci satırla, −1 ile ¸carpıp ¨ u¸c¨ unc¨ u satırla
toplarsak, ilk matrise denk olan

¸
1 2 −1 | 0
0 −3 3 | 0
1 −3 3 | 0

matris elde edilir.
˙
Ikinci satırı −1 ile ¸carpıp ¨ u¸c¨ unc¨ u satırla toplarsak, sonrada
ikinci satıtrı 3 ile b¨olersek

¸
1 2 −1 | 0
0 −1 1 | 0
0 0 0 | 1

elde edilir.
˙
Ikinci satırı 2 katını birinci satıra ilave edersek,

¸
1 0 −1 | 0
0 −1 1 | 0
0 0 0 | 1

117
son ¸seklini elde etmi¸s oluruz. Birinci ve ikinci satırdan,
x
1
+ x
3
= 0, −x
2
+ x
3
= 0
elde edilir ki burada keyfi bir c i¸cin x
1
= c ve x
2
= x
3
= −c olarak a¸sikar
¸c¨oz¨ ume ilave olarak sonsuz sayıda ¸c¨oz¨ um vardır.
80
80
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
118
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.3. Lineer Cebirsel Denklem Sistemleri , Lineer Ba˘gımsızlık,
¨
Ozde˘gerler ve
¨
Ozvekt¨orler
Problem 6:
x
(1)
= (1, 1, 0),
x
(2)
= (0, 1, 1),
x
(3)
= (1, 0, 1)
ile verilen vekt¨orlerin lineer ba˘gımsız olup olmadıklarını g¨osteriniz. E˘ger lineer
ba˘gımlı iseler aralarındaki ba˘gıntıyı yazınız.
C¸ ¨oz¨ um:
c
1
x
(1)
+ c
2
x
(2)
+ c
3
x
(3)
= 0
dan
c
1
+ c
3
= 0, c
1
+ c
2
= 0, c
2
+ c
3
= 0
olup katsayılar matrisi yazılırsa,

¸
1 0 1
1 1 0
0 1 1

olup
det |A| = 2 = 0
dan A matrisi sing¨ uler bir matris olmadı˘gından dolayı b¨oyle bir homojen sis-
temin yalnızca a¸sikar ¸c¨ oz¨ um¨ u vardır. Yani c
1
= c
2
= c
3
= 0 dır. B¨oylece
vekt¨orler lineer ba˘gımsızdır.
81
81
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
119
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.3. Lineer Cebirsel Denklem Sistemleri , Lineer Ba˘gımsızlık,
¨
Ozde˘gerler ve
¨
Ozvekt¨orler
Problem 8:
x
(1)
= (1, 2, 2, 3),
x
(2)
= (−1, 0, 3, 1),
x
(3)
= (−2, −1, 1, 0),
x
(4)
= (−3, 0, −1, 3)
ile verilen vekt¨orlerin lineer ba˘gımsız olup olmadıklarını g¨osteriniz. E˘ger lineer
ba˘gımlı iseler aralarındaki ba˘gıntıyı yazınız.
C¸ ¨oz¨ um:
c
1
x
(1)
+ c
2
x
(2)
+ c
3
x
(3)
+ c
4
x
(4)
= 0
dan
c
1
−c
2
−2c
3
−3c
4
= 0,
2c
1
+ 0c
2
−c
3
+ 0c
4
= 0,
2c
1
+ 3c
2
c
3
−c
4
= 0,
3c
1
+ c
2
+ 0c
3
+ 3c
4
= 0,
olup katsayılar matrisi yazılırsa,

¸
¸
¸
1 −1 −2 −3
2 0 −1 0
2 3 1 −1
3 1 0 3

olup
det |A| = 0 = 0
dan A matrisinin sing¨ uler bir matris olmasından dolayı vekt¨ orler lineer ba˘gımlıdır.
S¸imdi aralarındaki ba˘gıntıyı bulmak i¸cin sistemi ¸c¨ozelim. B¨oyle bir homojen sis-
temin a¸sikar ¸c¨ oz¨ um¨ une ek olarak sonsuz ¸c¨oz¨ um¨ u vardır. Gerekli satır i¸slemleri
yapılırsa, sistem
c
3
+ c
4
= 0,
c
2
+
3
2
c
3
+ 3c
4
= 0,
c
1
−c
2
−2c
3
−3c
4
= 0,
120
elde edilirki buradan da
c
3
= −4c
4
, c
2
= 3c
4
olur. c
4
= −1 i¸cin c
3
= 4 ve c
2
= −3 olarak elde edilirse c
1
= 2 bulunur. Bu
de˘gerler i¸cin ba˘gıntımız
2x
(1)
−3x
(2)
+ 4x
(3)
−x
(4)
= 0
¸seklinde yazılır.
82
82
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
121
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.3. Lineer Cebirsel Denklem Sistemleri , Lineer Ba˘gımsızlık,
¨
Ozde˘gerler ve
¨
Ozvekt¨orler
Problem 15:
A =

5 −1
3 1

matrisinin ¨ozde˘gerlerini ve ¨ozde˘ gerlere kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨ orlerini bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 denklemi kullanılırsa,
det(A −λI) = det

5 −λ −1
3 1 −λ

= 0
dan
λ
2
−6λ + 8 = 0
elde edilirki buradan
λ
1
= 2, λ
2
= 4
olarak ¨ozde˘gerler bulunur.
λ
1
= 2 ve x
(1)
=

x
1
x
2

ifadeleri
(A −λI)x
(1)
= 0
denkleminde yerine yazılırsa,

3 −1
3 −1

x
1
x
2

=

0
0

olur. Buradan, 3x
1
= x
2
olurki λ
1
= 2 ¨ozde˘gerine kar¸sılık gelen x
(1)
¨ozvekt¨ or¨ u
x
(1)
=

x
1
3x
1

olup x
1
= 1 i¸cin
x
(1)
=

1
3

¸seklinde yazılır.
122
Benzer olarak, λ
2
= 4 ve x
(2)
=

x
1
x
2

ifadeleri (A − λI)x
(2)
= 0 denkle-
minde yerine yazılırsa,

1 −1
3 −3

x
1
x
2

=

0
0

olur. Buradan da, x
1
= x
2
olur ki λ
2
= 4 ¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen x
(2)
¨ozvekt¨ or¨ u
x
(2)
=

x
1
x
1

olup x
1
= 1 i¸cin x
(2)
=

1
1

¸seklinde yazılır.
83
83
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
123
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.3. Lineer Cebirsel Denklem Sistemleri , Lineer Ba˘gımsızlık,
¨
Ozde˘gerler ve
¨
Ozvekt¨orler
Problem 21:
A =

¸
1 0 0
2 1 −2
3 2 1

matrisinin ¨ozde˘gerlerini ve ¨ozde˘ gerlere kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨ orlerini bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 denkleminden,
det(A −λI) = det

¸
1 −λ 0 0
2 1 −λ −2
3 2 1 −λ

= 0
dan
(1 −λ)((1 −λ)
2
+ 4) = 0
elde edilir ki buradan
λ
1
= 1, λ
3,4
= 1 ±2i
olarak ¨ozde˘gerler bulunur.
λ = 2 ve x
(1)
=

¸
x
1
x
2
x
3

ifadeleri (A−λI)x
(1)
= 0 denkleminde yerine yazılırsa,

¸
0 0 0
2 0 −2
3 2 0

¸
x
1
x
2
x
3

=

¸
0
0
0

olur. Buradan,
2x
1
−2x
3
= 0, 3x
1
+ 2x
2
= 0
olup x
2
keyfi olmak ¨ uzere x
1
= x
3
= −
2
3
x
2
elde edilir.
B¨oylece, λ = 2 ye kar¸sılk gelen ¨ozvekt¨or,
x
(1)
=

¸

2
3
x
2
x
2

2
3
x
2

124
olur. x
2
= −3 i¸cinse,
x
(1)
=

¸
2
−3
2

olarak elde edilir.
Benzer olarak λ = 1 + 2i ve x
(2)
=

¸
x
1
x
2
x
3

ifadeleri (A − λI)x
(2)
= 0 denkle-
minde yerine yazılırsa,

¸
−2i 0 0
2 −2i −2
3 2 −2i

¸
x
1
x
2
x
3

=

¸
0
0
0

olur. Buradan,
−2ix
1
= 0, 2x
1
−2ix
2
−2x
3
= 0, 3x
1
+ 2x
2
−2ix
3
= 0
olup x
2
keyfi olmak ¨ uzere x
1
= 0, x
3
= −ix
2
elde edilir.
B¨oylece, λ = 1 + 2i ye kar¸sılk gelen ¨ozvekt¨or,
x
(2)
=

¸
0
x
2
−ix
2

olur. x
2
= 1 i¸cinse,
x
(2)
=

¸
0
1
−i

olarak elde edilir.
x
(3)
vekt¨ or¨ u ise x
(2)
vekt¨or¨ un¨ un kompleks e¸sleni˘ gi olup x
2
= 1 i¸cin,
x
(3)
=

¸
0
1
i

olarak yazılır.
84
84
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
125
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.4. Birinci mertebeden denklem sistemleri i¸cin temel teori
Problem 6: x
(1)
(t) =

t
1

ve x
(2)
(t) =

t
2
2t

vekt¨orleri i¸cin wronskian
hesaplayıp lineer ba˘gımsızlık i¸cin gerekli ¸sartı bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um:
W(x
(1)
, x
(2)
) = det

t t
2
1 2t

= 2t
2
−t
2
= t
2
olarak basitce g¨or¨ ul¨ ur. Bilindi˘gi ¨ uzere determinantın sıfırdan farklı olması du-
rumda lineer ba˘gımsızlık s¨ozkonusudur. W(x
(1)
, x
(2)
) = t
2
ifadesinin sıfırdan
farklı olabilmesi i¸cin t = 0 olması gerekir. Bu durumda bu vekt¨ orlerin lineer
ba˘gımsızlı˘ gı i¸cin ¸sartımız elde edilmi¸s olur.
Problem 7: x
(1)
(t) =

t
2
2t

ve x
(2)
(t) =

e
t
e
t

i¸cin wronskian hesaplayıp
lineer ba˘gımsızlık i¸cin gerekli ¸sartı bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um:
W(x
(1)
, x
(2)
) = det

t
2
e
t
2t e
t

= e
t
(t
2
−2t)
olarak basitce elde edilir. W(x
(1)
, x
(2)
) = e
t
(t − 2)t ifadesinin sıfırdan farklı
olması lineer ba˘gımsızlı˘ gı gerektirece˘ginden, lineer ba˘gımsızlık i¸cin ¸sartımı t = 0
ve t = 2 olmasıdır.
85
85
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
126
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.5. Sabit katsayılı lineer homojen denklem sistemleri
Problem 2:
x

=

1 −2
3 −4

x
ile verilen denklem sisteminin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Aslında bu sistem normal formda
x

1
= x
1
−x
2
, x

2
= 3x
1
−4x
2
sisteminin matrisiyel formda yazılı¸sıdır. Problemin ¸c¨ oz¨ um¨ u i¸cin ¨oncelikle ma-
trisi A matrisi ile isimlendirip A matrisinin ¨ozde˘ gerlerini bulalım. Bundan
sonra matrislere yazılmasa da A matrisi olarak isimlendirelim. det(A−λI) = 0
dan,
det

1 −λ −2
3 −4 −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
λ
2
+ 3λ + 2 = 0
dan ¨ozde˘gerler
λ
1
= −1, λ
2
= −2
olarak bulunur. S¸imdi bu ¨ozde˘ gelere kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨orleri bulalım.
(A − λI)x = 0 denkleminde sırasıyla ¨ozde˘ gerleri yazalım. Ayrıca burada
x =

x
1
x
2

¸seklinde bir vekt¨ or ve 0 ise sıfır vekt¨ or¨ ud¨ ur. λ = −1 i¸cin
(A −λI)x = 0 denklemi kullanılırsa,

2 −2
3 −3

x
1
x
2

=

0
0

dan 2x
1
−2x
2
= 0 olup buradan x
1
= x
2
yazılırsa, λ = −1 ¨ozde˘gerine kar¸sılık
gelen ¨ozvekt¨or,
x
(1)
=

x
1
x
1

olup x
1
= 1 i¸cin,
x
(1)
=

1
1

127
olarak yazılır.
λ = −2 i¸cin ise (A −λI)x = 0 denklemi,

3 −2
3 −2

x
1
x
2

=

0
0

olurki buradan 3x
1
− 2x
2
= 0 olup x
1
=
2
3
x
2
olarak ¸c¨oz¨ ul¨ ur. O halde λ = −2
¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(2)
=

2
3
x
2
x
2

olup x
2
= 3 i¸cin,
x
(2)
=

2
3

olarak elde edilir. Kısacası, λ = −1 ¨ozde˘geri i¸cin
x
(1)
=

1
1

¨ozvekt¨ or¨ u, λ = −2 ¨ozde˘ geri i¸cin se
x
(2)
=

2
3

¨ozvekt¨ or¨ u bulundu. Bu durmuda sistemin genel ¸c¨oz¨ um¨ u
x = c
1

1
1

e
−t
+ c
2

2
3

e
−2t
olarak yazılabilir.
86
86
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
128
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.5. Sabit katsayılı lineer homojen denklem sistemleri
Problem 4:
x

=

1 1
4 −2

x
ile verilen denklem sisteminin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det

1 −λ 1
4 −2 −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
λ
2
+ λ −6 = 0
olup ¨ozde˘gerler
λ
1
= 2, λ
2
= −3
olarak bulunur. S¸imdi bu ¨ozde˘ gelere kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨ orleri bulalım. (A −
λI)x = 0 denkleminde sırasıyla ¨ozde˘ gerleri yazalım.
λ = 2 i¸cin (A −λI)x = 0 denklemi kullanılırsa,

−1 1
4 −4

x
1
x
2

=

0
0

dan −x
1
+ x
2
= 0 olup buradan x
1
= x
2
yazılırsa, λ = 2 ¨ozde˘gerine kar¸sılık
gelen ¨ozvekt¨or,
x
(1)
=

x
1
x
1

olup x
1
= 1 i¸cin,
x
(1)
=

1
1

olarak yazılır.
λ = −3 i¸cin ise (A −λI)x = 0 denklemi,

4 1
4 1

x
1
x
2

=

0
0

129
olurki buradan 4x
1
+ x
2
= 0 olup x
2
= −4x
1
olarak ¸c¨oz¨ ul¨ ur. O halde λ = −3
¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(2)
=

x
1
−4x
1

olup x
1
= 1 i¸cin,
x
(2)
=

1
−4

olarak elde edilir. B¨oylece sistemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u,
x = c
1

1
−4

e
−3t
+ c
2

1
1

e
2t
olarak bulunmu¸s olur.
87
87
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
130
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.5. Sabit katsayılı lineer homojen denklem sistemleri
Problem 10:
x

=

2 2 + i
−1 −1 −i

x
ile verilen denklem sisteminin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det

2 −λ 2 + i
−1 −1 −i −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
λ
2
+ (i −1)λ −i = 0
olup ¨ozde˘gerler
λ
1
= 1, λ
2
= −i
olarak bulunur. S¸imdi bu ¨ozde˘ gelere kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨ orleri bulalım. (A −
λI)x = 0 denkleminde sırasıyla ¨ozde˘ gerleri yazalım.
λ = 1 i¸cin (A −λI)x = 0 denklemi kullanılırsa,

1 2 + i
−1 −2 −i

x
1
x
2

=

0
0

dan x
1
+(2+i)x
2
= 0 olup buradan x
1
= −(2+i)x
2
yazılırsa, λ = 1 ¨ozde˘gerine
kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨ or,
x
(1)
=

−(2 + i)x
2
x
2

olup x
2
= −1 i¸cin,
x
(1)
=

2 + i
−1

olarak yazılır.
λ = −i i¸cin ise (A −λI)x = 0 denklemi,

2 + i 2 + i
−1 −1

x
1
x
2

=

0
0

131
olurki buradan −x
1
− x
2
= 0 olup x
1
= −x
2
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ ur. O halde λ = −i
¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(2)
=

−x
2
x
2

olup x
2
= −1 i¸cin,
x
(2)
=

1
−1

olarak elde edilir. B¨oylece sistemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u,
x = c
1

2 + i
−1

e
t
+ c
2

1
−1

e
−it
olarak bulunmu¸s olur.
88
88
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
132
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.5. Sabit katsayılı lineer homojen denklem sistemleri
Problem 14:
x

=

¸
1 −1 4
3 2 −1
2 1 −1

x
ile verilen denklem sisteminin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det

¸
1 −λ −1 4
3 2 −λ −1
2 1 −1 −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
−λ
3
+ 2λ
2
+ 5λ −6 = 0
buda
(λ −1)(λ + 2)(λ −3) = 0
olup ¨ozde˘gerler
λ
1
= 1, λ
2
= −2, λ
3
= 3
olarak bulunur. S¸imdi bu ¨ozde˘ gelere kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨orleri bulalım.
λ = 1 i¸cin (A −λI)x = 0 denklemi kullanılırsa,

¸
0 −1 4
3 1 −1
2 1 −2

¸
x
1
x
2
x
3

=

¸
0
0
0

dan
−x
2
+ 4x
3
= 0, 3x
1
+ x
2
−x
3
= 0, x
1
+ x
3
= 0
olup buradan x
3
keyfi olmak ¨ uzere x
1
= −x
3
, x
2
= 4x
3
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ ur. Bu
durumda, λ = 1 ¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(1)
=

¸
−x
3
4x
3
x
3

133
olup x
3
= −1 i¸cin,
x
(1)
=

¸
1
−4
−1

olarak yazılır.
λ = −2 i¸cin (A −λI)x = 0 denklemi kullanılırsa,

¸
3 −1 4
3 4 −1
2 1 1

¸
x
1
x
2
x
3

=

¸
0
0
0

dan
3x
1
−x
2
+ 4x
3
= 0, 3x
1
+ 4x
2
−x
3
= 0, 2x
1
+ x
2
+ x
3
= 0
olup buradan x
3
keyfi olmak ¨ uzere x
1
= −x
3
, x
2
= x
3
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ ur. Bu
durumda, λ = −2 ¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(2)
=

¸
−x
3
x
3
x
3

olup x
3
= −1 i¸cin,
x
(2)
=

¸
1
−1
−1

olarak elde edilir.
Son olarak, λ = 3 i¸cin (A −λI)x = 0 denklemi kullanılırsa,

¸
−2 −1 4
3 −1 −1
2 1 −4

¸
x
1
x
2
x
3

=

¸
0
0
0

dan
−2x
1
−x
2
+ 4x
3
= 0, 3x
1
−x
2
−x
3
= 0, 2x
1
+ x
2
−4x
3
= 0
olup buradan x
1
keyfi olmak ¨ uzere x
2
= 2x
1
, x
3
= x
1
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ ur. Bu
durumda, λ = 3 ¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(3)
=

¸
x
1
2x
1
x
1

134
olup x
1
= 1 i¸cin,
x
(3)
=

¸
1
2
−1

olarak elde edilir.
B¨oylece sistemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u,
x = c
1

¸
1
−4
−1

e
t
+ c
2

¸
1
−1
−1

e
−2t
+ c
3

¸
1
2
−1

e
3t
olarak bulunur.
89
89
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
135
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.5. Sabit katsayılı lineer homojen denklem sistemleri
Problem 16:
x

=

−2 1
−5 4

x; x(0) =

1
3

¸seklinde verilen ba¸slangı¸c de˘ger problemini ¸c¨oz¨ un¨ uz.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det

−2 −λ 1
−5 4 −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
λ
2
−2λ −3 = 0
olup ¨ozde˘gerler
λ
1
= −1, λ
2
= 3
olarak bulunur. S¸imdi bu ¨ozde˘ gelere kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨ orleri bulalım. (A −
λI)x = 0 denkleminde sırasıyla ¨ozde˘ gerleri yazalım.
λ = −1 i¸cin (A −λI)x = 0 denklemi kullanılırsa,

−1 1
−5 5

x
1
x
2

=

0
0

dan −x
1
+ x
2
= 0 olup buradan x
1
= x
2
yazılırsa, λ = −1 ¨ozde˘ gerine kar¸sılık
gelen ¨ozvekt¨or,
x
(1)
=

x
1
x
1

olup x
1
= 1 i¸cin,
x
(1)
=

1
1

olarak yazılır.
λ = 3 i¸cin ise (A −λI)x = 0 denklemi,

−5 1
−5 1

x
1
x
2

=

0
0

136
olurki buradan −5x
1
+ x
2
= 0 olup x
2
= 5x
1
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ ur. O halde λ = 3
¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(2)
=

x
1
5x
1

olup x
1
= 1 i¸cin,
x
(2)
=

1
5

olarak elde edilir. B¨oylece sistemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u,
x = c
1

1
1

e
−t
+ c
2

1
5

e
3t
olarak bulunmu¸s olur.
Buradan,
c
1
e
−t
+ c
2
e
−3t
, c
1
e
−t
+ 5c
2
e
−3t
olup ba¸slangı¸c ¸sartlarını kullanalım. x(0) = 1 ba¸slangı¸ c ¸sartı i¸cin birinci den-
klemden,
c
1
+ c
2
= 1
, x(0) = 3 ba¸slangı¸c ¸sartı i¸cin ikinci denklemden,
c
1
+ 5c
2
= 3
elde edilip
c
1
= c
2
=
1
2
olarak bulunup genel ¸c¨ oz¨ umde yerine yazılırsa verilen ba¸slangı¸c ¸sartlarını sa˘glayan
sistemin ¸c¨ oz¨ um¨ u,
x =
1
2

1
1

e
−t
+
1
2

1
5

e
3t
¸seklinde elde edilir.
90
90
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
137
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.6. Komleks ¨ozde˘gerler
Problem 1:
x

=

3 −2
4 −1

x
ile verilen diferansiyel denklem sisteminin genel ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det

3 −λ −2
4 −1 −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
λ
2
−2λ + 5 = 0
olup ¨ozde˘gerler
λ
1,2
= 1 ±2i
olarak elde edilir.
¨
Ozvekt¨ orler i¸cin, (A −λI)x = 0 denklemini kullanalım.
λ = 1 + 2i i¸cin,

2 −2i −2
4 −2 −2i

x
1
x
2

=

0
0

dan (2 − 2i)x
1
− 2x
2
= 0 olup buradan x
2
= (1 − i)x
1
¸c¨ oz¨ ul¨ ur ki , λ = 1 + 2i
¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(1)
=

x
1
(1 −i)x
1

olup x
1
= 1 i¸cin,
x
(1)
=

1
1 −i

olarak yazılır.
Bu durumda,
x
(1)
(t) =

1
1 −i

e
(1+2i)t
138
elde edilir. Bu ifadeyi biraz d¨ uzenleyelim.
x
(1)
(t) =

1
1 −i

e
t
(cos 2t+i sin 2t) = e
t

cos 2t + i sin 2t
cos 2t + sin 2t + i(sin 2t −cos 2t)

= e
t

cos 2t
cos 2t + sin 2t)

+ ie
t

i sin 2t
sin 2t −cos 2t

olurki buradan genel ¸c¨oz¨ um
x(t) = c
1
e
t

cos 2t
cos 2t + sin 2t)

+ c
2
e
t

sin 2t
sin 2t −cos 2t

olarak yazılır.
91
91
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
139
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.6. Komleks ¨ozde˘gerler
Problem 7:
x

=

¸
1 0 0
2 1 −2
3 2 1

x
denklemi ile verilen diferansiyel denklem sisteminin ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det

¸
1 −λ 0 0
2 1 −λ −2
3 2 1 −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
(1 −λ)(λ
2
−2λ + 5) = 0
buradan
λ
1
= 1, λ
2,3
= 1 ±2i
olarak bulunur.
λ = 1 i¸cin (A −λI)x = 0 denklemi kullanılırsa,

¸
0 0 0
2 0 −2
3 2 0

¸
x
1
x
2
x
3

=

¸
0
0
0

dan
2x
1
−2x
3
= 0, 3x
1
+ x
2
= 0
olup buradan x
1
keyfi olmak ¨ uzere x
2
= −
3
2
x
1
, x
3
= x
1
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ ur. Bu
durumda, λ = 1 ¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(1)
=

¸
x
1

3
2
x
1
x
1

olup x
1
= 2 i¸cin,
x
(1)
=

¸
2
−3
2

140
olarak yazılırsa birinci ¸c¨oz¨ um formumuz,
x
(1)
(t) = c
1

¸
2
−3
2

e
t
(1)
olarak bulunmu¸s olur.
λ = 1 + 2i i¸cin (A −λI)x = 0 denkleminden,

¸
−2i 0 0
2 −2i −2
3 2 −2i

¸
x
1
x
2
x
3

=

¸
0
0
0

dan x
2
keyfi olmak ¨ uzere
x
1
= 0, x
3
= −ix
2
= 0
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ ur. Bu durumda, λ = 1 + 2i ¨ozde˘gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨ or,
x
(2)
=

¸
0
x
2
−ix
2

olup x
2
= 1 i¸cin,
x
(2)
=

¸
0
1
−i

olarak elde edilir.
B¨oylece,
x
(2)
(t) =

¸
0
1
−i

e
(1+2i)t
=

¸
0
1
−i

e
t
(cos 2t + i sin 2t)
olurki gerekli d¨ uzenlemeler yapılırsa,
x
(2)
(t) = e
t

¸
0
cos 2t
sin 2t

+ ie
t

¸
0
sin 2t
−cos 2t

elde edilir ve genel ¸c¨ oz¨ umde
c
2

¸
0
cos 2t
sin 2t

e
t
+ c
3

¸
0
sin 2t
−cos 2t

e
t
(2)
141
¸seklinde yerini alır. (1) ve (2) numaralı denklemler ile verilen diferansiyel den-
klemin genel ¸c¨oz¨ um¨ u,
c
1

¸
2
−3
2

e
t
+ c
2

¸
0
cos 2t
sin 2t

e
t
+ c
3

¸
0
sin 2t
−cos 2t

e
t
olarak yazılır.
92
92
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
142
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.6. Komleks ¨ozde˘gerler
Problem 9:
x

=

1 −5
1 −3

x, x(0) =

1
1

ile verilen ba¸slangı¸c de˘ger probleminin ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det

1 −λ −5
1 −3 −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
λ
+
2λ + 2 = 0
olup ¨ozde˘gerler
λ
1,2
= −1 ±i
olarak elde edilir.
¨
Ozvekt¨ orler i¸cin, (A −λI)x = 0 denklemini kullanalım.
λ = −1 + i i¸cin,

2 −i −5
1 −2 −2i

x
1
x
2

=

0
0

dan x
1
−(2 + 2i)x
2
= 0 olup buradan x
1
= (2 + 2i)x
2
¸c¨ oz¨ ul¨ ur ki , λ = −1 + i
¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(1)
=

(2 + 2i)x
2
x
2

olup x
2
= 1 i¸cin, x
(1)
=

2 + 2i
1

olarak yazılır.
Bu durumda,
x
(1)
(t) =

2 + 2i
1

e
(−1+i)t
elde edilir. Buradan,
x
(1)
(t) =

2 + i
1

e
−t
(cos t + i sin t)
143
olurki buradan genel ¸c¨oz¨ um
x(t) = c
1
e
−t

2 cos t −sin t
cos t)

+ c
2
e
−t

2 sin t + cos t
sin t

elde edilir.
Ba¸slangı¸c ¸sarları kullanılırsa, t = 0 i¸cin
x(0) =

1
1

= c
1

2
1)

+ c
2

1
0

dan
2c
1
+ c
2
= 1, c
1
+ c
2
= 0
olurki buradan c
1
= 1 ve c
2
= −1 bulunup yerlerine yazılırsa,
x(t) = e
−t

2 cos t −sin t
cos t)

−e
−t

2 sin t + cos t
sin t

olur. Gerekli d¨ uzenlemeler yapılırsa, verilen ba¸slangı¸c ¸sartlarını sa˘glayan ¸c¨ oz¨ um,
x(t) = e
−t

cos t −3 sin t
cos t −sin t)

olarak elde edilir.
93
93
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
144
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.7. Katlı ¨ozde˘gerler
Problem 1:
x

=

3 −4
1 −1

x
ile verilen sistemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det

3 −λ −1
1 −1 −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
λ
2
−2λ + 1 = 0
olup ¨ozde˘gerler
λ
1,2
= 1
olarak elde edilir.
λ = 1 i¸cin ,

2 −4
1 −2

x
1
x
2

=

0
0

dan x
1
−2x
2
= 0 olup buradan x
1
= 2x
2
olur ki, λ = 1 ¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen
¨ozvekt¨ or,
x
(1)
=

2x
2
x
2

olup x
2
= 1 i¸cin,
x
(1)
=

2
1

elde edilirse bu ¨ozvekt¨ ore kar¸sılık gelen ¸c¨ oz¨ um,
x
(1)
(t) = c
1

2
1

e
t
dir.
¨
Ozde˘gerimiz ¸cakı¸sık oldu˘gundan ikinci ¸c¨ oz¨ um ,
(A −1.I)η = x
(1)
145
denklemini sa˘glayacak η vekt¨or¨ u olacaktır. Bu durumda,

2 −4
1 −2

η
1
η
2

=

2
1

den

1
−4η
2
= 2, η
1
−2η
2
= 1
olup buradan η
1
= 1 + η
2
olur ki, keyfi bir k i¸cin η
2
= k denirse η
1
= 1 + 2k
elde edilir. B¨oylece,
η =

1 + 2k
k

=

1
0

+ k

2
1

elde edilir. Buradan da ikinci ¸c¨ oz¨ um,
x
(2)
(t) = c
2
¸
2
1

te
t
+

1
0

e
t

olarak elde edilir. Son olarak verilen sistemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u de,
x = c
1

2
1

e
t
+ c
2
¸
2
1

te
t
+

1
0

e
t

olarak bulunmu¸s olur.
94
94
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
146
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.7. Katlı ¨ozde˘gerler
Problem 3:
x

=


3
2
1

1
4

1
2

x
ile verilen sistemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det


3
2
−λ 1

1
4

1
2
−λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
λ
2
+ 2λ + 1 = 0
olup ¨ozde˘gerler
λ
1,2
= −1
olarak elde edilir.
λ = −1 i¸cin ,


1
2
1

1
4
1
2

x
1
x
2

=

0
0

dan −
1
2
x
1
+ x
2
= 0 olup buradan x
1
= 2x
2
olur ki, λ = −1 ¨ozde˘gerine kar¸sılık
gelen ¨ozvekt¨or,
x
(1)
=

2x
2
x
2

olup x
2
= 1 i¸cin,
x
(1)
=

2
1

elde edilirse bu ¨ozvekt¨ ore kar¸sılık gelen ¸c¨ oz¨ um de,
x
(1)
(t) = c
1

2
1

e
−t
olur.
¨
Ozde˘gerimiz ¸cakı¸sık oldu˘gundan yulardaki ¨ornekte oldu˘gu gibi ikinci
¸c¨oz¨ um ,
(A −(−1.I))η = x
(1)
147
denklemini sa˘glayacak η vekt¨or¨ u olacaktır. Bu durumda,


1
2
1

1
4
1
2

η
1
η
2

=

2
1

den

1
2
η
1
+ η
2
= 2, −
1
4
η
1
+
1
2
η
2
= 1
olup buradan η
2
= 2 +
1
2
η
1
olur ki, keyfi bir k i¸cin η
1
= 2k se¸cilirse η
2
= 2 + k
elde edilir. B¨oylece,
η =

2k
2 + k

=

0
2

+ k

2
1

elde edilir. Buradan da ikinci ¸c¨ oz¨ um,
x
(2)
(t) = c
2
¸
0
2

e
−t
+

2
1

te
−t

olarak elde edilir. Son olarak verilen sistemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u de,
x = c
1

2
1

e
−t
+ c
2
¸
2
1

te
−t
+

0
2

e
−t

olarak bulunmu¸s olur.
95
95
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
148
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.7. Katlı ¨ozde˘gerler
Problem 5:
x

=

¸
1 1 1
2 1 −1
0 −1 1

x
ile verilen diferansiyel denklem sisteminin ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det

¸
1 −λ 1 1
2 1 −λ −1
0 −1 1 −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
(λ + 1)(λ −2)
2
= 0
olup ¨ozde˘gerler
λ
1
= −1, λ
2,3
= 2
olarak bulunur. S¸imdi bu ¨ozde˘ gerlere kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨orleri bulalım.
λ = −1 i¸cin (A −λI)x = 0 denkleminden,

¸
2 1 1
2 2 −1
0 −1 2

¸
x
1
x
2
x
3

=

¸
0
0
0

dan
2x
1
+ x
2
+ x
3
= 0, 2x
1
+ 2x
2
−x
3
= 0, −x
2
+ 2x
3
= 0
olup buradan x
3
keyfi olmak ¨ uzere x
1
= −
3
2
x
3
, x
2
= 2x
3
olarak ¸c¨oz¨ ul¨ ur. Bu
durumda, λ = −1 ¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(1)
=

¸

3
2
x
3
2x
3
x
3

olup x
3
= 2 i¸cin,
x
(1)
=

¸
−3
4
2

149
olarak yazılır. B¨oylece,
x
(1)
(t) = c
1
e
−t

¸
−3
4
2

olarak yazılır.
λ = 2 i¸cin,

¸
−1 1 1
2 −1 −1
0 −1 −1

¸
x
1
x
2
x
3

=

¸
0
0
0

dan
−x
1
+ x
2
+ x
3
= 0, 2x
1
−x
2
−x
3
= 0, −x
2
−x
3
= 0
olup buradan x
1
= 0 olup x
3
= −x
2
olarak ¸c¨oz¨ ul¨ ur. Bu durumda, λ = 2
¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(2)
=

¸
0
x
2
−x
2

olup x
2
= 1 i¸cin,
x
(2)
=

¸
0
1
−1

olarak elde edilir. B¨oylece,
x
(2)
(t) = c
2
e
2t

¸
0
1
−1

olarak yazılır.
¨
U¸c¨ unc¨ u ¨ozde˘ ger ikinci ¨ozde˘ gerle aynı oldu˘gundan ¨ u¸c¨ unc¨ u ¸c¨ oz¨ um,
(A −2.I)η = x
(2)
denklemini sa˘glayacak η vekt¨or¨ u olacaktır. Bu durumda,

¸
−1 1 1
2 −1 −1
0 −1 −1

¸
η
1
η
2
η
3

=

¸
0
1
−1

olup
−η
1
+ η
2
+ η
3
= 0, 2η
1
−η
2
−η
3
= 1, −η
2
−η
3
= −1
150
elde edilir. Buradan,
η
1
= 1, η
2
= 1 −η
3
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ urse η
3
= 1 i¸cin η
2
= 0 olarak bulunursa
η =

