Erciyes Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü

DİFERANSİYEL DENKLEMLER ve UYGULAMALARI
(DERS NOTLARI)

Doç.Dr. Sebahattin ÜNALAN

Kayseri, Eylül 2003
01

BÖLÜM I PROBLEM ve DİFERANSİYEL ÇÖZÜM 1.1 GİRİŞ. Mühendislik bir problemin çözümüne yönelik araştırma yapan bir hesaplama bilimidir. Bir hesaplama işlemi ise, değişik metodlar neticesinde geliştirilmiş olan bağıntı-denklem-eşitlik ismi verilen, değişik fonksiyonların kullanılmasıyla mümkündür. Yani denklemsiz bir problem çözümünden bahsedilemez. “Doğru-Yanlış”, “Az-çok”, “Büyük-Küçük” gibi mantıksal yorumlar ancak bir denklemin vereceği sayısal sonuca göre veya eğrisel karekterestiğine göre yapılabilir. Bu bağıntılar veya denklemler, deneysel olarak bulunması halinde AMPİRİK, nümerik metodlarla bulunması halinde NÜMERİK ve teorik tekniklerle elde edilmesi halinde ise ANALİTİK bağıntılar ismini alırlar. Bir bağıntının çözüm aralığı ve hassasiyeti, sınırlı ve hatasız olabileceği gibi, (-∞, ∞) aralığı ve belirli bir hata olabilir. Bunun nedeni, bir denklemin üretimi sürecinde bazı ön şartların kabul edilmesi ve denklem üretimini imkansız kılan bazı parametreler ihmal edilmesidir. Dolayısıyla hem denklemleri kullanabilmek ve çözebilmek, hemde bu denklemlerden elde edilecek sonuçların doğruluğu hakkında yorum yapmak belirli bir bilgi birikimini gerektirecektir. Bu nedenle, hesaplama işleminde kullanılan denklemlerin nasıl ve hangi şartlarda bulunduğu çok önemli olacaktır. Başka bir ifadeyle, denklemlerin nasıl üretilildiğinin ve çözüm metodlarının ne olduğunun bilinmesi mühendisler için vazgeçilmez bir aşamadır. Bu dersin amacı, bahsedilen denklemlerden TEORİK ve NÜMERİK çözümlerin uygulanabileceği temel yapının oluşturulabilmesi için gerekli olan matematiksel ve temel fiziki teknikleri vermektir. İlave olarak, çözüm modeli olarakta isimlendirilebilecek temel yapının ürünü olan denklemlerin nasıl çözüleceği sorusuda cevaplanacaktır. Çözüm teknikleri ve çözümün uygulanacağı temel yapı, tam olarak doğru olabileceğı gibi belirli bir hata payını baştan kabul ederek yaklaşık neticeler de verebililecektir. Önemli olan bu hatanın problem üzerinde etkisinin mühendislik açısından ihmal edilebilir seviyede olmasıdır. Bu nedenle bir mühendis kesin çözümlerin yanında yaklaşık çözümlerle de ilgilenen kişidir. Çözüme ulaşma yolunda, nelerden vazgeçileceğini ve bu vazgeçilen parametrelerin sonuç üzerindeki etkisi tahmin edebilen matematik ve fizik adamıdır. Mühendis başka bir ifade ile “matemetiksel ve fiziksel olarak doğru olabilen bir çözümü mutlaka bulmak için zorunlu olarak kabul edilen bir hatanın, çözüm sonrasında sonuç üzerine etkisini yansıtabilecek kadar, ilgili problemin gereği olan fiziksel ve matematiksel bilgiye sahip olan ” kişi demektir. Diğer bir bakış açısıyla, mühendis problemi en kolay, mümkün olan en doğru şekilde çözüp, bulunan neticelerin geçerliliğinide tayin edebilen kişidir. Böyle bir kabiliyet ise ancak matematisel ve fiziksel bilgilerin olarak tam olarak bilinmesiyle ve bunların harmanlanmasıyla mümkün olabilir. Sonuçta, probleme ve problemin fiziğine olan hakimiyet, pratik mühendislikte oluşabilecek arızaların veya üretim hatalarının meydana geliş sebeplerinin kolay bir şekilde belirlenmesine ve en kısa zamanda arızanın giderilmesine de yardımcı olacaktır. Örnek-1: İlk hızı 1 m/s olan maddesel nokta, a =

1 şeklinde zamana bağlı ivme ile sin(0.25t ) hareketine devam etmektedir. Hareketin zamana bağlı hızını veren denklemi bulunuz. Denklemdeki t nin birimi saniyedir.
02

dV , dV = ∫ adt ise hız dt ∫ ivmenin zaman üzerinden integrasyonundan V t dt integrali bulunabilir. dV = ∫ ∫ sin(0.25t ) 1 0 hareketin zamana bağlı hız denklemini verecektir. Bu integralin çözümü ile 0-∞ arasındaki herhangi bir t zamanı için geçerli V=V(t) şeklinde bir denklemi verecektir. Ancak verilen integral çözülemeyen bir integraldir. Dolayısıyla V=V(t) şeklinde bir bağıntı üretilemeyecektir. Buda hareketin hızının hesaplanamaması manasınadır. Bu aşamada tam bir çözüm yerine yaklaşık bir çözüm düşünülebilir. Bu yaklaşık çözümün birincisi analitik olarak çözülemeyen integralin sayısal (nümerik) olarak çözülmesidir. İkincisi ise, integralin çözümsüzlüğüne neden olan fonksiyonel yapının belirli bir hata ile giderilmeye çalışılmasıdır. İntegraldeki sin(0.25t) yerine, küçük 0.25t değerleri için ≈ 0.25t yazılabilir. Böylece integral çözülebilir hale dönüşür. Bu yaklaşımın doğruluğu, yandaki şekilden gözlenebilir. Zaman-t nin 0 ile 3 saniye değerleri arasında sin(0.25t) ve 0.25t arasında büyük bir uyum vardır. İntegral eğri altında kalan alanın hesabı manasınada geleceği için 0-3 saniye aralığında her iki eğri altındaki alanda hemen hemen aynı olacaktır. Ancak, 3 saniyeden büyük zaman değerlerinde aradaki fark büyümektedir. Böylece 0-3 arasında kullanılmak üzere hareketin hızını tanımlayan bir denklem üretilebilir.
Çözüm : a =
V

2

2 1.8 1.6 1.4

sin ( 0.25 t ) 0.25 t

1.2 1 0.8 0.6 0.4 0.2

0

0

0
0

1

2

3

4

5
t

6

7

8

9 10
10

Çözülemeyen integral nümerik yöntemlerle çok hassas bir şekilde çözülebilir. Nümerik çözüm ve V(t)=1+4 t1/2 denklemiyle değişik zamanlar için hesaplanan hız değerleri mukayese edildiği zaman 3 s den sonraki hız değerlerinin çok farklı olduğu görülecektir. Yandaki tabloda MATHCAD ile yapılan nümerik integrasyon ve V(t)=1+4t1/2 denklemi ile hesaplanan hız değerleri görülmektedir. İfade edildiği gibi 3 s den sonra hız değerleri arasında fark meydana gelmektedir. 10 saniye için V(t)=1+4t1/2 denkleminden hız hesaplanır- sa %12 lik [=(15.524-13.649)*100/15.524] bir hata yapılmış olur. Değişik zamanlar için nümerik ve analitik hız değerleri [m/s] 1/2 Zaman Nüm.Hes. V(t)=1+4t t [s] 1 5.004 5.000 2 6.681 6.656 3 7.995 7.928 4 8.139 9.000 5 9.194 9.944 6 10.205 10.797 8 13.232 12.313 10 15.524 13.649

∫ dV = ∫
1 0

t

dt ≈ sin(0.25t )


0

t

dt 0.25t

ise

V(t) = 1+4 t1/2 (t<3 s)

Örnek-2: Aynı kütleye sahip bir paraşütün ve bir çelik bilyanın H kadar yükseklikten serbest bırakılması halinde meydana gelen hareketlerin hız ve yol denklemlerini bulunuz. Çözüm : Çelik bilyaya ve paraşüte etkiyen kuvvetler Ağırlık (W) ve Hava Direnç (FR) kuvvetleridir. Hava direnci cismin yüzey alanıyla (A) yakından ilişkilidir. Büyük yüzeylere büyük direnç kuvvetleri, küçük yüzeylere küçük direnç kuvvetleri etkiyecektir. Genel olarak akışkan direnç kuvvetleri akışkan veya cisim hızıyla n.dereceden (Vn) orantılıdır. Bu durumda paraşüt ve çelik bilya için II.Newton Kanunu (∑F=ma) uygulanırsa ivme (a) şu şekilde bulunur.
3

Bu nedenle literatürde teorinin doğruluğu deneysel çalışma ile doğrulandıktan sonra deneysel çalışma tercih edilmez. Makina Dinamiği ve Mekanik anabilim dallarını ilgilendiren Dizayn. birden fazla alanıda kapsayabilir. Deneysel ve nümerik çözümlerin aşamaları Tablo-1 de açıktır. ayar işlemleri.2 Mühendislik Problemi: Makina mühendisliğinin ilgi alanı olan Enerji. W-FR = ma . Yukarıdaki örneklerden görüldüğü gibi problem çözümünde amaç en doğru ve en kolay çözümü uygulamaktır. Hata tayini.∑F=ma . Daha ekonomik ve kolay olan analitik ve nümerik çözümler ile netice aranır. Lise seviyesinde fizik bilgisi olarak verilen bu denklemler sadece direnç kuvvetinin yaklaşık sıfır olduğu veya hareket ivmesinin sabit olduğu durumlarda kullanılabilir. a= dV A = g − V n ise ∫ dt = ∫ dt m dV A g− Vn m Son integralin alınabilmesi n değerinin sayısal değerine bağlıdır. W=mg ve FR=AVn ise a = g − AV n m Son ifadeye göre ivme hızın fonksiyonudur. Bir problemin hem nümerik hem deneysel veya hem teorik hemde deneysel çözümü yapılabilir. neticeleri daha sağlıklı olacaktır. Analitik veya teorik analizi içeren çözüm metodu ve aşamaları Diferansiyel Denklemler Dersinin müfredatını kapsamaktadır. Çok küçük yüzey alanına sahip çelik bilya için FR≈ 0 alınabilir. üretim sonrası kontrol gibi tüm süreçler bir problemin kapsamı dahilindedir. Çözüm için çözümsüzlüğe sebep olan direnç kuvvet ihmal edilmesi düşünülebilir. Bir paraşüt hareketinin analizinde kullanılamaz. Bu çözüm metodları için gerekli alt yapı ve teknikler Ölçme Tekniği ve Nümerik Analiz dersleriyle verilir. Deney reel ortamı temsil edeceğinden. Termodinamik. 4 . Bu durumda integral alma işlemi genel manada mümkün olamadığı için “çözümsüzlük var” denilebilir.5 ile 2 arasında değer alabilir. Üretim ve Kontrol hesaplamalarının tamamıdır. İmalat-Konsrüksiyon. Bir problem bu anabilim dallarından sadece biri ile alakalı olabileceği. analitik çözüm için bu tabloda görünen aşamalar daha detaylı olarak alt bölümlerde incelemiştir: 1. Ancak deneysel çalışma pahalı ve hassas bir işlemdir. Bu dersin kapsamının daha iyi anlaşılması bakımından. Yeni durumda zamana bağlı hız ve yol denklemleri a= dV 1 = g ise V=gt ve s = gt 2 dt 2 olacaktır. Bu durumda ivme yerçekimi ivmesine eşit olup sabit olacaktır. Hareket süresince hız değişeceği için ivme değişecektir. İvmeden hıza ve hızdan yola integrasyon ile geçilebilir. “n” sayısı cisim geometrisine. Tercih edilen bir denklem vasıtasıyla analitik çözüm aramaktır. akışkan cinsine ve akış cinsine göre 0. Sonra nümerik ve gerekirse deneysel çözümler takip edilecektir. Genel olarak bir mühendislik probleminin çözümü için gerekli olan bir denklemin elde edilmesi için başlangıcından sonuna kadar gelişen genel olaylar Tablo-I‘ deki akış şeması ile açıklanabilir.

Basınç ve burkulma tesirinde malzeme bir şekil değişimine maruz kalacaktır.Tablo . Bu şekil değişiminin 5 . Isı transferi ve Mukavemet bilgileri dahilinde hesaplanmalıdır. Bu açıdan kullanılan malzemenin emniyetli gerilme değerleri F’ nin sebep olduğu basıncı ve L uzunluğunun maruz kaldığı burkulmayı (flambaj) karşılayacak seviyede olmalıdır. Teorik ve Deneysel Neticelerin Mukayesesi Örnek: F [N] luk bir basma kuvveti zorlanan A kesitli L uzunluğundaki makina elemanının 25 oC ve 400 oC sıcaklık ortamlarında çalışması halinde hesaplamalarda dikkate alınacak kriterler neler olabilir. Malzeme.I : Bir Çözüm Denklemin Bulunması için Gerekli Aşamalar Mühendislik Problemi Deney Setinin Hazırlanması Deneysel Çalışma ve Model Fiziksel Büyüklüklerin Tanımlanması Teorik Çalışma Uygun Koordinat Sisteminin Seçilmesi Deneysel Ölçümler ÖLÇME TEKNİĞİ Sınır ve Başlangıç Şartlarının Belirlenmesi Diferansiyel Denklemin Teşkil Edilmesi Sonuçların Yorumu ve Hata Analizi İSTATİSTİK METODLAR Nümerik Çözüm Diferansiyel Denklemin Çözümü Analitik Çözüm NÜMERİK ANALİZ Deneysel Ölçümlerin AMPİRİK DENKLEME Dönüştürülmesi Tüm Sonuçların Fiziki Olarak Yorumlanması. F ∆L1 L ∆L1 < ∆L2 Şekil değişmiş haller 25 oC (a) 400 oC (b) Flambaj hali F ∆L2 F Değerlendirme : Bu makina elemanının F kuvvetini emniyetli bir şekilde taşıması için gerekli kesit ve uzunluk değeri Makine Elemanları.

Çünkü. santigrad derece. Soğutma için eleman içerisinde soğtucu akışkan kanalları açılmalıdır.sn. s. Bu nedenle yüksek sıcaklık ortamında çalışmak istenmeyen neticeler doğuracaktır. Bar N/m Nm Kg. 1. İyi bir fiziki bilgi aynı zamanda pratikte meydana gelebilecek problemlerin giderilmesinede yardımcı olacaktır.α σ. Böyle bir halde sıcaklık sonucu mukavemette bir azalma veya plastik-elastik şekil değişiminin tehlikesinden bahsedilemez. problemin daha komplex olmasına ve analitik çözümün daha zor olmasına neden olacaktır. metre. üst sınırı yoktur. Hatta soğutmayı temin etmek için eleman yapısında meydana gelecek dizayn değişimleri. kabul edilebilir bir çözümün üretilmesi mühendislik formasyonunun bir sonucudur. Bir probleme etkiyen fiziksel büyüklüklerin iyi belirlenmesi çözümün sıhhatini de direkt etkiliyecektir. Diğer bir ifade ile bulunacak çözüm denkleminde ve çözüm aşamasında karşımıza çıkacak Sabit ve Değişkenlerdir. bunların birimleri ve sembolleri Tablo II verilmiştir. a şıkkına göre şekil değiştirme (elastik veya plastik deformasyon) kabiliyeti daha fazladır. sabitlerin problem çözümünde bir zorlaştırıcı ve kolaylaştırıcı bir etkisi yoktur.u m/sn Özgül ısı 2 İvme a. g m/sn Isı iletim katsayısı Kuvvet F. Fiziksel büyüklüklerin problemin hiç bir safhasında değişiklik göstermeyen kısmına sabit büyüklükler ismi verilir. kgmm2 Joule j/Kg. Enerji Hız V. En basit problem için değişken sayısı en az iki tane olması gerekirken. dayanımı gibi tüm özelliklerinin değişmesine neden olabilir. K Kinematik vizkosite Isı Q.E Cp. Bu nedenle sadece mukavemet problemi olarak ele alınabilir. elektrik iletkenliği. birbirleriyle etkileşim halindedirler.P N Isı taşınım katsayısı Güç P. Bu nedenle atomik yapıda bir değişim gözlenmez. Problem çözümünde asıl etkili olan değişken fiziksel büyüklükler’ dir.3 Fiziksel Büyüklükler: İlgili probleme etkisi olan birimli (4 temel birim: m.W Kw.BG Gerilme o o Sıcaklık T C.o C kW/m. Bu açıdan b şıkkında malzeme ek bir sistemle soğutulmalıdır.çalışılan ortam ve malzeme sıcaklığı ile yakın bir ilgisi vardır. Fiziksel 6 . Fiziksel büyüklükler tespit edilirken probleme olan etkiside başlangıçta belirlenebilmelidir.τ ν µ P. Örnek olarak. fiziksel büyüklük sayısının artması.sn daN/cm2 m2/sn Kg/m. ısı iletme kabiliyeti. kolay çözüm açısından hangi fiziksel parametrelerin ihmal edilebileceği tayin edilebilir.p k M m Birim mm4.s m. g Makina mühendisliği açısından önemli büyüklükler. Dolayısıyla konular birbirinden bağımsız olmayıp. Bu kesitte ve diğer boyutlarda değişime neden olacaktır. İş. kilogram) veya birimsiz bütün büyüklüklerdir. Bu değişim malzemenin sertlik. Joule Dinamik vizkosite Boyutsuz Basınç Sürtünme Katsayısı µ Boyutsuz Yay Katsayısı Birim uzama ε 3 kg/m Yogunluk Moment ρ Mm Kütle Çökme miktarı δ Sembol I W.λ H. Bu büyüklüklerin belirlenmesi ilgili problemin fiziğine hakim olmakla mümkündür. Hiç çözüm bulamamak yerine. Dolayısıyla mukavemet hesaplarına ilave olarak ısı transferi hesaplamaları ve malzemenin mikroskobik analizide yapılmalıdır. A ve F ile malzemenin emniyet sınırını belirleyen gerilme değeri yeterlidir.Cv K. mikroskopik yapı YMK yapıdan HMK yapıya kayabilir. Sembolleri ve Birimleri Değişkenler Sembol Birim Değişkenler Zaman T Sn Atalet momenti Yol x.sn kW/m2. Oysaki b şıkkında malzeme yüksek sıcaklıktadır. oC. mukavemet analizinde tekrar dikkate alınmalıdır. Mukavemet hesaplamaları için L. saniye ve kg.q Kcal. Tablo II : Temel Fiziksel Büyüklükler.h. N/m2 . Genelde. Böylece. a şıkkında malzeme oda sıcaklığındadır. Yanlış bir belirleme hasaplanan ve gerçekte meydana gelen değerler arasında bir farkın meydana gelmesine neden olacaktır. Bu nedenle atomik (kristalik) yapı değişim gösterebilir.

Aerodinamik yapıya sahip bir uç geometrisi ile düzlem yüzeye (küt geometri) sahip bir uç geometrisi aynı etkiye neden olmayacaktır. k . Q . roket hareketini bozan etkileşimler meydana gelir. malzeme yapısının değişmesi başlangıçta yapılan hesaplamalarıda 7 . y=y(x)=f(x) fonksiyonel gösteriminde y bağımlı. Hava tanecikleri roket ucunun çarparak hareket doğrultusuna dik doğrultuda dağılırlar. Meydana gelecek ısı uç taraftaki sıcaklığın yükselmesi ile neticelenir. Bağımlı değişken ise bağımsız değişkene karşı değer alabilen bir değişkendir. Gerek ergime ve gerekse soğutma problemleri için roket ucundaki sıcaklık dağılımı bilinmelidir. Genelde. Bu sürtünme de aşırı ısınmaya neden olur. Çünkü.roket ucunun geometrik yapısı . İstenmeyen bir olayın meydana gelmemesi için roket ucundaki malzeme cinsinin ve et kalınlığının istenen şartları sağlayacak derecede olması gerekir.hava yoğunlugu. diğerleri değişir. Kolay çözümü veren bir grublama tercih edilmelidir. Eğer x = x (y) şeklinde [Örnek: x(y)=4siny] bir düzenleme yapılırsa. Önceki örnekte verilen hareket probleminde. Sıcaklık değerinin hesaplanabilmesi için deneysel veya teorik çalışma sonunda bir bağıntının bulunması gerekir.büyüklüklerin değişebilir kısmı kendi arasında BAĞIMLI DEĞİŞKEN ve BAĞIMSIZ DEĞİŞKEN şeklinde iki alt gruba ayrılır. x bağımlı y bağımsız değişkenler olacaktır. ρ .Sıcaklık. Bağımsız değişken genelde keyfi değer alabilen değişkendir. x . x ise bağımsız değişkendir [Örnek: y(x)=4sinx].sürtünme sonucu meydana gelen ısı . Bu nedenle uç tarafta sürtünme meydana gelir. Meydana gelen ısınma roket ucunun geometrisi. Örnek: Atmosferde hızla hareket eden roketin uç kısmındaki sıcaklık değerinin doğru olarak hesaplanması için gerekli fiziksel büyüklükler ne olmalıdır? Et kalınlığı Hareket yönü Roket içindeki cihazlar Hava akım çizgileri Açıklama: Roketin atmosfer içerisindeki hareti esnasında hava taneciklerinin akım çizgileri roketin uç kısmından dolayı şekilde gösterilen yapıya sahip olur. malzeme ve yerçekimi roketin hareketi süresince sabit kalırken. roket hızı gibi değerlere büyük oranda bağlı olacaktır. Bu ayırma işlemi problemin çözümünde etkilidir. “hangi zaman da hız ne olur?” şeklindeki soru sorulması nedeniyle V=V(t) şeklinde gösterim gerekir.malzeme ve malzemenin ısı iletim katsayısı. Eğer “V=10 iken t=?” sorusunun cevabı önemli ise t=t(V) şeklinde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerdeğiştirmesi de mümkündür. V hız bağımlı değişken olarak.A .hareket doğrultusu. Sıcaklık yükselmesi malzemenin ergime sınırını aşarsa istenmeyen.Roketin hızı. Sıcaklığın düşürülmesi için bir soğutma sistemi düşünülebilir.yerçekimi ivmesi . T . Elde edilecek bu bağıntı bulunması gerekli veya kurulacak deney setinde ölçülecek fiziksel büyüklüklere şunlar olmalıdır: Fiziksel büyüklükler : . Burada amaç roket ucundaki sıcaklık değerinin rokete ve roket içindeki cihazlara zarar vermeyecek bir seviyede olmasıdır. V . Hatta havanın sıcaklığı nemi. Çünkü. gece gündüz gibi bir çok faktörle meydana gelecek ısınma değerini etkileyecektir.g Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Sabit parametre Değişken parametre Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Bu büyüklüklerden uç geometrisi. t zaman ise bağımsız değişken olarak isimlendirilir. roketin hedefine varmadan bozucu tesirin altına girmesi roketin imal edilme düşüncesine aykırıdır.

İlgili kitaplarada. Verilen bir denklemin ampirik olduğu. Çünkü. x. mühendislik problemlerinin çoğu teorik ve deneysel neticelerin birlikte değerlendirildiği özelliktedirler. sabit olmasından dolayı. deneysel çalışma ancak. Aynı zamanda ampirik denklemin sağlıklı kullanılma aralığı da belirtilmiştir. a) V(t)=Vo-at . Bu durumda a=g olacaktır. Dikkat edilirse. y(yol). ısı iletim katsayısı (katıların ısı transfer etme kabiliyetini gösterir).V) şeklinde bir bağıntı araştırılıyor. a(ivme) ve t(zaman) değişkenleri için bir birim mecburiyeti verilmemiştir. Yol ve zaman km (kilometre) ve h (saat) olarak verilmişse hız ve ivme km/h veya km/h2.etkileyecektir. Q ve V değerlerine karşılık T nin bağlı olarak hangi değerleri alacağı hesaplanabilir.5at2 : Vo ilk hızıyla başlamış bir hareketin zamana bağlı hız ve yol denklemleridir. Ancak gerçek bir uygulamadan (deney bir nevi uygulama sahası olarak alınabilir) bulunması nedeniyle neticeleri analitik denklemlere göre daha sağlıklı olacaktır. Çünkü. g yerçekimi etkisinde gelişen hareketler içinde kullanılabilir. Bu denklemler ile hesaplama bağımsız değişken olan zamanın 0 < t < ∞ aralığı içindeki tüm değerleri için geçerlidir. Bunlara deneysel olarak bulunmaları sebebiyle AMPİRİK BAĞINTI ismi verilir. Örneğin. Böyle bir bağıntının bulunması için deney yapan kişinin ölçüm cihazlarının kullanım kapasitesi ve hata yapma büyüklüğü hakkında uzman olması gerekir. Bu nedenle malzeme özellikleri hareket süresince sabit kalmalıdır. cm ve s (saniye) verilmiş ise cm/s veya cm/s2 olacaktır. teorik analizin iyi neticeler vermediği. Değişken büyüklüklerden sıcaklık bağımlı. Böylece keyfi ve bağımsız ρ. Bununla birlikte. y(t)=Vot-0. Yani. Denklemlerde bulunan değişkenlerin birimlerinin ne olması gerektiği de açıklanmıştır. Deneysel çalışmalarla bulunan bu bağıntıların kullanılabilme aralığı analitik denklemlere göre oldukça sınırlıdır. Bu denklemler. çözümsüzlüğün olduğu durumlarda kullanılmalıdır. sonsuza giden sayıdaki deney seti ise o kadar büyük sayıda personel ve maddi desteği gerekli kılacaktır. 1. yoğunluğu ve ısı iletim kabiliyeti deneysel olarak belirlenmiş bir metal plaka içerisindeki sıcaklık dağılımı oldukca iyi bir hassasiyetle teorik olarak hesaplanabilir. ısı taşınım katsayısı (akışkanların ısı transfer etme yeteneğini gösterir). Günümüzde. Sadece değişkenlerin birimleri birbirleriyle uyumlu olmalıdırlar. herhangi bir problemin deneysel olarak analizi çok kapsamlı deney setini ve çok sayıda deney yapılmasını gerekli kılar. denklemin ampirik olup olmadığı belirtilir. Aynı zamanda deneysel ölçümler sonucu bulunmuş datalar iyi bir istatiksel bilgi ile değerlendirilmelidir. Yinede her hal için çok sayıda yapılması gereken deneylerin getirdiği yüksek maliyet nedeniyle teorik analizin mümkün olmadığı veya büyük oranda hatalı olduğu hallerde deneysel yönteme başvurulur. yoğunluk.4 Deneysel Çalışma Oldukca karışık ve analitik çözümü mümkün olmayan bazı problemlerde pratik hesaplamalar için kullanılan bir takım bağıntılar-denklemler deneysel çalışmalar neticesinde bulunur. Hiç süphesiz ki. Böylece deneysel olarak belirlenebilen yerçekimi ivmesi teorik bir analizle birleştirilerek denklem üretiminde kullanılabildiğine dikkat edilmelidir.Newton Kanunu ve integrasyonla bulunduğu için ANALİTİK DENKLEM’lerdir. diğerleri bağımsız değişken olarak isimlendirilebilir. yerçekimi ivmesi gibi fiziksel büyüklükler ancak deneysel olarak tesbit edilebilirler. denklemlerde sabitler çok küsüratli değildir ve V(hız). Örnek: Aşağıda verilen denklemleri analitik ve ampirik olması durumuna göre değerlendiriniz.Q. Deney seti. değişkenlerin önünde ve üst olarak bulunan sabitlerin çok küsüratlı olmasından anlaşılabilir. sonucun mümkün olduğunca doğru olması için gerçek problemin küçük bir maketi olmalıdır. Bir çok mühendislik probleminin var olduğu düşünülürse sonsuza giden sayıda deney seti ile ancak tüm mühendislik problemleri çözüme kavuşturulabilir. Bu denklemler ivmenin sabit olduğu ve hareketin yavaşlayan bir karaktere sahip olduğunu göstermektedir. 8 .x. T=T(ρ. Verilen denklemler II. viskozite (akışkanların sıvılık kabiliyetini gösterir).

Bu denklem ile sağlıklı bir hesaplama için maksimum H yüksekliği 11000 m olabilir. Ayrılan bu parçalar teker teker birbirlerinden ayrı olarak çözüme tabii tutulurlar. (örnek olarak mm ve N/m2).26 Teorik çalışma deneysel çalışmaya göre ucuz olması nedeniyle tercih edilir. havanın atmosferik basıncınının denklemsel ifadesidir. Çünkü direkt bir denklem yazmak için mantiken ve fiziksel olarak gerekçe bulunamaz. Daha yükseklerde yanlış netice verecektir. Dolayısıyla. Daha önce çeşitli ölçüm cihazlarıyla basınç değerleri ölçülmüştür. Diferansiyel eleman. Parçalama işlemi makas veya testere ile gerçekleştirilen bir olgu olmayıp. parçalama işlemi bağımsız değişkenler olarak belirlenen fiziksel büyüklükler esas alınarak gerçekleştirilir. Bu denklemde 0 ile 11000 metre arasındaki herhangi yükseklik yazılarak. Başka bir ifade ile en küçük fiziksel yapıya diferansiyel eleman demek de mümkündür. elde edilen her bir parçaya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir. Özellikle. Bu nedenle. Bir fiziksel büyüklüğün en küçük parçası. ölçüm değerleri formülize edilmişlerdir. diferansiyel eleman esas problemin bir minik minyatürü şeklinde olur. zaman (t) için (zamanın diferansiyel elemanı veya diferansiyeli ). Daha sonra sonuçta elde edilen çözümler belirli fizik kaidelerine göre toplanır. Bu işlemde amaç fiziksel büyüklükleri sabit ve değişken şeklinde iki gruba ayırmaktır.5 Teorik Çalışma ve Diferansiyel Çözüm 5. belirlenmiş fiziksel büyüklükler arasında direkt olarak bir denklem türetmek pek mümkün değildir. Genelde bir teorinin neticesi deneysel bir çalışmayla doğrulanmaya çalışılır. Bu doğrulama işlemi bir problemin birkaç sahası için içra edildikten sonra ileri sürülen teorinin doğru neticeler verdiği kanaatine ulaşılır. Ancak. onun matematisel olarak türevi (ingilizcede diferansiyel) dir.0065H ⎤ b) P = Po ⎢1 − ⎥ : Bu bağıntı atmosferin değişik yüksekliklerinde (H) ölçülen basınç To ⎦ ⎣ (P) değerlerinin nümerik ve istatistik metodlarla denklem haline dönüştürülmesinden belirlenmiş olup. Bu şekilde asıl problem için lazım olan genel çözüm elde edilmiş olur. elde edilen neticenin daha sağlıklı olmasıda sözkonusudur. ana probleme göre çok daha küçük olan problemciklerdir. çözüm gayesi ile üretilmiş. sırasıyla m ve Atm. Sıfıra en yakın ve en küçük şeklindeki bir yorum daha doğrudur. Denklemdeki sabitler çok küsüratlıdır ve değişkenler H ve P . bu değişkenlerin problemin geçerliliği süresince oynadığı rol de tespit edilmelidir. o irtifa seviyesindeki basınç hesaplanabilir. Daha sonra Nümerik Teknikler kullanılarak. H ve P’ nin bu denklemde kullanılması yanlış netice verecektir. Yani denklemin kullanımına bir sınır getirilmiştir. Bahsedilen parçalama işleminin sayısı arttıkca. Çözülemeyen problemde. Değişken fiziksel büyüklüklerin artan sayısı teorik analizin yapılabilirliğini azaltır. termodinamikte ve akışkanlar mekaniğinde Kontrol Hacmi olarakda isimlendirilir. çözülebilirlik şartına ulaşılabilmesidir. Daha büyük problemleri ve yapıları daha küçük problemler veya yapılar şeklinde düşünmenin temel mantığı. Başka birimlerde. Esas 9 . en küçük olmakla birlikte hiçbir zaman sıfır değere sahip değildir. 1 büyük problemin N sayıda küçük probleme ayrılması esastır.⎡ 0. matematisel olarak. Bu diferansiyel eleman duruma göre Diferansiyel Aralık. Şayet. birimlerinde olmak zorundadırlar. çözülemeyen problemin sonsuza (N→ ∞ ) giden sayıda parçalama ile çözümü aranırsa. Teorik çalışmada problemin seyri üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler tesbit edildikten sonra. hayali-sanal olarak düşünülen. Diferansiyel Yüzey veya Diferansiyel Hacim isimlerinide alabilir. Dolayısıyla bu bir AMPİRİK DENKLEM’dir. çözülen problem bir geometrik problem ise. Bu prensibe göre çözülemeyen bir problem çözülebilir daha küçük parçalara ayrılır. bu gerekçelerin üretilebileceği yeni ortamlar düşünülmelidir. çözülemeyen mühendislik problemlerinde genellikle süperpozisyon ilkesi uygulanır. düşünülecek parametre sayısıda azaldığı için. 1. Parçalama işlemi diğer bir tanımla türetmedir. lim ∆t = N = dt N →O t şeklinde bir örnekle tariflenebilir. Genel olarak. Po ve To deniz seviyesindeki basınç ve sıcaklıklardır. Genel olarak. Sonuç olarak büyük sistemlerin belirli sayıda alt sistemlere bölünerek.

Hangi aralıklarda çözüm sağlıklıdır. Bu nedenle “Bu bağıntı nasıl olmalıdır? Nasıl elde edilir? 10 Bu şekle göre I. Bu nedenle ya nümerik olarak yada analitik olarak tekrar çözülmelidirler. Bulunacak bu bağıntı benzer hangi problemlerde S(yol) sorulara cevapların kullanılabilir. alınabilen veya alınamayan integrallerde olduğu gibi. denklem teşkil edilirken bağımsız değişkenin diferansiyel boyutunda. analitik olarak çözülebilen ve çözülemeyen tipleri mevcuttur. y=0.5(1.5 ise dx = ?” sorusu hiç bir zaman netice bulamaz.” gibi Eğrisel Değişim mutlaka bilinmesi gereklidir. en basit eğri-en basit denklem-en basit değişim lineer (y=ax+b) bir denklemdir. Çünkü.hareket) t1 t(zaman) Açıklama : Dikkat edilirse bir hesaplama için mutlaka gerekli olan bir denklem veya bağıntı isteniyor. sistem sonsuza giden sayıda parçalara ayrılarak süperpoze edilir. cosinüs. Çünkü. (II. Ancak. “ y = ∫ xdx integralinde x=1. bu integralin çözümü olan y = 0. Dolayısıyla çözülemeyen ana problemler süperpoze edilirken genel çözüm grubunu oluşturan herhangi bir eğri çok sayıda doğrulara bölünmektedir.5)2+C şeklinde hesaplama yapılması mümkündür. Bir problemde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi herhengi bir eğridir. Mantıksal olarak en küçük yapı içerisinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi ancak lineer olabilirler. lineer bir değişim yakalamak için. kısmi integrasyon. Dolayısıyla bir çözümsüzlük mevcuttur. Aslında soruda “Şeklin yazı ifadesi nedir” sorusuna cevap isteniyor. Direkt hesaplamalar için kullanılamazlar. bir küre ise diferansiyel eleman küçük bir bir küre parçası. Genelliklede. Bu eğrinin bilinen fonsiyonlar (sinüs. tan. bağımlı değişkenin nasıl değiştiği araştırılır. diferansiyel denklemlerin çözümlerinde de çeşitli teknikler vardır. Daha önce verilmiş olan İntegraller en basit cevaplanamaz. Lineer bir değimin eğimi (θ) tüm t değerleri için aynıdır. en küçük parçalara ayırarak meydana getirilen çözüm tekniğine ise DİFERANSİYEL ÇÖZÜM denir. Yani diferansiyel boyutta parobolik. İntegrallerin çözümünde karşılaşılan değişken dönüşümleri. exp veya porabolik) cinsinden açık ifadesinin yazılabilmesi problemin çözülmüş olduğunu gösterir. Diferansiyel denklemlerinde. Harekette yol zamana göre lineer olarak artmaktadır.Hareket) diferansiyel denklemlerdir. Diferansiyel çözümün anlaşılabilmesi için aşağıdaki kinematik probleminin üzerinde durulmasında büyük fayda vardır. Hareket için s ve t böyle bir kavramla birbirine bağlanmakta ve bir denkleme dönüşmektedir. Bu tür eğriler veya değişimler asıl problem boyutunda meydana gelir. bildiğimiz klasik denklemlerden farklıdır. Dolayısıyla I. çözülemeyen bu problemin en küçük parçası olan diferansiyel eleman içerisinde tüm değişimler lineerdir. “x=1. Örnek : İki değişik harekette yolun zamana göre değişimleri aşağıdaki şekilde verilmiştir. Sonuç olarak. Başka bir bakış açısıyla.5x2+C den. Bir diferansiyel denklem. Sonuç olarak I. Lineer denklemden daha basit ifade ise sabitlerdir. sıfır olmayan bir büyüklüktür. yarım açı formülleri vb çözüm şekilleri gibi. Buna göre hareketleri tanımlamak için gerekli olan bağıntıları tanımlayınız. esas problem bir silindir ise diferansiyel eleman da küçük bir silindir parçası şeklindedir. log. Ancak. Bu denklemdeki t1 − t0 tgθ yol/zaman kavramına uygun olarak m/s birimine sahip olmalıdır. Bilinen dx en küçük ama. Şekilden S −S tgθ = 1 0 yazılabilir.problem bir prizma ise diferansiyel elemanda minik bir prizma. Diferansiyel eleman ile ana problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler arasında belirli fiziki kaidelere göre geliştirilmiş bağıntılara ise DİFERANSİYEL DENKLEM ismi verilir.5 için y ne olmalıdır?” sorusu S1 S0 0 t0 θ Lineer Değişim (I. Mühendislik problemlerinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi başlangıçta bilinmez. Herhangi bir t anındaki θ değeri bulunursa bu tüm t ler için kullanılabilir. Hareketin tam olarak tanımlanabilmesi için s ve t ye . sinuziodal ve logaritmik eğriler veya değişimler meydana gelmez.

Bununla 11 .hareketin 8 parçaya bölünmesi 2 3 4 ∆t1 0 ∆t1 ∆t1 ∆t1 t(zaman) I.hareketin 4 parçaya bölünmesi I. Hareket için V=2sint + lnt veya V = 5t2-et gibi bir tanımlamalar doğru olmayacaktır. Harekette olduğu gibi yol zamana göre düzgün değişmiyorsa kullanılamaz. Neticede I. II. Çünkü. II. II. bölüm veya dilim sayısının artması halinde meydana gelen hata azalacaktır. mantıksal bir tabanı olmadığı için yanlış olacaktır. zamana göre değişimlerin lineer olması prensibi gözetilmelidir. Harekette ise yolun zamana göre değişimi herhangi bir eğridir. II. Bu eğriyi bilinen fonksiyonların çarpımı. Dolayısıyla I. V=V(t) veya S = S(t) şeklinde bir bağlantı arandığı için t bağımsız değişken olarak tercih edilmelidir.hareketten elde edilen hız bağıntısı uygulanabilir. I. Bu büyüklüğe literatürde HIZ ismi verilmiş ve V harfi ile simgeselleşmiştir. Çözüm için II. S(yol) 1 ε1 Lineer değişim kabulu S(yol) 1 ε2 4 8 ∆t2 0 ∆t2 ∆t2 t(zaman) I. Bu nedenle her dilim içerindeki değişim lineer olarak kabul edilirse. Çünkü. yolun zamana göre düzgün değiştiği tüm hareketler için geçerlidir. her bir hareketin zamanı ∆t2=∆t1/2 olacaktır. II. Bu denklem eğimin sabit olduğu. herhangi bir an için bulunmuş olan eğim diğer zaman dilimleri için yanlış olacaktır. “Niçin böyle bir fonksiyon?” sorusu her seferinde cevap bulamayacaktır. Bu denklemler birbirine bağlı olup birinin neticesi bir sonraki hareketciğin input bilgisi olacaktır. Bu hatayı azaltmak için çözüm düşünülen küçük hareket sayısının artırılmasıdır. V bağımlı ve t bağımsız S −S S değişkenler olmak üzere V (t ) = 1 0 = t1 − t0 t şeklindeki olup tüm zamanlar için hareketin hızını verir.hareket uygulamasından elde edilecek hız ve denklem sayısıda 8 e çıkacaktır. gerçek eğri ve lineer eğri arasında bir ε1 kadar Hata farkı meydana gelecektir. Bununla birlikte lineer değişim ve gerçek değişim arasındaki farkta ε1 den yarı yarıya azalarak ε2 ye düşecektir. II. Bu nedenle. 8 parçacık için 8 bilinmeyenli denklem sistemi ortaya çıkacaktır. Böylece.hareketin çözümünden s ve t arasında lineer bir değişim için çözümün olabileceği sonucu ortaya çıkmıştır.hareket ∆t1 lik zamana sahip 4 eşit hareketciğe bölündüğü zaman her hareketcik içerisinde s-t değişiminin biraz daha basit olduğu görülecektir. Hareketin denklemi. Böylece 4 küçük hareket için 4 tane denklem ve hız değeri bulunacaktır. Örneğin. Hareket 4 ve 8 parçaya ayrılırsa. Netice olarak. kinematik problemlerde herhangi bir andaki hız ve yol merak edilir. Bu hata kabul edilirse her bir hareketcik için I. Bu amaçla dilim sayısı bölüm sayısının 8 olursa. Dolayısıyla 4 hareketcik için 4 bilinmeyenli. toplamı veya bölümü şeklinde direkt yazmak. aşağıdaki S-t grafikleri elde edilir. Yani gerçek ve lineer değişimler birbirine yaklaşacaktır. gerçek değişimler çözüm için olması arzu edilen lineer değişimler birbirlerine yaklaşacaktır şeklinde genel sonuç elde edilir.ilave olarak m/s birimine sahip yeni bir fiziksel büyüklük gereklidir. Çünkü. yani. bu çözüm küçükte olsa hatalı olacaktır.hareket çözüm gayesiyle daha küçük parçalara ayrılırken. Bu yaklaşımdan hareketle parçalama sayısı arttıkca. Fakat. Çözmek içinde hareket daha kısa süreli hareketciklere bölünmelidir. Hareket için bu noktada bir çözümsüzlük mevcuttur. Eğrinin eğimi zamanla değişmektedir. Hareketteki yaklaşımla hızı bulmak mümkün değildir.

∞ N. Ancak. Bu nedenle herhangi bir ifadeyi sonsuz kabul etmek mümkün değildir. çözüm tekniğini ve diferansiyel denklemi ilk bulan bilim adamlarının isimleriyle anılan diferansiyel denklemlerde mevcuttur. “Çok bilinmeyenli denklem sistemi nasıl çözülecek?” ve “yukarıdaki ifadeden S nasıl çekilecel?” soruları cevaplanmalıdır. Bu denkleme ulaşmak için uygulanan sonsuz küçük parçalara ayırma mantığı ve süreci DİFERANSİYEL ÇÖZÜM olarak bilinmektedir. bağımsız değişken ve sabitler ise eşitliğin diğer tarafında toplanırlar. dt ve dS ise sonsuz küçük zaman ve yol olarak isimlendirilir.birlikte ele daha fazla bilinmeyenli denklem sistemi elde edilmektedir. Ancak. Bu tanımlamalara ilave olarak. Bu açıdan II. Hareketciğin meydana geldiği bu en kısa zaman aralığı DİFERANSİYEL ELEMAN olacaktır. çözüm için bir sistemin sonsuz küçük parçalara ayrılması ve bunların tekrar toplanması olarak tariflenebilir. Yolun zamana göre değişimi ne olursa olsun bu denklemle cevap almak mümkündür. Ancak meydana gelecek çok bilinmeyenli denklem sistemini çözümü bu artırıma engel olacaktır. Diferansiyel denklem sistemlerinin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem elde bulunmalıdır.hareket için herhengi bir zaman diliminde hız ifadesi matematiksel yaklaşımla şu şekilde yazılabilir: n. Bu denklem sisteminin çözümü ayrı bir zorluk olarak düşünülmelidir. zamanın (t) diferansiyeli dt. Diferansiyel denklemler aynı zamanda bağımlı ve bağımsız değişkenlerin diferansiyellik derecesine (türev mertebesine) göre Mertebe olarak. Sonsuzluk matematiksel ve fiziksel olarak yorumlanamayan bir büyüklüktür. elde edilen denklem sistemi bir toplama işlemi gerektirir ki bunada integrasyon ismi verilir. bağımlı değişken sayısı birden fazla ise DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ ismini alır. tanımlı olan son değere matematikten bildiğimiz LİMİT ile ulaşılabilir. II. Hem bağımlı hemde bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ sözkonusu olacaktır. Bu değişkenlerin sayılarına göre diferansiyel eleman üzerinden elde edilecek diferansiyel denklemin isimlendirilmesi yapılabilir. En az hata ile çözüm için sistem en küçük parçasına ayrılır. hızın (V) diferansiyeli dV ve sıcaklığın (T) diferansiyeli dT olacaktır. yolun zamana göre birinci türevi olduğu sonucu çıkarılabilir. buna türev veya diferansiyel. Daha önce bahsedilen ve asıl problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklerin değişken olanları diferansiyel denklemlerin bağımlı ve bağımsız değişkenlerini meydana getirirler. kısmi diferansiyel denklemler “ ∂ “ operatörü ile gösterilirler. hata sıfır değildir. Bu kavramlar diferansiyel denklemin çözümünü de belirlemektedir. Çözüm aşamasında bağımlı değişken ve türevleri eşitliğin sol tarafında. bağımlı değişkenin veya türevlerinin en büyük kuvvet derecesine görede Derece olarakta sınıflandırılabilir. İşlemlerdeki ∆t ve ∆S sonlu küçük zaman ve yol. operatörü ile. Bu son ifadeden hızın. Yolun (S) diferansiyeli dS. parçalama sayısı t ∆S dS n → ∞ ⇒ → dt → 0 ⇒ lim ∆t = dt = V n n →∞ ε →0 Bu prosesle bulunan denklem DİFERANSİYEL DENKLEM olacaktır. Bulunan bu denklem tüm hareketler için geçerlidir. Eğer parçalanma sayısı sonsuza giden miktarda büyük alınırsa hata değeride sıfıra ve hareketciğin zamanı gidecektir. Dolayısıyla. eğer eşitliğin sağ tarafı sıfır ise Homejen. Bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM. Adi diferansiyel denklemler “ d “ . 12 . türev ve integrasyon. ∞ m/sn veya ∞ oC gibi ifadeler ölçüm aletlerinin ve insan hafsalasının ötesinde bir olgudur. ∞ sn. Bu işlem sonucu. Başka bir ifadeyle birbirinin tersi olan. sıfır değilse Homojen Olmayan (non-homojen) diferansiyel denklem olarakta isimlendirilir.hareketin S = S(t) fonksiyonu belirlenip zamana göre türetilirse hız bulunmuş olur. Bağımsız değişken sayısı ve bağımlı değişken sayısı birer tane ise diferansiyel denklem ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM ismini alır. Yinede. sonsuz veya tanımsız olmadan önceki. En az hata için dilim sayısı olabildiğince artırılmalıdır.

1. x bağımsız. Isı transferinde kullanılır.y) fonsiyonunun 1. Mertebe. 1. 1. 1. 13 .derece (lineer) non-homojen 2) d 2y + 4 y = sin x : y bağımlı. Fakat bağımsız değişken bu noktalarda kesinlikle sıfır değildir. x ve y bağımsız değişkenler.denk.1 Bazı Diferansiyel Uygulamaları Diferansiyel yaklaşım denklem üretiminin yanında varolan bazı denklemlerin çözümünde de kullanılır.derece dr ∂2T ∂2T + = 0 : T bağımlı değişken. Bu noktada bazı örnekler şu şekilde verilebilir.denk. Mertebe. Açık formu bilinmeyen birden fazla bağımsız değişkene bağlı bir bağıntının diferansiyeli alınabilir ve bu diferansiyel form minimum-maksimum hesabı veya başka çözüm amacıyla kullanılabilir. Kısmi dif. 4. Denklemi . 3. x bağımsız değişken. mertebe 1.derece (non-lineer) non-homojen dx 2 ⎡ dy ⎤ 4) ⎢ ⎥ + 4 y = sin x : y bağımlı. dz = ∂z ∂z dx + dy dy ∂x d 2z = ∂2z 2 ∂2z ∂2z dx + 2 dxdy + 2 dy 2 ∂x 2 ∂x∂y dy Özellikle extramum (minimum veya maksimum) noktaların belirlenmesi noktasında çok faydalıdır. x bağımsız değişken. x ve y bağımsız değişkenler.derece non-homojen ⎣ dx ⎦ d4y + 4 y = 0: y bağımlı. ve 2. Böylece yukaridaki örnek için ∂z = 0.derece homojen 5) dx 4 6) q = − k 7) dT : Fourier Dif. türevleri şu şekildedir. sistemi 1. Kısmi dif.Örnek : Aşağıdaki diferansiyel denklemleri isimlendiriniz.mertebe. t bağımsız değişkenler. 1) dy + 4 y = sin x dx : y bağımlı.denklem ∂x 2 ∂y 2 ds d 2 r + =3 dt dt dr − 3s = ln t dt ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y 8) : s ve r bağımlı. 1. mertebe. 1.sistemi 9) ∂2u ∂2v + = x+y ∂x 2 ∂y 2 :u ve v bağımlı .5. Bir extramum noktada bağımlı değişkenin diferansiyeli sıfırdır. 2. x bağımsız değişken. dx≠0 ve dy≠0 yazılabilecektir.mertebe. Bir z=z(x.derece (lineer) non-homojen dx 2 3) dy + 4 y 3 = sin x : y bağımlı. 1. x bağımsız değişken. 2. Adi dif.

Burada C depo malzemesinin ve ortamın bir sabit değeridir. Meydana gelen ısı transferi Q=C. dz + dy + dx + ∂x ∂y ∂t ∂z Bulunan diferansiyel ifade dt’ye bölünerek ivme bağıntısı bulunabilir. R K M H L Açıklama: Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. V = Ui + Vj + Wk . Problem-2: 25 oC lık ortam sıcaklığında 300 oC lık sıcaklığa sahip 1000 m3 lük bir sıcak sıvıyı saklamak üzere iki farklı geometriye sahip depo düşünülmektedir. 2.z. y ve z üzerindeki izdüşümleri U. Akış kanalının boyutları. 1. En az ısı kaybı için hangi geometri uygundur. z V x 0 y Çözüm için gerekli koordinat sistemi kartezyen (x:y:z) olarak seçilirse akışkan taneciklerinin hızı x. ∂V ∂V ∂V ∂V dt yazılabilir.t) ise dV = ∂V ∂V ∂V dV ∂V dx ∂V dy ∂V dz ∂V ∂V + ise a = W+ + V+ + U+ =a= ∂x ∂y dt ∂x dt ∂y dt ∂z dt ∂t ∂t ∂z Son ifadedeki ilk üç terim konuma bağlı konvektif ivme.(300-25) denklemiyle basitce hesaplanabilir.Problem-1: Bir akış ortamında akışkan taneciklerinin hızını veren hız profilini veya hız alanını belirleyiniz. dolayısyla akış kesiti değiştiği için kütlenin korunumuna göre hızda değişmelidir. Sıcak sıvının soğumasının en az düzeyde olabilmesi için düşünülen geometrilerin boyutları ne olmalıdır. Hız bir vektörel büyüklük olup her 3 eksen üzerinde de izdüşümü meydana gelebilir.z ve t nin fonksiyonu olacaktır.A. A ise ısının transfer olduğu yüzeydir. Bu durumda ısının en az miktarda kaybı için sadece A yüzeyi ile 14 .(Tiç-Tdış)=C. Yukarıdaki şekilden görüleceği üzere seçilen orijin noktasından uzaklaştıkca farklı hız değerlerine ulaşılacaktır. Aynı zamanda her noktadaki hız değeri zamanlada değişebilir. geometri ise KxLxM boyutlarında prizmatik yapıdır.y. Isı akış doğrultuları şekilde oklarla gösterilmiştir. y ve z ye göre değişecektir.y. geometri R yarıçapında ve H yüksekliğindeki bir silindirik yapı. Dolayısıyla hız sabit olsada akışkanlar için ivme sıfır olmayabilir. V hızının x. Bu durumda hız x. son terim ise zamana bağlı ivme olarak bilinir. Taneciklerin ivmesi için bir bağıntı türetiniz.A. V ve W olarak gösterilirse hız için şu işlemler yapılabilir. V=V(x.