¸
1
0
1

olarak elde edilir.
¨
U¸c¨ unc¨ u ¸c¨oz¨ um buna ilaveten ikinci ¸c¨ oz¨ um¨ un t katınıda
i¸cerece˘ginden, B¨oylece,
x
(3)
(t) = c
3

¸
0
1
−1

te
2t
+

¸
1
0
1

e
2t
¸
¸
olarak yazılabilir.
B¨oylece verilen sistemin genel ¸c¨oz¨ um¨ u,
x(t) = c
1

¸
−3
4
2

e
−t
+ c
2

¸
0
1
−1

e
2t
+ c
3

¸
0
1
−1

t +

¸
1
0
1

¸
¸
e
2t
¸seklinde ifade edilebilir.
96
96
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
151
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.8. Esas matrisler
Problem 1:
x

=

3 −2
2 −2

x
verilen sistemin esas matrisi ϕ(t) nin ϕ(0) = I ¸sartını sa˘glayan ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u
yazınız.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det

3 −λ −2
2 −2 −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
λ
2
−λ −2 = 0
olup ¨ozde˘gerler
λ
1
= −1, λ
2
= 2
olarak bulunur. S¸imdi bu ¨ozde˘ gelere kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨ orleri bulalım. (A −
λI)x = 0 denkleminde sırasıyla ¨ozde˘ gerleri yazalım.
λ = −1 i¸cin ,

4 −2
2 −1

x
1
x
2

=

0
0

dan 2x
1
− x
2
= 0 olup buradan x
2
= x
1
olur ki, λ = −1 ¨ozde˘ gerine kar¸sılık
gelen ¨ozvekt¨or,
x
(1)
=

x
1
2x
1

olup x
1
= 1 i¸cin,
x
(1)
=

1
2

elde edilir.
λ = 2 i¸cin ise,

1 −2
2 −4

x
1
x
2

=

0
0

152
olup buradan x
1
−2x
2
= 0 ve b¨oylece x
1
= 2x
2
olarak ¸c¨oz¨ ul¨ ur. O halde λ = 2
¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(2)
=

2x
2
x
2

olup x
2
= 1 i¸cin,
x
(2)
=

2
1

olarak elde edilir. B¨oylece sistemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u,
x = c
1

1
2

e
−t
+ c
2

2
1

e
2t
olarak bulunmu¸s olur.
Buradan, birinci ba¸slangı¸c ¸sartı i¸cin,
x
(1)
(0) =

1
0

= c
1

1
2

+ c
2

2
1

olup,
c
1
+ 2c
2
= 1, 2c
1
+ c
2
= 0
denklemlerinden
c
1
= −
1
3
, c
2
=
2
3
olarak elde edilir. O halde birinci ba¸slangı¸c ¸sartını sa˘glayan ¸c¨oz¨ um,
x
(1)
(t) = −
1
3

1
2

e
−t
+
2
3

2
1

e
2t
=


1
3
e
−t
+
4
3
e
2t

2
3
e
−t
+
2
3
e
2t

¸seklinde elde edilir.
˙
Ikinci ba¸slangı¸c ¸sartı i¸cin,
x
(2)
(0) =

0
1

= c
1

1
2

+ c
2

2
1

olup,
c
1
+ 2c
2
= 0, 2c
1
+ c
2
= 1
denklemlerinden
c
1
=
2
3
, c
2
= −
1
3
olarak elde edilir. Bu durumda ikinci ba¸slangı¸c ¸sartını sa˘glayan ¸c¨oz¨ um,
x
(1)
(t) =
2
3

1
2

e
−t

1
3

2
1

e
2t
=

2
3
e
−t

2
3
e
2t
4
3
e
−t

1
3
e
2t

153
olarak bulunur.
B¨oylece, ba¸slangı¸c ¸sartlarını sa˘glayan ¸c¨ oz¨ umler i¸cin esas matris bu ¸c¨ oz¨ umlerin
birer kolon olarak yazılmasıyla a¸sa˘gıdaki ¸sekilde elde edilir.
ψ =


1
3
e
−t
+
4
3
e
2t 2
3
e
−t

2
3
e
2t

2
3
e
−t
+
2
3
e
2t 4
3
e
−t

1
3
e
2t

.
97
97
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
154
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.8. Esas matrisler
Problem 7:
x

=

5 −1
3 1

x
verilen sistemin esas matrisi ϕ(t) nin ϕ(0) = I ¸sartını sa˘glayan ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u
yazınız.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det

5 −λ −1
3 1 −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
λ
2
−6λ + 8 = 0
olup ¨ozde˘gerler
λ
1
= 2, λ
2
= 4
olarak bulunur. S¸imdi bu ¨ozde˘ gelere kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨ orleri bulalım. (A −
λI)x = 0 denkleminde sırasıyla ¨ozde˘ gerleri yazalım.
λ = 2 i¸cin ,

3 −1
3 −1

x
1
x
2

=

0
0

dan 3x
1
−x
2
= 0 olup buradan x
2
= 3x
1
olur ki, λ = 2 ¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen
¨ozvekt¨ or,
x
(1)
=

x
1
3x
1

olup x
1
= 1 i¸cin,
x
(1)
=

1
3

elde edilir.
λ = 4 i¸cin ise,

1 −1
3 −3

x
1
x
2

=

0
0

155
olup buradan x
1
− x
2
= 0 ve b¨oylece x
1
= x
2
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ ur. O halde λ = 4
¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(2)
=

x
2
x
2

olup x
2
= 1 i¸cin,
x
(2)
=

1
1

olarak elde edilir. B¨oylece sistemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u,
x = c
1

1
3

e
2t
+ c
2

1
1

e
4t
olarak bulunmu¸s olur.
Birinci ba¸slangı¸c ¸sartı i¸cin,
x
(1)
(0) =

1
0

= c
1

1
3

+ c
2

1
1

olup,
c
1
+ c
2
= 1, 3c
1
+ c
2
= 0
denklemlerinden
c
1
= −
1
2
, c
2
=
3
2
olarak elde edilir. O halde birinci ba¸slangı¸c ¸sartını sa˘glayan ¸c¨oz¨ um,
x
(1)
(t) = −
1
2

1
3

e
2t
+
3
2

1
1

e
4t
=


1
2
e
2t
+
3
2
e
4t

3
2
e
2t
+
3
2
e
4t

¸seklinde elde edilir.
˙
Ikinci ba¸slangı¸c ¸sartı i¸cin,
x
(2)
(0) =

0
1

= c
1

1
3

+ c
2

3
1

olup,
c
1
+ c
2
= 0, 3c
1
+ c
2
= 1
denklemlerinden
c
1
=
1
2
, c
2
= −
1
2
olarak elde edilir. Bu durumda ikinci ba¸slangı¸c ¸sartını sa˘glayan ¸c¨oz¨ um,
x
(1)
(t) =
1
1

1
3

e
2t

1
2

1
1

e
4t
=

1
2
e
2t

1
2
e
4t
3
2
e
2t

1
2
e
4t

156
olarak bulunur.
B¨oylece, ba¸slangı¸c ¸sartlarını sa˘glayan ¸c¨oz¨ umler i¸cin esas matris a¸sa˘gıdaki ¸sekilde
yazılabilir.
ψ =


1
2
e
2t
+
3
2
e
4t 1
2
e
2t

1
2
e
4t

3
2
e
2t
+
3
2
e
4t 3
2
e
2t

1
2
e
4t

.
98
98
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
157
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.8. Esas matrisler
Problem 9:
x

=

¸
1 1 1
2 1 −1
−8 −5 −3

x
ile verilen sistemin esas matrisi ϕ(t) nin ϕ(0) = I ¸sartını sa˘glayan ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u
yazınız.
C¸ ¨oz¨ um: det(A −λI) = 0 dan,
det

¸
1 −λ 1 1
2 1 −λ −1
−8 −5 −3 −λ

= 0
yazılırsa karakteristlik denklem
λ
3
+ λ
2
−4λ −4 = 0
buda
(λ + 1)(λ + 2)(λ −2) = 0
olup ¨ozde˘gerler
λ
1
= −2, λ
2
= −1, λ
3
= 2
olarak bulunur. S¸imdi bu ¨ozde˘ gelere kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨orleri bulalım.
λ = −2 i¸cin (A −λI)x = 0 denkleminden,

¸
3 1 1
2 3 −1
−8 −5 −1

¸
x
1
x
2
x
3

=

¸
0
0
0

dan
3x
1
+ x
2
+ x
3
= 0, 2x
1
+ 3x
2
−x
3
= 0, −8x
1
−5x
2
−x
3
= 0
olup buradan x
2
keyfi olmak ¨ uzere x
1
= −
4
5
x
2
, x
3
=
7
5
x
2
olarak ¸c¨oz¨ ul¨ ur. Bu
durumda, λ = −2 ¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(1)
=

¸

4
5
x
2
x
2
7
5
x
2

158
olup x
2
= 1 i¸cin,
x
(1)
=

¸

4
5
1
7
5

olarak yazılır.
λ = −1 i¸cin,

¸
2 1 1
2 2 −1
−8 −5 −2

¸
x
1
x
2
x
3

=

¸
0
0
0

dan
2x
1
+ x
2
+ x
3
= 0, 2x
1
+ 2x
2
−x
3
= 0, −8x
1
−5x
2
−2x
3
= 0
olup buradan x
2
keyfi olmak ¨ uzere x
1
= −
3
4
x
2
, x
3
= −
1
2
x
2
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ ur.
Bu durumda, λ = −2 ¨ozde˘ gerine kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨or,
x
(2)
=

¸

3
4
x
2
x
2

1
2
x
2

olup x
2
= 1 i¸cin,
x
(2)
=

¸

3
4
1

1
2

olarak elde edilir.
Son olarak, λ = 2 i¸cin,

¸
−1 1 1
2 −1 −1
−8 −5 −5

¸
x
1
x
2
x
3

=

¸
0
0
0

dan
−x
1
+ x
2
+ x
3
= 0, 2x
1
−x
2
−x
3
= 0, −8x
1
−5x
2
−5x
3
= 0
olup buradan x
1
= 0 x
2
= −x
3
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ ur. Bu durumda, λ = 2 ¨ozde˘gerine
kar¸sılık gelen ¨ozvekt¨ or,
x
(3)
=

¸
0
−x
3
x
3

olup x
3
= 1 i¸cin,
x
(3)
=

¸
0
−1
1

159
olarak elde edilir.
B¨oylece sistemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u,
x = c
1

¸

4
5
1
7
5

e
−2t
+ c
2

¸

3
4
1

1
2

e
−t
+ c
3

¸
0
−1
1

e
2t
olarak bulunur.
S¸imdi verilen ba¸slangı¸c ¸sartlarını kullanalım. Birinci ba¸slangı¸ c ¸sartı i¸cin,
x
(1)
(0) =

¸
1
0
0

= c
1

¸

4
5
1
7
5

+ c
2

¸

3
4
1

1
2

+ c
3

¸
0
−1
1

olup buradan,

4
5
c
1

3
4
c
2
= 1,
c
1
+ c
2
−c
3
= 0,
7
5
c
1

1
2
c
2
+ c
3
= 0,
dan ¸c¨ oz¨ umler yapılırsa,
c
1
=
5
2
, c
2
= −4, c
3
= −
3
2
olarak elde edilir. Bu durumda
x
(1)
(t) =
5
2

¸

4
5
1
7
5

e
−2t
−4

¸

3
4
1

1
2

e
−t

3
2

¸
0
−1
1

e
2t
=

¸
−2e
−2t
+ 3e
−t
5
2
e
−2t
−4e
−t
+
3
2
e
2t
7
2
e
−2t
+ 2e
−t

3
2
e
2t

olarak bulunur.
˙
Ikinci ba¸slangı¸c ¸sartı i¸cin,
x
(2)
(0) =

¸
0
1
0

= c
1

¸

4
5
1
7
5

+ c
2

¸

3
4
1

1
2

+ c
3

¸
0
−1
1

olup buradan,

4
5
c
1

3
4
c
2
= 0,
c
1
+ c
2
−c
3
= 0,
7
5
c
1

1
2
c
2
+ c
3
= 0,
160
dan ¸c¨ oz¨ umler yapılırsa,
c
1
=
15
13
, c
2
= −
16
13
, c
3
= −
14
13
olarak elde edilir. Bu durumda
x
(2)
(t) =
15
13

¸

4
5
1
7
5

e
−2t

16
13

¸

3
4
1

1
2

e
−t

14
13

¸
0
−1
1

e
2t
=

¸

12
13
e
−2t
+
12
13
e
−t
15
13
e
−2t

16
13
e
−t
+
14
13
e
2t
21
13
e
−2t
+
8
13
e
−t

14
13
e
2t

olarak bulunur.
¨
U¸c¨ unc¨ u ba¸slangı¸c ¸sartı i¸cin,
x
(3)
(0) =

¸
0
0
1

= c
1

¸

4
5
1
7
5

+ c
2

¸

3
4
1

1
2

+ c
3

¸
0
−1
1

olup buradan,

4
5
c
1

3
4
c
2
= 0,
c
1
+ c
2
−c
3
= 0,
7
5
c
1

1
2
c
2
+ c
3
= 1,
dan ¸c¨ oz¨ umler yapılırsa,
c
1
=
5
4
, c
2
= −4, c
3
= −
11
4
olarak elde edilir. Bu durumda
x
(3)
(t) =
5
4

¸

4
5
1
7
5

e
−2t
−4

¸

3
4
1

1
2

e
−t

11
4

¸
0
−1
1

e
2t
=

¸
−e
−2t
+ 3e
−t
5
4
e
−2t
−4e
−t
+
11
4
e
2t
7
4
e
−2t
+ 2e
−t

11
4
e
2t

olarak bulunur.
B¨oylece, ba¸slangı¸c ¸sartlarını sa˘glayan ¸c¨oz¨ umler i¸cin esas matris a¸sa˘gıdaki ¸sekilde
yazılabilir.
ψ =

¸
−2e
−2t
+ 3e
−t

12
13
e
−2t
+
12
13
e
−t
−e
−2t
+ 3e
−t
5
2
e
−2t
−4e
−t
+
3
2
e
2t 15
13
e
−2t

16
13
e
−t
+
14
13
e
2t 5
4
e
−2t
−4e
−t
+
11
4
e
2t
7
2
e
−2t
+ 2e
−t

3
2
e
2t 21
13
e
−2t
+
8
13
e
−t

14
13
e
2t 7
4
e
−2t
+ 2e
−t

11
4
e
2t

.
99
99
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
161
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.9. Homojen olmayan lineer sistemler
Problem 1:
x

=

2 −1
3 −2

x +

e
t
t

¸seklinde verilen diferansiyel denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Verilen sistemin homojen kısmının ¸c¨ oz¨ um¨ u i¸cin,
x

=

2 −1
3 −2

x
ifadesini alalım. det(A −λI) = 0 dan,
det

2 −λ −1
3 −2 −λ

= 0
olup karakteristlik denklem, λ
2
− 1 = 0 ve b¨oylece λ
1
= 1, λ
2
= −1 olarak
elde edilir.
λ
1
= 1 ¨ozde˘ gerine kar¸sılk gelen ¨ozvekt¨or i¸cin (A −λI)x = 0 dan,

1 −1
3 −3

x
1
x
2

=

0
0

olup x
1
= x
2
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ urse ¨ozde˘ gerimiz,
x
1
=

x
2
x
2

olur ki x
2
= 1 i¸cin
x
1
=

1
1

elde edilir.
Benzer olarak ikinci ¨ozde˘gerimiz −1 i¸cin,

3 −1
3 −1

x
1
x
2

=

0
0

olup 3x
1
= x
2
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ urse ¨ozde˘ gerimiz,
x
2
=

x
1
3x
1

162
olur ki x
1
= 1 i¸cin
x
2
=

1
3

elde edilir.
Bu durumda verilen sistemin homojen ¸c¨oz¨ um¨ u,
x
h
(t) = c
1

1
1

e
t
+ c
2

1
3

e
−t
olarak yazılır.
¨
Ozel ¸c¨ oz¨ um i¸cin ¨oncelikle T matrisi ¨ozvekt¨orler s¨ utunlara yerle¸stirilmesi ile
olu¸sturulursa,
T =

1 1
1 3

Buradan da,
T
−1
=
1

2

3 −1
−1 1

olarak elde edilirse,
D = T−1AT =

1 0
0 −1

olarak k¨o¸segenle¸stirme i¸slemi yapılmı¸s olur. y

= Dy+T
−1
y denkleminde yerine
yazılırsa,
y

=

1 0
0 −1

y +
1

2

3e
t
−t
−e
−t
+ t

olup buradan,
y

1
−y
1
=
1
2
(3e
t
−t),
y

2
+ y
2
=
1
2
(−e
t
+ t),
¸seklinde iki tane birinci mertebeden lineer denklem elde edilir. Bu denklemler
ikinci b¨ol¨ umde verdi˘ gimiz metoda g¨ore ¸c¨ oz¨ ul¨ urse,
y
1
=
3
2
te
t
+
1
2
t +
1
2
+ c
1
e
t
,
y
2
= −
1
4
e
t
+
1
2
t −
1
2
+ c
2
e
−t
olarak elde edilir ve x = Ty de yerlerine yazılırsa,
x = Ty =

y
1
+ y
2
y
1
+ 3y
2

163
den,
x =

3
2
te
t
+
1
2
t +
1
2
+ c
1
e
t

1
4
e
t
+
1
2
t −
1
2
+ c
2
e
−t
3
2
te
t
+
1
2
t +
1
2
+ c
1
e
t

3
4
e
t
+
3
2
t −
3
2
+ 3c
2
e
−t

Buradan da uygun d¨ uzenlemeler yapılırsa, verilen sistemin ¸c¨ oz¨ um¨ u,
x(t) = c
1

1
1

e
t
+c
2

1
3

e
−t
+
3
2

1
1

te
t

1
4

1
3

e
t
+

1
2

t −

0
1

olarak elde edilmi¸s olur.
100
100
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
164
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.9. Homojen olmayan lineer sistemler
Problem 4:
x

=

1 1
4 −2

x +

e
−2t
−2e
t

¸seklinde verilen diferansiyel denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Denklemin ¨ozel ¸c¨ oz¨ um¨ u i¸cin parametrelerin de˘gi¸simi metodunu kul-
lanalım. Verilen sistemin homojen kısmının ¸c¨ oz¨ um¨ u i¸cin,
x

=

1 1
4 −2

x
ifadesi alınırsa det(A −λI) = 0 dan,
det

1 −λ 1
4 −2 −λ

= 0
olup karakteristlik denklem,
λ
2
+ λ −6 = 0
olup ve b¨oylece ¨ozde˘gerler
λ
1
= −3, λ
2
= 2
olarak elde edilir.
λ
1
= −3 ¨ozde˘ gerine kar¸sılk gelen ¨ozvekt¨or i¸cin (A −λI)x = 0 dan,

4 1
4 1

x
1
x
2

=

0
0

olup 4x
1
= −x
2
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ urse ¨ozde˘ gerimiz,
x
1
=

x
1
−4x
1

olur ki x
1
= 1 i¸cin
x
1
=

1
−4

165
elde edilir.
Benzer olarak ikinci ¨ozde˘gerimiz 2 i¸cin,

−1 1
4 −4

x
1
x
2

=

0
0

olup x
1
= x
2
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ urse ¨ozde˘ gerimiz,
x
2
=

x
2
x
2

olur ki x
2
= 1 i¸cin
x
2
=

1
1

elde edilir.
Bu durumda verilen sistemin homojen ¸c¨oz¨ um¨ un¨ un esas matrisi,
Ψ(t) =

e
−3t
e
2t
−4e
−3t
e
2t

olarak yazılabilir. x = Ψ(t)c(t) olmak ¨ uzere c(t), Ψ(t)c

(t) = g(t) denklemini
sa˘glar. Yani,

e
−3t
e
2t
−4e
−3t
e
2t

c

1
(t)
c

2
(t)

=

e
−2t
−2e
t

.
Buradan gerekli i¸slemler yapılırsa,
c

1
(t) =
1
5
(2e
4t
+ e
t
),
c

2
(t) =
1
5
(4e
−4t
−2e
−t
)
ifadeleri elde edilir. Her iki denklem i¸cinde gerekli integral i¸slemi yapılırsa,
c
1
(t) =
1
5
(
1
2
e
4t
+ e
t
) + k
1
,
c
2
(t) =
1
5
(−e
−4t
+ 2e
−t
) + k
2
elde edilir. x(t) = Ψ(t)c(t) de yerine yazalım,
x(t) =

e
−3t
e
2t
−4e
−3t
e
2t

1
10
e
4t
+
1
5
e
t
+ k
1

1
5
e
−4t
+
2
5
e
−t
+ k
2

.
Buradan diferansiyel denklem sisteminin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u,
x(t) =

k
1
e
−3t
+ k
2
e
2t
−4k
1
e
−3t
+ k
2
e
2t

+

1
2
e
t
−e
−2t

166
¸seklinde yazılır. Son ifade d¨ uzenlenirse,
x(t) = k
1

1
−4

e
−3t
+ k
2

1
1

e
2t

0
1

e
−2t
+
1
2

1
0

e
t
elde edilir.
101
101
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
167
* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems,
(6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C.
* 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri
* 7.9. Homojen olmayan lineer sistemler
Problem 7:
x

=

1 1
4 1

x +

2e
t
−e
t

¸seklinde verilen diferansiyel denklemin genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u bulunuz.
C¸ ¨oz¨ um: Denklemin ¨ozel ¸c¨ oz¨ um¨ u i¸cin parametrelerin de˘gi¸simi metodunu kul-
lanalım. Verilen sistemin homojen kısmının ¸c¨ oz¨ um¨ u i¸cin,
x

=

1 1
4 1

x
ifadesi alınırsa det(A −λI) = 0 dan,
det

1 −λ 1
4 1 −λ

= 0
olup karakteristlik denklem,
λ
2
−2λ −3 = 0
olup ve b¨oylece ¨ozde˘gerler
λ
1
= 3, λ
2
= −1
olarak elde edilir.
λ
1
= 3 ¨ozde˘ gerine kar¸sılk gelen ¨ozvekt¨or i¸cin (A −λI)x = 0 dan,

−2 1
4 2

x
1
x
2

=

0
0

olup 2x
1
= x
2
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ urse ¨ozde˘ gerimiz,
x
1
=

x
1
2x
1

olur ki x
1
= 1 i¸cin
x
1
=

1
2

168
elde edilir.
Benzer olarak ikinci ¨ozde˘gerimiz −1 i¸cin,

2 1
4 2

x
1
x
2

=

0
0

olup −2x
1
= x
2
olarak ¸c¨ oz¨ ul¨ urse ¨ozde˘ gerimiz,
x
2
=

x
1
−2x
1

olur ki x
1
= 1 i¸cin
x
2
=

1
−2

elde edilir.
Bu durumda verilen sistemin homojen ¸c¨oz¨ um¨ un¨ un esas matrisi,
Ψ(t) =

e
3t
e
−t
2e
3t
−2e
−t

olarak yazılabilir. x = Ψ(t)c(t) olmak ¨ uzere c(t), Ψ(t)c

(t) = g(t) denklemini
sa˘glar. Yani,

e
3t
e
−t
2e
3t
2e
−t

c

1
(t)
c

2
(t)

=

2e
t
−e
t

.
Buradan gerekli i¸slemler yapılırsa,
c

1
(t) =
3
4
e
−2t
,
c

2
(t) =
5
4
e
2t
ifadeleri elde edilir. Her iki denklem i¸cinde gerekli integral i¸slemi yapılırsa,
c
1
(t) = −
3
8
e
−2t
+ k
1
,
c
2
(t) =
5
8
e
2t
+ k
2
elde edilir. x(t) = Ψ(t)c(t) de yerine yazalım,
x(t) =

e
3t
e
−t
2e
3t
−2e
−t


3
8
e
−2t
+ k
1
5
8
e
2t
+ k
2

.
Buradan diferansiyel denklem sisteminin genel ¸c¨ oz¨ um¨ u,
x(t) =

−3
8
e
t
+ k
1
e
3t
+
5
8
e
t
+ k
2
e
−t
−3
4
e
t
+ 2k
1
e
3t

5
4
e
t
−2k
2
e
−t

169
¸seklinde yazılır. Son ifade d¨ uzenlenirse ¸c¨oz¨ um,
x(t) = k
1

1
2

e
3t
+ k
2

1
−2

e
−t
+
1
4

1
−8

e
t
elde edilir.
102
102
˙
I.T.
¨
U. Matematik B¨ol¨ um¨ u, Durmu¸s Da˘ghan
170

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems, (6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C. * 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2.1. Lineer denklemler Problem 20: ty + (t + 1)y = t, y(ln 2) = 1 ile verilen ba¸langı¸ de˘er problemini ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz. s c g co u u u C¨z¨ m : Verilen denklemi t = 0 olmak uzere t ile b¨lelim. Bu durumda, ¸o u ¨ o y − t+1 y=1 t

denklemine varırız. Bu denklemden integral ¸arpanı, c µ=e
t+1 dt t

= et+ln t = tet

olarak bulunur ve ¸¨z¨m i¸in yerine yazılırsa, co u c y= elde edilir. u = t, 1 tet tet dt

dv = et ile kısmi integrasyon yapılırsa ¸oz¨m c¨ u y =1− 1 c + t t te

olarak bulunur. Burada verilen ba¸langı¸ ¸artı y(ln 2) = 1 kullanılırsa, c = 2 s cs oldu˘u g¨r¨l¨r. Bulunan c de˘eri yerine yazılırsa verilen diferansiyel denklemin g o uu g ba¸langı¸ ¸artını sa˘layan ¸oz¨m¨ s cs g c¨ u u y= olarak elde edilir.
2

2 1 − +1 tet t

¨ I.T.U. Matematik B¨l¨m¨, Durmu¸ Da˘han ou u s g

2

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems, (6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C. * 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2.2. Lineer denklemler uzerine daha fazla tartı¸malar ¨ s Problem 16: (1 − t2 )y − ty = t(1 − t2 ), y(0) = 2 ba¸langı¸ de˘er probleminin genel ¸¨z¨m¨n¨ bulup, ¸¨z¨m¨n ya¸adı˘ı aralı˘ı s c g co u u u co u u s g g belirleyip, t → ∞ i¸in ¸oz¨m¨ inceleyiniz. c c¨ u u C¨z¨ m : Denklem d¨zenlenirse, ¸o u u y − t y=t 1 − t2

¸eklini alır. Bu lineer denklemimde integral ¸arpanı s c µ=e

t dt 1−t2

= (1 − t2 ) 2

1

elde edilir. C¨z¨m denkleminde yerine yazılırsa, ¸o u y = (1 − t2 )− 2
1

t(1 − t2 ) 2 dt

1

ifadesine varılır. 1 − t2 = u de˘i¸ken de˘i¸imi ile sa˘ taraftaki integrasyon gs gs g alınırsa, 1 (1 − t2 ) y=− + c(1 − t2 )− 2 3 seklinde genel ¸¨z¨m elde edilir. Ba¸langı¸ ¸artına uyan ¸¨z¨m¨ bulmak i¸in, co u s cs co u u c 7 genel ¸oz¨mde t = 0 yerine yazılıp 2’ye e¸itlenirse, c = 3 olarak bulunur. c¨ u s Son olarak genel ¸¨z¨mde c de˘eri yerine yazılırsa verilen ba¸langı¸ ¸artı i¸in co u g s cs c diferansiyel denklemin ¸oz¨m¨ c¨ u u y=− olarak elde edilir. C¨z¨mden de g¨r¨lece˘i uzere karek¨k¨n i¸aretinin pozitif olabilmesi i¸in |x| < ¸o u ou g ¨ o u s c 1 olması gerekir. O halde ¸oz¨m¨m¨z |x| < 1 aralı˘ında ya¸ayacak olup, c¨ u u u g s aralı˘ın u¸ noktalarında yani t → ±1 i¸in ¸¨z¨m sonsuza ka¸acaktır. g c c co u c
3

1 (1 − t2 ) 7 + (1 − t2 )− 2 3 3

¨ I.T.U. Matematik B¨l¨m¨, Durmu¸ Da˘han ou u s g

3

Boyce. Son ifadeden de g¨r¨ld¨˘u uzere her iki s gs s o u ug ¨ ¨ yanı integre edersek. Matematik B¨l¨m¨. DiPrima. De˘i¸kenlerine ayrılabilen denklemler gs Problem 2: y = x2 y(1 + x3 ) ile verilen diferansiyel denklemi ¸¨z¨n¨z. dy x2 = dx y(1 + x3 ) olarak yazılır ve yeniden d¨zenlenirse. y2 1 = ln |1 + x3 | + c 2 3 ve buradan da denklemin ¸oz¨m¨ c¨ u u 3y 2 − ln |1 + x3 | = c.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. olarak elde edilir.U. C.Basım). u ydy = x2 dx 1 + x3 ¸eklinde de˘i¸kenlerine ayrılmı¸ olur. (6. y=0 4˙ ¨ I.3.T. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2. Durmu¸ Da˘han ou u s g 4 . co u u C¨z¨ m : y = ¸o u dy dx den denklem. * 2. 4 x = −1. E.

g cos2 x = 1 1 + cos 2x 2 2 e¸itli˘inden kolaylıkla integre edilebilir. (6. Durmu¸ Da˘han ou u s g 5 . Bu integrasyonlardan sonra ¸oz¨m a¸a˘ıdaki ¸ekilde yazılıabilir. ¸o u dy = cos2 x cos2 2y dx ve de˘i¸kenlerine ayrılırsa. c¨ u s g s y= 5 1 arctan(x + sin x cos x + c). Sol taraftaki integral i¸in u = 2y s g c de˘i¸ken de˘i¸imi yapılırsa gs gs 1 sec2 udu 2 integraline varılır. De˘i¸kenlerine ayrılabilen denklemler gs Problem 5: y = cos2 x cos2 2y diferansiyel denkleminin ¸oz¨m¨n¨ bulunuz.T.Basım). E. DiPrima. 2 5˙ ¨ I. C. Boyce.3. Sa˘ taraftaki integral. Matematik B¨l¨m¨. gs dy = cos2 xdx cos2 2y elde edilir. * 2. c¨ u u u C¨z¨ m : Denklem uygun formatta yeniden yazılırsa.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.U. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2.

¸¨z¨m¨n negatif s g c¨ u c co u u i¸aretli olanı kullanılıp c = 2 olarak belirlenir. Dolayısıyla ¸¨z¨m¨m¨z −∞ < x < ∞ aralı˘ının g co u u u g tamamında ge¸erlidir. De˘i¸kenlerine ayrılabilen denklemler gs Problem 13: dy 2x = 2 dx x y+y diferansiyel denkleminin y(0) = −2 ¸artını ger¸ekleyen ¸oz¨m¨n¨ ve ¸¨z¨m¨n s c c¨ u u u co u u ya¸adı˘ı aralı˘ı tespit ediniz. Durmu¸ Da˘han ou u s g 6 .T. C. Matematik B¨l¨m¨. c 6 6˙ ¨ I. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2. C¨z¨m d¨zenlenirse ¸o u u y=± 2 ln |x2 + 1| + 2c olarak elde edilir.U. C¨z¨mden de g¨r¨lece˘i uzere ¸oz¨m¨n tanımsız oldu˘u herhangi ¸o u ou g ¨ c¨ u u g bir reel sayı mevcut de˘ildir. s gs s c s y2 = ln |x2 + 1| + c 2 olarak elde edilir. 2x ydy = 2 dx x +1 ˙ ¸eklinde de˘i¸kenlerine ayrılmı¸ olur. s g g C¨z¨ m : Verilen denklemin sa˘ında payda y parantazine alınıp gerekli d¨zenleme ¸o u g u yapılırsa. Integraller ise olduk¸a basit bir ¸ekilde. * 2. (6. y(0) = −2 ¸artın sa˘layan ¸oz¨m i¸in.Basım). E.3.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Boyce. DiPrima. Bu durumda verilen ba¸langı¸ s s c de˘er probleminin ¸oz¨m¨ g c¨ u u y=− 2 ln |x2 + 1| + 4 ifadesidir.

* 2. g g co u u u C¨z¨ m : Denklem i¸in. q(x. C. 7 q(x. y) = yazılır ve integrasyon alınırsa f (x. (6. olmak uzere ¨ py = qx = 4xy + 2 olup denklem tam diferansiyeldir. Bulunan h de˘eri yerine c g yazılırsa ¸oz¨m. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2.Basım). y) ∂h = q(x. y) de˘eri yerine yazılırsa g ∂h =0 ∂y olarak bulunur ve buradan h = c sonucu artaya ¸ıkar. Tam denklemler ve integrasyon ¸arpanı c Problem 4: (2xy 2 + 2y)dx + (2x2 y + 2x)dy = 0 denkleminin tam olup olmadı˘ını belirleyip. DiPrima.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.8.T. e˘er tam ise ¸¨z¨m¨n¨ yapınız. Matematik B¨l¨m¨. Durmu¸ Da˘han ou u s g 7 . y) = x2 y 2 + 2xy + c olur. y) = (2xy 2 + 2y). E. y) = 2xy + 2x ∂y ∂y elde edilir. f (x.U. Her iki taraf y’ye g¨re t¨retilirse o u ∂f (x. c¨ u f (x. O halde. y) = (2x2 y + 2x) (2xy 2 + 2y)dx + h(y) 7˙ ¨ I. y) = x2 y 2 + 2xy + h(y) elde edilir. ¸o u c p(x. Boyce.

C. 3 ∂h = 2y(x2 + y 2 )− 2 ∂y ∂f (x. y) = olup den verilen denklem tam diferansiyeldir. * 2. Tekrar x2 + y 2 = u de˘i¸ken de˘i¸imi ile integrasyon hesags gs planırsa.U. (6. q(x. 1 h = −2(x2 + y 2 )− 2 + c elde edilir. o u lanılırsa. E. Matematik B¨l¨m¨. y) ifadesi kul- olarak bulunur. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2. y) = −(x2 + y 2 )− 2 + c olur.Basım). Durmu¸ Da˘han ou u s g 8 . Son ifade d¨zenlenirse ¸¨z¨m u co u x2 + y 2 = C ¸eklinde de yazılabilir.8. s 8 8˙ 1 ¨ I. c gs gs f (x. f (x. Her iki yanın y’ye g¨re t¨revi alınıp. Boyce. y) = y (x2 + y 2 ) 2 5 3 py = qx = −3xy(x2 + y 2 )− 2 dx + h(y) yazılıp integral i¸in u = x2 + y 2 de˘i¸ken de˘i¸imi yapılırsa. Tam denklemler ve integrasyon ¸arpanı c Problem 12: x (x2 + y 2 ) 3 2 dx + y (x2 + y 2 ) 2 3 dy = 0 denkleminin tam olup olmadı˘ını belirleyip. g c¨ u f (x. g g co u u u C¨z¨ m : Denklemde. h de˘eri yerine yazılırsa ¸oz¨m. y) = (x2 + y 2 )− 2 + h(y) elde edilir.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. y) = x (x2 + y2) 2 3 x (x2 + y 2 ) 3 2 . ¸o u p(x.T.y) ∂y 1 = q(x. e˘er tam ise ¸¨z¨m¨n¨ yapınız. DiPrima.

py = 3x2 + 2xy + y 3 . µ=e i¸in c µ=e 3dx py −qx dx q(x. g c c py − qx = 3(x2 + y 2 ) olup.Basım). * 2.y) q(x. s o py = qx = 3x2 e3x + 2xe3x + 3y 2 e3x olup denklem tam dif. E. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2. y) = 3x2 ye3x + 2xye3x + y 3 e3x + ∂x dx 9 . qx = 2x den denklem tam dif. Boyce. hale gelir. Uygun integrasyon ¸arpanı i¸in. DiPrima. s c c (3x2 e3x + 2xye3x + y 3 e3x )dx + (x2 e3x + y 2 e3x )dy = 0 ¸eklinde denklem elde edilir. c 1 f (x. y) = x2 + y 2 = e3x ¸eklinde bulunur ve verilen denklem bu integrasyon ¸arpanı ile ¸arpılırsa. de˘ildir. y) = (x2 e3x + y 2 e3x )dy + h(x) se¸ilirse ve gerekli integral alınırsa. Son ifadenin x’e g¨re t¨revi alınırsa. y) = p(x. y) = x2 e3x y + e3x y 3 + h(x) 3 elde edilir. B¨ylece.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. c co u u C¨z¨ m : Verilen denklem i¸in. (6. C. y) = 3x2 + 2xy + y 3 . Tam denklemler ve integrasyon ¸arpanı c Problem 25: (3x2 + 2xy + y 3 )dx + (x2 + y 2 )dy = 0 ile verilen diferansiyel denklemi bir integrasyon ¸arpanı bularak ¸¨z¨n¨z. C¨z¨m i¸in ¸o u c f (x. o u dh ∂f (x. olup.8. ¸o u c p(x.

Matematik B¨l¨m¨.elde edilir. 9 9˙ ¨ I. c c¨ u u (3x2 y + y 3 )e3x = C olarak da yazılabilir. g s dh =0 dx ve buradan da h = c olarak bulunur. g c¨ u 1 x2 ye3x + y 3 e3x + c = 0 3 olur. y) de˘eri yerine yazılıp gerekli sadele¸tirmeler yapılırsa. Bulunan h de˘eri yerine yazılırsa ¸oz¨m. Durmu¸ Da˘han ou u s g 10 .T.U. C = −3c i¸in ¸oz¨m yeniden d¨zenlenirse. p(x.

Uygun integrasyon ¸arpanı i¸in. * 2. C. y) = se¸ilirse ve gerekli integral alınırsa. C¨z¨ m : Verilen denklem i¸in. de˘ildir. olup. y) = xy + h(y) 11 ydx + h(y) .Basım). s C¨z¨m i¸in ¸o u c f (x. hale gelmi¸ olur.8. qx = p y − qx = − olup. s o p y = qx = 1 olup denklem tam dif. y) = x − sin y y 1 y den denklem tam dif. y) = 1. µ=e i¸in c µ=e 1 y py −qx dy −p(x. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2. g c c py = 0. c f (x. (6. E. Boyce.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. s c c ydx + (x + y sin y)dy = 0 ¸eklinde denklem elde edilir. B¨ylece.y) 1 dy y =y ¸eklinde bulunur ve verilen denklem bu integrasyon ¸arpanı ile ¸arpılırsa. q(x. Tam denklemler ve integrasyon ¸arpanı c Problem 27: x dx + ( − sin y)dy = 0 y ile verilen diferansiyel denklemi i¸in bir integrasyon ¸arpanı bularak ¸¨z¨m c c co u yapınız. ¸o u c p(x. DiPrima.

elde edilir. y) de˘eri yerine yazılıp gerekli sadele¸tirmeler yapılırsa. g s dh = −y sin y dy elde edilir. q(x. Son ifadenin y’e g¨re t¨revi alınırsa. Bulunan h de˘eri yerine yazılırsa ¸oz¨m. Durmu¸ Da˘han ou u s g 12 .U. Denklem de˘i¸kenlerine ayrılırsa. y) dh = q(x. 10 dv = sin y 10 ˙ ¨ I. g c¨ u xy + y cos y − sin y − c = 0 olarak elde edilir.T. y) = x + ∂y dy elde edilir. Matematik B¨l¨m¨. denilerek kısmi integrasyon alınırsa. o u ∂f (x. gs dh = −y sin ydy olurki sa˘ tarftaki integral i¸in g c u = y. h = y cos y − sin y − c olarak elde edilir.

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Verilen denklem µ = xy integral ¸arpanı ile ¸arpılırsa. c µ=e du = eln u = u = xy olarak bulunur.8. DiPrima. E. * 2. (6. y olup py = − den p y − qx = 6 . s yq − xp = py −qx du yq−xp 1 (−2x3 y 2 − 6x2 + 3y 3 ) xy 1 u olarak hesaplanıp yerine u = xy i¸in yazılırsa. c c co u C¨z¨ m : Verilen denklem d¨zenlenirse. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2. c c (3x2 y + 6x)dx + (x3 + 3y 2 )dy = 0 denklemine ula¸ılır ki bu denklem de s (x3 y + 3x2 + y 3 ) = 0 13 . Tam denklemler ve integrasyon ¸arpanı c Problem 31: 6 x2 y dy (3x + ) + ( + 3 ) y y x dx diferansiyel denklemi i¸in bir integrasyon ¸arpanı bularak ¸¨z¨m yapınız. C. ¸o u u 6 x2 y (3x + )dx + ( + 3 )dy = 0 y y x olarak yazılabilir. Boyce.Basım). B¨ylece. o 6 p(x. y) = x2 y +3 y x qx = 2x 3y − 2 y x (−2x3 y 2 − 6x2 + 3y 3 ) elde edilir. Uygun integrasyon ¸arpanı c µ=e ¸eklinde olup. y) = 3x + . y2 1 x2 y 2 q(x.

Durmu¸ Da˘han ou u s g 14 . Matematik B¨l¨m¨.U. s c 11 11 ˙ ¨ I.olarak diferansiyel formda yazılır ve integral alınırsa ¸¨z¨m co u x3 y + 3x2 + y 3 = c olarak kar¸ımıza ¸ıkar.T.

u |v + 1||v + 4|2 = denklemine varılır. Matematik B¨l¨m¨.U. O halde y = vx d¨n¨¸um¨ g o o us ¨ u yapılırsa. * 2. Homojen denklemler Problem 6: dy 4x + 3y =− dx 2x + y ile verilen denklemin homojen oldu˘unu g¨sterip ¸oz¨m¨n¨ elde ediniz. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2.Basım). Durmu¸ Da˘han ou u s g 15 . y) t(2x + y) 2+y olurki bu ifade bize denklemin homojenli˘ini g¨sterir. s 12 12 ˙ ile sonu¸ c ¨ I. v = c¨ u c |x + y||4x + y|2 = c ¸eklinde elde edilir. Sol taraftaki ifade basit kesirlerine ayrılırsa. Burada heriki yandan integrasyon alınıp gerkli d¨zenlemeler yapılırsa. y) = − olmak uzere ¨ x = tx. ty) = − y = ty 4x + 3y 2x + y t(4x + 3y) 4x + 3y = −t0 ( ) = t0 f (x. i¸in c f (tx. u v2 v+2 dx dv = − + 5v + 4 x elde edilir. DiPrima.9. g o c¨ u u u C¨z¨ m : ¸o u f (x. (6. C. Son olarak genel ¸oz¨m i¸in.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. E. dt dv = x+v dx dx elde edilip denklemde yerine yazılıp gerekli d¨zenlemeler yapılırsa. ( 1 1 2 1 dx + )dv = − 3v+1 3v+4 x c x3 y x elde edilir.T. Boyce.

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems, (6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C. * 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2.9. Homojen denklemler Problem 8: (x2 + 3xy + y 2 )dx − x2 dy = 0 ile verilen denklemin homojen oldu˘unu g¨sterip ¸oz¨m¨n¨ elde ediniz. g o c¨ u u u C¨z¨ m : Verilen denklemde gerekli d¨zenlemeler yapılırsa, ¸o u u x2 + 3xy + y 2 dy = dx x2 elde ederiz ki bu denklem x ve y i¸in iknci dereceden homojen bir denklemdir. c O halde y = vx de˘i¸ken d¨n¨¸um¨ altında, gs o us ¨ u dv x = (v + 1)2 dx elde edilip de˘i¸kenlerine ayrılırsa gs 1 dx dv = 2 (v + 1) x bulunur. Her iki yandan integral alınırsa, 1 = − ln |x| − ln |c| v+1 elde edilir. v =
y x

ile de denklemin ¸¨z¨m¨ y = −x i¸in, co u u c x + ln x + lnc = 0 x+y

olarak kar¸ımıza ¸ıkar. s c
13

13 ˙

¨ I.T.U. Matematik B¨l¨m¨, Durmu¸ Da˘han ou u s g

16

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems, (6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C. * 2. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2.9. Homojen denklemler Problem 15.b: dy 2y − x + 5 = dx 2x − y − 4 denkleminin ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. c¨ u u u C¨z¨ m : A¸ık olarak denklem homojen denklem de˘ildir. ¸o u c g ∆ = 1 − 4 = −3 = 0 oldu˘undan, g 2y − x + 5 = 0, do˘rularını ortak ¸ozersek, g c¨ (h, k) = (x, y) = (1, −2) olarak bulabiliriz. Bu durumda verilen diferansiyel denklemi homojen hale getirmek i¸in, c x = X + 1, y = Y − 2 ¨telemeleri yapmak yeterli olacaktır. o ifadeler altında, denklem, dY = dX ¸eklinde homojen hale gelir. Y = V X s Ayrıca, dx = dX ve dy = dY dir. Bu 2Y − X 2X − Y d¨n¨¸um¨ ile , o us ¨ u 2V − 1 2−V 2x − y − 4 = 0

V X +V = ve buradan da

2−V dX dV = 2−1 V X elde edilir. Sol taraftaki integral i¸in gerekli d¨zenlemeler yapılırsa , c u 1 2 3 1 − V −1 V +1 dV = dX X

˙ denklemine varılır. Integrasyon ile sonu¸, c | V −1 | = cX 2 (V + 1)3 17

ve V =

Y X

i¸in c |Y − X| =c |Y + X|3

elde edilir ve son olarak X = x − 1 ve Y = y + 2 ile diferansiyel denklemin ¸¨z¨m¨ y = −x − 1 i¸in, co u u c |y − x + 3| = c|y + x + 1|3 olarak elde edilir.
14

14 ˙

¨ I.T.U. Matematik B¨l¨m¨, Durmu¸ Da˘han ou u s g

18

Once V = X sonra X = x + 3 ve Y = y + 1 ¸oz¨mde yerine yazılırsa c¨ u istenen ¸oz¨me c¨ u |x + y + 4||4x + y + 13|2 = c olarak ula¸ılır.Basım). DiPrima. * 2. Sol taraf basit kesirlerine ayrılıp daha sonra her iki yanın intes gralleri alınırsa ¸¨z¨m. co u c |V + 1||V + 4|2 = 2 X Y ¨ elde edilir. 2x + y + 7 = 0 do˘ruları ortak ¸oz¨l¨rse g c¨ u u (h. Boyce. Y = V X ile bu denklem. c¨ u u u C¨z¨ m : Verilen denklemi homojen hale getirmek i¸in (h. E. s V +2 dX dV = − V + 5V + 4 X 2 ¸ekline gelir. o us ¨ dY 4X + 3Y =− dX 2X + Y ¸eklinde homojen hale gelir. Homojen denklemler Problem 16: dy 4x + 3y + 15 =− dx 2x + y + 7 homojen olmayan diferansiyel denklemi homojen hale getirip ¸oz¨m¨n¨ yazınız. C.T. k) = (−3. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler * 2. y =Y −1 d¨n¨¸umleri ile diferansiyel denklemimiz. (6. −1) olarak bulunur. k) noktasını bu¸o u c lalım. O halde x = X − 3. Matematik B¨l¨m¨.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.U. Durmu¸ Da˘han ou u s g 19 . s 15 15 ˙ ¨ I.9. 4x + 3y + 15 = 0.

Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. (6. Durmu¸ Da˘han ou u s g 20 . Denklemde yerine yazılırsa (r2 + 3r + 2)ert = 0 bulunur. Bu denklemin k¨kleri ise o r1 = −1.Basım).1. Sabit katsayılı lineer homojen denklemler Problem 2: y + 3y + 2y = 0 sabit katsayılı homojen denkleminin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. Boyce. C. 16 y = r2 ert r2 = −2 16 ˙ ¨ I. DiPrima. c¨ u u u C¨z¨ m : Aranacak ¸oz¨m y = ert ¸eklinde olup gerekli t¨revler hesaplanırsa ¸o u c¨ u s u y = rert . Matematik B¨l¨m¨.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.U. E. elde edilir.T. ˙ * 3. olup denklemin genel ¸¨z¨m¨ ise co u u y = c1 e−t + c2 e−2t dir. Buradan karekteritlik deklem (r2 + 3r + 2) = 0 dır.

U. Iki denklemden c1 ve c2 katsayıları hesaplanırsa 1 2 c1 = − . Durmu¸ Da˘han ou u s g 21 . (6. Matematik B¨l¨m¨. B¨ylece denklemin genel ¸oz¨m¨ ise o c¨ u u y = c1 e−3t + c2 e−t dir. y (0) = 1 ba¸langı¸ de˘er probleminin ¸¨z¨m¨n¨ bulup t artarken ¸oz¨m¨n davranı¸ını s c g co u u u c¨ u u s belirleyiniz.Basım). y = −3c1 e−3t − c2 e−t i¸in y (0) = 1 ¸artı kullanılırsa c s −3c1 − c2 = 0 ˙ elde edilir. DiPrima. C¨z¨ m : Aranacak ¸oz¨m y = ert ¸eklinde olup gerekli t¨revler hesaplanırsa ¸o u c¨ u s u y = rert . C. y(0) = 2 ba¸langı¸ ¸artından s cs c1 + c2 = 2 elde edilir. ¸o u c 17 ˙ ¨ I. y(0) = 2.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. r2 = −3 olarak tespit edilir. g c¨ u 5 1 y = − e−3t + e−t 2 2 17 olur. ˙ * 3. c2 = 2 2 olarak bulunur ve genel ¸¨z¨mde yerlerine yazılırsa.T. Denklemde yerlerine yazılırlarsa (r2 + 4r + 3)ert = 0 elde edilir. C¨z¨m t → ∞ i¸in sıfıra gider.1. y = r2 ert elde edilir. Sabit katsayılı lineer homojen denklemler Problem 10: y + 4y + 3y = 0. Buradan karekteritlik deklem (r2 + 4r + 2) = 0 olup karakteristlik denklemin k¨kleri ise o r1 = −1. verilen ba¸langı¸ ¸artlarını co u s cs sa˘layan ¸oz¨m. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. Boyce. E.

Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. Karakteristlik denklemin k¨kleri ise o √ √ −1 + 33 −1 − 33 . √ √ √ √ −1+ 33 −1 − 33 −1 + 33 ( −1− 33 )t y =( )c1 e 4 )c2 e( 4 )t +( 4 4 i¸in y (0) = 1 ¸artı kullanılırsa da c s √ √ −1 − 33 −1 + 33 ( )c1 + ( )c2 = 1 4 4 ˙ elde edilir. (6. Buradan karekteritlik deklem (2r2 + r − 4) = 0 dır. ¸o u co u u c g (2r2 + r − 4)ert = 0 bulunur. y(0) = 2 dan s c1 + c2 = 2. y(0) = 0. 2 33 1 c2 = √ 2 33 22 .1. E. r2 = r1 = 4 4 olup denklemin genel ¸¨z¨m¨ ise co u u y = c1 e ( −1− 4 √ 33 √ 33 )t + c2 e ( −1+ 4 )t ¸eklinde elde edilir. y = rert ve y = r2 ert oldu˘undan. C¨z¨ m : y = ert aranacak ¸¨z¨m¨ i¸in.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Boyce.Basım). Sabit katsayılı lineer homojen denklemler Problem 14: 2y + y − 4y = 0. C. DiPrima. Iki denklemden c1 ve c2 katsayıları hesaplanırsa 1 c1 = − √ . y (0) = 1 ba¸langı¸ de˘er probleminin ¸¨z¨m¨n¨ bulup t artarken ¸oz¨m¨n davranı¸ını s c g co u u u c¨ u u s belirleyiniz. ˙ * 3.

co u 1 ( −1−√33 )t 1 ( −1+√33 )t 4 y=− √ e + √ e 4 2 33 2 33 olur.olarak bulunur ve ¸oz¨mde yerlerine yazılırsa.U. C¨z¨m t → ∞ i¸in y → ∞ olarak g¨zlenir. Matematik B¨l¨m¨.T. Durmu¸ Da˘han ou u s g 23 . verilen ba¸langı¸ ¸artlarını sa˘layan c¨ u s cs g ¸¨z¨m. ¸o u c o 18 18 ˙ ¨ I.

(6. Bu durumda p(t) = − t+2 . DiPrima. ˙ * 3.T. W (y1 .* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.2 uygulanırsa. 19 ( t+2 )dt t 19 ˙ ¨ I. t q(t) = t+2 t2 t+2 t+2 y + 2 y=0 t t olup bu iki fonksiyon t = 0 s¨reklidirler. ¨ W (y1 . c¨ c¨ u u C¨z¨ m : Verilen diferansiyel denklem t = 0 ile b¨l¨n¨p d¨zenlenirse ¸o u ou u u y − elde edilir. g Problem 15: t2 y − t(t + 2)y + (t + 2)y = 0 denklemini ¸ozmeden iki ¸oz¨m¨n wronskianını hesaplayınız.2. Dolayısıyla f ve g fonksiyonları lineer ba˘ımsızdırlar. y2 ) = ce den. Lineer ba˘ımsızlık ve wronskian g Problem 1: f (t) = t2 + 5t. g C¨z¨ m : Verilen iki fonksiyonun wronskianları ¸o u W (f (t).3. E. y2 ) = ct2 et elde edilir. C. Matematik B¨l¨m¨. Durmu¸ Da˘han ou u s g 24 .U. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. Boyce. y1 .Basım). g(t) = t2 − 5t olarak verilen fonksiyonların lineer ba˘ımlı olup olmadıklarını belirleyiniz. y2 iki ¸oz¨m olmak u c¨ u uzere Teorem 3. Dolayısıyla. g(t)) = det t2 + 5t t2 − 5t 2t + t 2t − 5 = 20t2 olup sıfırdan farklıdır.

Basım). DiPrima. W (y1 . y2 c u 1−x2 iki ¸oz¨m olmak uzere Teorem 3. co co u u C¨z¨ m : x = ±1 i¸in ¸o u c y − 2x α(α + 1) y + y=0 2 1−x 1 − x2 2x olup p(x) = − 1−x2 ve q(x) = α(α+1) fonksiyonları x = ±1 i¸in s¨reklidir. y2 ) = Problem 18: c x 1 dx x elde edilir. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. Lineer ba˘ımsızlık ve wronskian g Problem 17: x2 y + xy + (x2 − ν 2 )y = 0 Bessel Denklemini ¸¨zmeden iki ¸¨z¨m¨n wronskianını hesaplayınız. Durmu¸ Da˘han ou u s g 25 . y2 ) = 20 c 1−x2 2x dx 1−x2 elde edilir. W (y1 .T. co u ¨ 2 2 W (y1 . y1 . (1 − x2 )y − 2xy + α(α + 1)y = 0 Legendre Denklemini ¸¨zmeden iki ¸¨z¨m¨n wronskianını hesaplayınız. Boyce.2. y2 iki c u ¸¨z¨m olmak uzere Teorem 3. co co u u C¨z¨ m : Denklem x = 0 i¸in ¸o u c 1 x2 − ν 2 y=0 y − y + x x2 1 −ν olup p(x) = − x ve q(x) = x x2 fonksiyonları x = 0 i¸in s¨reklidir. C. (6. c¨ u ¨ W (y1 .U.2.2 den. y2 ) = ce olup. ˙ * 3.2 den. E.3.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Matematik B¨l¨m¨. y1 . 20 ˙ ¨ I. y2 ) = ce olup.

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. ˙ * 3. y ve y de˘erleri hesaplanır ¸o u s co u c g ve denklemde yerine yazılırsa (r2 + 2r + 2)ert = 0 dan karekteristlik denklem. s 21 21 ˙ ¨ I. Boyce. Durmu¸ Da˘han ou u s g 26 . Matematik B¨l¨m¨. Denklemin k¨kleri hesaplanırsa kar¸ımıza o s r1. co u u u C¨z¨ m : t = ert ¸eklinde aranacak ¸¨z¨m i¸in.2 = −1 ± i gibi iki tane kompleks k¨k ¸ıkar. C. Bu durumda verilen denklemin genel ¸oz¨m¨ o c c¨ u u y = c1 e−t cos t + c2 e−t sin t ¸eklinde yazılır. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3.T. (6. DiPrima.4. E. Kompleks k¨kler ve karakteristlik denklem o Problem 10: y + 2y + 2y = 0 diferansiyel denkleminin genel ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz.Basım).U. r2 + 2r + 2 = 0 olarak bulunur.

(6. DiPrima. Matematik B¨l¨m¨.T. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3.Basım). Durmu¸ Da˘han ou u s g 27 . Kompleks k¨kler ve karakteristlik denklem o Problem 12: 4y + 9y = 0 diferansiyel denkleminin genel ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz. Boyce. s 22 22 ˙ ¨ I. E.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.U. co u u u C¨z¨ m : y = ert i¸in y ve y de˘erleri hesaplanır ve denklemde yerine yazılırsa ¸o u c g (4r2 + 9)ert = 0 dan karekteristlik denklem.2 = ± 3 i gibi tamamen imajiner olarak o 2 ortaya ¸ıkar.4. ˙ * 3. C. Denklemin k¨kleri r1. 4r2 + 9 = 0 olarak bulunur. Bu durumda verilen denklemin genel ¸oz¨m¨ c c¨ u u 3 3 y = c1 cos t + c2 sin t 2 2 ¸eklinde yazılır.

˙ * 3. r2 + 4r + 5 = 0 olarak bulunur. C. Matematik B¨l¨m¨. Birinci ba¸langı¸ ¸artı olan y(0) = 1 den c1 = 1 elde edilir. 23 23 ˙ ¨ I. Kompleks k¨kler ve karakteristlik denklem o Problem 18: y + 4y + 5y = 0. Boyce. E.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.T. s s c s ˙ Ikinci ba¸langı¸ ¸artı i¸in ¸¨z¨m¨n t¨revi alınırsa s cs c co u u u y (t) = (−2c1 + c2 )e−2t cos t + (−c1 − 2c2 )e−2t sin t ve y (0) = 0 ¸artı kullanılırsa c2 = 2 olarak belirlenir c1 .4. y (0) = 0 ba¸langı¸ ¸artlarıyla verilen diferansiyel denklemin ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz. y(0) = 1. s cs co u u u ¨ C¨z¨ m : Oncelikle denklemin genel ¸oz¨m¨n¨ bulalım. Denklemin k¨kleri r1. Durmu¸ Da˘han ou u s g 28 . (6. y = ert i¸in y = rert ¸o u c¨ u u u c 2 rt ve y = r e de˘erlerinden g (r2 + 4r + 5)ert = 0 elde edilirse karekteristlik denklem. s cs g c¨ u y = e−2t cos t + 2e−2t sin t olarak elde edilir.U.2 = −2pmi gibi kompleks k¨klerdir. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. c2 de˘erleri ¸oz¨mde s g c¨ u yerlerine yazılırsa verilen ba¸langı¸ ¸artlarını sa˘layan ¸oz¨m. DiPrima. Bu o o durumda verilen denklemin genel ¸oz¨m¨ c¨ u u y = c1 e−2t cos t + c2 e−2t sin t ¸eklinde yazılır.Basım).

5. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3.Basım). B¨ylece genel ¸¨z¨m. ˙ * 3. u o co u y = c1 e3t + c2 te3t ¸eklinde yazılır. s Problem 8: 16y + 24y + 9y = 0 ile verilen denklemin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. Bu durumda genel ¸oz¨m. E. DiPrima. s 24 3 3 24 ˙ ¨ I. Durmu¸ Da˘han ou u s g 29 . C. (6. Matematik B¨l¨m¨.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. c¨ u u u C¨z¨ m : Verile denklemin karekteristlik denklemi y = ert ¸eklinde aranacak ¸o u s ¸¨z¨m i¸in co u c (r − 3)2 = 0 olup k¨kler o r1 = r2 = 3 d¨r. o u c¨ u 4 y = c1 e− 4 t + c2 te− 4 t ¸eklinde yazılır. Boyce. Cakı¸ık k¨kler ve mertebe d¨¸urme ¸ s o us ¨ Problem 6: y − 6y + 9y = 0 ile verilen denklemin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz.T. c¨ u u u C¨z¨ m: y = ert ¸eklinde aranacak ¸¨z¨mde karekteristlik denklem ¸o u s co u 3 (r + )2 = 0 4 olup k¨kler r1 = r2 = − 3 d¨r.U.

c1 = 5e−2 olarak bulunup yerlerine yazılırsa verilen ba¸langı¸ ¸artlarını sa˘layan ¸¨z¨m s cs g co u y = 7e−2(t+1) + 5te−2(t+1) olarak elde edilir. (6. E.T. y(−1) = 2 birinci ba¸langı¸ ¸artı i¸in s s cs c c1 − c2 = 2e−2 olarak bulunur. Durmu¸ Da˘han ou u s g 30 . DiPrima. Boyce. Genel ¸¨z¨m¨n t¨revinden co u u u y = e−2t (−2c2 t + c2 − 2c1 ) olup y (−1) = 1 ba¸langı¸ ¸artı kullanılırsa s cs −2c1 + 3c2 = e−e ˙ elde edilir. 25 25 ˙ ¨ I. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. s cs c¨ u u u C¨z¨ m : y = ert aranacak ¸oz¨m i¸in y ve y t¨revleri hesaplanıp denklemde ¸o u c¨ u c u yerine yazılırsa karekteristlik denklem (r + 2)2 = 0 olup k¨kler o r1 = r2 = −2 dir. C. Cakı¸ık k¨kler ve mertebe d¨¸urme ¸ s o us ¨ Problem 14: y + 4y + 4y = 0. y(−1) = 2. Iki denklemden c1 .* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Bu durumda denklemin genel ¸oz¨m¨. y (−1) = 1 ba¸langı¸ ¸artları ile verilen diferansiyel denklemin ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. c¨ u u y = c1 e−2t + c2 te−2t ¸eklinde yazılır. c2 katsayıları ¸¨z¨l¨rse co u u c1 = 7e−2 .U. Matematik B¨l¨m¨. ˙ * 3.Basım).5.

Basım). gerekli t¨revler alınıp denklemde yerine yazılır.T. E. y1 (t) = t ¸eklinde bir ¸oz¨m¨ bilinenen denklemin ikinci ¸¨z¨m¨n¨ mertebe d¨¸urme s c¨ u u co u u u us ¨ metodunu kullanarak elde ediniz. Bilinen bu ¸oz¨m¨ o c u c¨ u u kullanarak denklemin di˘er ¸oz¨m¨n¨ bulmak i¸in g c¨ u u u c y(t) = y1 (t)v(t) diyelim ve t¨revleri hesaplayalım. g c 26 26 ˙ c1 t4 1 t2 ¨ I. y = tv + 2v olarak bulunur. C¨z¨ m : y1 (t) = t verilen denklemin ger¸ekten de bir ¸oz¨m¨d¨r. Durmu¸ Da˘han ou u s g 31 . y1 (t) = t oldu˘undan g y2 (t) = olurki buda bizim aradı˘ımız sonu¸tur.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. C. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. Birinci integrasyondan v = ve buradan da tekrar integrasyon alıp v = −3c1 t−3 + c2 olarak bulabiliriz. Matematik B¨l¨m¨. Boyce. ˙ * 3.5. DiPrima. Bu de˘erleri denklemde yerlerine yazarsak g t3 v + 4t2 v = 0 denklemini elde edilip de˘i¸kenlerine ayrılırsa gs v 4 =− v t olur. (6.U. Bunu ¸o u c c¨ u u u g¨rmek i¸in. Cakı¸ık k¨kler ve mertebe d¨¸urme ¸ s o us ¨ Problem 24: t2 y + 2ty − 2y = 0. Bulunan v de˘eri y = vt de yerine yazılırsa g y = −3c1 t−2 + c2 t elde edilir. u y = v + tv . t > 0.

5. Sa˘ taraf yeniden d¨zenlenirse g u 1 v = −1 + v x−1 bulunur. x > 1. v = −c1 e−x x + c2 32 dv = e−x . Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. y1 (x) = ex ¸eklinde bir ¸oz¨m¨ bilinenen denklemin ikinci ¸¨z¨m¨n¨ mertebe d¨¸urme s c¨ u u co u u u us ¨ metodunu kullanarak elde ediniz. ile kısmi integrasyon uygulanırsa.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. DiPrima. Birinci integrasyondan v = c1 e−x (x − 1) ˙ elde edilir. y = (v + 2v + v)ex olarak bulunur. C. ˙ * 3. Bilinen bu c c¨ u g o uu ¸¨z¨m¨ kullanarak denklemin di˘er ¸¨z¨m¨n¨ bulmak i¸in co u u g co u u u c y(x) = y1 (x)v(x) diyelim ve t¨revleri hesaplayalım. (6. C¨z¨ m : Benzer olarak gerekli t¨revler y1 (x) = ex i¸in alınıp denklemde ¸o u u c x yerine yazılırsa e in bu denklem i¸in bir ¸oz¨m oldu˘u g¨r¨l¨r. Bu de˘erleri denklemde yerlerine yazarsak g v (x − 1)ex + v (x − 2)ex = 0 denklemini elde edriz. Ikinci integrasyon i¸in c x − 1 = u. Cakı¸ık k¨kler ve mertebe d¨¸urme ¸ s o us ¨ Problem 28: (x − 1)y − xy + y = 0. u y = (v + v)ex .Basım). E. De˘i¸kenlerine ayırırsak gs v 2−x = v x−1 olur. Boyce.

elde edilir. 27 27 ˙ ¨ I. Matematik B¨l¨m¨. Durmu¸ Da˘han ou u s g 33 . y1 (x) = ex oldu˘undan ikinci ¸oz¨m g c¨ u y2 (x) = x olurak tespit edilir. Bulunan v de˘eri y = vex de yerine yazılırsa g y = −c1 x + c2 ex elde edilir.T.U.

Ozel ¸oz¨m c¨ u Y (x) = a sin 2x + b cos 2x ¸eklinde aranmalıdır. Homojen olmayan denklemler ve belirsiz katsayılar metodu Problem 2: y + 2y + 5y = 3 sin 2x denklemini belirsiz katsatılar metodunu kullanarak ¸oz¨n¨z. b=− 17 17 bulunur. 4a + b = 0 olarak bulunur.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. C.6. c¨ u u C¨z¨ m : Homojen kısım i¸in karekteristlik denklem ¸o u c r2 + 2r + 5 = 0 olup k¨kleri o r1. 28 28 ˙ ¨ I.Basım). Durmu¸ Da˘han ou u s g 34 . s Y (x) = 2a cos 2x − 2b sin 2x. c¨ u u yh = c1 e−x cos 2x + c2 te−x sin 2x ¨ olarak yazılır.T. B¨ylece verilen denklemin genel ¸¨z¨m¨ s o co u u 3 12 yG = c1 e−x cos 2x + c2 e−x sin 2x + sin 2x − cos 2x 17 17 elde edilir. E. ˙ * 3. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. Matematik B¨l¨m¨. Boyce. Buradan. Bu iki denklemden 3 12 a= .U. Bu durumda homejen kısmın ¸oz¨m¨. O halde denklemin ¨zel ¸¨z¨m¨ o co u u 12 3 sin 2x − cos 2x Y (x) = 17 17 ¸eklinde elde edilir. DiPrima.2 = −1 ± 2i dir. (6. Y (x) = −4a sin 2x − 4b cos 2x ifadeleri yerlerine yazılırsa ve gerkli d¨zenlemelr yapılırsa u (a − 4b) sin 2x + (4a + b) cos 2x = 3 sin 2x olur ki a − 4b = 3.