10)=600 m2 1000 m3 lük hacim silindir yapı ile daha düşük yüzey alanı ile sağlanmaktadır. =0 ∂L ∂L ∂M ∂A = 0 . L= ⇒ L3 = 1000 ise L=10 m = 2(− 2 + L) = 0 ⇒ L = 2 2 2 ∂M M M 1000 / L A = 2( [ ] M=1000/102 =10 m ve K=1000/(10.58m 2 R 5.L) ise diferansiyeli şu şekildedir.613 10 × ⎛ 2000 ⎞ R=⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 1/ 3 = 5. 15 .419 5 10 15 20 1 r 20 Prizmatik yapı için çözüm: HACİM= KLM = 1000 ⇒ K= 1000 1000 1000 + + LM ) ve A = 2( KL + KM + LM ) = 2( M L LM Öncekinden farklı olarak burada A hem L hemde M nin fonksiyonu olarak elde edilebildi. ∂M A’nın en küçük değerini bulmak için türevi (dA) sıfır olmalıdır. 1000 1000 ∂A 1000 1000 + + LM ) ise = 2(− 2 + M ) = 0 ⇒ M = 2 ∂L L L M L ∂A 1000 1000 1000 .582 0 1000 1000 = = 10.oynanabilir.58 m2).7 (=[600-553.10+10. olmalıdır.10+10. 2 2/3 πR ⎛ 2000 ⎞ π⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 2000 Amin = 2πR 2 + = 2π (5. Bu şekle göre R nin 5 m civarlarında A yüzey alanının minumum bir değeri vardır.58]x100/600) daha tasarruf edilebilir. Silindir için sadece R’nin fonksiyonu olarak değişiyordu. 1000 m3 lük hacmi veren en küçük A yüzeyi aranmalıdır.419m A( r) 1000 H= 553. Q ve A doğru orantılı olacağı için. en az ısı tranferi için A değeride en küçük olmalıdır. A nın R ye göre değişimi şekilde verilmiştir. Amin=2(10. A=A(M. 2000 dA 2000 A = 2πR 2 + ⇒ = 4πR − 2 = 0 3000 R dR R 3 H= 2. Silindirik yapı için çözüm: HACİM= πR 2 H = 1000 ⇒ 1000 1000 ve A = 2πR 2 + 2πRH = 2πR 2 + 2πR 2 πR πR 2 A nın en küçük değerini bulmak için türevi sıfır olmalıdır.838m . Silindir yapının tercih edilmesiyle ısı kaçağından %7.10)=10 m dir . Silindirin yüzey alanı (553. dA = ∂A ∂A ∂A dL + dM ise dL≠0 ve dM≠0. prizmanın yüzey alanından (600 m2 ) daha küçüktür.419) 2 + = 553. Bunun içinde A’nın L ve M ye göre kısmi türevleri sıfır olmalıdır.

. Bu serideki xo çözüm sahasının alt ve üst noktaları arasını veya çözüm civarını tarif eder. Derece bir polinomu gösterir.2 5.5. alanının maksimum a olması için kenar uzunlukları ne olmalıdır... Örnek olması açısından bir integralin alt ve üst sınırının ortalaması. + Cn ( x − xo ) n n =0 ∞ Bu ifade n. Koordinat sistemini (x:y) seçerek diferansiyel elemanı oluşturunuz.2 4. Bu serinin bir xo noktası civarında gösterimi şu şekildedir: y = ∑ Cn ( x − xo ) n =C0 + C1 ( x − xo ) + C2 ( x − xo ) 2 + C3 ( x − xo ) 3 + C4 ( x − xo ) 4 + . bir aranılan kök değerinin yaklaşık değeri veya bir türevin noktası olabilir.2 n =0 ∞ y' ' ( xo ) 2 y' ' ' ( xo ) y ( n) ( xo ) 3 y( x) = y( xo ) + y' ( xo )( x − xo ) + ( x − xo ) + ( x − xo ) + .4. = ∑ n! 2 3.3.2 n! n =0 Bu açılımlar yardımıyla çözümsüzlüğe sebep olan bir türevlenebilir bir fonksiyon polinom haline dönüştürülerek çözümsüzlük aşılmaya çalışılır. Herhangi bir triginometrik veya logaritmik fonksiyonun kendisi çarpımı veya toplamı bu açılım ile gösterilebilir. Seriler yardımıyla dx.. Değişik seri ifadeler olmakla birlikte en temel seri “kuvvet serisi” olarak bilinir.Problem-3: 500 m uzunluğundaki bir tel ile bir saha çevrelenecektir. Çözüm süreci içerisinde fonksiyonun kendisi işlemin devamını mümkün kılmaz ise seri açılımıyla devam edilir.? Çevre=2a+2b=500 m..b =b(250-b) = 250b-b2 dA/db=0 ise 250-2b=0 ise b=125 m ve a=125 m bulunur b 1..... Dikdötgen şeklinde olması istenen sahanın.2 Seriler Analitik veya teorik çözümlerin üretilmesinde en çok kullanılan yötemlerden biride seri açılımlardır. a=250-b Alan=A=a. y Zy y0+dy y0 dy dx Zx Z Zx ? dx dy ? Zy Diferansiyel Eleman Diferansiyel yüzey 0 x0 x0+dx x 16 . ∞ y ' ' (0) 2 y ' ' ' (0) 3 y ( IV ) 4 y (V ) 5 y ( n ) (0) n x y ( x) = y (0) + y ' (0) x + x + x + x + x + .3. = ∑ ( x − xo ) n 2 3. Problem: Şekilde görülen taralı alanda Z vektörü düzlemsel değişim göstermektedir.dy lik diferansiyel elamanın sınırları arasında bir bağıntı geliştiriniz. Bu serilerin xo=0 açılımı Maclaurin ve xo≠0 açılımı ise Taylor serisi olarak bilinmektedir.

Böylece yukarıdaki açılımlar şu şekle dönüşürler. x0. Ancak Z hem x hemde y ile değiştiğinden türevler kısmi türev olacaktır.2 ∂x n n! n =0 Z ( y) = Z ( yo ) + ∞ ∂Z ( yo ) ∂ 2 Z ( yo ) ( y 2 − yo ) ∂3 Z ( yo ) ( y − yo )3 ∂ n Z ( yo ) ( y − yo )n ( y − yo ) + + + . Sadece diferansiyel eleman için değil. Buradaki x. Diferansiyel eleman üzerinde x0≠0 ve y0≠0 olduğu için Taylor Serisi bu amaçla kullanılabilir. Daha önce verilen seride y yerine Z yazarak x ve y yönündeki değişimler Taylor Serisi belirlenmiş olur. Diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki (x0:y0) veya girişindeki değerler Zx ve Zy ise karşılık yüzeylerdeki (x0+dx:y0+dy) veya çıkıştaki değeri nedir? Bu soru diferansiyel eleman üzerinden denklem üretiminde. akış ortamı bir denklemin yazılabileceği 17 . Dolayısıyla yukarıdaki ifadede.. (x0:y0) daki Z değerleri biliniyor kabul edilirse. tüm sistemler için bir değişimi seri ile ifade etmek mümkündür. Bu elemanın koordinatları (x0:y0) ve (x0+dx:y0+dy) olacaktır. (x:y) düzleminde hava yoğunluğu hesabı yapılmak istenirse yukarıdakine benzer işlemler yapılır. Nasıl bir eğri değişimi ile iki sınır birbirine bağlanmaktadır. özellikle sürekli ortamlar için (ısı akışı veya akışkan akışının oluşturduğu ortam katı cisimler gibi belirli bir sınıra sahip olmadığı için sürekli ortam olarak isimlendirilir) önemlidir.. y ve y0 değişken oldukları için seçilen bir eleman tüm diferansiyel elemanları temsil edecektir. (x0+dx:y0+dy) daki Z değerleri bu denklemler yardımıyla belirlenebilir. Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂y ∂x ∂Z ( xo ) dx ∂x Bulunan son ifadelerde gerekli yoketmeler yapılarak ve yeniden düzenlenirse Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + . = ∑ ∂x ∂x 2 2 ∂x3 3. Z ( x) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( y − yo ) ( x − xo ) . Bir yüzeydeki Zx ve Zy değerleri hangi fonksiyonel değişimle diğer yüzeylere ulaşmaktadır. = ∑ ∂y ∂y 2 2 ∂y 3 3... σ ( x + dx) = σ ( x) + ∂σ ( x) dx ∂x σ ( y + dy ) = σ ( y ) + ∂σ ( y ) dy ∂y Bir hava akımında akış sıcaklığına ve basıncına bağlı olarak hava yogunluğu çok değişecektir.Çözüm için taralı alan diferansiyel yüzeylere bölünmüştür. Çünkü tüm fonksiyonlar seriye açılabilir.türev sabit olacaktır. Z ( y) = Z ( yo ) + ∂y ∂x Bu ifadeler diferansiyel eleman içerisinde Z’ nin x ve y’ ye göre değişimini göstermektedir. Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂Z ( yo ) dy ∂y bulunur Bulunan sonuçlar mühendislikte kullanılan değişik fiziksel büyüklükler için gemelleştirilebilir.. Bu amaçla. Bu soru seri açılım ile cevaplanabilir. Daha yüksek mertebeden türevler bu durumda sıfır olacaktır. Örnek olarak diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki gerilme σ ise dx kadar ve dy kadar sonraki değerleri şöyledir. yukarıdaki denklemde x=x0+dx ve y=y0+dy yazılmalıdır: Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( yo + dy − yo ) ( xo + dx − xo ) . Bu durumda Z nin x ve y’ ye göre x0 ve y0 daki Taylor açılımları şu şekilde olacaktır: ∞ ∂Z ( xo ) ∂ 2 Z ( xo ) ( x 2 − xo ) ∂3 Z ( xo ) ( x − xo )3 ∂ n Z ( xo ) ( x − xo )n Z ( x) = Z ( xo ) + ( x − xo ) + + + ..2 ∂y n n! n =0 Daha önce diferansiyel elemanın sonsuz küçük olduğu ve içerisindeki tüm değişimlerin lineer olduğu söylenmişti. Z x ve y’ ye göre lineer olarak artacağı veya azalacağı için. Sonsuza giden sayıda olan diferansiyel yüzeylerden bir tanesi ele alınarak istenen bağıntı kurulabilir. Direkt bir denklem yazmak mümkün olduğu için. Z=ax+b ve Z=cy+d ise 1.

Bu sabitlerin sayısı diferansiyel denklemin mertebesine göre değişir. Eğer proplem geometrisi üzerindeki orijin noktası yer değiştirirse. Bu şartlar. Literatürde. Dolayısıyla. İşte bu C sabitlerinin sayısal karşılıklarının bulunmasını sağlayan hallere BAŞLANGIÇ ve SINIR ŞARTLARI ismi verilir. pozitif veya complex sayısal karşılığı belirli olmayan büyüklüktür. başlangıç ve sınır şartları şartlar sağlanamadığı için çözümsüzlük mümkün olabilmektedir. Bu şartlar problemin yapısından elde edilir. diferansiyel denklemim çözümü mutlaka bir koordinat sistemine (kartezyen koordinatlar.6 Başlangıç ve Sınır Şartları İntegrallerin en basit diferansiyel denklem oldukları noktasından hareketle başlangıç ve sınır şartlarının tarifi ve gereği integrasyon işleminden verilebilir. Görülebileceği gibi çözüm için belirli olması gereken şart sayısının C sabiti sayısına eşit olması gerekir. x3 y = ∫ x dx ⇒ y = +C 3 2 x=3 ⇒ y=? 33 y = +C 3 (C den dolayı y tam belli değil) Belirsiz integral ile sadece bir C sabiti karşımıza çıkmaktadır. Bu diferansiyel denklemin çözümünden hesaplamalarda kullanılabilecek analitik bağıntılar bulunur. Yoğunluk (ρ) için bu değerler. Bilindiği gibi belirli integrasyon (sınırlı integrasyon) ve belirsiz integrasyon (sınırsız integrasyon) şeklinde iki integral alma yöntemi mevcuttur. 3. Bir problem sadece sınır veya sadece başlangıç şartı gerektirebileceği gibi her ikisinide birden isteyebilir. Bu şartlar aynı zamanda diferansiyel denklemin çözümü sonrasında bulunan analitik ifadenin sağlaması gereken değerlerdir. İyi tesbit edilmeleri çözümün sağlığı üzerinde müspet yönde etkili olacaktır. ρ ( x + dx) = ρ ( x) + ∂ρ ( x) dx ∂x ρ ( y + dy ) = ρ ( y ) + ∂ρ ( y ) dy ∂y Diferansiyel eleman üzerinden çeşitli fiziksel kanunlar. başlangıç ve sınır şartlarının değeride değişecektir. kütlenin korunumu. mertebe için 3 tane C sabiti bulunur. Diferansiyel denklem çözümlerinde bu sabitlerin sayısı daha fazla olabilir. Mertebe. II. “C” bir sabit olup reel.diferansiyel elemanlara bölünür. Her koordinat sistemi mutlaka bir orijin noktasına sahiptir. Bu şartların anlaşılması için. Sonuç olarak nümerik karşılığı belli olmayan C’ li denklem ile direkt olarak sayısal bir hesaplama yapılamaz. Yani. Diferansiyel denklemin bağımsız değişkeni zaman ise bulunması gereken şart BAŞLANGIÇ ŞARTI. Elemanın bir yüzeyindeki belirli kabul edilerek diğer yüzeyindeki yogunluklar yazılabilir. kullanılacak şartların durumlarına göre problemler SINIR DEĞER PROPLEMİ veya BAŞLANGIÇ DEĞER PROBLEMİ olarak da isimlendirilebilir. Eğer bu şartlar yerine gelmezse rahatlıkla çözümün yanlışlığından bahsedebiliriz. mertebe için 2 tane C sabiti . integrasyon işlemi veya diferansiyel denklem çözümü sonrasında elde edilecek çözüm denklemi bu C sabitlerinide içerecektir. bağımsız değişken sayısı 2 olan bir kısmi diferansiyel denklemin C sabiti sayısı 4 tür. 2. Başlangıç ve sınır sartları tariflenirken bu orijin noktası ve koordinat sisteminin tipi dikkate alınmalıdır. Diğer taraftan. diferansiyel denklemlerin çözümü esnasında da belirsiz integral çözümünde karşımıza çıkan integral sabitlerine benzeyen “C” diferansiyel denklem sabitleri karşımıza çıkar. 1. bağımsız değişken geometri veya boyut ise bulunması gereken şart SINIR ŞARTI olarak isimlendirilir. Sonuç olarak başlangıç ve sınır şartlarının bilinmesi veya problem üzerinden çıkarılabilmesi gerekir. Bir noktada çözüm denkleminin fiziki olarak doğru olup olmadığı hakkında karar vermemizi sağlayan en temel büyüklüklerdir.Newton Yasası vb kullanılarak yukarıdaki eşitlikler ile bir diferansiyel denklem bulunur. silindirik koordinatlar veya küresel koordinatlar ) göre yapılmak zorundadır. Örnek olarak. özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin çözümünde çok etkilidirler. enerjinin korunumu. 1. negatif. makine mühendisliği eğitimi sürecinde mutlaka 18 . mertebe için 1 tane C sabiti. tamsayı. 2. Diferansiyel denklemlerin çözümü daha ziyade belirsiz integral çözüm mantığı ile çözülürler. Eğer bağımsız değişken sayısı biden fazla ise bu sayılar bağımsız değişken adedi ile çarpılmalıdır. Çözüm fonksiyonu bulunabilmesine rağmen.

Böyle bir bilgi olmadığı için doru sıcaklık dağılımları a. x = L ise T=T2 ∆T=T1-T2 x = 0 ıse T=T2 x = L ise T=T1 Bir duvar veya levha ile iki ayrı sıcaklığa sahip iki ayrı ortam oluşturulmuştur. minimum veya maksimum noktalara sahip çözümler fiziken yanlış olacaktır. Böylece duvar içerisindeki sıcaklık değişimi T(x) eğrisi veya denklemi şekildeki a. Silindirik veya küresel koordinatlardan birisi) seçilmeli ve problem geometrisinin bir yeride eksen takımının orijin noktası olarak tercih edilmelidir.görülecek en temel konuları ihtiva eden. Bu sıcaklık değerleri T1>T2 şeklinde birbirinden farklı olarak verilmiş ise levha-duvar içerisinden geçen ısı miktarını ve levha-duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklere bağlı olarak bulunuz. Duvarın veya levhanın iç bölgesindeki sıcaklıklarda bu iki değerin arasında olacaktır. b ve c eğrilerinden biri olacaktır. düşerse bir ısı absorberi olmalıdır. Zaman . q 2. Bu problemlerde ilk önce diferansiyel denklemin meydana getirilmesi araştırılacak daha sonra başlangıç ve sınır şartları bulunacaktır. aşağıdaki uygulama problemlerinin iyi analiz edilmesinde fayda vardır. duvarın iç noktalarındaki sıcaklık değerleri T1 ve T2 den büyük veya küçük olamaz. T 3. PROBLEM-1: L kalınlığındaki levha veya duvarın iki yüzeyindeki sıcaklıklar T1 ve T2 dir. Böyle bir durumda iki ortam arasındaki levha veya duvar üzerinden bir miktar ısı geçecektir. Doğru bir çözüm için. Kalınlık . elde edilen diferansiyel denklemlerin çözümüyle bulunması gereken eğriler araştırılacaktır. şekilde görülen kesik çizgilerle verilmiş eğrileri tanımlayan. Malzeme (yoğunluk.b ve c eğrilerinden biri olacaktır Her mühendislik probleminin çözümünde mutlaka bir referans sistem olarak bir eksen takımı (Kartezyen koordinat sistemi. Isının yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa akması gerektiği için. Çünkü. Doğru olması mümkün olabilecek veya beklenen çözümler neler olabilir? Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c q T2 T2 0 x=L L x Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri Problemi etkileyen Fiziksel büyüklükler: 1. t 6. bulunması 19 . Termodinamik kanunlara göre iki ortam arasında ısı transferinin olabilmesi için ortamlar arasındaki sıcaklık farkının sıfırdan farklı olması gerekir (∆T=T1-T2≠ 0). Bulunan diferansiyel denklemlerin belirlenen sınır veya başlangıç şartları vasıtasıyla çözümleri ileriki bölümlerde verilecektir. Aksi halde. x = 0 ıse T=T1 2. Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. L 5. ısı iletim yeteneği ) 4. Sıcaklık . çözüm fonksiyonunun bu eğrilerden birini vermesi gerekir. En son olarakta. Yüzey alanı . duvar veya levha içindeki sıcaklık yükselirse bir ısı üreticisi. Böylece duvarın bir yüzeyi T1. A Sınır Şartları orijin noktası solda orijin noktası sağda 1. diğer yüzeyi T2 sıcaklığına sahip olacaktır. Çünkü. Transfer olan ısı mıktarı . Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz.

4 ve 5 nolu elemanları değişken olurken diğerleri sabittirler.Termodinamiğin 2. cözüm süresince veya çözüm alanında değişmezler. Bu şartlar altında gerekli olan sınır şartları çıkarılmıştır. Fakat bu orantının derecesi bilinemez. Seçilen eksen takımının her eksenine (her doğrultusuna) fiziksel büyüklüklerden bir tanesi atanmalıdır. yasasına göre ısı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. Aynı zamanda bulunacak çözümün formuda eksen takımının tipinden ve orijin noktasının yerinden etkilenecektir.A. zaman problemin çözümünü zorlaştırmasının yanında. n:orantının derecesi) . Ancak duvar veya levha içerisinde her nokta için bir sıcaklık değeri sözkonusudur.Levha veya duvar malzemesinin ısı iletme kabiliyeti iyi ise daha çok ısı. Eğer x yönü q doğrultusuna göre 30o açılı seçilseydi T ve q hem x hemde x’ e dik doğrultuda (y doğrultusu) değişim göstereceğinden 3 boyutlu (T.malzeme. Eksen takımının orijin noktası olarak levhanın sol tarafı tercih edilmiştir. problem geometrisi bir düzlem yapı arzettiği için. . Bu işlem yapılırken mutlaka fiziksel büyüklüklerin DEĞİŞKEN olan tipi ele alınmalıdır. Eksen takımı olarak. Çünkü. fiziksel büyüklükler arasında şu yorumlar çıkarılabilir: .A ısı akış doğrultusuna dik yüzey alanı olup transfer olan ısı ile doğru orantılıdır.x. Başka bir ifade ile iki ortam arasında ısı transferinin olması için aralarında bir sıcaklık farkının (∆T=T1-T2 ) olması gerekir. 20 . Çünkü. Malzemenin ısı iletme kabiliyeti malzemeye ait bir sabit olup. Yani transfer olan ısı miktarı sıcaklık farkı ile doğru orantılıdır. m: orantı derecesi) . ( q ≈ 1/ Lm . Ancak bir denklemin veya bağıntının geliştirilmesine yardımcı olabilecek. Yani q ile L ters orantılıdır. Böylece çözüm düzlemi düşey doğrultu T ve yatay ısı akış doğrultusu x olacaktır. Bu değer literatürde ISI İLETİM KATSAYISI olarak bilinmektedir. Başka bir ifade ile sıcaklık (T) kalınlığa (L. Bu tür zamana bağlı olarak değişmeyen problemler DAİMİ (steady) veya SÜREKLİ REJİM olarak isimlendirilir. mühendisliğin pratik uygulamalarında zamana göre bir değişme istenmez. Eksen takımı ve orijin noktasının yeri değiştirilmiş olsa sınır şartlarınında değişeceği açıkca görülebilir. Yani sıcaklık duvar içerisindeki noktadan noktaya değişmektedir. deneysel çalışmalarla düzenlenmiş tablolardan malzeme tipine göre seçilir. Dolayısı ile sıcaklık farkı büyüdükce transfer olan ısı miktarınında artması gerekir.x ve y) bir problem meydana gelecekti. ( q ∝ ∆Tn . sınır şartlarına ilaveten birde başlangıç sartı gerekecekti. Yukarıdaki yorumların ilk ikisi birleştirilerek şu şekide bir denklem elde edilir. problem parametrelerinin zamana göre değişimi istenmeyen ve beklenmeyen bazı olumsuzlukları beraberinde getirir. kötü ise daha az ısı iletilmelidir. Ancak. Direkt böyle bir bağıntının yazılması şu aşamada mümkün değildir. Yani malzemenin ısı iletme kabiliyeti ısı yükü ile doğru orantılıdır. Malzeme. düzlemsel kartezyen koordinatlar seçilmiş ve eksen doğrultularıda T ve x olarak alınmıştır.t) (1) şeklinde bir denklem geliştirmektir. Yukarıdaki fiziksel büyüklüklerin 2. Şayet T ve x zamana bağlı olarak değişmiş olsaydı eksenlerin biri zaman boyutunu temsil ederken. yüzey alanı ve transfer olan ısı sabittir. Kalınlık sabit değer gibi görülebilir. Bu sıcaklık farkı sıfır ise ısı transferi olmaz. Duvar içerisi koordinat sisteminin x boyutu ile temsil edildiğinden T x’e göre değişecektir. Bu problemin çözümünde amaç fiziksel büyüklükler arasında q=q(T. Bununla beraber sıcaklık kalınlığın her noktasında farklı değerler aldığı için değişkendir. Böylece 2 boyutludeğişkenli (T ve x) çözüm aranacaktır.x) bağlı olarak değişmektedir. Zaman bağlı olarak değişen problemlere DAİMİ OLMAYAN (unsteady) problem ismi verilir.Levhanın veya duvarın kalınlığı arttıkca q miktarı azalmalıdır. 5 nolu fiziksel büyüklük olan zaman da bir değişkendir.gerekli başlangıç ve sınır şartları ancak orijini belirli olan bir sistem için belirlenebilir.

Süperpozisyon prensibi gereği çözülemeyen bir bütün çözülebilir daha basit ve kontrol edilebilir küçük parçalara ayrılır. Bu eleman çok küçük olduğu için içerisinde sıcaklığın kalınlığa göre değişimide LİNEER olacaktır. Çözüm için bundan sonra fiziksel büyüklükler ile diferansiyel eleman arasında yukarıdaki mantıkla bağıntı elde edilmeye çalışılır.b ve c eğrileri diferansiyel elemanlar vasıtasıyla sonsuza giden sayıda lineer doğruya ayrılmıştır. b ve c eğrilerinden hangisi olursa olsun. Bu değişim m ve n nin değerlerine göre şekil alacaktır. Eğer.q∝ ∆T n Lm (2) Bu orantı bir katsayı ile ( k ) eşitliğe dönüştürülebilir. Matematik ifadeyle. i sonsuz küçük parçalama sayısı ise ⇒ T T1 lim i →∞ L = dx lim ∆T = dT i →∞ i Lineer değişim Diferansiyel Eleman ve içerisindeki sıcaklık dağılımı x+dx Lineer değişimler dT T2 0 x x+dx x x dx Diferansiyel eleman ve üst taraftaki açıklamalar 3 nolu ifadeye taşınarak yeni haliyla denklem şu şekilde yazılabilir. Sonuç olarak. hem malzeme ısı iletme yeteneği hemde orantı katsayısı sabittirler. Dolayısı ile m ve n bilinmediği için sayısal hesaplamada yapılamaz. yorumu temsil edebilir. dx sonsuz küçük levha kalınlığı olduğu için. Bu parçalama sayısı artıkca her parça içerisindeki değişimler lineer hale yaklaşacaktır. Bu en küçük yapıya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir. b ve c eğrilerinden hangisidir. dT q=k (4) dx 21 . bu kalınlığın iki kenarı arasındaki sıcaklık farkıda sonsuz küçük (dT= T1' . Bulunan son denklem daha ileriye götürülemez. Şayet bölüm işlemi sonsuza giden sayıda yapılacak olursa sistem en küçük parçasına ayrılmış olur. Çünkü. Dolayısıyla diferansiyel eleman içinde m=n=1 olacaktır. Sıcaklığın duvar veya levha içerisindeki değişimi a. sıcaklığın levha içerisinde kalınlığa bağlı olarak ne şekilde değiştiği bilinmemektedir. Bu diferansiyel eleman genelde problem geometrisinin çok küçültülmüş bir minyatürü olur ve genelde diferansiyel eleman ile ana problemin geometrisi birbirine benzerler. duvar veya levha içerisindeki sıcaklık dağılımının bilindiği bir yapı bulunursa çözüm ileriye götürülebilir. Bölünen her parça içerisinde değişimler biraz daha basitleşir. ∆T n q=k m L (3) Son ifadedeki k bir orantı sabiti olup yukarıdaki 3. Sıcaklığın levha içerisindeki değişimi a. Bu sıcaklıklar T1 ve T2 nin arasında olacaktır. Duvarın en ince dx kalınlığındaki dilimlere ayrıldığı düşünülürse. bunların bir tanesi aşağıdaki gibi olacaktır: Bu incecik duvarın yüzey sıcaklıkları T1' T2' olacaktır. Diğer bir ifade ile a. Çünkü. Sonsuz giden sayıdaki doğrucuklar yanyana gelerek herhangi bir eğriyi oluşturmaktadırlar. Sonuç olarak. bu eğrilerin diferansiyel eleman üzerindeki izdüşümleri mutlaka bir doğru olacaktır.T2' ) olacaktır. bu aşamada bir tıkanma meydana gelmiştir.

Böylece düzlemsel duvardan eğrisel boruya geçilecektir. Aksi takdirde bulunan çözüm fiziki olarak doğru olmaz. Çünkü. Dolayısıyla 5 nolu diferansiyel denklemin esas problem için geçerli olabilmesi için integre edilmesi veya diferansiyel denklem çözümünün uygulanması gerekir. Düzlemsel yapılar kartezyen koordinatlarda kolaylıkla ifade edilebilir. 5 nolu denklem herhangi bir hesaplama için uygun değildir. Bu nedenle meydana gelecek tersliğin giderilmesi için 4 nolu ifade aynı zamanda (-) ile de çarpılmalıdır. Şimdi önemli olan “boru et kalınlığı içerisinde sıcaklığın değişiminin ne olduğu?” sorusu olacaktır. lim i →∞ r1 − r 2 = dr lim ∆T = dT i →∞ i ise q = k dT dr 22 . Yukarıdaki benzer analiz burada yapılabilir. Toplam çözümün bulunması için her bir parça tek tek çözülerek. Oysaki ısı (q) mutlak değerdir. Denklemde T bağımlı x ise bağımsız değişken olarak ele alınmıştır. Yeni durumda ısı transferi yüzeyi boru içinden dışına doğru değişmektedir. matematiksel olarak sistem parçalanarak türevi alınmış ise. dT q = − Atk (5) dx Bulunan bu ifade içindeki “d” operatörlerinden dolayı bir diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Buda 5 nolu diferansiyel denklemin çözümü demektir.Son denklemin birim analizi yapıldığı zaman birim alandan birim zamanda transfer olan ısıyı vereceği görülecektir. Duvar veya levha için önerilen fiziksel değişkenler bu problem içinde geçerli olacaktır. Bu durumda q ısısı r doğrultusunda akacaktır. parçaların herbirinden bulunan çözümlerin toplanması demek integral alma işlemi ile eş anlamlıdır. q ısısı T1>T2 şatıyla boru içerisinden dışarıya doğru akacaktı. Levha kalınlığını temsil eden dx ve sıcaklık farkını temsil edene dT’ nin nümerik değerleri bilinmektedir. Bir tane bağımsız değişken olduğu için ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM olarak da isimlendirilir. Seçilen eksen takımına göre T nin x’ e göre çizdiği eğri negatif eğimlidir. elde edilen çözümlerin toplanması gerekir. Sonsuz sayıda parça için bu işlemin yapılamayacağı aşikardır. Fakat. Böylece elde edilecek dr et kalınlığına sahip içiçe sonsuza giden sayıdaki diferansiyel elemanlar içerisinde değişimler lineer olacağından m =n=1 olacaktır. Bu nedenle 4 nolu denklemle hesaplanacak ısı da negatif olacaktır. Bu değerlerin belirli olduğu yapıya ulaşmak için r doğrultusu (radyal doğrultu) sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılacaktır. Yine n ve m için sayısal değer bulunumayacağı için bu (r 2 − r1) m denklem kullanılamıyacaktır. Bu nedenle herhangi bir A yüzeyinden t kadar zamanda tranfer olan ısının bulunması için 4 nolu denklem A ve t ile çarpılmalıdır.z) sistemi seçilecek ve boru eksenide orijin noktası olarak alınması gerekecektir. Aynı problem T1 sıcaklığında su taşıyan borunun T2 sıcaklığındaki bir ortam için analiz edilmiş olsaydı.θ. Eksen takımının orijin noktasının yerinin levhanın sağ tarafının seçilmesi halinde negatif eğimden kaynaklanan olumsuzlukların olmayacağı açıktır. Silindirik bir yapı olması nedeniyle böyle bir problemde referans sistem olarak SİLİNDİRİK KOORDİNAT (r. Eğer levha için ortaya atılan analizler boru içinde yapılırsa ısı değeri ∆T n q=k olarak bulunacaktır. içerisinde diferansiyel operatör olan “d” bulunmaktadır. Çözüm sonrasında 1 nolu denklem yapısında hesaplamalar için uygun bir fonksiyonel bağıntı bulunur. Dolayısyla 5 nolu denklem sadece diferansiyel eleman için geçerlidir. Bu fonksiyonel bağıntı şekildeki a. Böylece levhada sabit kabul edilen A yüzeyi boru için r nin fonksiyonu olacaktır. b ve c eğrilerinden birini veren bir ifade olmalıdır. Bu d operatörleri esas problemin sonsuza giden sayıda parçalanmasından elde edilmiştir. Isı transferinde bu bağıntı FOURIER DENKLEMİ olarak bilinmektedir. tekrar integre ederek toplanabilir. Yani esas sistemin diferansiyeli-türevi alınmıştır. Fakat değişken ve sabitler noktasında bir değişim olacaktır. Gerçek bir hesaplama için d operatörlerinin yokedilmesi gerekir. Yani.

Prizmanın iç taraflarındaki beklenen sıcaklık yükselmesi muhtemelen yüzey sıcaklıklarının da üzerine çıkacaktır. Doğru bir koordinat tercihi önemlidir. Zamanla suyun havuzda seviyesinin yükselmesi gibi prizmatik yapı içerisindede sıcaklık yükselecek ve yapının sıcaklık yükselmesinden dolayı iç 23 . borular. Böyle bir durumda diferansiyel eleman dr et kalınlığındaki ve dθ açısını gören silindir parçası olacaktır. Artan değişken sayısı problem çözümünü zorlaştırır.r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r) dr T2 T1 0 T2 T1 T2 T2 T2' T1' Diferansiyel Eleman Eğer boru çevresi boru etrafındaki sıcaklıklar birbirine eşit olmadığı kabul edilirse sıcaklıklar birbirlerinde farklı olacağı için ısı transferi hem r hemde θ yönünde olacak ve sıcaklık dağılımıda hem r hemde θ yönünde değişecektir. Aynı zamanda yapının yüzeyindeki sıcaklıkların birbirinden farklı olması nedeniyle sıcaklık farkından dolayı da bir ısı akışı sözkonusudur. Bu koordinat sistemlerinin farkı kartezyen koordinatlarda değişim birbirine dik üç dogrultu (x. İçerde üretilen ısı.y. Prizmatik hacim içerisinde kimyasal.z doğrultuları) vasıtasıyla ifade edilmektedir. Neticede problem-1 deki yapıdan farklı bir beklenti meydana gelecektir. Düzlemsel veya plaka yapılar kartezyen koordinatlarda. Bu nedenle diferansiyel eleman için hem r hemde θ yönünde dilimler düşünülmelidir. Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r. Prizmatik yapı içerisindeki sıcaklık dağılımını veren denklemin karekteristiğini tahmin ediniz. Problem 2 : İçerisinde birim zamanda ve birim hacimde q*[kj/m3s] kadarlık ısı üretilen ve cevresi farklı sıcaklıklara sahip HxLxM ebatlarındaki prizmatik hacim içerisindeki sıcaklık dağılımının hesaplanabileceği diferansiyel denklemi tesis ediniz. içerisine su doldurulan havuzda suyun seviyesinin yükselmesi gibi iç taraftaki sıcaklığın yükselmesine neden olacaktır. θ) dr dθ T1 T1 0 T5 T1 T4 T3 T1 ≠ T2 ≠ T3 ≠ T4≠ T5 Diferansiyel Eleman Dikkat edilirse problemin asıl geometrisi ile diferansiyel elamanı arasında bir benzerlik mevcuttur. kötü ise daha fazla olacaktır. Prizmatik yapının tüm noktalarındaki sıcaklık değeri başlangıçta To değerine sahiptir. Şayet malzemenin ısı iletme yeteneği iyi ise bu yükselme nispeten az. yaylar silindirik koordinatlarda kubbe gibi yapılar küresel koordinatlarda analiz edilmelidir. çekirdek reaksiyonları veya elektriki rezistans gibi yöntemler vasıtasıyla q* kadarlık sabit bir ısı üretimi mevcuttur. Bunun yanında problem geometrisi ile seçilen koordinat sistemi uyumludur. Silindirik koordinatlarda iki doğrultu (r ve z doğrultuları) ve bir açı (θ açısı) ile ifade edilmektedir. Yanlış tercih değişken sayısını artırabilir. Bu durumda iç bölgelerden dış yüzeylere doğru bir ısı akışı sözkonusu olacaktır. Küresel koordinatlarda ise aynı değişim bir r doğrultusu ve iki açı (θ ve ϕ açıları) ile ifade edilmektedir.

Üretilen ısı miktarı. elde edilen en küçük yapı diferansiyel eleman olur. Isı q : İç ve dış sıcaklık farkının değişmesinden dolayı değişkendir. 6.t) = T4 4.t) =T2 5. Çünkü fiziksel büyüklüklerin birbirlerine göre. İstenen olması nedeniyle T bağımlı diğerleri bağımsız değişken olarak tayin edilir. Eğer bölünen sayı sonsuza giden bir değerde ise. Hacim merkezi. başlangıç noktası. Eksen takımının orijin noktası ise sol alt köşeye tesbit edilmiştir.enerjisi de artacaktır. ısı iletim kabiliyeti ve mikrokobik yapı ile şekli sabit olmalıdır. 7. Boyutlar : Yapı içerisine sıcaklık değiştiği için değişkendir.x. simetri ekseni.y. İç enerji. Zaman . y T6 T2 Isı akış Doğrultusu L T3 0 H M T4 x T1 ≠T2 ≠ T3 ≠T4 ≠ T5 ≠T6 z T5 T1 Fiziksel büyüklüklerin 5 tanesi değişkendir.y. q* : Genellikle sabittir.z. prizmatik yapı içerisinde nasıl bir değişim gösterdiği ve fonksiyonel yapısı belirli değildir. T : Konuma(x. T(L.y.y. 3.z.q. Problem prizmatik yapıdan dolayı kartezyen koordinatlarda çözülecektir. Sıcaklık. T(0.y. Neticede bulunacak fonksiyon şu formda olmalıdır: T = T ( t. Prizmatik yapının sıcaklığı konuma ve zaman göre değişebileceği için değişkendir. ağırlık merkezi. 2. Bu değişkenlerin bir tanesi Bağımlı değişken olarak alınırken diğerleri bağımsız değişken olarak seçilmelidir. T(x.t) = T5 Şu aşamada (1) nolu denklemin açık fonksiyon olarak yazılması mümkün değildir.y.z. 5.0) = To 2. orijin noktasının özellikli bir nokta olması gerekir. Daha küçük bir yapı için büyük prizmatik yapı daha küçük prizmalara ayrılmalıdır. u : Belirli sıcaklıktaki malzemenin sahip olduğu enerjidir.M.z. Bu durumda çözüm için gerekli olan sınır ve başlangıç şartları seçilen eksen takımına göre şu şekildedir: Sınır şartları: Başlangıç şartı : 1.malzeme. Dolayısıyla iç ve dış taraf arasındaki sıcaklık farkıda değişecektir.y. t = 0 T(x. Bu küçük prizma yapıların sayısı sonlu değerde bir sayı ise ancak nümerik çözüm yapılabilir.z. Bağımsız değişken sayısı birden fazla olduğu için bulunacak olan diferansiyel denklem de KİSMİ DİF. minumum veya maksimum değere sahip noktalar orijin olması açısından faydalı noktalardır.0. Problemin fiziksel büyüklükleri şunlardır: 1. Bu nedenle bu değişimin belli olduğu daha küçük bir fiziki yapı ele alınmalıdır.z. Bu 24 . Fakat. T(x. T(x. Sıcaklık farkı değişirse transfer olan ısı miktarıda değişecektir. Kötü bir orijin noktası gereğinde çözümsüzlüğe kadar gidebilir. Orijin noktasının yeri başka yerde seçilebilirdi. DENKLEM olacaktır.t) = T6 6.q*) (1) Bu problemde yapının prizmatik olması (silindirik veya küresel bir yapıya sahip olmaması nedeniyle) nedeniyle çözüm için kartezyen koordinatlar seçilmiştir.0.z ) ve zamana (t) bağlı olarak değişir.t) = T1 1. T(x.t) = T3 3. Malzeme : Yoğunluk. Orijinin yerinin iyi belirlenmesi çözüm rahat olmasınıda sağlayacaktır. 4.t : Değişkendir.H.

V:hacim [m3] ve ρ : yogunluk [kg/m3] ise m=V. u =Cv T [ KJ/kg] . dy ve dz lik boyutlara sahip sonsuz küçük sanal hacimlere bölünür. sıcaklığın değiştiği yönlerde. Bu durumda elemanın diferansiyel kütlesi. Daha önce verilen qx.Çıkan ısı miktarı + Üretilen ısı miktarı = İç enerji değişimi (2) İç enerji toplam kütle için U. Herhangi bir diferansiyel elemana komşu diferansiyel elemanlardan geçen ısı. ρ dir.diferansiyel eleman bir hacim yapıyı göstermesinden dolayı DİFERANSİYEL HACİM ismini alır. Zamana göre sıcaklığın nasıl değiştiği bilinmediği için zaman boyutuda sonsuz küçük dt aralıklarına ayrılır. y yönündeki dx. kenarlarda daha düşük olacağından (Isıtıcı mantığına) ısı iç bölgelerden dış bölgelere akacaktır.dy dir. dy ve dz kadar sonra ne kadar ısı çıkacağının hesaplanması Bölüm 1. diğer yüzeylerinden ısı çıkışı olacaktır. qy ve qz ile sembolize edilmiştir.z) bağlı olarak değişecektir.kanunu) göre aşağıdaki ifade yazılabilir: Giren ısı miktarı . sıcaklık farkından dolayı farklı yönlerde farklı ısılar akacaktır. En küçük hacim içerisinde üretilen ısıda en küçük olacaktır (hacim dV ise Q da dQ olur). U = m Cv dT [ KJ] ise du =Cv dT ve dU = m Cv dT m:kütle [kg]. birim kütle için u ile gösterilir.dz. sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılarak dx.y. Diferansiyel hacim içinde sıcaklığın x. Diğer taraftan [2] denklemindeki iç ısı üretimide açıklanmalıdır. Bu değerler sabit olmayıp (x. Bu dt aralığında sıcaklık lineer değişerek dT kadar artar. Merkezi yerlerde sıcaklık daha yüksek. y ve z yönlerine göre değişimi lineedir. diferansiyel eleman içerisinde üretilen ısı ve bu diferansiyel elemandan komşu diferansiyel elemanlara geçen ısı arasında enerjinin korunumunu gösteren Termodinamiğin 1. Sabit hacimdeki özgül ısıya (Cv) bağlı olarak şu şekilde denklemize edilmiştir. Büyük prizmatik yapının H. dx. Giriştedeki birim yüzeydeki ısıl yükün qx. yüzeye yakın bölgelerde üretilen ısılar ise daha kolay yüzeye ulaşacaktır. Daha önce verilen HxLxM ebatlarındaki prizma x.dV= q*[kj/m3s]. Sıcaklığın yükselmesi ile de eleman içerisindeki iç enerjide değişecektir. T birden fazla bağımsız değişkene ∂t bağlı olduğu için kısmı diferansiyel ( ∂ ) kullanılmıştır.y ve z yönünde sonsuz küçük dilimlere ayrılarak sonsuza giden sayıda dx. Diferansiyel elaman üzerindeki ısı üretimi ve transferi arasında enerjinin korunumu prensibine (termodinamiğin 1. y ve z doğrultusunda birim yüzeyden akan ısılar qx. [2] denkleminde açıklanmayan ifadeler diferansiyel elemanın yüzeylerinden meydana gelen ısı transferleridir. qy ve qz yüzeylerle çarpılmalıdır. içindeki q* kadarlık ısı üretiminden dolayı zamanla diferansiyel eleman içerisindeki sıcaklıkta yükselecektir. İlave olarak bir yüzeyindeki değerine bağlı olarak diğer yüzeyindeki değer seri açılımlarla belirlenebilir.5. Aşağıdaki şekilden görüleceği üzere x yönünde diferansiyel eleman yüzeyi dy. qy ve qz ise. Kanununa göre bir denge olmalıdır. Diferansiyel eleman sonsuz küçük olduğu için kütlesi ve hacmide sonsuz küçük olacaktır. Seçilen koordinat sistemine uygun olarak x. Prizmanın bütün yüzeyleri farklı sıcaklıkta olup. Hesaplamalarda diferansiyel yüzeyin yüzey alanı dikkate alınmalıdır.dz 25 . Bu diferansiyel hacim içerisinde tüm değişimler lineerdir. L ve M boyutları. Bu durumda birim zamanda diferansiyel eleman içinde ∂T meydana gelen iç enerji değişimi ρ Cv dxdydz olacaktır.dx dy dz olacaktır. prizmanın merkezi bölgesinde üretilen ısı zorlukla yüzeye ulaşırken.2 deki seriler kavramı ve örnek problemindeki bilgilerden faydalanarak belirlenebilir. Diferansiyel hacim içerisindeki toplam ısı üretimi dQ*=q*[kj/m3s]. Sonuç olarak örnek olarak alınan diferansiyel elemanın birkaç yüzeyinden ısı girişi olurken. dV=dx dy dz ise dm=ρ dx dy dz ve dU= =ρ dx dy dz Cv dT Daha önce bahsedildiği gibi havuzda zamanla suyun birikmesi gibi.dy. Dolayısıyla merkezden yüzeylere doğru birim yüzeyden geçen ısılar artarak değişecektir. Çünkü.dz ve z yönündeki ise dx. İç enerji maddenin sıcaklığından dolayı sahip olduğu enerjidir. hacmi ve iç enerjisi şu şekilde olacaktır.

ebatlarında eleman elde edilir.⎢ qx dydz + x dxdydz ⎥ + ∂z ∂x ∂y ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz ∂t ∂T ⎡ ∂ qy ⎤ ⎡∂ q ⎤ ⎤ ⎡∂ q dydxdz ⎥ − ⎢ z dzdxdy ⎥ − ⎢ x dxdydz ⎥ + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz −⎢ ∂t ⎦ ⎣∂x ⎦ ⎣∂y ⎦ ⎣∂z Bulunan son denkleme Problem 1’ de bulunan fourier denklemi de dikkate alınarak düzenlenirse ve tüm ifade dx dy dz ile bölünürse denklem en son haline getirilmiş olur. Bunlardan bir tanesi seçilerek aşağıdaki şekli verilen yapı üzerinden işlemler yapılabilir.⎢q y + ∂y ⎦ ∂z ⎦ ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz (3) ∂t Gerekli parentezler açılarak sadeleştirmeler yapılırsa şu ifade elde edilir: ∂q ⎡ ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ qxdzdy+qydxdz+qzdydx.⎢ qz dxdy + z dzdxdy ⎥ .⎢q x + x dx⎥dydz + qxdzdy + qydxdz + qz dydx . ⎡ ⎢q ⎣ + ∂q y y ∂y ⎤ dy⎥dxdz ⎦ dz ∂q z ⎤ ⎡ ⎢q z + ∂z dz ⎥ dydx ⎣ ⎦ qx dy dz dy ∂q x ⎤ ⎡ ⎢q x + ∂x dx⎥dydz ⎣ ⎦ Diferansiye Eleman Diferansiyel Hacim : dV = dx dy dz dx qzdydx qydxdz Bulunan değerler [2] ifadesinde yazılarak aşağıdaki diferansiyel form elde edilir. ∂T ∂q x ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q x ∂2T = −k 2 qx = −k ⇒ = −k ⎥⇒ ∂x ∂x ∂x ⎢ ∂x ⎦ ∂x ∂x ⎣ k=sabit qy = −k ∂q y ∂q y ∂T ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂2T = −k 2 ⇒ = −k ⎥⇒ ∂y ∂y ∂y ⎢ ∂y ⎦ ∂y ∂y ⎣ k=sabit (4) ∂T ∂q z ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q z ∂2T = −k 2 q z = −k ⇒ = ⎢− k ⎥ ⇒ ∂z ∂z ∂z ⎣ ∂z ⎦ ∂z ∂z 26 k=sabit . ∂q y ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ ⎡ dy⎥dxdz .⎢q z + z dz⎥dydx .⎢ q y dxdz + y dydxdz ⎥ .

Yani sonsuz küçük 27 Sınır şartları: 1. Çünkü sonsuz küçük yapılarda değişimler lineerdir. Bu eleman sonsuz küçük alınırsa değişim daha isabetli olarak doğru bir şekilde bulunacaktır.mertebe 1. Bununla birlikte merkezi bölgelerdeki sıcaklığın kenarlarındam daha yüksek olması gerektiği söylenebilir. Bu denklem matematiksel bir isimlendirme ile 2. Burada yapılacak işlem yine bu belirsizliğin giderileceği daha küçük model ve eleman düşünmektir. ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q * ρC v ∂T + + + = k ∂t ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 k (5) 5 nolu denklem ısı transferinde Isı İletiminin Temel Diferansiyel Denklemi olarak bilinir.derece non-homojen kısmi diferansiyel denklemdir. Çökme miktarı (değişken) 3. Çünkü U’nun x’e ve diğer etkenlere göre nasıl bir değişim gösterdiği bilinmememektedir.Yukarıdaki ifadeler yerine taşınıp bütün ifadeler diferansiyel hacime bölünüp gerekli sadeleştirmeler yapılarak şu ifade elde edilir. Bunun nedeni değişimin karekteri ve mertebesinin bilinmemesidir. Beklenen sıcaklık dağılım eğrisi ileri bölümlerde diferansiyel denklemlerin çözümü aşamasında verilecektir. x=0 2. y g 0 U(x) direk L x kablo U(x): x çizgisine göre kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen çökme miktarının x’ e göre değişimi g: yerçekimi ivmesi Bu tür problemler gerek asma köprü hesabında ve gerekse kabloların asıldığı iki direk arasındaki mesafenin araziye uygun olarak hesabında önemlidir. X=L/2 ise U=0 ise U=0 ise U= Umax ( dU = 0) dx . Fiziksel değişkenler : 1. x=L 3. Kablo ağırlığı (sabit) 2. Seçilen elemanın büyük olması bu lineer değişim yaklaşımını geçersiz kılar. Bu uzunluk dx miktarına tekabül edecek ve dx uzunluğundaki çökme miktarıda dU kadar olacatır. Direklerarası mesafe (değişken) Bu problemde de direkt olarak U’yu veren bağıntı bulunamaz. birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan L[m] uzunluğundaki kabloda yerçekimi etkisiyle meydana gelen çökmeyi veren diferansiyel denklemi belirleyiniz ve sınır şartlarını tespit ediniz. Bu durumda fiziksel büyüklükler ve sınır şartları şu şekilde olur. U çökme miktarı belirli bir değeri geçemez. Bu germe kuvveti ise kabloyu koparmaya çalışacağından kablonun kopma mukavemeti ile sınırlanmıştır. Problem 3 : İki direk arasında asılı bulunan. Bu değerde kablolara yatay yönde verilen germe kuvvetiyle (To) sağlanır. L mesafesi sonsuza giden sayıda dilimlere ayrıldığı varsayılarak. eksen takımının orijin noktasının yeri ise sol taraftaki direğin tepe noktası alınmıştır. Çözüm için kullanılacak eksen takımı olarak. en küçük uzunluğa sahip kablo elde edilir. meydana gelecek çökmenin hemen hemen bir parabolik eğri olması beklendiğinden ve bir parabolun en rahat tanımlanabilmesi (y=ax2+bx+c) nedeniyle kartezyen koordinatlar seçilmiş olup. Germe kuvveti (sabit) 4. Dolayısıyla bütün bu etkilerin iyi bir kombinasyon içerisinde çözülmesi gerekir.

Diferansiyel eleman asıl kablodan kesilerek çıkarılmış gibi düşünüleceğinden kesilen yüzeyleri temsil eden T gerilme kuvvetleri hesaba katılmalıdır. Elde edilen diferansiyel eleman ve üzerinde etkili olan kuvvetler şekil olarak aşağıda görülmektedir: T2 β dU dx → 0 ve dU → 0 ise α → β α – β → dα ( veya dβ ) α T1 dw dx Önceki problemlerden farklı olarak göre kesme yüzeylerinde yeni fiziki parametreler (T1 ve T2 kesit alma kuvvetleri) belirtilmiştir.T1sinα = dw dw = wo dx ( diferansiyel elemanın ağırlığı) (3) (2) 2 nolu ifade To değerine bölünerek ve 1 nolu ifadedeki değerler kullanılarak şu işlemler yapılabilir: Burada wo (N/m) kablonun birim uzunluğunun ağırlığıdır. To dx → 0 ise α → β ise β . T2 sin β T1 sin α dw − = To To To T2 sin β T1 sin α dw ise − = T2 cos β T1 cos α To tgβ − tgα = wo dx olarak bulunur. ΣFy = T2sinβ .uzunlukta meydana gelen çökme de sonsuz küçük olacaktır.α → dβ (veya dα) ise tgβ . ΣFx = T2cosβ-T1cosα = 0 ise T2cosβ = T1cosα = To (1) Bu denklemin başka bir ifadesi kablonun herhangi bir noktasındaki eğimin (α) cosinüsü ile o noktadaki T kuvvetinin çarpımı. Dolayısıyla kablo doğrultusu boyunca değeri değişir. Bu diferansiyel elemanın statik dengesi T1 ve T2 ile sağlanacaktır. α + d α = β olduğuna dikkat dU edilmelidir. Hesabı düşünülen bu problemdeki kabloda herhangi bir hareket düşünülmediği için statik denge şartları (ΣFx=0. ΣFy=0) uygulanabilir. Direk tepe noktalarında germe kuvveti To yatay olduğu için herhangi bir noktadaki eğim ile T nin çarpımı To a eşit olacaktır. Rüzgardan meydana gelecek küçük salınım hareketleri ise hesapların basitliği açısından ihmal edilebilir.tgα = dtgβ = dtgα Bu işlemde β açısı α dan sonsuz küçük miktarda büyük olmalıdır. Bu gerilme kuvvetleri germe kuvvetinin ve kablo ağırlığının vektörel toplamından meydana gelir. başka noktasındaki eğimin cosinüsü ve T nin çapımına eşittir. Statik denge şartları diferansiyel elemana da uygulanabilir. Diferansiyel elemandan tgα = ve yukarıdaki analizler birleştirilerek aşağıdaki dx ifade bulunur: d ⎡ dU ⎤ w o d 2U wo ⎡ dU ⎤ w dx = ⇒ = dtgα = d ⎢ ⎥ = o ⇒ To dx ⎢ dx ⎥ To dx 2 To ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦ 28 .

Fiziksel büyüklükler: 1. a : değişken 4. P motor kuvveti hareketi sağlarken. Problem 5 : Akışkanların hareketinde kütlenin korumunu temsil eden süreklilik denklemini bulunuz. zaman.a ise P . t=0 iken V=0 (denizaltı başlangıçta duruyor) g (m/s2) x: hareket doğrultusu 4V (N) ΣF = m. Maddesel nokta kinematik bir kavram olup diferansiyel eleman gibi çok küçük yapıyı ifade etmektedir. V : değişken 3. Hız gradyanı hız profili veya hız dağılımı olarak da bilinir. Bu durumda kullanılacak bağıntı. kütle . Her dilim içerisinde yolun zamana göre değişimi lineerdir ve hız her sonsuz küçük zaman aralığı (diferansiyel aralık veya zaman) içerisinde sabit bir değere sahiptir (V= ds/dt). t :değişken V (m/s) P(N) Başlangıç şartı 1.4V = m. orijin noktası olarakta hareketin başlangıç noktası tercih edilmelidir.Bulunan son ifade 2. Denizaltı katı bir yapıya sahip olması nedeniyle yaklaşık olarak bütün noktalarının hız ve ivmeleri birbirine eşittir. t ise bağımsız değişkendir. Bu problemde hareketli bir sistem analiz edilecektir. Hız . Bu bağıntıdan herhangi bir kablo ve L mesafesi için max çökme bulunabilir. Hareket esnasında.derece 1. Bu durumda denizaltıyı maddesel nokta seviyesine indirgeyebiliriz. Bu problemde öncekilerden farklı olarak sadece aracın takip ettiği yörünge sonsuz küçük dilimlere ayrılır. Gerek akışkanın katı cidarlar ile ve gerekse akışkan 29 . P kuvveti : sabit 5. Sadece ağırlık gibi homejen yayılı yüklerin olduğu problemler için uygulanabilir. İvme . Çözüm için referans sistem olarak. Hız profili veya gradyanı akış bölgesinde nokta nokta hızın nasıl değiştiğini ifade eder. mertebe 1. 4V su direnç kuvveti ise harekete engel olmaktadır. Açılama: Bütün akışkan akış problemlerinde akışkan içerisinde hız gradyanının bilinmesi gerekir. Bu denklem 1. denizaltı yörüngesinin bir doğru olması gerektiğinden kartezyen koordinatlar seçilirken. Aracın hızının ve almış olduğu yolun hesaplanacağı ifadeyi bulunuz. Dikkat edilirse değişken sayısı 2 den fazla olmasına rağmen diferansiyel denklem kismi yapıda çıkmamıştır.kanunudur. 4V kuvveti: değişken 6.derece adi diferansiyel denklemdir. V bağımlı değişken.a . su tarafından 4V şiddetinde bir direnç kuvveti tepki vermektedir.mertebe homejen olmayan adi diferansiyel denklemdir. Eğer akış bolgesi x-y düzleminde ise hız gradyanıda x ve y nin fonksiyonu olacaktır. m : sabit 2. hareketli sistemlerin dengesini temsil eden Newton’un 2. Denizaltıya iki tane kuvvet etkimektedir. a= dV dt ise m dV − 4V = P dt olarak diferansiyel denklem bulunur. Bu diferansiyel denklemin çözümünden U=U(x) şeklinde bağıntı bulunur. araca hızıyla orantılı olarak. Problem 4: Su içerisinde tamamen batmış ve durmakta iken denizaltı P sabit motor kuvvetiyle harekete başlamıştır.

dy dAy = l. Hızın düşük ve akış çizgilerinin düzgün olduğu laminer akış ve hızın yüksek akış çizgilerinin gelişigüzel eğriler ve girdaplar olduğu türbülanslı akışta. Bu diferansiyel eleman içerisine giren çıkan akışkan miktarları birbirine eşittir. Akışkan hızı. İki boyutlu bir akış ortamından aşağıdaki diferansiyel hacim cıkarılabilir. Q : kütlenin korunumuna göre sabittir. Akış doğrultusuna göre değişir. 3. Yukarıdaki şekilde verilen dx dy lik eleman içerisinde hızın değişimi linerdir. bir doğrultuya göre gerek akan miktarın dağılımının ve gerekse hızın değişiminin ne olduğunun bilinmesi gerekir.v (düşey yöndeki hız). Diferansiyel elemana veya kontrol yüzeyine x yönünde Qx. Burada sayfa düzlemine dik derinlik l birim olduğu kabul edilerek. Zaman.dx (2) u ve v ise x ve y doğrultularındaki toplam akışkan hızının izdüşümleridir. Yani bir kesitten geçen akışkan miktarı başka bir kesitten geçen akışkan miktarına eşittir. t : değişken Debi ve diğer büyüklükler arasında şu şekilde ifade yazılabilir. Her iki haldede hız gradyanı birbirinden çok farklıdır. Böyle bir durumdada doğrultuya göre miktarların ve hız şiddetlerinin nasıl dağıldığını bulmak mühendislik açısından önemlidir. Akışkan yogunluğu. Fiziksel büyüklükler: 1. 2. Süreklilik denklemi kütlenin korunumu prenbine dayanır. Daha Bölüm 1.2 de verilen bilgiler ışığında elamanın içine giren çıkan akışkan miktarları arasında bir denklem türetilebilir. Bu istenilen değerleri hesaplayan bağıntılardan biride SÜREKLİLİK DENKLEMİ'dir. y ekseni üzerindeki izdüşümü v olarak alındı. 30 . Gerekli işlemler ve şekil aşağıda verilmiştir.taneciklerinin birbirleriyle sürtünmeleri sonucu meydana gelen enerji kayıplarının hesaplanabilmesi için hız gradyanının bilinmesi gerekir. 5. hesaplamada kullanılan bağıntılar ve elde edilen sonuçlar birbirinden farklıdır. ρ : Gazlar için konuma ve basınca bağlı olarak değişirken. Girişte tek doğrultuda bir akış olabilirken çıkışta doğrultu düzlemsel yani iki boyutlu olabilir. : değişkendir. Bu durumda bir kesitten geçen akışkanın başka bir kesitten geçerken. sıvılarda akışkanlar sıkıştırılamaz olduğu için sabit kalır. y yönünde ise Qy kadarlık debiler girerse çıkışta bu değerler sonsuz küçük miktarda artar veya azalır. dAx = l. Akışkan mekaniği veya Termodinamik problemlerin diferansiyel yöntemle çözümünde kullanılan diferamsiyel eleman genellikle KONTROL HACMİ veya YÜZEYİ olarak isimlendirilir. y Kanal Duvarı dx dy x u Kanal Duvarı x Hız dağılımı y v V Q=ρAV Qx = ρ Ax u Qy = ρ Ay v (1) V hızının x ekseni üzerindeki izdüşümü u.5. 4. u (yatay yöndeki hız). Akış miktarı. Akış kesiti : akış doğrultusuna göre bazen değişir bazen sabit kalır. Bu denklem bulunurken akışkan ortamından akış doğrultusuna göre 2 veya 3 boyutlu diferansiyel eleman alınır. debi.

⎢ Qy + ∂y ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ 1 nolu denklemlerin gerekli kısmı türevleri alınıp 3 nolu ifadeye taşınırsa ve 3 nolu ifadede gerekli düzenlemeler yapılırsa şu ifade bulunur: ∂ ( ρu ) ∂ ( ρv ) + =0 ∂x ∂y veya u ∂ρ ∂u ∂ρ ∂v +ρ +v +ρ =0 ∂x ∂x ∂y ∂y (4) Bulunan bu ifade akışkanlar mekaniğinde SÜREKLİLİK DENKLEMİ olarak bilinir. Bu tür yorumlar daha önce çözülmüş problemlerin diferansiyel denklemlerinin çözümü esnasında yapılacaktır. En başından çözüm belirlenmiş olan başlangıç ve sınır şartlarını sağlamalıdır. Bu durumda şu ifade bulunur: ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y (5) Bulunan denklemde u ve v bağımlı. 1. Beklenen eğri gerçekleşmiyorsa ve şartlar sağlanmıyorsa cözüm yanlış olacaktır. Mühendislikte akış problemleri genellikle zamana bağlı olmayan daimi hallerde düşünüldüğü için zaman dikkate alınmamıştır. 31 . ∂Qy ⎤ ⎡ ∂Qx ⎤ ⎡ (3) dx⎥dy = 0 dy⎥dx + Qx dy .7 Cözümlerin Fiziki Yorumu Diferansiyel denklemlerin çözülmesi sonucu bulunan ifadelerin matematiksel olarak doğru olmasının yanında ilgili probleme uygun bir değişimide bize vermesi gerekir. Şayet akışkan sıkıştırılamayan bir sıvı ise yoğunluk değişmeyeceğinden türevleri sıfır olacaktır. Akış problemlerinin çözümünde kullanılan 3 ana denklemden biridir. Böyle bağımlı değişkenin birden fazla olduğu diferansiyel denklemler DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ olarak bilinir ve çözüm için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır.⎢ Qx + Qydx .∂Qy ⎤ ⎡ dy⎥dx ⎢ Qy + ∂y ⎣ ⎦ Qx dy dy ∂Qx ⎤ ⎡ Qx + dx ⎥dy ⎢ ∂x ⎣ ⎦ dx Diferansiyel eleman ve eleman üzerindeki akış miktarları Qy dx Kütlenin korunumu prensibine kontrol hacmine göre giren ve çıkan akışkan miktarları birbirine eşit olmalıdır. Bu denklem bu haliyle sıkıştırılabilir akışkanların (gazlar) değişken kesitli ortamda akması geçerlidir. x ve y ise bağımsız değişkenlerdir.

mertebe diferansiyel denklemler için kullanılan son yöntem ise TAM DİFERANSİYEL yaklaşımdır. Bu durumda önerilen çözüm fonksiyonun yeterli sayıda türevi ve kendisi diferansiyel denkleme taşınarak denklemin sağlaması araştırılır. non-homejen adi diferansiyel denklemlerin çözüm mantığı verilecektir. İntegre edilebilir parçalara ayırmak mümkün olmazsa. Genel çözüm. İntegrasyon için fonksiyonel yapısı uygun olmayan 1. Bu çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak da isimlendirilir. 1.BÖLÜM II ADİ DİFERANSİYEL DENKLEMLER VE ÇÖZÜMLERİ Önceki bölümlerde integrallerin en basit diferansiyel denklem olduğu ifade edilmişti. Bu bölümde tek bağımsız değişkene bağlı. mertebe diferansiyel denklemler için denklemin lineer veya non-lineer olması çözüm üzerinde çok etkili olmamasına karşın. Homojen çözüm. Özellikle. denklemi sağlayacan şekilde seri sabitleri düzenlenir. Bu amaçla özellikle bağımsız değişkene bağlı fonksiyon bloğu ve sabitler çözümün ilk aşamasında düşünülmeyebilir. yüksek mertebeli denklemlerde genellikle bağımsız değişken dönüştürülür. önemli bir kısmının çözümü bulunur. 32 . Sağlama işlemi diferansiyel denklemde hiçbir ifadenin kalmaması manasınadır.mertebe diferansiyel denklemlerde çözüm için ilk önce İNTEGRASYON düşünülmelidir. 1. Yüksek mertebeli diferansiyel denklemler için ilk önce HOMOJEN ÇÖZÜM’ ün bulunması ilk aşama olmaktadır. Yüksek mertebeli denklemlerde de değişken dönüşümleri kullanılabilir. 1. homojen veya parçalama ile homojen hale dönüştürülen diferansiyel denklemin çözümüne verilen isimdir. Özellikle 1. mertebe denklemlerde hem bağımlı hemde bağımsız değişken dönüştürülebilirken. Yüksek mertebeli denklemlerde kullanılan bir diğer yöntem KUVVET SERİLERİ ile çözümdür. homojen çözüme benzetilerek veya diferansiyel denklemin homojen olmayan kısmına benzetilerek diferansiyel denklemin özel çözümü önerilir. Homojen çözüm bulunduktan sonra HOMOJEN OLMAYAN ÇÖZÜM bulunmalıdır. özel DEĞİŞKEN DÖNÜŞÜMLERİ ile çözüm aranabilir. Daha sonra dikkate alınmayan kısmın GENEL ÇÖZÜME etkisi yansıtılır. bağımlı değişkenin ve türevlerinin önünde bağımsız değişkene bağlı fonksiyonların çarpım halinde olduğu değişken katsayılı denklemlerin çözümü seri ile yapılır. birbirinden ayrı olarak bulunan çözümlerin toplanmasından bulunan çözümdür.mertebe diferansiyel denklemler ise İNTEGRE EDİLEBİLİR PARÇALARA AYRILARAK çözümü gerçekleştirilmektedir. Bu yöntemle çözümde değişken sayısı sonra iptal edilmek üzere 2’ den 3’ e çıkarılır. Eğer önerilen çözüm denklemi sağlıyorsa ileriki aşamaya geçilir. Bazı durumlarda herhangi bir matematiksel işlem yapılmaksızın tahmine ve tecrübeye dayanarak. Böyle bulunan çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak isimlendirilir. yüksek mertebeli diferansiyel denklemlerde sadece lineer diferansiyel denklemlerin analitik çözümü mümkündür. Örnek olarak. İlk önce diferansiyel denklemin tümünün değil. Bu nedenle diferansiyel denklemelerin çözümünde de integrasyon prosesi kullanılacaktır. Sağlama işlemi gerçekleşmemiş ise yeni bir öneri yapılarak tekrar sağlaması kontrol edilir. Yeni değişkenler ile integerasyon çözüm uygulandıktan sonra eski değişkenlere tekrar dönülür. Serinin bir çözüm olduğu kabul edilerek. homojen olmayan bir diferansiyel denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından bulunur.

olabilir. Yani. Cn gibi n tane integral sabiti bulunmalıdır. x2 y2 2 x 2 yy ' x yy ' + = C1 ise 1. Örnek olarak.h(y) şeklinde iki ayrı fonksiyona bölünebilmesidir. mertebeden bir diferansiyel denklem y bağımlı. x ise bağımsız değişken olmak üzere şu şekilde verilebilir: d ny = f(x) dx n (1) Burada f(x) bağımsız değişkene bağlı bilinen bir fonksiyondur. Sağlama: Bulunan çözümün doğru olup olmadığı. 1. Bu durumda çözüm sonrasında n. 1. f(x.y)=g(x).…. C3.y) fonsiyonun. bu özelliğe sahip denklemlerin çözümü için gerekli şart f(x. + = 0. dy dy (2) = f ( x.2. çözüm fonksiyonunun yeniden türevinin alınmasıyla. Bununla birlikte. Bu tip denklemlerin çözümleri n kere x üzerinden integrasyon ile gerçekleştirilebilir. 4 x + 9 yy ' = 0 36 Verilen denklem elde edildiği için çözüm doğrudur.mertebe bir diferansiyel denklem için bu şekildeki ayırım yapılarak ve 1 kez integral alınarak çözüm gerçekleştirilmiş olacaktır. denklemde varolan değişkenler taraf tarafa ayrılabilmelidir. C 9y2 x2 y2 2 + = C1 ∫ 9 ydy = − ∫ 4 xdx 2 = −2 x + C C1 = 18 9 4 C1 sabiti başlangıç veya sınır şartı ile bulunacaktır. denklemin C1. y ) = g ( x). Sadece 1. İkinci teste görede bulunan çözüm ve türevi diferansiyel denklemde yerine yazılır. türevi Çözüm + = 0. Çözümün sağlanması 2 şekilde test edilebilir. f=f(x.y)=exey olarak ayrılabildiği için çözüm mümkündür. belirlenebilir.h( y ) ⇒ ∫ h( y) = ∫ g ( x)dx dx Problem 1: 9 y dy + 4 x = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.y). Mertebe bir dif. Diğer taraftan f(x. C2. Tüm ifadeler birbirini yokediyorsa bulunan veya önerilen çözüm doğru demektir. Birinci teste göre mutlaka tekrar diferansiyel denklemi vermelidir. 8x − −4 x 36C1 − 4 x 2 x2 y2 9 → y′ = = dif denklemde + = C1 ise y = 9 9 4 36C1 − 4 x 2 36C1 − 4 x 2 2 9 9 9 yerine yazılırsa 33 . mertebe değişkenlerine ayrılabilen diferansiyel denklemin genel formu ve çözüm formatı şu şekildedir. mertebe diferansiyel denklemler için “f” fonsiyonu hem bağımlı değişken ve hemde bağımsız değişkenlerin fonksiyonu. 9 4 9 4 9 4 4 x + 9 yy ' = 0.y)=xyln(x+y) şeklinde ise sadece x’in ve sadece y’nin fonksiyonları elde edilemeyeceği için bu metodla çözüm elde edilemez. f(x.y)=ex+y ise f(x.1 Değişkenlerine Ayrılabilen Diferansiyel Denklemler En genel halde bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayrılabilen n. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. dx Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir.

ydy dx ∫ 1 − y2 = ∫ 1 − x 1 − y 2 = u 1 − x = v ⇒ − 2 ydy = du − dx = dv ∫ − 2u = ∫ − du dv v ⇒∫ du dv = ∫2 u v ⇒ ln(u ) = 2 ln(v) + Co ln u = ln v 2C ⇒ u = C. SinC.v 2 ln u = ln v 2 + ln C Co = ln(C ). Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. Gerekli ters dönüşümlerle çözüm şu şekilde bulunacaktır: 1-y2 = C(1-x)2 Sağlama : “Bulunan çözüm doğrumu?” sorusu çözümün kendisi ve türevi verilen denklemde yerine yazılarak kontrol edilebilir. Not: Çözüm sonrasında tüm fonksiyonların logaritma fonksiyonu veya sinus fonsiyonu … olması halinde integral veya diferansiyel denklem sabiti de ( C ) aynı fonksiyonlar cinsinden (lnC.36C1 − 4 x 2 dy 9 y + 4 x = 0 ise 9 dx 9 −4 x 36C1 − 4 x 2 9 9 + 4x = 0 → − 4x + 4x = 0 → 0 = 0 d 3y Problem 2: = 5 e-2x diferansiyel denklemini çözünüz. Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. İntegral ve türev birbirinin tersidir. 5 x2 Çözüm : y = − e − 2 x + C1 + C 2 x + C3 8 2 Buradaki C ler sabitler olup başlangıç veya sınır şartları yardımıyla bulunur.…) yazılabilir. dy 1 − y2 Problem 3: = dx y(1 − x) diferansiyel denklemini çözünüz. Çözüm için değişken dönüşümü de gerekecektir.Birinin etkisini diğeri yokeder. Böyle bir dönüşüm mantıksal olarak da yanlış değildir. Bu değişkenler ve C sabitleri arasında sadeleştirme işlemleri açısından faydalı olacaktır. dx 3 Çözüm: Bu tür diferansiyel denklemlerin çözümünde tütevin integrasyonu için şu benzerlik unutulmamalıdır. ⎡d2y⎤ d3y d ⎡d2y ⎤ d 2 y −5 −2 x e + C1 = = 5e −2 x ⇒ ∫ d ⎢ 2 ⎥ = ∫ 5e −2 x dx ⇒ 2 = ⎢ ⎥ dx3 dx ⎣ dx 2 ⎦ dx 2 ⎣ dx ⎦ d ⎡ dy dx ⎢ dx ⎣ dy 5 − 2 x ⎤ − 5 −2x ⎡ dy ⎤ ⎛ − 5 −2x ⎞ ⎥ = 2 e + C1 ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ 2 e + C1 ⎟ dx ⇒ dx = 4 e + C1x + C2 ⎝ ⎠ ⎦ ⎣ ⎦ Benzer şekilde bir kez daha integrali alınarak çözüm aşağıdaki şekilde bulunur. C değeri sabitse bunun logaritması veay sinus değeride sabit olacaktır. ⎛ d2y ⎞ d2y ⎛ dy ⎞ dy dx = x dt = t dA = A → ∫ d ⎜ ⎟ = d⎜ 2 ⎟= 2 ∫ ∫ ∫ ∫ ⎝ dx ⎠ dx ⎝ dx ⎠ dx Buna göre örnek diferansiyel denklemin çözümü. 1 − y 2 = C (1 − x ) 2 y = 1 − C (1 − x ) 2 y′ = 34 2C (1 − x ) 2 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 .

lny=kx+lnC1 ise y = C1ekx ∫ y = ∫ kdx ise lny=kx+C. Problem 6: dx y Çözüm: y2 x2 ydy = ∫ xdx x=1 ise y=3 [ y(1)=3] = + C ∫ 2 2 33 12 Çözüm denkleminde x yerine 1 y yerine 3 yazılarak C belirlenir. dx dy = ∫ dx arctgy=x+C y=tg(x+C) ∫1+ y Problem 5: Çözüm: 2 dy + 5 x 4 y 2 = 0 diferansiyel denklemini y(0)=1 şartı ile çözünüz. Duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını belirleyip çiziniz.dy 1 − y2 = . x=0 ise y=2 [ y(0)=2] Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 2 yazılarak C1 belirlenir. dx y(1 − x) C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 2 2 (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 0 = 0 ise çözüm doğru. Böylece genel çözüm. dx Çözüm: dy C=lnC1. y = 2e kx Uygulama 1: Yüzey sıcaklıkları T1 ve T2 olan L kalınlığındaki duvardan geçen ısıyı hesaplayınız. denklemini y(0)=2 şartı ile çözünüz. -1=-0+C ise C=-1 bulunur. Böylece genel çözüm. y2 = x2 + 8 dy Problem 7: = ky dif. 1 y= 5 x +1 dy x = diferansiyel denklemini y(1)=3 şartı ile çözünüz. Denklemdeki k bir sabittir. Problem 4: Çözüm: dy = 1 + y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. ∫y dy 2 Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri q T2 T2 0 x=L L x 35 . dx = −5∫ x 4 dx − 1 = −x5 + C x=0 ise y=1 [ y(0)=1] y Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 1 yazılarak C belirlenir. Böylece genel çözüm. 2 = C1e k 0 ise C1=2 bulunur. = + C ise C=4 2 2 bulunur.

1: x = 0 ise T = T1 .Bu durumda duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını veren ifade şu şekildedir. y ve z yönündeki boyutun daha büyük olması nedeniyle ısı akısı duvar içerisinde kalacaktır. o yöne göre sıcaklık değişmez . Yapılardaki uygulama açısından x yönündeki ısı içeri veya dışarı akarkan.0 = -k T1 + C ise C = k T1 bulunur.dT denklemiyle hesaplanmalıdır. q = −k ∫ qdx = −∫ kdT q dx = -k dT ise çözüm q x = -kT + C şeklinde bulnur. 2: x=L ise T=T2 ise T2 = T(x) T1 b Duvar içerinde hesaplanan sıcaklık dağılımı k qL + T1 duvardan transfer olan ısı miktarı q = (T1 − T2 ) dir. Bu nedenke y ve z yönünde duvar uzunluklarının sonsuz olduğu kabul edilebilir. q x = -kT + k T1 ise T ( x) = qx + T1 k Bu denklem şekildeki b eğrisine uygun bir lineer değişimi ifade ettiği için beklenen bir çözüm bulunmuştur. Dolayısıyla sıcaklık değişimide x sadece x yönünde olacaktır. q. sınır şartı yerine konularak transfer olan ısı bulunur. Diğer y ve z yönlerindeki ısı akısı önemli değildir. Bu nedenle değişken sayısı 2 tane oluncaya kadar bazı kabuller yapılmalıdır. Bizim için duvarın x doğrultusundaki ısı tarnsferi önemlidir. Bu ifadede 2. L k Isı akış Doğrultusu T2 0 x=L x Uygulama 2: Yukarıdaki problemde duvar içerisinde kimyasal yolla q’’’ kadarlık bir ısı üretimi söz konusu olursa sıcaklık dağılımı ve q değerleri ne olur? Maksimum sıcaklığı bulunuz. 0 q’’’ q1 T1 Duvar veya Levha x q2 T2 Isı akış Doğrultusu L Duvar içerisinde ısı üretimi mevcut ise diferansiyel denklem şu şekilde olacaktır: ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q ' ' ' ρC v ∂T + + + = ∂x 2 ∂y 2 ∂z2 k k ∂t 36 Ancak bu denklem kısmi olup çözümü zordur. Bu durumda da ısı y ve z yönündeki mesafeler çok uzun olduğu için en kısa yön olan x yönünde akabilecektir. Herhangi bir yönde ısı akışı yoksa. Sınır şartları iki tane bulunur. Değişkenler olan T ve x eşitliğin her iki tarafına dx ayrılabilir.

0/2k + C1.x) düşecektir.T1 )/L+ q’’’L/2k q′′′x 2 ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ + + T =− x + T2 2k ⎢ L 2k ⎥ ⎣ ⎦ Duvar içerisinde sıcaklık dağılımını veren denklem Sıcaklık duvar içerisinde parabolik olarak değişmektedir. Daha önce diferasiyel denklem çıkarılmasında bahsediliği gibi bu beklenen bir durumdur.L + T1 ⇒ C1 = (T2. T1<T2 olduğu zaman maksimum nokta sağ tarafa yakın. Maximum sıcaklık ve yeri şu şekilde tesbit edilir. sıcaklık bu yönde değimiyor ise . Diferansiyel denklemin yeni hali şu şekildedir: d 2T q' ' ' + = 0 (Bir tane bağımsız değişken var. Adi dif. Fiziki yorum olarak duvar içerisinde ısı üretimi olmasından dolayı duvar içinde bir yerde sıcaklık maksimumdur. Maksimum sıcaklık için sıcaklık dağılımını veren denklemde x=xkrt yazılmalıdır. denklem) dx 2 k d ⎡ dT ⎤ − q ' ' ' dT − q ' ' ' ⎡ dT ⎤ ⎛ − q ' ' '⎞ ⎢ dx ⎥ = k ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ k ⎟ dx ⇒ dx = k x + C1 ⇒ ⎝ ⎠ dx ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ∫ dT = ∫ ⎢ ⎣ − q' ' ' 2 ⎡ − q' ' ' ⎤ x + C1 ⎥dx ⇒ T = x + C1x + C2 k 2k ⎦ Çözüm için gerekli sınır şartları: x=0 ⇒ T=T1 T1 =. sıcaklık bu yönde değimiyor ise . Sıcaklık dağılımını kullanarak fourier denklemi yardımıyla yüzeylerden transfer olan ısılar hesaplanabilir. dT q′′′x ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ =− +⎢ + =0 dx k 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ise xkrt = k (T2 − T1 ) L + 2 q′′′L xkrt maksimum sıcaklığın yerini belirler. dx 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎡ T − T q′′′L ⎤ ⎡ T − T q′′′L ⎤ q2 = q′′′L − k ⎢ 2 1 + q1 = − k ⎢ 2 1 + 2k ⎥ 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎣ L ⎦ q = −k 37 .y yönünde ısı akışı yok. 2 değişken arasındaki diferansiyel değişim adi formda olacaktır.y. Bir sabitin türevi ise sıfırdır.z. sıcaklık zamanla değişmiyor ise ∂T =0 ∂t ∂T ∂ 2T = =0 ∂y ∂y 2 ∂T ∂ 2T = =0 ∂z ∂z 2 Bu yaklaşımlar ile değişken sayısı 4 den (T.z yönünde ısı akışı yok.q’’’. T1>T2 olduğu zaman ise sol tarafa yakın olacaktır.0 + C2 ⇒ C2 = T1 x=L ⇒ T=T2 T2 =.) 2 ye (T. Bu nedenle duvar içerisinde bir noktada sıcaklık maksimum veya minimumdur. T1>T2 için duvar içindeki sıcaklık dağılımı ve yüzeyden meydana gelen q1 (x=0) ve q2 (x=L) ısı akışları şu şekildedir: dT ⎡ T − T q′′′L ⎤ = q′′′x − k ⎢ 2 1 + ısı x değerine bağlı olarak değişiyor. İlave olarak problem daimi (steady) olarak düşünülürse sıcaklık değişmeyecektir: zamanla da .q’’’L2/2k + C1.daimi problem.x.ve sabit kalır.

T(x) Tmax T1 q1 T2 0 xkrt x=L/2 x=L x T1 > T2 için sıcaklık dağımı, maximum sıcaklık değeri ve yeri q2

Uygulama 3: AralarındaL mesafes bulunan direklere asılan birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan sahip kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen sarkmayı bulunuz. Direklerin tepe seviyesine göre meydana gelen maximum çökme miktarını ve yerini bulunuz.
0 x

wo [N/m]

g

kablo

U

d2U wo ise = dx 2 To

⎛w ⎞ d ⎡ dU ⎤ w o dU w o ⎡ dU ⎤ = ⇒ ∫ d ⎢ ⎥ = ∫ ⎜ o ⎟ dx ⇒ = x + C1 ⇒ dx ⎢ dx ⎥ To dx To ⎝ To ⎠ ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦

∫ dU = ∫ ⎢ T ⎣

⎡ wo
o

⎤ w x + C1 ⎥dx ⇒ U = o x 2 + C1x + C2 2To ⎦

Sınır şartları uygulanarak integral sabitleri bulunur. 1: x = 0 ⇒ U = 0 2: x = L ⇒ U = 0 0 = 0+ 0+C2 ⇒ C2= 0 0 = (w0/2T0)L2 + C1L ⇒ C1= - w0L/(2T0) ise
U ( x) = w0 2 ( x − Lx ) 2T0 maksimum çökmenin meydana geldiği noktayı bulmak için bulunan denklemin 1.türevi sıfıra eşitlenir. 2 w ⎡⎛ L ⎞ w L2 L⎤ dU w0 L = (2 x − L) = 0 ⇒ 2 x − L = 0 ⇒ xkrt = ise U max = 0 ⎢⎜ ⎟ − L. ⎥ = − 0 dx 2T0 2 2T0 ⎢⎝ 2 ⎠ 2⎦ 8T0 ⎥ ⎣ L/2
0 x=L/2 x=L x Meydana gelen sarkmanın x’ e göre değişimi ve maksimum çökme

Umax U(x)

38

Uygulama 4: Yola(x) bağlı ivmesi a = 2x ile verilen hareket durmakta iken harekete başlayan bir araca aittir. Aracın hızını ve yolunu zamana bağlı olarak bulunuz.

dV = 2 x şeklinde bir denklem elde edilecektir. Bu diferansiyel denklemde 3 tane dt değişken (V,x ve t) mevcuttur. 3 değişkenli diferansiyel denklem çözülemez. Çözüm için değişken sayısı 2 ye düşürülmelidir. Bu iki şekilde yapılabilir: a=

İlk yöntemde bağımlı değişken (V) yokedilebilir. V yerine x li ifadesi yazılır. Yolun zamana göre 1. türevi hız ise dx d d ⎡ dx ⎤ d 2 x d 2x V= ise diferansiyel denklem = 2 x olur. Böyle → a = [V ] = ⎢ ⎥ = 2 dt dt dt ⎣ dt ⎦ dt dt 2 2.mertebe bir denklemin çözülebilmesi için sağ taraf bağımsız değişkenin (t) fonksiyonu olmalıdır. Oysaki elde edilen denklemin sağ tarafı bağımlı değişkenin (x) fonksiyonudur. d 2x İntegrasyon için 2 = f (t ) olmalı dt IIDeğişken sayısını 2 ye indirgemenin diğer yolu bağımsız değişkenlerden birinin yokedilmesidir. Zincirleme türev kuralı ile bu amaç gerçekleştirilebilir. dV dV dx dx dV = → a= V= a =V dt dx dt dt dx Böylece V ve t arasındaki ivmeden V ve x arasındaki ivme ifadesine geçilebilir. dV V2 = 2x ⇒ ∫ VdV = ∫ 2 xdx ⇒ = x2 + C V dx 2 x = 0 ⇒ V = 0 (Durmaktadır.) ise 0 = 0 + C ⇒ C = 0 , V2 = 2x2 ⇒ V =1.414 x
Uygulama-5: Şekilde görülen çelik köprü üzerinde seyretmekte olan bir araçtan dolayı köprüde meydana gelen çökmeyi (sehim) bulunuz. Maksimum değeri belirleyiniz. Açıklama: Köprü üzerinden geçen en ağır araç körünün tam ortasında en büyük çökmeyi meydana getirir. Bu nedenle tam orta nokta için bulunacak çökme değeri için sağlanacak emniyet diğer noktalar içinde kafi olacaktır. Araç ağırlığından dolayı gövdeyi F kuvveti ile eğmeye çalışacaktır. Hesaplama için mesnet reaksiyonları hesaplandıktan sonra 0 orijin noktasına x kadar uzaklıktaki A noktasına göre moment alınır.
gövde g

I-

Köprü Ayağı F L F 0 F/2 x A

Köprü Ayağı

Çökme eğrisi Sehimin x’ e göre değişimi

Sehim veya çökme (u) diferansiyel denklemi I atalet momenti ve E elastisite modulü ve moment (M) değerine ne bağlı olarak şu şekildedir;
39

EI

d 2u Fx = M ( x) burada moment önceki şekle göre A noktasından M ( x) = − dir. 2 dx 2 d 2u Fx =− , 2 dx 2 d ⎛ du ⎞ Fx , ⎜ ⎟=− 2 IE dx ⎝ dx ⎠ u=− Fx du Fx 2 ⎛ du ⎞ =− + C1 , d ⎜ ⎟ = −∫ dx ise ∫ ⎝ dx ⎠ 2 IE dx 4 IE

ise IE

⎛ Fx 2 ⎞ du = − ∫ ⎜ + C1 ⎟ dx ∫ ⎝ 4 IE ⎠

Fx 3 + C1 x + C 2 12 IE

Çözümün tamamlanması için 2 tane sınır şartı gerekir: 1. x=0 ise u=0 , C2=0 Fx 3 FL2 FL2 2. x=L/2 ise du/dx=0, C1 = ise u = − + x 12 IE 16 IE 16 IE
Uygulama-6: Hareketsiz duran ve aralarında H kadar mesafe bulunan iki plaka arasında akan Qo debiye sahip sıvının hız profilini veren bağıntıyı bulunuz. Akış daimi (steady) dir.
Kanala girerken Hız profili y 0 x H Kanala içeriside Hız profili Açıklama: Sıvıların yapışma özelliği vizkosluk özelliği olarak bilinir. Gerçek sıvılar temasta oldukları katı yüzeye yapıştıklarından hızları yüzey ile aynı olur. Bu problemde plaka yüzeyler hareketsiz olduğu için palakaya bitişik tanecik hızları sıfırdır. Bu suretle girişteki homejen hız profili (gradyeni) kanal içinde parabolik olarak değişir.

Çözüm: İki boyutlu (y,x) akış için akışın hareketini tanımlayan Navier-Stokes denklemi sıkıştırılamayan sıvılar için şu şekildedir. ⎛ ∂ 2u ∂ 2u ⎞ ⎛ ∂ 2v ∂ 2v ⎞ ∂u ∂P ∂v ∂P x için, ρg x − ve y ekseni için ρg x − + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ ⎜ ∂x ⎟ ⎜ ∂x ⎟ ∂t ∂y ∂y ⎠ ∂t ∂x ∂y ⎠ ⎝ ⎝ Bu denklemlerde u ve v sırasıyla akışkan taneciği hızının x ve y eksenlerindeki izdüşümleridir. İlave olarak g yerçekimi ivmesini, ρ akışkan yoğunluğunu, µ dinamik viskoziteyi ve P basıncı göstermektedir. Akış sadece x yönündedir ve hız sadece y’ ye göre ∂u değişmektedir. Bu nedenle v=0 ve = 0 olacaktır. Daimi akış zamana göre değişim ∂x göstermeyen akış için zamana göre türevlerde sıfır olacaktır. Geriye kalan ifade şu şekildedir.

ρg x −

⎛ ∂ 2u ⎞ ⎛ d 2u ⎞ ∂P ∂P + µ ⎜ 2 ⎟ = 0 , ρg x − + µ⎜ 2 ⎟ = 0 , ⎜ ∂y ⎟ ⎜ dy ⎟ ∂x ∂x ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

ρ gx −

∂P = K ise ∂x

⎛ d 2u ⎞ K +µ⎜ 2 ⎟ =0 ⎝ dy ⎠

Yukarıdaki denklemde tek bağımsız değişken olduğu için kısmi diferansiyenden adi diferansiyele geçilir. İntegral y üzerinden alınacak olup x ile ilgili terimler bu nedenle K sabiti ile kısaca gösterilmiştir.
d 2u K −K 2 = − = sabit ise iki kez y’y göre integral alınarak u ( y ) = y + C1 y + C 2 bulunur. 2 µ 2µ dy

Sabitlerin bulunması için 2 sınır şartı gerekir. Koordinat sisteminin orijin noktası iki plakanın tam ortası seçilerek hareketsiz plaka yüzeyindeki sıvı taneciklerinin hızı tanımlanabilir. Plakaların orijine uzaklığı seçilen orijine göre H/2 ve –H/2 olacaktır. Gerçek akışkanlar katı
40

x dx + (a2 . y ln x ln y dx + dy = 0 18. Qo = ∫ ifadenin integrasyonu ile bulunabilir.Derinlik şeklinde hesaplanır. Plakaya yakın birim kesitten geçen debi ve 0 orijin noktası civarındaki birim kesitten geçen debi aynı olmayacaktır. Bu nedenle y doğrultusu dy lik sonsuz küçük diferansiyel dilimlere ayrılır. dy/dx = y/x2 5. x dx . dx/(y(1+x2)) =2 dy 7. Kesit akış doğrultusuna dik olup. (1-x) y’ = y2 11. Bu değişim HIZ ALANI olarakta isimlendirilir. xy dx . y=H/2 ise u=0 . u= KH 2 bulunur.Derinlik kesitinden geçen debide sonsuz küçük olacaktır. −K (H / 2)2 + C1 H + C2 2µ 2 −K (− H / 2)2 − C1 H + C2 2. sınır şartı . Qo = ∫ H /2 H /2 −H / 2 u ( y )dy şeklinde yazılabilir. sin x sin y dx + cos x cos y dy = 0 10. x cos2 y dx + tan y dy = 0 9. dr = b (cos θ dr + r sin θ dθ ) .3 dy = 0 3. y=-H/2 ise u=0 . Bu durumda çözüm 8µ 1 ⎡ dP ⎤ 2 2 ⎢− dx + ρg x ⎥ H − 4 y 8µ ⎣ ⎦ ( ) Bu hız profili bir parabolik bağıntı olup beklenen çözümdür. Bu durumda H değerinden geçen debi integralle belirlenir.x2)1/2dy = 0 16.yüzeyine yapışacağından ve plakalar hareketsiz olacağından plaka yüzeyindeki taneciklerin hızı da sıfır olacaktır. (e2x + 4 ) y’ = y 22.a2 )0. tan2 y dy = sin3 x dx 8. x2 dx + y(x-1) dy = 0 4. Ancak H boyunca u hızı değişmektedir. 0 = 2µ 2 1. y’ = cos2 x cos y 41 12. sınır şartı . dx = t (1+t2) sec2 x dt 14. y’ = 2x + x y2/ 3y +x2 y 17. Örnek Problemler : 1. Bu durumda diferansiyel kesitten geçen debi Derinlik=1 alınarak. Debi (=hız*kesit) prensibine göre hesaplanır. Bağıntı y yönünde akışkan hızının nasıl değiştiğini ifade etmektedir. Bu nedenle her y noktası için bir debiden bahsedilebilir. H. x y3 dx + (y+1) e-x dy = 0 21.(x+2) dy = 0 2. Bu hız bağıntısından hareketle debi ve viskoz kuvvetler hesaplanabilir. Qo debisi bu −H / 2 u ( y )dy = ∫ 1 − H / 2 8µ H /2 H3 ⎡ dP ⎤ − + ρg x ⎥ H 2 − 4 y 2 dy = ⎢ dx 12 µ ⎣ ⎦ ( ) ⎡ dP ⎤ ⎢− dx + ρg x ⎥ ⎣ ⎦ Son çözümden istenirse Qo debisini veren kanal aralığı H belirlenir. y2 e2x dx = (4+ e2x) dy 6. 0 = Son iki sınır şartı denkleminin çözümümden C1=0 ve C 2 = sabitler ve K yerine yazılarak şu şekilde bulunur. (1+ ln x ) dx + (1+ln y ) dy = 0 15.5dy 20. a2 dx = x ( x2 . y’ = y sec x 13. Herhangi bir dy. x2 y y’ = ey 19.

Ancak bu integral çözümüne bağlı olup çözüm mümkün olmaz II- Şayet verilen örnekler çözülmüş olsaydı.y) dy = 0 Bu denkleme yukarıda verilen I. 2 xyy’ = 1+ y2 28. g:sbt. w:sbt 39. y) dx + N(x .5dx .y) fonsiyonlarına bağlı olarak 1.5π)=-0.5sin2wx .mertebeden diferansiyel denklemler tam diferansiyel yaklaşımı ile çözülebilir.3 46. y’=y2 sinx 41. y’=3(y+1) 37. xyy’ = 1+ y 2 3 x2 36.23.y. I(0)=Io 47. y(0. y’ = (3y-xy)/x 31.y)=1 olacaktır. 2ydx = 3x dy 34. M(x. Ancak y=y(x) şeklinde bir bilginin bulunması da verilen integralin çözümüne bağlı olduğundan klasik mantıkla çözüm bulunamaz. r(0.y2)0.5 dy = 0 24. çözüm ifadesinde x-değişkeni. dr/dt=-4tr. 2y dx = 3x dy 30. y’+cscy=0 38.örnek için. mertebe bir diferansiyel denklemin standart formu şu şekilde gösterilebilir.y)=h(x). V(dV/dt)=g. y’ = 3y 29.25π) = -1 r(0) = r0 y(2) = 3 y(0) = 1 y(2) = -1 y(1) = 3e-1 y(2) = 3 y(π/2) = 4 y(-2) = 1 y(1) = 9 32. y’ = x2y2 35.g(y) denklem için mümkün olmayabilir.x (x2 – 1)0. Bulunan f(x. y-değişkeni ve Cintegral sabiti bulunacaktı. Eğer değişken ayırma yapılamaz ise integral almak mümkün olmayacaktır.x) (1) şeklinde bir kapalı fonksiyonel denklem bulunabilir.örnek uyarlanırsa (2) dy = x+ y → dy − ( x + y )dx = 0 ise dx M(x. Örnek olarak. y′ = dx şeklinde ayırmanın mümkün olmadığı hallerde. yy’=0. y’=4(y+1)0.5 cos2x.2 44. L(dI/dt)+RI=0.y)=-(x+y) ve N(x. Değişkenlerine ayrılamayan. y’ = (3+y) cot x 33.y) ve N(x. Aynı şekilde II. (1. y’=x3e-y y(2)=0 43. bağımlı ve bağımsız değişkenlerin fonksiyonu olan M(x.C)=0 denkleminden C çekilerek C=C(y. Idy = x+ y → ∫ dy = ∫ ( x + y ) dx : x üzerinden integral almak için y değişkeni dx x cinsinden yerine yazılmalıdır. x y dx + e dy = 0 26. r(0)=8. V(to)=Vo 45. dr/dt = -4 rt 27. y yerine V ve x yerine t 42 . sinθ dr = r cosθ dθ.2 Tam Diferansiyel Denklemler Önceki bölümde verilen bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayırma yöntemi her diferansiyel dy = f ( x. y’+(x+1)y =0 3 2. y ) genel ifadesindeki f(x. y’= cosx tgy 40. y’=x2y2-2y2+x2-2 42. 1. dV = sin t + V → ∫ dV = ∫ ( sin t + V ) dV : zaman (t) üzerinden integral almak dt için hız (V) zaman cinsinden yerine yazılmalıdır.

diğerinden bulunacak C değerine eşit olacakmıdır? Çözüm üzerinde her ikiside. (1) denklem ile tanımlanmış olan kapalı fonksiyonda C integral sabiti geçici olarak değişken kabul edilirse 2 değişkenli yapıdan 3 değişkenli bir yapıya ulaşılır. bu toplamda tam diferansiyel olacaktır. Bunlar kısmi diferansiyel dir. Çünkü bu türevleme birbirine eşit iki diferansiyel ifade elde edilir. Bu benzeşimden . y ) = ∂C ∂ M ( x. Bu ikisinin toplamı değişiminin tamamını verecek olup. M ( x. Tam diferansiyel bir fonksiyon (değişken ∂y sayısı gerçekte 2 tane olan fonksiyon) için dC=0 olmalıdır. Birinden bulunan C değeri.x. Tam diferansiyel C gibi bir sabit için kesinlikle sıfırdır. Biri diğerini yokedebilir. diğer bir kısmı da y üzerindedir.V)=Sint+t . Tam ve kısmi diferansiyeller 2 ve 2’ den daha fazla değişken içeren fonksiyonlar için lullanılan kavramalardır.yazılarak M(t. (5) nolu denklemler 2 tane olup hangisinden C değeri bulunabilir. Verilen (5) denklemleri de x ve y ye göre kısmı olarak türetilirse. Bu birleşme ancak M’ nin y’ ye göre kismi türevine. y ) = ise = ∂x ∂y ∂ x∂ y ∂y ∂x ∂ y∂ x (6) 43 . y ) ∂ 2 C ise = ve N ( x.y) fonsiyonlarına bağlı olarak (4) şartını sağlayan C ne olmalıdır?” sorusunun cevabı verilmelidir. N’ ninde x’ e göre tekrar kısmı türevleri alınması ile mümkün olur. ∂C C’nin x’e göre ∂x 1. 3 değişkenli (C.V)=1 şeklinde (2) formuna dönüştürülür. N(t. Dikkat edilirse (2) formundaki çözülecek diferansiyel denklem ve çözüldüğü varsayılan çözümün diferansiyelini ifade eden (4) denklemleri birbirine benzemektedir. (3) denklemine göre C’ nin değişiminin bir kısmı x. Başka bir ifade ile “M(x. N ( x. y ) = ∂C ∂x . y ) = ∂C ∂y (5) yazılabilir. hem M hemde N fonksiyonları etkili olacağından her ikiside kullanılmalıdır.diferansiyeli önceki bilgilere (Bölüm 1. C’nin x’e göre değişimi olarakta düşünülebilir.y) ve N(x.1) dayanarak şu şekilde yazılabilir: dC = ∂C ∂C dx + dy ∂x ∂y (3) Burada C nin bir integral sabiti olduğu için tam diferansiyelinin sıfır olması sözkonusudur. ∂C ve ∂x ∂C ∂C dx + dy = 0 ∂x ∂y (4) şeklinde yazılabilir. y ) ∂ 2 C ∂C ∂ N ( x.y) böyle bir fonksiyonun 1. Diferansiyel “değişim” olarak da algılanabilir. Ancak ∂C sıfır olmayabilir. (2) formunda verilen bir diferansiyel denklemin çözümünden bulunacak (1) nolu denklemin tam diferansiyel şartını sağlayarak (4) denklemini sağlayabilmesi için (5) nolu denklemlerden tam diferansiyellik şartları üretilmelidir. Bu yaklaşım Sabitlerin Değişimi ismi verilmekte olup başka diferansiyel denklem çözümlerinde de kullanılmaktadır. M ( x.türevi olarak bakılacağı gibi.5. Her ikisininde kullanılabilmesi içim iki denklem birleştirilmelidir.

(5) ifadesine dikkate edilecek olursa görülecektir. integral y üzerinden alınmış olup. işleme başlanır.y) tercih edilirse çözüm şu şekilde ilerleyecektir: N ( x. Çünkü. M(x. Böyle bir şart sağlanırsa diferansiyel denklemin çözümü şu şekilde geliştirilir. (9) denkleminde Co’ın y’ ye göre türevinde “d” operatörünün kullanıldığına dikkat edilmelidir. Çünkü. y)∂y + C ( x) o (10) Buradaki Co=C(x) olduğuna dikkat edilmelidir. y ) = ∂C ⇒ ∂C = N∂y ⇒ ∂y ∫ ∂C = ∫ N ( x. M x ve y ye bağlı bir fonksiyondur.y). ∂C nin N(x. y ) ∂ N ( x. Aksi halde işlem hatası olup çözüm yanlış olur.y) yada N(x. Mx M’ nin x’ e göre kısmi türevi demketir. bulunacak Co sabitinin x’ e bağlı olması muhtemel olacaktır. ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy ∂y ∂y ifadesinden bulunacaktır. Problem-1: (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Tersinden düşünecek olursak diferansiyel denklemdeki M'nin y' ye göre kımi türevinin. (8) çözümünün elde edilmesinde M(x. N' nin x' e göre kımi türevine eşit ise o denklem tam diferansiyel denklemdir denilebilir. integral işleminde dikkate alınmayan y değişkenine bağlı olabileceği ihtimali her zaman düşünülmelidir. ∂ M ( x . (8) ifadesi y 'ye göre tekrar türetilecek olursa çözümün tamamlanmasını sağlayacak Co(y) . Bu durumda (7) nolu denklem tam diferansiyellik şartı olacaktır.y)'ye eşit olduğu ∂y (9) ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy = N ( x. Bu ifade kısca Mx=Ny olarak da gösterilebilir.y) seçilerek ∂C ⇒ ∂C = M∂x ⇒ ∫ ∂C = ∫ M ( x. Co(y) bulunarak (8) de yerine yazılmalıdır. y ) = ∂y ∂x (7) şeklinde tam diferansiyellik şartı yazılabilir. Co sadece bir değişkene bağlı olmak zorundadır. ya M(x. Bu durumda tam diferansiyel bir form için (2) denklemindeki M ve N fonksiyonlarına bağlı olarak. Bunun x' e göre kısmen integre edilmesi halinde meydana gelen Co integral sabitinin x e göre sabit olurken. Dolayısıyla bu aşamada çözümün bitmiş olduğunun söylenmesi imkansızdır. y ) = ∂x bulunur. Bulunan Co(x) içerisinde kesinlikle y değişkeni bulunmaz. Bu nedenle Co(y) şeklinde yazılım doğru olacaktır. (5) denklemlerindeki ifadelerden biri ele alınarak.y) yerine N(x. Bu integrasyon sonucu Co içerisinde x ile ilgili bir ifadenin olamıyacağı açıktır. Bulunan Co(y) (8) denlemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır. Co(x) (10) denklemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır. Co(x) değerini bulmak içinde (10) denklemin x’ e göre kısmi türevi alınarak M değerine eşitlenmesi gerekir. Eğer Co içerisinde x bulunursa yapılan işlemlerde yanlışlık var demektir.olduğu görülecektir. 44 . y )∂x + Co ( y ) (8) M ( x. y ) ∂y ∂y Bu durumda (9) denleminin integrasyonundan Co(y) bulunur.