6. Bunun i¸in s c Y (t) = e−t (−kt2 + 2kt). O c o u u halde ¨zel ¸oz¨m o c¨ u Y (t) = kt2 e−t ¸eklinde aranmalıdır. Durmu¸ Da˘han ou u s g 35 . B¨ylece verilen denklemin genel ¸¨z¨m¨ s o co u u yG = c1 e−t + c2 te−t + t2 e−t olarak yazılır.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.Basım). Bu durumda homejen kısmın ¸oz¨m¨. Boyce. E. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. (6. 29 29 ˙ ¨ I. c¨ u u yh = c1 e−t + c2 te−t olarak yazılır. c¨ u u C¨z¨ m : Homojen kısım i¸in karekteristlik denklem ¸o u c r2 + 2r + 1 = 0 olmak uzere k¨kleri ¸akı¸ık olup ¨ o c s r1 = r2 = −1 dir. ˙ * 3. Bu durumda ¨zel ¸oz¨m o c¨ u Y (t) = t2 e−t ¸eklinde elde edilir. Y (t) = e−t (kt2 − 4kt + 2k) elde edilip denklemde yerlerine yazılır ve gerekli d¨zenlemeler yapılırsa u 2ke−t = 2e−t olur ki k = 1 olarak bulunur. C.T. Homojen olmayan denklemler ve belirsiz katsayılar metodu Problem 6: y + 2y + y = 2e−t denklemini belirsiz katsatılar metodunu kullanarak ¸oz¨n¨z.U. α = −1 olup karekteristlik denklemin ¸ift katlı k¨k¨d¨r. Matematik B¨l¨m¨. DiPrima.

ifadeleri denklemde yerine yazılırsa. E. co u u c Y (t) = at + b ¸eklinde bir polinom se¸elim. y(0) = 0. Buradan. r2 = −2 olarak bulunur. s c g c¨ u u C¨z¨ m : Homojen ¸¨z¨m i¸in denklem sıfıra e¸itlenip. s c y = a. (6. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. −2at + (a − 2b) = 2t 1 2 olarak bulunur. b=− Y (t) = −t − olur.Basım). O halde denklemin ¨zel ¸oz¨m¨. B¨ylece genel ¸oz¨m.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. DiPrima. O halde homojen kısmın ¸oz¨m¨. Bu e¸itlikten s y =0 36 . Boyce. ˙ * 3. y = ert i¸in karek¸o u co u c s c teristlik denklem r2 + r − 2 = 0 dan r1 = 1. Homojen olmayan denklemler ve belirsiz katsayılar metodu Problem 13: y + y − 2y = 2t. C. y (0) = 1 ba¸langı¸ de˘er problemini belirsiz katsatılar metodunu kullanarak ¸oz¨n¨z. Ozel ¸¨z¨m¨ bulmak i¸in. c¨ u u yh = c1 et + c2 e−2t ¨ olur. o c¨ u yG = c1 et + c2 e−2t − t − 1 2 1 2 olur.6. o c¨ u u a = −1.

y(0) = 0 ba¸langı¸ ¸artı kullanılırsa s cs c1 + c2 = 1 2 ˙ denklemi elde edilir. y (0) = 1 dan c1 − 2c2 = 1 olarak ikinci denklem elde edilir.olarak yazılır. Matematik B¨l¨m¨.T. c2 = − 1 2 olur. s cs c c¨ u u u yG = c1 et − 2c2 e−2t − 1 bulunur. Ikinci ba¸langı¸ ¸artı i¸in genel ¸oz¨m¨n t¨revi alınırsa. Bu iki denklemden c1 .U. Durmu¸ Da˘han ou u s g 37 . Genel ¸oz¨mde bu de˘erler yerine yazılırsa verilen ba¸langı¸ ¸artlarını c¨ u g s c s sa˘layan ¸oz¨m g c¨ u 1 1 yG = et − e−2t − t − 2 2 olarak bulunur. c2 katsayıları ¸¨z¨l¨rse co u u c1 = 1. 30 30 ˙ ¨ I.

Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3. olarak bulunursa homojen ¸oz¨m c¨ u yh = c1 e−t + c2 e2t ¸eklinde elde edilir. C¨z¨ m : Basitce de g¨r¨lece˘i gibi homojen kısmın ¸oz¨m¨ i¸in karekter¸o u ou g c¨ u u c istlik denklem r2 − r − 2 = 0 olup k¨kleri o r1 = −1. Bu ise demektir.Basım). Parametrelerin de˘i¸imi y¨ntemi gs o Problem 2: y − y − 2y = 2e−t denkleminin ¸¨z¨m¨n¨ parametrelerin de˘i¸imi y¨ntemini kullanarak elde edico u u u gs o niz. s Verilen denklemin ¨zel ¸¨z¨m¨ i¸in. Bulunan bu de˘er yardımıyla g c1 = − 38 2 3 . −c1 (t)e−t + 2c2 (t)e2t = 2e−t denklemleri elde edilir. E. Buradan 2 dc2 = e−3t dt 3 r2 = 2 2 c2 (t) = − e−3t 9 olarak elde edilir. (6. Boyce.7. Denklemler taraf tarafa toplanırsa 2 c2 (t) = e−3t 3 elde edilir. o co u u c y(t) = c1 (t)e−t + c2 (t)e2t alınarak. katsayıların tespiti i¸in c c1 (t)e−t + c2 (t)e2t = 0. ˙ * 3. DiPrima.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. C.

Durmu¸ Da˘han ou u s g 39 . 31 31 ˙ ¨ I.U. ¨ Ozel ¸oz¨m Y (t) = − 2 te−t se¸ilirse (¸unk¨ e−t homojen kısım ¸oz¨m¨nde var). c1 (t).olur ki buradan da 2 c1 (t) = − t 3 olarak kolaylıkla hesaplanabilir.T. c¨ u c c¨ u c¨ u u 3 verilen denklemin genel ¸¨z¨m¨ co u u 2 yG = c1 e−t + c2 e2t − te−t 3 olarak elde edilir. Matematik B¨l¨m¨. c2 (t) de˘erleri yerlerine yazılırsa ¨zel g o ¸¨z¨m co u 2 2 Y (t) = − te−t − e−t 3 9 olarak elde edilir.

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems, (6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C. ˙ * 3. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3.7. Parametrelerin de˘i¸imi y¨ntemi gs o Problem 5: π 2 denkleminin genel ¸oz¨m¨n¨ parametrelerin de˘i¸imi y¨ntemini kullanarak elde c¨ u u u gs o ediniz. y + y = tan t, 0<t< C¨z¨ m : Homojen kısmın ¸oz¨m¨ i¸in karekteristlik denklem ¸o u c¨ u u c r2 + 1 = 0 ollup k¨kleri o r1,2 = ±i olarak bulunursa homojen ¸oz¨m c¨ u yh = c1 cos t + c2 sin t olarak yazılır. Denklemin ¨zel ¸oz¨m¨ i¸in, o c¨ u u c y(t) = c1 (t) cos t + c2 (t) sin t alınarak, katsayıların tespiti i¸in c c1 (t) cos t + c2 (t) sin t = 0, −c1 (t) sin t + c2 (t) cos t = tan t denklemleri elde edilir. Birinci denklem sin t, ikinci denklem cos t ile ¸arpılıp c taraf tarafa toplanırsa c2 = sin t bulunur ki buradan bir integrasyon ile c2 = − cos t olarak elde edilir. Benzer ¸ekilde, birinci denklem cos t, ikinci denklem − sin t s ile ¸arpılıp taraf tarafa toplanırsa c c1 = cos t − sec t 40

bulunur ki buradan bir integrasyon ile c1 = sin t − (ln | tan t + sec t|) olarak elde edilir. Bulunan bu de˘erler yerlerine yazılırsa ¨zel ¸oz¨m g o c¨ u Y (t) = − cos t(ln | tan t + sec t|) olarak elde edilir. Sonu¸ta ise diferansiyel denklemin genel ¸oz¨m¨ c c¨ u u yG = c1 cos t + c2 sin t − cos t(ln | tan t + sec t|) olarak yazılır.
32

32 ˙

¨ I.T.U. Matematik B¨l¨m¨, Durmu¸ Da˘han ou u s g

41

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems, (6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C. ˙ * 3. Ikinci Mertebeden Lineer Denklemler * 3.7. Parametrelerin de˘i¸imi y¨ntemi gs o Problem 11: y − 5y + 6y = g(x) Burda g(x) s¨rekli bir fonksiyon olmak uzere denklemin genel ¸oz¨m¨n¨ elde u ¨ c¨ u u u ediniz. C¨z¨ m : Verilen diferansiyel denkleminin genel ¸¨z¨m¨n¨ Teorem 3.7.1’i kul¸o u co u u u lanarak elde edelim. Homojen kısımdan karekteristlik denklem r2 − 5r + 6 = 0 olup denklemin k¨kleri o r1 = 2, olarak bulunur ve homojen ¸oz¨m c¨ u yh = c1 e2x + c2 e3x ¸eklinde ifade edilir. O halde, s y1 (x) = e2x , olur ve basit bir hesaptan sonra W (y1 , y2 ) = −e5x olarak bulunurki bu bize ¸oz¨mlerin lineer ba˘ımsızlı˘ını verir. S¨reklilik bu c¨ u g g u denklemin katsayıları ve verilen g fonksiyonu i¸in var oldu˘undan ¨zel ¸¨z¨m c g o co u i¸in Teorem 3.7.1’i kullanabiliriz. c Y (x) = −e
3x

r2 = 3

y2 (x) = e3x

e2s g(s) ds + e2x 5s −e

e3s g(s) ds −e5x

gerekli d¨zenlemeler yapılırsa, u Y (x) = ve buradan da ¨zel ¸¨z¨m o co u Y (x) = (e3(3x−3s) − e2(x−s) )g(s)ds 42 (e3x−3s g(s))ds − (e(2x−2s) g(s))ds

olarak elde edilir. Denklemin genel ¸oz¨m¨ ise c¨ u u yG = c1 e2x + c2 e3x + olarak yazılabilir.
33

(e3(x−s) − e2(x−s) )g(s)ds

33 ˙

¨ I.T.U. Matematik B¨l¨m¨, Durmu¸ Da˘han ou u s g

43

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems, (6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C. * 4. Y¨ ksek Mertebeden Lineer Denklemler u * 4.1. n. Mertebeden lineer denklemlerin genel teorisi Problem 2: ty + sin ty + 3y = cos t ile verilen diferansiyel denklemin ¸¨z¨m arlı˘ını bulunuz. co u g C¨z¨ m : Verilen denklem t ile b¨l¨n¨rse ¸o u ou u y + elde edilir. y cos t sin t y +3 = t t t

sin t 3 cos t , p2 (t) = , g(t) = t t t fonksiyonları a¸ık olarak t = 0 i¸in s¨rekli fonksiyonlardır. O halde Teorem 4.1 c c u ’e g¨re denklemin ¸oz¨m¨ t = 0 i¸in mevcuttur. o c¨ u u c p1 (t) =

Problem 6: (x2 − 4)y ıv + x2 y + 9y = 0 diferansiyel denkleminin ¸oz¨ml¨ oldu˘u aralı˘ı bulunuz. c¨ u u g g C¨z¨ m : Verilen denklemi x2 − 4 ile b¨lelim. Bu durumda ¸o u o x2 9 y + 2 y + 2 =0 x − 4t x −4
ıv

elde edilir.

x2 9 , p2 (x) = 2 2 − 4t x x −4 olarak g¨sterilirse, fonksiyonların s¨reklili˘i i¸in x = −2 ve x = 2 olması gerekir. o u g c Teorem 4.1’e g¨re bu diferansiyel denklemin ¸¨z¨m¨n¨n ge¸erli old˘u aralıklar, o co u u u c g p1 (x) = −∞ < x < −2, olark kar¸ımıza ¸ıkar. s c
34

−2 < x < 2,

2<x<∞

34 ˙

¨ I.T.U. Matematik B¨l¨m¨, Durmu¸ Da˘han ou u s g

44

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems, (6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C. * 4. Y¨ ksek Mertebeden Lineer Denklemler u * 4.1. n. Mertebeden lineer denklemlerin genel teorisi Problem 11: y +y =0 denklemi i¸in c 1, cos t, sin t u¸l¨s¨n¨n denklemin birer ¸oz¨mleri olduklarını g¨sterip wronskianlarını hesaplayınız. ¨c u u u c¨ u o C¨z¨ m : ¸o u y1 (t) = 1 i¸in basitce t¨m t¨revler sfır oldu˘u i¸in e¸itlik sa˘lanır. Dolayısıyla y1 = 1 bir c u u g c s g ¸¨z¨md¨r. co u u y2 (t) = cos t i¸in, c y2 (t) = − sin t, y2 (t) = sin t olup verilen diferansiyel denklemde yerlerine yazılırsa e¸itlik elde edilir. Dolayısıyla s y2 de bir ¸oz¨md¨r. c¨ u u y3 (t) = sin t alınırsa, y3 (t) = cos t, y3 (t) = − cos t olup verilen diferansiyel denklemi sa˘larlar. O halde bu da bir ¸oz¨md¨r. g c¨ u u Simdi bu uc ¸oz¨m¨n wronskianını hesaplayalım. ¸ ¨¸ c¨ u u   1 cos t sin t W (y1 , y2 , y3 ) = det  0 − sin t cos t  = sin2 t + cos2 t = 1 0 − cos t − sin t olup y1 , y2 , y3 lineer bag˘ımsızdırlar. g
35

35 ˙

¨ I.T.U. Matematik B¨l¨m¨, Durmu¸ Da˘han ou u s g

45

Matematik B¨l¨m¨. y2 . * 4. y2 . Boyce.T. .U.1. y2 . Bu sonucu wronskianlarını ¨c u c o hesaplamadan g¨sterbilirmisiniz? o C¨z¨ m : ¸o u  5 sin2 t cos 2t W (y1 . y3 = cos 2t ile verilen u¸l¨ i¸in W (y1 .Basım). Y¨ ksek Mertebeden Lineer Denklemler u * 4. Durmu¸ Da˘han ou u s g 46 . sin2 t = den y2 = yazılırsa 1 cos 2t − 2 2  1 1 (5) − cos 2t 10 2 1 1 y1 − y3 10 2 ba˘ıntısı bulunur. E. g c g y2 = 36 36 ˙ ¨ I. y3 lineer bagımlıdır. DiPrima.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. . Mertebeden lineer denklemlerin genel teorisi Problem 17: y1 = 5. n. y2 = sin2 t. y3 ) = 0 dır g¨steriniz. Dolayısıyla bu sonu¸ ilgili ba˘ıntıdan hemen bulunabilir. (6. y3 ) = det  0 sin 2t −2 sin 2t  = 5(−4 sin 2t cos 2t+4 cos 2t sin 2t) = 0 0 2 cos 2t −4 cos 2t olup y1 . C.

Mertebeden sabit katsayılı homojen denklemler Problem 12: y − 3y + 3y − y = 0 u¸unc¨ mertebeden lineer homojen denklemin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. ¨c¨ u c¨ u u u C¨z¨ m : ¸o u y = ert ¸eklinde aranacak ¸¨z¨m i¸in.Basım).T. E. C.2.U. Y¨ ksek Mertebeden Lineer Denklemler u * 4. y = r2 ert . r3 − 3r2 + 3r − 1 = 0 olup denklemin k¨kleri o r1 = r2 = r3 = 1 ¸eklinde bulunur. y = r3 ert elde edilip denklemde yerlerine yazılırlarsa karakteristlik denklem.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Durmu¸ Da˘han ou u s g 47 . (6. * 4. n. s c¨ u c¨ u u y = c1 et + tc2 et + t2 c3 et ¸eklindedir. O halde ¸oz¨m verilen denklemin genel ¸oz¨m¨. s co u c y = rert . DiPrima. Boyce. Matematik B¨l¨m¨. s 37 37 ˙ ¨ I.

dir. C.U. Y¨ ksek Mertebeden Lineer Denklemler u * 4. Boyce. denklemin k¨kleri o r1 = r2 = 0.4 = ±1. s co u c r6 − r2 = 0 olup. (6. E. Durmu¸ Da˘han ou u s g 48 .* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. DiPrima. 38 r3. Matematik B¨l¨m¨.Basım).T. c¨ u y = c1 + c2 t + c3 et + c4 e−t + c5 cos t + c6 sin t olarak yazılır. Mertebeden sabit katsayılı homojen denklemler Problem 18: y vı − y = 0 d¨rd¨nc¨ mertebeden lineer homojen denklemin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. n. o u u c¨ u u u C¨z¨ m : ¸o u y = ert ¸eklinde aranacak ¸¨z¨m i¸in. O halde genel ¸oz¨m.2. karakteristlik denklem.6 = ±i 38 ˙ ¨ I. r5. * 4.

birinci ba¸langı¸ ¸artı y(1) = −1 den s cs c1 + c2 + c3 e2 + c4 e2 = −1. Y¨ ksek Mertebeden Lineer Denklemler u * 4. u¸unc¨ ba¸langı¸ ¸artı y (1) = 0 dan ¨c¨ u s cs 4c3 e2 + 8c4 e2 = 0. y(1) = −1. Mertebeden sabit katsayılı homojen denklemler Problem 31: y ıv − 4y + 4y = 0. DiPrima. Buradan denklemin genel ¸oz¨m¨ c¨ u u y = c1 + c2 t + c3 e2t + c4 te2t ¸eklinde yazılır. olarak hesaplanırsa. ¸o u s co u c r4 − 4r3 + 4r2 = 0 olup bu denklemin k¨kleri o r1 = r2 = 0. c c¨ u u C¨z¨ m : Karakteristlik denklem y = ert ¸eklinde aranacak ¸¨z¨m i¸in. Boyce. co u u y = c2 + 2c3 e2t + c4 e2t + 2c4 te2t . s Elde edilen enel ¸¨z¨mden t¨revler.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. 49 . ikinci ba¸langı¸ ¸artı y (1) = 2 den s cs c2 + 2c3 e2 + 3c4 e2 = 2. y = 8c3 e2t + 16c4 e2t + 8c4 te2t . y (1) = 0. E.2.Basım). C. y = 4c3 e2t + 4c4 e2t + 4c4 te2t . * 4. y (1) = 0. r3 = r4 = 2 olarak bulunur. y (1) = 2. (6. n. ¸eklinde verilen ba¸langı¸ de˘er probleminin genel ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz ve t → ∞ s s c g co u u u i¸in ¸oz¨m¨ yorumlayınız.

Bu de˘erler genel ¸oz¨mde yerine yazılırsa ba¸langı¸ ¸artlarını g c¨ u s c s sa˘layan ¸oz¨m g c¨ u y = 2t − 3 olarak elde edilir. Durmu¸ Da˘han ou u s g 50 . c 39 39 ˙ ¨ I.T. bulunur. c3 = c4 = 0 elde edilir.U.ve son olarak y (1) = 0 dan 8c3 e2 + 24c4 e2 = 0. c2 = 2. Bu d¨rt denklemden o c1 = −3. t → ∞ i¸in y → ∞ olur. Matematik B¨l¨m¨.

s ¨ Ozel ¸oz¨m¨ iki a¸amada bulalım.3. Y¨ ksek Mertebeden Lineer Denklemler u * 4.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. co u u u C¨z¨ m : Denklemin homojen kısmı. (6. ˙ Ikinciolarak. ¸o u y −y −y +y =0 olup y = ert i¸in kar¸ılık gelen karakteristlik denklem.Basım). DiPrima.3 = 1 olup 1 Y1 (t) = te−t 2 olarak bulunur. c s r3 − r2 − r + 1 = 0 formunda olup bu denklemin k¨kleri o r1 = −1. t nin katsaysı olan −1 karakteristlik denklemin bir k¨k¨ oldu˘undan o u g ¨zel ¸¨z¨m o co u Y1 (t) = ate−t ¸eklinde aranmalıdır. Birinci olarak c¨ u u s g1 (t) = e−t alalım. * 4. T¨revleri hasaplayıp denklemde yerine yazdıktan sonra s u g1 (t) ye e¸itlersek s 4ae−t = 2e−t olurki buradan a = 1 2 r2. oldu˘undan homojen ¸oz¨m g c¨ u yh = c1 e−t + c2 et + c3 tet ¸eklinde yazılabilir. E. g2 (t) = 3 51 . Belirsiz katsayılar metodu Problem 1: y − y − y + y = 2e−t + 3 denkleminin genel ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz. Boyce. C.

Matematik B¨l¨m¨.U. Bu durmda gerekli t¨revler alınıp s c¨ u u yerlerine yazılırsa a = 3 bulunur ki bu durumda ikinci ¨zel ¸oz¨m o c¨ u Y2 (t) = 3 olur.T. s 40 40 ˙ ¨ I.alaım ve Y2 (t) = a ¸eklinde ¸oz¨m aryalım. O halde denklemin ¨zel ¸¨z¨m¨ o co u u 1 Y (t) = te−t + 3 2 ve b¨ylece genel ¸oz¨m o c¨ u yG = yh + Y (t) olup 1 yG = c1 e−t + c2 et + c3 tet + te−t + 3 2 ¸ekinde yazılır. Durmu¸ Da˘han ou u s g 52 .

Y¨ ksek Mertebeden Lineer Denklemler u * 4. 48 olarak belirlenip yerlerine yazılırsa a=− 1 16 Y1ıv (t) = 24a r3 = −2. DiPrima. r4 = 2 b=0 c=− Y1 (t) = − 1 4 1 t − t2 48 16 53 . (6. * 4. Buradan 1 . u u −48at2 − 24bt + 24a − 8c = t2 elde edilir. g1 (t) = t2 alalım ve ¨zel ¸oz¨m¨ o c¨ u u Y1 (t) = t2 (at2 + bt + c) olarak arayalım. C.Basım).3. co u u u C¨z¨ m : Denklemin homojen kısmı.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Bu durumda Y1 (t) = 2(at2 + bt + c) + 4t(2at + b) + t2 (2a). t¨revleri denklemde yerine yazılıp d¨zenlenirse. E. ¸o u y ıv − 4y = 0 olup y = ert i¸in kar¸ılık gelen karakteristlik denklem c s r4 − 4r2 = 0 olup k¨kleri o r1 = r2 = 0. oldu˘undan homojen ¸oz¨m g c¨ u yh = c1 + c2 t + c3 e−2t + c4 e2t olur. Boyce. Belirsiz katsayılar metodu Problem 5: y ıv − 4y = t2 + et denkleminin genel ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz.

g2 (t) = et alalım ve Y2 (t) = aet ¸eklinde ¸oz¨m aryalım.T.U.elde edilir. ˙ Ikinci olarak. O halde denklemin ¨zel ¸¨z¨m¨ o co u u Y (t) = − 1 4 1 1 t − t2 − et 48 16 3 olur. Matematik B¨l¨m¨. Genel ¸oz¨m c¨ u 1 1 1 yG = c1 + c2 t + c3 e−2t + c4 e2t − et − t4 − t2 3 48 16 ¸ekinde yazılır. Bu durumda da gerekli t¨revlerden sonra s c¨ u u −3aet = et elde edilir ki buradan a=− olarak tespit edilir. s 41 41 ˙ ¨ I. Durmu¸ Da˘han ou u s g 54 . B¨ylece o 1 3 1 Y2 (t) = − et 3 olur.

E. Matematik B¨l¨m¨. o c¨ u u c C¨z¨ m : Denklemin homojen kısmı. ve bu durumda homojen ¸¨z¨m co u yh = c1 + c2 e−t + c3 et + c4 tet olur. 42 42 ˙ r2 = −1.3.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.T. g2 (t) = t sin t i¸in aranacak ¨zel ¸¨z¨m s c o co u Y2 (t) = (ct + d) cos t + (et + f ) sin t ¸eklinde olacaktır. DiPrima.U. Belirsiz katsayılar metodu Problem 17: y ıv − y − y + y = t2 + 4 + t sin t ile verilen denklemin genel ve ¨zel ¸oz¨m¨ i¸in uygun formatı belirleyiniz. g1 (t) = t2 + 4 i¸in aranacak ¨zel ¸¨z¨m c o co u Y1 (t) = t(at2 + bt + c) ¸eklinde olur. Boyce. Y¨ ksek Mertebeden Lineer Denklemler u * 4. r 3 = r4 = 1 ¨ I. Bu durmuda ¨zel ¸¨z¨m¨n formu s o co u u Y (t) = t(at2 + bt + c) + (ct + d) cos t + (et + f ) sin t olacak ve genel ¸¨z¨m formu ise co u yG = c1 + c2 e−t + c3 et + c4 tet + t(at2 + bt + c) + (ct + d) cos t + (et + f ) sin t olacaktır. (6. Durmu¸ Da˘han ou u s g 55 . C. * 4.Basım). ¸o u y ıv − y − y + y = 0 olup y = ert i¸in kar¸ılık gelen karakteristlik denklem c s r4 − r3 − r2 + r = 0 olup k¨kleri o r1 = 0.

−c2 cos t − c3 sin t = tan t ˙ elde edilir. Boyce. −c2 sin t + c3 cos t = 0. dir. Parametrelerin degi¸imi metodu s Problem 1: y + y = tan t. DiPrima. C. Ozel ¸oz¨m i¸in parametrelerin de˘i¸imi co u u u c¨ u c gs metodunu uygulayınız. E.Basım). c¨ u c Y (t) = c1 (t) + c2 (t) cos t + c3 (t) sin t se¸ilirse ve gerekli t¨revlerden sonra c u c1 + c2 cos t + c3 sin t = 0. y = ert den gerekli t¨revler hesa¸o u co u u c u planıp yerlerine yazılırsa (r3 + r)ert = 0 olup karakteristlik denklem r3 + r = 0 ¸eklindedir. C¨z¨ m: Denklemin homojen ¸¨z¨m¨ i¸in. Y¨ ksek Mertebeden Lineer Denklemler u * 4.3 = ±i 56 . 0 < t < π ¨ denkleminin genel ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. (6. u¸unc¨ denklem cos t ile ¸arpılıp taraf tarafa ¨c¨ u c toplanırsa c2 (t) = sin t ve buradan da bir integrasyon ile c2 = cos t r2. Bu durumda karekteristlik denklemin s r1 = 0.4. Buradan da homojen ¸¨z¨m. Ikinci denklem sin t. co u yh = c1 + c2 cos t + c3 sin t olur. ¨ Ozel ¸oz¨m i¸in. * 4.

olarak elde edilir.T. Durmu¸ Da˘han ou u s g 57 . 43 43 ˙ ¨ I. Bulunan bu de˘er kullanılırsa g sin2 t c3 (t) = cos t ve buradan da yine bir integrasyon ile c3 = sin t − ln | sec t + tan t| olarak elde edilir. B¨ylece denklemin genel ¸¨z¨m¨. c1 ve c2 de˘erleri birinci denklemde kullanılırsa g c1 = tan t olurki buradan c1 = − ln | cos t| olarak elde edilir. o co u u yG = c1 + c2 cos t + c3 sin t − ln | cos t| − sin t(ln | sec t + tan t|) olarak yazılabilir. ¨c g o c¨ u Y (t) = − ln | cos t| − sin t(ln | sec t + tan t|) olur. Matematik B¨l¨m¨.U.Bulunan bu u¸ de˘er yerlerine yazılırsa ¨zel ¸oz¨m.

olarak elde edilir. − C¨z¨ m: Denklemin homojen ¸oz¨m¨n¨ ustteki ¨rnekten ¸o u c¨ u u u ¨ o yh = c1 + c2 cos t + c3 sin t olarak alalım. * 4. Durmu¸ Da˘han ou u s g 58 . Matematik B¨l¨m¨. (6. E. ¨¸ g o c¨ u Y (t) = −t + cos t(ln | cos t|) + sin t(ln | sec t + tan t|) olur.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Y¨ ksek Mertebeden Lineer Denklemler u * 4.Basım). Benzer eliminasyonlar bu denklem takımı i¸in yapılırsa. c c1 = −t. 44 44 ˙ ¨ I. −c2 cos t − c3 sin t = sec t olur. −c2 sin t + c3 cos t = 0.T. o c¨ u u Y (t) = c1 (t) + c2 (t) cos t + c3 (t) sin t ¸eklinde arayalım. s c1 + c2 cos t + c3 sin t = 0. Parametrelerin degi¸imi metodu s Problem 4: π π <t< 2 2 ¨ denkleminin genel ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz.4. DiPrima. o co u u yG = c1 + c2 cos t + c3 sin t − t + cos t(ln | cos t|) + sin t(ln | sec t + tan t|) olarak yazılır. c2 = ln | cos t| c3 = ln | sec t + tan t|. Ozel ¸oz¨m i¸in parametrelerin de˘i¸imi co u u u c¨ u c gs metodunu kullanınız. Bulunan bu uc de˘er yerlerine yazılırsa ¨zel ¸oz¨m. y + y = sec t. B¨ylece denklemin genel ¸¨z¨m¨. Burada.U. Boyce. C. Yine ¨zel ¸oz¨m¨ .

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.4. c1 (t)et − c2 (t) cos t − c3 (t) sin t = sec t olur. p1 (t) = −1 den s uu W (t) = cet elde edilir. DiPrima.Y¨ ksek Mertebeden Lineer Denklemler u * 4. − π π <t< 2 2 ¨ denkleminin genel ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz. (6. E. Burada ¨zel ¸oz¨m o c¨ u Y (t) = c1 (t)et + c2 (t) cos t + c3 (t) sin t olarak aranırsa. Katsayıları belirlemek i¸in. Parametrelerin degi¸imi metodu s Problem 7: y − y + y − y = sec t. Boyce. co u u yh = c1 et + c2 cos t + c3 sin t dir. Ozel ¸oz¨m i¸in parametrelerin de˘i¸imi co u u u c¨ u c gs metodunu kullanınız. r2. c W (t) = ce− olmak uzere ¨ cm (t) = p1 (t)dt g(t)Wm (t) W (t) ¸eklindeki form¨l¨ kullanalım. C. t = 0 i¸in W (0) = 2 den c = 2 olurki bu durmuda c W = 2et 59 . Bu durumda homojen kısmın ¸¨z¨m¨. c1 (t)et + c2 (t) cos t + c3 (t) sin t = 0. c1 (t)et − c2 (t) sin t + c3 (t) cos t = 0. C¨z¨ m: Denklemin homojen ¸oz¨m¨ i¸in karakteristlik denklem ¸o u c¨ u u c r3 − r2 + r − 1 = 0 olup k¨kleri o r1 = 1.Basım). * 4.3 = ±i dir.

Ayrıca.U. 1 1 c3 = − t + ln | cos t| 2 2 elde edilir. Matematik B¨l¨m¨. Son olarak.  et cos t 0 W3 (t) = det  et − sin t 0  = −et (sin t + cos t) et − cos t 1 (sin t + cos t) 2 cos t olur ve buradan yerine yazılırsa c3 (t) = − olurki bir integrasyonla. Durmu¸ Da˘han ou u s g 60 . O halde denklemin ¨zel ¸oz¨m¨ o c¨ u u Y (t) = et 2 t t0 e−s 1 1 1 1 ds + cos t(− t − ln | cos t|) + sin t(− t + ln | cos t|) cos s 2 2 2 2 et 2 t t0 ¸eklinde yazılırsa denklemin genel ¸oz¨m¨ de s c¨ u u yG = c1 et +c2 cos t+c3 sin t+ olarak bulunmu¸ olur.  et 0 sin t W2 (t) = det  et 0 cos t  = et (sin t − cos t) et 1 − sin t 1 c2 (t) = − sec t(sin t − cos t) 2 1 1 c2 = − t − ln | cos t| 2 2  ise olurki. buradan elde edilir. Benzer olarak.olarak belirlenir. s 45 45 ˙ e−s 1 1 1 1 ds+cos t(− t− ln | cos t|)+sin t(− t+ ln | cos t|) cos s 2 2 2 2 ¨ I.  0 cos t sin t W1 (t) = det  0 − sin t cos t  = 1 1 − cos t − sin t c1 (t) = sec tW1 (t) 1 e−t = 2et 2 cos t t t0  ise den 1 c1 = 2  e−s ds cos s olur.T.

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.1. c C¨z¨ m: Verilen kuvvet serisinin genel terimi ¸o u an = n n x 2n olup yakınsaklı˘ını belirlemek i¸in oran testini uygulayalım. ˙ * 5. Boyce. Bu durumda g c lim | an+1 n+1 |x| | = lim | x| = n→∞ an n 2 n→∞ olup |x| < 1 i¸in verilen seri mutlak yakınsak olup aynı zamanda da yakınsaktır. Bu durumda g c lim | 2n+1 xn+1 an+1 | = lim | n n x| = 2|x| n→∞ an 2 x n→∞ olurki 2|x| < 1 i¸in verilen seri mutlak yakınsak olup aynı zamanda da yakınsaktır. DiPrima. 61 . Kuvvet serisi Problem 2: ∞ n=0 n n x 2n kuvvet serisinin yakınsaklık yarı¸apını bulunuz.Basım). Problem 4: ∞ 2n xn n=0 kuvvet serisinin yakınsaklık yarı¸apını bulunuz. C. E. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. c 2 Bu son ifadeden |x| < 2 elde edilirki bu bize yakınsaklık yarı¸apının ρ = 2 olc masını verir. c C¨z¨ m: Serinin genel terimi ¸o u a n = 2 n xn olup yakınsaklı˘ını belirlemek i¸in oran testini uygulayalım. (6. c Bu son ifadeden |x| < 1 elde edilirki bu bize yakınsaklık yarı¸apının ρ = 1 olc 2 2 masını verir.

T. c C¨z¨ m: Serinin genel terimi ¸o u an = olup oran testi gere˘i g lim | (n + 1)!xn+1 nn n+1 n 1 n |x| | = lim |x( ) | = lim |x( 1) | = (n+1) nn xn n→∞ n→∞ (n + 1) n e 1+ n n!xn nn n→∞ olup |x| < 1 i¸in verilen seri mutlak yakınsak olup aynı zamanda da yakınsaktır. Durmu¸ Da˘han ou u s g 62 .Problem 8: ∞ n=0 n!xn nn kuvvet serisinin yakınsaklık yarı¸apını bulunuz. 46 46 ˙ ¨ I. c e B¨ylece |x| < e elde edilirki bu bize yakınsaklık yarı¸apının ρ = e olmaısını o c verir.U. Matematik B¨l¨m¨.

C. C¨z¨ m: Verilen fonksiyonun bir ka¸ adım t¨revini alalım ve x0 = 0 nok¸o u c u tasındaki de˘erlerini belirleyelim. f ıv (x) = sin x. f (0) = 0... ˙ * 5. Bu serinin yakınsaklı˘ı i¸in.. Kuvvet serisi Problem 9: f (x) = sin x fonksiyonunu x0 = 0 noktasında Taylor serisine a¸ıp yakınsaklık yarı¸apını buc c lunuz. genel terim g c x2n+1 an = (−1) (2n + 1)! n olup oran testi uygulanırsa L = lim | n→∞ 1 x2n+3 (2n + 1)! | = lim |x2 |=0 2n+1 n→∞ (2n + 3)! x (2n + 2)(2n + 3) 1 L olarak bulunur. E. olurki f (0) = 0 olmak uzere ¨ f (0) = 1. Durmu¸ Da˘han ou u s g 63 .. f (x) = sin x = x − elde edilir ki. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5.1. c 47 47 ˙ i¸in c ¨ I.T. ¸eklinde elde edilir. buradan ∞ f (n) (x0 ) (x − x0 )n n! x3 x5 + − +. f (x) = − cos x. f (0) = −1. 3! 5! x2n+1 (2n + 1)! sin x = n=0 (−1)n olarak yazılabilir. (6. Matematik B¨l¨m¨. g f (x) = cos x. Boyce. .U. f (x) = − sin x.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems..Basım). Taylor seri form¨l¨ s uu f (x) = de yerine yazarsak. . DiPrima. L = 0 < 1 oldu˘undan seri yakınsak olup ρ = g yakınsaklık yarı¸apı ρ = ∞ olur.. f ıv (0) = 0.

Durmu¸ Da˘han ou u s g 64 . C. (6. m = k + 2 i¸in ifade yeniden yazılırsa c ∞ ∞ k + 1(k + 2)ak+2 x + k=0 k=1 k kak xk elde edilir. Boyce.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. DiPrima.U. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. Kuvvet serisi Problem 25: ∞ ∞ m(m − 1)am x m=0 m−2 +x k=1 kak xk−1 ifadesini ∞ f (k)xk k=0 formunda yazınız. s g s ∞ [k + 1(k + 2)ak+2 + kak ] xk .Basım). ˙ * 5. Toplamdaki ikinci terim k = 0 oldu˘undan dolayı toplamın 0 dan g k ba¸latılmasında hi¸ bir sakınca yoktur ayrıca x parantezine de alınırsa istenilen s c formda a¸a˘ıdaki gibi getirilmi¸ olur.T. k=0 48 48 ˙ ¨ I. ¨ C¨z¨ m: Oncelikle verilen ifade d¨zenlenirse ¸o u u ∞ ∞ m(m − 1)am x m=0 m−2 + k=1 kak xk ifadesi elde edilir. Matematik B¨l¨m¨.1. E.

Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. ∞ ∞ ∞ (n + 1)(n + 2)an+2 xn − n=0 n=0 nan xn − n=0 a n xn = 0 65 .* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. ˙ * 5. co u u u C¨z¨ m: x0 = 0 adi noktasında seri ¸oz¨m i¸in kullanaca˘ımız form. kısım c¨ u Problem 2: y − xy − y = 0 denklemin seri ¸¨z¨m¨n¨ x0 = 0 adi noktası etrafında bulunuz. Bu durumda birinci toplam s ∞ ∞ (n − 1)nan xn−2 = n=0 n=2 (n − 1)nan xn−2 ¸ekline gelir. Boyce. (6. Birnci toplam n = 0 ve n = 1 i¸in sıfır oldu˘undan. n = n + 2 i¸in birinci toplam yeniden d¨zenlenirse s c u ∞ ∞ (n − 1)nan x n=0 n−2 = n=0 (n + 1)(n + 2)an+2 xn (1) ˙ ¸ekline gelir. C. serinin toplamı c g 2 den ba¸latılabilir. y =y= n=0 (n − 1)nan xn−2 elde edilir. Ikinci toplamdaki x terimi toplama dahil edilirse s ∞ ∞ x n=0 nan xn−1 = n=0 nan xn (2) elde edilir. Bu ifadeler verilen denklemde yerlerine yazılırsa.2. DiPrima. ¸o u c¨ u c g ∞ y= n=0 a n xn ¸eklinde olup gerekli t¨revler hesaplanırsa s u ∞ ∞ y = n=0 nan xn−1 . (1) ve (2) ifadeleri denklemde yerine yazılırsa. E. Adi nokta etrafında seri ¸oz¨ mler I. ∞ ∞ ∞ (n − 1)nan x n=0 n−2 −x n=0 nan x n−1 − n=0 an xn = 0 elde edilir.Basım).

..elde edilir... 2 a2 a0 n = 2 ⇒ a4 = = 1 ..... n nin tek sayı indisleri i¸in............ n+2 ¸eklinde indirgeme ba˘ıntısını verir........ 2n n! n = n ⇒ a2n+2 = a1 (2n + 1)! olarak elde edilirki ikinci lineer ba˘ımsız ¸¨z¨m.......... 7 7! ... bu bize n = 1. c c a0 . g c¨ u n = 0 ⇒ a2 = ∞ elde edilirki..... ........ 5 5! a5 a1 n = 5 ⇒ a7 = = 23 3! .... 1 n = n ⇒ a2n = n a0 2 n! olarak elde edilirki birinci ba˘ımsız ¸oz¨m. xn parantezinde ∞ [(n + 1)(n + 2)an+2 − nan − an ] xn = 0 n=0 olup buradan (n + 1)(n + 2)an+2 − nan − an = 0 an ............. 3 3! 2a1 a3 = 22 .. c n = 1 ⇒ a3 = n = 3 ⇒ a5 = a1 a1 =2 ............ 2.... g co u ∞ y2 (x) = a1 n=0 2n n! x2n+1 (2n + 1)! 66 . 8 2 2! ... y1 (x) = a0 n=0 1 2n n! x2n olur..... 4 22 a4 a0 n = 4 ⇒ a6 = = 2 ....... s g an+2 = n nin ¸ift sayı indisleri i¸in.

Durmu¸ Da˘han ou u s g 67 .T. Matematik B¨l¨m¨. 49 49 ˙ ¨ I.olarak bulunur.U. Ohalde denklemin genel ¸oz¨m¨: c¨ u u ∞ y(x) = a0 n=0 1 2n 2n n! x + a1 x2n+1 2n n! (2n + 1)! n=0 ∞ olarak yazılabilir.

s u ∞ ∞ y = n=0 nan (x − 1) n−1 . Fakat biz burada bunu yapmayıp orjinal hali c co u ile ¸alı¸aca˘ız. E. Ikinci toplamdaki x terimi toplama dahil etmek i¸in x = 1+(x−1) s c ifadesi kullanılırsa ∞ ∞ x n=0 nan (x − 1)n−1 = (1 + (x − 1)) n=0 nan (x − 1)n−1 68 . y =y= n=0 (n − 1)nan (x − 1)n−2 olup yerine yazılırsa. serinin toplamı c g 2 den ba¸latılabilir.2. Burada ¸oz¨m i¸in c s g ¸o u u c c g c¨ u c aranacak form x0 = 1 adi noktasında ∞ y= n=0 an (x − 1)n ¸eklinde olacaktır. Adi nokta etrafında seri ¸oz¨ mler I. C¨z¨m¨ ilk bir ka¸ terim i¸in yazaca˘ız. ∞ ∞ ∞ (n − 1)nan (x − 1) n=0 n−2 −x n=0 nan (x − 1) n−1 − n=0 an (x − 1)n = 0 elde edilir. ˙ * 5. n = n + 2 denilerek yeniden d¨zenlenirse s u ∞ ∞ (n − 1)nan (x − 1)n−2 = n=0 n=0 (n + 1)(n + 2)an+2 (x − 1)n (1) ˙ ¸ekline gelir. C. Boyce. Bu durumda birinci toplam s ∞ ∞ (n − 1)nan (x − 1) n=0 n−2 = n=2 (n − 1)nan (x − 1)n−2 ¸ekline gelir. kısım c¨ u Problem 3: y − xy − y = 0 denklemin seri ¸¨z¨m¨n¨ x0 = 1 adi noktası etrafında bulunuz.Basım). (6. Gerekli t¨revler hesaplanırsa. co u u u ˙ C¨z¨ m: Istenirse t = x − 1 de˘i¸ken de˘i¸imi ile t = 0 noktasına ¸ekilip ¸o u gs gs c bu nokta i¸in ¸¨z¨m yapılabilir. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. DiPrima. Birinci toplam n = 0 ve n = 1 i¸in sıfır oldu˘undan.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.

c ∞ ∞ ∞ ∞ (n+1)(n+2)an+2 (x−1) − n=1 n=1 n (n+1)an+1 (x−1) − n=1 n nan (x−1) − n=1 n an (x−1)n +(2a2 − a1 − a0 )(x − 1)0 = 0 elde edilir.. Buradan.Buradan da ∞ ∞ ∞ x n=0 nan (x − 1)n−1 = n=0 nan (x − 1)n−1 + n=0 nan (x − 1)n (2) elde edilir. a1 . . ∞ [(n + 1)(n + 2)an+2 − (n + 1)an+1 − nan − an ] (x−1)n +(2a2 −a1 −a0 )(x−1)0 = 0 n=1 olur ki. 2 2 4 20 69 . n+2 n = 1. ikinci toplamda n = n + 1 yazılır ve denklemin tamamı n = 0 i¸in c a¸ık olarak yazılırsa.. (1) ve (2) ifadeleri denklemde yerine yazılırsa. an+1 + an an+2 = n+2 elde edilir.. 4 4 a4 + a3 3a1 n = 3 ⇒ a5 = = . a1 a2 + a1 = . Birinci denklemde a0 = 0 ve a1 = 0 i¸in c a2 = olur. 2 an+2 = an+1 + an . 3 2 a3 + a2 a1 n = 2 ⇒ a4 = = . 5 20 olarak ilk be¸ terim elde edilirki buna kar¸ılık gelen ¸¨z¨m.b¨ylece o 2a2 − a1 − a0 = 0. s s co u n = 1 ⇒ a3 = y1 (x) = a1 (x − 1) + (x − 1)5 (x − 1)2 (x − 1)3 (x − 1)4 + + +3 + . 2.. ∞ ∞ ∞ ∞ (n+1)(n+2)an+2 (x−1)n − n=0 n=0 nan (x−1)n−1 − n=0 nan (x−1)n − n=0 an (x−1)n = 0 elde edilir.

Matematik B¨l¨m¨. 3 6 a0 a3 + a2 = . a2 + a1 a0 = . Durmu¸ Da˘han ou u s g 70 . 2 an+2 = an+1 + an . .. 50 (x − 1)2 (x − 1)3 (x − 1)4 (x − 1)5 + + + + .olarak yazılabilir. s s c¨ u n = 1 ⇒ a3 = y2 (x) = a0 1 + olarak yazılabilir. n+2 n = 1.U. Birinci denklemde a0 = 0 ve a1 = 0 i¸in c a2 = olur. a0 .... 2. n = 2 ⇒ a4 = 4 6 a4 + a3 a0 n = 3 ⇒ a5 = = .T. 5 15 olarak ilk be¸ terim bulunursa buna kar¸ılık gelen ¸oz¨m. 2 6 6 15 50 ˙ ¨ I.

y =y= n=0 (n − 1)nan xn−2 gelir. Tekrar d¨zenlenirse u ∞ ∞ ∞ (n − 1)nan xn−2 − n=0 n=0 (n − 1)nan xn−1 + n=0 an xn = 0 elde edilir. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. Ikinci toplam n − 1 = n i¸in yeniden yazılırsa s c ∞ ∞ (n − 1)nan x n=0 n−1 = n=1 n(n + 1)an+1 xn (2) olur. co u u u C¨z¨ m: C¨z¨m i¸in kullanılacak form x0 = 0 adi noktasında ¸o u ¸o u c ∞ y= n=0 a n xn olup t¨revlerden u ∞ ∞ y = n=0 nan xn−1 . B¨ylece. (1) ve (2) ifadeleri denklemde tekrar yerine yazılırsa ∞ ∞ ∞ (n + 1)(n + 2)an+2 xn − n=0 n=1 n(n + 1)an+1 xn + n=0 an xn = 0 71 . C. (6. o ∞ ∞ (1 − x) n=0 (n − 1)nan x n−2 + n=0 a n xn = 0 elde edilir.Basım). E.2. ˙ * 5. Boyce. kısım c¨ u Problem 5: (1 − x)y + y = 0 denklemin seri ¸¨z¨m¨n¨ x0 = 0 adi noktası etrafında bulunuz. DiPrima. Adi nokta etrafında seri ¸oz¨ mler I. o s ∞ ∞ (n − 1)nan x n=0 n−2 = n=0 (n + 1)(n + 2)an+2 xn (1) ˙ ¸ekline gelir.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Birinci toplam ¨nce n = 2 den ba¸latılıp sonra n = n + 2 yazılırsa.

6 12 y2 (x) = a1 x − elde edilir. a0 = 0 se¸ilirse a2 = 0. olur ve buradan 24 y1 (x) = a0 1 − elde edilir. uu s ∞ [(n + 1)(n + 2)an+2 − n(n + 1)an+1 + an ] xn + (2a2 + a0 )x0 = 0 n=1 olur ki.. olur ve buradan da 12 x3 x4 − − . a4 = − a0 . . 2 an+2 = n an+1 an − ... elde edilir.. 2. . n = 1. 2a2 + a0 . x2 x3 x4 − − . B¨t¨n toplamlar n = 1 den ba¸latılırsa ve xn parantezine alınırsa. . 2 (n + 1)(n + 2)an+2 − n(n + 1)an+1 + an = 0 a0 . n + 2 (n + 1)(n + 2) a3 = − a60 .U.T..elde edilir..Buradan a2 = olarak belirlenir. 2 6 24 a4 = − a1 .. E˘er a1 = 0 se¸ilirse a2 = g c da a0 .. c a3 = − a61 .. Matematik B¨l¨m¨. 51 51 ˙ ¨ I. Durmu¸ Da˘han ou u s g 72 .

x = 0 alalım. 1 noktaları a¸ık¸a denklemin sing¨ler noktalarıdır. Benzer olarak.4. u g x→0 lim xp(x) = lim x x→0 x3 (1 x = −1 alalım. B¨ylece x = −1 noktası denklemin d¨zenli tekil noktasıdır. 2 4 y + 3 y + 2 y=0 2) x (1 − x x (1 − x2 ) olur. Denklemimizi uygun formda c c u yazarsak. C. q(x) = 2 2) x (1 − x x (1 − x2 ) dir. 2 4 p(x) = 3 . Boyce.Basım). ˙ * 5.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Buradan. −1. c x→1 lim (x − 1)p(x) = lim (x − 1) x→1 x3 (1 2 = −1 − x2 ) sonlu ve x→1 lim (x − 1)2 q(x) = lim (x − 1)2 x→1 4 =0 x2 (1 − x2 ) 73 . u C¨z¨ m: ¸o u x = 0. D¨ zenli tekil noktalar u Problem 2: x2 (1 − x2 )y + 2xy + 4y = 0 denkleminin varsa d¨zenli tekil noktalarını bulunuz. x→−1 lim (x + 1)p(x) = lim (x + 1) x→−1 x3 (1 2 = −1 − x2 ) olup sonludur. E. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. o u x = 1 noktası i¸in . 2 =∞ − x2 ) olmasından dolayı x = 0 noktası d¨zenli tekil nokta de˘ildir. (6. x→−1 lim (x + 1)2 q(x) = lim (x + 1)2 x→−1 4 =0 x2 (1 − x2 ) olup sonludur. DiPrima.

T. B¨ylece x = 1 noktası da denklemin d¨zenli tekil noktasıdır. o u 52 52 ˙ ¨ I.U.sonludur. Matematik B¨l¨m¨. Durmu¸ Da˘han ou u s g 74 .

75) = 0 olup denklemin k¨kleri. o 3 1 r1 = − .T. C. ˙ * 5. 53 3 1 53 ˙ ¨ I. B¨ylece verilen Euler denkleminin ¸¨z¨m¨. Matematik B¨l¨m¨.75)(x + 1)r = 0 elde edilir.U. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5.5. o co u u y(x) = c1 |x + 1|− 2 + c2 |x + 1|− 2 olarak yazılır. s co u u u C¨z¨ m: C¨z¨m¨m¨z ¸o u ¸o u u u y = (x + 1)r formunda olup t¨revleri u y = r(x + 1)r−1 .* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. E. (6. y = (r − 1)r(x + 1)r−2 olur ve bu ifadeler denklemde yerlerine yazılırsa gerekli d¨zenlemelerden sonra u ((r − 1)r + 3r + 0. DiPrima. Buradan.Basım). Boyce. Durmu¸ Da˘han ou u s g 75 . r2 = − 2 2 dir. ((r − 1)r + 3r + 0.75y = 0 ¸ekliyle verilen Euler diferansiyel denkleminin genel ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz. Euler denklmi Problem 2: (x + 1)2 y + 3(x + 1)y + 0.

u y = rxr−1 .Basım). (6. Bu durumda.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. 54 r2 = −1 + 2i 54 ˙ ¨ I. y = (r − 1)rxr−2 ifadelerini denklemde yerlerine yazalım ve d¨zenleyelim. DiPrima. s c¨ u y(x) = c1 |x|−1 cos(2 ln |x|) + c2 |x|−1 sin(2 ln |x|) olarak yazılır. o r1 = −1 − 2i. ¸eklinde elde edilirse ¸oz¨m. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. Boyce.T. u (r2 + 2r + 5)(x + 1)r = 0 olur ki buradan (r2 + 2r + 5) elde edilirse son denklemin k¨kleri. Euler denklmi Problem 4: x2 y + 3xy + 5y = 0 ¸ekliyle verilen Euler diferansiyel denkleminin genel ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz. s co u u u C¨z¨ m: Aranacak ¸oz¨m ¸o u c¨ u y = xr formunda olup t¨revleri alalım. Matematik B¨l¨m¨.5. C. ˙ * 5. Durmu¸ Da˘han ou u s g 76 . E.U.

5. Matematik B¨l¨m¨.T. Euler denklmi Problem 13: 2x2 y + xy − 3y = 0. u u (2r2 − r − 3)xr = 0 elde edilirki buradan. 55 55 ˙ 3 r2 = 3 2 ¨ I. DiPrima. Durmu¸ Da˘han ou u s g 77 . C¨z¨ m: Denklemin ¸oz¨m¨ i¸in kullanılacak form ¸o u c¨ u u c y = xr olup t¨revleri yerine yazılıp ve daha sonra d¨zenlenirse.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Boyce. Birinci ba¸langı¸ y(1) = 1 i¸in s c c c1 + c2 = 1 ve ikinci ba¸langı¸ ¸artı i¸in t¨rev alınıp y (1) = 4 ¸artı kullanılırsa s cs c u s 3 −c1 + c2 = 4 2 ˙ elde edilir. 2r2 − r − 3 = 0 olup r1 = −1. y (1) = 4 ba¸langı¸ ¸artlarıyla verilen Euler diferansiyel denkleminin ¸oz¨m¨n¨ elde edis cs c¨ u u u niz.Basım). s c¨ u y(x) = c1 |x|−1 + c2 |x| 2 olarak yazılır.U. y(1) = 1. co u u 3 y(x) = −|x|−1 + 2|x| 2 olur. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. Iki denklemden c1 = −1 ve c2 = 2 bulunur ve genel ¸oz¨mde c¨ u yerlerine yazılırsa ba¸langı¸ ¸artlarını sa˘layan Euler diferansiyel denkleminin s cs g ¸¨z¨m¨. ¸eklinde belirlenirse genel ¸oz¨m. (6. C. ˙ * 5. E.

y = n=0 (r + n)(r + n − 1)an xr+n−2 t¨revleri denklemde yerine yazılırsa. x = 0 ¸o u ¸o u c u noktası denklemin bir tekil noktasıdır. lim x2 =− 2 x→0 x x→0 x 9 olup herikisi de sonludur. Ifade yeniden d¨zenlenirse u ∞ (r + n)(r + n − 1)an xr+n + n=0 1 an xr+n = 0 (r + n)an xr+n + (x2 − ) 9 n=0 n=0 78 ∞ ∞ .* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. u ∞ ∞ x 2 n=0 (r+n)(r+n−1)an x r+n−2 +x n=0 (r+n)an x r+n−1 1 an xr+n = 0 +(x − ) 9 n=0 2 ∞ ˙ elde edilir. 1 . E. C¨z¨m formu ise u ¸o u lim x ∞ y= n=0 an xr+n ¸eklindedir. ˙ * 5. Boyce. Denklem x2 − 1 1 9 y + y + y=0 x x2 formunda yazılırsa p(x) = olur. kısım u co u Problem 2: 1 x2 y + xy + (x2 − )y = 0 9 denkleminin seri ¸¨z¨m¨n¨ Froben¨s y¨ntemini kullanarak bulunuz. O halde x = 0 noktası d¨zenli tekil nokta olup u Froben¨s metodu uygulanabilir. x q(x) = x2 − x2 1 9 x2 − 1 1 1 9 = 1. D¨ zenli tekil nokta etrafında seri ¸¨z¨ mler I.6. Buradan. (6. s ∞ ∞ y = n=0 (r + n)an xr+n−1 . DiPrima.Basım). Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. co u u u u o C¨z¨ m: C¨z¨m i¸in denklemin d¨zenli bir tekil noktasını bulalım. C.

olur. u 1 1 (r(r − 1) + r − )a0 xr + (r(r + 1) + (r + 1) − )a1 xr+1 9 9 ∞ + n=2 { (r + n)(r + n − 1) + (r + n) − 1 an + an−2 }xr+n = 0 9 Buradan. birinci toplamdan r(r − 1) + r − olup d¨zenlenirse u r2 − dan 1 =0 9 1 =0 9 r1 = 1 3 1 r1 = − . Ikinci toplamda a1 = 0 olur ki aksi halde xr+1 = 0 olmak durumundadır. Son ifadede uygun d¨zenlemeler yapılırsa. ∞ ∞ ∞ (r + n)(r + n − 1)an x n=0 r+n + n=0 (r + n)an x r+n n=2 an−2 x r+n 1 − 9 ∞ an xr+n = 0 n=0 olur. 3 ˙ oltak elde edilir. Bu ifadenin ilk toplamında toplam n = 2 den ba¸latılırsa s 1 (x − ) an xr+n = 9 n=0 2 ∞ ∞ an−2 x n=2 r+n 1 − 9 ∞ an xr+n n=0 elde edilir ve yerine yazılırsa. B¨t¨n toplamları n = 2 den ba¸latırsak. Toplamdaki u¸unc¨ terim ¨c¨ u 1 (x − ) an xr+n = 9 n=0 2 ∞ ∞ an x n=0 r+n+2 1 − 9 ∞ an xr+n n=0 dir. Bu da m¨mk¨n olamayaca˘ına g¨re a1 = 0 dır. uu s 1 1 (a0 r(r − 1)xr + a0 rxr − a0 xr ) + (a1 r(r + 1)xr+1 + a1 (r + 1)xr+1 − a1 xr+1 ) 9 9 ∞ ∞ ∞ + n=2 (r+n)(r+n−1)an x r+n + n=2 (r+n)an x r+n n=2 an−2 x r+n 1 − 9 ∞ an xr+n = 0 n=2 elde edilir. Son olarak u u g o indirgeme ifadesi ise u¸unc¨ toplamdan ¨c¨ u an = − an−2 (n + r)2 − 79 1 9 .

2 = − 2 2 2 = 4 1 4(4 + 3 ) 2 (2 + 3 ) 2 (1 + 3 )(2 + 1 )2! 3 a4 a4 a0 n = 6 ⇒ a6 = − ............ a0 = 0 oldugundan. (−1)n a0 n = 2n ⇒ a2n = n 2 n!(1 + 1 )(2 + 1 )... ....... n(n + 2 ) 3 n = 2... Buradan a1 = 0 oldu˘undan dolayı tek indisliler yine a3 = a5 = ...... c c¨ u u u ∞ y1 (x) = x olarak ifade edilebilir.................. Buradan a1 = 0 oldu˘undan dolayı tek indisliler g a3 = a5 = ........ r= 1 3 i¸in: c an = − an−2 ..... 3......olarak elde edilir........... 2 = − 2 2 2 = 4 1 4(4 − 3 ) 2 (2 − 3 ) 2 (1 − 3 )(2 − 1 )2! 3 80 .. n(n − 2 ) 3 n = 2........... n = 2 ⇒ a2 = − n = 4 ⇒ a4 = − a0 a0 2 = − 2 2 .... 2 = − 2 1 3 = − 6 1 1 6(6 + 3 ) 2 (3 + 3 ) 2 (1 + 3 )(2 + 1 )(3 + 3 )3! 3 .(n + 1 ) 3 3 an = − an−2 .... 3.. olarak elde edilir...(n + 1 ) 3 3 3 olarak elde edilir ki buradanda a0 = 1 i¸in ¸oz¨m¨m¨z.... 2(2 + 3 ) 2 (2 + 3 ) a2 a2 a0 ... a0 = 0 oldugundan. g olarak elde edilir...... 2 = − 2 2(2 − 3 ) 2 (2 − 2 ) 3 a2 a0 a2 ...a2n+1 = 0 olur. 1 r = − 3 i¸in: c 1 3 1+ n=1 (−1)n a0 x2n 1 2n n!(1 + 1 )(2 + 3 )..... n = 2 ⇒ a2 = − n = 4 ⇒ a4 = − a0 a0 .a2n+1 = 0 olur........... ..

.....n = 6 ⇒ a6 = − a4 a4 a0 ........(n − 1 ) 3 3 ∞ olarak elde edilir ki buradanda a0 = 1 i¸in ¸oz¨m¨m¨z... 56 56 ˙ ¨ I........................ c c¨ u u u y2 (x) = x −1 3 1+ n=1 (−1)n a0 x2n 2n n!(1 − 1 )(2 − 1 ).........U.T...... Durmu¸ Da˘han ou u s g 81 ........................ (−1)n a0 n = 2n ⇒ a2n = n 1 2 n!(1 − 1 )(2 − 3 )................ 2 = − 2 1 3 = − 6 1 6(6 − 3 ) 2 (3 − 3 ) 2 (1 − 3 )(2 − 1 )(3 − 1 )3! 3 3 ............... Matematik B¨l¨m¨.......(n − 1 ) 3 3 3 olarak ifade edilebilir.

¸¨z¨m formu yine aynı g co u bir ¨nceki ¨rnekle aynı formda olup o o ∞ y= n=0 an xr+n ¸eklindedir. Birinci ve ikinci toplamda n = n + 1 yazılırsa ifademiz ∞ ∞ ∞ (r + n)(r + n + 1)an+1 x n=−1 r+n + (r + n + 1)an+1 x n=−1 r+n − n=0 an xr+n = 0 ˙ olur.Basım). Ifade yeniden d¨zenlenirse u ∞ ∞ ∞ (r + n)(r + n − 1)an x n=0 r+n−1 + n=0 (r + n)an x r+n−1 − n=0 an xr+n = 0 haline gelir. E. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. C.6. (6. ˙ * 5. Boyce. s u o ∞ ∞ ∞ x n=0 (r + n)(r + n − 1)an x r+n−2 + n=0 (r + n)an x r+n−1 − n=0 an xr+n = 0 ˙ elde edilir.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. D¨ zenli tekil nokta etrafında seri ¸¨z¨ mler I. kısım u co u Problem 4: xy + y − y = 0 denkleminin seri ¸¨z¨m¨n¨ d¨zenli tekil nokta etrafında bulunuz. Ilk iki toplam n = −1 i¸in a¸ık yazılır kalanlar ise n = 0 dan ba¸latılırsa c c s ∞ ((r −1)r +r)a0 xr−1 + n=0 {[(r + n)(r + n + 1) + (r + n + 1)] an+1 −an }xr+n = 0 halini alır. co u u u u C¨z¨ m: x = 0 noktası denklemin d¨zenli tekil nokta oldu˘u ¨nceki ¨rne˘e ¸o u u g o o g benzer ¸ekilde g¨sterilebilir s o x = 0 noktası denklemin bir tekil noktası oldu˘undan. T¨revler yukardaki ¨rnekten alınıp yerine yazılırsa. DiPrima. Buradan ((r − 1)r + r)a0 xr−1 = 0 ve [(r + n)(r + n + 1) + (r + n + 1)] an+1 − an = 0 82 .

........ Durmu¸ Da˘han ou u s g 83 ....dır.... 3 32 a0 a0 a2 .... n = 0 ⇒ a1 = a0 .. a1 a0 n = 1 ⇒ a2 = 2 = 2 .... ......B¨ylece r = 0 i¸in o c an+1 = ifadesi elde edilir. Matematik B¨l¨m¨. n = 3 ⇒ a4 = 2 = 2 2 2 = 4 432 (4!)2 .... s 57 57 ˙ ¨ I...U....... (n + 1)2 n = 0............. Birincisinden r2 = 0 olup r1 = r2 = 0 olup ¸ift kat k¨k vardır ve tek ¸¨z¨m c o co u bulunurr.. xn (n!)2 ¸eklinde yazılır.... 1. a0 n = n ⇒ an = (n!)2 olurki ¸oz¨m a0 = 1 i¸in c¨ u c y(x) = n=0 ∞ an ... 2 2 a2 a0 n = 2 ⇒ a3 = 2 = 2 2 ....T.

(6. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. s u ∞ ∞ ∞ x2 n=0 (r + n)(r + n − 1)an xr+n−2 + x n=0 (r + n)an xr+n−1 + (x − 2) n=0 an xr+n = 0 ˙ elde edilir. E. DiPrima.6. s an−1 an = − (r + n)2 − 2 84 . Dolayısıyla. T¨revler alınıp yerine yazılırsa. x = 0 ¸o u u noktası denklemin ¸¨z¨m formu co u ∞ y= n=0 an xr+n ¸eklindedir. co u u u u C¨z¨ m: x = 0 noktası denklemin d¨zenli tekil noktasıdır.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Toplamın ikinci kısmınında sıfıra e¸itlenmesinden. c u ∞ (r(r−1)+r−2)a0 xr + n=1 {[(r + n − 1)(r + n) + (r + n) − 2] an +an−1 }xr+n = 0 elde edilir. C. kısım u co u Problem 6: x2 y + xy + (x − 2)y = 0 denkleminin seri ¸¨z¨m¨n¨ d¨zenli tekil nokta etrafında bulunuz. ˙ * 5. Son toplam ∞ ∞ an xr+n+1 = n=0 n=1 an−1 xr+n ¸eklinde yazılıp yerine konursa ve diger toplamlarda n = 1 den ba¸latılırsa s s (n = 0 kısmı a¸ık yazılırsa) ve daha sonra gerekli d¨zenlemeler yapılırsa. indisel denklem r2 − 2 = 0 √ √ olurki r1 = 2 ve r1 = − 2 olarak belirlenir. D¨ zenli tekil nokta etrafında seri ¸¨z¨ mler I.Basım). Buradan. Ifade yeniden d¨zenlenirse u ∞ ∞ ∞ ∞ (r +n)(r +n−1)an xr+n + n=0 n=0 (r +n)an xr+n − n=0 2an xr+n + n=0 an xr+n+1 = 0 haline gelir. Boyce.

...(n − 2 2) ¨ I........... s 58 58 ˙ (−1)n xn √ √ n!(1 − 2 2)(2 − 2 2).+ 1(1 + 2 2) 2!(1 + 2 2)(2 + 2 2) √ +x ¸eklinde yazılır.......U..........+ 1(1 − 2 2) 2!(1 − 2 2)(2 − 2 2) √ +x− ¸eklinde olur..... Matematik B¨l¨m¨........ (−1)n a0 √ √ √ n = n ⇒ an = n!(1 − 2 2)(2 − 2 2)... n = 2 ⇒ a2 = − 1−2 2 1(1 − 2 2) . s (−1)n xn √ √ n!(1 + 2 2)(2 + 2 2)..... ikinci lineer ba˘ımsız ¸oz¨m r = 2 i¸in g c¨ u c an−1 √ an = − n(n − 2 2) elde edilir........... 2 2 a1 a0 √ = √ ...T...... a0 n = 1 ⇒ a1 = − √ ..... 2 2 a1 a0 √ = √ .............. n = 2 ⇒ a2 = − 1+2 2 1(1 + 2 2) .... Durmu¸ Da˘han ou u s g 85 .............. (−1)n a0 √ √ √ n = n ⇒ an = n!(1 + 2 2)(2 + 2 2)..... s g r= √ 2 i¸in c an = − elde edilir....(n + 2 2) √ Benzer olarak......¸eklinde indirgeme ba˘ıntısı elde edilir.(n − 2 2) olurki ¸oz¨m a0 = 1 i¸in c¨ u c y2 (x) = x− √ 2 1− √ 2 x x2 √ + √ √ + ............(n + 2 2) olurki ¸oz¨m a0 = 1 i¸in c¨ u c y1 (x) = x √ 2 1− √ 2 x x2 √ + √ √ + ..... an−1 √ n(n + 2 2) a0 n = 1 ⇒ a1 = − √ ...

bu noktanın da s d¨zenli tekil nokta oldu˘u kolaylıkla g¨r¨lebilir. q(x) = x−1 x(x − 1) dir. Durmu¸ Da˘han ou u s g 86 . Verilen denklemin tekil noktaları x = 0 ve x = 1 dir. Matematik B¨l¨m¨. c o ¨ C¨z¨ m : Oncelikle deklemimizi uygun formatta yazalım.Basım). x→0 x→0 x(x − 1) B¨ylece.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. (6. r1 = 0. Boyce. 6x =0 p0 = lim xp(x) = lim x x→0 x→0 x − 1 ve 3 q0 = lim x2 q(x) = lim x2 = 0. r1 = 0. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. kısım u co u Problem 3: x(x − 1)y + 6x2 y + 3y = 0 denkleminin varsa b¨t¨n d¨zenli tekil noktalarını bulunuz. C. D¨ zenli tekil nokta etrafında seri ¸¨z¨ mler II. o s Benzer olarak. ˙ * 5. E.U.7.T. ¸o u 6x 3 y + y + y = 0. x−1 x(x − 1) Buradan. r2 = 1 olarak indisel denklemin k¨kleri bulunmu¸ olur. Ayrıca p0 = 6 ve q0 = 1 u g ou olarak hesap edilip indisel denklemde yerine yazılırsa r(r + 5) = 0. ilk olarak x = 0 alalım. 59 59 ˙ ¨ I. r2 = 5 x = 1 d¨zenli tekil noktası i¸in elde edilen indisel denklemin k¨kleri bulunmu¸ u c o s olur. o u r(r − 1) + p0 r + q0 = 0 indisel denklem form¨l¨nde de˘erler yerlerine yazılırsa uu g r(r − 1) = 0. x = 0 noktası d¨zenli tekil noktadır. DiPrima. 6x 3 p(x) = . Her bir d¨zenli uu u u tekil nokta i¸in indisel denklemi ve indisel denklemin k¨klerini tespit ediniz. x = 1 alınırsa ve gerekli i¸lemler yapılırsa.

C. Gerekli t¨revler. E. p(x) = 2 1 . Boyce.Basım). ¨c¨ u ∞ ∞ an xr+n+1 = n=0 n=1 an−1 xr+n = 87 . Froben¨s metoduna u u g¨re o ∞ y= n=0 an xr+n ¸eklinde bir seri ¸oz¨m¨ vardır. (6. ¨ C¨z¨ m: Oncelikle denklem d¨zenlenirse ¸o u u 2 1 y + y + y=0 x x formuna gelinir. Bu ifade tekrar d¨zenlenirse. ˙ * 5. s ∞ ∞ ∞ x 2 n=0 (r + n − 1)(r + n)an x r+n−2 + 2x n=0 (r + n)an x r+n−1 +x n=0 an xr+n = 0 elde edilir.8. Burada. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. Bessel denklemi Problem 1: x2 y + 2xy + xy = 0 denklemi i¸in x = 0 d¨zenli tekil noktasında iki lineer ba˘ımsız ¸oz¨m¨ elde c u g c¨ u u ediniz. DiPrima. q(x) = x x olup x = 0 noktası denklemin bir d¨zenli tekil noktasıdır.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. y = n=0 (r + n − 1)(r + n)an xr+n−2 ¸eklinde olup denklemde yerlerine yazılırsa. u ∞ ∞ ∞ (r + n − 1)(r + n)an x n=0 r+n + n=0 2(r + n)an x r+n + n=0 an xr+n+1 = 0 toplamın u¸unc¨ terimi . s c¨ u u u ∞ ∞ y = n=0 (r + n)an x r+n−1 .

... g(r + 1) a1 (r) a0 (r) a2 (r) = − = .. Ikinci ¸oz¨m i¸in uygun form r1 − r2 = 1 ∈ Z durumuna c¨ u c g¨re belirlenirse. Buradan da a0 (r) a1 (r) = − .U.¸eklinde yeniden d¨zenlenip yerine yazılırsa ve b¨t¨n toplamlar n = 1 den s u uu ba¸latılırsa. g(r + n) = 0 olmak uzere an r’nin bir fonksiyonu olmak ¨ uzere. 2...... . g(r + 2) g(r + 1)g(r + 2) .... Buradan. n (−1) a0 (r) an (r) = . n = 1.T.... r1 = 0 i¸in..... c an (0) = olurki a0 = 1 i¸in ¸¨z¨m c co u ∞ (−1)n a0 (−1)n a0 = g(1)g(2). ba˘ıntısı g ˙ r2 = −1 ve r1 − r2 = 1 ∈ Z dir. ..g(r + n) elde edilir. Ikinci toplamdan indirgeme an = − an−1 (r + n)(r + n + 1) elde edilir. g(r + n) = 0.. Durmu¸ Da˘han ou u s g 88 .. s ∞ (r(r−1)a0 x +2ra0 x )+ n=1 r r {[(r + n)(r + n − 1) + 2(r + n)] an +an−1 }xr+n = 0 olurki buradan ∞ (r2 + r)a0 xr + 2ra0 xr ) + n=1 [(r + n)(r + n + 1) + n)an + an−1 ] xr+n = 0 elde edilir. g(r + 1)g(r + 2). o 1 Hn + Hn−1 (−1)n xn y2 (x) = −y1 (x) ln x + 1− x n!(n − 1)! n=0 olarak yazılabilir. 60 60 ˙ ∞ ¨ I.. g(r + n)) olur... n = 1..... Son ifadeden.g(n) n!(n + 1)! (−1)n xn n!(n + 1)! y1 (x) = n=0 ˙ olarak elde edilir. 2. ¨ an−1 (r) an (r) = − .. indisel denklem r2 + r = 0 olup r1 = 0. Matematik B¨l¨m¨..

s ∞ (r + 2r + 1)a0 x + n=1 2 r [(r + n)(r + n + 2) + 1)an + an−1 ] xr+n = 0 elde edilir.Basım). Bessel denklemi Problem 2: x2 y + 3xy + (1 + x)y = 0 denklemi i¸in x = 0 d¨zenli tekil noktasında iki lineer ba˘ımsız ¸oz¨m¨ elde c u g c¨ u u ediniz. indisel denklem r2 + 2r + 1 = 0 ˙ olup r1 = r2 = −1. Son ifadeden. C. ˙ * 5. Bu ifade tekrar d¨zenlenirse. Gerekli t¨revler denklemde yerlerine yazılırsa. (6. E.8.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. C¨z¨ m: Froben¨s metoduna g¨re x = 0 i¸in ¸o u u o c ∞ y= n=0 an xr+n ¸eklinde seri ¸¨z¨m¨ vardır. s co u u u ∞ ∞ ∞ x 2 n=0 (r +n−1)(r +n)an x r+n−2 +3x n=0 (r +n)an x r+n−1 +(1+x) n=0 an xr+n = 0 elde edilir. DiPrima. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. Boyce. u ∞ ∞ ∞ ∞ (r +n−1)(r +n)an xr+n + n=0 n=0 3(r +n)an xr+n + n=0 an xr+n + n=0 an xr+n+1 = 0 toplamın son terimi ∞ ∞ an x n=0 r+n+1 = n=1 an−1 xr+n = ¸eklinde yeniden d¨zenlenip yerine yazılırsa ve b¨t¨n toplamlar n = 1 den s u uu ba¸latılıp uygun parantezlere alınırsa. Ikinci toplamdan indirgeme ba˘ıntısı g an = − an−1 (r + n)(r + n + 2) + 1 89 .

s co u g s g 2 y2 (x) = y1 (x) ln x − x olarak belirlenebilir... ¨ an (r) = − olur.elde edilir. 2.. (−1)n a0 (−1)n a0 (r) = g(1)g(2). Ikinci ¸¨z¨m i¸in uygun form r1 = −r2 = −1 oldu˘ndan co u c g ∞ y2 (x) = y1 (x) ln |x| + x r2 n=0 b n r 1 xn ¸eklinde olup burada da bu ¸¨z¨mle u˘ra¸mayıp direkt sonucunu verece˘iz. g(r + n) = 0.... Matematik B¨l¨m¨.. c an (−1) = olurki a0 = 1 i¸in ¸¨z¨m c co u ∞ n = 1.. Durmu¸ Da˘han ou u s g 90 . .g(n) n! y1 (x) = x −1 n=0 (−1)n xn (n!)2 ˙ olarak elde edilir.. n (−1) a0 (r) an (r) = .. g(r + 2) g(r + 1)g(r + 2) ... a0 (r) . Buradan. g(r + n)) n = 1........ r nin bir fonksiyonu olarak... 61 ∞ n=0 Hn (−1)n xn 2 (n!) 61 ˙ ¨ I.. .T.. g(r + n) = 0 olmak uzere an ... B¨ylece o a1 (r) = − a2 (r) = − an−1 (r) .. 2.U... g(r + 1) a1 (r) a0 (r) = . g(r + 1)g(r + 2).. r = −1 i¸in...g(r + n) elde edilir.

g co u u u C¨z¨ m: x = 0 noktasının denklemin bir d¨zenli tekil noktası oldu˘undan ¸o u u g x = 0 noktasında Froben¨s metodu uygulanabilir. DiPrima. ˙ r2 = − 3 . 2 9 [(r + n)2 − ]an + an−2 = 0 4 91 .Basım). ˙ * 5. Bu ifade tekrar d¨zenlenirse. ∞ ∞ x 2 n=0 (r+n−1)(r+n)an x r+n−2 +x n=0 (r+n)an x r+n−1 9 +(x − ) an xr+n = 0 4 n=0 2 ∞ ∞ elde edilir. indisel denklem u F (r) = r2 − 3 r1 = 2 . Birinci ve ikinci t¨revler denklemde yerlerine s co u u u yazılırsa. Son ifadeden. Ikinci Mertebeden Denklemlerin Seri C¨z¨ mleri ¸o u * 5. (6. C. Bessel denklemi Problem 5: olan 3 2 9 x2 y + xy + (x2 − )y = 0.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. u ∞ y= n=0 an xr+n ¸eklinde bir seri ¸¨z¨m¨ vardır. u ∞ ∞ ∞ (r+n−1)(r+n)an xr+n + n=0 n=0 (r+n)an xr+n − n=0 9 an xr+n + an xr+n+2 = 0 4 n=0 toplamın son terimi ∞ ∞ an x n=0 r+n+2 = n=2 an−2 xr+n = ¸eklinde yeniden d¨zenlenip yerine yazılırsa ve b¨t¨n toplamlar n = 2 den s u uu ba¸latılıp uygun parantezlere alınırsa. x > 0 4 mertebeden Bessel denkleminin lineer ba˘ımsız iki ¸¨z¨m¨n¨ bululunuz.8. s r2 − 9 9 9 a0 xr + (r + 1)2 − a1 xr+1 + {[(r + n)2 − ]an + an−2 }xr+n = 0 4 4 4 n=2 9 =0 4 ∞ olarak d¨zenlenebilir. Ikinci toplamdan. Boyce. E.

.......(m + 3 ) 2 2 2 olurki a0 = 1 i¸in ¸¨z¨m c co u y1 (x) = x olarak elde edilir. 62 −3 2 3 2 1+ (−1)m x 2m 3 3 ( ) m!(1 + 2 ). Buradan da a3 = a5 = ........ ˙ Ikinci ¸¨z¨m i¸in tek indisliler yine tamemen sıfır olup ¸ift indisler ise benco u c c zer olarak hesaplanıp yerine yazılırlarsa ikinci lineer ba˘ımsız ¸¨z¨m g co u y2 (x) = x olarak elde edilir...T.. (r + 1)2 − c 2 a1 = 0 olur. F (r + n)) n = 2.U.. ... 3. Cift katsayılar i¸in n = 2m alınırsa.... Matematik B¨l¨m¨..... 3 (−1)m a0 a2m ( ) = 2m ..... r1 = 3 i¸in F (r1 + 1) ve xr1 +1 katsayısı......(m − 2 ) 2 m=1 ∞ 62 ˙ ¨ I. 2 2 m!(1 + 3 )(2 + 3 ). ¸ c a2m−2 ( 3 ) 3 a2m−2 2 a2m ( ) = − 3 =− 2 2 F ( 2 + 2m) 2 m(m + 3 ) 2 olmak uzere. 2 2 1(1 + 3 ) 2 = 0 oldu˘undan g 3 a0 a4 ( ) = 4 . = a2n+1 = 0 elde edilir.. ¨ F (r + n) = (r + n)2 − se¸ersek. 2 2 2!(1 + 3 )(2 + 3 ) 2 2 .(m + 2 ) 2 m=1 ∞ 1+ (−1)m x 2m 3 3 ( ) m!(1 − 2 ).. indirgeme ba˘ıntısı c g an (r) = − an−2 (r) .... 9 4 9 4 olur.... Durmu¸ Da˘han ou u s g 92 ..elde edilir. ¨ 3 a0 a2 ( ) = − 2 ..... F (r + n) = 0 olmak uzere.

u = t2 .1. Boyce. o us¨ u u C¨z¨ m: Laplace d¨n¨¸um¨ tanımında f (t) = t2 alınırsa. ¸o u o us ¨ u ∞ F (t) = 0 e−st t2 dt elde edilir. Laplace d¨n¨¸um¨ n¨ n tanımı o us ¨ u u Problem 5. (6. A dv = e−st F (t) = lim A→∞ (− 0 A2 −sA e ) + lim A→∞ s 93 A ( 0 2 s ∞ 0 e−st tdt) . Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6. B¨ylece. C. ile kısmi integrasyon alınırsa. ¸o u o us ¨ u ∞ F (t) = 0 e−st tdt elde edilir.Basım). u = t.a: f (t) = t fonksiyonunun Laplace d¨n¨¸um¨n¨ bulunuz. ile kısmi integrasyon alınırsa. o us¨ u u C¨z¨ m: Laplace d¨n¨¸um¨ tanımında f (t) = t alınırsa.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. o A→∞ 0 A (− e−sA ) + lim A→∞ s 1 . A dv = e−st F (t) = lim elde edilir. DiPrima.b: f (t) = t2 fonksiyonunun Laplace d¨n¨¸um¨n¨ bulunuz. s2 A ( 0 1 −sA 1 e )= 2 2 s s F (t) = olur. E. * 6. s>0 Problem 5.

s Yukarıdaki problemden F (t) = s12 yazılırsa. Matematik B¨l¨m¨. Ikinci kısım ise 2 F (t) demektir. s3 s>0 63 ˙ ¨ I.T.U. Durmu¸ Da˘han ou u s g 94 . 63 2 .˙ olurki ilk kısımdan herhangi bir katkı gelmez. F (t2 ) = olarak elde edilir.

E. Laplace d¨n¨¸um¨ n¨ n tanımı o us ¨ u u Problem 11: f (t) = sin at.U.Basım). o us¨ u u C¨z¨ m: f (t) ifadesi tanımda yerine yazılırsa.1. DiPrima. ¸o u ∞ F (sin at) = 0 e−st sin atdt elde edilir. Durmu¸ Da˘han ou u s g 95 . 0 ∞ dv = cos at ∞ 0 e haline gelir. + a2 ourki buradan gerekli d¨zenlemeler yapılırsa. s s u = e−st . ile integral. 0 ∞ dv = sin at 1 s − a a ∞ 0 e−st sin atdt = e−st cos atdt ˙ haline gelir. Birinci olarak.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. * 6. o us ¨ u s 64 64 ˙ ¨ I. t ≥ 0 fonksiyonunun Laplace d¨n¨¸um¨n¨ bulunuz. Boyce. B¨ylece. Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6. Pe¸pe¸e iki kez kısmi integrasyon uygulayalım. ile integral. Ikinci olarak. u = e−st . o −st 1 s2 cos atdt = − 2 a a e−st sin atdt F (sin at) = 1 s2 − F (sin at) a a2 a . C. (6.T. u F (sin at) = f (s) = s2 s>0 olarak f (t) = sin at fonksiyonunun Laplace d¨n¨¸um¨ bulunmu¸ olur. Matematik B¨l¨m¨.

Ba¸langı¸ de˘er probleminin ¸¨z¨ m¨ s c g co u u Problem 11: y − y − 6y = 0. ¸o u s c¨ u u g s Verilen denkleme laplace d¨n¨¸um¨ uygulanırsa. Matematik B¨l¨m¨. b = 5 elde edilr ki yerlerine yazılırsa Y (s) ifadesi basit 5 kesirlerine a¸a˘ıdaki ¸ekilde ayrılmı¸ olur.Basım). c L(y ) = sY (s) − y(0).2. DiPrima. y(0) = 1.T. L(y)=Y(s) i¸in. * 6.U. y (0) = −1 ile verilen ba¸langı¸ de˘er problemini laplace d¨n¨¸um¨ yardımıyla ¸oz¨n¨z. s−2 Y (s) = (s + 2)(s − 3) ifadesine varılır. E. 5s+2 5s−3 1 22 1 1 4 1 Y (s) = ( + )= ( + ) 5 s+2 s−3 5 s − (−2) s − 3 yazılırsa tablodan yaralanak uygun ters d¨n¨¸umler o us ¨ L(4e−2t ) = 4 . s − (−2) L(e3t ) = 1 s−3 ¸eklinde bulunursa verilen denklemin ¸oz¨m¨ s c¨ u u 1 y = ϕ(t) = (4e−2t + e3t ) 5 olarak ifade edilir.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. L(y ) = s2 Y (s) − sy(0) − y (0) ifadeleri yerlerine yazılırsa. daha sonra ba¸langı¸ ¸artları kullanılıp uygun d¨zenlemeler s cs u yapılılırsa. Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6. Y (s) = a b s−2 + = s+2 s−3 (s + 2)(s − 3) 1 ifadesinden a = 4 . Son ifadeyi basit kesirlerine ayıralım. s g s s Y (s) = Buradan 4 1 1 1 + . Boyce. o us ¨ u L(y ) − L(y ) − 6L(y) = 0 elde edilir. s c g o us¨ u c¨ u u C¨z¨ m: y = ϕ(t) ¸eklinde bir ¸oz¨m¨n varlı˘ını kabul ederek ba¸layalım. (6. C. Durmu¸ Da˘han ou u s g 96 . 65 65 ˙ ¨ I.

o us ¨ L(2e−t ) = 2 1 . ¸o u s c¨ u u g s Verilen denkleme laplace d¨n¨¸um¨ uygulanırsa.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Elde edilen ifade s Y (s) = a b s+3 + = s+1 s+2 (s + 1)(s + 2) ¸eklinde basit kesirlerine ayrılırsa. b = −1 olarak elde edilir ve yerlerine s yazılırsa 2 1 Y (s) = − s+1 s+2 olarak bulunur. daha sonra ba¸langı¸ ¸artları kullanılıp uygun d¨zenlemeler s cs u yapalım. Boyce. Matematik B¨l¨m¨. s c g o us¨ u c¨ u u C¨z¨ m: Yine y = ϕ(t) ¸eklinde bir ¸oz¨m¨n varlı˘ını kabul ederek ba¸layalım. B¨ylece o s+3 Y (s) = (s + 1)(s + 2) ifadesini elde etmi¸ oluruz.U.Basım). Tablodan uygun ters d¨n¨¸umler. Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6. a = 2.T. y(0) = 1. E. o us ¨ u L(y + 3L(y ) + 2L(y) = 0 elde edilir. * 6. L(y ) = s2 Y (s) − sy(0) − y (0) ifadeleri yerlerine yazalım.2. DiPrima. 66 66 ˙ ¨ I. s+1 L(e2t ) = 1 s+2 ¸eklinde bulunursa verilen denklemin ¸oz¨m¨ s c¨ u u y = ϕ(t) = 2e−t − e−2t olarak ifade edilir. Durmu¸ Da˘han ou u s g 97 . L(y)=Y(s) i¸in. y (0) = 0 ile verilen ba¸langı¸ de˘er problemini laplace d¨n¨¸um¨ yardımıyla ¸oz¨n¨z. c L(y ) = sY (s) − y(0). C. (6. Ba¸langı¸ de˘er probleminin ¸¨z¨ m¨ s c g co u u Problem 12: y + 3y + 2y = 0.

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. DiPrima. E. L(y ) = s2 Y (s) − sy(0) − y (0) L(y ) = s3 Y (s) − s2 y(0) − sy (0) − y (0). y (0) = 1 y (0) = 0. d = 0 3 olarak elde edilir ve yerlerine yazılırsa Y (s) = 2 3 (s − 1)4 − 1 1 + 3 (s − 1) (s − 1)2 elde edilir. c = 1. s c g o us¨ u c¨ u u C¨z¨ m: y = varphi(t) ¸eklinde bir ¸oz¨m¨n varlı˘ını kabul edelim. Verilen ¸o u s c¨ u u g denkleme laplace uygulanırsa. Ba¸langı¸ de˘er probleminin ¸¨z¨ m¨ s c g co u u Problem 17: y ıv − 4y + 6y − 4y + y = 0.2. L(y ıv − 4L(y ) + 6L(y ) − 4L(y ) + L(y) = 0 elde edilir. L(t2 et ) = . (6. L(y) = Y (s) i¸in. b = −1.Basım). L(y ıv ) = s4 Y (s) −3 sy(0) − s2 y (0) − sy (0) − y (0) ifadeleri yerlerine yazılıp. Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6. * 6. 3 (s − 1)4 (s − 1)3 L(tet ) = 1 (s − 1)2 98 . y (0) = 1 ile verilen ba¸langı¸ de˘er problemini laplace d¨n¨¸um¨ yardımıyla ¸oz¨n¨z. o us ¨ 2 2 1 3 L( t3 et ) = . Tablodan uygun ters d¨n¨¸umler. C. c L(y ) = sY (s) − y(0). Elde edilen ifade Y (s) = a b c d s2 − 4s + 7 + + + = (s − 1)4 (s − 1)3 (s − 1)2 (s − 1) (s − 1)4 ¸eklinde basit kesirlerine ayrılırsa. daha sonra ba¸langı¸ ¸artları kullanılıp uygun d¨zenlemeler s cs u yapılırsa. s2 − 4s + 7 Y (s) = (s − 1)4 ifadesi elde edilir. Boyce. y(0) = 0. s 2 a = .

Matematik B¨l¨m¨. 67 67 ˙ ¨ I. Durmu¸ Da˘han ou u s g 99 .T.¸eklinde bulunursa denklemin ¸¨z¨m¨ s co u u 2 y = ϕ(t) = tet − t2 et + t3 et 3 olarak ifade edilir.U.

(6. DiPrima. Teorem 6. Durmu¸ Da˘han ou u s g 100 . −2t+2. 68 1 L(1) = . Matematik B¨l¨m¨.U. Basamak fonksiyonları Problem 8: t<1 f (t) = {0. 1 2 L(f (t)) = e−s ( + 3 ) s s olarak bulunur. t2 t≥1 ile verilen fonksiyonun laplace d¨n¨¸um¨n¨ bulunuz.T. E. Boyce. Bu durumda f (t) = u1 (t)g(t − 1) olur.3.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. o us ¨ u u C¨z¨ m: ¸o u t2 − 2t + 2 = (t − 1)2 + 1 olmak uzere t − 1 = t i¸in ¨ c g(t) = t2 + 1 olsun.3. * 6. Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6.Basım).1 den L(f (t)) = L(u1 (t)g(t − 1)) = e−s L(g(t)) olarak elde edilir. s L(t2 ) = 1 2 + 3 s s 2 s3 68 ˙ ¨ I. C. oldu˘undan g L(g(t)) = elde edilip yerine yazılırsa.

L(et ) = s 1 s−1 b= 1 3 ve L(e−2t ) = 1 s+2 olup Teorem 6. 69 69 ˙ ¨ I. Bu ifadeyi basit kesirlerine ayırmak i¸in.3. (6. * 6.3.1 den [e−2s L(et ) − e−2s L(e∗2t )] F (s) = 3 olup. Buradan 1 a=− . Boyce. Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6. o 1 e−2s 1 F (s) = − 3 s−1 s+2 ¸ekline gelir.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. s c a b 1 + = s+2 s−1 (s + 2)(s − 1) formunda yazalım.T. 3 olarak bulunur. DiPrima. E.B¨ylece L(f (t)) = F (s) den o F (s) = 1 f (t) = u2 (t)[et−2 − e−2(t−2) ] 3 olarak elde edilir. Matematik B¨l¨m¨.U. B¨ylece. Basamak fonksiyonları Problem 14: e−2s s2 + s − 2 ile verilen laplace d¨n¨¸um¨n¨n tersini bulunuz. Durmu¸ Da˘han ou u s g 101 . L(u2 (t)et−2 ) − L(u2 (t)e−2(t−2) ) 3 elde edilir. o us ¨ u u F (s) = C¨z¨ m: Bunun i¸in F (s)’i ¸o u c F (s) = e−2s 1 (s + 2)(s − 1) ¸eklinde yazalım.Basım). C. Tablodan.

1 t 2t L−1 (F (s)) = e− 2 cos( ) 2 t u2 u +4 2s + 1 (2s + 1)2 + 4 elde edilir. Boyce. 70 70 ˙ ¨ I.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. L−1 (f (2s + 1)) i¸in c 1 −bt t L−1 (f (as + b)) = e a f ( a ) a formu kullanılırsa. * 6. Matematik B¨l¨m¨.T. F (s) = 4s2 ¨ C¨z¨ m: Oncelikle iadenin paydasını tam kare yapalım. E. C. (6. Durmu¸ Da˘han ou u s g 102 . f (2s + 1) = f (u) = elde edilir. Basamak fonksiyonları Problem 21: 2s + 1 + 4s + 5 ile verilen laplace d¨n¨¸um¨n¨n ters laplasce d¨n¨¸um¨n¨ problem 19 daki o us ¨ u u o us ¨ u u sonucu kullanarak bulunuz.3.U. ¸o u F (s) = elde edilir. DiPrima. Bu durumda. 2s + 1 = u denirse.Basım). Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6.

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Homojen olmayan kısım i¸in her iki yana laplace uygulanırsa ve laplace d¨n¨¸um¨n¨n c o us ¨ u u lineerli˘i kullanılırsa g L(f (t)) = L(1) − L(u π (t)) 2 elde edilir. ¨yleki o y(0) = 0. 0≤t< π 2 π ≥t<∞ 2 f (t) = {0. ¸o u c ¸eklinde bir tanımla s f (t) = 1 − u π (t) 2 elde ederiz. Tablodan ve Teorem 6. E.4. Verilen ba¸langı¸ ¸artları yerine yazılır Y (s) ¸¨z¨l¨r ve basit kesirs cs co u u lerine ayrılırsa 1 s e− 2 s e− 2 s s 1 − − + 2 Y (s) = + 2 s s + 1 s2 + 1 s s +1 elde edilir. C¨z¨ m: Bunun i¸in.Basım). s L−1 ( s2 1 ) = sin t. (6. DiPrima. Discontinues forcing fonksiyonlarla diferansiyel denklemler Problem 1: y + y = f (t). ¸eklinde ba¸langı¸ ¸artlarıyla verilen homojen olmayan denklemin ¸oz¨m¨n¨ s s c s c¨ u u u bulunuz. 2 1. C. Boyce.1 den yararlanarak ters laplace d¨n¨¸umleri o us ¨ 1 L−1 (1) = . t≤< π 2 t≥ π 2 L(1) = 1 s elde edilir. Denklemin ilk kısmında ise L(y ) = s2 Y (s) − y(0) − Y (0)s + y (0) + L(y) ifadesi elde edilip.3. Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6. 1 e− 2 s s Y (s) − y(0) − Y (0)s + y (0) + Y (s) = − s s 2 π π u π (t) = {0. L(y) = Y (s) ifadesi kullanılıp yerine yazılırsa. +1 π π . Verilen denklemin her iki yanına laplace uygulayalım.3.1 den ve tablodan yararlanarak e− 2 s L(u π (t)) = . 2 s elde edilir. +1 103 L−1 ( s2 s ) = cos t. y (0) = 1 1. * 6. Teorem 6.

2 2 s +1 s +1 olarak elde edilir ki ba¸langı¸ de˘er probleminin ¸¨z¨m¨ de s c g co u u −1 π y = 1 + sin t − cos t + u π (t) + u π (t) cos(t − 2 2 ¸eklinde yazılır. Durmu¸ Da˘han ou u s g 104 . s 71 π ) 2 71 ˙ ¨ I. Matematik B¨l¨m¨.U.T.e− 2 s 1 π L ( ) = u π (t)L−1 ( ) = u π (t)g(t − ). 2 2 s s 2 −πs e 2 s s L−1 ( 2 ) = u π (t)L−1 ( 2 ) = u π (t) cos t.

Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6. (6. L(sin t − u2π (t) sin t) = e−2πs s2 + 1 1 s2 + 1 elde edilir.4.Basım). Y (s) = ifadesine ula¸ılır. E. yerine yazılırsa. Discontinues forcing fonksiyonlarla diferansiyel denklemler Problem 3: y + 4y = sin t − u2π (t) sin t. Denklemin solundan ise L(y) = Y (s) ve ba¸langı¸ de˘erleri kuls c g lanılarak L(y ) + 4L(y) = (s2 + 4)Y (s) elde edilip iki ifade e¸itlenip Y (s) ¸oz¨l¨rse s c¨ u u Y (s) = 1 − e−2πs 1 e−2πs = − (1 + s2 )(4 + s2 ) (1 + s2 )(4 + s2 ) (1 + s2 )(4 + s2 ) olurki bu ifade basit kesirlerine ayrılırsa. L(y ) + 4L(y) = L(sin t − u2π (t) sin t) elde edilir. * 6. DiPrima. y (0) = 0 ¸eklinde ba¸langı¸ ¸artlarıyla verilen homojen olmayan denklemin ¸oz¨m¨n¨ s s c s c¨ u u u bulunuz.3.1 gere˘i g g L(sin t − u2π (t) sin t) = e−2πs L(sin t) tablodan da L(sin t) = alınıp.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. C. Boyce. Denklemin sa˘ından Teorem 6. s s2 1 e−2πs e−2πs 1 1 − + − + 2 3 s2 + 1 s 4 1 + s2 s + 4 1 2 1 = [ 2 ] +4 2 s +2 105 . C¨z¨ m: Denkleme iki yandan laplace uygulanırsa ve lineerlik ¨zelli˘i kul¸o u o g lanılırsa. y(0) = 0.

¸eklinde yazılımdan sonra tablodan ilk iki terim i¸in uygun ters laplace d¨n¨¸umleri.3. s c o us ¨ L−1 ( s2 1 ) = sin t. Matematik B¨l¨m¨. s y= 72 1 1 1 sin t − sin 2t − u2π (t)[sin(t − 2π) − sin 2(t − 2π)] .T.U. Durmu¸ Da˘han ou u s g 106 . Teorem 6. +1 1 2 1 L−1 ( [ 2 ]) = sin 2t 2 s +2 2 elde edilir. 3 2 2 72 ˙ ¨ I.1 den de L−1 ( e−2πs e−2πs 1 − 2 ) = u2π (t) sin(t − 2π) − sin 2(t − 2π) 2 4+s s +1 2 elde edilir ve bu iki ifade yerine yazılırsa sorunun ¸oz¨m¨ a¸a˘ıdaki ¸ekilde elde c¨ u u s g s edilmi¸ olur.

Basım). 2+1 (s + 1) elde edilir. y(0) = 1. E. Bu ifadenin sol yanı i¸in L(y) = Y (s). DiPrima. sa˘ taraf i¸in ise ilgili tanımdan g c L(δ(t − π)) = e−πs ifadesi elde edilip yerlerine yazılırsa ve daha sonra Y (s) ¸¨z¨l¨rse co u u Y (s) = 1 s+1 e−πs + + (s + 1)2 + 1 (s + 1)2 + 1 (s + 1)2 + 1 s+1 ) = e−t cos t. s s c g co u u u C¨z¨ m: Her iki yana laplace d¨n¨¸um¨n¨ uygulayalım ve d¨n¨¸um¨n lineer¸o u o us ¨ u u o us¨ u lik ¨zelli˘ini kullanalım. Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6. Boyce. 2+1 (s + 1) L−1 ( ve Teorem 6.T. * 6. s c g co u u y = e−t sin t + e−t cos t − uπ (t)e−t+π sin t olur.5.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. o g L(y ) + 2L(y ) + 2L(y) = L(δ(t − π)). Tablodan yararlanarak.3.U. y (0) = 0 ¸eklinde verilen ba¸langı¸ de˘er prbleminin ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz. L−1 ( 1 ) = e−t sin t.1 den L−1 ( e−πs ) = −uπ (t)e−t+π sin t (s + 1)2 + 1 elde edilip terlerine yazılırsa verilen ba¸langı¸ de˘er probleminin ¸¨z¨m¨. (6. C. Impulse fonksiyonlar Problem 1: y + 2y + 2y = δ(t − π). Matematik B¨l¨m¨. 73 73 ˙ ¨ I. Durmu¸ Da˘han ou u s g 107 . c L(y ) = sY (s) − y(0) ve L(y ) = s2 Y (s) − y(0) − Y (0)s + y (0) ifadeleri.

L(y ) + 3L(y ) + 2L(y) = L(δ(t − π)) + L(u10 (t)).3. * 6. s s c g co u u u C¨z¨ m: Verilen denkleme laplace d¨n¨¸um¨n¨ uygulayıp Y (s) ifadesini bu¸o u o us ¨ u u lalım. Durmu¸ Da˘han ou u s g 108 . E. s 74 74 ˙ ¨ I.Basım). Bu ifadenin sol yanı i¸in L(y) = Y (s).T.1 den g c L(u10 (t)) = e−10s s ifadesi elde edilip yerlerine yazılırsa ve daha sonra Y (s) ¸¨z¨l¨rse co u u Y (s) = 1 2 s2 + 3s + 2 + e−5s e−10s + 2 s2 + 3s + 2 (s + 3s + 2) olarak elde edilir. DiPrima. sa˘ tarafın ikinci terimi i¸in Teorem 6. sa˘ tarafın birinci terimi i¸in ilgili tanımdan g c L(δ(t − 5)) = e−5s . Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6. c L(y ) = sY (s) − y(0) ve L(y ) = s2 Y (s) − y(0) − Y (0)s + y (0) ifadeleri. Matematik B¨l¨m¨. Tablodan da yaralanılarak ters laplace d¨n¨¸umleri bulunup o us ¨ yerlerine yazılırsa verilen denklemin ¸¨z¨m¨. y(0) = 0. (6. Impulse fonksiyonlar Problem 3: y + 3y + 2y = δ(t − 5) + u10 (t). co u u 1 1 1 −2(t−10) 1 + e − e−(t−10) y = − e−t + e−t +u5 (t) −e−2(t−5) + e−(t−5) +u10 (t) 2 2 2 2 ¸eklinde yazılır. y (0) = 1 2 ¸eklinde verilen ba¸langı¸ de˘er prbleminin ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz.5. C. Boyce.U.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.

denilirse. 2 s2 (s2 + 4) Problem 6: f (t) = 0 t (t − τ )eτ dτ ile verilen fonksiyonun laplace d¨n¨¸um¨n¨ bulunuz.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. o us ¨ u u C¨z¨ m: Burada ¸o u g(t) = t2 . Konvol¨ syon integrali u Problem 4: f (t) = 0 t (t − τ )2 cos 2τ dτ ile verilen fonksiyonun laplace d¨n¨¸um¨n¨ bulunuz. C. olarak tanımlanırsa f (t) = 0 t h(t) = cos2t g(t − τ )h(τ )dτ 2 s3 s2 s +4 2 s s3 s2 + 4 olur. Boyce. L(g(t)) = L(t2 ) = ve L(h(t)) = L(cos 2t) = olup. Tablodan.6. Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6. f (t) = 0 t h(t) = et g(t − τ )h(τ )dτ 109 . o us ¨ u u C¨z¨ m: Burada da ¸o u g(t) = t. DiPrima. * 6. E. (6. L(f (t)) = F (s) = L(t2 )L(cos 2t) = olur ki L(f (t)) = elde edilir.Basım).

Durmu¸ Da˘han ou u s g 110 .U. L(g(t)) = L(t) = ve L(h(t)) = L(et ) = olur.T.olarak yazılabilir. Matematik B¨l¨m¨. B¨ylece. Tablodan. 75 1 s2 1 s−1 1 1 s2 s − 1 75 ˙ ¨ I. o L(f (t)) = F (s) = L(t)L(et ) = olarak elde edilir.

DiPrima. Konvol¨ syon integrali u Problem 17: y + 3y + 2y = cos αt.6. Y (s) = 2 1 s 1 1 − + 2 ( − ) s + 1 s + 2 s + α2 s + 1 s + 2 ¸eklinde ayrılır. C¨z¨ m: Her iki yana laplaca d¨n¨¸um¨ uygulayalım. C.L(y) = Y (s) den sonra c L(y ) = sY (s) − y(0) ve L(y ) = s2 Y (s) − y(0) − Y (0)s + y (0) de˘erleri yerine yazıldıktan sonra ba¸langı¸ ¸artları kullanılıp sa˘ tarafa e¸itlenirse. y (0) = 0 ile verilen ba¸langı¸ de˘er probleminin ¸oz¨m¨n¨ konvol¨syon integral cinsins c g c¨ u u u u den belirleyiniz. g s cs g s sa˘ taraf i¸in se tablodan g c L(cos αt) = elde edilir. Buradan ilk iki ters laplaca d¨n¨¸umleri tablo vasıtasıyla bus o us ¨ lunursa. Boyce.Basım). Buradan Y (s) ¸¨z¨l¨rse. Teorem 6. Sol taraf i¸in . co u u Y (s) = s+3 s + 2 2 )(s + 1)(s + 2) (s + 1)(s + 2) (s + α s2 s + α2 ˙ olarak bulunur. 1 2 ) = 2e−t .5. * 6. Ifade basit kesirlerine. y(0) = 1. L−1 ( ) = e−2t L−1 ( s+1 s+2 olur. Laplace D¨n¨¸um¨ o us ¨ u * 6. B¨ylece. (6.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. E. ¸o u o us ¨ u o L(y ) + 3L(y ) + 2L(y) = L(cos αt) elde edilir.1 yardımıyla da L−1 ( 1 1 s ( − )) = s2 + α2 s + 1 s + 2 t 0 e−(t−τ ) − e−2(t−τ ) cos ατ dτ 111 .

co u u u y = 2e−t − e−2t + 0 t e−(t−τ ) − e−2(t−τ ) cos ατ dτ ¸eklinde elde edilir. s 76 76 ˙ ¨ I.T. Durmu¸ Da˘han ou u s g 112 .U. verilen diferansiyel denklemin ba¸langı¸ ¸artlarını sa˘layan s cs g ¸¨z¨m¨ konvol¨syon integral cinsinden. Matematik B¨l¨m¨.bulunup yerine yazılırsa.

x1 = u olur. Verilen denklemden. C¨z¨ m: Bunun i¸in ilk olarak. x2 = x3 diyelim ve tekrar t¨retelim. u = 3 sin t − 0. Bu durumda. u x2 = u elde edilir. DiPrima. * 7. x2 = u diyelim ve tekrar t¨retelim. Giri¸ s Problem 2: u + 0.1. x2 = u elde u edilir. s 77 ˙ ¨ I.5u − 2u oldugundan. Son olarak u x3 = x4 denilip tekrar t¨retilirse x4 = uıv = u = x1 olur. C. E. Durmu¸ Da˘han ou u s g 113 .* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Matematik B¨l¨m¨. x1 = u diyelim ve her iki yandan t ye t¨revini ¸o u c u alalım. x2 = u diyelim ve tekrar t¨retelim. u o x1 = x2 . x3 = u elde edilir.Basım). 77 x 2 = x3 .5x2 − 2x1 olarak sisteme indirgenmi¸ olur. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7.T. Boyce. x 4 = x1 olarak sistem elde edilmi¸ olur. x1 = u diyelim ve her iki yanın t ye t¨revini alalım.5u + 2u = 3 sin t denklemiyle verilen ikinci mertebeden denklemi sistem haline getiriniz. (6. x1 = u olur. tekrar geriye d¨n¨k tanımları son ifade de yerine yazarsak. ¸o u u Bu durumda. x 3 = x4 . ˙ C¨z¨ m: Ilk olarak.U. s Problem 4: uıv − u = 0 denklemiyle verilen d¨rd¨nc¨ mertebeden denklemi o u u sistem haline getiriniz. b¨ylece. x1 = x2 ve o u x2 = 3 sin t − 0.

olarak elde edilirse x1 i¸in ¸¨z¨m c co u x1 = c1 e−t + c2 e−2t ¸eklinde yazılır. DiPrima. ¸o u x2 = −x1 + x1 2 elde edilip ikinci denklemde yerine yazılırsa x2 = 2x1 + x1 olarak bulunur.Basım).* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. x1 (0) = −1 x2 (0) = 2 ifadesiyle veriln sistemin ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz. (6. co u u u C¨z¨ m: Birinci denklemden. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. * 7. x2 = 3x1 − 4x2 . x1 = ert ¸eklinde aranacak ¸¨z¨m i¸in t¨revler alınıp s s co u c u yerlerine yazılırsa karakteristlik denklem r2 + 3r2 = 0 olurki buradan k¨kler o r1 = −1. C. Boyce. E.1. Bu ¸¨z¨m s co u x2 = 2x1 + x1 denkleminde yerine yazılırsa x2 i¸in ¸¨z¨m c co u 3 x2 = c1 e−t + c2 e−2t 2 114 r2 = −1 . Bu denklemde x2 = 2x1 + x1 ifadesi yerine yazılırsa ve d¨zenlenirse u x1 i¸in ikinci mertebeden sabit katsayılı homojen deklem c x1 + 3x1 + 2x1 = 0 ¸eklinde elde edilir. x2 i¸in olan denklem t¨retilerek c u 1 x2 = (−x1 + x1 ) 2 elde edilir. Giri¸ s Problem 10: x1 = x1 − 2x2 .

x1 (0) = −1 ba¸langı¸ ¸artından s cs c1 + c2 = −1 . co u s g s x1 = −7e−t + 6e−2t . 78 x2 = −7e−t + 9e−2t 78 ˙ ¨ I. x2 (0) = 2 ba¸langı¸ ¸artından s cs 3 c1 + c2 = 2 2 olur ki bu iki denklemden c1 = −7 ve c2 = 6 olarak elde edilip yerine yazılırsa ¸¨z¨m a¸a˘ıdaki ¸ekilde olur.olarak bulunur. Durmu¸ Da˘han ou u s g 115 .T.U. Matematik B¨l¨m¨.

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. E. −1 ile ¸arpıp u¸unc¨ satırla c c ¨c¨ u toplarsak. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. Durmu¸ Da˘han ou u s g 116 .U. Birinci satırı −2 ile ¸arpıp ikinci satırla. c¨ u 79 79 ˙ ¨ I.Basım). * 7.3. co u u u ¨ C¨z¨ m: Oncelikle denklemin katsayılar matrisini yazalım. Ikinci satırı −1 ile ¸arpıp u¸unc¨ satırla toplarsak. C. Boyce. Lineer Cebirsel Denklem Sistemleri . Lineer Ba˘ımsızlık. ilk matrise denk olan   1 2 −1 | 1  0 −3 3 | −1  1 −3 3 |0 ˙ matris elde edilir. Son satırdan 0x1 + 0x2 + 0x3 = 1 olur. g   1 2 −1 | 1  2 1 1 |1  1 −1 2 | 1 olur. g ¨ ¨ Ozde˘erler ve Ozvekt¨rler g o Problem 2: x1 + 2x2 − x3 = 1 2x1 + x2 + x3 = 1 x1 − x2 + 2x3 = 1 denklem sisteminin varsa ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz. (6.T. O halde ¸oz¨m yoktur. Matematik B¨l¨m¨. Halbuki bu imkansızdır. DiPrima. ¸o u   1 2 −1 1  A= 2 1 1 −1 2 Buradan det |A| = 0 dan A matrisi sing¨ler bir matris olup denklem sisteminin u ¸¨z¨m¨ yoktur. Bunu satır i¸lemleriyle de g¨rebilirdik. A matrisini denklemin co u u s o sa˘ taraftaki ifadesiyle birlikte yazarsak. c ¨c¨ u   1 2 −1 | 1  0 −3 3 | −1  0 0 0 |1 elde edilir.

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Ikinci satırı −1 ikinci satıtrı 3 ile b¨lersek o  1  0 0 ikinci satırla. Lineer Cebirsel Denklem Sistemleri . Birinci satırı −2 ile ¸arpıp c toplarsak. g ¨ ¨ Ozde˘erler ve Ozvekt¨rler g o Problem 4: x1 + 2x2 − x3 = 0 2x1 + x2 + x3 = 0 x1 − x2 + 2x3 = 0 homojen denklem sisteminin varsa ¸oz¨m¨n bulunuz. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. ilk matrise denk olan  1  0 1 ˙ matris elde edilir. DiPrima.3. Boyce. C. ¸o u o o  1 2 −1 1  A= 2 1 1 −1 2 ve det |A| = 0 dan A matrisi sing¨ler bir matris idi. (6. Bunu satır i¸lemleriyle s co u u s c¨ u u s g¨rmek i¸in yukarfaki ¨rnekteki i¸lemleri sa˘ tarafı 0 olan matris i¸in tekrar o c o s g c edelim. −1 ile ¸arpıp u¸unc¨ satırla c ¨c¨ u  2 −1 | 0 −3 3 | 0  −3 3 | 0 ile ¸arpıp u¸unc¨ satırla toplarsak.  −1 | 0 1 |0  0 |1  ˙ elde edilir.Basım).   1 2 −1 | 0  2 1 1 |0  1 −1 2 | 0 olur. Ikinci satırı 2 katını birinci  1 0  0 −1 0 0 117 . c¨ u u C¨z¨ m: Bir ¨nceki ¨rnekten. sonrada c ¨c¨ u  2 −1 | 0 −1 1 | 0  0 0 |1 satıra ilave edersek. Bu durmda sistemin sfır u a¸ikar ¸¨z¨m¨nden ba¸ka sonsuz sayıda ¸oz¨m¨ vardır. E. Lineer Ba˘ımsızlık. * 7.

Birinci ve ikinci satırdan. Durmu¸ Da˘han ou u s g 118 . Matematik B¨l¨m¨.U. co u co u 80 80 ˙ ¨ I.T. s s x1 + x3 = 0. −x2 + x3 = 0 elde edilir ki burada keyfi bir c i¸in x1 = c ve x2 = x3 = −c olarak a¸ikar c s ¸¨z¨me ilave olarak sonsuz sayıda ¸¨z¨m vardır.son ¸eklini elde etmi¸ oluruz.

1).3. C. g ¨ ¨ Ozde˘erler ve Ozvekt¨rler g o Problem 6: x(1) = (1. B¨ylece s c¨ u u o vekt¨rler lineer ba˘ımsızdır. Lineer Cebirsel Denklem Sistemleri . Matematik B¨l¨m¨. c2 + c3 = 0 81 ˙ ¨ I. (6.T. x(3) = (1. g g C¨z¨ m: ¸o u c1 x(1) + c2 x(2) + c3 x(3) = 0 dan c1 + c3 = 0. Boyce.   1 0 1  1 1 0  0 1 1 olup det |A| = 2 = 0 dan A matrisi sing¨ler bir matris olmadı˘ından dolayı b¨yle bir homojen sisu g o temin yalnızca a¸ikar ¸oz¨m¨ vardır. 1. * 7. Lineer Ba˘ımsızlık.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. o g 81 c1 + c2 = 0. 0. 0). E˘er lineer o g o g ba˘ımlı iseler aralarındaki ba˘ıntıyı yazınız. 1) ile verilen vekt¨rlerin lineer ba˘ımsız olup olmadıklarını g¨steriniz. Durmu¸ Da˘han ou u s g 119 .Basım). Yani c1 = c2 = c3 = 0 dır. olup katsayılar matrisi yazılırsa. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. 1. DiPrima. E. x(2) = (0.U.

E. 0. x(2) = (−1. (6. 2c1 + 0c2 − c3 + 0c4 = 0. g g C¨z¨ m: ¸o u c1 x(1) + c2 x(2) + c3 x(3) + c4 x(4) = 0 dan c1 − c2 − 2c3 − 3c4 = 0. 2. 1). * 7.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. x(3) = (−2. u o g Simdi aralarındaki ba˘ıntıyı bulmak i¸in sistemi ¸¨zelim. 0. −1. 3) ile verilen vekt¨rlerin lineer ba˘ımsız olup olmadıklarını g¨steriniz. 2c1 + 3c2 c3 − c4 = 0. 0). Gerekli satır i¸lemleri s c¨ u u co u u s yapılırsa. 120     . x(4) = (−3. 2. 3 c2 + c3 + 3c4 = 0. 3.Basım). −1.3. 2 c1 − c2 − 2c3 − 3c4 = 0. 3). sistem c3 + c4 = 0. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. B¨yle bir homojen sis¸ g c co o temin a¸ikar ¸oz¨m¨ne ek olarak sonsuz ¸¨z¨m¨ vardır. DiPrima. E˘er lineer o g o g ba˘ımlı iseler aralarındaki ba˘ıntıyı yazınız. C.  1 −1 −2 −3  2 0 −1 0   2 3 1 −1 3 1 0 3 olup det |A| = 0 = 0 dan A matrisinin sing¨ler bir matris olmasından dolayı vekt¨rler lineer ba˘ımlıdır. olup katsayılar matrisi yazılırsa. Boyce. 3c1 + c2 + 0c3 + 3c4 = 0. Lineer Cebirsel Denklem Sistemleri . Lineer Ba˘ımsızlık. 1. g ¨ ¨ Ozde˘erler ve Ozvekt¨rler g o Problem 8: x(1) = (1.

Bu c de˘erler i¸in ba˘ıntımız g c g 2x(1) − 3x(2) + 4x(3) − x(4) = 0 ¸eklinde yazılır.elde edilirki buradan da c3 = −4c4 .T. Durmu¸ Da˘han ou u s g 121 .U. s 82 82 ˙ ¨ I. c2 = 3c4 olur. Matematik B¨l¨m¨. c4 = −1 i¸in c3 = 4 ve c2 = −3 olarak elde edilirse c1 = 2 bulunur.

3. ¸o u det(A − λI) = det dan λ2 − 6λ + 8 = 0 elde edilirki buradan λ1 = 2. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7.Basım). 3 −1 3 −1 x1 x2 = 0 0 λ2 = 4 5 − λ −1 3 1−λ =0 olur. * 7. o g λ1 = 2 ve x(1) = x1 x2 ifadeleri (A − λI)x(1) = 0 denkleminde yerine yazılırsa. s x1 3x1 1 3 122 . C. (6. E. 3x1 = x2 olurki λ1 = 2 ¨zde˘erine kar¸ılık gelen x(1) ¨zvekt¨r¨ o g s o ou x(1) = olup x1 = 1 i¸in c x(1) = ¸eklinde yazılır. olarak ¨zde˘erler bulunur. Boyce. o g o g s o o C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 denklemi kullanılırsa.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. DiPrima. g ¨ ¨ Ozde˘erler ve Ozvekt¨rler g o Problem 15: A= 5 −1 3 1 matrisinin ¨zde˘erlerini ve ¨zde˘erlere kar¸ılık gelen ¨zvekt¨rlerini bulunuz. Lineer Ba˘ımsızlık. Buradan. Lineer Cebirsel Denklem Sistemleri .

U. s 83 ˙ ¨ I. x1 = x2 olur ki λ2 = 4 ¨zde˘erine kar¸ılık gelen x(2) ¨zvekt¨r¨ o g s o ou x(2) = olup x1 = 1 i¸in x(2) = c 83 x1 x1 1 1 ¸eklinde yazılır. Buradan da. Matematik B¨l¨m¨. Durmu¸ Da˘han ou u s g 123 .T. λ2 = 4 ve x(2) = minde yerine yazılırsa. 1 −1 3 −3 x1 x2 x1 x2 ifadeleri (A − λI)x(2) = 0 denkle- = 0 0 olur.Benzer olarak.

Buradan. (6. o g o g s o o C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 denkleminden.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. ¨ 3 B¨ylece. λ3. DiPrima. x3      0 0 0 x1 0  2 0 −2   x2  =  0  3 2 0 x3 0 olur. 2x1 − 2x3 = 0. C. Lineer Ba˘ımsızlık. λ = 2 ye kar¸ılk gelen ¨zvekt¨r. Boyce.Basım).4 = 1 ± 2i olarak ¨zde˘erler bulunur. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7.3. E. * 7. g ¨ ¨ Ozde˘erler ve Ozvekt¨rler g o Problem 21:  1 0 0 A =  2 1 −2  3 2 1  matrisinin ¨zde˘erlerini ve ¨zde˘erlere kar¸ılık gelen ¨zvekt¨rlerini bulunuz. o g   x1 λ = 2 ve x(1) =  x2  ifadeleri (A−λI)x(1) = 0 denkleminde yerine yazılırsa. ¸o u   1−λ 0 0 1 − λ −2  = 0 det(A − λI) = det  2 3 2 1−λ dan (1 − λ)((1 − λ)2 + 4) = 0 elde edilir ki buradan λ1 = 1. 3x1 + 2x2 = 0 olup x2 keyfi olmak uzere x1 = x3 = − 2 x2 elde edilir. o s o o  2  − 3 x2 x(1) =  x2  2 − 3 x2 124 . Lineer Cebirsel Denklem Sistemleri .

Buradan. x2 = 1 i¸inse. B¨ylece. c x(2) olarak elde edilir.      0 −2i 0 0 x1  2 −2i −2   x2  =  0  3 2 −2i x3 0 olur. c x(1) olarak elde edilir. −2ix1 = 0. 84  0 = 1  −i  84 ˙ ¨ I. 3x1 + 2x2 − 2ix3 = 0 olup x2 keyfi olmak uzere x1 = 0. λ = 1 + 2i ye kar¸ılk gelen ¨zvekt¨r.T. Matematik B¨l¨m¨.olur. ou ou u s g c   0 (3)  1  x = i olarak yazılır. x2 = −3 i¸inse. Durmu¸ Da˘han ou u s g 125 .U. x(3) vekt¨r¨ ise x(2) vekt¨r¨n¨n kompleks e¸leni˘i olup x2 = 1 i¸in. ¨ x3 = −ix2 elde edilir. Benzer olarak λ = 1 + 2i ve x(2)  2 =  −3  2    x1 =  x2  ifadeleri (A − λI)x(2) = 0 denklex3 minde yerine yazılırsa. 2x1 − 2ix2 − 2x3 = 0. o s o o   0 x(2) =  x2  −ix2 olur.

85 85 ˙ ¨ I. * 7. g g c s s t2 ve x(2) (t) = 2t lineer ba˘ımsızlık i¸in gerekli ¸artı bulunuz. W (x(1) . Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. x(2) ) = det t2 et 2t et et et i¸in wronskian hesaplayıp c = et (t2 − 2t) olarak basitce elde edilir.Basım). Bilindi˘i uzere determinantın sıfırdan farklı olması duo uu g ¨ rumda lineer ba˘ımsızlık s¨zkonusudur.T. C. lineer ba˘ımsızlık i¸in ¸artımı t = 0 g g g g c s ve t = 2 olmasıdır. x(2) ) = t2 ifadesinin sıfırdan g o farklı olabilmesi i¸in t = 0 olması gerekir.4. DiPrima.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. g c s Problem 7: x(1) (t) = C¨z¨ m: ¸o u W (x(1) . Bu durumda bu vekt¨rlerin lineer c o ba˘ımsızlı˘ı i¸in ¸artımız elde edilmi¸ olur. Boyce. W (x(1) . Birinci mertebeden denklem sistemleri i¸in temel teori c t t2 ve x(2) (t) = vekt¨rleri i¸in wronskian o c 1 2t hesaplayıp lineer ba˘ımsızlık i¸in gerekli ¸artı bulunuz. x(2) ) = det t t2 1 2t = 2t2 − t2 = t2 olarak basitce g¨r¨l¨r. Matematik B¨l¨m¨. E. g c s Problem 6: x(1) (t) = C¨z¨ m: ¸o u W (x(1) . x(2) ) = et (t − 2)t ifadesinin sıfırdan farklı olması lineer ba˘ımsızlı˘ı gerektirece˘inden. Durmu¸ Da˘han ou u s g 126 .U. (6.

* 7.Basım). c¨ u u u C¨z¨ m: Aslında bu sistem normal formda ¸o u x1 = x1 − x2 .5. Ayrıca burada o g x1 x = ¸eklinde bir vekt¨r ve 0 ise sıfır vekt¨r¨d¨r. Simdi bu ¨zde˘elere kar¸ılık gelen ¨zvekt¨rleri bulalım. λ = −1 i¸in s o ou u c x2 (A − λI)x = 0 denklemi kullanılırsa. C. Problemin ¸oz¨m¨ i¸in ¨ncelikle mas c¨ u u c o trisi A matrisi ile isimlendirip A matrisinin ¨zde˘erlerini bulalım. 2 −2 3 −3 x1 x2 = 0 0 dan 2x1 − 2x2 = 0 olup buradan x1 = x2 yazılırsa. Bundan o g sonra matrislere yazılmasa da A matrisi olarak isimlendirelim. (6. c x(1) = 127 1 1 . λ = −1 ¨zde˘erine kar¸ılık o g s gelen ¨zvekt¨r. o o x1 x(1) = x1 olup x1 = 1 i¸in. det(A − λI) = 0 dan.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Boyce. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. 1−λ −2 det =0 3 −4 − λ yazılırsa karakteristlik denklem λ2 + 3λ + 2 = 0 dan ¨zde˘erler o g λ1 = −1. x2 = 3x1 − 4x2 sisteminin matrisiyel formda yazılı¸ıdır. ¸ o g s o o (A − λI)x = 0 denkleminde sırasıyla ¨zde˘erleri yazalım. Sabit katsayılı lineer homojen denklem sistemleri Problem 2: x = 1 −2 3 −4 x ile verilen denklem sisteminin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. E. DiPrima. λ2 = −2 olarak bulunur.

Bu durmuda sistemin genel ¸¨z¨m¨ o ou co u u x = c1 olarak yazılabilir. λ = −1 ¨zde˘eri i¸in o g c x(1) = ¨zvekt¨r¨. Matematik B¨l¨m¨.U. λ = −2 i¸in ise (A − λI)x = 0 denklemi. c 3 −2 3 −2 x1 x2 = 0 0 2 olurki buradan 3x1 − 2x2 = 0 olup x1 = 3 x2 olarak ¸¨z¨l¨r. o g s o o x(2) = olup x2 = 3 i¸in. λ = −2 ¨zde˘eri i¸in se o ou o g c x(2) = 2 3 1 1 ¨zvekt¨r¨ bulundu.olarak yazılır. Kısacası. 86 1 1 e−t + c2 2 3 e−2t 86 ˙ ¨ I.T. c x(2) = 2 x 3 2 x2 2 3 olarak elde edilir. Durmu¸ Da˘han ou u s g 128 . O halde λ = −2 co u u ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r.

¸o u det yazılırsa karakteristlik denklem λ2 + λ − 6 = 0 olup ¨zde˘erler o g λ1 = 2. λ2 = −3 olarak bulunur. λ = 2 ¨zde˘erine kar¸ılık o g s gelen ¨zvekt¨r. c −1 1 4 −4 x1 x2 = 0 0 1−λ 1 4 −2 − λ =0 dan −x1 + x2 = 0 olup buradan x1 = x2 yazılırsa. DiPrima. Sabit katsayılı lineer homojen denklem sistemleri Problem 4: x = 1 1 4 −2 x ile verilen denklem sisteminin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. c x(1) = olarak yazılır. Simdi bu ¨zde˘elere kar¸ılık gelen ¨zvekt¨rleri bulalım. o g λ = 2 i¸in (A − λI)x = 0 denklemi kullanılırsa. (6. c 4 1 4 1 x1 x2 129 = 0 0 1 1 . c¨ u u u C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan. E. λ = −3 i¸in ise (A − λI)x = 0 denklemi. o o x1 x(1) = x1 olup x1 = 1 i¸in. (A − ¸ o g s o o λI)x = 0 denkleminde sırasıyla ¨zde˘erleri yazalım.5. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7.Basım). * 7. C.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Boyce.

o g s o o x(2) = olup x1 = 1 i¸in.T. Matematik B¨l¨m¨. B¨ylece sistemin genel ¸oz¨m¨. c x(2) = x1 −4x1 1 −4 olarak elde edilir. O halde λ = −3 co u u ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r.U. o c¨ u u x = c1 olarak bulunmu¸ olur. Durmu¸ Da˘han ou u s g 130 .olurki buradan 4x1 + x2 = 0 olup x2 = −4x1 olarak ¸¨z¨l¨r. s 87 1 −4 e−3t + c2 1 1 e2t 87 ˙ ¨ I.

Simdi bu ¨zde˘elere kar¸ılık gelen ¨zvekt¨rleri bulalım. (6. c¨ u u u C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan.5. C. s o o −(2 + i)x2 x(1) = x2 olup x2 = −1 i¸in. λ2 = −i olarak bulunur. (A − ¸ o g s o o λI)x = 0 denkleminde sırasıyla ¨zde˘erleri yazalım. λ = 1 ¨zde˘erine o g kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r. λ = −i i¸in ise (A − λI)x = 0 denklemi. ¸o u det 2−λ 2+i −1 −1 − i − λ =0 yazılırsa karakteristlik denklem λ2 + (i − 1)λ − i = 0 olup ¨zde˘erler o g λ1 = 1.Basım). E.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. * 7. c 1 2+i −1 −2 − i x1 x2 = 0 0 dan x1 + (2 + i)x2 = 0 olup buradan x1 = −(2 + i)x2 yazılırsa. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. DiPrima. c 2+i 2+i −1 −1 131 x1 x2 = 0 0 2+i −1 . Sabit katsayılı lineer homojen denklem sistemleri Problem 10: x = 2 2+i −1 −1 − i x ile verilen denklem sisteminin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. Boyce. o g λ = 1 i¸in (A − λI)x = 0 denklemi kullanılırsa. c x(1) = olarak yazılır.

B¨ylece sistemin genel ¸oz¨m¨. o g s o o x(2) = olup x2 = −1 i¸in.U. Durmu¸ Da˘han ou u s g 132 .T. c x(2) = −x2 x2 1 −1 olarak elde edilir. O halde λ = −i c¨ u u ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r. s 88 2+i −1 et + c2 1 −1 e−it 88 ˙ ¨ I. o c¨ u u x = c1 olarak bulunmu¸ olur.olurki buradan −x1 − x2 = 0 olup x1 = −x2 olarak ¸oz¨l¨r. Matematik B¨l¨m¨.

Bu ¨ c¨ u u durumda. Simdi bu ¨zde˘elere kar¸ılık gelen ¨zvekt¨rleri bulalım. DiPrima. c      0 −1 4 x1 0  3 1 −1   x2  =  0  2 1 −2 x3 0 dan −x2 + 4x3 = 0. Boyce. λ = 1 ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r.Basım). Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7.5. ¸ o g s o o λ = 1 i¸in (A − λI)x = 0 denklemi kullanılırsa. Sabit katsayılı lineer homojen denklem sistemleri Problem 14:  1 −1 4 x =  3 2 −1  x 2 1 −1  ile verilen denklem sisteminin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. (6. λ3 = 3 olarak bulunur. c¨ u u u C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan. x 1 + x3 = 0 olup buradan x3 keyfi olmak uzere x1 = −x3 . λ2 = −2. * 7. 3x1 + x2 − x3 = 0. ¸o u   1 − λ −1 4 2−λ −1  = 0 det  3 2 1 −1 − λ yazılırsa karakteristlik denklem −λ3 + 2λ2 + 5λ − 6 = 0 buda (λ − 1)(λ + 2)(λ − 3) = 0 olup ¨zde˘erler o g λ1 = 1. C.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. o g s o o   −x3 x(1) =  4x3  x3 133 . x2 = 4x3 olarak ¸oz¨l¨r. E.

o g s o o   x1 x(3) =  2x1  x1 134 . 3x1 − x2 − x3 = 0. 3x1 + 4x2 − x3 = 0. Son olarak. λ = 3 ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r.olup x3 = −1 i¸in. c x(1) olarak yazılır. Bu ¨ c¨ u u durumda. 2x1 + x2 + x3 = 0 olup buradan x3 keyfi olmak uzere x1 = −x3 . c      −2 −1 4 x1 0  3 −1 −1   x2  =  0  2 1 −4 x3 0 dan −2x1 − x2 + 4x3 = 0.  1 =  −4  −1  λ = −2 i¸in (A − λI)x = 0 denklemi kullanılırsa. 2x1 + x2 − 4x3 = 0  1 =  −1  −1  olup buradan x1 keyfi olmak uzere x2 = 2x1 . x3 = x1 olarak ¸oz¨l¨r. c x(2) olarak elde edilir. x2 = x3 olarak ¸oz¨l¨r. λ = 3 i¸in (A − λI)x = 0 denklemi kullanılırsa. c      0 3 −1 4 x1  3 4 −1   x2  =  0  0 2 1 1 x3 dan 3x1 − x2 + 4x3 = 0. o g s o o   −x3 x(2) =  x3  x3 olup x3 = −1 i¸in. Bu ¨ c¨ u u durumda. λ = −2 ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r.

c x(3) olarak elde edilir.U. o c¨ u u       1 1 1 x = c1  −4  et + c2  −1  e−2t + c3  2  e3t −1 −1 −1 olarak bulunur.  1 = 2  −1  B¨ylece sistemin genel ¸oz¨m¨.T.olup x1 = 1 i¸in. 89 89 ˙ ¨ I. Durmu¸ Da˘han ou u s g 135 . Matematik B¨l¨m¨.

Boyce. o o x1 x(1) = x1 olup x1 = 1 i¸in. x(0) = ¸eklinde verilen ba¸langı¸ de˘er problemini ¸¨z¨n¨z. λ = −1 ¨zde˘erine kar¸ılık o g s gelen ¨zvekt¨r. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7.5. C. c −5 1 −5 1 x1 x2 136 = 0 0 1 1 . E.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Simdi bu ¨zde˘elere kar¸ılık gelen ¨zvekt¨rleri bulalım. o g λ = −1 i¸in (A − λI)x = 0 denklemi kullanılırsa. ¸o u det yazılırsa karakteristlik denklem λ2 − 2λ − 3 = 0 olup ¨zde˘erler o g λ1 = −1. λ2 = 3 olarak bulunur. * 7. s s c g co u u C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan.Basım). c −1 1 −5 5 x1 x2 = 0 0 −2 − λ 1 −5 4−λ =0 dan −x1 + x2 = 0 olup buradan x1 = x2 yazılırsa. λ = 3 i¸in ise (A − λI)x = 0 denklemi. (6. Sabit katsayılı lineer homojen denklem sistemleri Problem 16: x = −2 1 −5 4 1 3 x. DiPrima. c x(1) = olarak yazılır. (A − ¸ o g s o o λI)x = 0 denkleminde sırasıyla ¨zde˘erleri yazalım.

c1 e−t + 5c2 e−3t olup ba¸langı¸ ¸artlarını kullanalım.olurki buradan −5x1 + x2 = 0 olup x2 = 5x1 olarak ¸oz¨l¨r. Matematik B¨l¨m¨. x(0) = 3 ba¸langı¸ ¸artı i¸in ikinci denklemden. s Buradan. c1 + c2 = 1 .T.U. o g s o o x(2) = olup x1 = 1 i¸in. c¨ u u 1 1 1 1 e−t + e3t x= 2 1 2 5 c1 = c2 = ¸eklinde elde edilir. s 90 1 1 e−t + c2 1 5 e3t 90 ˙ ¨ I. B¨ylece sistemin genel ¸oz¨m¨. Durmu¸ Da˘han ou u s g 137 . c1 e−t + c2 e−3t . x(0) = 1 ba¸langı¸ ¸artı i¸in birinci dens cs s cs c klemden. c x(2) = x1 5x1 1 5 olarak elde edilir. o c¨ u u x = c1 olarak bulunmu¸ olur. O halde λ = 3 c¨ u u ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r. s cs c c1 + 5c2 = 3 elde edilip 1 2 olarak bulunup genel ¸oz¨mde yerine yazılırsa verilen ba¸langı¸ ¸artlarını sa˘layan c¨ u s cs g sistemin ¸oz¨m¨.

Boyce.6.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. ¸o u det yazılırsa karakteristlik denklem λ2 − 2λ + 5 = 0 olup ¨zde˘erler o g λ1. (A − λI)x = 0 denklemini kullanalım.Basım). o g s o o x(1) = olup x1 = 1 i¸in. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. c x(1) = olarak yazılır. (6. Komleks ¨zde˘erler o g Problem 1: x = 3 −2 4 −1 x ile verilen diferansiyel denklem sisteminin genel ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz. Ozvekt¨rler i¸in. o c λ = 1 + 2i i¸in. x(1) (t) = 1 1−i e(1+2i)t x1 (1 − i)x1 1 1−i 138 .2 = 1 ± 2i ¨ olarak elde edilir. co u u u C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan. E. C. DiPrima. c 2 − 2i −2 4 −2 − 2i x1 x2 = 0 0 3−λ −2 4 −1 − λ =0 dan (2 − 2i)x1 − 2x2 = 0 olup buradan x2 = (1 − i)x1 ¸oz¨l¨r ki . Bu durumda. * 7. λ = 1 + 2i c¨ u u ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r.

91 cos 2t cos 2t + sin 2t) + c2 et sin 2t sin 2t − cos 2t 91 ˙ ¨ I.elde edilir. Bu ifadeyi biraz d¨zenleyelim. Durmu¸ Da˘han ou u s g 139 .U. u x(1) (t) = 1 1−i = et et (cos 2t+i sin 2t) = et cos 2t cos 2t + sin 2t) + iet cos 2t + i sin 2t cos 2t + sin 2t + i(sin 2t − cos 2t) i sin 2t sin 2t − cos 2t olurki buradan genel ¸¨z¨m co u x(t) = c1 et olarak yazılır. Matematik B¨l¨m¨.T.

x3 = x1 olarak ¸oz¨l¨r. co u u u C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan. ¸o u   1−λ 0 0 1 − λ −2  = 0 det  2 3 2 1−λ yazılırsa karakteristlik denklem (1 − λ)(λ2 − 2λ + 5) = 0 buradan λ1 = 1.Basım). Komleks ¨zde˘erler o g Problem 7:  1 0 0 x =  2 1 −2  x 3 2 1  denklemi ile verilen diferansiyel denklem sisteminin ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz. Bu ¨ c¨ u u 2 durumda. * 7. o g s o o   x1 x(1) =  − 3 x1  2 x1 olup x1 = 2 i¸in. C. E. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. (6. DiPrima. olarak bulunur. λ = 1 i¸in (A − λI)x = 0 denklemi kullanılırsa.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems.3 = 1 ± 2i . c      0 0 0 x1 0  2 0 −2   x2  =  0  0 3 2 0 x3 dan 2x1 − 2x3 = 0. λ = 1 ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r. Boyce.6. c x(1)  2 =  −3  2 140  λ2. 3x1 + x2 = 0 olup buradan x1 keyfi olmak uzere x2 = − 3 x1 .

s λ = 1 + 2i i¸in (A − λI)x = 0 denkleminden. co u   2 x(1) (t) = c1  −3  et 2 (1) olarak bulunmu¸ olur.olarak yazılırsa birinci ¸¨z¨m formumuz. c x(2) olarak elde edilir. λ = 1 + 2i ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r. Bu durumda. x3 = −ix2 = 0 olarak ¸oz¨l¨r. B¨ylece. o    0 0 x(2) (t) =  1  e(1+2i)t =  1  et (cos 2t + i sin 2t) −i −i olurki gerekli d¨zenlemeler yapılırsa. c      0 x1 −2i 0 0  2 −2i −2   x2  =  0  0 3 2 −2i x3 dan x2 keyfi olmak uzere ¨ x1 = 0. u     0 0 x(2) (t) = et  cos 2t  + iet  sin 2t  sin 2t − cos 2t elde edilir ve genel ¸oz¨mde c¨ u     0 0 c2  cos 2t  et + c3  sin 2t  et sin 2t − cos 2t 141   0 = 1  −i  (2) . c¨ u u o g s o o   0 x(2) =  x2  −ix2 olup x2 = 1 i¸in.

Durmu¸ Da˘han ou u s g 142 .¸eklinde yerini alır. co u u       2 0 0 c1  −3  et + c2  cos 2t  et + c3  sin 2t  et 2 sin 2t − cos 2t olarak yazılır. Matematik B¨l¨m¨.U. (1) ve (2) numaralı denklemler ile verilen diferansiyel dens klemin genel ¸¨z¨m¨.T. 92 92 ˙ ¨ I.

* 7. Boyce. ¸o u det yazılırsa karakteristlik denklem λ+ 2λ + 2 = 0 olup ¨zde˘erler o g λ1. (A − λI)x = 0 denklemini kullanalım. o g s o o x(1) = olup x2 = 1 i¸in. . Ozvekt¨rler i¸in.2 = −1 ± i ¨ olarak elde edilir. DiPrima. x(1) = c Bu durumda.6. o c λ = −1 + i i¸in. x(1) (t) = 2+i 1 e−t (cos t + i sin t) 143 2 + 2i 1 e(−1+i)t 2 + 2i 1 (2 + 2i)x2 x2 olarak yazılır. c 2−i −5 1 −2 − 2i x1 x2 = 0 0 1−λ −5 1 −3 − λ =0 dan x1 − (2 + 2i)x2 = 0 olup buradan x1 = (2 + 2i)x2 ¸oz¨l¨r ki .* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. x(1) (t) = elde edilir. s c g co u u u C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan.Basım). λ = −1 + i c¨ u u ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r. (6. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. C. Buradan. E. Komleks ¨zde˘erler o g Problem 9: x = 1 −5 1 −3 1 1 x. x(0) = ile verilen ba¸langı¸ de˘er probleminin ¸¨z¨m¨n¨ bulunuz.

93 cos t − 3 sin t cos t − sin t) 93 ˙ ¨ I. Gerekli d¨zenlemeler yapılırsa.olurki buradan genel ¸¨z¨m co u x(t) = c1 e−t elde edilir. x(t) = e−t 2 cos t − sin t cos t) − e−t 2 sin t + cos t sin t 1 1 = c1 2 1) + c2 1 0 2 cos t − sin t cos t) + c2 e−t 2 sin t + cos t sin t olur. verilen ba¸langı¸ ¸artlarını sa˘layan ¸oz¨m.T. t = 0 i¸in s cs c x(0) = dan 2c1 + c2 = 1. Ba¸langı¸ ¸arları kullanılırsa.U. c1 + c2 = 0 olurki buradan c1 = 1 ve c2 = −1 bulunup yerlerine yazılırsa. u s cs g c¨ u x(t) = e−t olarak elde edilir. Matematik B¨l¨m¨. Durmu¸ Da˘han ou u s g 144 .

7. Ozde˘erimiz ¸akı¸ık oldu˘undan ikinci ¸oz¨m . λ = 1 i¸in . Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. Boyce. * 7. c 2 −4 1 −2 x1 x2 = 0 0 3−λ −1 1 −1 − λ =0 dan x1 − 2x2 = 0 olup buradan x1 = 2x2 olur ki. o o 2x2 x(1) = x2 olup x2 = 1 i¸in. λ = 1 ¨zde˘erine kar¸ılık gelen o g s ¨zvekt¨r. DiPrima. Katlı ¨zde˘erler o g Problem 1: x = 3 −4 1 −1 x ile verilen sistemin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz.I)η = x(1) 145 . (6. c¨ u u u C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan. C.Basım). o o s c¨ u x(1) (t) = c1 2 1 et ¨ dir. ¸o u det yazılırsa karakteristlik denklem λ2 − 2λ + 1 = 0 olup ¨zde˘erler o g λ1.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. E.2 = 1 olarak elde edilir. g c s g c¨ u (A − 1. c x(1) = 2 1 elde edilirse bu ¨zvekt¨re kar¸ılık gelen ¸oz¨m.

Bu durumda. B¨ylece. Buradan da ikinci ¸oz¨m. o η= 1 + 2k k = 1 0 +k 2 1 η1 η2 = 2 1 elde edilir. g ou 2 −4 1 −2 den 2η1 − 4η2 = 2. Son olarak verilen sistemin genel ¸oz¨m¨ de. c¨ u x(2) (t) = c2 2 1 tet + 1 0 et olarak elde edilir. η1 − 2η2 = 1 olup buradan η1 = 1 + η2 olur ki. keyfi bir k i¸in η2 = k denirse η1 = 1 + 2k c elde edilir. s 94 2 1 et + c2 2 1 tet + 1 0 et 94 ˙ ¨ I. Matematik B¨l¨m¨.T.denklemini sa˘layacak η vekt¨r¨ olacaktır.U. Durmu¸ Da˘han ou u s g 146 . c¨ u u x = c1 olarak bulunmu¸ olur.

Basım).2 = −1 olarak elde edilir.I))η = x(1) 147 . Boyce. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. co u (A − (−1. (6. c −1 1 2 1 −4 1 2 x1 x2 0 0 = o g s dan − 1 x1 + x2 = 0 olup buradan x1 = 2x2 olur ki. λ = −1 i¸in . * 7. E. c x(1) = 2 1 elde edilirse bu ¨zvekt¨re kar¸ılık gelen ¸oz¨m de. ¸o u det 1 −3 − λ 2 1 −4 −1 − λ 2 =0 yazılırsa karakteristlik denklem λ2 + 2λ + 1 = 0 olup ¨zde˘erler o g λ1. o o s c¨ u x(1) (t) = c1 2 1 e−t ¨ olur.7.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. DiPrima. C. λ = −1 ¨zde˘erine kar¸ılık 2 gelen ¨zvekt¨r. o o 2x2 x(1) = x2 olup x2 = 1 i¸in. Ozde˘erimiz ¸akı¸ık oldu˘undan yulardaki ¨rnekte oldu˘u gibi ikinci g c s g o g ¸¨z¨m . Katlı ¨zde˘erler o g Problem 3: x = −3 1 2 −1 −1 4 2 x ile verilen sistemin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. c¨ u u u C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan.

Buradan da ikinci ¸oz¨m. Bu durumda. Son olarak verilen sistemin genel ¸oz¨m¨ de. g ou −1 1 2 1 −4 1 2 den η1 η2 = 2 1 1 1 1 − η1 + η2 = 2.U. c¨ u u x = c1 olarak bulunmu¸ olur. c¨ u x(2) (t) = c2 0 2 e−t + 2 1 te−t olarak elde edilir.T. keyfi bir k i¸in η1 = 2k se¸ilirse η2 = 2 + k c c elde edilir. Durmu¸ Da˘han ou u s g 148 . o η= 2k 2+k = 0 2 +k 2 1 elde edilir. B¨ylece.denklemini sa˘layacak η vekt¨r¨ olacaktır. Matematik B¨l¨m¨. s 95 2 1 e−t + c2 2 1 te−t + 0 2 e−t 95 ˙ ¨ I. − η1 + η2 = 1 2 4 2 1 olup buradan η2 = 2 + 2 η1 olur ki.

Basım). Simdi bu ¨zde˘erlere kar¸ılık gelen ¨zvekt¨rleri bulalım. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. Boyce. 2 −x2 + 2x3 = 0 x2 = 2x3 olarak ¸¨z¨l¨r. λ = −1 ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r. Bu co u u olup buradan x3 keyfi olmak uzere x1 = ¨ durumda. 2x1 + 2x2 − x3 = 0. C. ¸ o g s o o λ = −1 i¸in (A − λI)x = 0 denkleminden. c x(1)  −3 = 4  2 149  . E. (6. λ2. c¨ u u u C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan. Katlı ¨zde˘erler o g Problem 5:  1 1 1 x =  2 1 −1  x 0 −1 1  ile verilen diferansiyel denklem sisteminin ¸oz¨m¨n¨ bulunuz.3 = 2 olarak bulunur. c      2 1 1 x1 0  2 2 −1   x2  =  0  0 0 −1 2 x3 dan 2x1 + x2 + x3 = 0.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. DiPrima. − 3 x3 . ¸o u   1−λ 1 1 1 − λ −1  = 0 det  2 0 −1 1 − λ yazılırsa karakteristlik denklem (λ + 1)(λ − 2)2 = 0 olup ¨zde˘erler o g λ1 = −1. * 7. o g s o o  3  − 2 x3 (1)  2x3  x = x3 olup x3 = 2 i¸in.7.

2x1 − x2 − x3 = 0. o g s o o   0 x(2) =  x2  −x2 olup x2 = 1 i¸in. o  −3 x(1) (t) = c1 e−t  4  2 olarak yazılır. o  0 x(2) (t) = c2 e2t  1  −1 olarak yazılır.I)η = x(2) denklemini sa˘layacak η vekt¨r¨ olacaktır. Bu durumda. 150 −η2 − η3 = −1   0 = 1  −1  . c x(2) olarak elde edilir. c     0 x1 −1 1 1  2 −1 −1   x2  =  0  x3 0 0 −1 −1  −x1 + x2 + x3 = 0. ¨ c¨ u o g U¸unc¨ ¨zde˘er ikinci ¨zde˘erle aynı oldu˘undan u¸unc¨ ¸oz¨m. B¨ylece. λ = 2 co u u ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r.olarak yazılır. λ = 2 i¸in. B¨ylece. Bu durumda. −x2 − x3 = 0  dan olup buradan x1 = 0 olup x3 = −x2 olarak ¸¨z¨l¨r. o g g ¨c¨ u c¨ u (A − 2. 2η1 − η2 − η3 = 1. g ou      −1 1 1 0 η1  2 −1 −1   η2  =  1  η3 0 −1 −1 −1 olup −η1 + η2 + η3 = 0.

η1 = 1.U. U¸unc¨ ¸¨z¨m buna ilaveten ikinci ¸oz¨m¨n t katınıda c¨ u u i¸erece˘inden. B¨ylece. B¨ylece verilen sistemin genel ¸¨z¨m¨. η2 = 1 − η3 olarak ¸oz¨l¨rse η3 = 1 i¸in η2 = 0 olarak bulunursa c¨ u u c   1  0  η= 1 ¨ c ¨ u co u olarak elde edilir. Buradan. s 96 96 ˙ ¨ I.elde edilir. o co u u         −3 0 0 1 x(t) = c1  4  e−t + c2  1  e2t + c3  1  t +  0  e2t 2 −1 −1 1 ¸eklinde ifade edilebilir. Matematik B¨l¨m¨. c g o      1 0 x(3) (t) = c3  1  te2t +  0  e2t  1 −1 olarak yazılabilir.T. Durmu¸ Da˘han ou u s g 151 .

C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan.8. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. c 4 −2 2 −1 x1 x2 = 0 0 3−λ −2 2 −2 − λ =0 dan 2x1 − x2 = 0 olup buradan x2 = x1 olur ki. Boyce. * 7. Esas matrisler Problem 1: x = 3 −2 2 −2 x verilen sistemin esas matrisi ϕ(t) nin ϕ(0) = I ¸artını sa˘layan ¸oz¨m¨n¨ s g c¨ u u u yazınız. o g λ = −1 i¸in . C. (6. Simdi bu ¨zde˘elere kar¸ılık gelen ¨zvekt¨rleri bulalım. λ = −1 ¨zde˘erine kar¸ılık o g s gelen ¨zvekt¨r. o o x1 x(1) = 2x1 olup x1 = 1 i¸in. E. c x(1) = elde edilir. (A − ¸ o g s o o λI)x = 0 denkleminde sırasıyla ¨zde˘erleri yazalım.Basım). DiPrima. ¸o u det yazılırsa karakteristlik denklem λ2 − λ − 2 = 0 olup ¨zde˘erler o g λ1 = −1. λ2 = 2 olarak bulunur.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. c 1 −2 2 −4 x1 x2 = 0 0 1 2 152 . λ = 2 i¸in ise.

c2 = − 3 3 olarak elde edilir. s cs c x(2) (0) = olup. birinci ba¸langı¸ ¸artı i¸in. s cs g co u x(1) (t) = 2 3 1 2 e−t − 1 3 2 1 153 e2t = 2 −t e 3 4 −t e 3 − 2 e2t 3 − 1 e2t 3 . o c¨ u u x = c1 olarak bulunmu¸ olur. s cs g co u x(1) (t) = − ¸eklinde elde edilir. denklemlerinden 2c1 + c2 = 1 0 1 = c1 1 2 + c2 2 1 1 3 1 2 e−t + 2 3 2 1 e2t = 1 − 3 e−t + 4 e2t 3 2 − 3 e−t + 2 e2t 3 2 1 c1 = . c2 = 3 3 olarak elde edilir. denklemlerinden 2c1 + c2 = 0 1 0 = c1 1 2 + c2 2 1 1 2 e−t + c2 2 1 e2t 1 2 c1 = − . O halde λ = 2 o co u u ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r. c1 + 2c2 = 1. s ˙ Ikinci ba¸langı¸ ¸artı i¸in. O halde birinci ba¸langı¸ ¸artını sa˘layan ¸¨z¨m. c x(2) = 2x2 x2 2 1 olarak elde edilir. Bu durumda ikinci ba¸langı¸ ¸artını sa˘layan ¸¨z¨m. s Buradan. o g s o o x(2) = olup x2 = 1 i¸in.olup buradan x1 − 2x2 = 0 ve b¨ylece x1 = 2x2 olarak ¸¨z¨l¨r. s cs c x(1) (0) = olup. B¨ylece sistemin genel ¸oz¨m¨. c1 + 2c2 = 0.

U. 97 ˙ ¨ I. B¨ylece. Durmu¸ Da˘han ou u s g 154 . ba¸langı¸ ¸artlarını sa˘layan ¸oz¨mler i¸in esas matris bu ¸oz¨mlerin o s cs g c¨ u c c¨ u birer kolon olarak yazılmasıyla a¸a˘ıdaki ¸ekilde elde edilir. s g s ψ= 97 − 1 e−t + 4 e2t 3 3 − 2 e−t + 2 e2t 3 3 2 −t e 3 4 −t e 3 − 2 e2t 3 − 1 e2t 3 .olarak bulunur.T. Matematik B¨l¨m¨.

λ = 4 i¸in ise. C.Basım).* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. o g λ = 2 i¸in . Boyce. E. Esas matrisler Problem 7: x = 5 −1 3 1 x verilen sistemin esas matrisi ϕ(t) nin ϕ(0) = I ¸artını sa˘layan ¸oz¨m¨n¨ s g c¨ u u u yazınız. * 7. Simdi bu ¨zde˘elere kar¸ılık gelen ¨zvekt¨rleri bulalım. o o x1 x(1) = 3x1 olup x1 = 1 i¸in. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. (A − ¸ o g s o o λI)x = 0 denkleminde sırasıyla ¨zde˘erleri yazalım. DiPrima. (6. λ2 = 4 olarak bulunur. c 1 −1 3 −3 x1 x2 = 0 0 1 3 155 . λ = 2 ¨zde˘erine kar¸ılık gelen o g s ¨zvekt¨r. ¸o u det yazılırsa karakteristlik denklem λ2 − 6λ + 8 = 0 olup ¨zde˘erler o g λ1 = 2. c 3 −1 3 −1 x1 x2 = 0 0 5 − λ −1 3 1−λ =0 dan 3x1 − x2 = 0 olup buradan x2 = 3x1 olur ki. C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan.8. c x(1) = elde edilir.

olup buradan x1 − x2 = 0 ve b¨ylece x1 = x2 olarak ¸oz¨l¨r. s cs g co u x(1) (t) = 1 1 1 3 e2t − 1 2 1 1 156 e4t = 1 2t e 2 3 2t e 2 − 1 e4t 2 − 1 e4t 2 . o c¨ u u x = c1 olarak bulunmu¸ olur. denklemlerinden 3c1 + c2 = 0 1 0 = c1 1 3 + c2 1 1 1 3 e2t + c2 1 1 e4t 1 3 c1 = − . c1 + c2 = 1. o g s o o x(2) = olup x2 = 1 i¸in. c2 = 2 2 olarak elde edilir. B¨ylece sistemin genel ¸oz¨m¨. s cs g co u x(1) (t) = − ¸eklinde elde edilir. s cs c x(2) (0) = olup. O halde λ = 4 o c¨ u u ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r. c2 = − 2 2 olarak elde edilir. O halde birinci ba¸langı¸ ¸artını sa˘layan ¸¨z¨m. c1 + c2 = 0. denklemlerinden 3c1 + c2 = 1 0 1 = c1 1 3 + c2 3 1 1 2 1 3 e2t + 3 2 1 1 e4t = 1 − 2 e2t + 3 e4t 2 3 − 2 e2t + 3 e4t 2 1 1 c1 = . s cs c x(1) (0) = olup. Bu durumda ikinci ba¸langı¸ ¸artını sa˘layan ¸¨z¨m. s Birinci ba¸langı¸ ¸artı i¸in. s ˙ Ikinci ba¸langı¸ ¸artı i¸in. c x(2) = x2 x2 1 1 olarak elde edilir.

3 − 2 e2t + 3 e4t 3 e2t − 1 e4t 2 2 2 98 98 ˙ ¨ I. Matematik B¨l¨m¨. − 1 e2t + 3 e4t 1 e2t − 1 e4t 2 2 2 2 ψ= .U. Durmu¸ Da˘han ou u s g 157 . ba¸langı¸ ¸artlarını sa˘layan ¸¨z¨mler i¸in esas matris a¸a˘ıdaki ¸ekilde o s cs g co u c s g s yazılabilir.T.olarak bulunur. B¨ylece.

* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems, (6.Basım), Boyce, E, DiPrima, C. * 7. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7.8. Esas matrisler Problem 9:  1 1 1 1 −1  x x = 2 −8 −5 −3 

ile verilen sistemin esas matrisi ϕ(t) nin ϕ(0) = I ¸artını sa˘layan ¸¨z¨m¨n¨ s g co u u u yazınız. C¨z¨ m: det(A − λI) = 0 dan, ¸o u   1−λ 1 1 1−λ −1  = 0 det  2 −8 −5 −3 − λ yazılırsa karakteristlik denklem λ3 + λ2 − 4λ − 4 = 0 buda (λ + 1)(λ + 2)(λ − 2) = 0 olup ¨zde˘erler o g λ1 = −2, λ2 = −1, λ3 = 2 olarak bulunur. Simdi bu ¨zde˘elere kar¸ılık gelen ¨zvekt¨rleri bulalım. ¸ o g s o o λ = −2 i¸in (A − λI)x = 0 c  3  2 −8 dan 3x1 + x2 + x3 = 0, 2x1 + 3x2 − x3 = 0, −8x1 − 5x2 − x3 = 0 denkleminden,     1 1 x1 0   x2  =  0  3 −1 −5 −1 x3 0

4 olup buradan x2 keyfi olmak uzere x1 = − 5 x2 , x3 = 7 x2 olarak ¸¨z¨l¨r. Bu ¨ co u u 5 durumda, λ = −2 ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r, o g s o o  4  − 5 x2 x(1) =  x2  7 x 5 2

158

olup x2 = 1 i¸in, c x(1) olarak yazılır. λ = −1 i¸in, c 

 −4 5 = 1  
7 5

    2 1 1 x1 0  2   x2  =  0  2 −1 −8 −5 −2 x3 0

dan 2x1 + x2 + x3 = 0, 2x1 + 2x2 − x3 = 0, −8x1 − 5x2 − 2x3 = 0

olup buradan x2 keyfi olmak uzere x1 = − 3 x2 , x3 = − 1 x2 olarak ¸oz¨l¨r. ¨ c¨ u u 4 2 Bu durumda, λ = −2 ¨zde˘erine kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r, o g s o o  3  − 4 x2 (2)  x2  x = 1 − 2 x2 olup x2 = 1 i¸in, c x(2) olarak elde edilir. Son olarak, λ = 2 i¸in, c   −3 4 = 1  −1 2 

    0 −1 1 1 x1  2 −1 −1   x2  =  0  x3 0 −8 −5 −5

dan −x1 + x2 + x3 = 0, 2x1 − x2 − x3 = 0, −8x1 − 5x2 − 5x3 = 0

olup buradan x1 = 0 x2 = −x3 olarak ¸oz¨l¨r. Bu durumda, λ = 2 ¨zde˘erine c¨ u u o g kar¸ılık gelen ¨zvekt¨r, s o o   0 x(3) =  −x3  x3 olup x3 = 1 i¸in, c x(3)  0 =  −1  1 159 

olarak elde edilir. B¨ylece sistemin genel ¸oz¨m¨, o c¨ u u  4   3    −5 −4 0 x = c1  1  e−2t + c2  1  e−t + c3  −1  e2t 7 −1 1 5 2 olarak bulunur. Simdi verilen ba¸langı¸ ¸artlarını kullanalım. Birinci ba¸langı¸ ¸artı i¸in, ¸ s cs s cs c    4   3    1 −5 −4 0 x(1) (0) =  0  = c1  1  + c2  1  + c3  −1  7 1 0 −2 1 5 olup buradan, 4 3 − c1 − c2 = 1, 5 4 c1 + c2 − c3 = 0, 7 1 c1 − c2 + c3 = 0, 5 2 5 c1 = , 2 3 2

dan ¸oz¨mler yapılırsa, c¨ u c2 = −4, c3 = −

olarak elde edilir. Bu durumda  4      3   −5 0 −2e−2t + 3e−t −4 5 3 5 x(1) (t) =  1  e−2t −4  1  e−t −  −1  e2t =  2 e−2t − 4e−t + 3 e2t  2 2 2 7 1 7 −2t 3 −2 1 e + 2e−t − 2 e2t 5 2 olarak bulunur. ˙ Ikinci ba¸langı¸ ¸artı i¸in, s cs c  3       4  −4 0 0 −5 x(2) (0) =  1  = c1  1  + c2  1  + c3  −1  7 1 −2 1 0 5 olup buradan, 3 4 − c1 − c2 = 0, 5 4 c1 + c2 − c3 = 0, 1 7 c1 − c2 + c3 = 0, 5 2 160

13 c2 = − 16 . c3 = − olarak elde edilir.   12 −e−2t + 3e−t −2e−2t + 3e−t − 13 e−2t + 12 e−t 13 3 16 ψ =  5 e−2t − 4e−t + 2 e2t 15 e−2t − 13 e−t + 14 e2t 5 e−2t − 4e−t + 11 e2t  . Bu durumda  4      3   −e−2t + 3e−t −5 −4 0 5 11 5 x(3) (t) =  1  e−2t −4  1  e−t −  −1  e2t =  4 e−2t − 4e−t + 11 e2t  4 4 4 7 7 −2t −1 1 e + 2e−t − 11 e2t 5 2 4 4 olarak bulunur. 7 1 c1 − c2 + c3 = 1. 5 4 c1 + c2 − c3 = 0. c¨ u c1 = 15 . ba¸langı¸ ¸artlarını sa˘layan ¸¨z¨mler i¸in esas matris a¸a˘ıdaki ¸ekilde o s cs g co u c s g s yazılabilir. 4 11 4 dan ¸oz¨mler yapılırsa. 4 3 − c1 − c2 = 0. 2 13 13 4 4 3 8 7 −2t e + 2e−t − 2 e2t 21 e−2t + 13 e−t − 14 e2t 7 e−2t + 2e−t − 11 e2t 2 13 13 4 4 99 99 ˙ ¨ I.T. B¨ylece. 5 2 5 c1 = . Durmu¸ Da˘han ou u s g 161 .U. 13 c3 = − 14 13  12 − 13 e−2t + 12 e−t 13 15 −2t e − 16 e−t + 14 e2t  13 13 13 21 −2t 8 e + 13 e−t − 14 e2t 13 13 olarak elde edilir. cs c  4   3      −5 −4 0 0 x(3) (0) =  0  = c1  1  + c2  1  + c3  −1  7 1 1 1 −2 5 olup buradan.dan ¸oz¨mler yapılırsa. c¨ u c2 = −4. ¨ c¨ u s U¸unc¨ ba¸langı¸ ¸artı i¸in. Bu durumda  4   3     −5 −4 0 15  16 14 1  e−2t −  1  e−t −  −1  e2t =  x(2) (t) = 13 13 13 7 1 −2 1 5 olarak bulunur. Matematik B¨l¨m¨.

C. DiPrima. o g s o o c 1 −1 3 −3 x1 x2 = 0 0 olup x1 = x2 olarak ¸oz¨l¨rse ¨zde˘erimiz. λ2 − 1 = 0 ve b¨ylece λ1 = 1. o elde edilir.9. λ1 = 1 ¨zde˘erine kar¸ılk gelen ¨zvekt¨r i¸in (A − λI)x = 0 dan. E. c¨ u u o g x1 = olur ki x2 = 1 i¸in c x1 = elde edilir. s c¨ u u u C¨z¨ m: Verilen sistemin homojen kısmının ¸oz¨m¨ i¸in. c¨ u u o g x2 = x1 3x1 162 . o g c 3 −1 3 −1 x1 x2 = 0 0 x2 x2 1 1 olup 3x1 = x2 olarak ¸oz¨l¨rse ¨zde˘erimiz. ¸o u c¨ u u c x = 2 −1 3 −2 x ifadesini alalım. (6. Boyce. det(A − λI) = 0 dan. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. Homojen olmayan lineer sistemler Problem 1: x = 2 −1 3 −2 et t x+ ¸eklinde verilen diferansiyel denklemin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. * 7.Basım). Benzer olarak ikinci ¨zde˘erimiz −1 i¸in. det 2−λ −1 3 −2 − λ =0 λ2 = −1 olarak olup karakteristlik denklem.

D = T −1AT = 1 0 0 −1 3 −1 −1 1 1 1 et + c2 1 3 e−t olarak k¨¸egenle¸tirme i¸lemi yapılmı¸ olur. 2 1 y2 + y2 = (−et + t). 1 y1 − y1 = (3et − t). 2 ¸eklinde iki tane birinci mertebeden lineer denklem elde edilir. ou g o c¨ u u 1 1 3 y1 = tet + t + + c1 et . y = Dy+T −1 y denkleminde yerine os s s s yazılırsa. 1 3 Bu durumda verilen sistemin homojen ¸¨z¨m¨. x = Ty = y1 + y2 y1 + 3y2 163 . Bu denklemler s ikinci b¨l¨mde verdi˘imiz metoda g¨re ¸oz¨l¨rse. s 1 1 T = 1 3 Buradan da. 1 T −1 = √ 2 olarak elde edilirse. 1 1 0 3et − t y+√ y = −t 0 −1 2 −e + t olup buradan. co u u xh (t) = c1 olarak yazılır. ¨ Ozel ¸oz¨m i¸in ¨ncelikle T matrisi ¨zvekt¨rler s¨tunlara yerle¸tirilmesi ile c¨ u c o o o u s olu¸turulursa.olur ki x1 = 1 i¸in c x2 = elde edilir. 2 2 2 1 1 1 y2 = − et + t − + c2 e−t 4 2 2 olarak elde edilir ve x = T y de yerlerine yazılırsa.

s 100 100 ˙ ¨ I. Durmu¸ Da˘han ou u s g 164 .U. Matematik B¨l¨m¨. verilen sistemin ¸oz¨m¨. u c¨ u u x(t) = c1 1 1 et + c2 1 3 e−t + 3 2 1 1 tet − 1 4 1 3 et + 1 2 t− 0 1 olarak elde edilmi¸ olur. x= 3 t te + 1 t + 1 + c1 et − 1 et + 1 t − 1 + c2 e−t 2 2 2 4 2 2 3 t 1 3 te + 2 t + 1 + c1 et − 3 et + 3 t − 2 + 3c2 e−t 2 2 4 2 Buradan da uygun d¨zenlemeler yapılırsa.den.T.

Homojen olmayan lineer sistemler Problem 4: x = 1 1 4 −2 e−2t −2et x+ ¸eklinde verilen diferansiyel denklemin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. DiPrima. (6. λ2 + λ − 6 = 0 olup ve b¨ylece ¨zde˘erler o o g λ1 = −3. Boyce. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. olarak elde edilir. o g s o o c 4 1 4 1 x1 x2 = 0 0 λ2 = 2 1−λ 1 4 −2 − λ =0 1 1 4 −2 x olup 4x1 = −x2 olarak ¸oz¨l¨rse ¨zde˘erimiz. Verilen sistemin homojen kısmının ¸oz¨m¨ i¸in. * 7.9. λ1 = −3 ¨zde˘erine kar¸ılk gelen ¨zvekt¨r i¸in (A − λI)x = 0 dan. c¨ u u o g x1 = olur ki x1 = 1 i¸in c x1 = x1 −4x1 1 −4 165 . s c¨ u u u C¨z¨ m: Denklemin ¨zel ¸oz¨m¨ i¸in parametrelerin de˘i¸imi metodunu kul¸o u o c¨ u u c gs lanalım. det olup karakteristlik denklem.Basım). c¨ u u c x = ifadesi alınırsa det(A − λI) = 0 dan. E. C.

Yani. Benzer olarak ikinci ¨zde˘erimiz 2 i¸in. c s 1 1 c1 (t) = ( e4t + et ) + k1 . Her iki denklem i¸inde gerekli integral i¸lemi yapılırsa. g e−3t e2t c1 (t) e−2t = . 5 1 c2 (t) = (4e−4t − 2e−t ) 5 ifadeleri elde edilir. o g c −1 1 4 −4 x1 x2 = 0 0 olup x1 = x2 olarak ¸oz¨l¨rse ¨zde˘erimiz. c¨ u u x(t) = k1 e−3t + k2 e2t −4k1 e−3t + k2 e2t 166 + −e 1 t e 2 −2t . c¨ u u o g x2 = olur ki x2 = 1 i¸in c x2 = elde edilir. Bu durumda verilen sistemin homojen ¸¨z¨m¨n¨n esas matrisi. x = Ψ(t)c(t) olmak uzere c(t). −3t 2t −4e e c2 (t) −2et Buradan gerekli i¸lemler yapılırsa. Buradan diferansiyel denklem sisteminin genel ¸oz¨m¨. Ψ(t)c (t) = g(t) denklemini ¨ sa˘lar. co u u u Ψ(t) = e−3t e2t −4e−3t e2t x2 x2 1 1 olarak yazılabilir. x(t) = Ψ(t)c(t) de yerine yazalım.elde edilir. 5 2 1 c2 (t) = (−e−4t + 2e−t ) + k2 5 elde edilir. s 1 c1 (t) = (2e4t + et ). x(t) = e−3t e2t −4e−3t e2t 1 4t 1 e + 5 et + k1 10 1 −4t − 5 e + 2 e−t + k2 5 .

¸eklinde yazılır. Matematik B¨l¨m¨.U. Durmu¸ Da˘han ou u s g 167 .T. 101 1 −4 e−3t + k2 1 1 e2t − 0 1 e−2t + 1 2 1 0 et 101 ˙ ¨ I. s u x(t) = k1 elde edilir. Son ifade d¨zenlenirse.

Basım). olarak elde edilir. * 7. det olup karakteristlik denklem. Homojen olmayan lineer sistemler Problem 7: x = 1 1 4 1 2et −et x+ ¸eklinde verilen diferansiyel denklemin genel ¸oz¨m¨n¨ bulunuz. s c¨ u u u C¨z¨ m: Denklemin ¨zel ¸oz¨m¨ i¸in parametrelerin de˘i¸imi metodunu kul¸o u o c¨ u u c gs lanalım. (6. o g s o o c −2 1 4 2 x1 x2 = 0 0 λ2 = −1 1−λ 1 4 1−λ =0 1 1 4 1 x olup 2x1 = x2 olarak ¸oz¨l¨rse ¨zde˘erimiz. c¨ u u o g x1 = olur ki x1 = 1 i¸in c x1 = x1 2x1 1 2 168 . λ1 = 3 ¨zde˘erine kar¸ılk gelen ¨zvekt¨r i¸in (A − λI)x = 0 dan. λ2 − 2λ − 3 = 0 olup ve b¨ylece ¨zde˘erler o o g λ1 = 3. Boyce.* Elemantary Differantial Equations and Boundary Value Problems. E.9. C. c¨ u u c x = ifadesi alınırsa det(A − λI) = 0 dan. Birinci Mertebeden Lineer Denklem Sistemleri * 7. Verilen sistemin homojen kısmının ¸oz¨m¨ i¸in. DiPrima.

8 5 c2 (t) = e2t + k2 8 elde edilir. Buradan diferansiyel denklem sisteminin genel ¸oz¨m¨. Benzer olarak ikinci ¨zde˘erimiz −1 i¸in. Her iki denklem i¸inde gerekli integral i¸lemi yapılırsa. Ψ(t)c (t) = g(t) denklemini ¨ sa˘lar. o g c 2 1 4 2 x1 x2 = 0 0 olup −2x1 = x2 olarak ¸oz¨l¨rse ¨zde˘erimiz. 3t −t 2e 2e c2 (t) −et Buradan gerekli i¸lemler yapılırsa. g e3t e−t c1 (t) 2et = . s 3 c1 (t) = e−2t . Yani. 4 5 c2 (t) = e2t 4 ifadeleri elde edilir.elde edilir. x(t) = Ψ(t)c(t) de yerine yazalım. co u u u Ψ(t) = e3t e−t 2e3t −2e−t x1 −2x1 1 −2 olarak yazılabilir. c¨ u u o g x2 = olur ki x1 = 1 i¸in c x2 = elde edilir. Bu durumda verilen sistemin homojen ¸¨z¨m¨n¨n esas matrisi. x(t) = e3t e−t 2e3t −2e−t − 3 e−2t + k1 8 5 2t e + k2 8 . c s 3 c1 (t) = − e−2t + k1 . c¨ u u x(t) = −3 t e + k1 e3t 8 −3 t e + 2k1 e3t 4 + 5 et + k2 e−t 8 − 5 et − 2k2 e−t 4 169 . x = Ψ(t)c(t) olmak uzere c(t).

T. s u co u x(t) = k1 elde edilir. Matematik B¨l¨m¨.U. Durmu¸ Da˘han ou u s g 170 . 102 1 2 e3t + k2 1 −2 e−t + 1 4 1 −8 et 102 ˙ ¨ I. Son ifade d¨zenlenirse ¸¨z¨m.¸eklinde yazılır.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->