Diferansiyel denklemde ki (y3 + 2x) ve (3xy2 +1) fonksiyonlarının sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir.y) ile C(x. Ancak. y üzerinde integrasyonda (∂y) x sabit alınır. M ve N den biri ile C(x. 45 .y) çözüm fonsiyonu diğeriden ise Co(x) veya Co(y) fonksiyonel integral sabiti bulunacaktır. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır.y) den faydalanılır. Çözümün x2 e göre türevi.y)=3xy 2 +1 ise dy ∂y dy Dif.y) dx + N(x.y) den faydalanılır.y) ile C(x. Bunun için N(x. y) = 3xy 2 + 1 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡3xy 2 + 1⎤∂y ⇒ C = xy 3 + y + Co ( x) ⎣ ⎦ ∂y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.y) ve N(x. ∂C 3 =y + 2x ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ y 3 + 2 x ⎤∂x ⇒ C = y 3 x + x 2 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. dC dCo ∂C = 1 ⇒ ∫ dCo = ∫ dy ⇒ Co ( y ) = y =3xy 2 + o =N(x. 2. Her iki alternatif kullanılarak çözüm şu şekilde gerçeklenir: 1. Bulunan M ve N’nin kısmi türevleri alınarak tam diferansiyel şartını sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir.çözüm: M(x. (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 M(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 3y 2 ⇒ tam diferansiyeldir.çözüm: N(x. Sağlama: Bulunan çözüm tekrar türetilerek doğru olup olmadığı belirlenebilir. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir. Bunun için M(x. ) ∂M ∂N ∂C 3 ∂C = (or My=Nx) M(x. = 3y 2 ⇒ ∂x ∂y Çözüm için diferansiyel denklemden M ve N fonksiyonları input olarak alınmıştır. y) = =y + 2x . Bu inputların her ikiside kullanılarak output çözüm bulunacaktır.denklemin çözümü C = y 3 x + x 2 + y şeklindedir. Aynı şekilde kısmi integrasyonda da x üzerinden (∂x) integrasyonda y sabit.y) ve M(x. y’ ye göre kısmi türev alınırken x sabit.denklemin çözümü C = xy 3 + y + x 2 şeklindedir. ∂C = N(x. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. 2 dC dCo ∂C = y 3 + o = M ( x. N(x. y) = =3xy 2 + 1 Tam dif. x’e göre kısmi türev alınırken y sabit kabul edilir. C integral sabitidir. [Not: Kısmi türev bilinen adi türev ile aynır. y ) = y3 + 2x ise = 2 x ⇒ ∫ dCo = ∫ 2 xdx ⇒ Co ( x) = x dx ∂x dx Dif.y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir.

y) = = ⎢ x +Cosy+ ⎥ Tam dif. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. ∂y ∂x x ⎝x ⎠ 1. Problem-2: 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy . Başka bir bir ifade bir denklemde sayısal değeri 46 . ∂C ⎡ 3 1⎤ = ⎢ x +Cosy+ ⎥ ise ∂y ⎣ x⎦ ∫ ∂ C = ∫ ⎢ x +Cosy+ x ⎥∂y ⇒ C = x y + sin y + x + C ( x) ⎣ ⎦ 3 3 o ⎡ 1⎤ y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır. Bunun için N(x. ∂M ∂N ∂C ⎛ y ∂C ⎡ 3 1⎤ ⎞ = M(x. Daha tam diferansiyel şart kontrol edilir. y ) = .y) den faydalanılır.y)=x 3 +cosy+ dy ∂y x dy x Dif.( x 2 -3yx )dx = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır. son ifade dx ile çarpılarak dx ve dx dx dx dx dx dx dy parentezine alınırsa (3y2+1)dy+(2x+y3)dx=0 bulunur. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir. dCo ∂C y dC ⎛ y ⎞ = 0 ⇒ Co = sabit = 3x 2 y − 2 + o = M ( x.denklemin çözümü C = y + yx 3 + sin y x şeklindedir. = cos y ⇒ ∫ dCo = ∫ cos ydy ⇒ Co ( y ) = sin y = +x 3 + o =N(x. Çözüm denkleminde C bulunduğu için Co alınmayabilir. şartı ∂y ∂x ∂x x⎦ ∂y ⎣ ⎝ x ⎠ ∂M ∂N 1 ⎛ 1 ⎞ = − ⎜ 2 − 3x 2 ⎟ .⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ise ∂x dx x dx ⎝ x ⎠ Co sabit bulundu.çözüm: N(x. N(x. 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy .y) ve M(x.çözüm: M(x.y) ve N(x. dC dCo ∂C 1 1 .y) dx + N(x. ⎣ ⎦ Diferansiyel denklemde ki fonksiyonel yapı sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir. Bunun için M(x.y) den faydalanılır. = 3x 2 − 2 ⇒ tam diferansiyeldir.( x 2 -3yx )dx = 0 ⎣ ⎦ M(x. 2.y) ile C(x.y) ile C(x. y) = =. Ancak bir integral sabiti olarak kullanılabilir. C integral sabitidir.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ .⎜ ⎝ y ⎛ y ⎞ -3yx 2 ⎟∂x ⇒ C = + yx3 + Co ( y ) 2 x x ⎠ Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. ∂C ⎛ y ⎞ =.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ∂x ⎝ x ⎠ ise ∫∂ C = ∫.y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir. Bu verilen diferansiyel denklemin aynısı olup çözüm doğrudur.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.3 2 dC d ( xy ) dy d ( x ) dy dy = + + → 0 = y 3 + 3 xy 2 + + 2x .

∂y ∂x ∂M ∂N = ∂y ∂x M(x. Dif.y) ile C(x. dC dCo ∂C = 0 ise Co sabittir. C integral sabitidir. farkı veya çarpımı. Çözümün son formu C1 = x 4 + 6 y 2 x 2 + y 4 dir.y)= ∂y ∂x ∂M ∂N = 6 xy ⇒ = 6 xy ⇒ tam diferansiyeldir.denklemin çözümü y C = x 3 y + sin y + şeklindedir.y)=3x 4 y 2 . ∂M ∂N ∂C ∂C = M(x. dy ∂y dy Önceki problemdeki yorumdan çözüme yansıtılmayabilir. yine sayısal değeri bilinmeyen başka bir sabitle kısaca tariflenebilir.denklemin çözümü C = x 4 y 3 − yx 2 şeklindedir.y)=3x 2 y +y3 .x 2 . Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. x Problem-3: (4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 .x2)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz. ∂x ∂y M(x.denklemin çözümü C = 47 . Bunun için N(x. Tüm denklem taraf tarafa 4 4 2 4 ile çarpılarak ve 4C=C1 yazılarak çözüm daha basit yazılabilir.y) ile C(x.y) den faydalanılır.y) ve N(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir.y) den faydalanılır.y)= =4x 3 y3 -2xy N(x. dC dCo y4 ∂C = y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ y 3 dy ⇒ Co ( y ) = =3x 2 y+ o =N(x. Problem-4: (x3+3xy2)dx + (3x2y + y3)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz.bilinmeyen sabitlerin toplamı.y)= =3x 4 y 2 . ∂C 3 =x +3xy 2 ∂x ise 3 2 ∫ ∂ C = ∫ ( x +3xy ) ∂x ⇒ C = x4 3 2 2 + y x + Co ( y ) 4 2 Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. Bu sabit C ise dif. ∂C =4x 3 y3 -2xy ∂x ise ∫ ∂ C = ∫ ( 4x y -2xy ) ∂x ⇒ C = x 3 3 4 y 3 − yx 2 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. =3x 4 y 2 -x 2 + o =N(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.y)= ∂C 3 ∂C =3x 2 y+y3 Tam diferansiyel şartı =x +3xy 2 N(x. C1 yeni integral sabitidir. Bunun için N(x.y) ve N(x. Dif.x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir. dy 4 ∂y dy x4 3 2 2 y 4 + y x + şeklindedir. M(x.

∂C = M(x. ∂M ∂N ∂C ∂C = = M(x.y) tercih edilerek. Akışkanlarda tam diferansiyellik kontrolu süreklilik denklemi vasıtasıyla yapılır.derece diferansiyel denklem) şeklinde denklemde mevcut olmasına dikkat edilmelidir. Verilen şartlara göre x=0 ise y=0 olmalıdır. ψ ( x. Basit cözüm için veya daha sonra görülecek metodlarla çözüm için genel bir prensip olarak bağımlı değişken ya sadece “y” (lineer veya 1. x4. y3. y)= .(cosx sinhy)dy=0 dif. hem bağımlı hemde bağımsız değişkenler özel fonksiyonlar (cosy. ∂x ∂y Çözüm: y3 ∂ψ 2 2 2 2 2 = a ( x − y ) ⇒ ∂ψ = ∫ a ( x − y )∂y ⇒ ψ = a ( x y − ) + C ( x) ∂y 3 dC ∂ψ y3 2 = −a(2 xy ) + = −2axy ise C=sbt. 48 .sinhy+ o N(x.) cinsinden denklemde mevcutsa çözümü tam diferansiyel yöntemle veya tam diferansiyel hale getirme yöntemi ile gerçekleştirilebilir.. y)= sinx coshy ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ sin x cosh y∂x ⇒ C = − cos x cosh y + C ( y) o Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır.denklemin çözümü C = − cos x cosh y dir.cosh0=C ise C=-1 bulunur. dC ∂ Co ∂C = -cosx. Bu akışın akım fonksiyonunu (ψ) bulunuz.y) den faydalanılır. Akım fonksiyonu u ve v ile şu şekilde ifade edilir.derece diferansiyel denklem) veya “ y2 ” (2. Genel çözüm. cos x cosh y = 1 Uygulama: Bir akış ortamında x yönündeki hız u=a(x2-y2) ve y yönündeki hız v=-2axy ile verilmiştir.coshy)dx .( cosx sinhy ) ise =0 dy ∂y ∂y Co = sabit Dif.. denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz. lnx. y)= . Daha önce verilen (sıkıştırılamayan akışkanlar için) bu denklem sağlanmaktadır.. y ) = a ( x y − ) + C − dx 3 ∂x Bu çözümde C ye değişik değerler verilerek akım cizgileri elde edilir. –cos0. ∂ψ ∂ψ = a( x 2 − y 2 ) v = − = −2axy ∂y ∂x Bu veriler akım fonksiyonunun tam diferansiyel yaklaşımla çözülebileceğini göstermektedir. Bunun için N(x. u= ∂u ∂v + =0 (süreklilik denklemi) 2ax-2ax=0 ise tam diftir.( cosx sinhy ) Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = sin x sinh y ⇒ tam diferansiyeldir.Problem-5: (sinx. = sin x sinh y ∂y ∂x M(x. y)= sinx coshy = N(x. Not : Verilen diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılamıyorsa.

Dolayısıyla. M(x. Yeni halde tam diferansiyel şart aranırsa. (0)=6 17. değişkenlerine ayrılamayan.2y)dy = 0 6. tam diferansiyel denklem formuna benzemesine rağmen tam diferansiyel şartı sağlanmayan bazı denklemler λ(x. ∂y ∂x Denklemin x ile bölünmesi tam diferansiyel şartını bozmuştur. (x2 + y2)dx + 2xydy = 0 3. cosπx cos2πydx = 2sinπx sin2πy dy. 2xy dx + dy = 0. sinhx dx + y-1coshx dy=0 .(2ysinx cosx+y2sinx)dx+ (sin2x-2ycosx)dy=0 15. y(3/2)=1/2 21. = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ ∂x ∂y Eğer tüm denklem taraf tarafa x ile bölünecek olursa [(4x2y3-2y)dx + (3x3y2 . a) (x2 + 3xy)dx + (Ax2 + Ay)dy = 0 b) (1/x2+1/y2)dx + ((Ax + 1)/y3) dy = 0 18.Örnek Problemler: y(-2)=1 13. ( − 2 )dy = 0 2 ) dx + ( 2 2 − x x +y y x +y 2. Matematiksel olarak bir ifade bir sabit veya değişken taraf tarafa çarpılabilir veya bölünebilir.y)dx + N(x. y(0)=2 22. (x . ex(cosy dx-siny dy)=0 20. M(x.2 Tam Diferansiyel Hale Getirilen Diferansiyel Denklemler (İntegrasyon Faktörü) Önceki bölümde problem-3 olarak çözülen örnekte [(4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 . (4x y + 1/x)dx + (3x y .y)= = =3x 4 y 2 . cosh2x cosh2ydx + sinh2x sinh2y dy = 0 7.y)= =3x 3 y 2 . ((3-y)/x2)dx+((y2-2x)/xy2)dy = 0. (3x2 lnx + x2 .x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir.x)dy=0] elde edilir. (3x2y2-y3+2x)dx+(2x3y-3xy2+1)dy=0 . y(0)=π y(1) = 2 1 1 y x 1. (yexy + 4y3)dx + (xexy + 12xy2 .sinx dy = 0 8.1/y)dy = 0 10. tam diferansiyel şartını sağlamamasına rağmen bir fonksiyon ile çarpılınca tam diferansiyellik sağlanabilir.x2)dy=0 ] tam diferansiyel şart sağlanmıştı: ∂M ∂N ∂C ∂C M(x.y) şeklindeki bir fonksiyon ile çarpılarak tam diferansiyel hale getirilebilir. ( ln x ln(ln y) 2 3 + xy )dx + ( + x 2 y 2 )dy = 0 y ln y x 3 3 3 4 2 9. 2sinwydx + wcoswy dy =0. (2xy . e-θdr –r e-θ dθ =0 19. y(0)=6 16.3)dx + (x2 + 4y)dy = 0 14. (xcos(x+y)+sin(x+y))dx + xcos(x+y)dy = 0 11. Ters mantıkla bu olay değerlendirilirse.x Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x 2 y 2 − 2 ⇒ = 9 x 2 y 2 − 1 ⇒ tam diferansiyel değildir.y)dy=0 49 (1) . (yex+2ex +y2) dx+ (ex+2xy)dy = 0.xdy = 0 5.y)= ∂M ∂N ∂C ∂C = =4x 2 y3 -2y N(x. 2xydx + (x2 + y2)dy = 0 12. 2. ydx + xdy = 0 24. Bu fonksiyona integral çarpanı veya integrasyon faktörü ismi de verilir.y)dx . y(0)=π/2w 23. (2xy + ey)dx + (x2 + xey)dy = 0 4.ycosx)dx .y)= =4x 3 y3 -2xy N(x.

Genellikle λ(x. M ∂λ ∂M ∂λ ∂N +λ =N +λ ∂y ∂y ∂x ∂x ise (2) şeklinde yazılabilir.y) şeklindeki 3 değişkenli değişim tecrübeye bağlı olarak z=z(x. Bu nedenle. sırasıyla test ederek doğru olan bulunabilir. ∂( λM ) ∂( λN ) = ∂y ∂x alınırsa.y)M(x. Bu işlemlerde zircirleme türev kuralı kullanılır. λ’ nın hangi değişkene bağlı olduğu direkt bulmak zor olabilir. Bu nedenle λ ya sadece x. 2. Bu nedenle tam diferansiyelyaklaşım ile çözüm için ilk önce tam diferansiyel hale dönüştürecek λ çarpanı bulunmalıdır. x.y) şeklinde bir değişken dönüşümü ile λ(z) şeklinde 2 değişkenli adi diferansiyel yapıya indirgenir.denklemde ise sadece y’ ye bağlı olmalıdır. λ=λ(y) ise ∫ λ = ∫ M dy ∂x λ M Yukarıdaki denlemlerde çözüm için sağ taraftaki integraller içindeki fonksiyonlar gerekli sadeleştirmelerden sonra 1. Problem-1: (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Parantez içerisindeki ifadelerin diferansiyeli M ⎛ ∂N ∂M ⎞ ∂λ ∂λ −N = λ⎜ − ⎟ ∂y ∂x ⎝ ∂x ∂y ⎠ (3) elde edilir.y:bağımsız) bağlı kısmi diferansiyel olup çözümü bu aşamada mümkün değildir. Ancak.y) fonksiyonunun tesbit edilmesi için 3 nolu denklemin çözülmesi gerekir. ∂→d . ∂→d. Bu haller için λ fonksiyonları aşağıdaki gibi iki şekilde bulunur: ⎛ ∂N ∂M ⎞ ⎜− ∂ x + ∂ y ⎟ M y − Nx ∂λ dλ dλ ⎠ dx or =∫⎝ = 0 . ∂M ∂N = M=2xy 4 e y +2xy3 +y N=x 2 y 4 e y -x 2 y 2 -3x tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂M ∂N = 8xy3e y + 2 xy 4 e y + 6xy2 + 1 ⇒ = 2 xy 4 ey − 2 xy2 − 3 ⇒ ∂x ∂y türevler birbirine eşit olmadığından tam diferansiyel değildir. Hem x ve hem de y’nin fonksiyonu olması kısmi dif denklem çözümüne neden olduğundan önceden tahmin etmek oldukça zordur.y)dy=0 (2) nolu denklemin tam diferansiyel şartı .denklemde sadece x’ e. Gerekli işlemler şu şekildedir: M y -N x = [8xy 3e y + 2 xy 4 e y + 6xy 2 + 1] − ⎡ 2 xy 4 e y − 2 xy 2 − 3⎤ = [8xy 3e y + 8xy 2 + 4] ⎣ ⎦ ∂λ = 1. Bu denklem 3 tane değişkene (λ:bağımlı. Aksi takdirde λ(x) ve λ(y) integral çarpanları doğru bir şekilde bulunamaz.y)dx + λ (x. N ve M fonksiyonlarının yapısına göre λ fonksiyonun analitik olarak belirlenmesi belirli haller için mümkündür. λ ya sadece x’in. λ(x. λ=λ(x) ise λ ∫ My − Nx N 8xy 3e y + 8xy 2 + 4 ∂x = ∫ 2 4 y ∂x x y e − x 2 y 2 − 3x 50 . ∫ 2. ya sadece y’nin yada hem x hem de y’nin fonksiyonu olabilir. λ=λ(x) ise ∫ λ = ∫ N dx ∂y λ N ⎛∂ N ∂M ⎞ ⎜ ∂x − ∂y ⎟ Nx − M y ∂λ dλ dλ ⎠ dy or =∫⎝ = 0 . yada sadece y’nin fonksiyonu olarak aranmalıdır. ∫ 1.y)N(x.λ (x.

y) ve N(x. λ ( y) = 4 λ y y λ=λ(y) kabulu sonuçta sadece y’ ye bağlı çukmasından dolayı doğrudur. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. Problem-2: 2 ydx + 3xdy = 0 dif. λ’ nın bulunması diferansiyel denklem çözümünde ara işlem niteliğinde olduğu için. (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 ilk dif denklem. x 1 ∂C =2 xe y + 2 + 3 y y ∂x ise y ∫ ∂ C = ∫ ⎜ 2 xe + 2 + ⎛ ⎝ x y 1 ⎞ x2 x ∂x ⇒ C = x 2 e y + + 3 + Co ( y ) ⎟ y3 ⎠ y y Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. 51 . x2 x dCo ∂ C 2 y x 2 3 x dC o =x e − 2 − 4 + =N(x. denklemini çözünüz. Bunun için N(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. λ=λ(y) ise Nx − My ∂λ [8xy3ey + 8xy2 + 4] ∂y = − 4[2 xy3ey + 2 xy2 + 1] ∂y =∫ ∂y = ∫ − ∫ y[2 xy3e y + 2 xy2 + 1] λ M 2 xy 4 e y + 2 xy3 + y dλ 4 dy 1 = ∫− ise ln λ =-lny .y) ile C(x. ∫ 2 xy 4 e y + 2 xy 3 + y x 2 y 4e y + x 2 y 2 − 3x ( )dy + ( )dx = 0 y4 y4 (2 xe y + 2 x 1 x 2 3x + 3 )dy + ( x 2 e y − 2 − 4 )dx = 0 y y y y x 1 + y y3 N = x2e y − x2 x −3 4 2 y y M = 2 xe y + 2 ∂M x 1 = 2 xe y − 2 2 − 3 4 ∂y y y ve ∂N 2x 3 = 2 xe y − 2 − 4 ∂x y y Bulunan türevler birbirine eşit olduğu için tam diferansiyel şart sağlanmıştır.λ=λ(x) ise sadece x’in fonksiyonu olmadığı için. yaklaşımı çözüm x e + + 3 = C y y 2 y şeklinde elde edilir.y)=x 2 e y − 2 − 3 4 . = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy y y y y ∂y x2 x çözüm tam dif. Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem taraf tarafa çarpılırsa . yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra hala y değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu yanlıştır. Bundan sonra λ çarpanı ile çarpılmış M ve N fonksiyonları kullanılarak önceki bölümde verilen yöntemle çözüm aranır. 2.y) den faydalanılır. x 1 ∂C 2 y x 2 x ∂C =x e − 2 − 3 4 M(x. Bu nedenle işlemler λ=λ(y) kabulu için tekrarlanmalıdır.y)= ∂y y y y y ∂x M(x. integrasyonlar alınırken integral sabiti alınması gerekmez.y)= =2 xe y + 2 + 3 N(x.

Bunun için N(x. My-Nx = 2 . İşlemler yapıldığında integral çarpanının y’ nin de fonksiyonu olduğu görülecektir. Çok işlemin hata yapma ihtimalini de beraberinde getireceği unutulmamlıdır. 2 yx −1/ 3dx + 3x 2 / 3dy = 0 .y)=3x 2 / 3 . dλ λ =∫ M y − Nx N ∂x=∫ −1 dx ise 3x sadece x’in fonksiyonu olduğu için. integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur. Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır.y) ile C(x. yaklaşımı çözüm C = 3 yx 2 / 3 şeklinde elde edilir.3 = -1 ise λ=λ(x) kabulu ile çözüm bulunabilir. I.Tam diferansiyel hale getirerek çözüm: 2 ydx + 3xdy = 0 ise M(x. yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra. ∫ dλ dx = ∫− λ 3x ise lnλ =- lnx 3 → λ (x)= 1 =x -1/3 1/3 x Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . hemde tam diferansiyel yaklaşımla çözülerek aradaki işlem sayısı farkı ortaya konulacaktır. y ) = 3 x 2 / 3 ise M y = 2 x −1/ 3 My=Nx olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. Bir diferansiyel denklemin birden fazla yöntemle çözümü mümkündür. y ) = 2 yx −1/ 3 .y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. ∂C =2 yx −1/ 3 ∂x ise N x = 2 x −1/ 3 ∫ ∂ C = ∫ ( 2 yx ) ∂x ⇒ C = 3 yx −1/ 3 2/3 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. N ( x. M ( x.Değişkenlerine ayırarak çözüm: 2 ydx + 3 xdy = 0 → ∫2 dx dy C = −∫ 3 → 2 ln x = −3ln y + ln C → x 2 = 3 x y y II.Not: Bu diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılarakta çözülebilir.y) den faydalanılır.y) ve N(x. Bu nedenle verilen örnek hem değişkenlerine ayırarak. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. Önemli nokta hangi metodun daha kısa ve daha az işlem gerektireceğinin önceden bilinmesidir. M(x. dC dCo ∂C =3x 2 / 3 + o =N(x. 52 .y)=3x ∂M =2⇒ ∂y ∂N = 3⇒ ∂x tam diferansiyel değildir. Bu çözüm 3 ile bölünerek ve her iki tarafında üst değeri 3 alınarak değişkenlerine ayırma ile elde edilen form elde edilir. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy ∂y çözüm tam dif.y)=2y ve N(x.

Bu nedenle ∂x tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. denklemini çözünüz.y)=-x-1 ise My = x-2 ve Nx = x-2 olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise çözüm C = − yx −1 dir.y) den faydalanılır.y)=y ve N(x. λ=λ(x) ise =∫ dx = ∫ − dλ M y − Nx ∫ dλ λ = ∫− 2dx x ise lnλ = −2(lnx) . yani λ N x pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra. My-Nx = 1 – (-1) = 2 2dx = ise sadece x’in fonksiyonu olduğu için. x −2 ( ydx − xdy ) = 0 yx −2 dx − x −1 dy = 0 M(x.y)=xycosy2 ∂N ∂M = 4 y cos y 2 ⇒ = y cos y 2 ⇒ tam dif. değildir.y)=2siny2 . N(x. Problem-3: ydx − xdy = 0 dif. y) = yx -2 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ yx −2 ⎤dx ⇒ C = − yx −1 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. x3 ( 2sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy ) = 0 ise 2 x 3 sin( y 2 )dx + x 4 y cos( y 2 )dy = 0 53 .y)=-x ise ∂M =1⇒ ∂y ∂N = −1 ⇒ tam diferansiyel değildir. ∂C = M(x. ⎜ ⎟ = C1 → C1 = y x 3⎠ ⎝ 3 C1 ile değişkenlerine ayırmada bulunan C arasında hiçbir fark yoktur. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. dC dCo ∂C =-x −1 + o =N(x.y)=yx-2 . Her ikiside integral sabiti olup. aralarında işlemlerin gelişmesinden kaynaklanan simgesel bir farklılık mevcuttur. M(x. integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur.y)=-x −1 . M y − N x = 4 y cos y 2 − y cos y 2 = 3 y cos y 2 ⇒ λ=λ(x) ise dλ =∫ M y − Nx N 3 y cos y 2 3dx dλ 3dx dx = ∫ dx = ∫ ise ∫ =∫ → ln λ = 3ln x → λ ( x) = x3 2 xy cos y x λ x λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . denklemini çözünüz. M(x. Bunun için N(x. N(x. λ (x)=x -2 Bulunan λ çarpanı ile ilk diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur .2 ⎛ 2⎞ ⎛C⎞ ⎛ 3 ⎞ = ⎜ yx ⎟ = y 3 ⎜ x 3 ⎟ ⎜ ⎟ ⎝3⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ 3 3 3 ⎛C ⎞ 3 2 . dy dy ∂y Problem-4: 2 sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy = 0 dif.

2)=-1. C = ( −1. λ=λ(y) ise −( M y − N x ) dλ −4 x 2 dλ 2dy =∫ dy = ∫ − dy = ∫ d y ise ∫ =∫ . 3ydx + 2xdy = 0 . y ) = 4 y 3 + 3 x 2 y 2 ise M y = 6 xy 2 N x = 6 xy 2 .5 dir.5 ) = 4. Verilen şarta göre x=0. Bu nedenle integral çarpanı y değişkenine bağlı olarak bulunmaya çalışılır. y 2 ( 2 xydx + (4 y + 3 x 2 )dy ) = 0 . y ) = 2 xy 3 N ( x. ln λ = 2 ln y → λ ( y ) = y 2 2 xy M y λ y λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) N ( x. 2ydx+xdy=0 54 2.9275 3 2 4 Örnek Problemler: 1.2 ise y=-1. y ) = 2 xy. y ) = 4 y + 3 x 2 ise = 2x ⇒ = 6 x ⇒ tam dif. y ) = x 4 y cos( y 2 ) M y = 4 yx 3 cos( y 2 ) N x = 4 x 3 y cos( y 2 ) olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir.5 şartıyla çözünüz. N ( x.y) den faydalanılır.2 ) + ( −1. Bunun için N(x.denklemin çözümü C = y 3 x 2 + y 4 dir.5 ) ( 0. Bunun için N(x. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. x 4 sin y 2 ∂C + Co ( y ) = M ( x. denklemini y(0. dCo ∂ C 2 yx 4 cos y 2 dCo =N(x. x 4 sin y 2 = C1 2 Problem-5: 2 xydx + (4 y + 3x 2 )dy = 0 dif. My=Nx tam diferansiyeldir ∂C = M ( x.y) den faydalanılır. dC dCo ∂C = 3 y 2 x 2 + o =N(x. My-Nx = 2x-6x =-4x M y − Nx dλ 4x =∫ dx = − ise sağ taraf sadece x’in fonksiyonu olmadığı λ=λ(x) ise N 4 y + 3x 2 λ için λ=λ(x) kabulu yanlıştır.y)=4 y 3 + 3x 2 y 2 ise = 4 y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ 4 y 3 dy ⇒ Co ( y ) = y 4 dy dy ∂y Dif. 2 xy 3 dx + (4 y 3 + 3x 2 y 2 )dy = 0 M ( x. 2C=C1 alınarak daha basit forma ulaşılabilir.9275 ise çözüm y 3 x 2 + y 4 = 4. y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) ise ∫ ∂ C = ∫ 2 ⎡ x 3 sin y 2 ⎤dx ⇒ C = ⎣ ⎦ 2 ∂x Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır. değildir. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise = + 2 dy dy ∂y çözüm C = x 4 sin y 2 dir. Bunlar yerine yazılarak C sabiti belirlenir. ∂M ∂N M ( x.y)=x 4 y cos( y 2 ) . y ) = 2 xy 3 ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ ⎡ 2 xy ⎣ 3 ⎤∂x ⇒ C = y 3 x 2 + Co ( y ) ⎦ Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır.M ( x.

Değişken dönüşümü sonrası diferansiyel denklem yapısı U + x y dx x =x′=f( ) elde edilir. (3xey+2y)dx + (x2ey+x)dy=0 Değişkenlerine ayrılamayan.y) şekillerindeki diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapı matematiksel işlemlerle y y y M( )dx+N( )dy=0 ve y′=f( ) haline dönüştürülebilmelidir. (2y+xy)dx + 2xdy = 0 11.y) elde edilebiliyorsa denklemin n. Bu =U + y ise yeni yapı U + y y dy dy dy denklem çözülerek U=U(y) formu elde edilir. U eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir. yn=(λy)n yazıldığında f(λx.y) homojenlik şartı Bu şartın sağlanması gerekli sadeleştirmeler sonrasında diferansiyel denklemde hiç bir λ nın kalmamasından anlaşılabilir. Burada U yerine y/x yazılarak orijinal değişkenlere dönülür. λ=cos(x-y) 8. ydx +[cot(x-y)-y]dy = 0. Başka bir ifade ile verilen M(x. Bir diferansiyel denklemde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerine xn=(λx)n. y cosx dx +3 sinx dy=0 15. İntegrasyon sonrasında U=U(x) şeklinde çözüm fonksiyonu bulunur. λ=x2y2 6. (x2 + y2 + x)dx + ydy = 0 19. Burada λ sıfırdan büyük pozitif bir sayıdır(λ. (x2 + 2y)dx .y)dy=0 veya y′=f(x. y′=f( ) ise dy y x dx dU x dU = U ( y ) ise x = U ( y ) y ⇒ x′ = = f (U ) dir. Eğer denklem homojen ise y bağımlı değişken ve x eski bağımsız olmak üzere y=Ux dönüşümü yapılarak çözüm aranır. ydx + [y+tg(x+y)]dy = 0.λy)=λnf(x.xdy = 0 21. 2ydx+3xdy=0 16. 2y2dx + (2x + 3xy)dy = 0 20. 2xdx=[3y2+(x2-y3)tgy]dy 17. dx + (x+y+1)dy = 0 5.> 0). (2x-1y -3)dx + (3-2y-1x)dy = 0.mertebeden bazı denklemler üstel homenjenlik yaklaşımıyla çözülebilir. Yani y ve x arasındaki bir denklemden U ve x arasındaki değişkenlerine ayrılabilir yeni bir form elde edilecektir.y)dx+N(x. olacaktır.λy)=λnf(x. (2xex-y2)dx+2ydy=0 9.3. tam diferansiyel şartı sağlamayan ve tam diferansiyel hale getirilemeyen 1. Bundan sonra şu dönüşümler x x x dy dU y yapılır: = U ( x) ise y = U ( x) x ⇒ y′ = =U + x x dx dx dU = f (U ) dx olacaktır. dereceden üstel homojen olmasından bahsedilir. (1+2x2+4xy)dx + 2dy = 0 12. (y+1)dx-(x+1)dy=0 13. 55 . 5dx –ey-x dy =0 23.Homojen Diferansiyel Denklemler: 14. (1 + xy)dx + x2 dy = 0 4. (x2 + y2)dx + 3xy dy = 0 22. 2cosπy dx=π sinπy dy 10.4. aydx+bxdy=0 2. yn=(λy)n ve xn=(λx)n ise f(λx. λ=cos(x+y) 7. U=x/y ile orijinal değişkenlere dönülür. ydx + (y-x)dy = 0 18. Aynı yaklaşım x’ in bağımlı değişken olarak kabul edilmesiyle de sağlanabilir.

2 x 2 − 6 y 2 y' = − . dx ile çarpılıp düzenlenirse ( x 3 + y 3 )dx − 3 xy 2 dx = 0 bulunur. x=λx y=λy M=(λx)3 + (λy)3 = λ3(x3 + y3)= λ3M. Bu dönüşümler ana denkleme taşınarak y ve x dx dx arasındaki yapıdan. x3 − 3 xy 2 Problem-2: (x2+3y2)dx + 2xydy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Dereceden homojendir. M=x3 + y3 . Çözüm . y=λy x=λx N=3λx(λy)2 = 3λ3xy2=λ3N ise denklem bu durumda 3. 2 2 ⎛ ⎛ y⎞ ⎞ x ⎜1 + 3 ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 2 + 3 y 2 ⎝ ⎠ 2 2 x +3y ) dx + 2xydy=0 ise = = ( y⎞ dx 2 xy ⎛ 2x2 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ dy dU dU 1 + 3U 2 dU 1 + 3U 2 y = Ux ⇒ =U + x →U + x = → x = −U dx dx dx dx 2U 2U 56 . çözümden C1 çekilerek türevli ifadeye taşınır.Problem-1: (x3 + y3)dx -3xy2 dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜1 + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 3 + y 3 3 3 2 ⎠ = = ⎝ (x + y )dx = 3xy dy ise 2 2 dx 3 xy ⎛ y⎞ 3x3 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 y: bağımlı değişken y=Ux ise x: bağımsız değişken dy dU =U +x ve U=y/x dir. x 3 − 2 y 3 = C1 x ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = C1 . Elde edilen yeni yapı mutlaka değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklem olmalıdır. U ve x arasındaki yapıya dönülür. N=3xy2 . c1 = x 2 − 2 y3 2 y3 2 y3 ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = x 2 − . Bu dx durumda bulunan çözüm doğrudur. 2 x 3 − 6 xy 2 y '+2 y 3 = 0 x x x dy + y 3 = 0 . dU 1 + U 3 U+x = 3U 2 dx ise 1 + U 3 − 3U 3 1 − 2U 3 dU 1 + U 3 x = −U = = 3U 2 3U 2 3U 2 dx 3U 2 dU ln(1 − 2U 3 ) dx =∫ ⇒− = ln x + ln c -2lnc=lnC1 ise ln(1 − 2U 3 ) = −2 ln x + ln C1 ∫ 1 − 2U 3 x 2 C1 y 3 C1 3 1 − 2U = 2 ⇒ 1 − 2 3 = 2 ⇒ x3 − 2 y 3 = C1 x x x x Sağlama: Çözümün doğruluğu türetilmesi sonucu diferansiyel denklemi vermesinden anlaşılır.

(2x . (x + ye ) dx . y3 dx = 2x3 dy . x = 1. y dy = (ydx -x dy)x ln(x/y) 12.x ) dx = xy dy ise ( 2 dx dx dx xy 2 2⎛ y⎞ x ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 U+x dU U 3 − 1 = dx U2 ise x U 3 −1−U 3 −1 dU U 3 − 1 = −U = = 2 dx U2 U U2 x 3 eU = C1 y3 3 x3 3 2 ∫ − U dU = ∫ dx U3 ⇒− = ln x + ln C . (x2 + xy . xy2y’ = y3 . xydx -x2 dy = y(x2+y2)1/2dy 18.dereceden homojen (λ=1) olan bu denklemler.x e y/x y/x 16. ⇒ 1 e 3 U 3 = C1 → C1 = 2981 → x e = 2981 Örnek Problemler : 1. U 3 = −3 ln x + ln C1 .x2 dy = 0 4.dU 1 + 3U 2 − 2U 2 1 + U 2 = =x dx 2U 2U 1 + U 2 = Cx ⇒ 1 + y2 = Cx ⇒ x2 → ∫ 1+U 2UdU 2 = ∫ dx ⇒ ln(1 + U 2 ) = ln x + ln C x x 2 + y 2 = Cx 3 Problem-3: x y2y’=y3 – x3 diferansiyel denklemini y(1)=2 şartıyla çözünüz.5y)dx + (4x . (x + (xy) )dy/dx + x . (3x2+9xy+5y2) dx .x)/(y+x) 8.y = x-1/2 y3/2 y(1) = 1 22.2x2 y dx 1/2 dy = 0 y(1) =0 21.2xy dy = 0 19. (x2 . y’ = (y + (x2 + y2)1/2)/x 5. 57 .(6x2+4xy) dy = 0 y(2) = 6 2. ([x+y]1/2 +[x-y]1/2 )dx + ([x-y]1/2 -[x+y]1/2)dy = 0 2 2 2 13. y=Ux ise dy = U + x dU 3 3 2 = = ⎝ y .4. ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜ ⎜ ⎟ − 1⎟ ⎜⎝ x ⎠ ⎟ dy y 3 − x 3 ⎠ . x dx + (y-2x) dy = 0 3. (y2 + yx) dx + x2 dy = 0 9. -ydx + [x + (xy)1/2]dy = 0 11. En genel halde denklem 1. (y2 + yx) dx .y2) dx + xy dy = 0 7.x3 y(1) = 2 y(-1) = 1 y(1) = -2 y(0) = 1 y(2) = 6 y(1) =4 y(1) = √2 14.y) dy 20. y’= (y . y = 2. y dx = 2(x + y) dy 6. x 3 y3 3 x3 ⎛ 2⎞ 3 ⎜1⎟ ⎝ ⎠ 3 x e = C1 ⇒ x e = C1.(2xy + x ) dy = 0 10. (x2 + 3y2)dx . 2x2 (dy/dx) = 3xy + y2 17. (x2 + 2y2) dx = xy dy 15. (2xy + 3y ) dx .mertebe diferansiyel denklemler değişken dönüşümü ile homejen hale getirilebilir.3y2)dx + 2xy dy = 0 2.1 Homejen Hale Getirilebilen Diferansiyel Denklemler Homejen diferansiyel denklemlere benzemesine rağmen çözüm elde edilemeyen bazı 1.

Gerekli işlemler yapılarak yerine = dx dX taşınırsa y' = aX + bY + (aB + bA + c ) dy dY a (X + B) + b (Y + A ) + c = = = eX + fY + (eB + fA + g ) dx dX e (X + B) + f (Y + B) + g elde edilir. derece homojen denklem olacaktır. A ve B dy dY keyfi sabitlerdir. f ve g sabitlerdir. B+3A+5 = 0 -3 ile taraf tarafa çarpılarak 3B -4A+8 = 0 1 ile taraf tarafa çarpılarak Y'= -3B-9A-15 = 0 3B-4A+8 = 0 0 -13A -7 = 0 ise A=-7/13 B = -44/13 dY X + 3Y .e. eB+fA +g = 0 (3) (2) ve (3) nolu denklemler iki bilinmeyenli iki denklem olup çözümünden A ve B bulunabilir. Bu durumda y ' = olacaktır.derece homejen denklem haline gelmiş olur ve U= y/x dönüşümü ile çözülebilir. dy dY = dx dx x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) + 5 X + 3Y + ( A + 3B + 5) = = dX 3( A + X ) − 4(Y + B) + 8 3 X − 4Y + (3 A − 4 B + 8) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir. veya başka bir ifade ile y=xU(x) dönüşümü ile çözülebilmesi için c ve g sabit değerlerinin yokedilmesi gerekir. x ve y ise eski değişkenler. (1) nolu diferansiyel denklem ise U = Y/X değişken dönüşümü ile çözülebilir. çözülecek diferansiyel denklemden gelen a. c ve g sabitlerinin yok edilmesi içinde y = Y + A ve x = X + B ise dy=dY ve dx=dX değişken dönüşümleri yapılmalıdır. Böyle bir yaklaşımla denklem yeni halde Y'= dY aX + bY = dX eX + fY (1). Parentez içerisindeki ifadeler A ve B nin keyfi sabitler olması nedeniyle sıfır olacak şekilde düzenlenebilir.y '= dy ax + by + c = dx ex + fy + g şeklinde olup a.c. Geriye kalan ifade 1.b. b. c. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise = dX 3 X − 4Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = = = U + XU ' dX 3 X − 4Y 3 X − 4 XU U + XU ' = 1 + 3U 1 + 3U 1 + 3U − 3U + 4U 2 1 + 4U 2 ⇒ XU ' = −U = = 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 58 . Yani A ve B öyle ayarlanırkı. aB+bA+c = 0 (2) . Bu tür denklemlerin çözülebilmesi için. Buradaki Y ve X yeni. Problem 1: y' = dy x + 3y + 5 = dx 3 x − 4 y + 8 diferansiyel denklemini çözünüz. Y=XU(X) .f ve g sabitlerine bağlı olarak parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadeler sıfır olur. Böylece denklem 1. e.

649( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 0−2 x−2 Örnek Problemler : 3. 1+U=Z.2y + 1)dx + (4x . dy/dx = -(4x + 3y -15)/(2x + y -7) 5.(3 − 4U )dU 3dU − 4UdU 3arctg 2U ln(1 + 4U 2 ) dX =∫ − +C . C=0. Y=y-1. X=x+7/13 ise U= y + 44 / 13 13 y + 44 = 13 x + 7 x + 7 / 13 y' = 13 y + 44 ln(1 + 4⎛ 13 y + 44 ⎞ ) ⎜ ⎟ ] 3arctg[2 7 ⎝ 13x + 7 ⎠ + C 13x + 7 − ln( x + ) = 2 2 13 diferansiyel denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz. dy/dx = (x . derece homojen denklem olacaktır. ln[ XC (1 + U )] = − 1+U Z 1+U y −1 U=Y/X. (x . X dU=dZ. XC (1 + U ) = e 1+U − ln Z = − − ln(1 + U ) − ln C . Geriye kalan ifade 1. 0− 2 − x+ y −3 C ( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 x −2 x=0 .649 ⇒ 0.3y .3)dx + (2x + y -1)dy = 0 59 . dy/dx = (x + 3y . Y=y+44/13.y -3)/(x + y . X=x-2 ise U = x−2 y −1 C ( x − 2)(1 + )=e x−2 − 1+ 2 y −1 x−2 . dy dY = dx dx 2 Problem 2: dy x + 3 y − 5 = dx x − y −1 x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) − 5 X + 3Y + ( A + 3B − 5) = = dX ( A + X ) − (Y + B) − 1 X − Y + ( A − B − 1) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir.6)dy = 0 2. ln X = =∫ +∫ ∫ 1 + 4U 2 2 2 X 1 + 4U 2 1 + 4U 2 U=Y/X. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise dX X −Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = U + XU ' = = dX X −Y X − XU 1 + 3U 1 + 3U − U + U 2 1 + 2U + U 2 1 + 3U U + XU ' = = −U = ⇒ XU ' = 1−U 1−U 1−U 1−U ∫ 1 + 2U + U ln X = − (1 − U )dU 2 =∫ (1 − U )dU (1 + U ) 2 =∫ dX .1) 4.5)/(x .2y . y=0 ise C (0 − 2)( − − x+ y −3 0+0−3 ) = e 0+ 0−3 .y-1) 1. U=Z-1 ise 2 − 2 2 2 . Y=XU(X) . ( x. A+3B-5 = 0 A –B-1 = 0 Y'= 1 ile taraf tarafa çarpılarak 3 ile taraf tarafa çarpılarak A+3B-5 = 0 3A -3B-3 = 0 4A +0-8 = 0 ise A=2 B = 1 dY X + 3Y = .

Homojen çözüm: Q(x)=0 ⇒ denklem homojen olur. homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından elde edilir. Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler y bağımlı. dy = . Bu amaçla önerilen çözümün kendisi ve türevi ana diferansiyel denkleme taşınır ve denklemi sağlayan C(x) fonksiyonu belirlenir. Non-homojen olan bu diferansiyel denklemin iki çözüm metodu vardır. Bu tip denklemler önceki gösterilmiş olan metodlarla çözülmesi zor veya mümkün değildir. Bu amaçla diferansiyel denklem integre edilebilen değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayrılır.2. Sabitlerin değişimi metoduna göre daha önce yapılan Q(x)=0 kabulü. Bu önerilen genel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması çözümün tamamlanması için yeterli olacaktır. homejen çözümdeki C sabiti x’in fonsiyonu kabul edilerek yapılan ihmal telafi edilebilir. C(x) fonksiyonu. ⎥ dx dx dx ⎢ ⎣ ⎦ − Pdx e ∫ − Pdx dC d − Pdx + C ⎡e ∫ ⎤ + P(x)Ce ∫ = Q(x) ⎥ dx dx ⎢ ⎣ ⎦ 60 . dy + P(x)y = 0 dx Değişkenlerine ayrılan bu homejen denklem çözülerek.P(x)dx ⇒ lny = -∫ P(x)dx + lnC ⇒ y . homojen çözüm esnasında sadece x’in fonksiyonu olan bir yapının ihmal edildiğini gösterir. − ∫ Pdx dy dC d − Pdx . Bu nedenle.∫ Pdx y = C(x)e =e + C ⎡e ∫ ⎤ (1) nolu denkleme taşınır. Q(x)=0 çözüme ulaşmak için yapılan geçici bir kabuldur. Burada.Pdx y H = Ce ∫ (2) (3) bulunur.5. Bu şekilde bulunan çözüm homojen çözüm (yH) olup (1) diferansiyel denkleminin tam çözümünü vermemektedir. 2.5 I. Birinci çözüm sadece homojen kısmından bulunurken ikinci çözüm ise homojen olmayan kısımdan bulunur. (1) nolu ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde belirlenir. x bağımsız değişkenler.1 Sabitlerin Değişimi Metodu: Yukarıdaki denklemin sağ tarafının sıfır olması halinde denklemin homojen olmasından bahsedilir. dy + P ( x ) y = Q( x ) dx (1) Bağımlı değişkenin kuvvetinin birinci dereceden olması nedeniyle lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. P(x) ve Q(x) bilinen bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olmak üzere diferansiyel denklemin genel formu şu şekildedir. Bu nedenle bu tip denklemlerde genel çözüm iki şekilde bulunan. Bu durumda denklem değişkenlerine ayrılabilir. Yani Q(x)’in genel çözüm üzerindeki etkisi C=C(x) kabulü ile bulunmaya çalışılmaktadır. Mühendislikte çözülebilir daha basit parçalara ayrılarak özüm üretme mantığı bu denklemin çözümü için de kullanılır. Bu çözüm genel çözümün bir yarısı olup genel çözüme giden yolda bir basamaktır. homejen çözümden (yH) hareketle bir genel çözüm (y) önerisi meydana getirilmiştir.

denklemde mutlaka sadece C ve x olmalıdır. Bu nedenlerde kabul edilen yapının ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde u ve v bulunmaya çalışılır. y H = C (1 + x) ⇒ y = C ( x)(1 + x) ise dy dC = y′ = (1 + x) +C ⇒ dx dx Ana denkleme taşınarak (1 + x) dC C(1+x) dc +C − = (1+x) 2 ⇒ (1 + x) = (1 + x) 2 1+x dx dx Not: Homojen çözümden üretilen genel çözüm ve türevi non-homojen lineer denkleme taşındıktan sonra gerekli sadeleşmeler sonucu. Mutlaka integrasyon ile çözülebilir bir formda olmalıdır.v(x) olduğu kabul edilir. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir.d − ∫ Pdx d − Pdx − Pdx (e )= : P’ nin integralinin türevi P dir. Bulunan değer (3) denkleminde yerine taşınarak genel çözüm bulunur. 61 .v(x) kabulüyle çözüm y = ( 1+ x) (x + x2 + C1 ) 2 Diferansiyel denklemde. y = (1+x) 2 diferansiyel denklemi çözünüz. u ve v bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkenlerdir. Problem-1: y′ − 1+x 1 P( x ) = . mertebe lineer dif denklemdir . u(x) ve v(x) bağımsız değişkene bağlı keyfi bağımlı değişkenler olmak üzere genel çözümün y=u(x). C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm (y) homojen çözüme (yH) benzetilir.Homojen Çözüm.5. y′ − =0 ⇒ =0 ⇒ = 1+x dx 1+x dx 1+x ∫ dy dx ⇒ ln y = ln(1 + x) + ln C ⇒ y H = C (1 + x) =∫ y 1+ x bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür.2 y =u(x). Aksi halde daha önce işlem hatası yapılmış demektir. Q(x) = (1 + x) 2 ise 1. 1+ x y dy y dy y − değişkenlerine ayrılır. dC x2 = ( 1+ x) ⇒ ∫ dC = ∫ ( 1+ x)dx ⇒ C = x+ + C1 ise çözüm dx 2 2. − ∫ Pdx e ∫ = − P( x)e ∫ dx dx − Pdx [ ] e ∫ dc − Pdx − Pdx + CP( x)(e ∫ ) − CP( x)e ∫ = Q(x) dx dC Pdx =Q(x)(e ∫ ) dx ∫ dC = ∫ Q(x)e ∫ Pdx dx + c1 şeklinde C(x) fonksiyonu P(x) ve Q(x)’e bağlı olarak bulunur.

v( x) ⇒ = u' v + v' u ise u'v + u(v' + vtgx) = sin 2 x dx dx Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir v’+vtgx=0 (1. Problem-2: y ′ + ytgx = sin 2 x diferansiyel denklemini çözünüz. çözümü nispeten zor olan diferansiyel denklemi u ve v fonksiyonları yardımıyla daha kolay çözülebilir iki tane değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayırmaktır.v⎥ = Q( x) or dx ⎣ dx ⎦ u dv ⎡ du ⎤ +v ⎢ + P(x). P ( x) = . Sadece bir diferansiyel deklemin bulunmasından dolayı çözüm. dv du + P(x)u. parantez içerisi sıfır yapsın. Q(x) = e 2x 62 . çözümünde integral sabiti düşünülür.) dv dv dv sin x dx → ln v = ln cos x ⇒ v = cos x = . Böylece.tgx= sin 2 x dy dy + ytgx = sin 2 x . Akabinde u(x) bulunur. Böylece. dv + P(x). sıfıra eşitlenmiş köşeli parentez içerisindeki ifade birinci. çözümünde integral sabiti düşünülmez.y' + P(x)y = Q(x) y = u(x).) vu’=sin2x (2. (6) nolu denklem iki bağımlı değişkene bağlı bir diferansiyel denklem sistemidir. y = u( x).y = e 2x diferansiyel denklemi her iki metodla çözünüz.v(x) ⇒ dy du dv ise bulunanlar lineer dif = y′ = v +u dx dx dx (5) denkleme nolu ana denkleme taşınır. Burada amaç.v = Q( x ) +u v dx dx Yukarıdaki denklemde u veya v nin parentezi oluşturulursa. Diğer bir ifade ile v(x) ve u(x) öyle fonksiyonlar olmalıdırki.∫ dx v v cos x du sin 2 x sin 2 x u′v = sin 2 x → u′ cos x = sin 2 x ⇒ = dx ⇒ ∫ du = ∫ dx cos x cos x 2sin x cos x dx = 2∫ sin xdx sin 2 x = 2.1. Bulunan u ve v fonksiyonları y=u(x).u(x)=cosx(-2cosx + C) Problem-3: y ' . Diferansiyel denklem sisteminin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır.u ⎥ = Q( x) dx ⎣ dx ⎦ (6) elde edilir. geriye kalanlar ise ikinci diferansiyel denklem olacaktır.diferansiyel denklem. (6) nolu denlemde köşeli parantez içerisindeki ifadenin sıfır olacak şekilde v(x) ve u(x)’ in seçildiğinin kabul edilmesi çözüm için yeterli olacaktır.v(x) denkleminde ki yerine yazılarak genel çözüm bulunur.cosx. u'v + v'u + u. 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm Homojen kısmın çözümü.vtgx ⇒ ∫ = . Daha önce u ve v nin keyfi fonsiyonlar olmasından bahsedilmişti.diferansiyel denklem. v du ⎡ dv ⎤ +u ⎢ + P(x). eldeki denklemi ikiye bölebiliriz. Böylece çözümü istenen diferansiyel denklem integre edilebilir diferansiyel denklemlere bölünmüş olur.sinx ⇒ ∫ du = ∫ cos x u = −2 cos x + C ⇒ genel çözüm y=v(x).v = 0 (7) dx du =Q( x) (8) v dx Bu durumda (7) denklemini sağlayan v(x) fonksiyonu bulunarak (8) denklemine taşınır.v.∫ tgxdx = ∫ = . şu aşamada mümkün değildir.

C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir. y = u ( x). 3 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm dy dy y ' + 3x 2 y = 0 ⇒ + 3x 2 y = 0 ⇒ = -3x 2 y dx dx dy 2 3 − x3 ∫ y = -∫ 3x dx ⇒ ln y = − x + ln C ⇒ y H = Ce bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür.x + 3x 2Ce.v( x) ⇒ = u ' v + v' u dx dx ise u ' v + v' u − u. u' e x = e 2 x ⇒ =e x ⇒ ∫ du = ∫ e x dx.v kabulu ile çözüm ∫ dC =∫ e x dx ⇒ C= e x+C1 dy dy − y = e 2 x .x ⇒ .x = xe.y = 0⇒ = y.v=0 (1.Ce x = e 2x ⇒ e x = e2x .v ise y =e (e + C ) Problem-4: y ' + 3 x 2 y = x e -x diferansiyel denklemi her iki metodla ve y(0)=-1 şartıyla birlikte çözünüz. v’ . çözümünde integral sabiti düşünülmez. ∫ y = ∫ dx ⇒ ln y = x + ln C ⇒ y H = Ce dx dx bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür.) 2x vu’=e (2. dy dC y H = Ce x ⇒ y = C ( x )e x . u = ex + C dx x x Genel çözüm y=u.) dv dv = v ⇒ ∫ =∫ dx ln v = x ⇒ v=e x dx v du u ' v = sin 2 x.diferansiyel denklem. 3 3 dC 3 dy = e −x . çözümünde integral sabiti düşünülür.diferansiyel denklem.y = 0 ⇒ ex dC dc dC + Ce x .dy dy dy x .C3x 2e.x ⇒ dx dx e− x 3 3 3 3 dC x2 dC = x ⇒ ∫ dC = ∫ xdx ⇒ C= +C1 . = ex ⇒ dx dx dx x x Genel Çözüm y =e (e + C1 ) 2) y=u. = ex + Ce x ⇒ Ana denkleme taşınarak dx dx y' . y H = Ce − x 3 ⇒ y = C ( x )e − x .C3x 2 e . C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir.v=e 2 x u ' v + u(v' − v) =e 2 x Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir. dx 2 dx x2 − x3 Genel Çözüm y =e ( + C1 ) 2 63 .

A= +C 2 dx 2 3 x Genel çözüm y=A. y =e − x ( − 1) 2 2 Uygulama-1: Su içerisinde hareket eden denizaltıya. t. Denizaltının maksimum hızı ne olur? dV dV ∑ Fx = m. dt m m 3 3 3 3 − t − t dC − m t dC − m t e − 3Ce m + 3Ce m = P. Bu münasebetle C1’ in sayısal değeri için bir başlangıç şartına gerek vardır. Problem zamana bağlı bir Başlangıç Değer Problemidir. A′e − x = xe− x ⇒ = x ⇒ ∫ dA = ∫ xdx. Benzeşim için C=C(t) olmalıdır.diferansiyel denklem.) 3 dy dy + 3x 2 y = xe − x . C=-1. bağımlı. − 1 =e − 0 ( + C ) . B’ + 3x2B=0 (1.) 3 dB dB = − 3x 2 B ⇒ ∫ ln B = − x3 ⇒ v = e− x = − ∫ 3 x 2 dx dx B 3 3 3 dA x2 A′B = xe − x . çözümünde integral sabiti düşünülmez. bağımsız değişkenler olmak üzere sabitlerin değişimi ile çözüm aşağıdaki şekilde yapılır: Homojen kısmın çözümü. Hızın zamana göre grafiğini çiziniz.B(x) kabulu ile çözüm : (u ve v yerine A ve B keyfi fonksiyonları tercih edilerek çözüm yapıldı. ax .B ise y =e− x ( + C ) 2 2 3 3 x2 0 x=0 ise y=-1 . çözümünde integral sabiti düşünülür. denkleme taşınarak. Denizaltı P sabit motor kuvvetiyle durmakta iken harekete başlatılmıştır. v = C (t )e m = ( e m + C1 )e m 3 3 3 dC p m t = e dt m ∫ dC = 3 p mt e m∫ ⇒ C= Çözümün tam olması için C1 integral sabitinin sayısal değeri belirlenmelidir. y = A( x).) vA’=xe-x3 (2. Denizaltının zamana bağlı hızını bulunuz. m e =P dt dt 3 3 3 − t − t p mt p 3t e + C1 . 64 .diferansiyel denklem. V. P − 3V = m dt ise m dt + 3V = P 1. P=0 kabul ediliyor.B( x) ⇒ = A′B + B′A dx dx ise A′B + B′A + 3 x 2 A. su tarafından denizaltının hızıyla orantılı olarak 3V’lik bir direnç kuvveti etkimektedir. dV dV dV + 3V = 0 ⇒ m = −3V ⇒ ∫ m = ∫ −3dt dt dt v 3 − t 3 m ln V = −3t + ln C1 ⇒ ln V = − t + ln C ⇒ VH = Ce m m Genel çözüm homojen olarak bulunan çözüme benzetilerek bulunur.2) y=A(x). Bu t=0 anında hızın sıfır (durmakta olduğu için ) olmasıdır.mertebe lineer diferansiyel denklemdir. 3 3 3 − t dV dC − m t 3 − m t V = C (t )e m ise = ana dif. e − Ce dt dt m m m( 3 3 3 − t dC − m t 3 − m t e − Ce ) + 3Ce m = P.B = xe− x A′B + A(B′ + 3 x 2 B) = xe− x 3 −3 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir.

Bu durumda dt süresince dolan miktar-boşalan miktar (50-40)dt=10dt olacaktır.05mdt . Bu hızada zamanın sonsuz değerinde ulaşacaktır. Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm: dm dm dm = -0.u dönüşümüyle çözülebilir. Bu verilen debi değerlerine göre (50t-40t)=10t olarak yazılabilir. C1 = − ⇒ v = (1 − e m ) . Diferansiyel zaman aralığında değişimler lineer olacağı için. Havuzdaki su miktarının zamanla değişimini bulunuz.05m ⇒ + 0. dt zamanında biriken miktarda dm olacaktır. dm dm dm = 10dt − 0. kütlenin korunumuna göre biriken miktar şu şekilde ifade edilebilir. 0= V(t) Vmax 0 Hızın zamana göre değişimi t Uygulama-2: Şekildeki havuza sürekli olarak 50 m3/sn lik bir debi ile su dolmakta ve havuzdan 40 m3/sn debi ile tekrar boşalmaktadır. Buharlaşan miktar biriken m miktarının %5 i kadardır.05t ∫ m = -∫ 0. Aynı zamanda havuzda biriken suyun %5 i her saniyede buharlaşmaktadır. Bu değişimin nasıl olduğu bu aşamada belirlenemez. tüm ifade dt bölünerek.mertebe lineer diferansiyel denklem olup. ya sabitlerin değişimi ile yada m=v.05dt ⇒ ln m = −0.05m = 0 ⇒ dt dt dt dm −0. (1 − e m ) → 1 3 3 3 Dolayısıyla denizaltının ulaşabilceği maksimum hız Vmax=P/3 kadar olacaktır.05m . Herhangi bir m değeri için buharlaşan miktar 0. Başlangıçta havuz tamamen boş durumdadır.3 3 3 − t − t − t P P P + C1e0 . + 0. Havuzda birikebilecek maximum su miktarı ne olur? 50 kg/sn buhar Havuz 40 kg/sn Açıklama: Havuzda biriken su miktarı “ m :[kg] “ ile sembolize edilecek olursa. Matemetikte bu tür değişim ASİMTOTİK değişim olarak bilinir. t = 0 ⇒ v = 0. Biriken m değeri sabit olmayıp sürekli olarak zamnala değişmektedir.05mdt olacaktır. m= dolan miktar-boşalan miktar-buharlaşan miktar Dolan miktar-boşalan miktar giriş ve çıkış debilerinin zamanla çarpılmasından bulunabilir. Bu bulgular yukarıdaki ifadeye taşınarak şu ifade bulunur. m bağımlı t ise bağımsız değişkendir. Pratik olarak bu hıza çok yaklaşacak ama hiçbir zaman ulaşamayacaktır. = 10 − 0.05m = 0 ⇒ + 0. Bununla birlikte. dt zaman diliminde biriken miktar belirlenebilir.05m = 10 dt dt Son ifade bir diferansiyel denklem olup. t → ∞ ⇒ e m → 0. Bu denklem 1.05t + ln C ⇒ mH = Ce 65 .

05t) →1 ise 200(1-e-0. mH = Ce −0. çözümünde integral sabiti düşünülür.(1 + sin x)dy = 0 17.05t v du u ' v = 10.bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür.05Ce.05Ce. m =200e −0. Örnek problemler: 1.05t+C1 dt Genel Çözüm y =e−0.0. m = u (t ).05t dt ⇒ C= 200e 0.2)y’ + 3(x +1)y = x -1 13.dy = 0 15.05uv=10 u ' v + u(v' + 0.1)dx = 0 14.ycos x)dx .05dt ln v = − 0.05t+ C1 ) y=u.05t ⇒ v=e − 0. x4y’ + 2 x3y = 1 3.x = sin 2t 66 2.05m = 10 . dr/dθ + r tan θ = cos θ 16. v’ + 0. x3y’ + 3x2y = x 20. Ancak.0.05Ce. u ' e − 0.05t taşınarak.v(t ) ⇒ = u 'v + v 'u dtx dt ise u ' v + v' u + 0. ( x2 + 1)y’ = x2 + 2x . dx/dt + (1/t2 )x = 1/t2 12. 0 =e −0. y dx/dy + 2x = 5y3 10.0.05v=0 vu’=10 (1.y = e3x 11.05t − 1) = 200(1 . dy + (4xy . dm dC = e − 0. u = 200e0.v ise m =e−0. ( x2 + x . havuzda birikebilecek en fazla su miktarının teorik olarak 200 kg olduğu görülecektir.0.1 .05t) →200.05t ⇒ m = C (t )e −0. ( cos2 x .0. (1-e-0.diferansiyel denklem.05t = 10 ise dt dC =10e0.05t ) dv = − 0. C=-200.4xy 2 2 y(2) = 8 y(0) = 4/3 y(2) = 0 x(0) = 0 . y’ = x2 e-4x . x dy + (xy + y .05t+ C ) t=0 ise m=0 (başlangıçta hiç su yok). (x + 1) y’ + xy = x 7.4y 6. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(t) olduğu kabul edilir.05t ⇒ ∫ du = ∫ 10e0. reel durumda zaman sonsuz olamayacağı içinde 200 kg değerine çok yaklaşılmasına rağmen ulaşılamayacaktır. Çünkü t→∞.05t + 0.v kabulu ile çözüm dm dm + 0.05t .e-0.) dv = − ∫ 0. (t + y + 1 )dt .05t ( 200e0.8x ) dx = 0 5. C(t) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. çözümünde integral sabiti düşünülmez. dx/dt . e − 0.05v) =10 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir.05t + C dt Genel çözüm m=u.diferansiyel denklem. ( 200e 0+ C ) .05t . y’ .) (2.05t = 10 ⇒ =10e0. xy’ .2y = 2x4 18 y’ + 4y = e-x 19.05t ⇒ Ana denkleme dt dt dC .05v ⇒ dt ∫ Bu denklem analiz edildiği zaman. xy’ + 3y + 2x2 = x3 + 4x 8.05t ⇒ ∫ dC = ∫ 10e 0. (x +1)y’ + xy = x 9.05t (e0.05t dt . y’ + 3y = 3 x2 e-3x 4.05t ( 200e0.

dC Cx dC dZ dC +C − = x⇒ = 1. sin x y’ + cos xy = x sin x 24.2x (y+1)dx . y’ + (1/2x)y = x/y3 2 y(1) = 2 y(1) = -5 23. Çözümü belirli olan 1. dZ Z − = x (1.6 1. y' y 1 dZ + P( x) n = Q( x) ise + P ( x) Z = Q ( x) n 1 − n dx y y bulunur. Bu denklemde yn ifadesi olmazsa 1. Z eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir. denklemdir.Mertebeden Özel Diferansiyel Denklemler 2. Orijinal değişkenlere dönmek için ters transformasyon işlemi yapılmalıdır. derece bir diferansiyel denklem olup en genel formu aşağıdaki şekildedir. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır.21. y’ + 3y/x + 2 = 3x y(π/2) = 2 y(1) = 1 22.meretebe lineer dif. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse 3x dy 1 1 3 dy dZ dZ + 3 = −x2 . mertebe lineer diferansiyel yn denklem elde edilir. denkleme ulaşmak içinde yn ifadesi yokedilmelidir. Problem-1 : (3) 3 x y’ + y + x 2 y4 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. y’ + P(x) y = Q(x) yn Bu denklemde Z = y 1− n = (1) y şeklinde bir dönüşüm yapılarak 1.mertebe lineer dif.mertebe lineer dif. denkleminden 1. Z = 3 ⇒ =− 4 ise − x + Z = −x2 4 dx y dx y y y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ .mertebe lineer dif. Bernoulli dif. denklem elde edilecektir. ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx ise genel çözüm (Z) dx x Z x homojen çözüme benzetilirek bulunur.(x + 1)dy = 0 2.mertebe lineer dif. Bu denklemde y4 bulunmamış olsaydı 1.1 Bernoulli Diferansiyel Denklemi n. Bu yeni form Z ve x arasında 1. denklem geçiş işlemleri şu şekildedir: y 1 dZ dZ y ' 1 − n dy y' ⇒ = Z = y 1− n = n ise = (1 − n) n = n (2) n 1 − n dx dx y y y dx y (1) nolu denklem denklem taraf tarafa yn değerine bölünürek.6. C ( x) = x + C1 ⇒ Z = x ( x + C1 ) Z=C(x)x → =x + C ise x dx dx dx x dx Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm elde edilir: Z = 67 1 1 = x 2 + C1 x ise y 3 = 2 3 x + C1 x y . Yeni dif. denklem (3xy’+y=-x2) olacaktı. denklem Z ve x arasında olup çözümünden Z=Z(x) şeklinde bir ifade bulunur.

5 x 2.5 şartıyla çözünüz. y’ = P(x) y2 + Q(x) y + R(x) 68 .2 Riccati diferansiyel denklemi En genel formu şu şekildedir. derece bernoulli denklemidir. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır.5 . dZ Z − = − x (1. Şayet denklemde y2 bulunmamış olsaydı 1. İşlemlerle A=-1 ve B=1 bulunur.5 + 0.5C1 − x + 4. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ . Z=C(x)x dx x Z x Z'=C'x+C ise Z ( x) = x ( − x + C1 ) dZ Z dC Cx dC − = −x . I⎡A dy dy B ⎤ → ∫ 2 = ∫ dx = ∫ ⎢ + ⎥ dy basit kesirlerine dx y −y ⎣ y y − 1⎦ ayrılarak integrasyon alınır. y = 2 2 2 y − x + C1 x − 0. 0. Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm şu şekilde elde edilir. denklem (y’+y=1) olacaktı. ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx .meretebe lineer dif. dx 1− Z ∫ 1 1 Z = ⇒ 1 − = Ce x ise y y − ln(1 − Z ) = x + ln C ⇒ 1 − Z = Ce x . İki şekilde çözüm mümkündür: Verilen denklem değişkenlerine ayrılarak çözülebilir. x +C − = −x ⇒ = −1.Problem-2 : y' + y = y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. y= 1 1 − Ce x Problem-3 : x y' + y=x 2 y 2 diferansiyel denklemini y(0.5)=0. Z= 1 1 1 1 = − x 2 + C1 x ise y = .6. Z = ⇒ + Z =1 2 y dx y dx y dx y dx yeni denklem değişkenlerine ayrılabilir. Z = ⇒ =− 2 ise − x + Z = x2 2 y dx y y dx y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur.5 = ise C1=4. C ( x) = − x + C1 dx x dx x dx bulunur. dZ − dZ = 1− Z ⇒ ∫ = dx. ⎡ −1 ( y − 1) x 1 ⎤ 1 ∫ dx = ∫ ⎢ y + y − 1⎥ dy → x = − ln y + ln ( y − 1) + ln C ise C y = e ise y = e x ⎣ ⎦ 1− C IIBu denklem aynı zamanda 2. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse y' + y = y 2 ise y' = y 2 − y = 1 1 dy dZ 1 dy 1 dZ =− 2 ise − + =1. x dy 1 1 1 dy dZ dZ + = x2 .

İfade incelenirse x2 ancak y2 ile x ise y ile yokedilebilir. Diferansiyel denklemin yapısına göre tahmin edilerek ana dif. Bu durumda y = x istenen işlemleri yerine getirebilir. Yani özel çözüm R(x) fonksiyonundan hareketle bulunabilir. denklemi sağlaması temin edilir. Z + 1 = Ce ⇒ Z = Ce − 1 dx 1− y = x+ 1 1 1 1 ⇒ y = −x +x →Z = ise Z = Ce − x − 1 = Z y−x y−x Ce − 1 69 . dZ dZ −x −x = −( Z + 1) ∫ Z + 1 = − ∫ dx ise. Son denklem − 2 = + 2 bulunur. y’ = y2 + (1-2x) y + x2 -x +1 1 = x2 + (1-2x)x + x2 -x +1 0 = 0 ise (denklem sağlanıyor) 1 1 1 dZ = x + ⇒ y′ = 1 + 2 olacaktır. derece bernoulli diferansiyel denklemine dönüşür. U ve Z bağımsız değişkene bağlı özel çözüm ve yeni bağımlı değişkendir.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir. 2 Z Z Z Z' 2x 1 1 2x = x2 + + 2 + x + − 2x 2 − + x 2 − x + 1 bulunur. + 1 ise y’ ile yokedilebilir. parentezler açılarak.işareti bulunan bağımlı ve bağımsız değişkenler ile türevlerinden meydana gelen terimlerin birbirlerine eşitlenerek yokedilmesi.denkleme taşınır. Bu tür denklemlerde y = U + 1/Z dönüşümü yapılarak 1. Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. y =U + 1− Z' 1 1 = ( x + ) 2 + (1 − 2 x)( x + ) + x 2 − x + 1 . U=x ise U’=1 dir. Özel çözümün aranmasının nedeni denklemdeki R(x) fonksiyonunu yoketmek içindir. Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1. Denklem ve değişkenlerine ayrılabilir bir denklemdir. Bu işlem yapılırken R(x)=x2-x+1 ifadesinin diğerleri tarafından yokedilmesine dikkat edilir. Başka bir ifade ile aralarında + ve . Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. 2 Z Z Z Z Z dZ Z' 1 1 + Z = −1 bulunur. ln(Z + 1) = − x + ln C . Z2 ile denklem çarpılırsa dx Z Z Z 1. Eğer R(x) fonksiyonu elimine edilirse denklem 2. 1/Z dönüşümüylede 1. Özel çözüm ana diferansiyel denklemi sağlayan herhangi bir fonksiyondur. Z Z dx y′=y 2 + (1-2x ) y+x 2 -x +1 diferansiyel denklemini çözünüz. y = x ana diferansiyel denklemi sağladığı için bir özel çözüm olabilir. Gerekli yoketmeler yapılarak. Problem-1: Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü (U) bulunmalıdır.mertebe lineer dif. ve böylece ana diferansiyel denklemi sağlaması temin edilmelidir. Q ve R bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlardır.Burada P. Fonksiyonel yapısı önceden problemi çözen şahıs tarafından belirlendiğinden bu ismi almıştır. y = U+ 1 1 dZ ⇒ y ' = U '+ 2 dönüşümleri ana dif. Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir.

y = U + = x + ⇒ y′ = 1 + 2 Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir. Fonksiyonel yapısı uygun olan denklemlerde sadece bağımlı. y y ⎛1 ⎞ y′=x 3 ( y 2 -2yx+x 2 ) + = x 3 y 2 -2x 4 y+x 5 + = x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 x x ⎝x ⎠ Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü bulunmalıdır. ise dx x dc x 2 x x 1 dC C C / x 1.3 Değişken dönüşümleri ile çözülebilen diferansiyel denklemler Önceki bölümlerde anlatılan 1. 0 = 0 ⎝x ⎠ ⎝x ⎠ denklem sağlanıyor. Mümkünse değişken sayısı azalmalıdır: 3 değişkenden 2 değişkene düşürmek çözümde büyük ilerlemedir. Böylece U=x özel çözüm ise 1 1 1 dZ olacaktır. f(x2/y). … gibi düzenlenebilmesi gerekir. Bununla birlikte hepsinde uygulanan teknik integre edilebilir parçalara ayırma ve değişken dönüşümü üzerine kuruludur. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. 1. Böyle bir dönüşümün mümkün olması için fonksiyonel yapının f(x. değişken dönüşümü ile çözülebilir. Denklemdeki bağımsız değişkenin fonksiyonel yapısından etkilenmeyen çözümlerdir. ⎛1 ⎞ ⎛1 ⎞ y′=x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 ⇒ x′ = 1 = x 3 x 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ x+x 5 .y) den f(x+y).mertebe lineer dif. − Z ' = x 3 + Z 1 − 2 = x 3 ( x + − x) 2 + Z Z x Z2 Zx Z 2 Z 2 Zx x dZ Z dZ Z dZ dx + = − x 3 (1. önceki diferansiyel denklem formatlarına uymayan ve değişken dönüşümü için uygun olan bazı diferansiyel denklemler. x Denklemdeki parentez açıldığı zaman Riccati denklemi olduğu görülecektir. Problem-2: y′=x 3 ( y-x ) + 2 U=x ise U’=1 dir. y = x + 1 x5 (C1 + ) x 5 2. Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. x dx x x 5 5 1 x 1 x 1 4 ∫ dC = −∫ x dx ⇒ C ( x) = 5 + C1 ise Z = x ( 5 + C1 ) = y − x . Fakat bu dönüşümler diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapıyla çok ilgilidir. 1 (x + ) 3 3 Z' 1 Z = x + 1 + 1 ise − Z ' = x + 1 . Özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin bu yöntemle adi diferansiyel denkleme dönüşmesi mümkündür. sadece bağımsız ve hem bağımlı-hemde bağımsız değişkenler yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlere dönüştürülebilir. Z= = − olacaktır.y diferansiyel denklemini çözünüz. + =0⇒ ∫ = −∫ . Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1. Değişken dönüşümleri sadece bunlar değildir. 70 . Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir. dx x dx x Z x C C ( x) dZ 1 dC C ZH = .mertebe diferansiyel denkleme taşınarak − 2+ = − x 3 bulunur. y=x test edilirse ana diferansiyel denklemi sağladığı görülecektir. denklem). dönüşüm sonrasında. x+y=Z ise Zx=1 ve Zy=1 ile 2 değişken 1 e iner.mertebe diferansiyel denklem çözümleri standart çözümlerdir. f(x/y). Pek çok değişken dönüşümü verilebilir. f(xy). Bu noktadan hareketle. Bulunanlar ln Z = − ln x + ln C . Değişkeni dönüştürme işleminin bir faydasının olması için.6. Bu işlem yapılırken yukarıdaki denklemin sağlanmasını takip etmek gerekir. Örnek olarak.

Örnek olarak. Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısı basitleşmelidir: İntegrasyon prosesi büyük oranda fonksiyonel yapısı ile ilgilidir. Bu denklemde 1. A+3B=Z → dA + 3dB = dZ → A = Z − 3B. Problem-1: Daha önce Bölüm-2. parentez dışındaki xdx ve ydy lerde türevleri olacaktır. Bu durumda sinx içindeki x kaybolmayacaktır. Sinüs. Fonksiyonel dönüşümün mümkün olması için diferansiyel denklemde hem fonksiyon hemde onun türevi olmalıdır. dA x 2 = A → 2 xdx = dA. 3. ZdZ − 3ZdB + 3ZdB − 8 BdB=0 → ZdZ − 8BdB=0 ( x2 + 3 y 2 ) = 4 y 4 + C Z2 2 2 2 ∫ ZdZ = 8∫ BdB → 2 = 4 B + C .dereceye (lineer) geçilir. ydy = 2 Bulunan son diferansiyel denklem ilk halinden daha basittir. Aynı zamanda 3. expolansiyel ve logaritmik fonksiyonlar genelde integral işleminde zorluk çıkarırlar.2 de (tam diferansiyel denklemler) Problem-4 olarak çözülen diferansiyel denklemi değişken dönüşümü ile çözünüz. Denklemdeki ifadeler x ve y parentezlerine alınabilir.2. 4. y2=U ise 2ydy=dU olur. Böylece 2. Z = A + 3B = x + 3 y → 2 pareztezler açılıp düzenlenirse daha önce bulunan çözüm elde edilecektir. Bu durumda referans fonksiyonlar x2 ve y2 olurken. Bu nedenle x’ in değiştirilmesi bir fayda getirmez. derece homojen olup B=UA dönüşümü ile çözülebilir. Parentezlerin birisi yeni bir değişkenle tanımlanırsa daha basit haller elde edilebilir. 2 (x 2 + 3 y2 ) 2 2 = 4 y 4 + C → x 4 + 6 x 2 y 2 + 9 y 4 = 8 y 4 + 2C . Bunların daha fonksiyonlar cinsinden tanımlanması çözümü rahatlatır. İşlemler sonucu denklemin derecesi 3 den 1 e düşecektir. Denklemde tgx var ise kolaylık için sec2x de olmalıdır. parentezler açılırsa. Değişken dönüşümü ile yeni formlar elde edilebilirmi? Bu soruyu cevaplamak için denklemde bir veya daha fazla fonksiyon ve onların türevlerini belirlemeliyiz.dereceden 1.derece üstel homojen olduğu için y=Ux dönüşümüyle de çözülebilir. Örnek olarak. Değişken dönüşümü sonrasında diferansiyel denklemde eski değişken kalmamalıdır: Yokedilmek istenen değişken hala denklemde bulunursa değişken sayısı artacağından çözüm kolaylaşmak yerine daha da zorlaşacaktır. Yeni bir değişken dönüşümü ile değişkenlerine ayrılabilen en basit form bulunabilirmi? Son denklemin yapısı düzgün olup A ve B önündeki katsayılar uyumludur. 71 x 4 + 6 x 2 y 2 + y 4 = 2C = C1 . Örnek olarak (x2+sinx)dy ifadesinde x2=U dönüşümü yapılırsa (U+sinx)dy elde edilecektir. tanjant. Sinx içindeki x yerine U1/2 yazılacak olursa fonksiyonel yapı daha da karışık hale gelecektir. sinx=A ise cosxdx=dA olur. Gerek bağımlı ve gerekse bağımsız değişkenin kuvvet derecesi azalmalıdır: Azalan kuvvet derecesi denklemi basitleştirir. ( x +3xy ) dx + ( 3x y + y ) dy=0 3 2 2 3 x ( x 2 +3y 2 ) dx + y ( 3x 2 + y 2 ) dy=0 Bu denklem tam diferansiyel yaklaşımla çözülmüştü. dA = dZ − 3dB Z ( dZ − 3dB ) + ( 3Z − 8 B ) dB=0 ( Z − 3B +3B )( dZ − 3dB ) + ( 3[ Z − 3B ] + B ) dB=0. xdx = 2 ise ( A+3B ) dA + ( 3A + B) dB=0 dB y 2 = B → 2 ydy = dB.

Denklemde trigonometrik fonksiyonların olması diferansiyel denklem çözümü açısından zorluk meydana getirebilir. y’ + y lny = yex . Hangisi ilk önce alınmalıdır? Bunun için operatörlere bakılmalıdır.derece Bernoulli dönüşümüne göre =Z →− 2 = ile denklem çözülür.2y -3) dy=0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz. Bu nedenle diferansiyel denklemin başka bir değişken dönüşümü ile çözülmesi gerekir.( 6x . Bu denklem daha önce verilen metodlardan sadece tam diferansiyel yaklaşım ile çözülebilir. Bu yöntem uzun ve beklide integral çarpanı bulunamayan bir yöntemdir. ydx + (1+ yex) dy = 0 4. (3x . xe2y y’ + e2y = lnx/x 2. A ve B sabitleri bulunamayacaktır. siny = H → cos ydy = dH → H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 elde edilir.2y + 1) dx + (3x . Çözümsüzlük vardır. Bu nedenle ilk önce mümkünse değişken dönüşümü ile fonksiyonel yapı daha basit hale getirilmelidir. cosy nin türev olarak seçilmesi gerekir. dH dH = 0.2y + 3) dy = 0 6. Ancak gerekli değişiklikler ve işlemler yapılınca görülecektir ki. y′=3 − U ′ = Problem-3: siny ( x + siny ) dx + 2x 2 cosy dy = 0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz. Dolayısıyla ilk aşamada değişken dönüşümü düşünülmelidir. Parentez açılıp dx ile bölünürse Bernoulli denklemi elde edilir. ( 3x − y + 1) dx − ( 6x y = Y + B → dy = dY − 2y − 3) dy=0 → y′= ( 3x − y + 1) x = X + A → dx = dX .Mertebe Diferansiyel Denklemler İçin Genel Tekrar Problemleri: 3. ( 3x − y + 1) = 3x − y + 1 . Dolayısıyla x=X+A ve y=Y+B dönüşümleri ile çözülebilir gibi görünmektedir. Hem sinüs hemde cosinüs denklemde olması.Problem-2: ( 3x-y + 1) dx. Sin ve Cos y’ye ağlı olduğundan dy referans alınarak. dy = dx ( 6x − 2y − 3) ( 3 ( X + A) − Y − B + 1) = 3 X − Y + ( 3 A − B + 1) dY = dX ( 6 ( X + A ) − 2 (Y + B ) − 3) 6 X − 2Y + ( 6 A − 2 B − 3) dY 3X − Y = dX 6 X − 2Y 3A − B +1 = 0 6 A − 2 B − 3 = 0 denklemlerinden A ve B çekilemez. y’ = y + x (y+1)2 + 1 72 1. bu fonksiyonların birbirlerinin türevi olması büyük bir fayda sağlayabilir. Bu denklem yapısı itibariyle homojen hale getirilebilen denklem tipine benzemektedir. 3x − y = U → 3 − y′ = U ′ → y′ = 3 − U ′ dy y′= = dx ( 6x − 2y − 3) 2 ( 3x − y ) − 3 3 A − B + 1 = 0 6 A − 2B − 3 = 0 → U +1 U + 1 3 ( 2U − 3) − (U + 1) 5U − 10 dU →U′ = 3− = = = dx 2U − 3 2U − 3 2U − 3 2U − 3 Son denklem integre edilebilir. x2y’ + 2xy = x4y2 +1 5. 2 x 2 + xH = −H 2 dx dx 1 1 dH dZ 2. H H dx dx H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 → Hx+H 2 + 2 x 2 1. Bu amaçla hem x hemde y bir değişken cinsinden tanımlanır.

2xyy’+(x-1)y2=x2ex 42. y(x tanx + lny ) dx + tanx dy = 0 19. y’=(1+x)(1+y2) 47. (x + 2y . y’ = 1+ 6x ex-y 15. (3 siny . y’cosy+2xsiny=2x 43. y(3)=0 52.5x) dx + 2x2 coty dy = 0 16. y’cosy+xsiny=2x 36.7. Bu durumda y’=U(x) değişken 73 .y′. 3y’+y=(1-2x)y4 40. Ancak yukarıdaki formu ile mertebe düşürme işlemi bir sonuç vermez. mertebe bir diferansiyel denklem şu şekildedir: f(x.7 Birinci mertebeye indirgenen 2. türevleri olabilir. 2x csc 2y dy/dx = 2x . 1.y′′)=0 : Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısında bağımlı değişken “y” kesinlikle görünmeyecektir. 2xtgydx+sec2ydy=0 50. y(4)=8 53. y’ = (x + y + 2)2 26. 4xdx+9ydy=0. mertebeden diferansiyel denklemler En genel halde 2. y’’ + 2y(y’)3 = 0 31. xy’’ = y’ + x(y’)2 27. y’ = (x . y’’ = 1 + (y’)2 29.y + y2 f(x) = 2 n ≠ 1. y’=(y-x)/(y+x) 44. k+n ≠ 1 34. xy’-3y=x4(ex+cosx)-2x2. (2 + e -x/y 32.3) dy = 0 13.y + 5)2 23.(1/x) y + y2 35.2 14. y’-y/x+(x-y)3/x=0. y’=(1-x)/(1+y) 45. y’ = (x .y + xy2 33. x2y’+2xy-x+1=0.y′.1) dx + (2x + 4y . y’ = sin(x+y) 21. xy’’ = y’ + (y’)2 30. y’ = 6 + 5y + y 2 f(x) = 1 f(x) = 2/x ) dx + 2(1-(x/y)) dy = 0 9. y’+xy=x/y 48. y(1)=0 54. y(1)=0 51.ln(tan y) 10. y’ = -2 .x . Bu açıdan mertebe düşürme işlemi için iki alt grub ele alınabilir: I) f(x. y’=2x(y+x2-1) 46.y = xk yn 20. 2xy’=10x3y5+y 41. y(π)=π3eπ+2π2 2. y’ = sin (x-y) 25. y’’ = 2x(y’)2 28. (ey+x)y’=1 38. siny (x + siny) dx + 2x2 cosy dy = 0 11. 2yy’ + x2 + y2 + x = 0 8.y′′)=0 Bu tür denklemler bazen değişken değişimi ile mertebesi düşürülerek çözülebilir. y’ = -4/x2 . y’ = 1 .2(x-y) . xy’ . y’(sinh3y-2xy)=y2 39. 2x3y’ = y(y2 + 3x2) 17. ve 2. y’ = (x+y)1/2 .1 24. y’-1=e-ysinx 37. 2xyy’+3y2+4x=0 49. 3y2dx/x-2ydy=0.y)2 . y’ = (9x + 4y +1)2 12. y’ tanx sin2y = sin2x + cos2y 22. (3 tanx -2 cosy) sec2 x dx + tanx siny dy = 0 18.y.

II) f(y. f ( y.U .mertebe diferansiyel denklem çözümüyle 2. U=y’ ters dönüşümü yapılarak ve kısmı integrasyon tekniği kullanılarak genel çözüm U = x ( ln x + C1 ) = y′ = dy → ∫ dy= ∫ x (lnx+C1 )dx dx 74 ∫ dy = ∫ x ln xdx + C ∫ xdx 1 . çözümü sonrasında U=U(y) şeklinde bir fonksiyon bulunur.y′. Bu çözüm y′ = = U ( x) → ∫ dy = ∫ U ( x)dx integraliyle y=y(x) haline dx dönüştürülür. Problem 1: y'' - y' = 1 diferansiyel denklemini çözünüz.y′′)=0 : Fonksiyonel yapıda kesinlikle bağımsız değişken “x” olmamalıdır. Adi diferansiyel denklemlerin çözümü için bu sayı 2 olmalıdır.U )=0 dx dx dy dx dy dy dy dy Yeni 1.U) vardır. )=0 dx dx Ancak yeni diferansiyel denklemde 3 tane değişken (x.mertebe lineer diferansiyel x denklem çözülebilir: (sabitlerin değişimi metodu kullanılarak) y′ = U → y′′ = U ′ ⇒ U '− U '− U =1 x dU dx dU U dU dx = − =0 ∫ U = ∫ x lnU=lnx+lnC ise UH=Cx U x dx x dU dC dC Cx dx = x + C ise x+C − = 1 . ∫ dC = ∫ → C ( x) = ln x + C1 dx dx dx x x U=C(x)x 1. Burada zinzirleme türev kuralı kullanılarak x değişkeninin denklemden elimine edilmesi sağlanır. dy ∫ dx = ∫ U(y) + C integrali ile x=x(y) şeklinde bir fonksiyona dönüştürülür. Bu fonsiyon.çözüm U = x ( ln x + C1 ) olarak bulunur. Diferansiyel denklemde x yok ise y’=U(x) dönüşümü ile düşürülür. Çözüm sonrasında U=U(x) formunda dy bir çözüm elde edilir.dönüşümü yapılmalıdır.U . Bu diferansiyel denklem bilinen metodlarla çözümü yapılır. )=0 dx dx Burada U yeni bağımlı değişkendir. Haldeki dönüşüm ile mertebe düşürülür. İki aşamalı bir integral ve 1. Mertebe düşürme işlemi sonunda mertebe birdir. Kısaca yapılan işlem şu şekildedir: y '' = d d dU dy dU dU dU dU ( y ') = U = = y'= U =U → f ( y. x f(x. U . Türevli bir değişken türevsiz bir değişkene dönüştürülerek mertebe düşürülür: dU dU y′ = U ( x) → y′′ = . Bu denklem ise 1. dU dU y′ = U ( x) → y′′ = .y.mertebe dif.y′′)=1 formunda olduğu için yukarıdaki I.y′. U = 1bulunur. Bu nedenle bir değişken yokedilmelidir. f ( x. Mertebe bir diferansiyel denklem çözülmüş olur.denklemin bağımlı değişkeni U ve bağımsız değişkeni ise y olup.

dU dU dy dU . ax = d 2x dx d 2 x dV dx = m 2 +C = P formunda elde edilir.ln x = u → y= dx x2 x2 x 2 dx = du xdx = dv → v = ⇒ ∫ dy = ln x − ∫ + C1 ∫ xdx → x 2 2 2 x x2 x2 x2 1 C x2 ln x − + C1 + C2 − + 1 = C → y = ln x + Cx 2 + C2 2 4 2 4 2 2 Problem 2: y y'' . Haldeki dönüşüm kullanılarak mertebe indirgenir. Pistonun hareketini ve yağın memeden çıkış hızını zamana bağlı olarak bulunuz. d. denklemdeki c1(t) dif. Bu kuvvet ise hız ve viskoz sönüm katsayısı olarak bilinen bir C sabiti ile çarpımına eşit alınabilir.(y')2 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.(U) 2 = 0 → y U = U2 → ∫ =∫ dy dy y U dy dy Cx ln y + ln C1 = ln U → U = C1 y = y′ = ∫ y = C1 ∫ dx ⇒ ln y = C1 x + ln C2 y = C2e 1 dx UYGULAMA : Aşağıda şekildeki silindir içerisinde yağ sabit P kuvveti ile hareket ettirilen piston tarafından d çaplı memeden enjekte edilmektedir. y′ = U ( x) → y′′ = yU Silindir dU dU =U → dx dy U D d Piston yağ P (N) V L Çözüm : Silindir içerisindeki yağ yoğunluğuna. Problemin içerisinde hareket ve kuvvet olduğu için ancak newtonun 2. (II. V = c1 (t )e − Ct m bu 75 . Kanunu ile çözüm bulunabilir.mertebe lineer dif. denklemin sağlanmasından hesaplanabilir. Çözüm : f(y. ∑ F = ma. C katsayısı ise belitilen değerlere bağlı olarak deneysel metodlarla bulunur. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = P − Fv = P − CV .kanun) x yönündeki hareket için. = V ve dönüşümü ile mertebe dt dt dt dt dt 2 düşürülebilir.y′′)=0 formunda olduğu için II. Bu tepki pratikte viskoz kuvvet (Fv) olarak bilinmektedir. Elde edilecek yeni denklem 1.y′. D çaplarına ve piston geometrisine göre piston hareketine bir tepki gelecektir. Denklemdir: Ct − dV dV dV m + CV = P m + CV = 0 m∫ = −C ∫ dt ise V H = c1e m dt dt V bulunan homejen çözümden hareketle genel çözüm tanımlanabilir. d 2x dx .

homejen çözüme veya f(x) fonksiyonuna benzetilerek bulunmasıdır. f(x)≠0 ise homojen olmayan (nonhomojen) diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. t = 0 ise x = 0 2.an-1 ve an fonksiyonlarının yapısı çözüm tekniği üzerinde önemli bir rol oynar. an(x) katsayıları en genel halde bağımsız değişkene bağlı fonsiyonel yapılardır. U memeden çıkış hızı olsun: πd2 U=π D2V ise U=(D/d)2V 2. İntegral sabitlerinin bulunması içinde bağımsız değişkenin zaman olmasından dolayı iki tane başlangıç şartına ihtiyaç vardır.P/C c3= -mP/C2 ) P mP x(t ) = t + 2 e C C − Ct m − mP C2 Memeden çıkış hızı ise kütlenin korunumuna göre yazılabilir. dt m dt Ct Ct Ct − − dc1 dc1 (t ) − m m m +e ) + C. bağımsız değişkene bağlı ise değişken katsayılı denklem olarak isimlendirilir. C m − Ct m P V (t ) = + c 2 e C dx = dt P ∫ dx = ∫ ( C + c2 e − Ct m )dt mc 2 P ise x(t ) = t − e C C − Ct m + c3 bulunur. Ancak bu fonksiyonların bazı özel durumları için diferansiyel denklemin çözümü elde edilebilir. Bunlar ana denkleme taşınarak.c1 (t )e = P ise m e = P bulunur. a2... homojen çözüm (yH) ve homojen olmayan çözüme (yp) ‘e bağlı olarak şu şekilde bulunur: y=yH + yp Homojen olmayan çözüm genellikle özel çözüm olarakta isimlendirilir. n diferansiyel denklemin mertebesini göstermektedir.. mertebeden lineer dif. Bunun nedeni homejen olmayan çözümün. dt dt Ct Ct Ct ∫ dc1 = ∫ P P m e dt integrali çözülerek c1 (t ) = e m + c 2 bulunur.8. mertebeden lineer diferansiyel denklemler En genel halde n. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y).. n. 1.. Nümerik hesaplamalar için c2 ve c3 sabitlerinin sayısal karşılıkları bilinmelidir. denklem şu formdadır : a0 ( x) dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + . Bunlar sabit ise denklem sabit katsayılı. Bu özel durumlar 3 tane olup şu şekildedir: 76 . a1. Bulunan bu denklemler direkt hesaplamalar için uygun değildir.V = c1 (t )e − Ct m ise Ct − C m(− c1 (t )e m m Ct − − dc dV C = − c1 (t )e m + e m 1 bulunur. + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu tür denklemler sağ taraftaki f(x)=0 ise homejen.m c2 / C + c3 = 0 ise c3 = m c2/C c2 = . t = 0 ise V = 0 P V (t ) = (1 − c 2 e C − Ct m .

Bu durumda çözüm OPERATÖR ÇÖZÜM olarak isimlendirilir. . Daha sonra ise f(x) fonksiyonunun yapısına göre özel çözüm aranır. Kalan bu sabitlerde sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunur. İlk önce homejen çözüm bulunur. Bu formatla çözüm ise OPERATÖR ÇÖZÜM olarak verilir. a1 = ( Ax + B ) n n −1 b) ...8.8. y= ∑C x n= 0 n ∞ n Burada amaç önerilen çözüm formunun ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir. a0 = ( Ax + B ) . Burada ana denklemin genel 77 .. = D2 . Katsayıların bu şekilde değiştiği denklemlere Euler-Cauchy diferansiyel denklemi ismi verilir. Denklemin en genel haldeki formu şu şekildedir: a0 dny d n−1 y d n−2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + .1 Sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemler Bağımlı değişken ve türevlerinin önündeki an(x) fonksiyonları birer sabit sayılar konumundadır. =D n−2 2 dx dx dx ise (a D 0 n + a1 D n−1 + a2 D n−2 + . an −1 = ( Ax + B ) an = 1 şeklinde ise Ax+B=et değişken dönüşümü ile sabit katsayılı yeni bir form elde edilir. dn d n−1 = Dn . a3 = ( Ax + B ) n −3 .. Bu tür diferansiyel denlemler ise sabit katsayılı diferansiyel denklem olarak isimlendirilir.. 2.1 HOMOJEN ÇÖZÜM : Diferansiyel denklemin sadece homejen kısmının çözümünden bulunan çözümdür. Genellikle sonsuz adet olan C sabitleri... c) an katsayıları birer polinom ise kuvvet serileriyle çözüm elde edilir. + an−2 D 2 + an−1 D + an y = f ( x) ) Bu denklemdeki “D” harfi operatör olarak isimlendirilir. Bu nedenle denklemin sağ tarafıda sıfırdan farklı ise sabit katsayılı homojen olmayan n. a2 = ( Ax + B ) n−2 . n −1 n dx dx d d n−2 d2 = D n−2 .. Homejen diferansiyel denklem sağ taraf f(x)=0 alınarak bulunur.. + an−2 2 + an−1 + an y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu denklemde de genel çözüm (y) homojen (yH) ve homojen olmayan (yP) çözümlerin toplanmasından bulunur. Bu üç form için çözüm teknikleri takip eden bölümlerde verilmiştir.mertebe lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir...a) an katsayıları bağımsız değişkene bağlı olmayıp sabit sayılar olabilir. t yeni bağımsız değişkendir. = D n−1 .. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup şu şekildedir. Yukarıda verilen diferansiyel denklem formu bazı kaynaklarda şu şekilde de gösterilebilir.1. Bu fonksiyonda t yerine ln(A+Bx) yazılarak orijinal değişkenlere dönülür. Yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir. Bu fonksiyonlardaki A ve B sabit sayılar olurken. 2. birbirlerine bağlı olarak diferansiyel denklemin mertebesine kadar indirgenir.

nümerik karşılığı belirli olmayan bir sabit veya sabitler grubu sıfıra eşitlenebilir. e k3 x . Bu denklem n. e kx ancak kx→-∞ için sıfır olacağı için genel bir çözüm açısından sıfır olamaz. Dolysıyla e kx matematik olarak sıfır olamayacağı için parentez içerisindeki sabit sayı bloğu sıfır olmalıdır. y′′′ = k 3e kx . Bununla birlikte. kök değerleri birbirine eşit değilse n tane e k1x . Bu değeri sıfıra eşit almakla bunlardan bir tanesi dikkate alınmış olur. Ancak.. son denklemden ya parantez içerisi yada ekx sıfır olmalıdır. + Cn e kn x 78 . Süperposizyon prensibine göre toplam çözüm parçalanmış yapıdan elde edilen çözümlerin toplanmasından bulunabilir. e kn x çözümleri bulunacaktır. bulunacak kökler birbirine eşit...çözümüne ulaşmak için. Karakteristik denklem pratik olarak homojen diferansiyel denklemde y yerine k yazılarak ve türev mertebeleri ise üs olarak alınarak tesis edilebilir. Bu amaçla fonksiyonun kendisi ve gerekli sayıda türevleri denkleme taşınarak diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde k sabitleri tayin edilir. + an − 2 k 2 + an −1k + an = 0 Daha önce tanımlanmış olan “D operatörü” ile “k” aynı işlevi görmektedir. k değeri birden fazla olabileceği için birden fazla çözüm bulunabilir. y ( n ) = (a k 0 n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + . y = e kx ve türevleri homojen denkleme şu şekilde taşınır: dny = k n e kx n dx n kx n −1 kx n − 2 kx 2 kx kx a0 k e + a1k e + a2 k e + . birbirinden farklı veya bir kısmı sanal (imajiner) sayılar olabilir.. y′ = ke kx .. + an − 2 k 2 + an −1k + an ) e kx = 0 Önerilen e kx çözümün homojen diferansiyel denklemi sağlaması için son denklemin her iki tarafınında sıfır olması gerekir.an katsayıları diferansiyel denklemden gelip değerleri değiştirilemez. a0 k n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + . derece bir denklem elde edilebilir. Parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadenin sıfıra eşitlenmesiyle n tane “k” köke sahip n. e kx parentezine alınırsa y = e kx . İlave olarak. …. y′′ = k 2 e kx . a0 dny d n−1 y d n −2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + . Dolayısıyla üstteki denklemde k yerine D yazılması bir hata meydana getirmeyecektir. … .. ≠ kn-1 ≠ kn .. dereceden bir polinom olup n tane k kökü vardır. Bu üç hal için homojen çözüm formları şu şekildedir: a) k1 ≠ k2 ≠ k3 ≠ . Bunun nedeni expolansiyel fonksiyonun n kere türetilmesi halinde fonksiyonel yapısının değişmemesidir. Prensib olarak bir değişken sıfır olamaz. … . Dolayısıyla her k kökü için expolansiyel formda bir çözüm önerilebilir. + an − 2 k e + an −1ke + an e kx = 0 . e k2 x .. Bu nedenle denklemi sıfır yapacak şekilde k değerleri aranır. y = e kx bir çözüm ise bu çözüm diferansiyel denklemi sağlamalıdır. Bu çözümler toplanarak homojen çözüm tariflenmiş olur. Bu amaçla. a2. Son denklemde a0. homejen ve homejen olmayan kısımlar şeklinde parçalama sözkonusudur. a1.. Bir değişkenin bir çok sayısal değeri vardır.. Homojen çözüm elde edilen bu çözümlerin her birinin bir integral sabitiyle çarpılmış hallerinin toplanmasıyla bulunur: yH = C1e k1x + C2 e k2 x + C3e k3 x + C4 k4 x + . e kx fonksiyonu x değişkeni içerdiğinden değişkendir... Bu yeni ifadeye homojen denkleme benzemesi dolayısıyle KAREKTERİSTİK DENKLEM adı verilir. + an−2 2 + an−1 + an y = 0 n dx dx dx dx dx kx Bu tip denklemlerde k gerçek veya komplex bir sabit olmak üzere e bir çözüm olabilir..

yH = C1e kx + C2e kx + C3e kx + C4 e kx + . Bizim diferansiyel denklemimiz n tane çözüm gerektirdiği için n-1 kere lineer denklemle çarpmak yeterlidir. 2. çarpılması halinde bile elde edilen yeni fonksiyonun da diferansiyel denklemi sağlamasına verilen terminolojidir. + Cn x n −1e kx yH = ( C1 + C2 x + C3 x 2 + C4 x 3 + .. Yeni çözümler ve dolayısıyla yeni sabitler lineer bağımsız çözüm prensibine göre üretilir... Bu durumda önceki yaklaşıma göre n. Bu nedenle (ax+b) yerine x alınarak lineer bağımsız çözümler şu şekilde üretilir. Fonksiyonların Maclaurin Serisi açılımından çözümdeki expolansiyel fonksiyon için şu şekilde verilmiştir. ancak. Mühendislikteki hiçbir büyüklük sanal değere sahip değildir. 2.. Bu nedenle yukarıdaki homojen çözüm formu pratik açıdan uygun değildir.çözüm: e kx . (ax+b).derece denklemlerin (ax2+bx+c=0) kökleri bulunurken karşılaşıldığı gibi köklerin komplex olması k1 = α − β i . eldeki çözüm lineer denklemle çarpılarak yeni çözümler üretilebilir. … . + Cn e kx = ( C1 + C2 + C3 + C4 + .. k2 = α + β i formuyla ortaya çıkmaktadır.çözüm: x 2 e kx .C3. Bu çözümdeki i sayısı seri açılımlar ile denklemden düşürülebilir.. Örnek olarak. Lineer bağımsız çözüm.C2. sanal) sayı olarak bulunuyor ise homejen çözüm.... = kn-1 = kn =k . 10 s ve 10i s mukayese dahi edilemez.. Böylece 2. … . Burada α ve β reel sayılar olup.çözüm: x n −1e kx Bu çözümler birer C sabiti ile çarpılıp elde edilen sonuçlar toplanarak homojen çözüm şu şekilde bulunur: yH = C1e kx + C2 xe kx + C3 x 2 e kx + C4 x3e kx + . + Cn x n −1 ) e kx c) → Bulunan kökler reel sayı yerine imaginer(complex. + Cn ) e kx = Ce kx olacaktır.. Homojen çözümde C integral sabiti olacağı için lineer denklemdeki a ve b sabitleri düşünülmeyebilir.mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü. 10 s bir kronometre ile belirlenebilir. 1. 4. Yani. Sayısal değeri bilinmeyen sabitlerin toplamı yeni bir sabitle tanımlanacağı için homejen çözümde yeterli çözüm ve integral sabiti üretilememiş olur. Karekteristik denklemden bulunan bütün kök değerleri birbirine eşit ise. 10i s belirlenemz. Bu çarpma işlemi ardışık olarak istenen miktarda tekrarlanır. b) k1 = k2 = k3 = . bulunan ilk çözümün bir lineer denklemle.çözüm: x 3e kx ..Buradaki C1. eiβ x = cos β x + i sin β x e −iβ x = cos β x − i sin β x 79 .. n.. bulunacak çözümler birbirine eşit olacaktır. Cn değerleri sınır ve başlangıç şartlarına göre belirlenen diferansiyel denklem sabitleridir. 3.mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü 2 tane integral sabitiyle şu şekildedir: yH = C1e( α −β i)x + C2 e ( α +β i)x = C1eα x e − β ix + C2 eα x e β ix = eα x ⎡C1e − β ix + C2 e β ix ⎤ ⎣ ⎦ Bu çözümde imajiner boyut fiziki olarak anlamsız olduğundan yokedilmelidir.çözüm: xe kx . i = −1 dir. Bu tür çözümde diferansiyel denklemin mertebesince diferansiyel denklem sabiti ve çözüm üretilebildiği için bir zorluk yoktur.

Bu amaçla homojen çözümdeki integral sabitleri bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilir. bölümü veya toplamı yeni bir sabit doğuracağı için bu matematiksel açıdan yanlış değildir. Matematiksel işlemlerin çok ve zor olduğu bu yöntem mümkün olursa kullanılmamalıdır. Özel çözüm ya homojen çözüme. Bu öneri çözümler non-homojen diferansiyel denklemi sağlamalıdır. Bu metod ancak f(x) fonksiyonunun karışık olduğu. f(x) ve türevlerinin sonlu sayıda fonksiyon vermediği.Bu eiştlilerin sol tarafında i fonksiyonun içinde iken. dolayısıyla f(x) ve türevlerine göre özel çözüm önerisinin yapılamadığı hallerde kullanılmalıdır. Homojen çözüme benzetme tekniği sabitlerin değişimi metodu. 2.1. f(x) ve türevlerine benzetme ise belirlenmemiş katsayılar metodu olarak bilinir. Non-homojen diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde C1(x) ve C2(x) fonksiyonları belirlenir. i ) yP = C1 ( x)e −2 x + C2 ( x)e x yH = C1e −2 x + C2 e x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x)e x iii ) yP = C1 ( x)e −2 x i ) yP = C1 ( x) sin 3 x + C2 ( x) cos 3 x yH = C1 sin 3 x + C2 cos 3 x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x) cos 3x iii ) yP = C1 ( x) sin 3 x Önerilen bu formlardan bir tanesi tercih edilir. Bu amaçla bu yP çözümlerinin kendisi ve gerekli sayıda türevleri nonhomojen denkleme taşınır. 80 . C4 ismi de C2 ile tekrar değiştirilerek son form elde edilir. Böylece i sabiti C integral sabitlerinin içinde yok edilebilir. sağ tarafında fonksiyonun dışına çıkmıştır. Sabit integral sabitlerinin değişken-fonksiyonel hale dönüştürülmesi nedeniyle sabitlerin değişimi ismini almıştır.2 ÖZEL ÇÖZÜM: Sabit katsayılı diferansiyel denklemlerin özel çözümü iki şekilde bulunur. Homojen çözümdeki integral sabitlerinin birisi veya tamamı fonksiyonel hale getirilebilir. yada homejen olmayan kısmı temsil eden f(x) fonksiyonuna ve türevlerine benzetilir. Özel çözüm homojen olmayan çözüm olarakta bilinir.2. Bu açılımlar yukarıdaki homojen çözümde yerine yazılarak reel olmayan kökler içinde homojen çözüm şu şekilde önerilir: yH = eα x ⎡C1 ( cos β x − i sin β x ) + C2 ( cos β x + i sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 cos β x − iC1 sin β x ) + ( C2 cos β x + iC2 sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 + C2 ) cos β x + i ( C2 − C1 ) sin β x ⎤ ⎣ ⎦ ( C1 + C2 ) = C3 i ( C2 − C1 ) = C4 → yH = eα x [C3 cos β x + C4 sin β x ] C3 ismi C1.8.1. yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] 2.1 Sabitlerin Değişimi Metodu (Homojen Çözüme Benzetme): Diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzetilerek özel çözüm elde edilir. Örnekler.8. Daha işlem gerektirmesi nedeniyle önerilen 3 çözümden ii ve iii halleri tercih edilmelidir. Özel çözüm f(x) foksiyonu ve bunun türevlerine bakılarak yazılması halinde f(x)’in sonlu sayıda türevi olursa bu metod tercih edilmemelidir. Bu yeni fonksiyonlar ise özel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması gerektiği prensibinden hareketle belirlenir. Sabitlerin çarpımı.

Eğer.lnx gibi fonksiyonların n kere türetilmesinden n tane yeni fonksiyon oluşur. v) y H =C1sinx+C 2e-2x f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x. Örnekler: f(x)=x2. bir çözümden birden fazla lineer bağımsız çözüm üretilebilir. B. f ′′′( x) = 8e 2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x iii ) f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x.) ⇒ y P =Axsinx+Bcosx 81 . f(x)=ex. f(x)=sinx ve f(x9=xcosx için özel çözüm (nonhomojen çözüm) denklemini belirleyiniz. C1sinx ≈ Asinx (iki çözüm aynıdır. cosx.1. f ′′( x) = 2. C. önerilen yP çözümlerinin lineer bağımsız çözümleri üretilir. Örnek olarak. Bu çarpma işlemi gerektirdiği kadar ardışık olarak devam ettirilir. f(x)=1/x. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx . f(x)=sinx/x. Şayet f(x)=x2.B. Bu yöntemin kullanılmasında dikkat edilecek bir hususda önerilen özel çözüm hiçbir zaman diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzememelidir. f(x)= sinx.x.8. f(x)=e2x. Aşağıda verilen f(x) ve yH homojen çözüm şekillerine göre yp özel çözüm formlarını belirleyiniz.C. f ′′( x) = −2sin x − x cos x. Ancak bu metod ile yP non-homojen çözümünün bulunabilmesi için f(x) fonksiyonunun kendisi ve türevleri sonlu sayıda olması gerekir. Belirli olmayan katsayılar ile çarpımı nedeniyle yöntem belirli olmayan katsayılar ismini almıştır. veya bu sabitler bağımsız değişkenin fonksiyonu olarak bulunur.2. Dolayısıyla böyle f(x) ler için belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılamaz. f ′′( x) = − sin x. … katsayıları sabit ve nümerik bir değere sahip olmalıdır.sabit) var ⇒ y P =Ax 2 +Bx+C ii ) f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x . Bu yeni fonksiyonlar belirli olamayan A. f ′′( x) = − sin x. … gibi belirli olmayan katsayılar non-homojen diferansiyel denklemin sağlanması prensibine göre belirlenir. Bu benzerlik fonksiyonlar bazında olup daha önce lineer bağımsız çözüm olarak isimlendirilmiştir. D. i) f ( x) = x 2 → f ′( x) = 2 x. Dolayısıyla. f(x)=sinx gibi fonksiyonlar varsa bunların n kere türetilmesinden birkaç tane yeni fonksiyon oluşur. f ′′( x) = 4e 2 x . C. xsinx ve xcosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx+Cxsinx+Dxcosx iv) Örneklerde verilen yP ve gerekli sayıda türevi alınarak non-homojen diferansiyel denklemde yerlerine yazılır. A. f ′′′( x) = 0 ⇒ 3 tane fonksiyon (x 2 . f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx f ( x) = x cos x → f ′( x) = cos x − x sin x. doğru çözüm için. Bu amaçla eldeki çözüm lineer denklemle (=x) ile çarpılır.B. homojen (yH) ve non-homojen (yP) çözümler arasında bir benzerlik varsa.D katsayılarının tamamı veya birkaçının sayısal değeri hesaplanamaz. f(x)=tgx. f ′′′( x) = −3cos x + x sin x f ( iv ) ( x) = 4sin x + x cos x ⇒ 4 tane fonksiyon (sinx. yP önerisindeki A.C. Kesinlikle yP önerisindeki A.2 Belirlenmemiş Katsayılar Metodu [ f(x) ve Türevlerine Benzetme]: Sabitlerin değişimi metoduna göre daha basittir.2.… gibi sabitlerle çarpılıp toplanarak özel çözüm formu belirlenir. B. Özel çözüm ve homejen çözümlerin birbirine benzemesi halinde. Türevlendikce yeni bir fonksiyon veren f(x) yapıları için sabitlerin değişimi yöntemi kullanılmalıdır.

ex + 1 y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. f ′′( x) = 4e2 x . Özel çözüm formunun homejen çözümden farkı integral sabitlerinin bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilmesidir. f ′′′( x) = 8e2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x . B. Diferansiyel denklemde verilen f(x) fonksiyonu türevlendikçe paydada bulunan ex+1 ifadesinin üst değeri büyüyecektir.Sabitlerin Değişimi Metodu: Sonuçta özel çözüm sabitlerin değişimi metodu ile bulunmalıdır. C1e2x ≈ Ae2x (iki çözüm aynıdır. Bu kadar çok fonksiyonun katsayılarının belirlenebilmesi için türevinin alınıp. ii) yP = C1 ( x)e x iii) y P = C2 ( x ) e 2 x 82 . Bu amaçlada özel çözüm formu homojen çözüme benzetilmelidir. C. Bu durumda üç farklı özel çözüm önerilebilir: i) yP = C1 ( x)e x + C2 ( x)e 2 x . Belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle çözüm için f(x) fonsksiyonunun n→∞ kere türevi düşünülmelidir. non-homojen diferansiyel denkleme taşınması mümkün değildir.vi ) y H =C1e 2x +C2 e-2x ve f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x . 1000 sayısı sadece problemin anlaşılabilmesi açısından ortaya atılmış bir rakamdır. = = . 1000 tane fonksiyonu 1000 tane A. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e 2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Sabitlerden birisi veya ikisi birden fonksiyonel olarak alınabilir. II .Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: İlk olarak daha basit olması nedeniyle bu metod düşünülmelidir. Dolayısıyla bu diferansiyel denklemin özel çözümü bu yöntemle bulunamaz. 2 2 e +1 dx e x + 1) e x + 1) ( ( 2x 3x x x 2x 3x d 2 f ( x) ( 4e + 3e )( e + 1) − 2e ( 2e + e ) = . Bu amaçla denklemin sağ tarafındaki f(x) fonksiyonuna bakılmalıdır. df ( x) 2e 2 x (e x + 1) − e 2 x e x e3 x + 2e 2 x e2x f ( x) = x . A sabiti yerine C1 sabitinin gelmesi matematik olarak sonucu değiştirmez.… 3 x dx 2 ( e + 1) Görüldüğü gibi f(x) türevi alındıkca fonksiyonel yapı daha da karmaşık hale gelmektedir. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Bu üstel büyüme özel çözümün f(x) fonksiyonunun 1000 kere türetilmesiyle 1000 tane yeni fonksiyon ortaya çıkacağını gösterir. y P =Axe 2 x Problem 1: y'' − 3y' + 2y= e2 x diferansiyel denklemini her iki metodla çözünüz. D. Bu nedenle önerilen y P =Ae 2 x çözümünün lineer bağımsız çözümü alınır. … gibi belirlenmemiş katsayı ile çarpıp yP önerisinin yapılması matematik olarak mümkün değildir.

yada bağımsız değişkenin denklemde olmaması gerekir. y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ ise P P ex + 1 e2 x ex + 1 C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x − 3 ( C1′( x)e x + C1 ( x)e x ) + 2C1 ( x)e x = C1′′( x)e x − C1′( x)e x = e2 x ex + 1 ise C1′′− C1′ = ex ex + 1 Elde edilen son difreransiyel denkleminde mertebesi çözülmeye çalışılan denklemle aynıdır. Sabitlerin değişimi kullanılırsa. Sadece türevleri denklemde olmalıdır.mertebe lineer dif. P P yP = C1 ( x)e x → y′ = C1′( x)e x + C1 ( x)e x . = dx. İşlem kolaylığı bakımından tek fonksiyonlu (ii) veya (iii) önerilerin tercih edilmesi mantıklıdır. Çözüm mertebe düşürmeyle devam edecektir. P y′′ = C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x P y'' − 3y' + 2y= e2 x . e − x dx dx e x dx C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ∫ e x − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ x e +1 e +1 e +1 yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e − x + 1) + ln ( e x + 1) C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ln ( e x + 1) . (ii) tercihiyle çözümün gelişmesi şu şekilde olacaktır: (ii) denklemindeki C1(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (ii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2. Bu taşıma işleminde homojen denklemdeki y yerine yP. ex C1′ = U ( x) → C1′′ = U ′( x) ⇒ U ′ − U = x (1. İlk denklemde y bağımlı değişken iken. C ′( x)e x + C ( x)e x − Ce x = x = (değişkenlerine x e +1 e +1 e + 1 dx dx dx e − x e− x dx C ( x) = − ln ( e − x + 1) ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x =∫ x = ∫ −x → e +1 e + 1 e− x e +1 U = C ( x)e x = −e x ln ( e − x + 1) taşınarak. Mertebe düşürme için denklemde ya bağımlı. denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. Bu sabitlerin değişimi metodunda mutlaka olması gereken şarttır.mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. Aradaki fark son denklemin mertebesi düşürülebilir olmasıdır. son denklemde C1 bağımlı değişken olmuştur. ex dU dU → U ′ − U = 0. y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır.Bunlardan herhangi biri tercih edilebilir. U ′ − U = C1′ = U ( x) = −e x ln ( e − x + 1) = dC1 → ∫ dC1 = ∫ −e x ln ( e− x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e − x dx x −x −x x x ∫ dC1 = − ∫ e ln ( e + 1) dx − ln ( e + 1) =u → e− x + 1 =du e dx = dv → e = v. bir ilerlemeden bahsedebilmemiz için C gözükmemelidir. mertebe lineer diferansiyel denkleme ex ex 1 dC → C′ = x . Dolayısıyla çözümün son aşamasında. lnU=x+lnC ⇒ U H = Ce x U ′ −U = x =U → ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce x → U = C ( x)e x ⇒ U′=C ′( x)e x + C ( x)e x 1. ( ) 83 .

mertebe lineer dif. 1 dU dU U ′ +U = x → U ′ + U = 0. yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) yH = C1e x + C2 e2 x ve yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) → çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) genel Problem 2: y'' − 3y' + 2y=e5 x diferansiyel denkleminini çözünüz. ∫ e +1 x e dx dx e − x dx = − e− x ln ( e x + 1) + ∫ x = − e − x ln ( e x + 1) + ∫ − x x C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x x e +1 e +1 e ( e + 1) ′ C2 = U ( x) = e − x ln ( e x + 1) = C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x dx = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e− x + 1) e − x + 1) ( yP = C2 ( x)e 2 x = e 2 x ⎡ −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) ⎤ ⎣ ⎦ C2 = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) . (iii) denklemindeki C2(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (iii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2. denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. lnU= − x+lnC ⇒ U H = Ce − x =−U→ ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce − x → U = C ( x)e− x ⇒ U′=C ′( x)e x − C ( x)e x 1.mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. ( y = yH + yP ) 84 . mertebe lineer diferansiyel denkleme 1 ex dC 1 → C′ = x = → C ′( x)e − x − C ( x)e − x + Ce− x = C ′( x)e − x = x x e +1 e +1 e + 1 dx x e dx → C ( x) = ln ( e x + 1) (değişkenlerine ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x e +1 U = C ( x)e − x = e − x ln ( e x + 1) taşınarak. Sabitlerin değişimi kullanılırsa. = − dx.yH = C1e x + C2 e 2 x ve yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) → genel çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) ( ( ) ) Aynı çözüm (iii) denklemiyle yapılırsa çözüm şu şekilde meydana gelir. ′′ ′ y′′ = C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x P y'' − 3y' + 2y= e2 x . ′ ′ yP = C2 ( x)e 2 x → yP = C2 e 2 x + 2C2 e 2 x . U ′ + U = dC2 → ∫ dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e x dx =du dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx ln ( e x + 1) =u → x e − x dx = dv → −e − x = v. ex + 1 e2 x ex + 1 ′′ ′ ′ C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x − 3 ( C2 e 2 x + 2C2 e 2 x ) + 2C2 e 2 x = ′′ ′ C2 e 2 x + C 2 e 2 x = e2 x ex + 1 ′′ ′ ise C2 + C2 = x ′ ′′ C2 = U ( x) → C2 = U ′( x) 1 (mertebesi düşürülebilir) e +1 1 ⇒ U′ +U = x (1.

Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu genelleştirilebilir. Fakat bu yöntem çok uzun işlemler gerektirir.) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = e 4 x (1. 12 yP = e5 x e5 x ⇒ y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 II . y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır) = yP P P 2 dx dx 5x y'' − 3y' + 2y=e5 x → 25e5 x − 3. Bu nedenle özel çözüm f(x) benzetilerek bulunur. ′′ = yP = 25 Ae5 x (y yerine yP. P = 1 e x + C1e x . Z H = Ce x ⇒ Z = C ( x)e x Z e3x Z ' = C ' e x + Ce x ise C ' e x + Ce x − Ce x = e 4 x . diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir.HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. Yani türevlendikce ortaya sadece bir tane fonksiyon çıkar. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . = 25e 5 x ise bir fonksiyon (e5x) meydana geliyor. Bu durumda özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: 2 df ( x) 5 x d f ( x) f ( x) = e . C ' = e 3 x ⇒ C ( x) = 3 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e 5 x C1'' e x − C1' e x = e 5 x ise C1'' − C1' = e 4 x (mertebesi düşürülebilir. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. iki metodun işlem uzunluğunun ve zorluğunun mukayesesi açısından aynı problem sabitlerin değişimi yöntemi ile de çözülecektr.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. 85 . 2 2 dx dx dx dx dx C1(x) fonksiyonunu bulmak için yP ve bulunan türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır.5e5 x + 2e5 x = e5 x ise A= 1 . Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. Aynı zamanda sabitlerin değişimi metodu ile de özel çözüm bulunabilir. A sabitinin sayısal değerini belirlemek için türevleri alınarak non-homejen diferansiyel denkleme taşınır: dyP d 2 yP ′ = 5 Ae5 x . = 5e . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '− Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = x + ln C = ∫ dx. yP = Ae5 x . Birinci homejen çözüme özel çözüm benzetilerek önerilebilir: dy dC d 2 yP d 2C1 x dC = e + 2 1 e x + C1e x yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x . Sadece bir yöntemle çözüm yeterli iken. elde edilir. Bu 2 dx dx fonksiyon A belirli olmayan katsayısı ile çarpılarak özel çözüm önerilirse.

Bu amaçla ex fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalır veya eldeki çözüm x ile çarpılır. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . A yerine C1 veya C1 yerine A harfinin kullanıması matematik bakışı değiştirmez. Yukarıda olduğu gibi özel çözümün homojen çözüm içerisinde yok olmaması için yH ve yP fonksiyonel olarak birbirinden farklı olmalıdır. yP = Ae x ise lineer bağımsız çözüm yP = Axe x A sabitini bulmak için işlemler şu şekildedir: dyP d 2 yP ′′ = y′ = Ae x + Axe x . Bu haliyle yP genel çözüme yazılırsa. e5 x yP = ⇒ y = C1e x + C2 e 2 x − xe x 12 Dikkat edilirse bulunan özel çözümün homojen çözüm içerisinde kaybolma ihmali yoktur. Dolayısıyla genel çözümde yP özel çözümünü karşılayan bir fonksiyon yoktur. özel çözüm f(x) benzetilerek bulunabilir. İki sabitin toplamı yeni sabittir prensibine göre özel çözüm ve homojen çözümün kısmı toplanır. y = C1e x + C2 e2 x + Ae x C1 +A=C3 → y = C3e x + C2 e 2 x elde edilir. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü mutlaka homojen çözümden ayrı bir fonksiyon olarak özel çözüm kapsamalıdır. = yP = 2 Ae x + Axe x (y → yP.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevlerinden 1 tane fonksiyon çıkacağı için. Ancak yP formu homojen çözümdeki C1ex ile aynıdır. Son ifade homojen çözümün aynısır. 86 . Eğer yH ve yP birbirine benziyor ise önerilen özel çözümün lineer bağımsız çözümü alınır. y′ → y′ ve y′′ → y′′ ) P P P 2 dx dx y'' − 3y' + 2y=e x → 2 Ae x + Axe x − 3 ( Ae x + Axe x ) + 2 xe x = e x ise A= − 1. Özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilirse: yP = Ae x Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. Hem C1 hemde A sayısal değeri belirli olmayan iki sabitiir. Daha önce yH ve yP nin tamamen veya kısmen benzemesi hali lineer bağımsızlık olarak isimlendirilmişti. ( y = yH + yP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur.Z = C ( x )e x = dC e4x e4x e3x x e 4 x dC1 = ∫ dx = ise e = = C1' = 1 ∫ 3 12 3 3 dx 4x 5x 5x e x e e yP = C1 ( x)e x = e = ise genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 12 . Problem 3: y'' − 3y' + 2y=e x diferansiyel denkleminini çözünüz.

Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Köklerden k2=k3=−2 için bulunan e−2x homojen çözümünün lineer bağımsız çözümü xe−2x dir. Problem 4: C2e2x in içine dahi edilirse genel çözüm y'''+3y'' − 4y=x e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz. xe−2x) meydana geliyor ise yP = ( Ax + B ) e −2 x 87 . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. dyP dC1 x d 2 yP d 2C1 x dC = e + C1e x . Homojen çözümler de birbirinin aynısı olamaz. değişkenlerine ayrılabilir. HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem y'''+3y'' − 4y=0 ise. ln(Z + 1) = x Z = e x −1 Z +1 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. mertebe lineer diferansiyel denklem. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. Köklerin iki tanesi birbirine eşit olduğu için lineer bağımsızlık vardır.) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = 1 (1. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Lineer bağımsız çözüm gerektiren problemlerde sabitlerin değişimi kullanılması daha faydalı olabilir: yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x .) dZ Z '= Z +1 ⇒ ∫ = ∫ dx. karekteristik denklem k 3 +3k 2 − 4 = 0 olarak bulunur. f ′′( x) = −4e−2 x + 4 xe−2 x . = e + 2 1 e x + C1e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C1ex kısmına benzetildi. C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e x C1'' e x − C1' e x = e x ise C1'' − C1' = 1 (mertebesi düşürülebilir.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi ile Çözüm: Özel çözüm formu f(x) ve türevlerine benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: f ( x) = xe −2 x → f ′( x) = e −2 x − 2 xe−2 x . özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. f ′′( x) = 12e −2 x − 8 xe−2 x 2 tane fonksiyon (e−2x. Özellikle özel çözümün lineer bağımsız olması gerektiği durumlarda belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözümde hatalar oluşabilir. dC Z = e x − 1 = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ e x − 1 dx = e x − x dx x x yP = C1 ( x)e = ( e − x ) e x = e2 x − xe x → genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + e 2 x − xe x ( ) Son denklemde görülen e2x genel çözümdeki y = C1e x + C2e 2 x − xe x olarak bulunur.II . Denklemi sağlayan k1=1 ve k2=k3=−2 şeklinde üç tane kök değeri vardır.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir.

(−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8Bx 3 )e −2 x + 3 (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx 3 )e −2 x −4 ( Bx 3 + Ax 2 )e −2 x = xe −2 x bulunur. Gerekli sadeleştirmeler neticesinde 6 B − 18 Bx − 6 A = x elde edilir. Bu nedenle özel çözümün bir kısmını da lineer bağımsız çözümü alınarak yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x şeklinde özel çözüm bulunur. si ne özel çözüm II .Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. ' yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x . A ve B nin sayısal değerleri için işlemler şu şekildedir. Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Özel çözüm. dyP dC2 −2 x e − 2C2 e −2 x . x’in kaysayısı -18B=1 ve sabitler 6B−6A=0 dan A = B = − yP = − 1 3 ( x + x2 ) 18 1 bulunur. 18 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur . yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ise yP = C2 ( x)e −2 x . yP = (2 Ax − 2 Ax 2 + 3Bx 2 − 2 Bx3 )e−2 x . Ancak f(x) formu homojen çözümün ( C2 + C3 x ) e −2 x ve özel çözümün ( Ax + B ) e −2 x birbirinin aynı olduğu için lineer bağımsızlık mevcuttur. '' yP = (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx3 )e−2 x ′′′ yP = (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8 Bx3 )e−2 x Bulunan yP ve türevleri y'''+3y'' − 4y=x e −2 x de yerine yazılırsa. = ⎜ 3 −6 + 12 2 − 8C2 ⎟ e −2 x 2 2 3 2 dx dx dx dx dx dx ⎝ dx ⎠ Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. 88 . = dx dx ⎞ d 2 yP d 2C2 −2 x dC d 3 y P ⎛ d 3C 2 d 2 C2 dC = e − 4 2 e −2 x + 4C2 e−2 x . Bu nedenle e−2x fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalıdır veya önerilen yP x ile çarpılmalıdır: yP = ( Ax + B ) e −2 x nin lineer bağımsız çözümü yP = ( Ax 2 + Bx ) e−2 x Son halde de Homejen çözümün C3 xe −2 x kısmı ile özel çözümün Bxe −2 x kısmı birbirine benzemektedir. y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 Homejen çözümün 2. Bu nedenle Bxe−2 x x ile çarpılarak Bx 2 e −2 x şeklinde yeni lineer bağımsız çözüm bulunmalıdır. Eşitliğin her iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları eşit olmalıdır.Sabitlerin Değişimi Metodu ile Çözüm: benzetilerek. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Bu durumda da özel çözümün Ax 2 e−2 x ve Bx 2 e−2 x aynı olacaktır.

xcos. ln Z = 3 x + ln C Z H = Ce 3 x ⇒ Z = C ( x)e 3 x Z ∫ xe −3 x e −3 x Z ' = C 'e 3 x + 3Ce 3 x ise C 'e 3 x + 3Ce 3 x − 3Ce 3 x = x . B. y''+2y' − 3y =x cosx+2 sinx .) C2'' = Z ( x) ⇒ C2'' = Z ' Z − 3Z = x (1. mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '−3Z = 0 ⇒ ∫ = 3dx. sinx. y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ P P ise 89 .' ' − 6C2'' + 12C2 − 8C2 e −2 x + 3 C2'' − 4C2 + 4C2 e −2 x − 4C2 e −2 x = xe −2 x − 3C2'' e −2 x = xe −2 x ' C − 3C 2'' = x ise (mertebesi düşürülebilir. ∫ dC2 = ∫ ⎜ − − ⎟dx → ∫ ⎝ dx ⎠ ⎝ 3 9 ⎠ dx 6 9 ⎝ 6 9⎠ ''' 2 ''' 2 ''' 2 ' (C (C ) ) ( ) C2 ( x ) = − 1 3 ( x + x2 ) 18 ise yP = C2 ( x)e−2 x = − y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 1 3 ( x + x 2 ) e−2 x ise genel çözüm 18 Problem 5: y′′+2y′ − 3y =x cosx+2 sinx diferansiyel denklemini çözünüz. C ' = xe −3 x ⇒ C ( x) = − − 3 9 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e−3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılara bulunabilir: f ( x) =x cosx+2 sinx → f ′( x) = 3cosx − xsinx . d 2C2 d ⎛ dC2 ⎞ x 1 '' Z = C2 = = ⎜ Z = C ( x )e 3 x ⇒ Z ( x ) = − − ⎟ ise 3 9 dx 2 dx ⎝ dx ⎠ ⎛ x2 x ⎞ dC2 x2 x ⎛ dC ⎞ ⎛ x 1⎞ d ⎜ 2 ⎟ = ∫ ⎜ − − ⎟ dx → = − − . Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=−3 şeklinde iki tane kök değeri vardır. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. f ′′( x ) = − 4sinx − x cos x f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cosx. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+2y′ − 3y =0 ise karekteristik denklem k 2 +2k − 3 = 0 olarak bulunur. C ve D bulunabilir. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. xsinx ise yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ′ yP =(A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ′′ yP = ( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx yP ve türevleri nonhomojen diferansiyel denkleme taşınırsa ve eşitliğin heriki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları birbirlerine eşitlenirse A.

A= − 10 5 2 1 1 cosx' in katsayısı − 4B+2C+2D+2A =0 → −4B+ +2D − 2 =0 → −4B+2D= 10 5 5 1 1 7 sinx' in katsayısı − 2A − 4D+2C − 2B=2 → 2 − 4D+2 − 2B=2 → −4D − 2B= 5 10 5 9 46 23 son iki denklemin çözümünden B= . y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 II . Bu denklemi sağlayan k1=−1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) = − 4x → f ′( x) = − 4. f ′′( x) =0 . B= − 1 ⇒ yP = 2 x − 1 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur . D= = 50 100 50 1 9 1 23 ) sinx yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx=( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 1 9 1 23 ) sinx y = C1e x + C2 e−3 x +( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 Problem 6: y′′ − y′ − 2y = − 4x diferansiyel denklemini çözünüz. yH = C1e− x + C2 e 2 x ise yP = C2 ( x)e2 x . yP = 0 nonhomojen denklemde yerine yazılırsa y′′ − y′ − 2y = − 4x → 0 − A − 2 ( Ax+B ) = − 4x ise A=2. f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: x ve sabit ′ ′′ yP =Ax+B → yP =A. d 2 y P d 2 C2 2 x dC = e + 4 2 e 2 x + 4C2 e2 x 2 2 dx dx dx dyP dC2 2 x = e + 2C2 e2 x .( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx+2 [ (A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ] − − 3 [ (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ] =x cosx+2 sinx ( − 4B+2C+2D+2A) cosx + ( − 2A − 4D+2C − 2B) sinx+(2C − 4A)xcosx+ ( − 4C − 2 A) xsinx=x cosx+2 sinx xsinx' in katsayısı xcosx' in katsayısı − 4C − 2 A = 0 → 2C − 4A=1 → A = −2C 2C − 4 ( −2C ) =1 → C= 1 1 . dx dx 90 . HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − y′ − 2y =0 ise karekteristik denklem k 2 − k − 2 = 0 olarak bulunur. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e− x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I .

B= − . k2 = α + β i ise yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] α=0 ve β=1 → yH = C1 cos x + C2 sin x ÖZEL ÇÖZÜM: I . D = 2 8 91 . (C + 3C ) = −4 xe ise (mertebesi düşürülebilir.Özel çözüm homejen çözümün C2e2x kısmına benzetildi. yP = C2 ( x)e = ( 2 x − 1) e e = 2 x − 1 ise genel çözüm y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 Problem 7: y′′+y =sin3x+4cosx diferansiyel denklemini çözünüz. Bu denklemi sağlayan k1=−i ve k2=+i şeklinde iki tane sanal kök değeri vardır. sin3x. C = 0. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. sinx yP =A cos3x+B sin3x+C cosx+D sinx Önerilen özel çözümün homojen çözümle benzerliği kontrol edilerek lineer bağımsızlığın varlığı araştırılır. C ' = −4 xe x ⇒ C ( x) = −4e x ( x − 1) dC 2 ' Z = C ( x)e −3 x ⇒ Z ( x) = −4e −2 x ( x − 1) ise Z = C2 = dx −2 x −2 x 2x −2 x 2 x ∫ dC2 = ∫ − 4e ( x − 1)dx = (2 x − 1)e . C1 cos x + C2 sin x ve C cos x + D sin x birbirinin aynısıdır.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) =sin3x+4cosx → f ′( x ) = 3cos3x − 4sin x. Bu nedenle C cos x + D sin x in lineer bağımsız çözümü alınır. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: k1 = α − β i . y′′+y =sin3x+4cosx −9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx+ A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx =sin3x+4cosx → 1 −8A cos3x − 8B sin3x − 2C sinx+2D cosx =sin3x+4cosx → A=0. f ′′( x ) = − 9sin 3x − 4 cos x → f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cos3x. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+y =0 ise karekteristik denklem k 2 + 1 = 0 olarak bulunur. cosx. mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '+3Z = 0 ⇒ ∫ = − ∫ 3dx. ln Z = −3x + ln C Z H = Ce −3 x ⇒ Z = C ( x)e −3 x Z ' ' −3 x Z = C e − 3Ce −3 x ise C 'e −3 x − 3Ce −3 x + 3Ce −3 x = −4 xe −2 x . (C + 3C )e = −4 x .) C = Z ( x) ⇒ C = Z 2 ' 2 2x 2x 2x 2 2 2 2 '' 2 ' 2 2x '' 2 ' 2 −2 x ' 2 '' 2 ' Z ' + 3Z = −4 xe −2 x (1. ( C ′′ 4C + 4C ) e − ( C ′ + 2C ) e − 2C e = −4 x . Bu çözüm Cx cos x + Dx sin x yP =A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx → türevleri ′ yP = − 3A sin3x+3B cos3x+C cosx − Cxsinx+D sinx+Dxcosx yp→y. y′′ → y′′ P ′′ yP = − 9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx Non-homojen diferansiyel denklemde bulunanlar yerine yazılırak.

Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir.Sabitlerin Değişimi Metodu: 92 .) C2 = Z ( x) ⇒ C2' = Z ' Z ′ sin x + 2 Z cos x = sin3x+4cosx (1.Eşitliğin iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayısı eşitlenerek belirli olmayan katsayılar bulunur. ln Z = −2 ln ( sin x ) + ln C Z sin x Bulunan son integralin alınması çok uzun sürecektir.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Non-homojen diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevli sonlu sayıda fonksiyon içermez. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. dx dx 2 2 d y P d C2 dC = sin x + 2 2 cos x − C2 sin x 2 2 dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. Çünkü f(x) türevlendikce paydadaki x3 ün üst değeri dahada artmaktadır.ise (mertebesi düşürülebilir. ex in lineer bağımsız çözümü xex dir. kökler eşit. lineer bağımsız çözüm 2 bulunur. k 2 − 2k + 1 = 0 → ( k − 1) = 0 . y′′+y =sin3x+4cosx d 2 C2 dC sin x + 2 2 cos x − C2 sin x + C2 sin x = sin3x+4cosx . dy dC yH = C1 cos x + C2 sin x ise yP = C2 ( x) sin x . Bu durumda.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. Aynı tipte C2 nin bulunması için alınacaktır. 2 dx dx ' ' ′′ ′ C2 sin x + 2C2 cos x = sin3x+4cosx . 1 1 y = C1 cos x + C2 sin x − sin3x+2x sinx yP = − sin3x+2x sinx 8 8 II . k1= k2 =1. P = 2 sin x + C2 cos x . Görüldüğü gibi sabitlerin değişimi uzun ve zor bir matematik süreç gerektşrmektedir. yH = ( C1 x + C2 ) e x ÖZEL ÇÖZÜM: I . 12e x y′′ − 2 y′ + y = 3 diferansiyel denklemini çözünüz. İntegral sabiti ile çarpılıp toplanarak homojen çözüm yazılır. ( y = yH + yP ) Problem 8: x HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 2 y′ + y = 0 . mertebe lineer diferansiyel denklem) Z ′ sin x + 2Z cos x = 0 ⇒ ∫ ZH = C C ( x) C′ 2C cos x ⇒Z = → Z′ = − 2 2 2 sin x sin x sin x sin 3 x 2C cos x ⎞ C ⎛ C′ ⎜ 2 − ⎟ sin x + 2 2 cos x = sin 3 x + 4 cos x 3 sin x ⎠ sin x ⎝ sin x C′ = sin 3 x + 4 cos x → ∫ dC = ∫ ( sin 3 x + 4 cos x ) sin xdx sin x cos xdx dZ = −∫ 2 . II . Bu nedenle sabitlerin değişimiyle özel çözüm bulunur.

f ′′( x) =18e3x . k1 =k 2 =3 . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. C 2' = 3 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak 6e x 12dx 2 6 d 2 C 2 = ∫∫ 3 ⇒ C 2 = . 2 yH = ( C1 + C2 x ) e3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda fonksiyon vereceğinden Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi kullanılmalıdır. Z x x x ' ' ⎛ C 2C ⎞ 12 12 C 2C C 12 Z ' = 2 − 3 ise x⎜ 2 − 3 ⎟ + 2 2 = 3 . f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: e3x 93 . dyP dC2 x d 2 y P d 2 C2 x dC = e + C2 e x .) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' x 12 xZ ' + 2Z = 3 (1. dC 6 C ( x) 12 ⎛ 12 ⎞ Z = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ ⎜ − 3 ⎟dx = 2 . diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. Z = 2 ⇒ Z ( x) = − 3 x dx x x ⎝ x ⎠ ( ) ( ) yP = C1 ( x) xe x = 6 x 6e x xe = x2 x ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e x + 6 x e x Problem 9: y′′ − 6 y′ + 9 y = 2e3 x denklemini y(0)=0 ve y’(0)=1 şartlarıyla birlikte çözünüz. = xe + C1e x + C1 xe x . = e + 2 2 e x + C2 e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. dx dx d 2 yP d 2C1 x dC dC = xe + 2 1 e x + 2 1 xe x + 2C1e x + C1 xe x 2 2 dx dx dx dx 12e x xC1'' + 2C1' + 2 xC1' + 2C1 + xC1 e x − 2 xC1' + C1 + xC1 e x + xC1e x = 3 x x 12e xC1'' e x + 2C1' e x = 3 ise (mertebesi düşürülebilir. f ( x) =2e3x → f ′( x) = 6e3x . k 2 − 6k + 9 = 0 → ( k − 3) = 0. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır.yH = ( C1 x + C2 ) e x y P = C2 ( x )e x . yP = C2 ( x)e x = ∫∫ x x x ( ) ( ) Eğer özel çözüm homojen çözümün diğer kısmına benzetilerek bulunulusa işlemler şu şekilde olur: dyP dC1 x yH = ( C1 x + C2 ) e x ise yP = C1 ( x) xe x . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. mertebe lineer diferansiyel denklem) x dZ dx C C ( x) xZ '+2Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = −2 ln x + ln C ZH = 2 ⇒ Z = 2 = −∫ 2 . HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 6 y′ + 9 y = 0 . C2' e x = 3 . 12e x 12e x 12 ' ' ' ' ' C2' + 2C2 + C2 e x − 2 C2 + C2 e x + C 2 e x = 3 . Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. C ' = 2 ⇒ C ( x) = − ⎜x ⎟ x x x x x ⎠ x x ⎝ Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir.

Bu nedenle Sabitlerin Değişimi Metodu ile çözüm yapılabilir: dyP ⎛ dC2 ⎞ =⎜ − 2C2 ⎟ e −2 x .′ ′′ yP =Ae3x → yP =3Ae3x . Problem 10: y′′ + 4 y′ + 4 y = e −2 x denklemini y(1)=e−2 ve y’(1)=−2e−2 şartlarıyla çözünüz. Nedeni y P elde edilirken homojen çözümle mukayesesi yapılmadı. x2 y = yH + yP k 2 +4k +4 = 0 → ( k+2 ) = 0 → k1 = k2 = −2 → 2 HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ + 4 y′ + 4 y = 0 . yP = x 2 e3x ise genel çözüm y = (C1 + C2 x )e 3 x + x 2 e 3 x x=0 ise y=0 0 = (C1 + C 2 0 )e 0 + 0 2 e 0 ise C1=0 x=0 ise y’=1. y = (C 2 x )e 3 x + x 2 e 3 x . yP = (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e3 x denkleme taşınarak (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e 3 x −6 (2 Ax + 3 Ax 2 )e −2 x +9 Ax 2 e 3 x = 2e 3 x Özel çözümün kendisi ve türevleri ana diferansiyel denkleme taşınarak düzenlenirse ve katsayılar taraf tarafa eşitlenerek A= 1 bulunur. y ' = (C2 )e 3 x + 3C2 xe3 x + 2 xe3 x + 3x 2 e 3 x 1 = (C 2 )e 0 + 3C 2 0e 0 + 0 + 0 ⇒ C 2 = 1 . y H = ( C 2 +C1x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda değil. yP = 9Ae3x nonhomojen denklemde yerine yazılırsa 9 Ae3 x − 18 Ae3 x + 9 Ae3 x = 2e3 x → A bulunamaz. C2' = 2 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak dx 2 d 2 C 2 = ∫∫ 2 ⇒ C 2 = − ln x . e −2 = (C2 + C1 . yP = (2 Ax + 3 Ax 2 )e3 x . e −2 x 1 e −2 x ' ' ' ' ' C 2' − 4C 2 + 4C 2 e −2 x + 4 C 2 − 2C 2 e −2 x + 4C 2 e −2 x = 2 . C 2' e −2 x = 2 . yÖ = C2 ( x)e −2 x = −e −2 x ln x ∫∫ x yH=(C2+C1x)ex ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e −2 x − e −2 x ln x C1+C2 =1 (I) x=1 ise y=e-2 . y = xe 3 x + x 2 e 3 x . Bu nedenle polinom derecesi tekrar bir artırılır.1)e −2 − e −2 ln 1 ise ( ) ( ) 94 . Özel çözüm Ae3x ile homjen çözümün C1e3x kısmı aynı olduğu için polinomun derecesi bir artırılmalıdır. ′ ′′ yP = Ax 2 e3x . yP =Axe3x yeni durumda da Axe3x ve C2 xe3x birbirine benzemektedir. Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. y H = ( C2 +C1x ) e −2 x yP = C2 ( x)e −2 x dx ⎝ dx ⎠ 2 2 ⎞ d y P ⎛ d C2 dC =⎜ − 4 2 + 4C2 ⎟ e −2 x 2 2 dx dx ⎝ dx ⎠ yP nin kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Lineer bağımsız çözüm mutlaka kontrol edilmeli.

dx 4 dx y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y d2y + 4 2 = 0 . f ′′( x) = −4. k2 = 2i ⇒ Z H = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x dx 2 95 . ′′ ′ yP ≈ −2 x 2 → yP ≈ −2 x3 → yP ≈ −2 x 4 ⇒ yP ≈ Ax 4 + Bx3 + Cx 2 d 4 yP = 24 A non-homojen denkleme taşınarak dx 4 1 24 A + 4 (12 Ax 2 + 6 Bx + 2C ) = −2 x 2 → 24 A + 8C = 0.1⎤ ⎡ x=1 ise y’=-2e-2 . k3 = 2i k2 = −2i dx 4 dx 2 eşit reel ve 2 imajiner (sanal kök) → y H =C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu basit olmasına rağmen. En düşük türevli hal ve sağ taraftaki fonksiyona denklenir. Gerekli sayıda integrasyon ile yP önerilir. f(x) fonksiyonun ancak 2. Bu nedenle. =Z→ 4 = 2 ⇒ + 4 Z = −2 x 2 . Dolayısıyla bir fonksiyon ile 2. kendisi ve türevleri sonlu sayıda olmasına rağmen bu denklemin özel çözümü belirlenmiş katsayılar yöntemi ile bulunması dikkat gerektirir. Daha sonra belirlenmemiş katsayılar yöntemi düşünülür. Şimdiki problemde ise. Bağımlı değişken bulundurmayan diferansiyel denklemlerin ilk önce mertebesi düşürülür. Yada yP üretiminde en düşük türev referans alınır. Normalde y varsa hiç türevsiz yalın hal dikkate alınır. sağ taraftaki fonksiyonun benzeri sol tarafta da meydana getirilmektedir. ⇒ Eğer aynı diferansiyel denklem mertebe düşürme ile çözülmek istenirse. f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C Önerilen yP nin 2. Böylece aynı fonksiyonlar birbirini götürebilmektedir. d4y d2y d2y d 4 y d 2Z d 2Z 2 + 4 2 = −2 x . Dolayısıyla çözüm belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözüm yapılacak: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. Özel çözüm önerilirken sol tarafta hep bağımlı değişken yalın halde (y) olması nedeniyle. k 4 +4k 2 =0 → k 2 ( k 2 +4 ) = 0 → k1 = k2 = 0. y ' = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 x ) + 2 ln x − ⎥ e −2 x . Z=ZH +ZP 4 2 2 dx dx dx dx dx dx 2 d Z + 4 Z = 0 → k 2 + 4 = 0 → k1 = −2i. 48A= − 2 ⇒ A= − 24 3 1 1 1 1 4 1 2 C = −3 A = = → yP = − x 4 + x 2 ⇒ x + x y=C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x − 24 8 24 8 24 8 ′′ yP = 12 Ax 2 + 6 Bx + 2C . türevi sol tarafa yansımaktadır. Bir sabitin bir değişkeni yoketmesi mümkün olmadığı için önerilen özel çözümün nonhomojen denklemi sağlamadığı manasına gelir. türevleri alınıp yerine yazılırsa 0 + 8 A = −2 x 2 gibi bir çözümsüzlük ortaya çıkacaktır. ve 4. Genel çözüm y = ( x − ln x ) e −2 x Problem 11: d4y d2y + 4 2 = −2x 2 denklemini çözünüz. türevin aynı olması ve birbirini götürmesi her zaman mümkün olmaz.1) + 2 ln1 − ⎥ e −2 ise C1+2C2 =1 (II) 1⎦ ⎣ I ve II nolu denklemler çözülerek C2=0 ve C1=1 bulunur. 24B=0 ⇒ B=0. Bunun nedeni bağınlı değişken y’ nin kendisinin denklemde olmamasıdır. belirlenmemiş katsayılar ile çözüm önerilirken sol taraftaki en düşük diferansiyelli (türevli) bağımlı değişken dikkate alınmalıdır. x⎦ ⎣ 1⎤ ⎡ − 2e −2 = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 .

Daha sonra ise zamana bağlı peryodik F=Pocoswt [N] kuvvetiyle m kütlesi harekete zorlanmıştır. − 2 = C6 → y = C5 sin 2 x + C6 sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 4 24 8 d4y − 16 y = −2 x 2 denklemini çözünüz. k 4 − 16=0 → ( k 2 − 4 )( k 2 +4 ) = 0 → k1 = −2. f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. f ′′′( x) = 0 ⇒ Z P = Ax 2 + Bx + C ′ ′′ Z P = 2 Ax + B Z P = 2 A değerler .Özel çözüm belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle bulunur: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. k2 = 2. Not: kütlenin ağırlığından dolayı ilk çökme sonrası hareketsiz kaldığı denge noktası orijin noktası olarak alınmıştır. A= Uygulama -1: F= Acoswt m x=0 dengeye gelmesi beklenmiştir. Düşey doğrultu x olarak seçilmiştir k x Serbest durmakta olan yay sistemi üzerine m kütleli blok serbest olarak bırakılarak 96 . A= − ⇒ 2A+4( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 1 1 C= → Z P = − x 2 + 2 4 2 4 2 1 1 d y d ⎛ dy ⎞ Z= 2 = ⎜ ⎟ → Z = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x − x 2 + 2 4 dx dx ⎝ dx ⎠ ∫ d ⎜ dx ⎟ = ∫ ⎜ C sin 2 x + C ⎝ ⎠ ⎝ 1 ⎛ dy ⎞ ⎛ 2 cos 2 x − 1 2 1 x + 2 4 1 x dy C C ⎞ = − 1 cos 2 x + 2 sin 2 x − x3 + + C3 ⎟dx → 2 2 6 4 dx ⎠ ∫ dy = ∫ ⎜ − 2 cos 2 x + ⎝ ⎛ C1 1 x C2 ⎞ sin 2 x − x 3 + + C3 ⎟ dx → 2 6 4 ⎠ 1 4 x2 C1 C2 y = − sin 2 x − sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 24 8 4 C C 1 4 x2 − 1 = C5 . f ′′( x) = −4. m kütlesinin yerdeğişiminin zamana bağlı ifadesini bulunuz. y = yH + yP 4 dx HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y − 16 y = 0 . k3 = 2i k2 = −2i dx 4 2 kök reel ve 2 kök sana → y H =C1e −2x +C2 e2x +C3sin2x+C 4cos2x Problem 12: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla bulunur. f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C ′ yP = 2 Ax + B y′′ = 2 A P değerler . B=0. y′′′=0 ⇒ P 0 − 16( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 → yP = x 2 8 8 1 y=C1e −2x +C2 e 2x +C3sin2x+C4 cos2x+ x 2 8 B=C=0. f ′′( x) = −4.

Ağırlığı daha önce dengelendiği için düşünülmedi. A= o → xP = o t sin wt m 2wm 2 wm Po w=z için genel çözüm . Sistemde yay kuvveti ve F kuvveti vardır. xP = A sin wt + B cos wt olacaktır. coswt) m verir. → . 2 dt dt m m d 2x F P k = z 2 → 2 + z 2 x = = o cos wt dt m m m şeklinde diferansiyel denklem bulunur. Bu çözüm homojen çözüm ile karşılaştırıldığında lineer bağımsız hal olabilir. kanunu ile problem cözülebilir. Şayet w=z ise lineer bağımsız çözüm aranacaktır.t ile çarpılarak şu şekilde yazılır: dx xP = At sin wt + Bt cos wt → P = A sin wt + Awt cos wt + B cos wt − Bwt sin wt dt 2 d xP = 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt dt 2 dxP d 2 xP d 2x F P dx d 2x + z 2 x = = o cos wt ise xP → x. 1. Denklemin sağ P tarafındaki f (t ) = o cos wt fonksiyonunun kendisi ve türevleri iki fonksiyon (sinwt. t ise bağımsız değişkenlerdir. x = C1 sin zt + C2 cos zt + t sin wt 2wm Bulunan son denklem zamana göre türetilerek istenirse kütlenin hızı da hesaplanabilir: 97 .kanun) x yönündeki hareket için. m ve k sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir. Denklemde x bağımlı. Buna bağlı homejen xH = C1 sin zt + C2 cos zt ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı düzgün fonksiyon olduğu için özel çözüm sağ tarafa benzetilerek bulunabilir. Bu amaçla öneri lineer değişim. Bu durumda özel çözüm. ax = m d 2x d2x k F = F − kx → 2 + x = . d 2x dx . Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur. (II. → 2 ve 2 2 dt m m dt dt dt dt 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt + z 2 ( At sin wt + Bt cos wt ) = w= z→ 2 Aw cos wt − 2 Bw sin wt = Po cos wt m Po P P cos wt B=0. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = F − kx.Çözüm : Sistem hareket ve kuvvetler içerdiği için newtonun 2. Bu durumda 2 hal düşünülebilir. çözüm şu şekildedir: d 2x + z 2 x = 0 ise karekteristik denklem 2 dt k2 = zi şeklinde kökler sanal olarak bulunur. Ancak homejen ve özel çözümlerin sin ve cos fonksiyonlarını içermesi özel çözüm önerisinin durumunu etkiliyecektir. ∑ F = ma. ( x = xH + xP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem k 2 + z 2 =→ k1 = − zi.

Kütlenin hareketini zaman bağlı olarak bulunuz. = − Aw2 sin t − Bw2 cos t dt dt 2 d 2 xP d 2x F P d 2x + z 2 x = = o cos wt ise → 2 ve 2 2 dt m m dt dt Po cos wt m B= Po m ( z − w2 ) 2 − Aw2 sin wt − Bw2 cos wt + z 2 ( A sin wt + B cos wt ) = A ( z 2 − w2 ) sin wt + B ( z 2 − w2 ) cos wt = xP = Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Po cos wt → A = 0. Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir. x = C1 sin zt + C2 cos zt + Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Bulunan son denklem zamana göre türetilerek kütlenin hızı da hesaplanabilir: V= wPo dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt − sin wt dt m ( z 2 − w2 ) Yine net bir hesaplama için integral sabitleri (C1.C2) bulunmalıdır. 98 Uygulama-2: Şekildeki m kütlesi sürtünmeli zemin üzerinde zaman bağlı F(t) kuvveti ile salınım hareketine tabii tutul- . Şayet w≠z ise çözüm daha basit olacaktır. Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir. Po Po t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + cos w0 → C2 = − 2 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) t = 0 → V = 0 .V= P P dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt + o sin wt + o t cos wt dt 2 wm 2m Tam bir hesaplama için integral sabitleri (C1. 0 = zC1 cos z 0 + o sin w0 + o 0 cos w0 → C1 = 0 2wm 2m P P P Net çözümler : x = o t sin wt ve V = o sin wt + o t cos wt 2wm 2wm 2m 2. dt dt dxP d 2 xP = Aw cos wt − Bw sin wt . Kütlenin sağına ve soluna yay ile viskoz eleman bağlanmıştır. P t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + o 0sin w0 → C2 = 0 2wm P P t = 0 → V = 0 . Dolayısı ile homejen ve özel çözüm formları birbirine benzemeyecektir. dxP dx → . Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir. Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır. 0=zC1 cos z 0 − zC2 sin z 0 − x=− Po Po cos zt + cos wt 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) 2 wPo sin w0 → C1 = 0 m ( z 2 − w2 ) V= Po z wPo dx sin zt − sin wt = 2 2 dt m ( z − w ) m ( z 2 − w2 ) maktadır. Böyle bir halde ise form şu şekilde olacaktır: xP = A sin wt + B cos wt → xP → x. Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir.C2) bulunmalıdır. m ise genel çözüm . Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır.

F(t) ve atalet kuvvetleri etkimektedir. Bu kuvvetler Newton’un II. k1 ve k 2 kökleri sanal sayıdır.derece 2 dt dt bir denklem olup kök değerleri m (kütle). d 2x dx ∑ Fx = max → max = F (t ) − CV − kx. x = xH + xP HOMOJEN ÇÖZÜM: d 2x dx + C + ko x = 0 ise karekteristik denklem mk 2 + Ck + ko = 0 olarak bulunur. Bu durumda kütleye. Bu kuvvet literatürde deneysel olarak belirlenmiş viskoz sönüm katsayısı (C) ile kütle hızının çarpımına eşittir. t: bağımsız 2 dt dt dt dt Son denklem m. ∆ = 0. k1 = −C − ∆ −C + ∆ k2 = 2m 2m k1t 2 1.kanun) x yönündeki hareket için. ∆ > 0. Viskoz ∑ F = ma.C = 4mko → xH = ( C1 + C2t ) e 2m C − t ⎛ ∆ ∆ ⎞ 3. viskoz kuvvet. k1 ve k 2 kökleri reel sayıdır. ∆ < 0. Çözüm : Problem bir kinetik problemidir. k1 =k 2 = − kökler eşit lineer bağımsız çözüm bulunur. Yay kuvveti gibi harekete ters direnç meydana getirir. Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur. V = dt ⇒ diferansiyel denklem m d 2x dx d 2x dx = F (t ) − C − kx ⇒ m 2 + C + ko x = F (t ) x: Bağımlı. C > 4mko → xH = C1e + C2 e k2t C − t C 2 2m 2. 2. C (viskoz sönüm katsayısı) ve ko (yay sabiti)’ ın sayısal değerlerine bağlı olarak üç farklı halde olur: m mk 2 + Ck + ko = 0 → ∆ = C 2 − 4mko . Newton kanunu ile çözülmelidir. C 2 < 4mko → xH = e 2 m ⎜ C1 sin t + C2 cos t⎟ ⎜ 2m 2m ⎟ ⎝ ⎠ Özel çözüm bilinen yöntemlerle F(t) kuvvetinin yapısına göre belirlenir. Yasasında yerine yazılıp düzenlenirse diferansiyel denklem yol ve zaman arasında bulunur. yay kuvveti. ax = dt 2 . 2. Uygulama-3 99 . (II. C ve k1 sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir.V(m/sn) F(t) m k C Fs (N) L eleman içerisinde hidrolik eleman bulunan bir makina uzvunu temsil etmektedir.

k2 = mi ⇒ ÖZEL ÇÖZÜM : Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı basit fonksiyon olduğu için özel çözüm buraya benzetilerek bulunmalıdır.P A L/2 0 x O M F L/2 y=y(x) B P Çözüm : P F/2 x y P F/2 L uzunluğundaki çubuk şekilde görüldüğü gibi P ve F kuvvetlerinin tesiri altındadır. Çubuk üzerinde y eğilmesi A mesnetinden B ye değiştiği için. y′′ = 0 → P P F F x→ A= −− 2 . Çubuk üzerindeki herhangi bir O noktasındaki için M. Çubuk boyutu x ile gösterilirse hem y=(x) ve hemde M=M(x) olacaktır. d2y F d2y P F P d2y F + y = −− x. M eğilme momentide A’ dan B’ye değişecektir. B = 0→ 0 + m 2 ( Ax + B ) = − − 2 IE 2m IE Genel çözüm: y = C1 cos mx + C2 sin mx − − F x 2P yP = − − F F x = −− x 2 2m IE 2P Bulunan çözüm A ve B mesnetleri arasında geçerli olacaktır. Dolayısıyla problem geometrik sınırlar ile çözüm alanı daraltılmıştır. Matematik olarak bulunan çözümdeki C1 ve C2 sabitlerinin sayısal değerleri bulunarak mühendislik çözüme ulaşılmalıdır. Homojen ve homojen olmayan çözümlere sahiptir HOMOJEN ÇÖZÜM: d2y + m 2 y = 0 ise k 2 + m 2 = 0 dx 2 yH = C1 cos mx + C2 sin mx ⇒ k1 =−mi . Maksimum sehimi (eğilme) veren kritik yükü bulunuz. = m2 → 2 + m2 y = − − x IE 2 + Py = − − x ise 2 2 dx IE 2 IE IE dx 2 IE dx Son denklem homojen olmayan sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemdir. Sağ taraftaki fonksiyon 1. M eğme momenti kuvvetler vasıtasıyla hesaplanabilir.türevi ile atelet momenti (I) ve elastisite modülünün (E) çarpımı eğilmeye neden olan eğilme momentini (M) verir. d2y F Fx M = − Py − ise M = IE 2 = − Py − − x 2 2 dx Sehimin (y) 2. Bu amaçla bu sınır değer problemi için 2 tane sınır şartına ihtiyaç vardır: Sınır şartları : 1) x =0 → y=0 0 = C1 cos 0 + C2 sin 0 − − F 0→ 2P C1 = 0 100 . Bu denklem bağımlı y ve bağımsız x değişkenler taraf tarafa ayrılırsa şu şekilde düzenlenir. dereceden polinomdur: yP = Ax + B → y′ = A.

v = C1 +C 2 x+C3cosmx + C4sinmx bu çözüm türetilerek x’ e bağlı moment bulunabilir: 101 . ⎤ ⎡ mL mL ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎥ F ⎢ sin( mx ) ⎢ sin( 2 ) ⎥ F ⎢ tan( 2 ) L ⎥ F L y= − x⎥ ise ymax = − ⎥= − ⎥ ⎢ ⎢ ⎢ mL mL 2P ⎢ 2 P ⎢ m cos( ) 2 ⎥ 2 P ⎢ m 2⎥ ⎥ ) m cos( 2 ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 2 mak.mertebeye çıkacaktır. IE d 2v d 4v + m2 2 = 0 dx dx 4 şeklindedir. cos(mL/2) → 0. Çözüm : Problemin diferansiyel denklemi şu şekilde elde edilebilir: de Mo’ lık moment ile çubuk eğilmeye zorlanmaktadır. Bu durumda bu moment sınır şartı olarak kullanılmak durumundadır.2) x = L dy F F =0 . Böylece sehimi temsil eden y yerine momenti temsil eden 2 . m= n π /L olur. Başka bir ifade ile Mo etkisinin denkleme yansıtılması gerekir. Yeni denklemde y yerine v yazılarak diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. 4. Moment eğilmenin 2. tg(mL/2)→∞ . k 3 =mi. Dolayısıyla genel çözüm homojen çözüme eşittir. P = m 2 olmak üzere. Çubukta meydana gelen maksimum çökmeyi ve eğilme momentini hesaplayınız. Aynı zamanda 2. Şekle göre x=0 ve x=L Önceki problemden M = IE k 4 +m 2 k 2 = 0 → ( k 2 +m 2 ) k 2 = 0 → k1 =k 2 =0 .mertebe olan denklem 4. türevi olduğundan önceki denklem 2 kere türetilerek y yokedilir. Karekteristik denklem ise 4 2 2 homojen k +m k = 0 şeklinde olup çözüm şu şekildedir: d2y = − Py dx 2 yazılabilir. k 4 = − mi genel çözüm . çökme için tg(mL/2) büyük olmalıdır. Önceki ve bu problemin farkı sehime-eğilmeye neden olan 2 kuvvet yerine bir kuvvet ve bir moment olarak değişmiş olmasısır. mertebeden homojen lineer diferansiyel denklemdir.türev gelir. Uygulama 4: P Mo Mo P L v Toplam Mo nedeniyle 0 x İnce L uzunluğundaki çubuk eksenel P yükünün ve Mo eğme momentinin etkisindedir. y=C2 sin mx − − x y′ = mC2 cos mx − − → → y=y max ⇒ 2 dx 2P 2P L F F 0 = mC2 cos m − − → C2 = − → L 2 2P 2mP cos m 2 ⎛ ⎞ ⎟ 1 F F F ⎜ sin mx − − x = sin mx − x ⎟ y=− ⎜− mL 2P 2 P ⎜ m cos mL ⎟ 2mP cos 2 ⎝ 2 ⎠ Maksimum çökme bulmak x=L/2 yazılararak bulunabilir.

y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 y(0)=0. 4y′′+-12y′+5y=0 6. y(0)=3. (D4-1)y=e-x 31. y ′′ + y ′ + y = 0 3 2 40. y′′-8y′+16y=0 7. y′′+7y′+10y=0. C1 = − C3 0 = C2 L+C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL → C2 = − C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL L v = C2 x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx 2) x=L → v=0 ⇒ v= − 3) x=0 → M = − M o 4) x=L → M = − M o C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx L −M o Mo ⇒ = − m 2 C3cosm0 − m 2 C4sinm0 → C3 = IEm 2 IE −M o Mo M o ( cosmL − 1) ⇒ = − m2 cosmL − m 2 C4sinmL → C4 = − 2 IE IEm IE m 2sinmL Mo M o ( cosmL − 1) cosmL − 1) − sinmL 2 ( C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL IE m 2sinmL = − IEm → C2 = 0 C2 = − L L v= Mo 1 − cos mL (cos mx + sin mx − 1) . 4y′′+4y′+y=0 3. (D2+D)y=6+3e2x 19. ( D − 1) y = e sec x tan x 35. y′′+2y′-3y=0 2. y′′-3y′-4y=5e4x 102 22. (D2-1)y=10sin2x 27. y ′′ − y ′ − 2 y = 6 x + 6e 37. y′′-y=0. (D2-4)y=8e2x-12 23. y ′ (0)=3 2 x 2 34. (D2+4)y=10cos3x 18. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 2 x − 9 x + 6 x 41. (D2-3D+2)y=2x2+1 20. 2 taneside moment olacaktır. y′′+4y′+4y=0. y′(0)=7 15. y′(0)=5 13. y′′-3y′-4y=6ex 21. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 0 . (D2+1)y=12cos2x 28.dv d2v M = C2 − mC3sinmx + mC4 cosmx. y′′+y=10e2x. y′′+ y=0 4. y ′′ − y ′ − 2 y = 0 −x 36. Sınır şartları: 1) x=0 → v=0 ⇒ 0 = C1 +C2 0+C3cosm0 + C4 sinm0 → C1 +C3 =0. y′′-2y′-2y=0 9. y′(0)=2 14. 4y′′′+4y′′-7y′+2y=0 11. y′(0)=0 −x 32. y′′-4y′+3y=2cosx+4sinx 24. 2 IEm sin mL M max = − M o (cos mL 1 − cos mL mL sin + ) 2 sin mL 2 Örnek Problemler 1. (D3-D)y=x 26. y′′+4y′+3y=15e2x+e-x 30. y′′′-6y′′+12y′-8y=0 10. y′′+2y′+y=7+75sin2x 25. (D2+4)y=10cos3x 16. (D2+4)y=8x+1-15ex 17. y′′-3y′-4y=16x-50cos2x 29. y(0)=0. y ′′ + 2 y ′ + y = 48e cos 4 x 33. y′′-9y′+9y=0 8. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0 38. y ′′ − 3 y ′ − 4 y = 16 x − 50 cos 2 x 39. y(0)=3. = = − m 2 C3cosmx − m 2 C4sinmx dx dx 2 IE Bu problemde bir sınır değer problemi olup mühendislik çözümü için 4 tane sınır şartı gerekir. y(0)=-4. y′′′-6y′′+12y′-8y=0 12. Bubların 2 tanesi sehim. y′′+9y=0 5.

81. y p = x 2 e 3 x 112. y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 x −3 x>0 2 101. y ′′ + 4 y = 12 sin 2 x. 67. 76. 2 4x 47. 53. 82. 46. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = e + x sin 3 x − cos 3 x x 108. y ′′ − y = e − 7 + cos x 2 −x −x 109. y ′′ + 4 y = 2 x − 12 x + 9 2 87. y p = −e x sin x . 55. 75. 93. y ′′ + y = e 110. y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3 x + 2 98. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = sin x − cos 2 x 2 2x 2x 106. 60.42. 51. y ′′ + 2 y ′ + 2 y = x + e cos x + xe sin x 2x 103. y ′(0) = 0. ( D + 3) y = 15 x e 85. y ′′ − y ′ − 2 y = e cos x − x + x + 1 105. y ′(0) = 3. y ′(0) = 6. 95. 58. 78. y ′′ − 4′ + 4 y = x e − e 5x 107. 71. 73. 74. 57. 94. 92. ( D + 2)( D − 1) y = cos 2 x + e 2 2x 84. y ′′ − y = (2 x − 1)e 100. ( D − 1) y = e x 2 x2 99. y ′′ + y = sin x + x cos x + 10 + xe 2 x + x 2 e 2 x x 2 104.5. ⎡ ( D − 2) ( D + 1) D ⎤ y = e − 2e ⎣ ⎦ 97. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) 43. 64. y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x + 2 x x 102. y ′′ + y = 12 cos 2 x − sin x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x y ′′ + y = sin 3x + 4 cos x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) y ′′ − 2 y ′ + 5 y = e x cos 2 x y ′′ + y = x 3 y ′′ + 2 y ′ + 5 y = e − x sin 2 x y ′′ + 2 y ′ + y = 4e x y ′′′ − y ′′ + y = sin 2 x + cos x y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2 x + 1 y ′′′ − y ′ + 5 y = e x sin x + 1 y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x y ′′ + 5 y ′ − 2 y = 1 − x + x 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x ( D − 2) 2 y = 4 − 8 x + 6 xe 2 x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) ( D 2 − 4) y = 16 xe −2 x + 8 x + 4 y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 ( y ′′′ + y ′) = xe x + x 2 + sin x y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3x + 2 ( D − 1) 2 = e x sin x + e x x 2 − cos 3 x y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 y′′ + y = x cos x y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x 2 + 2 x y′′ + y = x sin x + x 2 y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x ( y′′ + 2 y ) = x cos x + e x cos x y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) ( D − 1) 2 y = xe x sin x y ′′ + 4 y = 2 x 2 − 12 x + 9 ( y′′ − y ) = xe − x cos 2 x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x ( D − 2) 2 ( D + 1) y = e 2 x x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) ( D − 1)( D 2 − 4) y = xe x + e 2 x 103 y ′′′ + y ′′ − y = sin x y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x ( D 2 + 1)( D − 2) y = sin x − 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x y ′′ + 5 y ′ + 2 y = e − x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) y′′′ − y = 5e x y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 3 2 −x 2x 96. 90. 66. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 10e . 65. 77. 61. 49. 91. 80. y ′′ + y = x 3 3 2 −3 x y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x 2x 44. y ′′′ − 6 y ′′ + 12 y ′ − 8 = xe 111. 52. 68. 2e −2 x 3 y (0) = y′(0) = 5 3. y p = 2e x + 2 x + 2 113. y p = 115. 69. 62. 63. 79. y ′(0) = 1. 8 y ′′ − 6 y ′ + y = 6e + 3 x − 16. x y (0) = 7. 54. y ′′ + 2 y ′ + y = 4e 3 x 86. x y (0) = 1. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = xe cos x 45. y p = 3x cos 2 x −2 x 114. y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2x +1 48. y ′′ − y = x sin x 2 83. ( D − 4) y = 15 x e 88. y (0) = 1. 56. 59. 70. 50. 72. 89. 3x 2x + x 2 e3x y (0) = 0. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 2e . y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x.

y ′(0) = 1 141. y (0) = 3. y′′(0) = 0.8sin x. y ′(0) = −2 152. y′(1) = −10 / 3.2 151. y (0) = 0. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 0. y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x 1 167. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 2t − 8 / 3. y ′(0) = 1.6 cos x 136. y p = sin x + 0. y ′′′ − y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6e .5 127. y p = 2 x − 1 132. y (0) = 9. y ′′ + 4 y = 0. 124. y (0) = 0. y ′(0) = −8 153. y ′(0) = 0 −t 149. y ′′ − 2 y ′ + y = (ln x) x>0 x 162. y ′(0) = 0 146. y ′′ + y = sin 3t . y (0) = 2. y p = −e2 x ln x − 5 y ′′ + 4 y = 10 cos x. 2 121. y (0) = 0. y p = x 2 e 3 x 134. y ′′ + 2 y ′ + 4 y = 0.9. y ′′ + y = sin t . 9 y ′′ − 6 y ′ + y = 0. y ′′ + 2 y ′ − 8 y = 0. y ′(0) = 1 128. y ′′ − y ′ − 2 y = −4 x. y (0) = 1. 4 y ′′ − 4 y ′ + 37 y = 0. y (0) = 0. 4 y ′′ + π y = 0. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e x x>0 x −1 166. y ′′ + 3 y′ − 4 y = −6. y ′′ + y = 1 + sin x 2 138. y ′(0) = 0 2 144. ıv 2 119. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e −2 x x2 y (1) = 1/ e2 . y ′′ + 25 y = 5.04 143. y ′′ + π y = t . y ′′ − y = 3e . y ′(0) = 0 −t 150. y′′′(0) = −27. y ′′′ + y ′′ − 2 y = 2 x + 2 x. y ′(0) = 19 3 129. y ′(0) = 3. y ′(0) = 1. y ′′ + 25 y = t . y ′′ − 2 y ′ + y = 12e / x . y (0) = 0. y ′(0) = 1 125. y′(1) = −2 / e2 .116. y ′(0) = B 139. y ′′ + y = cot x 3 159. ıv 123. y (0) = 2. y ′′ + 4 y ′ + 5 y = e sec x 157. y (0) = 3. y (1) = 3 / 2. y (0) = 1. y ′′(0) = −9. y ′′ + 2 y ′ − 8 y = −256t . y′(0) = 4. y ′′(0) = −1. y ′(0) = −2. y (0) = 6 / π 4 . y ′(0) = 6 140. y′(0) = y′′(0) = y′′′(0) = 0 −x 118. y (0) = 0 y ′(0) = 0 147. y (0) = −7. y ′′ + ky ′ − 2k y = 0. . y (0) = 2. y (0) = 0. y ′′(0) = −4. y (0) = 15. y ′′ + y = sec x 2 160. y′′′(1) = 6. y (0) = 3. y ′(0) = 2 126. y (0) = 1. y ′(0) = 0 155. y + y ′′′ − 2 y ′′ = −4 x + 18. y (0) = 3. y ′(0) = 0. y ′′ + 4 y = 0. y p = sin 2 x x 3 133. y (0) = 0 y ′(0) = 0 148. y (0) = 0. y ′′ + 4 y = 3 csc 2 x 0 < x < π / 2 164. y + 10 y ′′ + 9 y = 2 sinh x. y ′(0) = 2k 2 3 145. y ıv 131.2e . y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0. y p = xe x x 135. y ′′ − y ′ − 6 y = 0. y (0) = −1. y (0) = 0. y (0) = 2 y ′(0) = −8 2 137. y ′′(0) = −1.2 y ′(0) = −10. 120. y (0) = −1.1. y p = e 117. y ′(1) = 7 −2 x 156. y (0) = 1. y ′′ − 2 y ′ + y = xe ln x x>0 163. y ′(0) = 0. y ′′ + y = tan x 0 < x < π / 2 −2 x -2 165. y′′(1) = −2. y ′(0) = 36 2x 2x 130. y (1) = 4. y ′′ + y = t . y ′′ + 3 y ′ + 2 y = e . y ′′ + 3 y ′ + 2 y = 1+ ex 1 168. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = 0. y ′′ + 2 y ′ + 2 y = 0. y ′′ + 4 y = 1 − 2t . y ′′ − 2 y ′ + y = x ln x x>0 158. y ′(0) = 1 104 y (0) = A. y ′′′ − 4 y ′ = 10 cos x + 5 sin x. y ′(0) = −4. y ′′ + ω y = 0. y ′′ + 4 y ′ + 13 y = 145 cos 2t . y (0) = 0. y ′′ + 3 y′ − 4 y = 5e . y ′′ + y = −3 sin 2 x. y ′(0) = −16 / 3 142. y ′′′ + 3 y ′′ − y ′ − 3 y = 21e + 3x + 1. y ′′ + 4 y = sec 2 x 2 161. y (0) = 0. x/2 122. y ′(0) = 2 154. y ′′ + 2 y ′ − 3 y = 0. y (0) = 0.

2 Euler -Cauchy diferansiyel denklemi En genel halde denklem şu formdadır : ( Ax + B) n dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + ( Ax + B) n −1 n −1 + ( Ax + B) n − 2 n − 2 + . y − 5 y ′′ + 4 y = 80e x 193. t yeni bağımsız değişken olup yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir.8. y ′′ − y = x − 4 x − 11x + 9 2x 180. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yP) bağlı olarak şu şekilde bulunur.. y ′′′ + 3 y ′′ + 3 y ′ + y = 16e + x + 3 196. dx dt y' = dy dy dt dy = = Ae −t = Ae −t Dy dx dt dx dt D= d d2 d3 . y ′′′ − 3 y ′′ + 3 y ′ − y = 12e 3 194. y ′′ + 2 y ′ + y = −3e + 8 xe + 1 178. y ′′ − y ′ − 6 y = 8e 2x 181. y ′′ − 4 y = 5 sinh( 2 x ) 3 2 179. y ′′′ + 5 y ′′ + 7 y ′ − 13 y = −48 cos x − 36 sin x 184. y ′′ − y ′ − 2 y = 2 x + 5 2 3 2 170. Bu çözüm fonksiyonda t=ln(Ax+B) yazılarak orijinal değişkenler ile çözüm elde edilir. y ′′ − 4 y = 8 x + 2e 173. Aynı zamanda değişken katsayı sabit katyası haline dönüşür. y ′′ − 2 y ′ + 10 y = 20 x + 2 x − 8 2 x 172. y ′′ − 6 y ′ + 8 y = 3e y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 10 sin x 2x 3x 174. y ′′ − 4 y ′ + 13 y = 3e − 5e 2 175. 2. Bağımsız değişkenin t ye aktarılması esnasında zincirleme türev kuralı kullanılarak x yokedilir. dx dt Ax+B =e t ise A = e t . y ′′ + 3 y ′ − 4 y = −13. y ′′ + 4 y ′ = 3 cos(3 x) + sin( 2 x ) −x −x 177. + ( Ax + B) 2 2 + an −1 ( x) + Cy = f ( x) n dx dx dx dx dx f(x) ≠ 0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. y ′′ − 2 y ′ − 3 y = 8e x 186. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 1 − 4 x x 195. y ′′′ − y ′ = 10 cos 2 x ıv 3x 192. y ′′ + 6 y ′ + 9 y = 9 cos(3x) 2 3x 183.169. = Ae −t . y ′′ − y ′ − 6 y = 12 xe 187. D3 = 3 dt dt dt y' ' = d2y d dy dy dt dy d2y = ( y' ) = ( Ae −t ) = (− Ae −t + Ae −t 2 ) Ae −t = A 2 e − 2t ( D 2 y − Dy ) dt dt dx dt dx 2 dx dt d3y d dy 2 − 2t 2 dt = ( y' ' ) = ( A e ( D y − Dy )) = A 3 e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dt dx dx 105 y' ' ' = .6 sin x 191. y ′′ − 4 y ′ = 36 x − 2 x + 24 176. y ′′ + 4 y = 8 x − 20 x + 16 x − 18 171. Değişken katsayılı bir denklemdir. y ′′ + y ′ = 5 + 10 sin( 2 x ) 188. y ′′ + 4 y ′ − 12 y = x + cos(3 x ) 2x 189.. y = yH + yP Bu denklemin çözümü Ax+B=et değişken dönüşümü ile bulunan sabit katsayılı form vasıtasıyla elde edilir. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 12e 190. y ′′ − 2 y ′ + y = 3x + 25 sin(3x) 3x 185. D2 = 2 . y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 21e 182.

dt dx D= d d2 d3 . Ax+B =e t . k2 = −1 + 3i y = yH = C1e2t + e− t C2 sin 3t + C3 cos 3t . A = 1 ve B=0 → x =e t ise dx dt = et . D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak. k2 = −1 − 3i . x =e t → t = ln x y = C1e 2ln x + e− ln x C2 sin 3 ln x + C3 cos 3 ln x = C1 x 2 + Problem 2: ( ) ( ) (C sin 2 3 ln x + C3 cos 3 ln x ) x (2x+1) 2 y′′ − (2x+1)y′+y = 0 diferansiyel denklemininin çözümünü bulunuz Ax+B =e t . Sonuçta yeni diferansiyel denklem sabit katsayılı diferansiyel denklem olacaktır. D2 = 2 dt dt 2 d2y d dy dt −t −t dy −t d y y' ' = 2 = ( y' ) = (2e Dy ) = (−2e + 2e )2e −t = 4e − 2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dt dx dt dx dt Bulunan değerler denklemde yerine yazılarak 106 . = 2e −t . Türev derecesi ve x’ in derecesi uyumlu gittiği için euler denklemidir. Bu ise bilinen metodlarla çözülür. e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 3e 2t ⎡e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +e t ⎡ e − t Dy ⎤ − 8y = 0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 ( D y − 3D y + 2 Dy ) + 3( D y − Dy ) + Dy − 8 y = 0 (D 3 − 8 ) y = 0 → k 3 − 8 = 0 ⇒ ( k − 2 ) ( k 2 + 2k + 4 ) = 0 → k1 = 2. Problem 1: x 3 y′′′ + 3x 2 y′′ +xy′ − 8y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. dt dx y' = dy dy dt dy = = 2e −t = 2e −t Dy dx dt dx dt D= d d2 . D 2 = 2 . = e−t . A = 2 ve B=1 → 2x+1 =e t ise 2 Çözüm: dx dt = et . Çözüm: Denklem homojen olduğu için yP=0 olacağından genel çözüm homojen çözüme eşit olacaktır ( y = y H ) .şeklinde istendiği kadar işleme devam edilir.

48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t .31 y = C1e0.19ln ( 2 x +1) + C2 e1. − 6B=1. 107 . Çözüm: Değişken katsayılı non-homojen diferansiyel denklemdir. k2 = 2.19 y = C1e0. dt dx D= d d2 d3 .19. f ′′(t ) = 8e 4t + 16te 4t y P = ( A + Bt ) e4t ′ ′′ yP = ( A + Bt )e 4t . y=y H +y P → homojen çözüm 3 (D − 6 D 2 + 11D − 6 ) y = 0 → k 3 − 6k 2 + 11k − 6 = 0 ⇒ ( k − 1)( k − 2 )( k − 3) = 0 → k1 = 1. k2 = 1. 11B+6A − 6Bt=t. e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ − 3e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +6e t ⎡ e −t Dy ⎤ − 6y = e 4t lne t = te 4t ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4t ( D y − 3D y + 2 Dy ) − 3( D y − Dy ) + 6 Dy − 6 y = te . D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak. 6 6 1 1 yP = (11 − t )e 4t ise genel çözüm y = C1et + C2 e 2t + C3e3t + (11 − t )e 4t 6 6 ters dönüşüm yapılarak t= lnx yazılırsa orijinal çözüm bulunmuş olur. yP = ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t . y = yH + yP x =e t ise dx dt = et . = e−t . 11B+6A=0 → 1 11 taraf tarafa eşleme yapılark B = − ve A = bulunacaktır. k3 = 3 yH = C1et + C2 e 2t + C3e3t Özel çözüm f (t ) = te 4t ve türevlerine benzetilerek bulunabilir: f (t ) = te 4t → f ′(t ) = e 4t + 4te 4t . yP = (8 B + 16 A + 16 Bt )e 4t ve ′′′ yP = (48 B + 64 A + 64 Bt )e 4t non-homojen diferansiyel denkleme taşınarak (48B + 64 A + 64 Bt )e 4t − 6 (8B + 16 A + 16 Bt )e 4t + 11 ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t − 6 ( A + Bt )e 4t = te 4t . 2 x + 1 = et → t = ln ( 2 x + 1) ⇒ 0. 48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t .31t .(e t ) 2 4e −2t ( D 2 y − Dy ) − (e t )2e− t Dy +y = 0 4( D 2 y − Dy ) − 2 Dy +y = 0 → ( 4 D 2 − 6 D +1) y = 0 ⇒ 4k 2 − 6k+1=0 → k1 = 0. D 2 = 2 .19t + C2 e1.31 x 3 y′′′ − 3x 2 y′′+6xy′ − 6y = x 4 lnx diferansiyel denklemini çözünüz.31ln ( 2 x +1) = C1 ( 2 x + 1) Problem 3: + C2 ( 2 x + 1) 1.

. -C1+C2= 3 (II) 1. y = − 2 + x +1 x 2. y=y H 1 1 − D ) y = 0 → 4k 3 − k = 0 ⇒ k ( 4k 2 − 1) = 0 → k1 = 0.8. Homojen 108 .5 y ' = − + C2 + C2 . Bununla birlikte denklem taraf tarafa x ile çapılırsa uygun form elde edilebilir. x ( 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′ ) = 0 ise 4x 3 y′′′+12x 2 y′′+3xy′= 0 veya y′=Z. C2=1 ve C3=1 bulunur. 4e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 12e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +3e t ⎡ e− t Dy ⎤ =0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4( D y − 3D y + 2 Dy ) + 12( D y − Dy ) + 3Dy = 0. dt dx dx y '' = e −2t ( D 2 y − Dy ) y ''' = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) bu değişimler denkleme taşınarak. ( 4D 3 Genel çözüm. 3C1-C2=-7 (III) − C 2 3 / 2 − 1. y′(1)=1.75 = 5/ 2 4x 4x 4 4 I. expolansiyel veya logaritmik bir fonksiyon ise çözüm mümkün olmayabilir.75 şartlarıyla birlikte çözünüz.5 = − 3/ 2 2x 2 2 2 x 3 C1 1 3 C1 1 x=1 ise y’’=-1. y′′=Z′ ve y′′′=Z′′ ise 4x 2 Z′′+12xZ′+3Z= 0 İlk hal tercih edilerek dx dt dy x =e t ise = et . k2 = − . 2. II ve III nolu denklemler çözülerek.1 1 y = C1eln x + C2 e 2ln x + C3e3ln x + (11 − ln x)e 4ln x . Eğer an(x) trigonometrik. y ' = = e − t Dy . C1=-2. an(x) katsayıları bağımsız değişkene bağlı polinom fonsiyonel yapılardır. = e−t . + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) dx dx dx dx dx f(x)≠0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Çözüm: Denklem normalde euler formunu sağlamıyor.75 y ' ' = − C 2 .3 Kuvvet Serileri ile Diferansiyel Denklem Çözümü En genel halde denklem şu formdadır: dny d n −1 y d n−2 y d2y dy a0 ( x) n + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + ..5 ve y′′(1)= − 1. y = C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + (11 − ln x) x 4 6 6 Problem 4: 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0. bir çözüm olarak denklemin merbesi düşürülebilir. y = 1 + C 2 x + C3 x C x=1 ise y=0 0 = 1 + C 2 1 + C3 C1+C2+C3=0 (I) 1 1 C1 1 1 C1 1 x=1 ise y’=1. k3 = 2 2 ln x ln x t t − − C y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 .

olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yÖ) bağlı olarak şu şekilde bulunur. Bu nedenle pratik olması bakımından ilk üç beş terimden sonraki kısımlar ihmal edilebilmelidir. Bunu yapabilmek içinde serinin yakınsak bir seri olması gerekir. mertebe bir denklem ise şu şekilde genelleştirilebilir. Genellikle. mertebe bir denklem için iki tane r kökü bulunmalıdır.. Bu durumda yeni formlar şu şekilde olur: y = ∑ Cn ( x − x0 ) n ve y = ∑ Cn ( x − x0 ) n+r n =0 n =0 ∞ ∞ (4) Burada r bir reel veya imajiner sayıdır. x0=0 orijin noktası veya seri merkezi için için şu şekildedir. Mühendislikte genellikle hesaplamalar 2. y = ∑ C n x n =C0 + C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + C 4 x 4 + C5 x 5 + .. y′′+p1 (x)y′+p 2 (x)y=f(x) (2) p1(x) ve p2(x) fonksiyonları bütün x değerleri için tanımlı olması halinde (1) denklem ile tanımlanan seri formu ile çözüm üretilebilir. 2. Sabit katsayılı denklemlerde olduğu gibi özel çözüm. 109 . + Cn x n n =0 ∞ (1) Bu çözüm tekniğinde diferansiyel denklemin çözümünün bir n. Eğer belirli x değerleri için tanımsızlık mevcut ise serinin aşağıdaki formu kullanılmalıdır. (1) formu ile meydana getirilen çözüm tekniği adi noktalar civarında çözüm olarak isimlendirilir.. mertebe diferansiyel denklemler üzerinde uygulandığı için burada da 2. Bu tür çözümede aykırı noktalar civarında çözüm denir. Eğer seri ıraksak ise bulunacak çözümün pratik yönden bir ehemniyeti yoktur. önerilen çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir. Amaç. y = ∑ Cn x n + r n=0 ∞ (3) Çözüm sahasının merkezi veya beklenen seri çözüm merkezi sıfırdan farklı ise yukarıdaki seriler x0 civarında düşünülmelidir. Bu r köklerinin durumuna göre homojen çözümler şu şekilde olacaktır. Seri sonsuza kadar giden bir toplamı temsil etmektedir. Homejen kısımlarının çözümü ise kuvvet serileri vasıtasıyla bulunabilir. y = yH + yÖ Bu tür denklemlerde özel çözümün bulunması çok zor olabilmektedir. f(x) fonksiyonunun seri açılımı alınmadan çözüm üretmek zordur. dereceden polinom olduğu kabul edilir. Aykırı noktalar civarında çözümde 2. ya homojen çözüme yada homojen olmayan kısmı gösteren f(x) fonksiyonuna bağlı olarak bulunabilir. Çözüm sonrasında elde edilen yapıda genellikle yine bir seridir. Çok az olarak belirli fonksiyonların serileri elde edilebilir. Bu amaçla serinin gerekli olan sayıda türevi alınarak ana diferansiyel denkleme taşınır. mertebe için gerekli teknikler verilecektir. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup.

Bu durumlarda (II) ile verilen durum kullanılabilir. ( x 2 + 2 )∑ C n x n + x∑ nC n x n −1 + ∑ n ( n − 1) C n x n − 2 = 0 n= 0 n= 0 n= 0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir... y = ∑ Cn x n + r1 + n =0 ∞ ∞ ∑C x n =0 n ∞ n + r2 y1 = ∑ Cn x n =0 n+r ve y 2 = ∑ C n x n + r + y1 ln( x ) . İlk terimler için üç seri açılırsa. Çözüm : p1(x) = x ve p2(x) = x2 + 2 bütün x noktaları için tanımlıdır.. Fakat bu durumda I. Problem 1: y′′+xy′+(x 2 +2)y=0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır.r1=r2 =r ise. 2∑ C n x n + ∑ C n x n + 2 + ∑ nC n x n + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 ∞ ∞ ∞ ∞ ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n n=0 ∞ n=0 n=0 n=0 ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ve netice olarak sayısının diferansiyel denklem mertebesine indirgenmesi için sol tarafın sıfır olması gerekir. ve III... = 0 elde edilir...serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri II. Veya üç serinin açılımları yazılarak aynı xn katsayısı altında toplanır. y = ∑ Cn xn n= 0 ∞ .serilerin sıfır olmasını sağlamayacaktır.I . 2Co + 3C1x + 4 C2 x2 + 5 C3x3 + 6C4x4 + 7C5 x5 + 8 C6x6 + 9 C7 x7 + . xn≠0 olacağı için xn’ nin katsayıları çözümün tamamlanması bakımından sıfırlanır. yani önerilen seri yapının diferansiyel denklemi sağlaması için. + 0 + 0+ 2 C2 + 6 C3x1 + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + . Bu durumda ise önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibi bulunamayacaktır. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir.. Denklemin sağ tarafı sıfırdır. + Co x2 + C1x3 + C2 x4 + C3x5 + C4x6 + C5 x7 + C6x8 + C7 x 9 + .. Böylece C ler arasında bir korelasyon oluşturulabilir.serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri diğerlerini sıfırlamayacaktır. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti sayısı ikiye indirgenmelidir.. Sol tarafın sıfır olması.r1 ≠r2 ise II. Bu form ile üç ayrı seri sıfıra eşitlenmelidir.. 2. Aynı şekilde II. 110 . y = y1 + y2 n=0 ∞ Bunlara ilave olarak bulunacak kök değerlerinin farkının (r1-r2) tamsayı olduğu durumlarda (I) ile önerilecek çözüm sınır ve başlangıç ve sınır şartlarını sağlamayabilir. y ' = ∑ nCn x n −1 n=0 ∞ ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)Cn x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. Eğer son ifadede üç seri bir seri haline getirilebilirse çözüm meydana getirilebilir.

Yukarısı analiz edilecek olursa bütün c değerleri c1 ce c0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır.) Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır.. Sonuçta çözüm şu şekildedir: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır.x6 /60 +. Çözümün son halinde....x7/1680 + .. Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir. Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri. daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir. Fakat.. başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir... n= 0 ∞ y = C0 ( 1.seri referans seçilirse.sabitler toplamı sıfır olmalıdır x katsayısı sıfır olmalıdır x2 katsayısı sıfır olmalıdır x3 katsayısı sıfır olmalıdır x4 katsayısı sıfır olmalıdır x5 katsayısı sıfır olmalıdır : 2Co : 3C1 : 4 C2 : 5 C3 : 6 C4 : 7 C5 + + + + + + 2 C2 = 0 6 C3 = 0 C0 + 12C4 = 0 C1 + 20C5 = 0 C2 + 30C6 = 0 C3 + 42C7 = 0 ise ise ise ise ise ise C2 C3 C4 C5 C6 C7 = -C0 = -C1 /2 = C0 /4 = 3 C1 /40 = -C0 /60 = . ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n ∞ ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır. I.) + C1 (x -x3/2 + 3 x5/40 . ∑ ( n + 2) C x n=0 n ∞ n + ∑ Cn −2 x + n n=2 ∞ n = −2 ∑ ( n + 2)( n + 1)C (III) ∞ n+2 xn = 0 (I) (II) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitlenmiştir. Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat.x2 + x4/4 .. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır. En yüksek değer 2 olduğuna göre I ve III 2’ ye kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: 111 . Amaç c ler arasındaki korelasyonu belirlemektir.C1 /1680 bu şekide işlem istenildiği kadar yapılır. m ve k n ’ye dönüştürülürse. Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz. Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır.. Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir.. m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar. Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir. yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir. ∑ ( n + 2) C n x n n=0 ∞ ∑ Cn xn +2 n=0 ∞ ∑ n( n − 1)C x n=0 n ∞ n−2 n+2 = m n=m-2 n-2=k n=k+2 xk = 0 ise ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C m − 2 x m + n=0 m= 2 ∞ ∞ k = −2 ∑ ( k + 2)( k + 1)C ∞ k +2 Son ifadede n. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır..

Bu nedenle sadece homejen kısmı düşünülerek çözüm aranmamalıdır... y ' = ∑ nC n x n=0 ∞ n −1 ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)C n x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. ∑ [C n=2 ∞ n -2 + (n + 2)(n + 1)C n+ 2 + (n + 2)C n ] = 0 ise C n+2 = − ( n + 2)C n + C n-2 ( n + 2)( n + 1) ( n≥2 ) Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. Çözüm : Verilen denklem homojen olmayan diferansiyel denklemdir. Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir.2Co+3C1x+0 + 0 + 2C2 + 6C3x + ∑ ( n + 2)C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ (2Co+ 2C2) + (6C3+3C1)x + ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ Diferansiyel denklemin sağlanması için. ex = 1 + x + ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 x + x + x + x + x . Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. Homojen olmayan çözüm ise ya sabitlerin değişimi metodu ile yada sağ taraftaki fonksiyonda yakınsak olmak şartıyla seriye açılıp işleme dahil edilebilir.. y = ∑ Cn x n= 0 ∞ n . Bu nedenle sağ taraftaki ex fonksiyonu seriye açılmalıdır. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır. p1(x) = 0 ve p2(x)=x-1 bütün x noktaları için tanımlıdır. sabitler toplamı sıfır olmalıdır: 2Co + 2 C2 = 0 x katsayısı sıfır olmalıdır : 3C1 + 6 C3 = 0 ise ise C2 = -C0 C3 = . = ∑ x n 2! 3! 4! 5! 6! n =0 n! 112 . n=2 ise n=3 ise n=4 ise n=5 ise 4C2 + C 0 − 4C0 + C 0 3C0 C0 =− = = 12 12 12 4 5C + C1 5(−C1 / 2) + C1 − 5C1 + 2C1 3C1 = =− = C5 = − 5 20 20 40 40 6C5 + C 3 6(C0 / 4) − C 0 6C0 − 4C0 C C6 = − =− 0 =− =− 30 30 120 60 7C5 + C 3 7(3C1 / 40) − C1 / 2 21C1 − 20C1 C C7 = − =− =− =− 1 42 42 1680 1680 C4 = − Problem 2: y′′+(x − 1)y=e x diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz. Daha önceki bölümlerde ex in x=0 civarında seri açılımı bulunmuştu.C1 /2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: ∑ [C n=2 ∞ n-2 + ( n + 2)( n + 1)C n + 2 + ( n + 2)C n x n = 0 ] Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır.

. Yukarısı analiz edilecek olursa bütün C değerleri C1 ce C0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır. + Co x + C1x2 + C2 x3 + C3x4 + C4x5 + C5 x6 + C6x7 + C7 x 8 + . 2! 3! 4! 5! 6! sabitler iki taraf için eşit olmalıdır: -Co+2C2=1 ise C2= (C0+1)/2 x katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C1+C0 + 6C3 = 1 ise C3=(1-C0 +C1) /6 1 1 x2 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C2+C1+12C4 = ise C4=( -C1+C2 )/12 2! 2! 1 1 C4=( -C1+(C0+1)/2 )/12=( -C1+C0/2+1/2 )/12=(2-2C1+C0)/24 2! 2! 1 1 x3 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C3+C2+20C5= ise C5 =( +C3-C2 )/20 3! 3! 1 C5 =( +(1-C0 +C1) /6-(C0+1)/2 )/20=(1+(1-C0 +C1)-3(C0+1) )/120=(C1-4C0-1)/120 3! 1 1 x4 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C4+C3+30C6= ise C6=( +C4 –C3) /30 4! 4! 1 C6=( +(2-2C1+C0)/24–(1-C0+C1)/6) /30=(1+(2-2C1+C0)–4(1-C0+C1) ) /720=(-6C1+5C0-1)/720 4! 1 1 x5 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C5+C4+42C7 = ise C7=( +C5-C4) /42 5! 5! 1 C7=( +(C1-4C0-1) )/120-(2-2C1+C0)/24) /42=(1+(C1-4C0-1)-5(2-2C1+C0)) /5040= 5! =(-10+11C1-9C0-) /5040 bu şekilde işlem istenildiği kadar yapılır. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir... ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir... 2! 3! 4! 5! 6! Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur. = -Co =1 + x + 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x ..C3x3 ..( x − 1)∑ C n x n + ∑ n(n − 1)C n x n− 2 = 1 + x + n =0 n =0 ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x .C5 x5 .. C1x .... y=Co+C1x+(C0+1)x2/2+(1-C0+C1)x3/6+(2-2C1+C0)x4/24+(C1-4C0-1)x5/120+ 113 n= 0 ∞ . Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir.C6x6 . Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir... ∑ Cn x n+1 − ∑ Cn x n + ∑ n(n − 1)Cn x n−2 = 1 + x + n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x . 2! 3! 4! 5! 6! C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ilk 4 veye 5 tane n değeri için seri açılımı yapılır. 2. Daha sonra çözümün diferansiyel denklemi sağlamsı prensibi gereği katsayılar taraf tarafa eşitlenir.. + 0 + 0+2C2 + 6C3x + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + 56C8x6..C7 x7 + .C4x4 .. Sonuçta yukarıda bulunan C değerleri seriye taşınarak çözüm şu şekilde bulunur: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .C2 x2 . Amaç C ler arasındaki korelasyonu belirlemektir..

seri referans seçilirse. Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir.)+C1(x+x3/6-2x4/24+x5/1206x6/720+11x7/5040+.+(-6C1+5C0-1)x6/720+(-10+11C1-9C0-) x7 /5040+ . yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir..)+x2/2+x3/6+2x4/24-x5/120-x6/720-11x7 /5040+ .. I. m ve k n ’ye dönüştürülürse.. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır. ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 =e = x ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır. Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz. Çözümün son halinde. Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır. m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar... Fakat.. ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n n+1 = m n=m-1 ∞ ∞ n-2=k n=k+2 ∞ ise m −1=0 ∑ Cm−1 x m−1+1 − ∑ Cn x n + n =0 k +1= 0 ∑ (k + 2)(k + 1)Ck +2 x k +2−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n Son ifadede n.. Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat.. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir. Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır. sabitler toplamı sıfır olmalıdır: -Co + 2C2 = 1 ise C2= (C0+1)/2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: n ∞ ∞ [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ]x n = ∑ x ∑ n =1 n! n =1 114 . Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır. En yüksek seri başlangıç değeri değer 1 olduğuna göre I... y=C0(1+x2/2-x3/6+x4/24-4x5/120+5x6/720-9x7/5040+.... ∑C n =1 ∞ n −1 x − ∑ C n x + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x = n n n n =0 n = −1 ∞ ∞ ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitliğin her iki tarafı içinde eşitlenmiştir. Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir. daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir. Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri.... II ve III nolu seriler 1’ e kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: ∞ ∞ ⎛ ⎞ Cn−1 x n − (C0 + ∑ Cn x n ) + ⎜ 0 + 0 + 2C 2 + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x n ⎟ = 1 + ∑ n =1 n =1 n =1 ⎝ ⎠ ∞ ∑ n! x n =1 ∞ 1 n Diferansiyel denklemin sağlanması için. başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir.

Z'= ∑ (n + r )C x n =0 n ∞ n + r −1 ve Z ' ' = ∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 n =0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. Z=y’. Z = ∑ Cn x n =0 ∞ n+ r . y′(1)=1. 3∑ C n x n+ r + 12 x ∑ (n + r )C n x n+ r −1 + 4 x 2 ∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r − 2 = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. 1 + C1 − C 0 6 1 1 + (C0 + 1) / 2 − C1 + C2 − C1 2 + C0 − 2C1 2 2 = = n=2 ise C4 = 12 12 24 1 (1 + C1 − C0 ) (C 0 + 1) 1 + − + C3 − C 2 C − 4C0 − 1 6 2 n=3 ise C5 = 3! =6 =− 1 20 20 120 (2 + C0 − 2C1 ) (1 + C1 − C0 ) 1 1 + − + C4 − C 3 5C − 6C1 − 1 24 24 6 4! = = 0 n=4 ise C6 = 30 30 720 2 Problem 3: 4x y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0. Not: Bu örnek daha önce euler-cauchy denklemi olarak problem-4 de çözüldü. Bu amaçla tüm ifade bir toplam içerisine alınmalıdır.75 şartlarıyla birlikte çözünüz. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır. Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. 1 + Cn − C n -1 ∞ ∞ 1 [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ] = ∑ ise Cn+ 2 = n! ( n≥1 ) ∑ (n + 2)(n + 1) n =1 n =1 n! Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. Z’=y’’ ve Z’’=y’’’ ise 4x2 Z’’+12xZ’ +3Z= 0 Bulunan son denklem 4x2’ ye bölünerek p1(x)=3/x ve p2(x)=3/(4x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir. 2. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir.Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. n=1 ise C3 = Çözüm : Verilen denklemin mertebesi düşürülebilir.5 ve y′′(1)= − 1. Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir. 3∑ C n x n+ r + 12∑ (n + r )C n x n + r + 4∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 115 .

Diğer terimlerde parantez içerisindeki terimlerin sıfır olması mümkün değildir. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. Z1 ( x) = ∑ Cn x n−3 / 2 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . sıfır olmalıdır.. Yukarıda olduğu gibi parantez içerileri sıfır olamaz. Dolayısıyla çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=. 4r(r -1)+12r+3 = 0.. =0 İlk terim sıfırdır. Bu nedenle çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=. [4r(r-1)+12r+3]C0xr+[4(1+r)r+12(r+1)+3]C1xr+1+[4(r+2)(r+1)+12(r+2)+3]C2x2+r+ +[4(r+3)(r+2)+12(r+4)+3]C3x3+r+[4(r+4)(r+3)+12(r+5)+3]C4x4+r+ . Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + ..C0xr+[4(1-3/2)r+12(-3/2+1)+3]C1xr+1+[4(-3/2+2)(-3/2+1)+12(-3/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-3/2+3)(-3/2+2)+12(-3/2+4)+3]C3x3+r+[4(-3/2+4)(-3/2+3)+12(-3/2+5)+3]C4x4+r+ .Cn=0 olmalıdır. Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir.. ]x-3/2 n =0 ∞ Z1 ( x) =C0x-3/2 r = -1/2 için çözüm : Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1/ 2 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0.C0xr+[4(1-1/2)r+12(-1/2+1)+3]C1xr+1+[4(-1/2+2)(-1/2+1)+12(-1/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-1/2+3)(-1/2+2)+12(-1/2+4)+3]C3x3+r+[4(-1/2+4)(-1/2+3)+12(-1/2+5)+3]C4x4+r+ . y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir. =0 Çözüm için x’ in katsayıları. Bu ise çözümsüzlük demektir. ]x-1/2 n =0 ∞ Z 2 ( x) =C0x-1/2 116 . xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [4r(r -1)+12r+3]Co=0 olmalıdır. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır.. Bu iki kök reel sayı olup Z= c1 Z1 + c2 Z2 formunda olmalıdır.....Cn=0 olmalıdır. r = -3/2 için çözüm : Z1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n− 3 2 =x − 3 ∞ 2 ∑C x n =0 n n yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine -3/2 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0. =0 İlk terim sıfırdır. derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır. Çözüm için C0≠0 olmalıdır. Bunlar r1=-3/2 ve r2=-1/2 dir. 4r2 +8r+3=0 Bu ifade ise 2.. Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir. denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için..∑ [4(n + r )(n + r − 1) + 12(n + r ) + 3]C x n =0 n ∞ n+r =0 İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa....

. Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir.5 için çözüm : y1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n + 2. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. y = ∑ Cn x n=0 ∞ n+ r . p1(x)=1/(2x) ve p2(x)=(x . Bunlar r1=2. derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır. Bu ise çözümsüzlük demektir. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [r(2r -3)-5]Co=0 olmalıdır.+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+.= 0 Çözüm için x’ in katsayıları. [r(2r-3)-5]C0xr+[(1+r)(2r-1)-5]C1xr+1+[(r+2)(2r+1)-5]C2x2+r+[(r+3)(2r+3)-5]C3x3+r+ [(r+4)(2r+5)-5]C4x4+r+[(r+5)(2r+7)-5]C5x5+r+ . ∑ [2( n + r )( n + r − 1) − ( n + r ) − 5]C ∑ [(n + r )(2n + 2r − 3) − 5]C n =0 ∞ n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n + r +1 = 0 n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n+ r +1 = 0 n =0 ∞ İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa. y' = ∑ (n + r )C n=0 ∞ n x n + r −1 ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır.. r = 2. 2. Çözüm için C0≠0 olmalıdır. ( x − 5) ∑ C n x n + r − x∑ ( n + r )C n x n + r −1 + 2 x 2 ∑ ( n + r )( n + r − 1)C n x n + r − 2 = 0 n=0 n=0 n=0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. sıfır olmalıdır.5 117 .. Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir.5 ve r2=-1 dir. İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: * * Z = C0 x-3/2 + C*0 x-1/2 =y’ ise ∫ dy = ∫ (C0 x −3 / 2 + C0 x −1 / 2 )dx y = −2C0 x −1 / 2 + C0 x1 / 2 + C3 -2C0=C1 ve C0*=C2 şeklinde sabitler değiştirilirse. Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa 2x2 ile bölünerek.5)/(2x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır.Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır.. 2r2-3r-5=0 Bu ifade ise 2. y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir. y = Problem 4: C1 + C 2 x + C3 x 2x 2 y′′ − xy′+ (x − 5)y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. 2r(r -1)-r-5 = 0. Bu iki kök reel sayı olup y= c1 y1 + c2 y2 formunda olmalıdır. denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için.

..5+39C3x3+2.5+1+22C2x2+2. ]C0x2. +Cox2..yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine 2.5+3 + C3x2. y = ∑ C n x n+ r .5.5+4 + C4x2.5 + C*0 (1 + x/5 ..)x2.. Xr+1 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+2 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+3 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+4 in katsayısı sıfır olmalıdır ∞ n =0 -5C1+C0=0 -6C2+C1=0 -7C3+C2=0 4C4+C3=0 ise C1=C0/5 ise C2=C1/6=-C0/30 ise C3=C2/7=-C0/210 ise C4=-C3/4=C0/840 y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .5+3 in katsayısı sıfır olmalıdır 39C3+C2=0 ise C3=-C2/39=C0/7722 y1 ( x) = ∑ Cn x n+2... ]x-1 y2 ( x) =[1+ x/5 -x2/30.x2 /30 + x3/210.= 0 İlk terim sıfırdır. İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: y = C0 ( 1+x/9 .5 r = -1 için çözüm : y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0. p1(x)=(3x-1)/[x(x-1)] ve p2(x)=1/[x(x-1)] olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 ve x=1 noktalarında sonsuza gittiği görülecektir.. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır.x3 /210 +x4/840 ...5 n =0 ∞ y1 ( x) =[1+ x/9 -x2/198+ x3 /7722 + . x2. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır...x2/198+ x3/7722...5+5 + C5 x2.5+1 in katsayısı sıfır olmalıdır -9C1+C0=0 ise C1=C0/9 x2. y' = ∑ (n + r )C n x n+ r −1 n=0 n=0 ∞ ∞ ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır..5+2 + C2 x2. ]C0x-1 Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır..5+2 in katsayısı sıfır olmalıdır 22C2+C1=0 ise C2=-C1/22=-C0/198 x2.... ]x2.5+6 + C6xr2.5+60C4x4+2.= 0 İlk terim sıfırdır.... ∑ Cn x n+r + (3x − 1)∑ (n + r )Cn x n+r −1 + x( x − 1)∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 = 0 ∑[1 + 3(n + r ) + (n + r )(n + r − 1)]C x n =0 n n =0 ∞ n =0 n =0 n+ r ∞ ∞ ∞ + ∑ [−(n + r )(n + r − 1) − (n + r )]C n x n+ r −1 = 0 n =0 ∞ 118 ...+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+.5 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .5 +85C5x5+2.5 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0-9C1x2. Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa x(x-1) ile bölünerek. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır.C0xr-5C1xr+1-6C2x2+r-7C3x3+r+4C4x4+r+20C5x5+r+ .5+7+ .5+1+ C1x2..) x-1 Problem 5: x(x-1)y′′+(3x-1)y′+ y = 0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz.

1. Bu durumda r2=0 olacaktır. ve 2. tip bessel diferansiyel denklemi gibi diferansiyel denkler isimlendirilir. 2. Yine çözümün olabilmesi için köşeli parantez içerisindeki sabit ifadeler grubu sıfır olmalıdır.. denklemler BESSEL DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak bilinir. Isı transferi. P = 1 ise 1.∑ [n ∞ 2 ∑ [n ∑ [n n =0 ∞ n =0 n =0 ∞ n =0 ∞ + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + r ) 2 C n x n+ r −1 = 0 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ] ∞ 2 ] ] n =0 ∞ 2 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + 1 + r ) 2 C n+1 x n+ r = 0 n = −1 m +1=0 ∞ ∑ (m + 1 + r ) 2 C m+1 x m+1+ r −1 = 0 ∑ [(n 2 + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)C n − (n + r + 1) 2 C n+1 x n+ r − r 2 C0 x r −1 = 0 ] Önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibine göre son denklemdeki iki ifadenin sıfır olması gerekir. ] = C * ln x∑ x n−1 Daha önce verilen Taylor serisi yardımıyla [1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + .. Küresel koordinatlardaki kısmi difreansiyel denklem çözümü aşamasında karşımıza çıkar. ] = C 2 3 4 5 6 7 ∑x n =0 n −1 y2 ( x) = ln x∑ Cn x n−1 =Clnx[1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + . P=0 ise 0. ∑ [(n ∞ 2 ∑ [(n n =0 n =0 ∞ + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)Cn − (n + r + 1) 2 Cn+1 = 0 . ifadede değişken olduğu için xr-1≠0 ve daha sonraki C değerlerininde sıfır olmasına neden olabileceği için C0≠0 olmak zorundadır. n=sabit x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 4) y = 0 119 . Co=C1=C2=. r=0 ise + 2n + 1)C n − (n + 1) 2 C n+1 = 0 ise ] 2 ] ∑ [(n + 1) ∞ n =0 2 Cn − (n + 1) 2 Cn+1 = 0 ] Son ifadeden Cn+1=Cn bulunacaktır. ]=1(1-x) olduğu görülecektir. Böylece genel çözüm şu şekilde olur: 1 y= (C + C * ln x) 1− x Örnek Problemler : n =0 n =0 ∞ Aşağıdaki örnek problemlerde 1.. P ve n bir sabit olup denklemin isimlendirilmesinde rol oynar. ve 2. P=sabit 2... Silindirik koordinatlardaki kısmi diferansiyel denklemlerin çözüm aşamasında karşımıza çıkan adi diferansiyel denklemlerden bir tanesidir. çözümler şu şekilde olacaktır.. Bu nedenle yukarıda verilen (II) hal ile çözüm bulunacaktır.. 2 nolu denklem ise LEGENDRE DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak ismlendirilir.=Cn=C ise ∞ ∞ y1 ( x) = ∑ Cn x n =0 ∞ n−1 =C[1+ x + x + x +x + x + x + x + .. 3. r2=0 ise r1=r2=0 ise kökler eşittir. tip bessel diferansiyel denklemi. 2 (1 − x ) y′′ − 2xy′+n(n+1)y=0. Böylece 1. Örnek olarak nümerik çözümlerde iki nümerik nokta arasındaki değişimlerin fonksiyonel olarak tanımlanmasında kullanılır. x 2 y′′+xy′+(x 2 − P 2 )y = 0. akışkanlar mekaniği gibi değişik proplemlerinin çözümünde kullanıldığı gibi bu diferansiyel denklemlerin çözümünden üretilen Bessel veya Legendre Fonksiyonları değişik amaçlar içinde kullanılır.

4. 5. 6. 7. 8. 9.

x 2 y ′′ + xy ′ + (λ2 x 2 − v 2 ) y = 0 (λx = z )
xy ′′ + y ′ + 1 4 y = 0 ( x = z ) 1 x 2 y ′′ + xy ′ + (4 x 4 − ) y = 0 (x2=z) 4 y ′′ + (1 + 2n) y ′ + xy = 0 ( y = x − n u ) x 2 y ′′ − 3xy ′ + 4( x 4 − 3) y = 0
( y = x u, x = z )
2 2

23. y ′′ + 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48.

10.

11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22.

x y ′′ + (1 − 2v) xy ′ + v ( x + 1 − v ) y = 0 v v ( y = x u, x = z ) 1 3 x 2 y ′′ + ( x + ) y = 0 4 4 ( y = u x, x = z ) x 2 y ′′ − 4 xy ′ + 4 y = 0 y(1)=4, y ′ (1)=13 4 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − y = 0 y(4)=2, y ′ (4)= −0.25 x 2 y ′′ − 5 xy ′ + 8 y = 0 y(1)=5, y ′ (1)=18 x 2 y ′′ − xy ′ + 2 y = 0 y(1)=−1, y ′ (1)= −1 10 x 2 y ′′ + 46 xy ′ + 32.4 y = 0 y(1)=0, y ′ (1)=2 x 2 y ′′ + xy ′ − 0.01y = 0 y(1)=1, y ′ (1)=0.1 x 2 y ′′ + x(2 − x) y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + 2 xy ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x − 8) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 2) y = 0 3 1 x 2 y ′′ + x( x 2 − ) y ′ + ( x − ) y = 0 4 8 2 y ′′ + xy ′ − 2 y = 0 x
2 2 2v 2

5 9 y ′ + (1 − 2 ) y = 0 4x 4x 2 2 x y ′′ − 3xy ′ + ( x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + ( x 2 − 3 x) y ′ + ( x − 4) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − 3 xy = 0 2 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + (3 x + 2) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ + ( x 2 − 3x) y = 0 x 2 y ′′ − 4 x 3 y ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x 2 + 5 9) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 + 8 9) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + (2 x 2 − 3) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 1) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 1) y = 0 x 2 y ′′ + y ′ + 2 y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + 3 4 y = 0 x 2 y ′′ + ( x 3 − x) y ′ − 3 y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + x( x − 2) y ′ + x 2 y = 0 x 2 y ′′ + 8 x 2 y ′ + (2 x − 7) y = 0 x 2 y ′′ + x( x 2 − 4) y ′ + (2 x − 3) y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 8 y = 0 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + 8 xy = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + (3x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 8 x 2 y ′ + ( x 2 + 4) y = 0 xy ′′ + 2 y ′ + xy = 0

2.9 Laplace Dönüşümleriyle Diferansiyel Denklem Çözümü

Matematikte çeşitli transformasyonlar ile çözümü zor veya mümkün olmayan yapılar veya değişkenler yeni yapılar veya değişkenlere dönüştürülür. Burada amaç işlemlerin daha basit veya çözülebilir olduğu formlar elde etmektir. Bir nevi değişken dönüşümü olarak da görülebilir. Bu tür dönüşümlerde genellikle bazı transformasyon denklemleri kullanılır. Bu denklemler hem eski değişkenleri hemde yeni değişkenleri içerir. Gerekli işlemlerden sonra elde edilen yeni form üzerinde arzu edilen işlemler yapılarak, elde edilen son netice ters transformasyonla orijinal hale dönülür. Özellikle diferansiyel denklemlerin çözülmesi bakımından en çok kullanılan transformasyon türlerinden biride LAPLACE DÖNÜŞÜMLERİ’ dir. Özellikle birim basamak fonksiyonu, delta fonksiyonu, step fonksiyonu gibi adi manada türetilemeyen süreksiz fonksiyonların laplace ortamından sürekli ve türevlenebilir bir karşılığı vardır. Daha önce “sabit katsayılı homojen olmayan lineer
120

diferansiyel denklem” olarak görülen denklemlerin çözümünde sıkca kullanılan bu transformasyonun dönüşüm denklemi şu şekildedir: F(s)= ∫ f(x) e− sx dx
0 ∞

veya

F(s)=lim ∫ f(x) e− sx dx
n →∞ 0

n

Burada y=f(x) ve x eski, Y=F(s) ve s ise yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlerdir. Yani s ve F laplace değişkenidir. Dikkat edilirse yukarıdaki ifade bir genelleştirilmiş integral olup sınırlarının biri sonsuza gitmektedir. Bu açıdan herhangi bir fonksiyonun laplace formuna dönüştürülmesi halinde bir belirsizlik olursa limit ile elde edilen çözüm tanımlı hale getirilebilir. Diferansiyel denklem çözümü için diferansiyel ifadelerinde laplace karşılıklarının bilinmesi gerekir. Bu ifade ise şu şekildedir. dny = s n Y(s) − C0 s n-1 − C1 s n-2 − ... − Cn − 2 s − Cn-1 n dx Bu denlemdeki “Cn” değerleri bizim daha önce bildiğimiz integral sabitleri olup, “n” ise diferansiyel ifadenin mertebesidir. Yukarıdaki dönüşüm denklemleriyle bir diferansiyel denklem Y(s) = F(s) şeklinde laplace formuna dönüştürülür. Bu yeni ifadede diferansiyel ‘d’ operatörü olmayacaktır. Dolayısıyla diferansiyel denklem laplace formuna diferansiyeli alınmış olarak geçer. Yani bizim ortamımızdaki diferansiyel ifadenin Laplace ortamında türev veya diferansiyel boyutu yokolur. Elde edilen laplace formatındaki yeni ifade genellikle polinom fonsiyonların bölümü veya çarpımı formunda olurlar. Bu polinomik yapı daha sonra basit kesirlerine ayrılarak ters laplace dönüşümleri uygulanır.
2.2.1.Fonksiyonların Laplace Formuna Dönüştürülmesi

Bilinen değişkenlerin, fonsiyonların ve diferansiyel ifadelerin laplace ortamına nasıl aktarıldığının bilinmesi, elimizdeki fonksiyonların laplace karşılıklarının elde edilmesi önemlidir. Bu noktada, aşağıdaki fonksiyonların laplace karşılıklarını bulunması incelenmelidir: 1) f(x)=eax ⇒ F(s) =? F(s)= ∫ eax e − sx dx = ∫ e(a −s)x dx=
0 0 ∞ ∞

1 (a −s)x ∞ e 0 a −s

ise

s>a ⇒ F(s)=

1 1 (e −∞ − e0 ) = a −s s−a

s<a ⇒ tanımsızlık mevcuttur. Ancak bu durum s’nin orijin noktasının a’dan daha büyük alınmasıyla halledilebilir.
2)

f(x)= A: sbt ⇒ F(s)=? F(s)= ∫ Ae− sx dx = −
0 ∞

A − sx e s

(0

= −

A -∞ 0 A (e − e ) = s s

3) f(x) = x ⇒ F(s)=?

F(s)= ∫ xe− sx dx
0

1 x = U dx = dU , e −sxdx = dν ⇒ ν= − e − sx s

121

1 1 1 ⎡ x ⎤ F(s)= − e− sx x − ∫ − e −sx dx = ⎢ − e− sx − 2 e− sx ⎥ s s s ⎣ s ⎦0 1 1 F(s)= − (∞e −∞ − 0e0 ) − 2 (e−∞ − e −0 ) s s

1 1 F(s) = - (∞) + 2 olduğundan tanımsızlık mevcuttur. Tanımlı hale getirmek için tanımsızlığa s s neden olan kısmın limiti alınır. Limit işlemlerinde hospital kuralı uygulanabilir. x x ∞ = lim ( − e − sx ) = lim ( − sx ) = x →∞ s x →∞ s e ∞ 1 1 = 0 = lim 2 sx ) = x→∞ s e ∞
4)

ise

F(s) =

1 s2

f(x) = Sinax ⇒ F(s) = ? F(s)= ∫ e− sx Sinaxdx
0 ∞

1 Sinax = U aCosaxdx = dU ve e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s

1 F(s)= − e− sx Sinax − s

∫−se

1

− sx

aCosaxdx

1 Cosax = U ⇒ −aSinaxdx=du, e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s 1 a 1 1 F(s)= − e−sxSinax + ( − e−sx Cosax − ∫ e−sx aSinaxdx ) s s s s
1 −sx a −sx a 2 −sx = − e Sinax − 2 e Cosax − 2 ∫ e Sinaxdx s s s F(s)= ∫ e Sinaxdx
− sx

ise

1 − sx a − sx a2 F(s)= − e Sinax − 2 e Cosax − 2 F(s) s s s

a2 1 a F(s)(1+ 2 )= − e− sx Sinax − 2 e− sx Cosax ise s s s 2 s a e −sx ∞ a F(s)=( 2 )( − Sinax − ) ( 0 = s2 + a 2 2 s +a s s
5)

f(x)= 3+2x ⇒ F(s)=? 3 2 F(s)= ∫ (3 + 2 x)e dx = ∫ 3e dx + ∫ 2 xe− sx dx = + 2 s s 0 0 0
− sx − sx ∞ ∞ ∞

6)

f(x)=xe4x⇒F(s)=?

F ( s) = ∫ xe e dx = ∫ xe( 4 − s ) x dx
4 x − sx 0 0

Bu problem s>4 için 3 nolu probleme benzetilebilir.

122

f(x)=x ⇒ ∫ xe − sx ≈ ∫ xe(4− s ) x f(x)=x ⇒ F ( s ) = 1 1 ⇒ f(x)=xe 4x ⇒ F ( s ) = 2 s ( s − 4) 2

f(x) fonksiyonu iki ayrı bilinen fonksiyonların çarpımı şeklinde ise aşağıdaki denklem yardımıyla laplace dönüşümü daha rahat bulunur. dn n n L (x f (x )) = (−1) n ( F ( s)) L f(x))=(−1) ds
n n

7)

1 f(x)=xe4x x göz önüne alınmaz ise e4x’in laplacesi F(s)= dür. s−4 d 1 −1 ) = (−1)1 f(x)=xe4x⇒ F(s)=( − 1)1 ( ds s − 4 ( s − 4) 2 f(x)=xsinax ⇒F(s)=? L (Sinax ) = a a 2as 1 d ( 2 2 ⇒ L ( xSinax ) = F ( s) = (−1) 2 = 2 ds a + s ) (a + s 2 ) 2 a +s
2

8)

9)

f(x)=xe−xSin2x ⇒F(s)=?
f(x) = e − x ⇒ F(s) = 1 s+1
2

2 2 2 = 2 + (1 + s) 4 + (1 + s) 2 2 4(1 + s) d f ( x ) = xe − x Sin2 x ⇒ F ( s) = ( −1) n ( 2 ) = ds 4 + (1 + s) (4 + (1 + s) 2 ) 2 f ( x ) = e − x Sin2 x ≈ F ( s) = d2y 10) f(x) = y ' ' = 2 ⇒ F(s) = ? dx Kısmi integrasyon ile çözüm aranmalıdır. Diferansiyellik integral ile giderilebildiği için dv=y’’ dx tercih edilmelidir. F(s)= ∫ e − sx y''dx ,
0 ∞

e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx ,
∞ − sx

∫ dv = ∫ y' ' dx ⇒ v = y' ∫ dv = ∫ y' dx ⇒ v = y

⎡ F(s)= ⎢ y'e− sx + ⎣

∫ se

⎤ y'dx ⎥ , e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx , ⎦0

∞ ⎡ − sx ⎤ ∞ − sx − sx ⎡ y'e − sx + yse− sx ⎤ + s 2 ∫ e −sx ydx F(s)= ⎢ y'e + s(ye + ∫ se ydx) ⎥ = ⎣ ⎦0 0 ⎣ ⎦0

F(s)= − y'(0) − y(0)s + s 2 ∫ e− sx ydx = Y − y '(0) s − y (0) = Y + C1s + C2
0

y’(0) ve y(0) ın integral sabiti olarak düşünülmesi mümkündür. Bununla birlikte x=0 daki sınır ve başlangıç şartlarının kullanılabilmesi açısından
123

Bu tablo değerleri kullanılarak dif. Böylece. C=c1 + = sbt → 10 5 1 1 Bs + C 1 1 s s Y (s) = + 2 = +B 2 +C 2 5 s + 2 s +1 5 s + 2 s +1 s +1 1 = e −2 x .2 Laplace Dönüşümleri ve Diferansiyel Denklem Çözümleri Problem-1: d2y + y = e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz. s+ 2 s +1 ( s + 2)( s2 + 1) ( Bs + C )(s + 2 ) + A( s 2 + 1) 1 + s 2 c0 + 2sc0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) Bs 2 + 2 Bs + Cs + 2C + As 2 + A 1 + s 2 c 0 + 2sc 0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) ( A + B) s 2 + (2 B + C ) s + 2C + A s 2 c0 + (2c 0 + c1 ) s + 2c1 + 1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) s'nin katsayıları her iki taraf içinde birbirine eşit olmalıdır. 5 B=c0 − ise 2 2 = sbt . Benzer şekilde belirli bazı fonksiyonların laplace karşılıkları bulunarak bir takip eden sayfada tablo halinde verilmiştir.integral sabiti dönüşümüne gerek yoktur.(Laplace dönüşümü kullanarak) dx 2 L ( y ) = Y ( s) L( d2y ) = s2Y ( s) − sc0 − c1 (Tablodan alındı) dx 2 1 L(e − 2 x ) = s+2 1 + s 2 c0 + 2 sc0 + sc1 + 2c1 1 s 2Y ( s ) − sc0 − c1 + Y ( s ) = → Y (s) = s+2 ( s + 2)( s 2 + 1) L( d2y ) + L( y ) = L(e −2 x ) 2 dx Bundan sonra eşitliğin sağ tarafı basit kesirlere ayrılmalıdır. A Bs + C 1 + s2 c 0 + 2 sc 0 + sc1 + 2 c1 = + 2 olmalıdır. s+ 2 s = Cosx.9. Sınır ve başlangıç şartları x=0 da verilmemiş ise integral sabitli yapı tercih edilmelidir. A+B=c0 2B+C=2c0+c1 2C+A=2c1+1 1 A= . 2. denklem çözümü gerçekleştirilecektir. s +1 2 1 = Sinx s +1 2 B ve C integral sabitleri 1 y = e −2 x + BCosx + CSinx 5 124 .

.Tablo: Laplace Dönüşüm Formulleri y=f(x) A:sabit x xn-1 1 Y=F(s) A s 1 s2 (n-1)! .. a≠b ( s − a)( s − b) a (s +a 2 ) 2 dn L (x f (x )) = (−1) (F (s)) Ln f(x))=(-1)n ds n n n dny = s n Y(s) − C0s n −1 − C1s n − 2 − ..… sn 1 s 1 s 3/ 2 y=f(x) Cosax Sinh(ax) Cosh(ax) xSinax xCosax ebxCosax Y=F(s) s (s +a 2 ) 2 a (s − a 2 ) 2 s (s − a 2 ) 2 πx 2 2as (s +a 2 ) 2 2 x π (s 2 − a 2 ) (s 2 +a 2 ) 2 xn−1/2 (1*3*5*…(2n−1)*s−n −1/2)/2n (s-b) (s-b) 2 +a 2 a (s-b) 2 +a 2 a2 s( s 2 + a 2 ) eax xn-1eax 1 (e ax − e bx ) a −b 1 (ae ax − bebx ) a−b Sinax 1 s−a ebxSinax 1-cosax ( n − 1)! n (s − a) 1 . n=1. a≠b ( s − a )( s − b) s .3.. − y ( n − 2) (0) s − y ( n −1) (0) n dx 125 .2. − Cn − 2s − Cn −1 n dx dny n =s Y(s) − y (0)s n −1 − y′(0)s n − 2 − .

− 3s + 1 − 12 15 5 Y1 (s) = 2 + + − s + 1 s + 2 s + 1 (s + 1) 2 126 .(Laplace dönüşümü 3 dt dt dt kullanarak) dy d3y L( ) = sY − c1 3 2 L( 3 ) = s Y − s c1 − sc2 − c3 dt dt L(Y (t )) = Y ( s) d2y 2 s L( 2 ) = s Y − sc1 − c2 L(Cost ) = 2 dt s +1 10s s3Y − s2 c1 − sc2 − c3 + 4( s2Y − sc1 − c2 ) + 5( sY − c1 ) + 2Y = 2 s +1 10s ( s 3 + 4 s 2 + 5s + 2)Y − s 2 c1 − sc 2 − c3 + 4(− sc1 − c 2 ) + 5(−c1 ) = 2 s +1 10s ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2)Y = 2 + s 2 c1 + sc 2 + c3 + 4sc1 + 4c 2 + 5c1 s +1 Buradan Y çekilirse. A= −3. B=1. D=15. E= −5 bulunur.Problem-2: d 3y d2y dy + 4 2 + 5 + 2 y = 10Cost diferansiyel denklemini çözünüz. C= −12. s4 (A + C + D) = 0 s3 (4A + 2C + 3D + E + B) = 0 s2 (5A + 2C + 3D + E + 4B) = 0 s(2A + 2C + 3D + E + 5B) = 10 s6 (2B + C + 2D + 2E) = 0 Eşitlikler çözülürse. ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2) = ( s + 2)( s + 1) 2 ise Y (s) = ( s 2 + 4 s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 10 s + ( s 2 + 1)( s + 2)( s + 1) 2 ( s + 2)( s + 1) 2 ( s 2 + 4s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 II = ( s + 2)( s + 1) 2 10s I= 2 . ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 I’in çözümü (Basit Kesirlere Ayrılması) As + B C D E 10s + + + 2 2 = 2 s + 1 s + 2 s + 1 ( s + 1) ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 (As + B)(s3 + 4s2 + 5s + 2) + C(s2 + 1)(s + 1) 2 + D(s2 + 1)(s + 2)(s + 1) + E(s2 + 1)(s + 2) = 10s Denklemler açılıp katsayılar eşitlenirse.

d2y dy L( 2 ) = s 2Y − sy (0) − y ' (0) = s 2Y − s + 1 L( ) = sY − y (0) = sY − 1 dx dx 4 L( y ( x)) = Y ( s ). Y2 (t) = c1e −2t + (c 2 + cc t)e − t . Problem-3: d4y − k 4 y = 0 denklemini y(0)=y'(0)=y''(0)=0 ve y'''(0)=1 şartlarıyla 4 dx çözünüz. d4y L(k 4 y ( x)) = k 4Y ( s ) L( 4 ) = s 4Y − s 3 y (0) − s 2 y ' (0) − sy ' ' (0) − y ' ' ' (0) = s 4Y − 1 dx bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa.L−1 (Y ( s)) = L−1 (−3 s 1 1 15 1 ) + L−1 ( 2 ) + L−1 (−12 ) + L−1 ( ) − 5 L−1 ( ) s+2 s+1 s +1 s +1 ( s + 1) 2 2 Y1 (t ) = −3Cost + S int − 12 e −2 t + 15e − t − 5te − t II nolu eşitlikte benzer şekilde çözülürse. L( 4 x ) = 2 s bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa. 1 1 1 ⎡ 1 1 ⎤ s 4Y − 1 + k 4Y = 0 ⇒ Y = 4 = 2 = 2⎢ 2 − 2 4 2 2 2 2 ( s − k )( s + k ) 2k ⎣ s − k s −k s + k2 ⎥ ⎦ 1 ⎡ ⎛ k ⎞ −1 ⎛ k ⎞⎤ L−1 (Y ) = 3 ⎢ L−1 ⎜ 2 ⎟−L ⎜ 2 2 ⎟⎥ 2k ⎣ ⎝ s − k 2 ⎠ ⎝ s + k ⎠⎦ y ( x) = − 2 [ Sinh(kx) − sin kx] k3 d2y dy Problem-4: − 3 + 2 y = 4 x diferansiyel denklemini y(0)=1 ve y’(0)=−1 şartlarıyla 2 dx dx çözünüz.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli olanı alınmalıdır.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır. o halde Y(t)=-3cost+sint+(c 1 −12)e−2t + (15 − 5t + (15 − 5t + c2 − c3 t)e− t Y(t) = −3cost + sint + c1e−2t + (c2 + c3 t)e − t bulunur. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır. A B C D 4 4 + s 3 − 4s 2 4 + s 3 − 4s 2 2 = 2 = 2+ + + s Y − s + 1 − 3sY + 3 + 2Y = 2 ⇒ Y = 2 2 s s ( s − 3s + 2) s ( s − 2)( s − 1) s s s − 2 s −1 1 1 ⎤ ⎡2 3 =⎢ 2 + − − s s − 2 s − 1⎥ ⎣s ⎦ 127 . Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır.

ax = x yönündeki hareket için. d 2x dx . B=− Am0+B=0 ve A(k1+k2)=w ise m0 w k1 + k 2 w bulunur. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt d 2x m0 2 = w − ( k1 + k 2 ) x dt d2x m0 2 + ( k1 + k2 ) x = w dt d2x ) = m0 ( s2 X ( s) − c1s − c2 ) dt 2 w L ( w) = s L(( k1 + k2 ) x ) = ( k1 + k2 ) X ( s) L(m0 ise m0 ( s 2 X − c1s − c2 ) + ( k1 + k 2 ) X = w s(m0 s + k1 + k2 ) c m s + c2 m0 II = 1 20 m0 s + k1 + k2 I= 2 w s X = w c m s + c2 m0 + 1 20 s( m0 s + k1 + k 2 ) m0 s + k1 + k 2 2 (I) ( II ) I’in çözümü w A Bs + C = + 2 s(m0 s + k1 + k2 ) s m0 s + k1 + k2 2 ise A(m0s2+k1+k2)+(Bs+C)s=w bulunur.⎡ 2 3 ⎛ 1 ⎞ −1 ⎛ 1 ⎞ ⎤ L−1 (Y ) = ⎢ L−1 ( 2 ) + L−1 ( ) − L−1 ⎜ ⎟−L ⎜ ⎟⎥ s s ⎝ s − 2⎠ ⎝ s − 1 ⎠⎦ ⎣ ise y ( x) = 2 x + 3 − e 2 x − e x Uygulama-1: m0 kütlesinin serbest haldeki yaylar sistemi üzerine durumunda kütlenin yerdeğişimini zamana bağlı olarak bulunuz. (II. A= k1 + k 2 C=0 128 .kanun) ∑ Fx = max → max = mg − ( k1 + k2 ) x. mo 0 x k1 k2 bırakılması ∑ F = ma.

t+ t + c2 sin 1 m0 k1 + k2 m0 k1 + k2 k + k2 t + c2 ' sin 1 t m0 m0 X ( t ) = X I ( t ) + X II ( t ) X ( t ) = c1 cos Başlangıç Şartları 1. c1m0 s + c2 m0 = m0 s 2 + k1 + k 2 c1s + c2 k + k2 s2 + 1 m0 1 s + c2 k + k2 k + k2 s2 + 1 s2 + 1 m0 m0 1 s ) + c2 L−1 ( ) L−1 ( X II ) = c1 L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 2 2 s + s + m0 m0 X II = c1 X II ( t ) = c1 cos c2 ' = c2 k1 + k2 m0 k + k2 w k1 + k2 Genel çözüm bulunur. t=0 ⇒X=0 2.XI = w 1 w s − k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 s2 + m0 w 1 w s ) − L−1 ( ) k1 + k2 s k1 + k2 s2 + k1 + k2 m0 L−1 ( X I ) = L−1 ( X I (t ) = 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 k + k2 w w − cos 1 k 1 + k 2 k1 + k 2 m0 X I (t ) = X I (t ) = II’nin çözümü. t=0 ⇒ V=0 dx k + k2 k + k2 k + k2 k + k2 = − c1 1 t ) + c2 1 t) sin( 1 cos( 1 dt m0 m0 m0 m0 129 .

Çözüm: Burada tekrar h0 derinliğindeki bir çukura düşerse l mesafesi uzayacaktır. Akabinde h0 tekrar sıkışacağınan l mesafesi ilk halinden daha kısa hale gelecektir.0 + c2 . Düşüp çıkışlar y yönünde de hareket neden olacaktır. y ve x birlikte analiz edilmelidir.Bu nedenle ani çözümler üretilmelidir. Hesaplamalarda olabilecek maksimum çukur ve tepe ele alınarak dizayn yapılabilir.0 = − c1 .1 ⇒ c2 = 0 w 0 = c1 . 130 . y yönündeki zıplamalar. Bir çukur veya tepeciğe arabanın çarpması halinde araba gövdesinde meydana gelen zıplamayı zamana bağlı bulunuz. t π 2 Uygulama-2: w l h0 Amartisör Düzgün olmayan yol Arabadaki amartisör sistemleri şekildeki gibi hidrolik ve yay elemanlarından meydana meydana gelmektedir. vizkoz eleman ve yay tarafından emilerek zaman içerisinde yok edilecektir.1 + k1 + k 2 x= w ⎡ k1 + k 2 ⎤ t )⎥ ⎢1 − cos( k1 + k 2 ⎣ m0 ⎦ w k1 + k2 0 m0 ( k1 + k 2 ) . Bu yok etme işleminin yumuşak olması amaotisör sistemini kalitesini ve aracın konforunu artıracaktır.

y Sistem h0 kadar düşer.k nı sayısal değerlerine göre gelişecektir. Daha sonra gövde harekete devam eder. y h0 y=0 ∑F = m. a ise d2y dy + ky = w 2 +c dt dt d2y L(m 2 ) = (Y ( s) s2 − c1s − c2)m dt dy L(c ) = (Y ( s) s − c1 )c dt L( ky ) = (Y ( s)) k w L ( w) = s I’in çözümü w A Bs + D = + 2 2 s(ms + cs + k ) s ms + cs + k A(ms + cs + k ) + ( Bs + D) S = 0 2 w s w (ms + c )c1 + mc2 Y= + 2 s (ms + cs + k ) ms2 + cs + k w YI = 2 s (ms + cs + k ) (ms + c )c1 + mc2 YII = ms2 + cs + k mYs2 − mc1s − mc2 + cYs − c1c + kY = s 2 ( Am + B ) = 0 s( Ac + D) = 0 Ak = w w m. T kadar zaman sonra l l orjinal değerini bulur. Ya expolansiyel yada trigonometrik formları bulunacaktır. Dolayısıyla l küçülür. w w. c s Y ( s) = − − + c1m 2 + (mcc1 + mc2) 2 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k ms + cs + k ms + cs + k 1 w1 s Y ( s) = + c3 2 + c4 2 k s ms + cs + k ms + cs + k Bundan sonra çözüm. c YI ( s) = − − 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k A= II’nin çözümü aynı şekilde yapılırsa ve I ile toplanırsa. ∆<0 da olduğu gibi). 1 1 w 1 mw s m. m..c. D=− k k k 1 w 1 mw s m. ∆=0. V= 2gh 0 = V0 Tekrar yere değdiğinde hız. Başlangıç şartları t=0 ⇒ y=l t=0 ⇒ V=V0= 2gh 0 lmin y lmax . (daha önceki ∆>0. Tekrar yere değer. 131 . c . B=− .

Bu bağıntılarda 1 ve 2 nolu denklemlerin mertebesine göre gerekli sayıda sabitler olacaktır.y’. Y ve z bağımlı değişken. Bağımlı değişkenlerin bağlı oldukları bağımsız değişkenler farklı olabilir.…)=k f2(t.…) ⇒ k=reel veya integer sabit olmak üzere 1 2 f1(x.…)=f2(t. z=z(t) ⇒ f1(x.y’. Bağlı değişken sayısınca diferansiyel denklem mevut ise normal şartlarda çözüm gerektirir.y.z’. Bu denklemler bilinen metotlarla çözülerek z=z(t) ve y=y(x) şeklinde bağıntılar bulunur.…)=k şeklinde iki tane adi diferansiyel denklem elde edilir.1 Diferansiyel Denklem Sistemleri Daha önce belirtildiği gibi bağımlı değişken sayısının birden fazla olması durumunda elde edilen yapıya diferansiyel denklem sistemleri ismi verilir. Daha önce sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemlerin çözümü için verilen Laplace Transformu ile sabit katsayılı lineer diferansiyel denklem sistemide çözülebilir. x ve t bağımsız değişken olmak üzere bir tane denklem mevcut ise ve yapı şu şekilde düzenlenebiliyorsa bir tane fazla şartla çözüm üretilebilir.y’’.y’’. Bu nedenle klasik sayıdan bir tane fazla şarta ihtiyaç olabilir.z. 132 . Diferansiyel denklem sistemlerinde bağımsız değişken bir veya daha fazla olabilir.z’’. y=y(x) . “k”’da bilinmeyen sabit olup sınır ve başlangıç şartlarından bulunabilir.z.z’’. Bağımlı değişken bir tane bağımsız değişkene bağlı ise adi diferansiyel yapının meydana geleceği aşikardır. Diferansiyel denklem sisteminin durumuna göre çözüm usulü de değişkenlik gösterir.y. Eğer bir tane denklem varsa çözüm için bir tane fazla sınır veya başlangıç şartına ihtiyaç vardır. Bu ilave olarak k sabiti de gelecektir.BÖLÜM-3 ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ 3.z’.

k iki denklemi sağlayan bir sabit olup ci’ler gibi bulunabilir. Alttaki ise y’=z’’ dir. Burada bağımsız değişken bir tanedir. Bulunan bu değerler üstteki denklemde yerine yazılarak denklemden y=z’-1 bağımlı değişken sayısı bir taneye indirilir. Uygulaması bu konu işlenirken yapılacaktır. y’’+3y’+2=k II. Bu tür denklemlerin çözümünde türevleme işlemiyle denklem sistemindeki bağımlı değişken sayısı lineer denklem sisteminin çözümü gibi azaltılmaya çalışılır. c2. z’’+2y’+y=x z’’+2(z’’)+(z’-1)=x 3z’’+z’=x+1 (sabit katsayılı 2. z=zH+zö) 3k2+k=0 (karekteristik denklem) k(3k+1) =0 ise k1=0 ve k2=-1/3 zH= C1+C2e-x/3 zö= Ax2+Bx zö’=2Ax+B zö’’=2A denklemde yerine yazılarak 6A+2Ax+B = x+1 ise A=1/2 6A+B=1 B=-2 z= C1+C2e-x/3+x2/2+-2x y=z’-1=C3 e-x/3+x-3 çözüm için 3 tane şart gereklidir.Problem-1: y’’+3y’+2=z’’-2z’+1 denlemini çözünüz. m2=-2 yÖ=A k:sabit olduğu için II’nin çözümü: z’’-2z’+1=k m2-2m+1=0 ⇒ m1=m2=1 z=(c3+c4t)et + k ⇒ zH=(c3+c4t)et zÖ=B ≈k ⇒ B=k yH=c1e-x + c2e-2x A=k/2 ⇒ y=c1e-x + c2e-2x +k/2 Burada c1. Z=z(t). bağımsız değişken sayısı 1 (x) tir. Diferansiyel denklem sistemlerinin ikinci türü ise bağımlı değişken sayısınca denklemin elde edilmesidir. Problem 2: Çözüm: z ' '+2 y '+ y = x z '− y = 1 z=z(x) ve y=y(x) ise diferansiyel denklem sistemini çözünüz. z’’-2z’+1=k I‘in çözümü: y’’+3y’+2=k (Homojen olmayan sabit katsayılı lineer denklem) m2+3m+2=0 ⇒ m1=-1. Bunun içinde bir tane fazla şarta ihtiyaç vardır. c3 ve c4 integral sabitleridir. Bu durumda yukarıdaki gibi k sabitleri olmayacaktır. Bağımlı değişken sayısı 2 (z. Bu tür diferansiyel denklem sistemlerine daha çok kısmi diferansiyel denklem çözümlerinin bir alt aşaması olarak karşılaşılabilir. y=y(x) I.y). 133 .mertebe dif denklem.

Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır. y ' = +2 y1 − 4 y 2 Problem 5: 1' diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=0 şartlarıyla y 2 = y1 − 3 y2 birlikte Laplace Transformunu kullanarak çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)).7C 2 e 2. Karekteristik denklemi k2+k-10=0 ise k1=-3. Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir.7 ve k2=2.7C1 + 3.7 ise y1=C1e-3. 4 = 4 (I) ve (II) birlikte çözülerek C1= -0. dy dy L( 1 ) = sY1 − y1 (0) = sY1 − 3 L( 2 ) = sY2 − y 2 (0) = sY2 dx dx L( y1 ( x)) = Y1 ( s ). Karekteristik denklemi k2+6k+8=0 ise k1=-4 ve k2=-2 ise y1=C1e-4x+C2e-2x ise y1' = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x y 2 = y1' + 3 y1 = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x + 3(C1e −4 x + C 2 e −2 x ) ⇒ y 2 = −C1e −4 x + C2 e −2 x Problem 4: diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=4 şartlarıyla ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 birlikte çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)).7C 2 e 2t 1 ' y1 + y1 = 4 4 ise y1' = −3.Problem 3: y1' = −3 y1 + y 2 ' y 2 = y1 − 3 y 2 diferansiyel denklem sistemini çözünüz (y1=y1(x) ve y2=y2(x)).7 t [ ] t=0 ise y1=3 . Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir.7C 2 ⇒ −2.7C1 + 3. L( y 2 ( x)) = Y2 134 . ' 2 y + 3 y = y1 − 3( y + 3 y1 ) = y1 − 3 y − 9 y1 ⇒ '' 1 ' 1 ' 1 ' 1 y1'' + 6 y1' + 8 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir.7 t + 2. y1' = − y1 + 4 y 2 1 ' 1 ' y1 + y1 ⇒ y 2 = y1'' + y1' 4 4 1 '' 1 1 1 y1 + y1' = 3 y1 − ( y1' + y1 ) = 3 y1 − y1' − y1 ⇒ 4 2 2 2 [ ] [ ] [ ] y1'' + y1' − 10 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir. 3=C1+C2 (I) − 2.7C1e −3.7t y2 = − 2. ' y1' = −3 y1 + y 2 ⇒ y 2 = y1' + 3 y1 ⇒ y 2 = y1'' + 3 y1' y = y1 − 3 y 2 .7 t+C2e2.7C 2 = 16 (II) t=0 ise y2=4 .766 ve C2=3.766 bulunur.7C1e −4t + 3. y1' = − y1 + 4 y 2 ⇒ y 2 = ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 .

Bununla birlikte 1. sY1 − 3 = 2Y1 − 4Y2 sY2 = Y1 − 3Y2 . s ( sY2 + 3Y2 ) − 3 = 2( sY2 + 3Y2 ) − 4Y2 1 1 s 2Y2 + 3sY2 − 3 = 2sY2 + 6Y2 − 4Y2 . 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 . g=10 ve m1=m2=1 alınarak işleme devam edilirse. Y1 = sY2 + 3Y2 k1 m1 k2 m2 Dengede iken y2 y1 Hareketli iken 1. m1 y1'' = − k1 y1 + k 2 ( y 2 − y1 ) + m1 g (I) ve m2 y 2'' = − k 2 ( y 2 − y1 ) + m2 g (II) Bu denklemler 2. y1'' = −3 y1 + 2 y 2 − 2 y1 + 10 = −5 y1 + 2 y 2 + 10 (I) ve y 2'' = −2 y 2 + 2 y1 + 10 (II) y1'' = −5 y1 + 2 y 2 + 10 . . kütle y2 kadar hareket edecektir. k2=2 . yay y2-y1 kadar uzayacaktır. s 2Y2 + sY2 − 2Y2 = 3 ⇒ Y2 = 2 = s + s − 2 ( s − 1)( s + 2) s+3 1 1 1 1 4 1 1 1 Y1 = sY2 + 3Y2 = ( s + 3)Y2 ⇒ Y1 = Y2 = − = − ( s − 1)( s + 2) 3 s − 1 3 s + 2 3 s −1 3 s + 2 1 1 1 ⎤ 1 1 ⎡1 L−1 (Y2 ) = ⎢ L−1 ( ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y 2 = e x − e −2 x s −1 3 s+2 ⎦ 3 3 ⎣3 1 1 1 ⎤ 4 1 ⎡4 ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y1 = e x − e −2 x L−1 (Y1 ) = ⎢ L−1 ( 3 3 s −1 3 s+2 ⎦ ⎣3 Uygulama : m1 ve m2 kütleleri yay sabitleri k1 ve k2 olan yaylar ile seri olarak bağlanarak bir tavana asılmışlardır. Kendisi ve türevleri (II) nolu denklemde yerine yazılarak tek bağımlı değişkene sahip bir diferansiyel denklem elde edilir: k1=3. y 2'' = y1'''' + 5 y1'' 2 ise ' 2 y 2 = y1''' + 5 y1' ' 2 y 2' = y1'''' + 5 y1'' ise y1'''' + 5 y1'' = − y1'' − 5 y1 + 10 + 2 y1 + 10 2 135 y1'''' + 5 y1'' = −2 y1'' − 6 y1 + 40 .Newton yasası uygulanarak birbirine bağlı 2 ayrı denklem elde edilir. mertebe sabit katsayılı homojen olmayan diferansiyel denklem sistemidir. Şekilde görülen bu yapı yaylar dengede iken harekete bırakılıyor. kütle y1 kadar hareket ederken 2. yay y1 kadar uzarken 2. Kütlelerin zamana bağlı yol denklemlerini bulunuz. (I) nolu denklemden y2 çekilerek 2 kez türetilir.bu dönüşümler denklem sistemine taşınıp Y1 ve Y2 çekilirse. Her kütle için 2.

Homojen Çözüm: y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 0 k1 = 6i. k2=z ise z2+7z+6=0 . y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4. k4+7k2+6=0 . 0 + 7. 4. y 2 (0) = −4 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 . y 2 (0) = 15 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3. Genel çözüm (y=yH+yÖ). 3. ′ y1 = 4 y1 + 5 y 2 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 ′ y1 = − y 2 ′ y 2 = − y1 y1 (0) = 3. 40 y1 = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t + 6 ' y1 = 6 (C1 cos 6t − C 2 sin 6t ) + C3 cos t − C 4 sin t y1'' = −6(C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) − C3 sin t − C 4 cos t 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 ise y1'' + 5 y1 − 10 − (C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) 140 y2 = = + 2(C3 sin t + C 4 cos t ) + 2 2 12 4 tane C sabiti iki kütlenin başlagıçtaki yol ve hız değerlerinin bilinmesiyle bulunabilir. yÖ=A:sabit ise türevler sıfır olur. 13. 7. 14. z1=-6 z2=-1 ise k 2 = − 6i. Örnek Problemler: 1. 12.mertebe sabit katsayılı nonhomojen lineer denklem. 8.0 + 6 A = 40 ise A=yÖ=40/6 dır. k 4 = −i y1− H = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t Özel Çözüm: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla yapılmalıdır. y 2 (0) = 1 ′ y1 = 2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 y1 (0) = −9.y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 40 4. 6. 11. 5. Denklemin sağ tarafı bir sabit olduğu için özel çözümde bir sabit olmalıdır. 10. ′ y1 = 3 y1 − y 2 ′ y 2 = − y1 + 3y 2 ′ y1 = −4 y 2 ′ y 2 = y1 − 5y 2 ′ y1 = −3 y1 + y 2 ′ y 2 = −4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 8y1 ′ y1 = y1 + 3y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = y1 − 4 y 2 ′ y 2 = −3 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ y 2 = −5 y1 − 4 y 2 136 9. 2. k 3 = i.

24. y 2 (0) = 4 ′ y1 = 2 y1 − 4 y 2 ′ y 2 = y1 − 3y 2 y1 (0) = 3. 33. y 2 (0) = 1. y 2 (0) = 4 ′ y1 = −3 y1 − 4 y 2 + 5e t ′ y 2 = 5 y1 + 6 y 2 − 6e t ′ y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 − 16t 2 ′ y1 = y 2 + 6e 2t ′ y 2 = y1 − 3e 2t ′ y1 = −3 y1 + y 2 + 3 cos t ′ y 2 = y1 − 3 y 2 − 2 cos t − 3 sin t ′ y1 = 4 y1 − 8 y 2 + 2 cosh t ′ y 2 = 2 y1 − 6 y 2 + cosh t + 2 sinh t ′ y1 = y 2 − 5 sin t ′ y 2 = −4 y1 + 17 cos t ′ y1 = 5 y 2 + 23 ′ y 2 = −5 y1 + 15t y1 (0) = 1. 35. y 2 (0) = 7 ′ y1 = −2 y1 + 3 y 2 ′ y 2 = 4 y1 − y 2 y1 (0) = 4. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3. y 2 (0) = 1 3 137 28. 22. 21. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 y1 (0) = −3. y1 (0) = 1. 23. y 2 (0) = 2 ″ 39. 17. 30. y 2 (0) = 3 ″ y1 + y 2 = −5 cos 2t ″ y 2 + y1 = 5 cos 2t ′ ′ y1 (0) = 1. y 2 (0) = 7 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. y 2 (0) = 1 ″ 38. y1 (0) = 3. 27. 37. 18. ′ y 2 = y1 y1 (0) = 1. y 2 (0) = −6 ′ y1 = 5 y1 + 4 y 2 − 5t 2 + 6t + 25 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 − t 2 + 2t + 4 y1 (0) = 0. y 2 (0) = −2 ′ y1 = y1 + 4 y 2 − t 2 + 6t ′ y 2 = y1 + y 2 − t 2 + t − 1 y1 (0) = 2. y 2 (0) = 0 ′ y1 + y 2 = 2 cos t ′ y1 + y 2 = 0 y1 (0) = 0.75 ′ y1 = − y 2 + cos t − sin t ′ y 2 = − y1 + cos t + sin t y1 (0) = −1. y1 = y1 + 3y 2 ″ y 2 = 4 y1 − 4e t ′ ′ y1 (0) = 2. y1 = − y 2 ′ 29. y 2 (0) = −4 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. 20. 31.15. y1 (0) = −3. 26. y 2 (0) = 1. y1 = −5 y1 + 2 y 2 . 16. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 2 y1 + 3 y 2 + 2e 2t ′ y 2 = y1 + 4 y 2 + 3e 2t y1 (0) = − 2 3 . 25. 19. y 2 (0) = 1 ′ y1 = − y1 + y 2 ′ y 2 = − y1 − y 2 y1 (0) = 1. y 2 (0) = 1. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4. 32. 36. y 2 (0) = −1 ′ y1 = 4 y1 + 8 y 2 + 2 cos t − 16 sin t ′ y 2 = 6 y1 + 2 y 2 + cos t − 14 sin t y1 (0) = 0. 34.

y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ 50. y1 (0) = y 2 (0) = y 3 (0) = 0 ′ 42. 54. y2 (0) = 1. 58. y 3 (0) = 0 ′ ′ ′ 41. y1 + y1 − y 2 = 0 y1 (0) = 1. y1 + y 2 = 2 sinh t . y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 ′ 44. ′ y 2 = −5y1 ′ 46. y ′ (0) = y ′ (0) = 0 1 40. 59.″ y 2 = 2 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. y1 = y1 − y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 51. 2 y1 + 5 y 2 = 0 ′ ′ y1 + 2 y 2 − 2 y1 = 2 − 4e 2 x ′ ′ 3 y 2 + 2 y1 − 3 y1 − y 2 = 0 ″ ′ y1 + y 2 = 0 ′ ′ y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ ′ y1 + y1 + y 2 − 4 y 2 = 6 cos x ″ ′ y 2 + y1 − y1 + 4 y 2 = −6 sin x ″ ′ ′ y1 + y1 − 3 y 2 + y1 = 0 ″ ′ y 2 − y1 = 0 ″ ″ y1 − 2 y 2 = e x ′ ′ y 2 − 2 y1 + 2 y1 = e 2 x ″ ′ y1 − y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ y1 − y 2 = 0 ′ y1 + y1 + y 2 = sin x ′ ″ ′ 2 y1 + y 2 + y1 + y 2 + y1 = cos x ″ ″ y1 + y 2 − y 2 + y 1 = 1 ′ y 2 − y1 + y 2 = e x 138 . y1 = 5y 2 ′ 52. y1 = y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 48. 56. 53. y1 = −4 y1 − 6 y 2 ′ 57. y 2 (0) = 1. y1 = 2 y1 + 3 y 2 ′ 1 y 2 = y1 + 2 y 2 3 ′ 47. 2 y1 − y 2 − y 3 = 0. ′ ′ y 3 + y1 = 2e t + e −t . ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 49. ′ ′ y 2 + y 3 = t 2 + 2. 55. y1 = y 2 ′ y 2 = y1 ′ 43. ′ ′ 2 ′ ′ y 2 + y3 = e t . y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 45. ′ ′ y1 + y 2 = 4t + 2.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful