P. 1
Diferansiyel Denklemler ve Uygulamaları

Diferansiyel Denklemler ve Uygulamaları

5.0

|Views: 8,552|Likes:
Yayınlayan: kelebeklerozgurdur

More info:

Published by: kelebeklerozgurdur on Oct 26, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/15/2013

pdf

text

original

Erciyes Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü

DİFERANSİYEL DENKLEMLER ve UYGULAMALARI
(DERS NOTLARI)

Doç.Dr. Sebahattin ÜNALAN

Kayseri, Eylül 2003
01

BÖLÜM I PROBLEM ve DİFERANSİYEL ÇÖZÜM 1.1 GİRİŞ. Mühendislik bir problemin çözümüne yönelik araştırma yapan bir hesaplama bilimidir. Bir hesaplama işlemi ise, değişik metodlar neticesinde geliştirilmiş olan bağıntı-denklem-eşitlik ismi verilen, değişik fonksiyonların kullanılmasıyla mümkündür. Yani denklemsiz bir problem çözümünden bahsedilemez. “Doğru-Yanlış”, “Az-çok”, “Büyük-Küçük” gibi mantıksal yorumlar ancak bir denklemin vereceği sayısal sonuca göre veya eğrisel karekterestiğine göre yapılabilir. Bu bağıntılar veya denklemler, deneysel olarak bulunması halinde AMPİRİK, nümerik metodlarla bulunması halinde NÜMERİK ve teorik tekniklerle elde edilmesi halinde ise ANALİTİK bağıntılar ismini alırlar. Bir bağıntının çözüm aralığı ve hassasiyeti, sınırlı ve hatasız olabileceği gibi, (-∞, ∞) aralığı ve belirli bir hata olabilir. Bunun nedeni, bir denklemin üretimi sürecinde bazı ön şartların kabul edilmesi ve denklem üretimini imkansız kılan bazı parametreler ihmal edilmesidir. Dolayısıyla hem denklemleri kullanabilmek ve çözebilmek, hemde bu denklemlerden elde edilecek sonuçların doğruluğu hakkında yorum yapmak belirli bir bilgi birikimini gerektirecektir. Bu nedenle, hesaplama işleminde kullanılan denklemlerin nasıl ve hangi şartlarda bulunduğu çok önemli olacaktır. Başka bir ifadeyle, denklemlerin nasıl üretilildiğinin ve çözüm metodlarının ne olduğunun bilinmesi mühendisler için vazgeçilmez bir aşamadır. Bu dersin amacı, bahsedilen denklemlerden TEORİK ve NÜMERİK çözümlerin uygulanabileceği temel yapının oluşturulabilmesi için gerekli olan matematiksel ve temel fiziki teknikleri vermektir. İlave olarak, çözüm modeli olarakta isimlendirilebilecek temel yapının ürünü olan denklemlerin nasıl çözüleceği sorusuda cevaplanacaktır. Çözüm teknikleri ve çözümün uygulanacağı temel yapı, tam olarak doğru olabileceğı gibi belirli bir hata payını baştan kabul ederek yaklaşık neticeler de verebililecektir. Önemli olan bu hatanın problem üzerinde etkisinin mühendislik açısından ihmal edilebilir seviyede olmasıdır. Bu nedenle bir mühendis kesin çözümlerin yanında yaklaşık çözümlerle de ilgilenen kişidir. Çözüme ulaşma yolunda, nelerden vazgeçileceğini ve bu vazgeçilen parametrelerin sonuç üzerindeki etkisi tahmin edebilen matematik ve fizik adamıdır. Mühendis başka bir ifade ile “matemetiksel ve fiziksel olarak doğru olabilen bir çözümü mutlaka bulmak için zorunlu olarak kabul edilen bir hatanın, çözüm sonrasında sonuç üzerine etkisini yansıtabilecek kadar, ilgili problemin gereği olan fiziksel ve matematiksel bilgiye sahip olan ” kişi demektir. Diğer bir bakış açısıyla, mühendis problemi en kolay, mümkün olan en doğru şekilde çözüp, bulunan neticelerin geçerliliğinide tayin edebilen kişidir. Böyle bir kabiliyet ise ancak matematisel ve fiziksel bilgilerin olarak tam olarak bilinmesiyle ve bunların harmanlanmasıyla mümkün olabilir. Sonuçta, probleme ve problemin fiziğine olan hakimiyet, pratik mühendislikte oluşabilecek arızaların veya üretim hatalarının meydana geliş sebeplerinin kolay bir şekilde belirlenmesine ve en kısa zamanda arızanın giderilmesine de yardımcı olacaktır. Örnek-1: İlk hızı 1 m/s olan maddesel nokta, a =

1 şeklinde zamana bağlı ivme ile sin(0.25t ) hareketine devam etmektedir. Hareketin zamana bağlı hızını veren denklemi bulunuz. Denklemdeki t nin birimi saniyedir.
02

dV , dV = ∫ adt ise hız dt ∫ ivmenin zaman üzerinden integrasyonundan V t dt integrali bulunabilir. dV = ∫ ∫ sin(0.25t ) 1 0 hareketin zamana bağlı hız denklemini verecektir. Bu integralin çözümü ile 0-∞ arasındaki herhangi bir t zamanı için geçerli V=V(t) şeklinde bir denklemi verecektir. Ancak verilen integral çözülemeyen bir integraldir. Dolayısıyla V=V(t) şeklinde bir bağıntı üretilemeyecektir. Buda hareketin hızının hesaplanamaması manasınadır. Bu aşamada tam bir çözüm yerine yaklaşık bir çözüm düşünülebilir. Bu yaklaşık çözümün birincisi analitik olarak çözülemeyen integralin sayısal (nümerik) olarak çözülmesidir. İkincisi ise, integralin çözümsüzlüğüne neden olan fonksiyonel yapının belirli bir hata ile giderilmeye çalışılmasıdır. İntegraldeki sin(0.25t) yerine, küçük 0.25t değerleri için ≈ 0.25t yazılabilir. Böylece integral çözülebilir hale dönüşür. Bu yaklaşımın doğruluğu, yandaki şekilden gözlenebilir. Zaman-t nin 0 ile 3 saniye değerleri arasında sin(0.25t) ve 0.25t arasında büyük bir uyum vardır. İntegral eğri altında kalan alanın hesabı manasınada geleceği için 0-3 saniye aralığında her iki eğri altındaki alanda hemen hemen aynı olacaktır. Ancak, 3 saniyeden büyük zaman değerlerinde aradaki fark büyümektedir. Böylece 0-3 arasında kullanılmak üzere hareketin hızını tanımlayan bir denklem üretilebilir.
Çözüm : a =
V

2

2 1.8 1.6 1.4

sin ( 0.25 t ) 0.25 t

1.2 1 0.8 0.6 0.4 0.2

0

0

0
0

1

2

3

4

5
t

6

7

8

9 10
10

Çözülemeyen integral nümerik yöntemlerle çok hassas bir şekilde çözülebilir. Nümerik çözüm ve V(t)=1+4 t1/2 denklemiyle değişik zamanlar için hesaplanan hız değerleri mukayese edildiği zaman 3 s den sonraki hız değerlerinin çok farklı olduğu görülecektir. Yandaki tabloda MATHCAD ile yapılan nümerik integrasyon ve V(t)=1+4t1/2 denklemi ile hesaplanan hız değerleri görülmektedir. İfade edildiği gibi 3 s den sonra hız değerleri arasında fark meydana gelmektedir. 10 saniye için V(t)=1+4t1/2 denkleminden hız hesaplanır- sa %12 lik [=(15.524-13.649)*100/15.524] bir hata yapılmış olur. Değişik zamanlar için nümerik ve analitik hız değerleri [m/s] 1/2 Zaman Nüm.Hes. V(t)=1+4t t [s] 1 5.004 5.000 2 6.681 6.656 3 7.995 7.928 4 8.139 9.000 5 9.194 9.944 6 10.205 10.797 8 13.232 12.313 10 15.524 13.649

∫ dV = ∫
1 0

t

dt ≈ sin(0.25t )


0

t

dt 0.25t

ise

V(t) = 1+4 t1/2 (t<3 s)

Örnek-2: Aynı kütleye sahip bir paraşütün ve bir çelik bilyanın H kadar yükseklikten serbest bırakılması halinde meydana gelen hareketlerin hız ve yol denklemlerini bulunuz. Çözüm : Çelik bilyaya ve paraşüte etkiyen kuvvetler Ağırlık (W) ve Hava Direnç (FR) kuvvetleridir. Hava direnci cismin yüzey alanıyla (A) yakından ilişkilidir. Büyük yüzeylere büyük direnç kuvvetleri, küçük yüzeylere küçük direnç kuvvetleri etkiyecektir. Genel olarak akışkan direnç kuvvetleri akışkan veya cisim hızıyla n.dereceden (Vn) orantılıdır. Bu durumda paraşüt ve çelik bilya için II.Newton Kanunu (∑F=ma) uygulanırsa ivme (a) şu şekilde bulunur.
3

Hareket süresince hız değişeceği için ivme değişecektir. Çözüm için çözümsüzlüğe sebep olan direnç kuvvet ihmal edilmesi düşünülebilir. Daha ekonomik ve kolay olan analitik ve nümerik çözümler ile netice aranır. neticeleri daha sağlıklı olacaktır. Lise seviyesinde fizik bilgisi olarak verilen bu denklemler sadece direnç kuvvetinin yaklaşık sıfır olduğu veya hareket ivmesinin sabit olduğu durumlarda kullanılabilir. Genel olarak bir mühendislik probleminin çözümü için gerekli olan bir denklemin elde edilmesi için başlangıcından sonuna kadar gelişen genel olaylar Tablo-I‘ deki akış şeması ile açıklanabilir. Tercih edilen bir denklem vasıtasıyla analitik çözüm aramaktır. Yukarıdaki örneklerden görüldüğü gibi problem çözümünde amaç en doğru ve en kolay çözümü uygulamaktır. üretim sonrası kontrol gibi tüm süreçler bir problemin kapsamı dahilindedir. Bu dersin kapsamının daha iyi anlaşılması bakımından. Makina Dinamiği ve Mekanik anabilim dallarını ilgilendiren Dizayn. Ancak deneysel çalışma pahalı ve hassas bir işlemdir. Analitik veya teorik analizi içeren çözüm metodu ve aşamaları Diferansiyel Denklemler Dersinin müfredatını kapsamaktadır. Hata tayini. W=mg ve FR=AVn ise a = g − AV n m Son ifadeye göre ivme hızın fonksiyonudur. Bu durumda ivme yerçekimi ivmesine eşit olup sabit olacaktır. analitik çözüm için bu tabloda görünen aşamalar daha detaylı olarak alt bölümlerde incelemiştir: 1. Bir problemin hem nümerik hem deneysel veya hem teorik hemde deneysel çözümü yapılabilir.2 Mühendislik Problemi: Makina mühendisliğinin ilgi alanı olan Enerji. İmalat-Konsrüksiyon. akışkan cinsine ve akış cinsine göre 0. Bir problem bu anabilim dallarından sadece biri ile alakalı olabileceği. Sonra nümerik ve gerekirse deneysel çözümler takip edilecektir. Yeni durumda zamana bağlı hız ve yol denklemleri a= dV 1 = g ise V=gt ve s = gt 2 dt 2 olacaktır. Deney reel ortamı temsil edeceğinden. W-FR = ma . Çok küçük yüzey alanına sahip çelik bilya için FR≈ 0 alınabilir. birden fazla alanıda kapsayabilir.5 ile 2 arasında değer alabilir.∑F=ma . ayar işlemleri. Termodinamik. Üretim ve Kontrol hesaplamalarının tamamıdır. Bir paraşüt hareketinin analizinde kullanılamaz. a= dV A = g − V n ise ∫ dt = ∫ dt m dV A g− Vn m Son integralin alınabilmesi n değerinin sayısal değerine bağlıdır. Bu nedenle literatürde teorinin doğruluğu deneysel çalışma ile doğrulandıktan sonra deneysel çalışma tercih edilmez. Deneysel ve nümerik çözümlerin aşamaları Tablo-1 de açıktır. Bu durumda integral alma işlemi genel manada mümkün olamadığı için “çözümsüzlük var” denilebilir. “n” sayısı cisim geometrisine. Bu çözüm metodları için gerekli alt yapı ve teknikler Ölçme Tekniği ve Nümerik Analiz dersleriyle verilir. İvmeden hıza ve hızdan yola integrasyon ile geçilebilir. 4 .

Basınç ve burkulma tesirinde malzeme bir şekil değişimine maruz kalacaktır.Tablo .I : Bir Çözüm Denklemin Bulunması için Gerekli Aşamalar Mühendislik Problemi Deney Setinin Hazırlanması Deneysel Çalışma ve Model Fiziksel Büyüklüklerin Tanımlanması Teorik Çalışma Uygun Koordinat Sisteminin Seçilmesi Deneysel Ölçümler ÖLÇME TEKNİĞİ Sınır ve Başlangıç Şartlarının Belirlenmesi Diferansiyel Denklemin Teşkil Edilmesi Sonuçların Yorumu ve Hata Analizi İSTATİSTİK METODLAR Nümerik Çözüm Diferansiyel Denklemin Çözümü Analitik Çözüm NÜMERİK ANALİZ Deneysel Ölçümlerin AMPİRİK DENKLEME Dönüştürülmesi Tüm Sonuçların Fiziki Olarak Yorumlanması. Malzeme. Isı transferi ve Mukavemet bilgileri dahilinde hesaplanmalıdır. Bu şekil değişiminin 5 . F ∆L1 L ∆L1 < ∆L2 Şekil değişmiş haller 25 oC (a) 400 oC (b) Flambaj hali F ∆L2 F Değerlendirme : Bu makina elemanının F kuvvetini emniyetli bir şekilde taşıması için gerekli kesit ve uzunluk değeri Makine Elemanları. Teorik ve Deneysel Neticelerin Mukayesesi Örnek: F [N] luk bir basma kuvveti zorlanan A kesitli L uzunluğundaki makina elemanının 25 oC ve 400 oC sıcaklık ortamlarında çalışması halinde hesaplamalarda dikkate alınacak kriterler neler olabilir. Bu açıdan kullanılan malzemenin emniyetli gerilme değerleri F’ nin sebep olduğu basıncı ve L uzunluğunun maruz kaldığı burkulmayı (flambaj) karşılayacak seviyede olmalıdır.

p k M m Birim mm4. santigrad derece. Problem çözümünde asıl etkili olan değişken fiziksel büyüklükler’ dir.τ ν µ P. En basit problem için değişken sayısı en az iki tane olması gerekirken. K Kinematik vizkosite Isı Q. Böyle bir halde sıcaklık sonucu mukavemette bir azalma veya plastik-elastik şekil değişiminin tehlikesinden bahsedilemez. fiziksel büyüklük sayısının artması. metre. mikroskopik yapı YMK yapıdan HMK yapıya kayabilir. üst sınırı yoktur.λ H. İyi bir fiziki bilgi aynı zamanda pratikte meydana gelebilecek problemlerin giderilmesinede yardımcı olacaktır. Dolayısıyla konular birbirinden bağımsız olmayıp.P N Isı taşınım katsayısı Güç P. oC.BG Gerilme o o Sıcaklık T C.α σ. Örnek olarak. problemin daha komplex olmasına ve analitik çözümün daha zor olmasına neden olacaktır. Bu nedenle atomik (kristalik) yapı değişim gösterebilir. Bu değişim malzemenin sertlik. kolay çözüm açısından hangi fiziksel parametrelerin ihmal edilebileceği tayin edilebilir. N/m2 . g m/sn Isı iletim katsayısı Kuvvet F. Bar N/m Nm Kg. Bu nedenle atomik yapıda bir değişim gözlenmez. Fiziksel 6 . Sembolleri ve Birimleri Değişkenler Sembol Birim Değişkenler Zaman T Sn Atalet momenti Yol x. Bu nedenle sadece mukavemet problemi olarak ele alınabilir.o C kW/m. Böylece.çalışılan ortam ve malzeme sıcaklığı ile yakın bir ilgisi vardır. Joule Dinamik vizkosite Boyutsuz Basınç Sürtünme Katsayısı µ Boyutsuz Yay Katsayısı Birim uzama ε 3 kg/m Yogunluk Moment ρ Mm Kütle Çökme miktarı δ Sembol I W.E Cp. Fiziksel büyüklüklerin problemin hiç bir safhasında değişiklik göstermeyen kısmına sabit büyüklükler ismi verilir. kgmm2 Joule j/Kg.s m.sn.sn daN/cm2 m2/sn Kg/m. s.h.q Kcal. Tablo II : Temel Fiziksel Büyüklükler. sabitlerin problem çözümünde bir zorlaştırıcı ve kolaylaştırıcı bir etkisi yoktur. İş. g Makina mühendisliği açısından önemli büyüklükler.Cv K. Enerji Hız V. Bir probleme etkiyen fiziksel büyüklüklerin iyi belirlenmesi çözümün sıhhatini de direkt etkiliyecektir. kilogram) veya birimsiz bütün büyüklüklerdir. Dolayısıyla mukavemet hesaplarına ilave olarak ısı transferi hesaplamaları ve malzemenin mikroskobik analizide yapılmalıdır. Genelde. Bu açıdan b şıkkında malzeme ek bir sistemle soğutulmalıdır. Hiç çözüm bulamamak yerine. kabul edilebilir bir çözümün üretilmesi mühendislik formasyonunun bir sonucudur. a şıkkına göre şekil değiştirme (elastik veya plastik deformasyon) kabiliyeti daha fazladır. Bu nedenle yüksek sıcaklık ortamında çalışmak istenmeyen neticeler doğuracaktır. Bu kesitte ve diğer boyutlarda değişime neden olacaktır. ısı iletme kabiliyeti. elektrik iletkenliği.u m/sn Özgül ısı 2 İvme a. bunların birimleri ve sembolleri Tablo II verilmiştir. a şıkkında malzeme oda sıcaklığındadır. Soğutma için eleman içerisinde soğtucu akışkan kanalları açılmalıdır. mukavemet analizinde tekrar dikkate alınmalıdır. Oysaki b şıkkında malzeme yüksek sıcaklıktadır. A ve F ile malzemenin emniyet sınırını belirleyen gerilme değeri yeterlidir.3 Fiziksel Büyüklükler: İlgili probleme etkisi olan birimli (4 temel birim: m.W Kw. Hatta soğutmayı temin etmek için eleman yapısında meydana gelecek dizayn değişimleri. Mukavemet hesaplamaları için L. dayanımı gibi tüm özelliklerinin değişmesine neden olabilir. Diğer bir ifade ile bulunacak çözüm denkleminde ve çözüm aşamasında karşımıza çıkacak Sabit ve Değişkenlerdir.sn kW/m2. birbirleriyle etkileşim halindedirler. Çünkü. saniye ve kg. Fiziksel büyüklükler tespit edilirken probleme olan etkiside başlangıçta belirlenebilmelidir. Yanlış bir belirleme hasaplanan ve gerçekte meydana gelen değerler arasında bir farkın meydana gelmesine neden olacaktır. 1. Bu büyüklüklerin belirlenmesi ilgili problemin fiziğine hakim olmakla mümkündür.

diğerleri değişir. Genelde. Önceki örnekte verilen hareket probleminde. V hız bağımlı değişken olarak.roket ucunun geometrik yapısı . malzeme ve yerçekimi roketin hareketi süresince sabit kalırken. Meydana gelen ısınma roket ucunun geometrisi.hareket doğrultusu. Q . roketin hedefine varmadan bozucu tesirin altına girmesi roketin imal edilme düşüncesine aykırıdır. x ise bağımsız değişkendir [Örnek: y(x)=4sinx]. Eğer x = x (y) şeklinde [Örnek: x(y)=4siny] bir düzenleme yapılırsa.büyüklüklerin değişebilir kısmı kendi arasında BAĞIMLI DEĞİŞKEN ve BAĞIMSIZ DEĞİŞKEN şeklinde iki alt gruba ayrılır. Hava tanecikleri roket ucunun çarparak hareket doğrultusuna dik doğrultuda dağılırlar. Hatta havanın sıcaklığı nemi. “hangi zaman da hız ne olur?” şeklindeki soru sorulması nedeniyle V=V(t) şeklinde gösterim gerekir. gece gündüz gibi bir çok faktörle meydana gelecek ısınma değerini etkileyecektir. roket hareketini bozan etkileşimler meydana gelir. x bağımlı y bağımsız değişkenler olacaktır. ρ .A . malzeme yapısının değişmesi başlangıçta yapılan hesaplamalarıda 7 . Örnek: Atmosferde hızla hareket eden roketin uç kısmındaki sıcaklık değerinin doğru olarak hesaplanması için gerekli fiziksel büyüklükler ne olmalıdır? Et kalınlığı Hareket yönü Roket içindeki cihazlar Hava akım çizgileri Açıklama: Roketin atmosfer içerisindeki hareti esnasında hava taneciklerinin akım çizgileri roketin uç kısmından dolayı şekilde gösterilen yapıya sahip olur. Elde edilecek bu bağıntı bulunması gerekli veya kurulacak deney setinde ölçülecek fiziksel büyüklüklere şunlar olmalıdır: Fiziksel büyüklükler : .g Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Sabit parametre Değişken parametre Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Bu büyüklüklerden uç geometrisi. Eğer “V=10 iken t=?” sorusunun cevabı önemli ise t=t(V) şeklinde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerdeğiştirmesi de mümkündür. Sıcaklık yükselmesi malzemenin ergime sınırını aşarsa istenmeyen.Sıcaklık. k . Bu sürtünme de aşırı ısınmaya neden olur. y=y(x)=f(x) fonksiyonel gösteriminde y bağımlı. Çünkü. Meydana gelecek ısı uç taraftaki sıcaklığın yükselmesi ile neticelenir. Gerek ergime ve gerekse soğutma problemleri için roket ucundaki sıcaklık dağılımı bilinmelidir. T . Aerodinamik yapıya sahip bir uç geometrisi ile düzlem yüzeye (küt geometri) sahip bir uç geometrisi aynı etkiye neden olmayacaktır. Çünkü. Bağımlı değişken ise bağımsız değişkene karşı değer alabilen bir değişkendir. t zaman ise bağımsız değişken olarak isimlendirilir.hava yoğunlugu. Sıcaklık değerinin hesaplanabilmesi için deneysel veya teorik çalışma sonunda bir bağıntının bulunması gerekir. V .malzeme ve malzemenin ısı iletim katsayısı. roket hızı gibi değerlere büyük oranda bağlı olacaktır. Kolay çözümü veren bir grublama tercih edilmelidir. Bağımsız değişken genelde keyfi değer alabilen değişkendir. x . Sıcaklığın düşürülmesi için bir soğutma sistemi düşünülebilir. Bu nedenle uç tarafta sürtünme meydana gelir. Bu ayırma işlemi problemin çözümünde etkilidir. İstenmeyen bir olayın meydana gelmemesi için roket ucundaki malzeme cinsinin ve et kalınlığının istenen şartları sağlayacak derecede olması gerekir.Roketin hızı.sürtünme sonucu meydana gelen ısı .yerçekimi ivmesi . Burada amaç roket ucundaki sıcaklık değerinin rokete ve roket içindeki cihazlara zarar vermeyecek bir seviyede olmasıdır.

5at2 : Vo ilk hızıyla başlamış bir hareketin zamana bağlı hız ve yol denklemleridir. Bu nedenle malzeme özellikleri hareket süresince sabit kalmalıdır. mühendislik problemlerinin çoğu teorik ve deneysel neticelerin birlikte değerlendirildiği özelliktedirler. Örnek: Aşağıda verilen denklemleri analitik ve ampirik olması durumuna göre değerlendiriniz. Yani. Bunlara deneysel olarak bulunmaları sebebiyle AMPİRİK BAĞINTI ismi verilir. Çünkü. Verilen denklemler II. yoğunluğu ve ısı iletim kabiliyeti deneysel olarak belirlenmiş bir metal plaka içerisindeki sıcaklık dağılımı oldukca iyi bir hassasiyetle teorik olarak hesaplanabilir. teorik analizin iyi neticeler vermediği. Bu durumda a=g olacaktır. a(ivme) ve t(zaman) değişkenleri için bir birim mecburiyeti verilmemiştir. x. Q ve V değerlerine karşılık T nin bağlı olarak hangi değerleri alacağı hesaplanabilir.etkileyecektir. değişkenlerin önünde ve üst olarak bulunan sabitlerin çok küsüratlı olmasından anlaşılabilir. Böyle bir bağıntının bulunması için deney yapan kişinin ölçüm cihazlarının kullanım kapasitesi ve hata yapma büyüklüğü hakkında uzman olması gerekir. Günümüzde. Yinede her hal için çok sayıda yapılması gereken deneylerin getirdiği yüksek maliyet nedeniyle teorik analizin mümkün olmadığı veya büyük oranda hatalı olduğu hallerde deneysel yönteme başvurulur. 1.Q. g yerçekimi etkisinde gelişen hareketler içinde kullanılabilir. Aynı zamanda ampirik denklemin sağlıklı kullanılma aralığı da belirtilmiştir. 8 . ısı iletim katsayısı (katıların ısı transfer etme kabiliyetini gösterir). Dikkat edilirse. Yol ve zaman km (kilometre) ve h (saat) olarak verilmişse hız ve ivme km/h veya km/h2. deneysel çalışma ancak. Bu denklemler. çözümsüzlüğün olduğu durumlarda kullanılmalıdır. Örneğin. a) V(t)=Vo-at . Böylece keyfi ve bağımsız ρ. Böylece deneysel olarak belirlenebilen yerçekimi ivmesi teorik bir analizle birleştirilerek denklem üretiminde kullanılabildiğine dikkat edilmelidir. herhangi bir problemin deneysel olarak analizi çok kapsamlı deney setini ve çok sayıda deney yapılmasını gerekli kılar. Bir çok mühendislik probleminin var olduğu düşünülürse sonsuza giden sayıda deney seti ile ancak tüm mühendislik problemleri çözüme kavuşturulabilir. Çünkü. Bu denklemler ile hesaplama bağımsız değişken olan zamanın 0 < t < ∞ aralığı içindeki tüm değerleri için geçerlidir.Newton Kanunu ve integrasyonla bulunduğu için ANALİTİK DENKLEM’lerdir. Hiç süphesiz ki. Sadece değişkenlerin birimleri birbirleriyle uyumlu olmalıdırlar. T=T(ρ. Bu denklemler ivmenin sabit olduğu ve hareketin yavaşlayan bir karaktere sahip olduğunu göstermektedir. yoğunluk. viskozite (akışkanların sıvılık kabiliyetini gösterir). İlgili kitaplarada. y(yol). sonucun mümkün olduğunca doğru olması için gerçek problemin küçük bir maketi olmalıdır. Bununla birlikte. ısı taşınım katsayısı (akışkanların ısı transfer etme yeteneğini gösterir). diğerleri bağımsız değişken olarak isimlendirilebilir. denklemin ampirik olup olmadığı belirtilir. Değişken büyüklüklerden sıcaklık bağımlı. sonsuza giden sayıdaki deney seti ise o kadar büyük sayıda personel ve maddi desteği gerekli kılacaktır.x. Verilen bir denklemin ampirik olduğu.4 Deneysel Çalışma Oldukca karışık ve analitik çözümü mümkün olmayan bazı problemlerde pratik hesaplamalar için kullanılan bir takım bağıntılar-denklemler deneysel çalışmalar neticesinde bulunur. Denklemlerde bulunan değişkenlerin birimlerinin ne olması gerektiği de açıklanmıştır. Deney seti. cm ve s (saniye) verilmiş ise cm/s veya cm/s2 olacaktır. y(t)=Vot-0. denklemlerde sabitler çok küsüratli değildir ve V(hız). Ancak gerçek bir uygulamadan (deney bir nevi uygulama sahası olarak alınabilir) bulunması nedeniyle neticeleri analitik denklemlere göre daha sağlıklı olacaktır. Aynı zamanda deneysel ölçümler sonucu bulunmuş datalar iyi bir istatiksel bilgi ile değerlendirilmelidir. Deneysel çalışmalarla bulunan bu bağıntıların kullanılabilme aralığı analitik denklemlere göre oldukça sınırlıdır. yerçekimi ivmesi gibi fiziksel büyüklükler ancak deneysel olarak tesbit edilebilirler.V) şeklinde bir bağıntı araştırılıyor. sabit olmasından dolayı.

Ayrılan bu parçalar teker teker birbirlerinden ayrı olarak çözüme tabii tutulurlar. Bu diferansiyel eleman duruma göre Diferansiyel Aralık. Daha büyük problemleri ve yapıları daha küçük problemler veya yapılar şeklinde düşünmenin temel mantığı. bu gerekçelerin üretilebileceği yeni ortamlar düşünülmelidir. Dolayısıyla bu bir AMPİRİK DENKLEM’dir. Değişken fiziksel büyüklüklerin artan sayısı teorik analizin yapılabilirliğini azaltır. Şayet. diferansiyel eleman esas problemin bir minik minyatürü şeklinde olur. Çözülemeyen problemde. hayali-sanal olarak düşünülen. Bu nedenle. Esas 9 . Genel olarak. çözülen problem bir geometrik problem ise. Daha sonra sonuçta elde edilen çözümler belirli fizik kaidelerine göre toplanır. Teorik çalışmada problemin seyri üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler tesbit edildikten sonra. onun matematisel olarak türevi (ingilizcede diferansiyel) dir. ana probleme göre çok daha küçük olan problemciklerdir. Sonuç olarak büyük sistemlerin belirli sayıda alt sistemlere bölünerek.⎡ 0. sırasıyla m ve Atm. Bu işlemde amaç fiziksel büyüklükleri sabit ve değişken şeklinde iki gruba ayırmaktır. Bir fiziksel büyüklüğün en küçük parçası. düşünülecek parametre sayısıda azaldığı için. Başka birimlerde. en küçük olmakla birlikte hiçbir zaman sıfır değere sahip değildir. Daha yükseklerde yanlış netice verecektir. ölçüm değerleri formülize edilmişlerdir. bu değişkenlerin problemin geçerliliği süresince oynadığı rol de tespit edilmelidir. 1. Başka bir ifade ile en küçük fiziksel yapıya diferansiyel eleman demek de mümkündür. havanın atmosferik basıncınının denklemsel ifadesidir. elde edilen neticenin daha sağlıklı olmasıda sözkonusudur. birimlerinde olmak zorundadırlar. Bu denklemde 0 ile 11000 metre arasındaki herhangi yükseklik yazılarak. Daha önce çeşitli ölçüm cihazlarıyla basınç değerleri ölçülmüştür. lim ∆t = N = dt N →O t şeklinde bir örnekle tariflenebilir. Özellikle. Diferansiyel Yüzey veya Diferansiyel Hacim isimlerinide alabilir. termodinamikte ve akışkanlar mekaniğinde Kontrol Hacmi olarakda isimlendirilir. Bu prensibe göre çözülemeyen bir problem çözülebilir daha küçük parçalara ayrılır. Diferansiyel eleman. Parçalama işlemi makas veya testere ile gerçekleştirilen bir olgu olmayıp. çözülemeyen problemin sonsuza (N→ ∞ ) giden sayıda parçalama ile çözümü aranırsa. Bu doğrulama işlemi bir problemin birkaç sahası için içra edildikten sonra ileri sürülen teorinin doğru neticeler verdiği kanaatine ulaşılır. elde edilen her bir parçaya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir.0065H ⎤ b) P = Po ⎢1 − ⎥ : Bu bağıntı atmosferin değişik yüksekliklerinde (H) ölçülen basınç To ⎦ ⎣ (P) değerlerinin nümerik ve istatistik metodlarla denklem haline dönüştürülmesinden belirlenmiş olup. Denklemdeki sabitler çok küsüratlıdır ve değişkenler H ve P . Yani denklemin kullanımına bir sınır getirilmiştir. parçalama işlemi bağımsız değişkenler olarak belirlenen fiziksel büyüklükler esas alınarak gerçekleştirilir. H ve P’ nin bu denklemde kullanılması yanlış netice verecektir. çözülemeyen mühendislik problemlerinde genellikle süperpozisyon ilkesi uygulanır. belirlenmiş fiziksel büyüklükler arasında direkt olarak bir denklem türetmek pek mümkün değildir. Çünkü direkt bir denklem yazmak için mantiken ve fiziksel olarak gerekçe bulunamaz. Dolayısıyla. Genel olarak. Po ve To deniz seviyesindeki basınç ve sıcaklıklardır. Ancak. Bahsedilen parçalama işleminin sayısı arttıkca. Parçalama işlemi diğer bir tanımla türetmedir. 1 büyük problemin N sayıda küçük probleme ayrılması esastır. matematisel olarak. Daha sonra Nümerik Teknikler kullanılarak. Genelde bir teorinin neticesi deneysel bir çalışmayla doğrulanmaya çalışılır. Sıfıra en yakın ve en küçük şeklindeki bir yorum daha doğrudur. çözülebilirlik şartına ulaşılabilmesidir. Bu denklem ile sağlıklı bir hesaplama için maksimum H yüksekliği 11000 m olabilir. çözüm gayesi ile üretilmiş. o irtifa seviyesindeki basınç hesaplanabilir. Bu şekilde asıl problem için lazım olan genel çözüm elde edilmiş olur. zaman (t) için (zamanın diferansiyel elemanı veya diferansiyeli ).5 Teorik Çalışma ve Diferansiyel Çözüm 5.26 Teorik çalışma deneysel çalışmaya göre ucuz olması nedeniyle tercih edilir. (örnek olarak mm ve N/m2).

bir küre ise diferansiyel eleman küçük bir bir küre parçası. Hareket için s ve t böyle bir kavramla birbirine bağlanmakta ve bir denkleme dönüşmektedir. cosinüs. Sonuç olarak I. Yani diferansiyel boyutta parobolik. Lineer bir değimin eğimi (θ) tüm t değerleri için aynıdır. yarım açı formülleri vb çözüm şekilleri gibi.5)2+C şeklinde hesaplama yapılması mümkündür. “ y = ∫ xdx integralinde x=1. y=0. sistem sonsuza giden sayıda parçalara ayrılarak süperpoze edilir. Mühendislik problemlerinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi başlangıçta bilinmez. Daha önce verilmiş olan İntegraller en basit cevaplanamaz. Hangi aralıklarda çözüm sağlıklıdır. alınabilen veya alınamayan integrallerde olduğu gibi. exp veya porabolik) cinsinden açık ifadesinin yazılabilmesi problemin çözülmüş olduğunu gösterir. Dolayısıyla bir çözümsüzlük mevcuttur. Bu nedenle “Bu bağıntı nasıl olmalıdır? Nasıl elde edilir? 10 Bu şekle göre I. Örnek : İki değişik harekette yolun zamana göre değişimleri aşağıdaki şekilde verilmiştir. en küçük parçalara ayırarak meydana getirilen çözüm tekniğine ise DİFERANSİYEL ÇÖZÜM denir. Buna göre hareketleri tanımlamak için gerekli olan bağıntıları tanımlayınız.5(1. Bilinen dx en küçük ama. Aslında soruda “Şeklin yazı ifadesi nedir” sorusuna cevap isteniyor. diferansiyel denklemlerin çözümlerinde de çeşitli teknikler vardır. Diferansiyel çözümün anlaşılabilmesi için aşağıdaki kinematik probleminin üzerinde durulmasında büyük fayda vardır. Bu tür eğriler veya değişimler asıl problem boyutunda meydana gelir.Hareket) diferansiyel denklemlerdir.5x2+C den. “x=1. çözülemeyen bu problemin en küçük parçası olan diferansiyel eleman içerisinde tüm değişimler lineerdir.5 için y ne olmalıdır?” sorusu S1 S0 0 t0 θ Lineer Değişim (I. Bu denklemdeki t1 − t0 tgθ yol/zaman kavramına uygun olarak m/s birimine sahip olmalıdır. Harekette yol zamana göre lineer olarak artmaktadır. Mantıksal olarak en küçük yapı içerisinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi ancak lineer olabilirler. log. Çünkü. denklem teşkil edilirken bağımsız değişkenin diferansiyel boyutunda. Sonuç olarak. en basit eğri-en basit denklem-en basit değişim lineer (y=ax+b) bir denklemdir. esas problem bir silindir ise diferansiyel eleman da küçük bir silindir parçası şeklindedir. sıfır olmayan bir büyüklüktür. İntegrallerin çözümünde karşılaşılan değişken dönüşümleri. Çünkü. Dolayısıyla I. Bu nedenle ya nümerik olarak yada analitik olarak tekrar çözülmelidirler. tan. Bir problemde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi herhengi bir eğridir. lineer bir değişim yakalamak için. Ancak. Ancak. Bir diferansiyel denklem. Şekilden S −S tgθ = 1 0 yazılabilir. Herhangi bir t anındaki θ değeri bulunursa bu tüm t ler için kullanılabilir. kısmi integrasyon. Hareketin tam olarak tanımlanabilmesi için s ve t ye . Diferansiyel denklemlerinde. Bu eğrinin bilinen fonsiyonlar (sinüs. Lineer denklemden daha basit ifade ise sabitlerdir. sinuziodal ve logaritmik eğriler veya değişimler meydana gelmez. bildiğimiz klasik denklemlerden farklıdır. Başka bir bakış açısıyla.hareket) t1 t(zaman) Açıklama : Dikkat edilirse bir hesaplama için mutlaka gerekli olan bir denklem veya bağıntı isteniyor. analitik olarak çözülebilen ve çözülemeyen tipleri mevcuttur. (II. bağımlı değişkenin nasıl değiştiği araştırılır. Dolayısıyla çözülemeyen ana problemler süperpoze edilirken genel çözüm grubunu oluşturan herhangi bir eğri çok sayıda doğrulara bölünmektedir. Genelliklede.5 ise dx = ?” sorusu hiç bir zaman netice bulamaz. Direkt hesaplamalar için kullanılamazlar. bu integralin çözümü olan y = 0. Diferansiyel eleman ile ana problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler arasında belirli fiziki kaidelere göre geliştirilmiş bağıntılara ise DİFERANSİYEL DENKLEM ismi verilir.” gibi Eğrisel Değişim mutlaka bilinmesi gereklidir. Bulunacak bu bağıntı benzer hangi problemlerde S(yol) sorulara cevapların kullanılabilir.problem bir prizma ise diferansiyel elemanda minik bir prizma.

toplamı veya bölümü şeklinde direkt yazmak. Bununla birlikte lineer değişim ve gerçek değişim arasındaki farkta ε1 den yarı yarıya azalarak ε2 ye düşecektir.ilave olarak m/s birimine sahip yeni bir fiziksel büyüklük gereklidir. yani.hareket çözüm gayesiyle daha küçük parçalara ayrılırken. II. Harekette ise yolun zamana göre değişimi herhangi bir eğridir. Çünkü. herhangi bir an için bulunmuş olan eğim diğer zaman dilimleri için yanlış olacaktır. Hareket için V=2sint + lnt veya V = 5t2-et gibi bir tanımlamalar doğru olmayacaktır.hareketin 4 parçaya bölünmesi I. Yani gerçek ve lineer değişimler birbirine yaklaşacaktır. II.hareket uygulamasından elde edilecek hız ve denklem sayısıda 8 e çıkacaktır. bu çözüm küçükte olsa hatalı olacaktır. bölüm veya dilim sayısının artması halinde meydana gelen hata azalacaktır. Bu nedenle her dilim içerindeki değişim lineer olarak kabul edilirse. Harekette olduğu gibi yol zamana göre düzgün değişmiyorsa kullanılamaz. Bu büyüklüğe literatürde HIZ ismi verilmiş ve V harfi ile simgeselleşmiştir. yolun zamana göre düzgün değiştiği tüm hareketler için geçerlidir. Bu nedenle. zamana göre değişimlerin lineer olması prensibi gözetilmelidir.hareket ∆t1 lik zamana sahip 4 eşit hareketciğe bölündüğü zaman her hareketcik içerisinde s-t değişiminin biraz daha basit olduğu görülecektir. Böylece. Dolayısıyla 4 hareketcik için 4 bilinmeyenli. her bir hareketin zamanı ∆t2=∆t1/2 olacaktır. Bu yaklaşımdan hareketle parçalama sayısı arttıkca. gerçek değişimler çözüm için olması arzu edilen lineer değişimler birbirlerine yaklaşacaktır şeklinde genel sonuç elde edilir. Eğrinin eğimi zamanla değişmektedir. Bu denklem eğimin sabit olduğu. Hareket için bu noktada bir çözümsüzlük mevcuttur. I. Bu eğriyi bilinen fonksiyonların çarpımı.hareketin çözümünden s ve t arasında lineer bir değişim için çözümün olabileceği sonucu ortaya çıkmıştır. Örneğin. Çözüm için II. V=V(t) veya S = S(t) şeklinde bir bağlantı arandığı için t bağımsız değişken olarak tercih edilmelidir. “Niçin böyle bir fonksiyon?” sorusu her seferinde cevap bulamayacaktır. Bu denklemler birbirine bağlı olup birinin neticesi bir sonraki hareketciğin input bilgisi olacaktır. Bu hata kabul edilirse her bir hareketcik için I. gerçek eğri ve lineer eğri arasında bir ε1 kadar Hata farkı meydana gelecektir. II.hareketten elde edilen hız bağıntısı uygulanabilir. aşağıdaki S-t grafikleri elde edilir. S(yol) 1 ε1 Lineer değişim kabulu S(yol) 1 ε2 4 8 ∆t2 0 ∆t2 ∆t2 t(zaman) I. Bu hatayı azaltmak için çözüm düşünülen küçük hareket sayısının artırılmasıdır. Fakat. II. II. Hareketin denklemi.hareketin 8 parçaya bölünmesi 2 3 4 ∆t1 0 ∆t1 ∆t1 ∆t1 t(zaman) I. 8 parçacık için 8 bilinmeyenli denklem sistemi ortaya çıkacaktır. Neticede I. Böylece 4 küçük hareket için 4 tane denklem ve hız değeri bulunacaktır. II. mantıksal bir tabanı olmadığı için yanlış olacaktır. Çünkü. Çünkü. Netice olarak. Hareketteki yaklaşımla hızı bulmak mümkün değildir. Hareket 4 ve 8 parçaya ayrılırsa. V bağımlı ve t bağımsız S −S S değişkenler olmak üzere V (t ) = 1 0 = t1 − t0 t şeklindeki olup tüm zamanlar için hareketin hızını verir. Bu amaçla dilim sayısı bölüm sayısının 8 olursa. Çözmek içinde hareket daha kısa süreli hareketciklere bölünmelidir. Dolayısıyla I. kinematik problemlerde herhangi bir andaki hız ve yol merak edilir. Bununla 11 .

yolun zamana göre birinci türevi olduğu sonucu çıkarılabilir. Yinede. tanımlı olan son değere matematikten bildiğimiz LİMİT ile ulaşılabilir. 12 . bağımlı değişkenin veya türevlerinin en büyük kuvvet derecesine görede Derece olarakta sınıflandırılabilir. sıfır değilse Homojen Olmayan (non-homojen) diferansiyel denklem olarakta isimlendirilir. bağımsız değişken ve sabitler ise eşitliğin diğer tarafında toplanırlar. hata sıfır değildir. “Çok bilinmeyenli denklem sistemi nasıl çözülecek?” ve “yukarıdaki ifadeden S nasıl çekilecel?” soruları cevaplanmalıdır. ∞ N. Hareketciğin meydana geldiği bu en kısa zaman aralığı DİFERANSİYEL ELEMAN olacaktır. Bu son ifadeden hızın.birlikte ele daha fazla bilinmeyenli denklem sistemi elde edilmektedir. Bu açıdan II. dt ve dS ise sonsuz küçük zaman ve yol olarak isimlendirilir. Eğer parçalanma sayısı sonsuza giden miktarda büyük alınırsa hata değeride sıfıra ve hareketciğin zamanı gidecektir. II. Daha önce bahsedilen ve asıl problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklerin değişken olanları diferansiyel denklemlerin bağımlı ve bağımsız değişkenlerini meydana getirirler. Bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM. Sonsuzluk matematiksel ve fiziksel olarak yorumlanamayan bir büyüklüktür. parçalama sayısı t ∆S dS n → ∞ ⇒ → dt → 0 ⇒ lim ∆t = dt = V n n →∞ ε →0 Bu prosesle bulunan denklem DİFERANSİYEL DENKLEM olacaktır. Bulunan bu denklem tüm hareketler için geçerlidir. Diferansiyel denklemler aynı zamanda bağımlı ve bağımsız değişkenlerin diferansiyellik derecesine (türev mertebesine) göre Mertebe olarak.hareketin S = S(t) fonksiyonu belirlenip zamana göre türetilirse hız bulunmuş olur. Bağımsız değişken sayısı ve bağımlı değişken sayısı birer tane ise diferansiyel denklem ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM ismini alır. Yolun zamana göre değişimi ne olursa olsun bu denklemle cevap almak mümkündür. Yolun (S) diferansiyeli dS. ∞ sn. sonsuz veya tanımsız olmadan önceki. bağımlı değişken sayısı birden fazla ise DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ ismini alır. çözüm için bir sistemin sonsuz küçük parçalara ayrılması ve bunların tekrar toplanması olarak tariflenebilir. ∞ m/sn veya ∞ oC gibi ifadeler ölçüm aletlerinin ve insan hafsalasının ötesinde bir olgudur. kısmi diferansiyel denklemler “ ∂ “ operatörü ile gösterilirler. buna türev veya diferansiyel. Bu işlem sonucu. Bu tanımlamalara ilave olarak. Diferansiyel denklem sistemlerinin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem elde bulunmalıdır. eğer eşitliğin sağ tarafı sıfır ise Homejen. Hem bağımlı hemde bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ sözkonusu olacaktır. türev ve integrasyon. Adi diferansiyel denklemler “ d “ . elde edilen denklem sistemi bir toplama işlemi gerektirir ki bunada integrasyon ismi verilir. En az hata ile çözüm için sistem en küçük parçasına ayrılır. Ancak. Bu nedenle herhangi bir ifadeyi sonsuz kabul etmek mümkün değildir. zamanın (t) diferansiyeli dt. En az hata için dilim sayısı olabildiğince artırılmalıdır. Bu kavramlar diferansiyel denklemin çözümünü de belirlemektedir. hızın (V) diferansiyeli dV ve sıcaklığın (T) diferansiyeli dT olacaktır. Bu değişkenlerin sayılarına göre diferansiyel eleman üzerinden elde edilecek diferansiyel denklemin isimlendirilmesi yapılabilir. Ancak meydana gelecek çok bilinmeyenli denklem sistemini çözümü bu artırıma engel olacaktır.hareket için herhengi bir zaman diliminde hız ifadesi matematiksel yaklaşımla şu şekilde yazılabilir: n. Bu denklem sisteminin çözümü ayrı bir zorluk olarak düşünülmelidir. Başka bir ifadeyle birbirinin tersi olan. Bu denkleme ulaşmak için uygulanan sonsuz küçük parçalara ayırma mantığı ve süreci DİFERANSİYEL ÇÖZÜM olarak bilinmektedir. Dolayısıyla. Çözüm aşamasında bağımlı değişken ve türevleri eşitliğin sol tarafında. operatörü ile. Ancak. İşlemlerdeki ∆t ve ∆S sonlu küçük zaman ve yol. çözüm tekniğini ve diferansiyel denklemi ilk bulan bilim adamlarının isimleriyle anılan diferansiyel denklemlerde mevcuttur.

1.5.derece (non-lineer) non-homojen dx 2 ⎡ dy ⎤ 4) ⎢ ⎥ + 4 y = sin x : y bağımlı. x ve y bağımsız değişkenler.y) fonsiyonunun 1.denk. Açık formu bilinmeyen birden fazla bağımsız değişkene bağlı bir bağıntının diferansiyeli alınabilir ve bu diferansiyel form minimum-maksimum hesabı veya başka çözüm amacıyla kullanılabilir.1 Bazı Diferansiyel Uygulamaları Diferansiyel yaklaşım denklem üretiminin yanında varolan bazı denklemlerin çözümünde de kullanılır. Denklemi . Fakat bağımsız değişken bu noktalarda kesinlikle sıfır değildir. türevleri şu şekildedir.mertebe. Adi dif. 1. Bir z=z(x. Mertebe. sistemi 1. x bağımsız değişken. 3. Kısmi dif. 13 . x bağımsız değişken. dx≠0 ve dy≠0 yazılabilecektir. Kısmi dif. 1) dy + 4 y = sin x dx : y bağımlı. ve 2.derece non-homojen ⎣ dx ⎦ d4y + 4 y = 0: y bağımlı. dz = ∂z ∂z dx + dy dy ∂x d 2z = ∂2z 2 ∂2z ∂2z dx + 2 dxdy + 2 dy 2 ∂x 2 ∂x∂y dy Özellikle extramum (minimum veya maksimum) noktaların belirlenmesi noktasında çok faydalıdır. 1. x bağımsız. Bu noktada bazı örnekler şu şekilde verilebilir. mertebe 1. 2. 1. Böylece yukaridaki örnek için ∂z = 0. t bağımsız değişkenler.mertebe.denklem ∂x 2 ∂y 2 ds d 2 r + =3 dt dt dr − 3s = ln t dt ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y 8) : s ve r bağımlı. x bağımsız değişken.Örnek : Aşağıdaki diferansiyel denklemleri isimlendiriniz. Bir extramum noktada bağımlı değişkenin diferansiyeli sıfırdır. x bağımsız değişken. Isı transferinde kullanılır. Mertebe. 1.derece (lineer) non-homojen dx 2 3) dy + 4 y 3 = sin x : y bağımlı. 1. mertebe.derece homojen 5) dx 4 6) q = − k 7) dT : Fourier Dif.derece (lineer) non-homojen 2) d 2y + 4 y = sin x : y bağımlı. 4. 2.derece dr ∂2T ∂2T + = 0 : T bağımlı değişken. 1. x ve y bağımsız değişkenler.denk.sistemi 9) ∂2u ∂2v + = x+y ∂x 2 ∂y 2 :u ve v bağımlı .

R K M H L Açıklama: Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. Aynı zamanda her noktadaki hız değeri zamanlada değişebilir.t) ise dV = ∂V ∂V ∂V dV ∂V dx ∂V dy ∂V dz ∂V ∂V + ise a = W+ + V+ + U+ =a= ∂x ∂y dt ∂x dt ∂y dt ∂z dt ∂t ∂t ∂z Son ifadedeki ilk üç terim konuma bağlı konvektif ivme. Problem-2: 25 oC lık ortam sıcaklığında 300 oC lık sıcaklığa sahip 1000 m3 lük bir sıcak sıvıyı saklamak üzere iki farklı geometriye sahip depo düşünülmektedir.A.(Tiç-Tdış)=C. dolayısyla akış kesiti değiştiği için kütlenin korunumuna göre hızda değişmelidir. y ve z üzerindeki izdüşümleri U. Sıcak sıvının soğumasının en az düzeyde olabilmesi için düşünülen geometrilerin boyutları ne olmalıdır. V hızının x. Taneciklerin ivmesi için bir bağıntı türetiniz. Hız bir vektörel büyüklük olup her 3 eksen üzerinde de izdüşümü meydana gelebilir. geometri ise KxLxM boyutlarında prizmatik yapıdır. A ise ısının transfer olduğu yüzeydir. Isı akış doğrultuları şekilde oklarla gösterilmiştir.y. ∂V ∂V ∂V ∂V dt yazılabilir. V ve W olarak gösterilirse hız için şu işlemler yapılabilir. 2. V = Ui + Vj + Wk . Burada C depo malzemesinin ve ortamın bir sabit değeridir. V=V(x.z. son terim ise zamana bağlı ivme olarak bilinir. Bu durumda ısının en az miktarda kaybı için sadece A yüzeyi ile 14 .A.Problem-1: Bir akış ortamında akışkan taneciklerinin hızını veren hız profilini veya hız alanını belirleyiniz.y. Bu durumda hız x. dz + dy + dx + ∂x ∂y ∂t ∂z Bulunan diferansiyel ifade dt’ye bölünerek ivme bağıntısı bulunabilir. y ve z ye göre değişecektir. z V x 0 y Çözüm için gerekli koordinat sistemi kartezyen (x:y:z) olarak seçilirse akışkan taneciklerinin hızı x.(300-25) denklemiyle basitce hesaplanabilir. Yukarıdaki şekilden görüleceği üzere seçilen orijin noktasından uzaklaştıkca farklı hız değerlerine ulaşılacaktır. geometri R yarıçapında ve H yüksekliğindeki bir silindirik yapı. 1. Dolayısıyla hız sabit olsada akışkanlar için ivme sıfır olmayabilir.z ve t nin fonksiyonu olacaktır. Meydana gelen ısı transferi Q=C. En az ısı kaybı için hangi geometri uygundur. Akış kanalının boyutları.

prizmanın yüzey alanından (600 m2 ) daha küçüktür. olmalıdır.10)=600 m2 1000 m3 lük hacim silindir yapı ile daha düşük yüzey alanı ile sağlanmaktadır. Q ve A doğru orantılı olacağı için. en az ısı tranferi için A değeride en küçük olmalıdır.oynanabilir. Amin=2(10. Silindirin yüzey alanı (553.58m 2 R 5. 2 2/3 πR ⎛ 2000 ⎞ π⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 2000 Amin = 2πR 2 + = 2π (5. 15 .10)=10 m dir . 1000 m3 lük hacmi veren en küçük A yüzeyi aranmalıdır. Silindirik yapı için çözüm: HACİM= πR 2 H = 1000 ⇒ 1000 1000 ve A = 2πR 2 + 2πRH = 2πR 2 + 2πR 2 πR πR 2 A nın en küçük değerini bulmak için türevi sıfır olmalıdır.58]x100/600) daha tasarruf edilebilir. Silindir yapının tercih edilmesiyle ısı kaçağından %7.419) 2 + = 553. A nın R ye göre değişimi şekilde verilmiştir. 1000 1000 ∂A 1000 1000 + + LM ) ise = 2(− 2 + M ) = 0 ⇒ M = 2 ∂L L L M L ∂A 1000 1000 1000 .10+10. 2000 dA 2000 A = 2πR 2 + ⇒ = 4πR − 2 = 0 3000 R dR R 3 H= 2. Bu şekle göre R nin 5 m civarlarında A yüzey alanının minumum bir değeri vardır. ∂M A’nın en küçük değerini bulmak için türevi (dA) sıfır olmalıdır.58 m2).838m .7 (=[600-553.613 10 × ⎛ 2000 ⎞ R=⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 1/ 3 = 5. dA = ∂A ∂A ∂A dL + dM ise dL≠0 ve dM≠0. =0 ∂L ∂L ∂M ∂A = 0 .L) ise diferansiyeli şu şekildedir. L= ⇒ L3 = 1000 ise L=10 m = 2(− 2 + L) = 0 ⇒ L = 2 2 2 ∂M M M 1000 / L A = 2( [ ] M=1000/102 =10 m ve K=1000/(10.10+10.419 5 10 15 20 1 r 20 Prizmatik yapı için çözüm: HACİM= KLM = 1000 ⇒ K= 1000 1000 1000 + + LM ) ve A = 2( KL + KM + LM ) = 2( M L LM Öncekinden farklı olarak burada A hem L hemde M nin fonksiyonu olarak elde edilebildi.582 0 1000 1000 = = 10.419m A( r) 1000 H= 553. Bunun içinde A’nın L ve M ye göre kısmi türevleri sıfır olmalıdır. Silindir için sadece R’nin fonksiyonu olarak değişiyordu. A=A(M.

a=250-b Alan=A=a. Bu serideki xo çözüm sahasının alt ve üst noktaları arasını veya çözüm civarını tarif eder. Koordinat sistemini (x:y) seçerek diferansiyel elemanı oluşturunuz.? Çevre=2a+2b=500 m. bir aranılan kök değerinin yaklaşık değeri veya bir türevin noktası olabilir..2 Seriler Analitik veya teorik çözümlerin üretilmesinde en çok kullanılan yötemlerden biride seri açılımlardır. Problem: Şekilde görülen taralı alanda Z vektörü düzlemsel değişim göstermektedir.3. Bu serilerin xo=0 açılımı Maclaurin ve xo≠0 açılımı ise Taylor serisi olarak bilinmektedir. Derece bir polinomu gösterir.5. Örnek olması açısından bir integralin alt ve üst sınırının ortalaması. y Zy y0+dy y0 dy dx Zx Z Zx ? dx dy ? Zy Diferansiyel Eleman Diferansiyel yüzey 0 x0 x0+dx x 16 .3. Dikdötgen şeklinde olması istenen sahanın.2 n =0 ∞ y' ' ( xo ) 2 y' ' ' ( xo ) y ( n) ( xo ) 3 y( x) = y( xo ) + y' ( xo )( x − xo ) + ( x − xo ) + ( x − xo ) + . alanının maksimum a olması için kenar uzunlukları ne olmalıdır. Değişik seri ifadeler olmakla birlikte en temel seri “kuvvet serisi” olarak bilinir.4... ∞ y ' ' (0) 2 y ' ' ' (0) 3 y ( IV ) 4 y (V ) 5 y ( n ) (0) n x y ( x) = y (0) + y ' (0) x + x + x + x + x + .dy lik diferansiyel elamanın sınırları arasında bir bağıntı geliştiriniz. Çözüm süreci içerisinde fonksiyonun kendisi işlemin devamını mümkün kılmaz ise seri açılımıyla devam edilir.2 4. = ∑ ( x − xo ) n 2 3.2 n! n =0 Bu açılımlar yardımıyla çözümsüzlüğe sebep olan bir türevlenebilir bir fonksiyon polinom haline dönüştürülerek çözümsüzlük aşılmaya çalışılır. = ∑ n! 2 3.Problem-3: 500 m uzunluğundaki bir tel ile bir saha çevrelenecektir.. Seriler yardımıyla dx. Herhangi bir triginometrik veya logaritmik fonksiyonun kendisi çarpımı veya toplamı bu açılım ile gösterilebilir.... Bu serinin bir xo noktası civarında gösterimi şu şekildedir: y = ∑ Cn ( x − xo ) n =C0 + C1 ( x − xo ) + C2 ( x − xo ) 2 + C3 ( x − xo ) 3 + C4 ( x − xo ) 4 + .b =b(250-b) = 250b-b2 dA/db=0 ise 250-2b=0 ise b=125 m ve a=125 m bulunur b 1.. + Cn ( x − xo ) n n =0 ∞ Bu ifade n.2 5..

Nasıl bir eğri değişimi ile iki sınır birbirine bağlanmaktadır.. Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂y ∂x ∂Z ( xo ) dx ∂x Bulunan son ifadelerde gerekli yoketmeler yapılarak ve yeniden düzenlenirse Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + . = ∑ ∂y ∂y 2 2 ∂y 3 3. (x:y) düzleminde hava yoğunluğu hesabı yapılmak istenirse yukarıdakine benzer işlemler yapılır. yukarıdaki denklemde x=x0+dx ve y=y0+dy yazılmalıdır: Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( yo + dy − yo ) ( xo + dx − xo ) .2 ∂y n n! n =0 Daha önce diferansiyel elemanın sonsuz küçük olduğu ve içerisindeki tüm değişimlerin lineer olduğu söylenmişti.. Çünkü tüm fonksiyonlar seriye açılabilir. Böylece yukarıdaki açılımlar şu şekle dönüşürler. tüm sistemler için bir değişimi seri ile ifade etmek mümkündür. Ancak Z hem x hemde y ile değiştiğinden türevler kısmi türev olacaktır. Daha önce verilen seride y yerine Z yazarak x ve y yönündeki değişimler Taylor Serisi belirlenmiş olur. (x0+dx:y0+dy) daki Z değerleri bu denklemler yardımıyla belirlenebilir. y ve y0 değişken oldukları için seçilen bir eleman tüm diferansiyel elemanları temsil edecektir. özellikle sürekli ortamlar için (ısı akışı veya akışkan akışının oluşturduğu ortam katı cisimler gibi belirli bir sınıra sahip olmadığı için sürekli ortam olarak isimlendirilir) önemlidir. Sonsuza giden sayıda olan diferansiyel yüzeylerden bir tanesi ele alınarak istenen bağıntı kurulabilir. σ ( x + dx) = σ ( x) + ∂σ ( x) dx ∂x σ ( y + dy ) = σ ( y ) + ∂σ ( y ) dy ∂y Bir hava akımında akış sıcaklığına ve basıncına bağlı olarak hava yogunluğu çok değişecektir. Z x ve y’ ye göre lineer olarak artacağı veya azalacağı için. Dolayısıyla yukarıdaki ifadede. Bu amaçla. Bu soru seri açılım ile cevaplanabilir. Bu elemanın koordinatları (x0:y0) ve (x0+dx:y0+dy) olacaktır.. (x0:y0) daki Z değerleri biliniyor kabul edilirse. Daha yüksek mertebeden türevler bu durumda sıfır olacaktır. Bir yüzeydeki Zx ve Zy değerleri hangi fonksiyonel değişimle diğer yüzeylere ulaşmaktadır. x0. = ∑ ∂x ∂x 2 2 ∂x3 3. Diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki (x0:y0) veya girişindeki değerler Zx ve Zy ise karşılık yüzeylerdeki (x0+dx:y0+dy) veya çıkıştaki değeri nedir? Bu soru diferansiyel eleman üzerinden denklem üretiminde. Sadece diferansiyel eleman için değil..Çözüm için taralı alan diferansiyel yüzeylere bölünmüştür. Z ( y) = Z ( yo ) + ∂y ∂x Bu ifadeler diferansiyel eleman içerisinde Z’ nin x ve y’ ye göre değişimini göstermektedir.. Bu durumda Z nin x ve y’ ye göre x0 ve y0 daki Taylor açılımları şu şekilde olacaktır: ∞ ∂Z ( xo ) ∂ 2 Z ( xo ) ( x 2 − xo ) ∂3 Z ( xo ) ( x − xo )3 ∂ n Z ( xo ) ( x − xo )n Z ( x) = Z ( xo ) + ( x − xo ) + + + . Örnek olarak diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki gerilme σ ise dx kadar ve dy kadar sonraki değerleri şöyledir. Direkt bir denklem yazmak mümkün olduğu için. Z=ax+b ve Z=cy+d ise 1. Z ( x) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( y − yo ) ( x − xo ) .. Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂Z ( yo ) dy ∂y bulunur Bulunan sonuçlar mühendislikte kullanılan değişik fiziksel büyüklükler için gemelleştirilebilir. akış ortamı bir denklemin yazılabileceği 17 . Diferansiyel eleman üzerinde x0≠0 ve y0≠0 olduğu için Taylor Serisi bu amaçla kullanılabilir.türev sabit olacaktır.2 ∂x n n! n =0 Z ( y) = Z ( yo ) + ∞ ∂Z ( yo ) ∂ 2 Z ( yo ) ( y 2 − yo ) ∂3 Z ( yo ) ( y − yo )3 ∂ n Z ( yo ) ( y − yo )n ( y − yo ) + + + . Buradaki x.

2. kullanılacak şartların durumlarına göre problemler SINIR DEĞER PROPLEMİ veya BAŞLANGIÇ DEĞER PROBLEMİ olarak da isimlendirilebilir. II. Bu şartlar. 1. Yoğunluk (ρ) için bu değerler. Bu şartların anlaşılması için.6 Başlangıç ve Sınır Şartları İntegrallerin en basit diferansiyel denklem oldukları noktasından hareketle başlangıç ve sınır şartlarının tarifi ve gereği integrasyon işleminden verilebilir. enerjinin korunumu. makine mühendisliği eğitimi sürecinde mutlaka 18 . integrasyon işlemi veya diferansiyel denklem çözümü sonrasında elde edilecek çözüm denklemi bu C sabitlerinide içerecektir. “C” bir sabit olup reel. Yani. mertebe için 2 tane C sabiti . Her koordinat sistemi mutlaka bir orijin noktasına sahiptir. kütlenin korunumu. pozitif veya complex sayısal karşılığı belirli olmayan büyüklüktür. diferansiyel denklemim çözümü mutlaka bir koordinat sistemine (kartezyen koordinatlar. Diğer taraftan. Bir noktada çözüm denkleminin fiziki olarak doğru olup olmadığı hakkında karar vermemizi sağlayan en temel büyüklüklerdir.Newton Yasası vb kullanılarak yukarıdaki eşitlikler ile bir diferansiyel denklem bulunur. Diferansiyel denklem çözümlerinde bu sabitlerin sayısı daha fazla olabilir. özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin çözümünde çok etkilidirler. Görülebileceği gibi çözüm için belirli olması gereken şart sayısının C sabiti sayısına eşit olması gerekir. başlangıç ve sınır şartları şartlar sağlanamadığı için çözümsüzlük mümkün olabilmektedir. Bilindiği gibi belirli integrasyon (sınırlı integrasyon) ve belirsiz integrasyon (sınırsız integrasyon) şeklinde iki integral alma yöntemi mevcuttur. Sonuç olarak nümerik karşılığı belli olmayan C’ li denklem ile direkt olarak sayısal bir hesaplama yapılamaz. Bu şartlar problemin yapısından elde edilir. Başlangıç ve sınır sartları tariflenirken bu orijin noktası ve koordinat sisteminin tipi dikkate alınmalıdır.diferansiyel elemanlara bölünür. mertebe için 3 tane C sabiti bulunur. Sonuç olarak başlangıç ve sınır şartlarının bilinmesi veya problem üzerinden çıkarılabilmesi gerekir. Diferansiyel denklemlerin çözümü daha ziyade belirsiz integral çözüm mantığı ile çözülürler. Örnek olarak. 3. Eğer bağımsız değişken sayısı biden fazla ise bu sayılar bağımsız değişken adedi ile çarpılmalıdır. x3 y = ∫ x dx ⇒ y = +C 3 2 x=3 ⇒ y=? 33 y = +C 3 (C den dolayı y tam belli değil) Belirsiz integral ile sadece bir C sabiti karşımıza çıkmaktadır. Dolayısıyla. Mertebe. bağımsız değişken geometri veya boyut ise bulunması gereken şart SINIR ŞARTI olarak isimlendirilir. Bu şartlar aynı zamanda diferansiyel denklemin çözümü sonrasında bulunan analitik ifadenin sağlaması gereken değerlerdir. Literatürde. Bir problem sadece sınır veya sadece başlangıç şartı gerektirebileceği gibi her ikisinide birden isteyebilir. bağımsız değişken sayısı 2 olan bir kısmi diferansiyel denklemin C sabiti sayısı 4 tür. mertebe için 1 tane C sabiti. 1. Bu sabitlerin sayısı diferansiyel denklemin mertebesine göre değişir. başlangıç ve sınır şartlarının değeride değişecektir. Diferansiyel denklemin bağımsız değişkeni zaman ise bulunması gereken şart BAŞLANGIÇ ŞARTI. Eğer bu şartlar yerine gelmezse rahatlıkla çözümün yanlışlığından bahsedebiliriz. Çözüm fonksiyonu bulunabilmesine rağmen. tamsayı. negatif. İyi tesbit edilmeleri çözümün sağlığı üzerinde müspet yönde etkili olacaktır. silindirik koordinatlar veya küresel koordinatlar ) göre yapılmak zorundadır. ρ ( x + dx) = ρ ( x) + ∂ρ ( x) dx ∂x ρ ( y + dy ) = ρ ( y ) + ∂ρ ( y ) dy ∂y Diferansiyel eleman üzerinden çeşitli fiziksel kanunlar. diferansiyel denklemlerin çözümü esnasında da belirsiz integral çözümünde karşımıza çıkan integral sabitlerine benzeyen “C” diferansiyel denklem sabitleri karşımıza çıkar. Elemanın bir yüzeyindeki belirli kabul edilerek diğer yüzeyindeki yogunluklar yazılabilir. İşte bu C sabitlerinin sayısal karşılıklarının bulunmasını sağlayan hallere BAŞLANGIÇ ve SINIR ŞARTLARI ismi verilir. Eğer proplem geometrisi üzerindeki orijin noktası yer değiştirirse. 2. Bu diferansiyel denklemin çözümünden hesaplamalarda kullanılabilecek analitik bağıntılar bulunur.

Böyle bir durumda iki ortam arasındaki levha veya duvar üzerinden bir miktar ısı geçecektir. Aksi halde. Isının yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa akması gerektiği için. Böylece duvarın bir yüzeyi T1. x = 0 ıse T=T1 2. diğer yüzeyi T2 sıcaklığına sahip olacaktır. Bulunan diferansiyel denklemlerin belirlenen sınır veya başlangıç şartları vasıtasıyla çözümleri ileriki bölümlerde verilecektir. duvar veya levha içindeki sıcaklık yükselirse bir ısı üreticisi. duvarın iç noktalarındaki sıcaklık değerleri T1 ve T2 den büyük veya küçük olamaz. Silindirik veya küresel koordinatlardan birisi) seçilmeli ve problem geometrisinin bir yeride eksen takımının orijin noktası olarak tercih edilmelidir. aşağıdaki uygulama problemlerinin iyi analiz edilmesinde fayda vardır. bulunması 19 . A Sınır Şartları orijin noktası solda orijin noktası sağda 1. Çünkü.görülecek en temel konuları ihtiva eden. Çünkü. çözüm fonksiyonunun bu eğrilerden birini vermesi gerekir. Sıcaklık . Transfer olan ısı mıktarı . PROBLEM-1: L kalınlığındaki levha veya duvarın iki yüzeyindeki sıcaklıklar T1 ve T2 dir. şekilde görülen kesik çizgilerle verilmiş eğrileri tanımlayan. En son olarakta. Zaman .b ve c eğrilerinden biri olacaktır Her mühendislik probleminin çözümünde mutlaka bir referans sistem olarak bir eksen takımı (Kartezyen koordinat sistemi. b ve c eğrilerinden biri olacaktır. Yüzey alanı . Bu problemlerde ilk önce diferansiyel denklemin meydana getirilmesi araştırılacak daha sonra başlangıç ve sınır şartları bulunacaktır. Bu sıcaklık değerleri T1>T2 şeklinde birbirinden farklı olarak verilmiş ise levha-duvar içerisinden geçen ısı miktarını ve levha-duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklere bağlı olarak bulunuz. Kalınlık . Böylece duvar içerisindeki sıcaklık değişimi T(x) eğrisi veya denklemi şekildeki a. düşerse bir ısı absorberi olmalıdır. L 5. minimum veya maksimum noktalara sahip çözümler fiziken yanlış olacaktır. Duvarın veya levhanın iç bölgesindeki sıcaklıklarda bu iki değerin arasında olacaktır. ısı iletim yeteneği ) 4. T 3. Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. x = L ise T=T2 ∆T=T1-T2 x = 0 ıse T=T2 x = L ise T=T1 Bir duvar veya levha ile iki ayrı sıcaklığa sahip iki ayrı ortam oluşturulmuştur. Böyle bir bilgi olmadığı için doru sıcaklık dağılımları a. elde edilen diferansiyel denklemlerin çözümüyle bulunması gereken eğriler araştırılacaktır. Termodinamik kanunlara göre iki ortam arasında ısı transferinin olabilmesi için ortamlar arasındaki sıcaklık farkının sıfırdan farklı olması gerekir (∆T=T1-T2≠ 0). Malzeme (yoğunluk. Doğru bir çözüm için. Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. t 6. q 2. Doğru olması mümkün olabilecek veya beklenen çözümler neler olabilir? Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c q T2 T2 0 x=L L x Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri Problemi etkileyen Fiziksel büyüklükler: 1.

Duvar içerisi koordinat sisteminin x boyutu ile temsil edildiğinden T x’e göre değişecektir. ( q ∝ ∆Tn . Başka bir ifade ile iki ortam arasında ısı transferinin olması için aralarında bir sıcaklık farkının (∆T=T1-T2 ) olması gerekir. Dolayısı ile sıcaklık farkı büyüdükce transfer olan ısı miktarınında artması gerekir. cözüm süresince veya çözüm alanında değişmezler. Böylece çözüm düzlemi düşey doğrultu T ve yatay ısı akış doğrultusu x olacaktır. Eksen takımı ve orijin noktasının yeri değiştirilmiş olsa sınır şartlarınında değişeceği açıkca görülebilir.Levhanın veya duvarın kalınlığı arttıkca q miktarı azalmalıdır. Yani transfer olan ısı miktarı sıcaklık farkı ile doğru orantılıdır. Bununla beraber sıcaklık kalınlığın her noktasında farklı değerler aldığı için değişkendir. 4 ve 5 nolu elemanları değişken olurken diğerleri sabittirler. Yani sıcaklık duvar içerisindeki noktadan noktaya değişmektedir. Başka bir ifade ile sıcaklık (T) kalınlığa (L. Yukarıdaki yorumların ilk ikisi birleştirilerek şu şekide bir denklem elde edilir. Ancak bir denklemin veya bağıntının geliştirilmesine yardımcı olabilecek. Malzeme. Zaman bağlı olarak değişen problemlere DAİMİ OLMAYAN (unsteady) problem ismi verilir. zaman problemin çözümünü zorlaştırmasının yanında. Ancak duvar veya levha içerisinde her nokta için bir sıcaklık değeri sözkonusudur. Bu tür zamana bağlı olarak değişmeyen problemler DAİMİ (steady) veya SÜREKLİ REJİM olarak isimlendirilir. Çünkü. fiziksel büyüklükler arasında şu yorumlar çıkarılabilir: . ( q ≈ 1/ Lm . Yukarıdaki fiziksel büyüklüklerin 2. problem parametrelerinin zamana göre değişimi istenmeyen ve beklenmeyen bazı olumsuzlukları beraberinde getirir. Ancak. . Fakat bu orantının derecesi bilinemez. Eksen takımı olarak. Bu şartlar altında gerekli olan sınır şartları çıkarılmıştır. düzlemsel kartezyen koordinatlar seçilmiş ve eksen doğrultularıda T ve x olarak alınmıştır. Böylece 2 boyutludeğişkenli (T ve x) çözüm aranacaktır. yüzey alanı ve transfer olan ısı sabittir. mühendisliğin pratik uygulamalarında zamana göre bir değişme istenmez. Bu işlem yapılırken mutlaka fiziksel büyüklüklerin DEĞİŞKEN olan tipi ele alınmalıdır. Eğer x yönü q doğrultusuna göre 30o açılı seçilseydi T ve q hem x hemde x’ e dik doğrultuda (y doğrultusu) değişim göstereceğinden 3 boyutlu (T. n:orantının derecesi) . Bu problemin çözümünde amaç fiziksel büyüklükler arasında q=q(T. Seçilen eksen takımının her eksenine (her doğrultusuna) fiziksel büyüklüklerden bir tanesi atanmalıdır. sınır şartlarına ilaveten birde başlangıç sartı gerekecekti.Termodinamiğin 2. Malzemenin ısı iletme kabiliyeti malzemeye ait bir sabit olup. deneysel çalışmalarla düzenlenmiş tablolardan malzeme tipine göre seçilir. Direkt böyle bir bağıntının yazılması şu aşamada mümkün değildir. Bu değer literatürde ISI İLETİM KATSAYISI olarak bilinmektedir. Şayet T ve x zamana bağlı olarak değişmiş olsaydı eksenlerin biri zaman boyutunu temsil ederken.t) (1) şeklinde bir denklem geliştirmektir. Aynı zamanda bulunacak çözümün formuda eksen takımının tipinden ve orijin noktasının yerinden etkilenecektir. Bu sıcaklık farkı sıfır ise ısı transferi olmaz.malzeme. Yani malzemenin ısı iletme kabiliyeti ısı yükü ile doğru orantılıdır. problem geometrisi bir düzlem yapı arzettiği için.Levha veya duvar malzemesinin ısı iletme kabiliyeti iyi ise daha çok ısı.A. kötü ise daha az ısı iletilmelidir. Eksen takımının orijin noktası olarak levhanın sol tarafı tercih edilmiştir. Kalınlık sabit değer gibi görülebilir.x.x) bağlı olarak değişmektedir. Çünkü.A ısı akış doğrultusuna dik yüzey alanı olup transfer olan ısı ile doğru orantılıdır.x ve y) bir problem meydana gelecekti.gerekli başlangıç ve sınır şartları ancak orijini belirli olan bir sistem için belirlenebilir. Yani q ile L ters orantılıdır. yasasına göre ısı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. 5 nolu fiziksel büyüklük olan zaman da bir değişkendir. m: orantı derecesi) . 20 .

Diğer bir ifade ile a. Çünkü. Eğer. Bu parçalama sayısı artıkca her parça içerisindeki değişimler lineer hale yaklaşacaktır. ∆T n q=k m L (3) Son ifadedeki k bir orantı sabiti olup yukarıdaki 3. sıcaklığın levha içerisinde kalınlığa bağlı olarak ne şekilde değiştiği bilinmemektedir. Bu diferansiyel eleman genelde problem geometrisinin çok küçültülmüş bir minyatürü olur ve genelde diferansiyel eleman ile ana problemin geometrisi birbirine benzerler.T2' ) olacaktır. Sonsuz giden sayıdaki doğrucuklar yanyana gelerek herhangi bir eğriyi oluşturmaktadırlar. b ve c eğrilerinden hangisi olursa olsun. hem malzeme ısı iletme yeteneği hemde orantı katsayısı sabittirler. i sonsuz küçük parçalama sayısı ise ⇒ T T1 lim i →∞ L = dx lim ∆T = dT i →∞ i Lineer değişim Diferansiyel Eleman ve içerisindeki sıcaklık dağılımı x+dx Lineer değişimler dT T2 0 x x+dx x x dx Diferansiyel eleman ve üst taraftaki açıklamalar 3 nolu ifadeye taşınarak yeni haliyla denklem şu şekilde yazılabilir. bu eğrilerin diferansiyel eleman üzerindeki izdüşümleri mutlaka bir doğru olacaktır.b ve c eğrileri diferansiyel elemanlar vasıtasıyla sonsuza giden sayıda lineer doğruya ayrılmıştır. Sonuç olarak. Bu değişim m ve n nin değerlerine göre şekil alacaktır. Bölünen her parça içerisinde değişimler biraz daha basitleşir. bu kalınlığın iki kenarı arasındaki sıcaklık farkıda sonsuz küçük (dT= T1' . Duvarın en ince dx kalınlığındaki dilimlere ayrıldığı düşünülürse. Sonuç olarak. dx sonsuz küçük levha kalınlığı olduğu için. yorumu temsil edebilir. bu aşamada bir tıkanma meydana gelmiştir. Bulunan son denklem daha ileriye götürülemez. Matematik ifadeyle. Çünkü. Bu en küçük yapıya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir. bunların bir tanesi aşağıdaki gibi olacaktır: Bu incecik duvarın yüzey sıcaklıkları T1' T2' olacaktır. Süperpozisyon prensibi gereği çözülemeyen bir bütün çözülebilir daha basit ve kontrol edilebilir küçük parçalara ayrılır. b ve c eğrilerinden hangisidir. Sıcaklığın levha içerisindeki değişimi a. Bu eleman çok küçük olduğu için içerisinde sıcaklığın kalınlığa göre değişimide LİNEER olacaktır. duvar veya levha içerisindeki sıcaklık dağılımının bilindiği bir yapı bulunursa çözüm ileriye götürülebilir. Şayet bölüm işlemi sonsuza giden sayıda yapılacak olursa sistem en küçük parçasına ayrılmış olur. Dolayısıyla diferansiyel eleman içinde m=n=1 olacaktır.q∝ ∆T n Lm (2) Bu orantı bir katsayı ile ( k ) eşitliğe dönüştürülebilir. Dolayısı ile m ve n bilinmediği için sayısal hesaplamada yapılamaz. Bu sıcaklıklar T1 ve T2 nin arasında olacaktır. Sıcaklığın duvar veya levha içerisindeki değişimi a. Çözüm için bundan sonra fiziksel büyüklükler ile diferansiyel eleman arasında yukarıdaki mantıkla bağıntı elde edilmeye çalışılır. dT q=k (4) dx 21 .

matematiksel olarak sistem parçalanarak türevi alınmış ise. Yukarıdaki benzer analiz burada yapılabilir. Gerçek bir hesaplama için d operatörlerinin yokedilmesi gerekir. Levha kalınlığını temsil eden dx ve sıcaklık farkını temsil edene dT’ nin nümerik değerleri bilinmektedir. Böylece düzlemsel duvardan eğrisel boruya geçilecektir. Buda 5 nolu diferansiyel denklemin çözümü demektir. Bu değerlerin belirli olduğu yapıya ulaşmak için r doğrultusu (radyal doğrultu) sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılacaktır. Eksen takımının orijin noktasının yerinin levhanın sağ tarafının seçilmesi halinde negatif eğimden kaynaklanan olumsuzlukların olmayacağı açıktır. Bu durumda q ısısı r doğrultusunda akacaktır. Oysaki ısı (q) mutlak değerdir.Son denklemin birim analizi yapıldığı zaman birim alandan birim zamanda transfer olan ısıyı vereceği görülecektir. Böylece elde edilecek dr et kalınlığına sahip içiçe sonsuza giden sayıdaki diferansiyel elemanlar içerisinde değişimler lineer olacağından m =n=1 olacaktır. Düzlemsel yapılar kartezyen koordinatlarda kolaylıkla ifade edilebilir. tekrar integre ederek toplanabilir. Aynı problem T1 sıcaklığında su taşıyan borunun T2 sıcaklığındaki bir ortam için analiz edilmiş olsaydı. Toplam çözümün bulunması için her bir parça tek tek çözülerek. 5 nolu denklem herhangi bir hesaplama için uygun değildir. Böylece levhada sabit kabul edilen A yüzeyi boru için r nin fonksiyonu olacaktır. Seçilen eksen takımına göre T nin x’ e göre çizdiği eğri negatif eğimlidir. Bu nedenle meydana gelecek tersliğin giderilmesi için 4 nolu ifade aynı zamanda (-) ile de çarpılmalıdır. Dolayısıyla 5 nolu diferansiyel denklemin esas problem için geçerli olabilmesi için integre edilmesi veya diferansiyel denklem çözümünün uygulanması gerekir. Bu nedenle 4 nolu denklemle hesaplanacak ısı da negatif olacaktır. Bu nedenle herhangi bir A yüzeyinden t kadar zamanda tranfer olan ısının bulunması için 4 nolu denklem A ve t ile çarpılmalıdır. Yeni durumda ısı transferi yüzeyi boru içinden dışına doğru değişmektedir. b ve c eğrilerinden birini veren bir ifade olmalıdır. Yani. Yine n ve m için sayısal değer bulunumayacağı için bu (r 2 − r1) m denklem kullanılamıyacaktır. Dolayısyla 5 nolu denklem sadece diferansiyel eleman için geçerlidir. q ısısı T1>T2 şatıyla boru içerisinden dışarıya doğru akacaktı. Çözüm sonrasında 1 nolu denklem yapısında hesaplamalar için uygun bir fonksiyonel bağıntı bulunur. Aksi takdirde bulunan çözüm fiziki olarak doğru olmaz. Fakat değişken ve sabitler noktasında bir değişim olacaktır. lim i →∞ r1 − r 2 = dr lim ∆T = dT i →∞ i ise q = k dT dr 22 . dT q = − Atk (5) dx Bulunan bu ifade içindeki “d” operatörlerinden dolayı bir diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Silindirik bir yapı olması nedeniyle böyle bir problemde referans sistem olarak SİLİNDİRİK KOORDİNAT (r. elde edilen çözümlerin toplanması gerekir. Bu d operatörleri esas problemin sonsuza giden sayıda parçalanmasından elde edilmiştir. Şimdi önemli olan “boru et kalınlığı içerisinde sıcaklığın değişiminin ne olduğu?” sorusu olacaktır. Bu fonksiyonel bağıntı şekildeki a. Sonsuz sayıda parça için bu işlemin yapılamayacağı aşikardır.z) sistemi seçilecek ve boru eksenide orijin noktası olarak alınması gerekecektir. Duvar veya levha için önerilen fiziksel değişkenler bu problem içinde geçerli olacaktır. Isı transferinde bu bağıntı FOURIER DENKLEMİ olarak bilinmektedir. Çünkü. Eğer levha için ortaya atılan analizler boru içinde yapılırsa ısı değeri ∆T n q=k olarak bulunacaktır. Denklemde T bağımlı x ise bağımsız değişken olarak ele alınmıştır. Bir tane bağımsız değişken olduğu için ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM olarak da isimlendirilir. parçaların herbirinden bulunan çözümlerin toplanması demek integral alma işlemi ile eş anlamlıdır. Yani esas sistemin diferansiyeli-türevi alınmıştır. içerisinde diferansiyel operatör olan “d” bulunmaktadır. Fakat.θ.

kötü ise daha fazla olacaktır. yaylar silindirik koordinatlarda kubbe gibi yapılar küresel koordinatlarda analiz edilmelidir.r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r) dr T2 T1 0 T2 T1 T2 T2 T2' T1' Diferansiyel Eleman Eğer boru çevresi boru etrafındaki sıcaklıklar birbirine eşit olmadığı kabul edilirse sıcaklıklar birbirlerinde farklı olacağı için ısı transferi hem r hemde θ yönünde olacak ve sıcaklık dağılımıda hem r hemde θ yönünde değişecektir. Düzlemsel veya plaka yapılar kartezyen koordinatlarda. borular. Prizmatik yapının tüm noktalarındaki sıcaklık değeri başlangıçta To değerine sahiptir. Aynı zamanda yapının yüzeyindeki sıcaklıkların birbirinden farklı olması nedeniyle sıcaklık farkından dolayı da bir ısı akışı sözkonusudur. Bu durumda iç bölgelerden dış yüzeylere doğru bir ısı akışı sözkonusu olacaktır. Zamanla suyun havuzda seviyesinin yükselmesi gibi prizmatik yapı içerisindede sıcaklık yükselecek ve yapının sıcaklık yükselmesinden dolayı iç 23 . Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. İçerde üretilen ısı. Prizmanın iç taraflarındaki beklenen sıcaklık yükselmesi muhtemelen yüzey sıcaklıklarının da üzerine çıkacaktır. Küresel koordinatlarda ise aynı değişim bir r doğrultusu ve iki açı (θ ve ϕ açıları) ile ifade edilmektedir.z doğrultuları) vasıtasıyla ifade edilmektedir. Artan değişken sayısı problem çözümünü zorlaştırır. Bu koordinat sistemlerinin farkı kartezyen koordinatlarda değişim birbirine dik üç dogrultu (x.y. Prizmatik yapı içerisindeki sıcaklık dağılımını veren denklemin karekteristiğini tahmin ediniz. θ) dr dθ T1 T1 0 T5 T1 T4 T3 T1 ≠ T2 ≠ T3 ≠ T4≠ T5 Diferansiyel Eleman Dikkat edilirse problemin asıl geometrisi ile diferansiyel elamanı arasında bir benzerlik mevcuttur. çekirdek reaksiyonları veya elektriki rezistans gibi yöntemler vasıtasıyla q* kadarlık sabit bir ısı üretimi mevcuttur. Prizmatik hacim içerisinde kimyasal. Yanlış tercih değişken sayısını artırabilir. Bu nedenle diferansiyel eleman için hem r hemde θ yönünde dilimler düşünülmelidir. Problem 2 : İçerisinde birim zamanda ve birim hacimde q*[kj/m3s] kadarlık ısı üretilen ve cevresi farklı sıcaklıklara sahip HxLxM ebatlarındaki prizmatik hacim içerisindeki sıcaklık dağılımının hesaplanabileceği diferansiyel denklemi tesis ediniz. Şayet malzemenin ısı iletme yeteneği iyi ise bu yükselme nispeten az. Silindirik koordinatlarda iki doğrultu (r ve z doğrultuları) ve bir açı (θ açısı) ile ifade edilmektedir. Böyle bir durumda diferansiyel eleman dr et kalınlığındaki ve dθ açısını gören silindir parçası olacaktır. r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r. içerisine su doldurulan havuzda suyun seviyesinin yükselmesi gibi iç taraftaki sıcaklığın yükselmesine neden olacaktır. Bunun yanında problem geometrisi ile seçilen koordinat sistemi uyumludur. Neticede problem-1 deki yapıdan farklı bir beklenti meydana gelecektir. Doğru bir koordinat tercihi önemlidir.

t = 0 T(x. Çünkü fiziksel büyüklüklerin birbirlerine göre. T(x.z ) ve zamana (t) bağlı olarak değişir. Orijin noktasının yeri başka yerde seçilebilirdi. Eğer bölünen sayı sonsuza giden bir değerde ise.malzeme. 3. Eksen takımının orijin noktası ise sol alt köşeye tesbit edilmiştir. ısı iletim kabiliyeti ve mikrokobik yapı ile şekli sabit olmalıdır. T(x. T : Konuma(x.0) = To 2. elde edilen en küçük yapı diferansiyel eleman olur.t) =T2 5. minumum veya maksimum değere sahip noktalar orijin olması açısından faydalı noktalardır.z.0. T(x. Problemin fiziksel büyüklükleri şunlardır: 1. 2.t) = T4 4. Bu nedenle bu değişimin belli olduğu daha küçük bir fiziki yapı ele alınmalıdır. 5.z. DENKLEM olacaktır. Isı q : İç ve dış sıcaklık farkının değişmesinden dolayı değişkendir. Bu küçük prizma yapıların sayısı sonlu değerde bir sayı ise ancak nümerik çözüm yapılabilir.y. 7. Boyutlar : Yapı içerisine sıcaklık değiştiği için değişkendir.M.y. Sıcaklık.z. 4.y. başlangıç noktası. Üretilen ısı miktarı. T(0. Neticede bulunacak fonksiyon şu formda olmalıdır: T = T ( t.y. q* : Genellikle sabittir. 6. Fakat. Bu değişkenlerin bir tanesi Bağımlı değişken olarak alınırken diğerleri bağımsız değişken olarak seçilmelidir.z. Prizmatik yapının sıcaklığı konuma ve zaman göre değişebileceği için değişkendir. y T6 T2 Isı akış Doğrultusu L T3 0 H M T4 x T1 ≠T2 ≠ T3 ≠T4 ≠ T5 ≠T6 z T5 T1 Fiziksel büyüklüklerin 5 tanesi değişkendir.q.t) = T6 6.H. Malzeme : Yoğunluk. T(L. Bu durumda çözüm için gerekli olan sınır ve başlangıç şartları seçilen eksen takımına göre şu şekildedir: Sınır şartları: Başlangıç şartı : 1. Kötü bir orijin noktası gereğinde çözümsüzlüğe kadar gidebilir. orijin noktasının özellikli bir nokta olması gerekir. Orijinin yerinin iyi belirlenmesi çözüm rahat olmasınıda sağlayacaktır.q*) (1) Bu problemde yapının prizmatik olması (silindirik veya küresel bir yapıya sahip olmaması nedeniyle) nedeniyle çözüm için kartezyen koordinatlar seçilmiştir.z. Bağımsız değişken sayısı birden fazla olduğu için bulunacak olan diferansiyel denklem de KİSMİ DİF.t) = T5 Şu aşamada (1) nolu denklemin açık fonksiyon olarak yazılması mümkün değildir.y. Sıcaklık farkı değişirse transfer olan ısı miktarıda değişecektir. u : Belirli sıcaklıktaki malzemenin sahip olduğu enerjidir.y.t) = T1 1.x. prizmatik yapı içerisinde nasıl bir değişim gösterdiği ve fonksiyonel yapısı belirli değildir. Problem prizmatik yapıdan dolayı kartezyen koordinatlarda çözülecektir.0. ağırlık merkezi. T(x. Hacim merkezi. simetri ekseni. Zaman . Dolayısıyla iç ve dış taraf arasındaki sıcaklık farkıda değişecektir. Daha küçük bir yapı için büyük prizmatik yapı daha küçük prizmalara ayrılmalıdır.z.t : Değişkendir.y. İstenen olması nedeniyle T bağımlı diğerleri bağımsız değişken olarak tayin edilir. İç enerji. Bu 24 .enerjisi de artacaktır.t) = T3 3.

dV= q*[kj/m3s]. Bu dt aralığında sıcaklık lineer değişerek dT kadar artar. dy ve dz lik boyutlara sahip sonsuz küçük sanal hacimlere bölünür. Diferansiyel elaman üzerindeki ısı üretimi ve transferi arasında enerjinin korunumu prensibine (termodinamiğin 1. Dolayısıyla merkezden yüzeylere doğru birim yüzeyden geçen ısılar artarak değişecektir. hacmi ve iç enerjisi şu şekilde olacaktır. Diferansiyel hacim içinde sıcaklığın x.dz ve z yönündeki ise dx. Diğer taraftan [2] denklemindeki iç ısı üretimide açıklanmalıdır. sıcaklığın değiştiği yönlerde. U = m Cv dT [ KJ] ise du =Cv dT ve dU = m Cv dT m:kütle [kg]. İlave olarak bir yüzeyindeki değerine bağlı olarak diğer yüzeyindeki değer seri açılımlarla belirlenebilir.kanunu) göre aşağıdaki ifade yazılabilir: Giren ısı miktarı . kenarlarda daha düşük olacağından (Isıtıcı mantığına) ısı iç bölgelerden dış bölgelere akacaktır. Diferansiyel hacim içerisindeki toplam ısı üretimi dQ*=q*[kj/m3s]. qy ve qz yüzeylerle çarpılmalıdır.y ve z yönünde sonsuz küçük dilimlere ayrılarak sonsuza giden sayıda dx. sıcaklık farkından dolayı farklı yönlerde farklı ısılar akacaktır. Merkezi yerlerde sıcaklık daha yüksek. Bu durumda birim zamanda diferansiyel eleman içinde ∂T meydana gelen iç enerji değişimi ρ Cv dxdydz olacaktır. Giriştedeki birim yüzeydeki ısıl yükün qx. Zamana göre sıcaklığın nasıl değiştiği bilinmediği için zaman boyutuda sonsuz küçük dt aralıklarına ayrılır. Çünkü. L ve M boyutları.diferansiyel eleman bir hacim yapıyı göstermesinden dolayı DİFERANSİYEL HACİM ismini alır. yüzeye yakın bölgelerde üretilen ısılar ise daha kolay yüzeye ulaşacaktır. içindeki q* kadarlık ısı üretiminden dolayı zamanla diferansiyel eleman içerisindeki sıcaklıkta yükselecektir. Daha önce verilen HxLxM ebatlarındaki prizma x.dx dy dz olacaktır. dx. Kanununa göre bir denge olmalıdır. Bu değerler sabit olmayıp (x. dy ve dz kadar sonra ne kadar ısı çıkacağının hesaplanması Bölüm 1. u =Cv T [ KJ/kg] . birim kütle için u ile gösterilir. Sıcaklığın yükselmesi ile de eleman içerisindeki iç enerjide değişecektir. ρ dir.z) bağlı olarak değişecektir. Sonuç olarak örnek olarak alınan diferansiyel elemanın birkaç yüzeyinden ısı girişi olurken. qy ve qz ile sembolize edilmiştir. prizmanın merkezi bölgesinde üretilen ısı zorlukla yüzeye ulaşırken. y yönündeki dx.dz. qy ve qz ise. diğer yüzeylerinden ısı çıkışı olacaktır. Sabit hacimdeki özgül ısıya (Cv) bağlı olarak şu şekilde denklemize edilmiştir.dy. [2] denkleminde açıklanmayan ifadeler diferansiyel elemanın yüzeylerinden meydana gelen ısı transferleridir. y ve z yönlerine göre değişimi lineedir.2 deki seriler kavramı ve örnek problemindeki bilgilerden faydalanarak belirlenebilir. İç enerji maddenin sıcaklığından dolayı sahip olduğu enerjidir.y. Prizmanın bütün yüzeyleri farklı sıcaklıkta olup. T birden fazla bağımsız değişkene ∂t bağlı olduğu için kısmı diferansiyel ( ∂ ) kullanılmıştır. Hesaplamalarda diferansiyel yüzeyin yüzey alanı dikkate alınmalıdır. Herhangi bir diferansiyel elemana komşu diferansiyel elemanlardan geçen ısı. Daha önce verilen qx.dz 25 . Seçilen koordinat sistemine uygun olarak x. Diferansiyel eleman sonsuz küçük olduğu için kütlesi ve hacmide sonsuz küçük olacaktır.5. En küçük hacim içerisinde üretilen ısıda en küçük olacaktır (hacim dV ise Q da dQ olur). Bu diferansiyel hacim içerisinde tüm değişimler lineerdir. Aşağıdaki şekilden görüleceği üzere x yönünde diferansiyel eleman yüzeyi dy. diferansiyel eleman içerisinde üretilen ısı ve bu diferansiyel elemandan komşu diferansiyel elemanlara geçen ısı arasında enerjinin korunumunu gösteren Termodinamiğin 1. dV=dx dy dz ise dm=ρ dx dy dz ve dU= =ρ dx dy dz Cv dT Daha önce bahsedildiği gibi havuzda zamanla suyun birikmesi gibi. Büyük prizmatik yapının H. V:hacim [m3] ve ρ : yogunluk [kg/m3] ise m=V. Bu durumda elemanın diferansiyel kütlesi.Çıkan ısı miktarı + Üretilen ısı miktarı = İç enerji değişimi (2) İç enerji toplam kütle için U. y ve z doğrultusunda birim yüzeyden akan ısılar qx. sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılarak dx.dy dir.

ebatlarında eleman elde edilir.⎢q x + x dx⎥dydz + qxdzdy + qydxdz + qz dydx . ∂T ∂q x ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q x ∂2T = −k 2 qx = −k ⇒ = −k ⎥⇒ ∂x ∂x ∂x ⎢ ∂x ⎦ ∂x ∂x ⎣ k=sabit qy = −k ∂q y ∂q y ∂T ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂2T = −k 2 ⇒ = −k ⎥⇒ ∂y ∂y ∂y ⎢ ∂y ⎦ ∂y ∂y ⎣ k=sabit (4) ∂T ∂q z ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q z ∂2T = −k 2 q z = −k ⇒ = ⎢− k ⎥ ⇒ ∂z ∂z ∂z ⎣ ∂z ⎦ ∂z ∂z 26 k=sabit . Bunlardan bir tanesi seçilerek aşağıdaki şekli verilen yapı üzerinden işlemler yapılabilir. ⎡ ⎢q ⎣ + ∂q y y ∂y ⎤ dy⎥dxdz ⎦ dz ∂q z ⎤ ⎡ ⎢q z + ∂z dz ⎥ dydx ⎣ ⎦ qx dy dz dy ∂q x ⎤ ⎡ ⎢q x + ∂x dx⎥dydz ⎣ ⎦ Diferansiye Eleman Diferansiyel Hacim : dV = dx dy dz dx qzdydx qydxdz Bulunan değerler [2] ifadesinde yazılarak aşağıdaki diferansiyel form elde edilir.⎢ qz dxdy + z dzdxdy ⎥ .⎢ q y dxdz + y dydxdz ⎥ . ∂q y ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ ⎡ dy⎥dxdz .⎢q z + z dz⎥dydx .⎢ qx dydz + x dxdydz ⎥ + ∂z ∂x ∂y ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz ∂t ∂T ⎡ ∂ qy ⎤ ⎡∂ q ⎤ ⎤ ⎡∂ q dydxdz ⎥ − ⎢ z dzdxdy ⎥ − ⎢ x dxdydz ⎥ + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz −⎢ ∂t ⎦ ⎣∂x ⎦ ⎣∂y ⎦ ⎣∂z Bulunan son denkleme Problem 1’ de bulunan fourier denklemi de dikkate alınarak düzenlenirse ve tüm ifade dx dy dz ile bölünürse denklem en son haline getirilmiş olur.⎢q y + ∂y ⎦ ∂z ⎦ ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz (3) ∂t Gerekli parentezler açılarak sadeleştirmeler yapılırsa şu ifade elde edilir: ∂q ⎡ ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ qxdzdy+qydxdz+qzdydx.

Bu durumda fiziksel büyüklükler ve sınır şartları şu şekilde olur. Bu denklem matematiksel bir isimlendirme ile 2.mertebe 1. Problem 3 : İki direk arasında asılı bulunan. Bu değerde kablolara yatay yönde verilen germe kuvvetiyle (To) sağlanır. birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan L[m] uzunluğundaki kabloda yerçekimi etkisiyle meydana gelen çökmeyi veren diferansiyel denklemi belirleyiniz ve sınır şartlarını tespit ediniz. Bununla birlikte merkezi bölgelerdeki sıcaklığın kenarlarındam daha yüksek olması gerektiği söylenebilir. y g 0 U(x) direk L x kablo U(x): x çizgisine göre kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen çökme miktarının x’ e göre değişimi g: yerçekimi ivmesi Bu tür problemler gerek asma köprü hesabında ve gerekse kabloların asıldığı iki direk arasındaki mesafenin araziye uygun olarak hesabında önemlidir.Yukarıdaki ifadeler yerine taşınıp bütün ifadeler diferansiyel hacime bölünüp gerekli sadeleştirmeler yapılarak şu ifade elde edilir. Burada yapılacak işlem yine bu belirsizliğin giderileceği daha küçük model ve eleman düşünmektir. Bunun nedeni değişimin karekteri ve mertebesinin bilinmemesidir. meydana gelecek çökmenin hemen hemen bir parabolik eğri olması beklendiğinden ve bir parabolun en rahat tanımlanabilmesi (y=ax2+bx+c) nedeniyle kartezyen koordinatlar seçilmiş olup. x=0 2. en küçük uzunluğa sahip kablo elde edilir. Yani sonsuz küçük 27 Sınır şartları: 1. Çünkü sonsuz küçük yapılarda değişimler lineerdir.derece non-homojen kısmi diferansiyel denklemdir. Bu germe kuvveti ise kabloyu koparmaya çalışacağından kablonun kopma mukavemeti ile sınırlanmıştır. eksen takımının orijin noktasının yeri ise sol taraftaki direğin tepe noktası alınmıştır. Çökme miktarı (değişken) 3. Dolayısıyla bütün bu etkilerin iyi bir kombinasyon içerisinde çözülmesi gerekir. Çözüm için kullanılacak eksen takımı olarak. X=L/2 ise U=0 ise U=0 ise U= Umax ( dU = 0) dx . Çünkü U’nun x’e ve diğer etkenlere göre nasıl bir değişim gösterdiği bilinmememektedir. Direklerarası mesafe (değişken) Bu problemde de direkt olarak U’yu veren bağıntı bulunamaz. x=L 3. Kablo ağırlığı (sabit) 2. ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q * ρC v ∂T + + + = k ∂t ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 k (5) 5 nolu denklem ısı transferinde Isı İletiminin Temel Diferansiyel Denklemi olarak bilinir. U çökme miktarı belirli bir değeri geçemez. Fiziksel değişkenler : 1. L mesafesi sonsuza giden sayıda dilimlere ayrıldığı varsayılarak. Bu uzunluk dx miktarına tekabül edecek ve dx uzunluğundaki çökme miktarıda dU kadar olacatır. Seçilen elemanın büyük olması bu lineer değişim yaklaşımını geçersiz kılar. Germe kuvveti (sabit) 4. Bu eleman sonsuz küçük alınırsa değişim daha isabetli olarak doğru bir şekilde bulunacaktır. Beklenen sıcaklık dağılım eğrisi ileri bölümlerde diferansiyel denklemlerin çözümü aşamasında verilecektir.

Elde edilen diferansiyel eleman ve üzerinde etkili olan kuvvetler şekil olarak aşağıda görülmektedir: T2 β dU dx → 0 ve dU → 0 ise α → β α – β → dα ( veya dβ ) α T1 dw dx Önceki problemlerden farklı olarak göre kesme yüzeylerinde yeni fiziki parametreler (T1 ve T2 kesit alma kuvvetleri) belirtilmiştir. Statik denge şartları diferansiyel elemana da uygulanabilir. T2 sin β T1 sin α dw − = To To To T2 sin β T1 sin α dw ise − = T2 cos β T1 cos α To tgβ − tgα = wo dx olarak bulunur. Diferansiyel elemandan tgα = ve yukarıdaki analizler birleştirilerek aşağıdaki dx ifade bulunur: d ⎡ dU ⎤ w o d 2U wo ⎡ dU ⎤ w dx = ⇒ = dtgα = d ⎢ ⎥ = o ⇒ To dx ⎢ dx ⎥ To dx 2 To ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦ 28 . Direk tepe noktalarında germe kuvveti To yatay olduğu için herhangi bir noktadaki eğim ile T nin çarpımı To a eşit olacaktır. Bu gerilme kuvvetleri germe kuvvetinin ve kablo ağırlığının vektörel toplamından meydana gelir. α + d α = β olduğuna dikkat dU edilmelidir. Rüzgardan meydana gelecek küçük salınım hareketleri ise hesapların basitliği açısından ihmal edilebilir.α → dβ (veya dα) ise tgβ .uzunlukta meydana gelen çökme de sonsuz küçük olacaktır. ΣFy = T2sinβ .tgα = dtgβ = dtgα Bu işlemde β açısı α dan sonsuz küçük miktarda büyük olmalıdır.T1sinα = dw dw = wo dx ( diferansiyel elemanın ağırlığı) (3) (2) 2 nolu ifade To değerine bölünerek ve 1 nolu ifadedeki değerler kullanılarak şu işlemler yapılabilir: Burada wo (N/m) kablonun birim uzunluğunun ağırlığıdır. Dolayısıyla kablo doğrultusu boyunca değeri değişir. Bu diferansiyel elemanın statik dengesi T1 ve T2 ile sağlanacaktır. başka noktasındaki eğimin cosinüsü ve T nin çapımına eşittir. ΣFx = T2cosβ-T1cosα = 0 ise T2cosβ = T1cosα = To (1) Bu denklemin başka bir ifadesi kablonun herhangi bir noktasındaki eğimin (α) cosinüsü ile o noktadaki T kuvvetinin çarpımı. To dx → 0 ise α → β ise β . Diferansiyel eleman asıl kablodan kesilerek çıkarılmış gibi düşünüleceğinden kesilen yüzeyleri temsil eden T gerilme kuvvetleri hesaba katılmalıdır. Hesabı düşünülen bu problemdeki kabloda herhangi bir hareket düşünülmediği için statik denge şartları (ΣFx=0. ΣFy=0) uygulanabilir.

a ise P . su tarafından 4V şiddetinde bir direnç kuvveti tepki vermektedir. V : değişken 3. V bağımlı değişken. Her dilim içerisinde yolun zamana göre değişimi lineerdir ve hız her sonsuz küçük zaman aralığı (diferansiyel aralık veya zaman) içerisinde sabit bir değere sahiptir (V= ds/dt). Bu problemde öncekilerden farklı olarak sadece aracın takip ettiği yörünge sonsuz küçük dilimlere ayrılır. a= dV dt ise m dV − 4V = P dt olarak diferansiyel denklem bulunur. Hareket esnasında. Hız profili veya gradyanı akış bölgesinde nokta nokta hızın nasıl değiştiğini ifade eder. kütle . Denizaltı katı bir yapıya sahip olması nedeniyle yaklaşık olarak bütün noktalarının hız ve ivmeleri birbirine eşittir. t :değişken V (m/s) P(N) Başlangıç şartı 1.4V = m. orijin noktası olarakta hareketin başlangıç noktası tercih edilmelidir.Bulunan son ifade 2.derece adi diferansiyel denklemdir. Çözüm için referans sistem olarak. Problem 5 : Akışkanların hareketinde kütlenin korumunu temsil eden süreklilik denklemini bulunuz. Bu diferansiyel denklemin çözümünden U=U(x) şeklinde bağıntı bulunur. Bu bağıntıdan herhangi bir kablo ve L mesafesi için max çökme bulunabilir. Bu durumda denizaltıyı maddesel nokta seviyesine indirgeyebiliriz. t=0 iken V=0 (denizaltı başlangıçta duruyor) g (m/s2) x: hareket doğrultusu 4V (N) ΣF = m. Gerek akışkanın katı cidarlar ile ve gerekse akışkan 29 . Bu denklem 1. P motor kuvveti hareketi sağlarken. Hız . m : sabit 2. 4V kuvveti: değişken 6. Maddesel nokta kinematik bir kavram olup diferansiyel eleman gibi çok küçük yapıyı ifade etmektedir. t ise bağımsız değişkendir. Sadece ağırlık gibi homejen yayılı yüklerin olduğu problemler için uygulanabilir. P kuvveti : sabit 5.a . Bu durumda kullanılacak bağıntı.mertebe homejen olmayan adi diferansiyel denklemdir.derece 1. Açılama: Bütün akışkan akış problemlerinde akışkan içerisinde hız gradyanının bilinmesi gerekir. Denizaltıya iki tane kuvvet etkimektedir. Problem 4: Su içerisinde tamamen batmış ve durmakta iken denizaltı P sabit motor kuvvetiyle harekete başlamıştır. a : değişken 4. Aracın hızının ve almış olduğu yolun hesaplanacağı ifadeyi bulunuz. Fiziksel büyüklükler: 1. Eğer akış bolgesi x-y düzleminde ise hız gradyanıda x ve y nin fonksiyonu olacaktır. hareketli sistemlerin dengesini temsil eden Newton’un 2. denizaltı yörüngesinin bir doğru olması gerektiğinden kartezyen koordinatlar seçilirken. zaman. İvme . 4V su direnç kuvveti ise harekete engel olmaktadır. Bu problemde hareketli bir sistem analiz edilecektir. Hız gradyanı hız profili veya hız dağılımı olarak da bilinir. mertebe 1. araca hızıyla orantılı olarak.kanunudur. Dikkat edilirse değişken sayısı 2 den fazla olmasına rağmen diferansiyel denklem kismi yapıda çıkmamıştır.

Burada sayfa düzlemine dik derinlik l birim olduğu kabul edilerek. Akışkan mekaniği veya Termodinamik problemlerin diferansiyel yöntemle çözümünde kullanılan diferamsiyel eleman genellikle KONTROL HACMİ veya YÜZEYİ olarak isimlendirilir.taneciklerinin birbirleriyle sürtünmeleri sonucu meydana gelen enerji kayıplarının hesaplanabilmesi için hız gradyanının bilinmesi gerekir. Girişte tek doğrultuda bir akış olabilirken çıkışta doğrultu düzlemsel yani iki boyutlu olabilir. 30 . hesaplamada kullanılan bağıntılar ve elde edilen sonuçlar birbirinden farklıdır. y ekseni üzerindeki izdüşümü v olarak alındı. y yönünde ise Qy kadarlık debiler girerse çıkışta bu değerler sonsuz küçük miktarda artar veya azalır. Bu denklem bulunurken akışkan ortamından akış doğrultusuna göre 2 veya 3 boyutlu diferansiyel eleman alınır. y Kanal Duvarı dx dy x u Kanal Duvarı x Hız dağılımı y v V Q=ρAV Qx = ρ Ax u Qy = ρ Ay v (1) V hızının x ekseni üzerindeki izdüşümü u.v (düşey yöndeki hız). Yukarıdaki şekilde verilen dx dy lik eleman içerisinde hızın değişimi linerdir. t : değişken Debi ve diğer büyüklükler arasında şu şekilde ifade yazılabilir. Bu diferansiyel eleman içerisine giren çıkan akışkan miktarları birbirine eşittir. bir doğrultuya göre gerek akan miktarın dağılımının ve gerekse hızın değişiminin ne olduğunun bilinmesi gerekir. Gerekli işlemler ve şekil aşağıda verilmiştir. Daha Bölüm 1.dx (2) u ve v ise x ve y doğrultularındaki toplam akışkan hızının izdüşümleridir. Akışkan yogunluğu. sıvılarda akışkanlar sıkıştırılamaz olduğu için sabit kalır. Bu istenilen değerleri hesaplayan bağıntılardan biride SÜREKLİLİK DENKLEMİ'dir. Akışkan hızı. : değişkendir. Her iki haldede hız gradyanı birbirinden çok farklıdır. Zaman. İki boyutlu bir akış ortamından aşağıdaki diferansiyel hacim cıkarılabilir. Q : kütlenin korunumuna göre sabittir. Yani bir kesitten geçen akışkan miktarı başka bir kesitten geçen akışkan miktarına eşittir. Süreklilik denklemi kütlenin korunumu prenbine dayanır. debi. Hızın düşük ve akış çizgilerinin düzgün olduğu laminer akış ve hızın yüksek akış çizgilerinin gelişigüzel eğriler ve girdaplar olduğu türbülanslı akışta. Diferansiyel elemana veya kontrol yüzeyine x yönünde Qx. 2. Fiziksel büyüklükler: 1. ρ : Gazlar için konuma ve basınca bağlı olarak değişirken. u (yatay yöndeki hız). Böyle bir durumdada doğrultuya göre miktarların ve hız şiddetlerinin nasıl dağıldığını bulmak mühendislik açısından önemlidir. Akış doğrultusuna göre değişir. dAx = l. Akış miktarı. 5.dy dAy = l. 3. Akış kesiti : akış doğrultusuna göre bazen değişir bazen sabit kalır.5. 4. Bu durumda bir kesitten geçen akışkanın başka bir kesitten geçerken.2 de verilen bilgiler ışığında elamanın içine giren çıkan akışkan miktarları arasında bir denklem türetilebilir.

∂Qy ⎤ ⎡ ∂Qx ⎤ ⎡ (3) dx⎥dy = 0 dy⎥dx + Qx dy . Bu durumda şu ifade bulunur: ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y (5) Bulunan denklemde u ve v bağımlı.⎢ Qy + ∂y ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ 1 nolu denklemlerin gerekli kısmı türevleri alınıp 3 nolu ifadeye taşınırsa ve 3 nolu ifadede gerekli düzenlemeler yapılırsa şu ifade bulunur: ∂ ( ρu ) ∂ ( ρv ) + =0 ∂x ∂y veya u ∂ρ ∂u ∂ρ ∂v +ρ +v +ρ =0 ∂x ∂x ∂y ∂y (4) Bulunan bu ifade akışkanlar mekaniğinde SÜREKLİLİK DENKLEMİ olarak bilinir. 1. Beklenen eğri gerçekleşmiyorsa ve şartlar sağlanmıyorsa cözüm yanlış olacaktır. Şayet akışkan sıkıştırılamayan bir sıvı ise yoğunluk değişmeyeceğinden türevleri sıfır olacaktır.7 Cözümlerin Fiziki Yorumu Diferansiyel denklemlerin çözülmesi sonucu bulunan ifadelerin matematiksel olarak doğru olmasının yanında ilgili probleme uygun bir değişimide bize vermesi gerekir.∂Qy ⎤ ⎡ dy⎥dx ⎢ Qy + ∂y ⎣ ⎦ Qx dy dy ∂Qx ⎤ ⎡ Qx + dx ⎥dy ⎢ ∂x ⎣ ⎦ dx Diferansiyel eleman ve eleman üzerindeki akış miktarları Qy dx Kütlenin korunumu prensibine kontrol hacmine göre giren ve çıkan akışkan miktarları birbirine eşit olmalıdır. Böyle bağımlı değişkenin birden fazla olduğu diferansiyel denklemler DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ olarak bilinir ve çözüm için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır. Bu denklem bu haliyle sıkıştırılabilir akışkanların (gazlar) değişken kesitli ortamda akması geçerlidir. 31 .⎢ Qx + Qydx . Mühendislikte akış problemleri genellikle zamana bağlı olmayan daimi hallerde düşünüldüğü için zaman dikkate alınmamıştır. x ve y ise bağımsız değişkenlerdir. Akış problemlerinin çözümünde kullanılan 3 ana denklemden biridir. Bu tür yorumlar daha önce çözülmüş problemlerin diferansiyel denklemlerinin çözümü esnasında yapılacaktır. En başından çözüm belirlenmiş olan başlangıç ve sınır şartlarını sağlamalıdır.

Bu durumda önerilen çözüm fonksiyonun yeterli sayıda türevi ve kendisi diferansiyel denkleme taşınarak denklemin sağlaması araştırılır. 1. bağımlı değişkenin ve türevlerinin önünde bağımsız değişkene bağlı fonksiyonların çarpım halinde olduğu değişken katsayılı denklemlerin çözümü seri ile yapılır. özel DEĞİŞKEN DÖNÜŞÜMLERİ ile çözüm aranabilir. Homojen çözüm. Yüksek mertebeli diferansiyel denklemler için ilk önce HOMOJEN ÇÖZÜM’ ün bulunması ilk aşama olmaktadır. İntegre edilebilir parçalara ayırmak mümkün olmazsa. 1. Bu nedenle diferansiyel denklemelerin çözümünde de integrasyon prosesi kullanılacaktır. denklemi sağlayacan şekilde seri sabitleri düzenlenir.mertebe diferansiyel denklemler için kullanılan son yöntem ise TAM DİFERANSİYEL yaklaşımdır. 1. mertebe denklemlerde hem bağımlı hemde bağımsız değişken dönüştürülebilirken. Yüksek mertebeli denklemlerde kullanılan bir diğer yöntem KUVVET SERİLERİ ile çözümdür. İntegrasyon için fonksiyonel yapısı uygun olmayan 1. Özellikle. 32 . yüksek mertebeli diferansiyel denklemlerde sadece lineer diferansiyel denklemlerin analitik çözümü mümkündür. Serinin bir çözüm olduğu kabul edilerek. İlk önce diferansiyel denklemin tümünün değil. Daha sonra dikkate alınmayan kısmın GENEL ÇÖZÜME etkisi yansıtılır. birbirinden ayrı olarak bulunan çözümlerin toplanmasından bulunan çözümdür. homojen çözüme benzetilerek veya diferansiyel denklemin homojen olmayan kısmına benzetilerek diferansiyel denklemin özel çözümü önerilir. Yeni değişkenler ile integerasyon çözüm uygulandıktan sonra eski değişkenlere tekrar dönülür. non-homejen adi diferansiyel denklemlerin çözüm mantığı verilecektir. mertebe diferansiyel denklemler için denklemin lineer veya non-lineer olması çözüm üzerinde çok etkili olmamasına karşın. Bu bölümde tek bağımsız değişkene bağlı. Genel çözüm.BÖLÜM II ADİ DİFERANSİYEL DENKLEMLER VE ÇÖZÜMLERİ Önceki bölümlerde integrallerin en basit diferansiyel denklem olduğu ifade edilmişti. Sağlama işlemi gerçekleşmemiş ise yeni bir öneri yapılarak tekrar sağlaması kontrol edilir. Bu amaçla özellikle bağımsız değişkene bağlı fonksiyon bloğu ve sabitler çözümün ilk aşamasında düşünülmeyebilir. Sağlama işlemi diferansiyel denklemde hiçbir ifadenin kalmaması manasınadır. Bazı durumlarda herhangi bir matematiksel işlem yapılmaksızın tahmine ve tecrübeye dayanarak. homojen olmayan bir diferansiyel denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından bulunur. Bu çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak da isimlendirilir. Homojen çözüm bulunduktan sonra HOMOJEN OLMAYAN ÇÖZÜM bulunmalıdır. homojen veya parçalama ile homojen hale dönüştürülen diferansiyel denklemin çözümüne verilen isimdir. Yüksek mertebeli denklemlerde de değişken dönüşümleri kullanılabilir. önemli bir kısmının çözümü bulunur. Özellikle 1. yüksek mertebeli denklemlerde genellikle bağımsız değişken dönüştürülür.mertebe diferansiyel denklemler ise İNTEGRE EDİLEBİLİR PARÇALARA AYRILARAK çözümü gerçekleştirilmektedir. Bu yöntemle çözümde değişken sayısı sonra iptal edilmek üzere 2’ den 3’ e çıkarılır. Eğer önerilen çözüm denklemi sağlıyorsa ileriki aşamaya geçilir. Böyle bulunan çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak isimlendirilir. Örnek olarak.mertebe diferansiyel denklemlerde çözüm için ilk önce İNTEGRASYON düşünülmelidir.

C2. 4 x + 9 yy ' = 0 36 Verilen denklem elde edildiği için çözüm doğrudur. Mertebe bir dif.y) fonsiyonun. İkinci teste görede bulunan çözüm ve türevi diferansiyel denklemde yerine yazılır. Tüm ifadeler birbirini yokediyorsa bulunan veya önerilen çözüm doğru demektir. Bu tip denklemlerin çözümleri n kere x üzerinden integrasyon ile gerçekleştirilebilir. mertebe değişkenlerine ayrılabilen diferansiyel denklemin genel formu ve çözüm formatı şu şekildedir. 9 4 9 4 9 4 4 x + 9 yy ' = 0. f(x. denklemin C1. Cn gibi n tane integral sabiti bulunmalıdır.…. + = 0. C3. denklemde varolan değişkenler taraf tarafa ayrılabilmelidir.1 Değişkenlerine Ayrılabilen Diferansiyel Denklemler En genel halde bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayrılabilen n. Diğer taraftan f(x. C 9y2 x2 y2 2 + = C1 ∫ 9 ydy = − ∫ 4 xdx 2 = −2 x + C C1 = 18 9 4 C1 sabiti başlangıç veya sınır şartı ile bulunacaktır. mertebe diferansiyel denklemler için “f” fonsiyonu hem bağımlı değişken ve hemde bağımsız değişkenlerin fonksiyonu.y)=ex+y ise f(x. Sadece 1. belirlenebilir. dx Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. x ise bağımsız değişken olmak üzere şu şekilde verilebilir: d ny = f(x) dx n (1) Burada f(x) bağımsız değişkene bağlı bilinen bir fonksiyondur.h( y ) ⇒ ∫ h( y) = ∫ g ( x)dx dx Problem 1: 9 y dy + 4 x = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. bu özelliğe sahip denklemlerin çözümü için gerekli şart f(x. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. Bu durumda çözüm sonrasında n. f=f(x. Örnek olarak. Birinci teste göre mutlaka tekrar diferansiyel denklemi vermelidir. y ) = g ( x). mertebeden bir diferansiyel denklem y bağımlı. f(x.y). 1. 1.mertebe bir diferansiyel denklem için bu şekildeki ayırım yapılarak ve 1 kez integral alınarak çözüm gerçekleştirilmiş olacaktır. olabilir. dy dy (2) = f ( x.y)=xyln(x+y) şeklinde ise sadece x’in ve sadece y’nin fonksiyonları elde edilemeyeceği için bu metodla çözüm elde edilemez. Sağlama: Bulunan çözümün doğru olup olmadığı. çözüm fonksiyonunun yeniden türevinin alınmasıyla. 8x − −4 x 36C1 − 4 x 2 x2 y2 9 → y′ = = dif denklemde + = C1 ise y = 9 9 4 36C1 − 4 x 2 36C1 − 4 x 2 2 9 9 9 yerine yazılırsa 33 . Bununla birlikte.y)=g(x). türevi Çözüm + = 0.y)=exey olarak ayrılabildiği için çözüm mümkündür. Yani. Çözümün sağlanması 2 şekilde test edilebilir. x2 y2 2 x 2 yy ' x yy ' + = C1 ise 1.h(y) şeklinde iki ayrı fonksiyona bölünebilmesidir.2.

v 2 ln u = ln v 2 + ln C Co = ln(C ).Birinin etkisini diğeri yokeder. Bu değişkenler ve C sabitleri arasında sadeleştirme işlemleri açısından faydalı olacaktır. SinC. Böyle bir dönüşüm mantıksal olarak da yanlış değildir. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. Not: Çözüm sonrasında tüm fonksiyonların logaritma fonksiyonu veya sinus fonsiyonu … olması halinde integral veya diferansiyel denklem sabiti de ( C ) aynı fonksiyonlar cinsinden (lnC. ⎛ d2y ⎞ d2y ⎛ dy ⎞ dy dx = x dt = t dA = A → ∫ d ⎜ ⎟ = d⎜ 2 ⎟= 2 ∫ ∫ ∫ ∫ ⎝ dx ⎠ dx ⎝ dx ⎠ dx Buna göre örnek diferansiyel denklemin çözümü. İntegral ve türev birbirinin tersidir. 1 − y 2 = C (1 − x ) 2 y = 1 − C (1 − x ) 2 y′ = 34 2C (1 − x ) 2 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 . 5 x2 Çözüm : y = − e − 2 x + C1 + C 2 x + C3 8 2 Buradaki C ler sabitler olup başlangıç veya sınır şartları yardımıyla bulunur. ⎡d2y⎤ d3y d ⎡d2y ⎤ d 2 y −5 −2 x e + C1 = = 5e −2 x ⇒ ∫ d ⎢ 2 ⎥ = ∫ 5e −2 x dx ⇒ 2 = ⎢ ⎥ dx3 dx ⎣ dx 2 ⎦ dx 2 ⎣ dx ⎦ d ⎡ dy dx ⎢ dx ⎣ dy 5 − 2 x ⎤ − 5 −2x ⎡ dy ⎤ ⎛ − 5 −2x ⎞ ⎥ = 2 e + C1 ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ 2 e + C1 ⎟ dx ⇒ dx = 4 e + C1x + C2 ⎝ ⎠ ⎦ ⎣ ⎦ Benzer şekilde bir kez daha integrali alınarak çözüm aşağıdaki şekilde bulunur. Çözüm için değişken dönüşümü de gerekecektir. dy 1 − y2 Problem 3: = dx y(1 − x) diferansiyel denklemini çözünüz. dx 3 Çözüm: Bu tür diferansiyel denklemlerin çözümünde tütevin integrasyonu için şu benzerlik unutulmamalıdır.36C1 − 4 x 2 dy 9 y + 4 x = 0 ise 9 dx 9 −4 x 36C1 − 4 x 2 9 9 + 4x = 0 → − 4x + 4x = 0 → 0 = 0 d 3y Problem 2: = 5 e-2x diferansiyel denklemini çözünüz. Gerekli ters dönüşümlerle çözüm şu şekilde bulunacaktır: 1-y2 = C(1-x)2 Sağlama : “Bulunan çözüm doğrumu?” sorusu çözümün kendisi ve türevi verilen denklemde yerine yazılarak kontrol edilebilir. C değeri sabitse bunun logaritması veay sinus değeride sabit olacaktır. ydy dx ∫ 1 − y2 = ∫ 1 − x 1 − y 2 = u 1 − x = v ⇒ − 2 ydy = du − dx = dv ∫ − 2u = ∫ − du dv v ⇒∫ du dv = ∫2 u v ⇒ ln(u ) = 2 ln(v) + Co ln u = ln v 2C ⇒ u = C.…) yazılabilir.

Böylece genel çözüm. Duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını belirleyip çiziniz. Problem 6: dx y Çözüm: y2 x2 ydy = ∫ xdx x=1 ise y=3 [ y(1)=3] = + C ∫ 2 2 33 12 Çözüm denkleminde x yerine 1 y yerine 3 yazılarak C belirlenir. 1 y= 5 x +1 dy x = diferansiyel denklemini y(1)=3 şartı ile çözünüz. y = 2e kx Uygulama 1: Yüzey sıcaklıkları T1 ve T2 olan L kalınlığındaki duvardan geçen ısıyı hesaplayınız. dx y(1 − x) C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 2 2 (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 0 = 0 ise çözüm doğru. dx = −5∫ x 4 dx − 1 = −x5 + C x=0 ise y=1 [ y(0)=1] y Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 1 yazılarak C belirlenir. Böylece genel çözüm. Böylece genel çözüm. Denklemdeki k bir sabittir. ∫y dy 2 Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri q T2 T2 0 x=L L x 35 . y2 = x2 + 8 dy Problem 7: = ky dif. x=0 ise y=2 [ y(0)=2] Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 2 yazılarak C1 belirlenir. Problem 4: Çözüm: dy = 1 + y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. denklemini y(0)=2 şartı ile çözünüz. 2 = C1e k 0 ise C1=2 bulunur.dy 1 − y2 = . dx dy = ∫ dx arctgy=x+C y=tg(x+C) ∫1+ y Problem 5: Çözüm: 2 dy + 5 x 4 y 2 = 0 diferansiyel denklemini y(0)=1 şartı ile çözünüz. dx Çözüm: dy C=lnC1. = + C ise C=4 2 2 bulunur. -1=-0+C ise C=-1 bulunur. lny=kx+lnC1 ise y = C1ekx ∫ y = ∫ kdx ise lny=kx+C.

Değişkenler olan T ve x eşitliğin her iki tarafına dx ayrılabilir. y ve z yönündeki boyutun daha büyük olması nedeniyle ısı akısı duvar içerisinde kalacaktır. q. q x = -kT + k T1 ise T ( x) = qx + T1 k Bu denklem şekildeki b eğrisine uygun bir lineer değişimi ifade ettiği için beklenen bir çözüm bulunmuştur. 2: x=L ise T=T2 ise T2 = T(x) T1 b Duvar içerinde hesaplanan sıcaklık dağılımı k qL + T1 duvardan transfer olan ısı miktarı q = (T1 − T2 ) dir. Herhangi bir yönde ısı akışı yoksa. Bu durumda da ısı y ve z yönündeki mesafeler çok uzun olduğu için en kısa yön olan x yönünde akabilecektir. Dolayısıyla sıcaklık değişimide x sadece x yönünde olacaktır. Bizim için duvarın x doğrultusundaki ısı tarnsferi önemlidir. q = −k ∫ qdx = −∫ kdT q dx = -k dT ise çözüm q x = -kT + C şeklinde bulnur. 0 q’’’ q1 T1 Duvar veya Levha x q2 T2 Isı akış Doğrultusu L Duvar içerisinde ısı üretimi mevcut ise diferansiyel denklem şu şekilde olacaktır: ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q ' ' ' ρC v ∂T + + + = ∂x 2 ∂y 2 ∂z2 k k ∂t 36 Ancak bu denklem kısmi olup çözümü zordur. Sınır şartları iki tane bulunur. Yapılardaki uygulama açısından x yönündeki ısı içeri veya dışarı akarkan. 1: x = 0 ise T = T1 . Bu ifadede 2.0 = -k T1 + C ise C = k T1 bulunur. o yöne göre sıcaklık değişmez . Bu nedenle değişken sayısı 2 tane oluncaya kadar bazı kabuller yapılmalıdır.Bu durumda duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını veren ifade şu şekildedir. L k Isı akış Doğrultusu T2 0 x=L x Uygulama 2: Yukarıdaki problemde duvar içerisinde kimyasal yolla q’’’ kadarlık bir ısı üretimi söz konusu olursa sıcaklık dağılımı ve q değerleri ne olur? Maksimum sıcaklığı bulunuz. Diğer y ve z yönlerindeki ısı akısı önemli değildir. Bu nedenke y ve z yönünde duvar uzunluklarının sonsuz olduğu kabul edilebilir. sınır şartı yerine konularak transfer olan ısı bulunur.dT denklemiyle hesaplanmalıdır.

0 + C2 ⇒ C2 = T1 x=L ⇒ T=T2 T2 =. dT q′′′x ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ =− +⎢ + =0 dx k 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ise xkrt = k (T2 − T1 ) L + 2 q′′′L xkrt maksimum sıcaklığın yerini belirler. 2 değişken arasındaki diferansiyel değişim adi formda olacaktır.L + T1 ⇒ C1 = (T2. Maximum sıcaklık ve yeri şu şekilde tesbit edilir. Daha önce diferasiyel denklem çıkarılmasında bahsediliği gibi bu beklenen bir durumdur. Diferansiyel denklemin yeni hali şu şekildedir: d 2T q' ' ' + = 0 (Bir tane bağımsız değişken var. sıcaklık bu yönde değimiyor ise .y. T1>T2 olduğu zaman ise sol tarafa yakın olacaktır.daimi problem.q’’’L2/2k + C1. T1>T2 için duvar içindeki sıcaklık dağılımı ve yüzeyden meydana gelen q1 (x=0) ve q2 (x=L) ısı akışları şu şekildedir: dT ⎡ T − T q′′′L ⎤ = q′′′x − k ⎢ 2 1 + ısı x değerine bağlı olarak değişiyor. dx 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎡ T − T q′′′L ⎤ ⎡ T − T q′′′L ⎤ q2 = q′′′L − k ⎢ 2 1 + q1 = − k ⎢ 2 1 + 2k ⎥ 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎣ L ⎦ q = −k 37 .z.q’’’. Bir sabitin türevi ise sıfırdır.z yönünde ısı akışı yok.0/2k + C1.T1 )/L+ q’’’L/2k q′′′x 2 ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ + + T =− x + T2 2k ⎢ L 2k ⎥ ⎣ ⎦ Duvar içerisinde sıcaklık dağılımını veren denklem Sıcaklık duvar içerisinde parabolik olarak değişmektedir. Sıcaklık dağılımını kullanarak fourier denklemi yardımıyla yüzeylerden transfer olan ısılar hesaplanabilir. Adi dif. sıcaklık bu yönde değimiyor ise . İlave olarak problem daimi (steady) olarak düşünülürse sıcaklık değişmeyecektir: zamanla da . Bu nedenle duvar içerisinde bir noktada sıcaklık maksimum veya minimumdur.x. sıcaklık zamanla değişmiyor ise ∂T =0 ∂t ∂T ∂ 2T = =0 ∂y ∂y 2 ∂T ∂ 2T = =0 ∂z ∂z 2 Bu yaklaşımlar ile değişken sayısı 4 den (T.) 2 ye (T. Maksimum sıcaklık için sıcaklık dağılımını veren denklemde x=xkrt yazılmalıdır.x) düşecektir.y yönünde ısı akışı yok.ve sabit kalır. denklem) dx 2 k d ⎡ dT ⎤ − q ' ' ' dT − q ' ' ' ⎡ dT ⎤ ⎛ − q ' ' '⎞ ⎢ dx ⎥ = k ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ k ⎟ dx ⇒ dx = k x + C1 ⇒ ⎝ ⎠ dx ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ∫ dT = ∫ ⎢ ⎣ − q' ' ' 2 ⎡ − q' ' ' ⎤ x + C1 ⎥dx ⇒ T = x + C1x + C2 k 2k ⎦ Çözüm için gerekli sınır şartları: x=0 ⇒ T=T1 T1 =. T1<T2 olduğu zaman maksimum nokta sağ tarafa yakın. Fiziki yorum olarak duvar içerisinde ısı üretimi olmasından dolayı duvar içinde bir yerde sıcaklık maksimumdur.

T(x) Tmax T1 q1 T2 0 xkrt x=L/2 x=L x T1 > T2 için sıcaklık dağımı, maximum sıcaklık değeri ve yeri q2

Uygulama 3: AralarındaL mesafes bulunan direklere asılan birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan sahip kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen sarkmayı bulunuz. Direklerin tepe seviyesine göre meydana gelen maximum çökme miktarını ve yerini bulunuz.
0 x

wo [N/m]

g

kablo

U

d2U wo ise = dx 2 To

⎛w ⎞ d ⎡ dU ⎤ w o dU w o ⎡ dU ⎤ = ⇒ ∫ d ⎢ ⎥ = ∫ ⎜ o ⎟ dx ⇒ = x + C1 ⇒ dx ⎢ dx ⎥ To dx To ⎝ To ⎠ ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦

∫ dU = ∫ ⎢ T ⎣

⎡ wo
o

⎤ w x + C1 ⎥dx ⇒ U = o x 2 + C1x + C2 2To ⎦

Sınır şartları uygulanarak integral sabitleri bulunur. 1: x = 0 ⇒ U = 0 2: x = L ⇒ U = 0 0 = 0+ 0+C2 ⇒ C2= 0 0 = (w0/2T0)L2 + C1L ⇒ C1= - w0L/(2T0) ise
U ( x) = w0 2 ( x − Lx ) 2T0 maksimum çökmenin meydana geldiği noktayı bulmak için bulunan denklemin 1.türevi sıfıra eşitlenir. 2 w ⎡⎛ L ⎞ w L2 L⎤ dU w0 L = (2 x − L) = 0 ⇒ 2 x − L = 0 ⇒ xkrt = ise U max = 0 ⎢⎜ ⎟ − L. ⎥ = − 0 dx 2T0 2 2T0 ⎢⎝ 2 ⎠ 2⎦ 8T0 ⎥ ⎣ L/2
0 x=L/2 x=L x Meydana gelen sarkmanın x’ e göre değişimi ve maksimum çökme

Umax U(x)

38

Uygulama 4: Yola(x) bağlı ivmesi a = 2x ile verilen hareket durmakta iken harekete başlayan bir araca aittir. Aracın hızını ve yolunu zamana bağlı olarak bulunuz.

dV = 2 x şeklinde bir denklem elde edilecektir. Bu diferansiyel denklemde 3 tane dt değişken (V,x ve t) mevcuttur. 3 değişkenli diferansiyel denklem çözülemez. Çözüm için değişken sayısı 2 ye düşürülmelidir. Bu iki şekilde yapılabilir: a=

İlk yöntemde bağımlı değişken (V) yokedilebilir. V yerine x li ifadesi yazılır. Yolun zamana göre 1. türevi hız ise dx d d ⎡ dx ⎤ d 2 x d 2x V= ise diferansiyel denklem = 2 x olur. Böyle → a = [V ] = ⎢ ⎥ = 2 dt dt dt ⎣ dt ⎦ dt dt 2 2.mertebe bir denklemin çözülebilmesi için sağ taraf bağımsız değişkenin (t) fonksiyonu olmalıdır. Oysaki elde edilen denklemin sağ tarafı bağımlı değişkenin (x) fonksiyonudur. d 2x İntegrasyon için 2 = f (t ) olmalı dt IIDeğişken sayısını 2 ye indirgemenin diğer yolu bağımsız değişkenlerden birinin yokedilmesidir. Zincirleme türev kuralı ile bu amaç gerçekleştirilebilir. dV dV dx dx dV = → a= V= a =V dt dx dt dt dx Böylece V ve t arasındaki ivmeden V ve x arasındaki ivme ifadesine geçilebilir. dV V2 = 2x ⇒ ∫ VdV = ∫ 2 xdx ⇒ = x2 + C V dx 2 x = 0 ⇒ V = 0 (Durmaktadır.) ise 0 = 0 + C ⇒ C = 0 , V2 = 2x2 ⇒ V =1.414 x
Uygulama-5: Şekilde görülen çelik köprü üzerinde seyretmekte olan bir araçtan dolayı köprüde meydana gelen çökmeyi (sehim) bulunuz. Maksimum değeri belirleyiniz. Açıklama: Köprü üzerinden geçen en ağır araç körünün tam ortasında en büyük çökmeyi meydana getirir. Bu nedenle tam orta nokta için bulunacak çökme değeri için sağlanacak emniyet diğer noktalar içinde kafi olacaktır. Araç ağırlığından dolayı gövdeyi F kuvveti ile eğmeye çalışacaktır. Hesaplama için mesnet reaksiyonları hesaplandıktan sonra 0 orijin noktasına x kadar uzaklıktaki A noktasına göre moment alınır.
gövde g

I-

Köprü Ayağı F L F 0 F/2 x A

Köprü Ayağı

Çökme eğrisi Sehimin x’ e göre değişimi

Sehim veya çökme (u) diferansiyel denklemi I atalet momenti ve E elastisite modulü ve moment (M) değerine ne bağlı olarak şu şekildedir;
39

EI

d 2u Fx = M ( x) burada moment önceki şekle göre A noktasından M ( x) = − dir. 2 dx 2 d 2u Fx =− , 2 dx 2 d ⎛ du ⎞ Fx , ⎜ ⎟=− 2 IE dx ⎝ dx ⎠ u=− Fx du Fx 2 ⎛ du ⎞ =− + C1 , d ⎜ ⎟ = −∫ dx ise ∫ ⎝ dx ⎠ 2 IE dx 4 IE

ise IE

⎛ Fx 2 ⎞ du = − ∫ ⎜ + C1 ⎟ dx ∫ ⎝ 4 IE ⎠

Fx 3 + C1 x + C 2 12 IE

Çözümün tamamlanması için 2 tane sınır şartı gerekir: 1. x=0 ise u=0 , C2=0 Fx 3 FL2 FL2 2. x=L/2 ise du/dx=0, C1 = ise u = − + x 12 IE 16 IE 16 IE
Uygulama-6: Hareketsiz duran ve aralarında H kadar mesafe bulunan iki plaka arasında akan Qo debiye sahip sıvının hız profilini veren bağıntıyı bulunuz. Akış daimi (steady) dir.
Kanala girerken Hız profili y 0 x H Kanala içeriside Hız profili Açıklama: Sıvıların yapışma özelliği vizkosluk özelliği olarak bilinir. Gerçek sıvılar temasta oldukları katı yüzeye yapıştıklarından hızları yüzey ile aynı olur. Bu problemde plaka yüzeyler hareketsiz olduğu için palakaya bitişik tanecik hızları sıfırdır. Bu suretle girişteki homejen hız profili (gradyeni) kanal içinde parabolik olarak değişir.

Çözüm: İki boyutlu (y,x) akış için akışın hareketini tanımlayan Navier-Stokes denklemi sıkıştırılamayan sıvılar için şu şekildedir. ⎛ ∂ 2u ∂ 2u ⎞ ⎛ ∂ 2v ∂ 2v ⎞ ∂u ∂P ∂v ∂P x için, ρg x − ve y ekseni için ρg x − + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ ⎜ ∂x ⎟ ⎜ ∂x ⎟ ∂t ∂y ∂y ⎠ ∂t ∂x ∂y ⎠ ⎝ ⎝ Bu denklemlerde u ve v sırasıyla akışkan taneciği hızının x ve y eksenlerindeki izdüşümleridir. İlave olarak g yerçekimi ivmesini, ρ akışkan yoğunluğunu, µ dinamik viskoziteyi ve P basıncı göstermektedir. Akış sadece x yönündedir ve hız sadece y’ ye göre ∂u değişmektedir. Bu nedenle v=0 ve = 0 olacaktır. Daimi akış zamana göre değişim ∂x göstermeyen akış için zamana göre türevlerde sıfır olacaktır. Geriye kalan ifade şu şekildedir.

ρg x −

⎛ ∂ 2u ⎞ ⎛ d 2u ⎞ ∂P ∂P + µ ⎜ 2 ⎟ = 0 , ρg x − + µ⎜ 2 ⎟ = 0 , ⎜ ∂y ⎟ ⎜ dy ⎟ ∂x ∂x ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

ρ gx −

∂P = K ise ∂x

⎛ d 2u ⎞ K +µ⎜ 2 ⎟ =0 ⎝ dy ⎠

Yukarıdaki denklemde tek bağımsız değişken olduğu için kısmi diferansiyenden adi diferansiyele geçilir. İntegral y üzerinden alınacak olup x ile ilgili terimler bu nedenle K sabiti ile kısaca gösterilmiştir.
d 2u K −K 2 = − = sabit ise iki kez y’y göre integral alınarak u ( y ) = y + C1 y + C 2 bulunur. 2 µ 2µ dy

Sabitlerin bulunması için 2 sınır şartı gerekir. Koordinat sisteminin orijin noktası iki plakanın tam ortası seçilerek hareketsiz plaka yüzeyindeki sıvı taneciklerinin hızı tanımlanabilir. Plakaların orijine uzaklığı seçilen orijine göre H/2 ve –H/2 olacaktır. Gerçek akışkanlar katı
40

yüzeyine yapışacağından ve plakalar hareketsiz olacağından plaka yüzeyindeki taneciklerin hızı da sıfır olacaktır. H.Derinlik kesitinden geçen debide sonsuz küçük olacaktır. Örnek Problemler : 1. Qo debisi bu −H / 2 u ( y )dy = ∫ 1 − H / 2 8µ H /2 H3 ⎡ dP ⎤ − + ρg x ⎥ H 2 − 4 y 2 dy = ⎢ dx 12 µ ⎣ ⎦ ( ) ⎡ dP ⎤ ⎢− dx + ρg x ⎥ ⎣ ⎦ Son çözümden istenirse Qo debisini veren kanal aralığı H belirlenir. 0 = Son iki sınır şartı denkleminin çözümümden C1=0 ve C 2 = sabitler ve K yerine yazılarak şu şekilde bulunur. Bu durumda diferansiyel kesitten geçen debi Derinlik=1 alınarak. Bu durumda H değerinden geçen debi integralle belirlenir. dy/dx = y/x2 5. y’ = cos2 x cos y 41 12. x dx + (a2 . y’ = y sec x 13. Bu nedenle her y noktası için bir debiden bahsedilebilir. Bu nedenle y doğrultusu dy lik sonsuz küçük diferansiyel dilimlere ayrılır. xy dx . Debi (=hız*kesit) prensibine göre hesaplanır. sınır şartı . dx = t (1+t2) sec2 x dt 14. sin x sin y dx + cos x cos y dy = 0 10.Derinlik şeklinde hesaplanır. x2 y y’ = ey 19. Kesit akış doğrultusuna dik olup. y=-H/2 ise u=0 . x cos2 y dx + tan y dy = 0 9.a2 )0. y=H/2 ise u=0 . sınır şartı . Bu değişim HIZ ALANI olarakta isimlendirilir. Bu durumda çözüm 8µ 1 ⎡ dP ⎤ 2 2 ⎢− dx + ρg x ⎥ H − 4 y 8µ ⎣ ⎦ ( ) Bu hız profili bir parabolik bağıntı olup beklenen çözümdür. y2 e2x dx = (4+ e2x) dy 6. a2 dx = x ( x2 . −K (H / 2)2 + C1 H + C2 2µ 2 −K (− H / 2)2 − C1 H + C2 2. u= KH 2 bulunur. (e2x + 4 ) y’ = y 22. Ancak H boyunca u hızı değişmektedir. Bağıntı y yönünde akışkan hızının nasıl değiştiğini ifade etmektedir. (1+ ln x ) dx + (1+ln y ) dy = 0 15. Qo = ∫ H /2 H /2 −H / 2 u ( y )dy şeklinde yazılabilir. x2 dx + y(x-1) dy = 0 4.5dy 20. x y3 dx + (y+1) e-x dy = 0 21. y ln x ln y dx + dy = 0 18. dx/(y(1+x2)) =2 dy 7.x2)1/2dy = 0 16. 0 = 2µ 2 1. Bu hız bağıntısından hareketle debi ve viskoz kuvvetler hesaplanabilir.(x+2) dy = 0 2. Qo = ∫ ifadenin integrasyonu ile bulunabilir. tan2 y dy = sin3 x dx 8. x dx .3 dy = 0 3. Herhangi bir dy. Plakaya yakın birim kesitten geçen debi ve 0 orijin noktası civarındaki birim kesitten geçen debi aynı olmayacaktır. y’ = 2x + x y2/ 3y +x2 y 17. (1-x) y’ = y2 11. dr = b (cos θ dr + r sin θ dθ ) .

y’ = x2y2 35. (1. Değişkenlerine ayrılamayan.5 cos2x.y)=1 olacaktır.y) ve N(x. Idy = x+ y → ∫ dy = ∫ ( x + y ) dx : x üzerinden integral almak için y değişkeni dx x cinsinden yerine yazılmalıdır.g(y) denklem için mümkün olmayabilir. y’ = (3y-xy)/x 31.2 Tam Diferansiyel Denklemler Önceki bölümde verilen bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayırma yöntemi her diferansiyel dy = f ( x.x (x2 – 1)0. V(to)=Vo 45. y yerine V ve x yerine t 42 . dr/dt=-4tr.3 46. y’ = 3y 29. mertebe bir diferansiyel denklemin standart formu şu şekilde gösterilebilir.örnek için. x y dx + e dy = 0 26.2 44. 2 xyy’ = 1+ y2 28. w:sbt 39. V(dV/dt)=g. 1.mertebeden diferansiyel denklemler tam diferansiyel yaklaşımı ile çözülebilir. y′ = dx şeklinde ayırmanın mümkün olmadığı hallerde. Aynı şekilde II. 2y dx = 3x dy 30. xyy’ = 1+ y 2 3 x2 36. Eğer değişken ayırma yapılamaz ise integral almak mümkün olmayacaktır. y-değişkeni ve Cintegral sabiti bulunacaktı.25π) = -1 r(0) = r0 y(2) = 3 y(0) = 1 y(2) = -1 y(1) = 3e-1 y(2) = 3 y(π/2) = 4 y(-2) = 1 y(1) = 9 32. y’+(x+1)y =0 3 2.y) dy = 0 Bu denkleme yukarıda verilen I. Bulunan f(x. y’ = (3+y) cot x 33. Ancak bu integral çözümüne bağlı olup çözüm mümkün olmaz II- Şayet verilen örnekler çözülmüş olsaydı. M(x.y)=-(x+y) ve N(x. dV = sin t + V → ∫ dV = ∫ ( sin t + V ) dV : zaman (t) üzerinden integral almak dt için hız (V) zaman cinsinden yerine yazılmalıdır. r(0)=8. dr/dt = -4 rt 27. y’=x2y2-2y2+x2-2 42.y)=h(x).C)=0 denkleminden C çekilerek C=C(y. g:sbt. y’+cscy=0 38.y) fonsiyonlarına bağlı olarak 1. 2ydx = 3x dy 34. y’= cosx tgy 40.5π)=-0.5dx . sinθ dr = r cosθ dθ. Örnek olarak.5 dy = 0 24. y’=y2 sinx 41. y’=x3e-y y(2)=0 43.23. yy’=0.x) (1) şeklinde bir kapalı fonksiyonel denklem bulunabilir. y(0. çözüm ifadesinde x-değişkeni. y’=4(y+1)0. L(dI/dt)+RI=0. Ancak y=y(x) şeklinde bir bilginin bulunması da verilen integralin çözümüne bağlı olduğundan klasik mantıkla çözüm bulunamaz. I(0)=Io 47.5sin2wx .y2)0. y ) genel ifadesindeki f(x.y. y’=3(y+1) 37. bağımlı ve bağımsız değişkenlerin fonksiyonu olan M(x. y) dx + N(x .örnek uyarlanırsa (2) dy = x+ y → dy − ( x + y )dx = 0 ise dx M(x. r(0.

N’ ninde x’ e göre tekrar kısmı türevleri alınması ile mümkün olur. (1) denklem ile tanımlanmış olan kapalı fonksiyonda C integral sabiti geçici olarak değişken kabul edilirse 2 değişkenli yapıdan 3 değişkenli bir yapıya ulaşılır. Bu yaklaşım Sabitlerin Değişimi ismi verilmekte olup başka diferansiyel denklem çözümlerinde de kullanılmaktadır. (5) nolu denklemler 2 tane olup hangisinden C değeri bulunabilir. Başka bir ifade ile “M(x. Bunlar kısmi diferansiyel dir. Bu benzeşimden . 3 değişkenli (C. M ( x.V)=1 şeklinde (2) formuna dönüştürülür. ∂C ve ∂x ∂C ∂C dx + dy = 0 ∂x ∂y (4) şeklinde yazılabilir.yazılarak M(t. M ( x. Biri diğerini yokedebilir.diferansiyeli önceki bilgilere (Bölüm 1. Tam diferansiyel C gibi bir sabit için kesinlikle sıfırdır. y ) = ∂C ∂y (5) yazılabilir. bu toplamda tam diferansiyel olacaktır. y ) = ∂C ∂ M ( x.1) dayanarak şu şekilde yazılabilir: dC = ∂C ∂C dx + dy ∂x ∂y (3) Burada C nin bir integral sabiti olduğu için tam diferansiyelinin sıfır olması sözkonusudur. hem M hemde N fonksiyonları etkili olacağından her ikiside kullanılmalıdır.türevi olarak bakılacağı gibi.V)=Sint+t . (2) formunda verilen bir diferansiyel denklemin çözümünden bulunacak (1) nolu denklemin tam diferansiyel şartını sağlayarak (4) denklemini sağlayabilmesi için (5) nolu denklemlerden tam diferansiyellik şartları üretilmelidir. Dikkat edilirse (2) formundaki çözülecek diferansiyel denklem ve çözüldüğü varsayılan çözümün diferansiyelini ifade eden (4) denklemleri birbirine benzemektedir. (3) denklemine göre C’ nin değişiminin bir kısmı x. N ( x. Tam diferansiyel bir fonksiyon (değişken ∂y sayısı gerçekte 2 tane olan fonksiyon) için dC=0 olmalıdır.y) ve N(x.x.y) böyle bir fonksiyonun 1. y ) ∂ 2 C ∂C ∂ N ( x. C’nin x’e göre değişimi olarakta düşünülebilir. Her ikisininde kullanılabilmesi içim iki denklem birleştirilmelidir. N(t. y ) = ∂C ∂x . Verilen (5) denklemleri de x ve y ye göre kısmı olarak türetilirse. Çünkü bu türevleme birbirine eşit iki diferansiyel ifade elde edilir. y ) ∂ 2 C ise = ve N ( x. Ancak ∂C sıfır olmayabilir. diğerinden bulunacak C değerine eşit olacakmıdır? Çözüm üzerinde her ikiside. Bu ikisinin toplamı değişiminin tamamını verecek olup. diğer bir kısmı da y üzerindedir. ∂C C’nin x’e göre ∂x 1. Birinden bulunan C değeri. Bu birleşme ancak M’ nin y’ ye göre kismi türevine. y ) = ise = ∂x ∂y ∂ x∂ y ∂y ∂x ∂ y∂ x (6) 43 .y) fonsiyonlarına bağlı olarak (4) şartını sağlayan C ne olmalıdır?” sorusunun cevabı verilmelidir. Diferansiyel “değişim” olarak da algılanabilir. Tam ve kısmi diferansiyeller 2 ve 2’ den daha fazla değişken içeren fonksiyonlar için lullanılan kavramalardır.5.

Çünkü.y)'ye eşit olduğu ∂y (9) ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy = N ( x. Bu integrasyon sonucu Co içerisinde x ile ilgili bir ifadenin olamıyacağı açıktır. Problem-1: (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. y ) = ∂C ⇒ ∂C = N∂y ⇒ ∂y ∫ ∂C = ∫ N ( x.y) tercih edilirse çözüm şu şekilde ilerleyecektir: N ( x. 44 . Çünkü. Co(y) bulunarak (8) de yerine yazılmalıdır. y)∂y + C ( x) o (10) Buradaki Co=C(x) olduğuna dikkat edilmelidir. M x ve y ye bağlı bir fonksiyondur. Co(x) (10) denklemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır. M(x. Bu nedenle Co(y) şeklinde yazılım doğru olacaktır. ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy ∂y ∂y ifadesinden bulunacaktır. (5) denklemlerindeki ifadelerden biri ele alınarak. ∂C nin N(x. N' nin x' e göre kımi türevine eşit ise o denklem tam diferansiyel denklemdir denilebilir. (5) ifadesine dikkate edilecek olursa görülecektir.y) yerine N(x. Tersinden düşünecek olursak diferansiyel denklemdeki M'nin y' ye göre kımi türevinin. Co sadece bir değişkene bağlı olmak zorundadır. y )∂x + Co ( y ) (8) M ( x. Bulunan Co(y) (8) denlemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır. Eğer Co içerisinde x bulunursa yapılan işlemlerde yanlışlık var demektir. Co(x) değerini bulmak içinde (10) denklemin x’ e göre kısmi türevi alınarak M değerine eşitlenmesi gerekir. (9) denkleminde Co’ın y’ ye göre türevinde “d” operatörünün kullanıldığına dikkat edilmelidir. Aksi halde işlem hatası olup çözüm yanlış olur. y ) = ∂y ∂x (7) şeklinde tam diferansiyellik şartı yazılabilir. y ) = ∂x bulunur. y ) ∂ N ( x.y) seçilerek ∂C ⇒ ∂C = M∂x ⇒ ∫ ∂C = ∫ M ( x. ya M(x. Dolayısıyla bu aşamada çözümün bitmiş olduğunun söylenmesi imkansızdır.y). Mx M’ nin x’ e göre kısmi türevi demketir. bulunacak Co sabitinin x’ e bağlı olması muhtemel olacaktır. (8) ifadesi y 'ye göre tekrar türetilecek olursa çözümün tamamlanmasını sağlayacak Co(y) . Bu ifade kısca Mx=Ny olarak da gösterilebilir.y) yada N(x. integral y üzerinden alınmış olup.olduğu görülecektir. işleme başlanır. integral işleminde dikkate alınmayan y değişkenine bağlı olabileceği ihtimali her zaman düşünülmelidir. Bunun x' e göre kısmen integre edilmesi halinde meydana gelen Co integral sabitinin x e göre sabit olurken. Bu durumda (7) nolu denklem tam diferansiyellik şartı olacaktır. Böyle bir şart sağlanırsa diferansiyel denklemin çözümü şu şekilde geliştirilir. ∂ M ( x . Bu durumda tam diferansiyel bir form için (2) denklemindeki M ve N fonksiyonlarına bağlı olarak. (8) çözümünün elde edilmesinde M(x. y ) ∂y ∂y Bu durumda (9) denleminin integrasyonundan Co(y) bulunur. Bulunan Co(x) içerisinde kesinlikle y değişkeni bulunmaz.

y) ile C(x.y) den faydalanılır. 45 . Çözümün x2 e göre türevi. şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 3y 2 ⇒ tam diferansiyeldir.y) çözüm fonsiyonu diğeriden ise Co(x) veya Co(y) fonksiyonel integral sabiti bulunacaktır. N(x. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır.y) den faydalanılır. Ancak. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. ∂C 3 =y + 2x ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ y 3 + 2 x ⎤∂x ⇒ C = y 3 x + x 2 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. Her iki alternatif kullanılarak çözüm şu şekilde gerçeklenir: 1.y) ile C(x. 2.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. y) = =3xy 2 + 1 Tam dif. Sağlama: Bulunan çözüm tekrar türetilerek doğru olup olmadığı belirlenebilir.y)=3xy 2 +1 ise dy ∂y dy Dif.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. C integral sabitidir.denklemin çözümü C = xy 3 + y + x 2 şeklindedir.denklemin çözümü C = y 3 x + x 2 + y şeklindedir.Diferansiyel denklemde ki (y3 + 2x) ve (3xy2 +1) fonksiyonlarının sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir.y) dx + N(x.çözüm: M(x. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir. (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 M(x. Bulunan M ve N’nin kısmi türevleri alınarak tam diferansiyel şartını sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir. y ) = y3 + 2x ise = 2 x ⇒ ∫ dCo = ∫ 2 xdx ⇒ Co ( x) = x dx ∂x dx Dif. Bunun için M(x. M ve N den biri ile C(x. dC dCo ∂C = 1 ⇒ ∫ dCo = ∫ dy ⇒ Co ( y ) = y =3xy 2 + o =N(x. y üzerinde integrasyonda (∂y) x sabit alınır. Bu inputların her ikiside kullanılarak output çözüm bulunacaktır. y’ ye göre kısmi türev alınırken x sabit. ) ∂M ∂N ∂C 3 ∂C = (or My=Nx) M(x. Bunun için N(x.y) ve N(x.y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir. x’e göre kısmi türev alınırken y sabit kabul edilir. y) = 3xy 2 + 1 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡3xy 2 + 1⎤∂y ⇒ C = xy 3 + y + Co ( x) ⎣ ⎦ ∂y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır. ∂C = N(x. = 3y 2 ⇒ ∂x ∂y Çözüm için diferansiyel denklemden M ve N fonksiyonları input olarak alınmıştır.y) ve M(x. Aynı şekilde kısmi integrasyonda da x üzerinden (∂x) integrasyonda y sabit. [Not: Kısmi türev bilinen adi türev ile aynır.çözüm: N(x. y) = =y + 2x . 2 dC dCo ∂C = y 3 + o = M ( x.

y) ve N(x.denklemin çözümü C = y + yx 3 + sin y x şeklindedir. y) = = ⎢ x +Cosy+ ⎥ Tam dif. ⎣ ⎦ Diferansiyel denklemde ki fonksiyonel yapı sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir.( x 2 -3yx )dx = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. dC dCo ∂C 1 1 .çözüm: N(x. C integral sabitidir. = cos y ⇒ ∫ dCo = ∫ cos ydy ⇒ Co ( y ) = sin y = +x 3 + o =N(x. Başka bir bir ifade bir denklemde sayısal değeri 46 .⎜ ⎝ y ⎛ y ⎞ -3yx 2 ⎟∂x ⇒ C = + yx3 + Co ( y ) 2 x x ⎠ Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. 2.y) den faydalanılır. y) = =. Problem-2: 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy . Bu verilen diferansiyel denklemin aynısı olup çözüm doğrudur.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.y) ile C(x. Ancak bir integral sabiti olarak kullanılabilir.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ise ∂x dx x dx ⎝ x ⎠ Co sabit bulundu. = 3x 2 − 2 ⇒ tam diferansiyeldir. dCo ∂C y dC ⎛ y ⎞ = 0 ⇒ Co = sabit = 3x 2 y − 2 + o = M ( x. Çözüm denkleminde C bulunduğu için Co alınmayabilir. N(x. ∂y ∂x x ⎝x ⎠ 1.( x 2 -3yx )dx = 0 ⎣ ⎦ M(x. 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy .y) ile C(x. ∂C ⎡ 3 1⎤ = ⎢ x +Cosy+ ⎥ ise ∂y ⎣ x⎦ ∫ ∂ C = ∫ ⎢ x +Cosy+ x ⎥∂y ⇒ C = x y + sin y + x + C ( x) ⎣ ⎦ 3 3 o ⎡ 1⎤ y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır.çözüm: M(x.y) den faydalanılır.y) dx + N(x. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ . Bunun için N(x. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır.y)=x 3 +cosy+ dy ∂y x dy x Dif.y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ∂x ⎝ x ⎠ ise ∫∂ C = ∫. şartı ∂y ∂x ∂x x⎦ ∂y ⎣ ⎝ x ⎠ ∂M ∂N 1 ⎛ 1 ⎞ = − ⎜ 2 − 3x 2 ⎟ . Daha tam diferansiyel şart kontrol edilir. ∂M ∂N ∂C ⎛ y ∂C ⎡ 3 1⎤ ⎞ = M(x. y ) = . ∂C ⎛ y ⎞ =. Bunun için M(x.y) ve M(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. son ifade dx ile çarpılarak dx ve dx dx dx dx dx dx dy parentezine alınırsa (3y2+1)dy+(2x+y3)dx=0 bulunur.3 2 dC d ( xy ) dy d ( x ) dy dy = + + → 0 = y 3 + 3 xy 2 + + 2x .

Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. ∂M ∂N ∂C ∂C = M(x. x Problem-3: (4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 . dy 4 ∂y dy x4 3 2 2 y 4 + y x + şeklindedir.y) den faydalanılır. Çözümün son formu C1 = x 4 + 6 y 2 x 2 + y 4 dir.x 2 . Problem-4: (x3+3xy2)dx + (3x2y + y3)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz.denklemin çözümü C = x 4 y 3 − yx 2 şeklindedir.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.bilinmeyen sabitlerin toplamı. yine sayısal değeri bilinmeyen başka bir sabitle kısaca tariflenebilir. farkı veya çarpımı.x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir. C integral sabitidir. M(x.y) ve N(x. Bu sabit C ise dif.y)= =3x 4 y 2 . Tüm denklem taraf tarafa 4 4 2 4 ile çarpılarak ve 4C=C1 yazılarak çözüm daha basit yazılabilir.y)=3x 4 y 2 . ∂C =4x 3 y3 -2xy ∂x ise ∫ ∂ C = ∫ ( 4x y -2xy ) ∂x ⇒ C = x 3 3 4 y 3 − yx 2 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.y)= ∂C 3 ∂C =3x 2 y+y3 Tam diferansiyel şartı =x +3xy 2 N(x.y)=3x 2 y +y3 . dC dCo ∂C = 0 ise Co sabittir.denklemin çözümü y C = x 3 y + sin y + şeklindedir. Bunun için N(x.denklemin çözümü C = 47 . ∂x ∂y M(x.y) den faydalanılır. Dif. =3x 4 y 2 -x 2 + o =N(x.y) ile C(x. C1 yeni integral sabitidir.y)= ∂y ∂x ∂M ∂N = 6 xy ⇒ = 6 xy ⇒ tam diferansiyeldir.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.y) ve N(x. dy ∂y dy Önceki problemdeki yorumdan çözüme yansıtılmayabilir. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir.y) ile C(x.x2)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz.y)= =4x 3 y3 -2xy N(x. ∂C 3 =x +3xy 2 ∂x ise 3 2 ∫ ∂ C = ∫ ( x +3xy ) ∂x ⇒ C = x4 3 2 2 + y x + Co ( y ) 4 2 Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. ∂y ∂x ∂M ∂N = ∂y ∂x M(x. Dif. dC dCo y4 ∂C = y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ y 3 dy ⇒ Co ( y ) = =3x 2 y+ o =N(x. Bunun için N(x.

coshy)dx . y)= sinx coshy ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ sin x cosh y∂x ⇒ C = − cos x cosh y + C ( y) o Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır.. –cos0.) cinsinden denklemde mevcutsa çözümü tam diferansiyel yöntemle veya tam diferansiyel hale getirme yöntemi ile gerçekleştirilebilir. Basit cözüm için veya daha sonra görülecek metodlarla çözüm için genel bir prensip olarak bağımlı değişken ya sadece “y” (lineer veya 1. Not : Verilen diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılamıyorsa.sinhy+ o N(x. x4. ∂M ∂N ∂C ∂C = = M(x. ψ ( x. Bunun için N(x..( cosx sinhy ) Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = sin x sinh y ⇒ tam diferansiyeldir. y)= .y) tercih edilerek.derece diferansiyel denklem) veya “ y2 ” (2.Problem-5: (sinx. y3. ∂x ∂y Çözüm: y3 ∂ψ 2 2 2 2 2 = a ( x − y ) ⇒ ∂ψ = ∫ a ( x − y )∂y ⇒ ψ = a ( x y − ) + C ( x) ∂y 3 dC ∂ψ y3 2 = −a(2 xy ) + = −2axy ise C=sbt.. y)= . hem bağımlı hemde bağımsız değişkenler özel fonksiyonlar (cosy.( cosx sinhy ) ise =0 dy ∂y ∂y Co = sabit Dif.derece diferansiyel denklem) şeklinde denklemde mevcut olmasına dikkat edilmelidir. Bu akışın akım fonksiyonunu (ψ) bulunuz. dC ∂ Co ∂C = -cosx. Genel çözüm.denklemin çözümü C = − cos x cosh y dir. denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz. Akışkanlarda tam diferansiyellik kontrolu süreklilik denklemi vasıtasıyla yapılır. u= ∂u ∂v + =0 (süreklilik denklemi) 2ax-2ax=0 ise tam diftir. 48 . cos x cosh y = 1 Uygulama: Bir akış ortamında x yönündeki hız u=a(x2-y2) ve y yönündeki hız v=-2axy ile verilmiştir. Akım fonksiyonu u ve v ile şu şekilde ifade edilir. lnx. ∂C = M(x. ∂ψ ∂ψ = a( x 2 − y 2 ) v = − = −2axy ∂y ∂x Bu veriler akım fonksiyonunun tam diferansiyel yaklaşımla çözülebileceğini göstermektedir.(cosx sinhy)dy=0 dif. Verilen şartlara göre x=0 ise y=0 olmalıdır. y ) = a ( x y − ) + C − dx 3 ∂x Bu çözümde C ye değişik değerler verilerek akım cizgileri elde edilir. Daha önce verilen (sıkıştırılamayan akışkanlar için) bu denklem sağlanmaktadır. = sin x sinh y ∂y ∂x M(x. y)= sinx coshy = N(x.cosh0=C ise C=-1 bulunur.y) den faydalanılır.

M(x. ex(cosy dx-siny dy)=0 20. Yeni halde tam diferansiyel şart aranırsa.y)dx + N(x. cosh2x cosh2ydx + sinh2x sinh2y dy = 0 7. M(x.2 Tam Diferansiyel Hale Getirilen Diferansiyel Denklemler (İntegrasyon Faktörü) Önceki bölümde problem-3 olarak çözülen örnekte [(4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 . 2xy dx + dy = 0. y(0)=6 16. Ters mantıkla bu olay değerlendirilirse. (4x y + 1/x)dx + (3x y . Dolayısıyla. y(3/2)=1/2 21. 2xydx + (x2 + y2)dy = 0 12. tam diferansiyel denklem formuna benzemesine rağmen tam diferansiyel şartı sağlanmayan bazı denklemler λ(x.y)= =4x 3 y3 -2xy N(x. (3x2y2-y3+2x)dx+(2x3y-3xy2+1)dy=0 . (2xy . ( ln x ln(ln y) 2 3 + xy )dx + ( + x 2 y 2 )dy = 0 y ln y x 3 3 3 4 2 9.y)dy=0 49 (1) .2y)dy = 0 6. Bu fonksiyona integral çarpanı veya integrasyon faktörü ismi de verilir. Matematiksel olarak bir ifade bir sabit veya değişken taraf tarafa çarpılabilir veya bölünebilir.y)= = =3x 4 y 2 .sinx dy = 0 8. (x . (0)=6 17. (2xy + ey)dx + (x2 + xey)dy = 0 4. y(0)=π y(1) = 2 1 1 y x 1.xdy = 0 5. ydx + xdy = 0 24.x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir. ∂y ∂x Denklemin x ile bölünmesi tam diferansiyel şartını bozmuştur.x)dy=0] elde edilir.3)dx + (x2 + 4y)dy = 0 14. (xcos(x+y)+sin(x+y))dx + xcos(x+y)dy = 0 11. 2. tam diferansiyel şartını sağlamamasına rağmen bir fonksiyon ile çarpılınca tam diferansiyellik sağlanabilir. (yexy + 4y3)dx + (xexy + 12xy2 . değişkenlerine ayrılamayan.y)dx . (yex+2ex +y2) dx+ (ex+2xy)dy = 0. = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ ∂x ∂y Eğer tüm denklem taraf tarafa x ile bölünecek olursa [(4x2y3-2y)dx + (3x3y2 . 2sinwydx + wcoswy dy =0. y(0)=2 22. sinhx dx + y-1coshx dy=0 .Örnek Problemler: y(-2)=1 13. ((3-y)/x2)dx+((y2-2x)/xy2)dy = 0.y)= ∂M ∂N ∂C ∂C = =4x 2 y3 -2y N(x.1/y)dy = 0 10. a) (x2 + 3xy)dx + (Ax2 + Ay)dy = 0 b) (1/x2+1/y2)dx + ((Ax + 1)/y3) dy = 0 18.x Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x 2 y 2 − 2 ⇒ = 9 x 2 y 2 − 1 ⇒ tam diferansiyel değildir. e-θdr –r e-θ dθ =0 19.ycosx)dx .y) şeklindeki bir fonksiyon ile çarpılarak tam diferansiyel hale getirilebilir.(2ysinx cosx+y2sinx)dx+ (sin2x-2ycosx)dy=0 15. cosπx cos2πydx = 2sinπx sin2πy dy. (x2 + y2)dx + 2xydy = 0 3. (3x2 lnx + x2 . y(0)=π/2w 23. ( − 2 )dy = 0 2 ) dx + ( 2 2 − x x +y y x +y 2.y)= =3x 3 y 2 .x2)dy=0 ] tam diferansiyel şart sağlanmıştı: ∂M ∂N ∂C ∂C M(x.

denklemde sadece x’ e.λ (x. Bu nedenle. ∂M ∂N = M=2xy 4 e y +2xy3 +y N=x 2 y 4 e y -x 2 y 2 -3x tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂M ∂N = 8xy3e y + 2 xy 4 e y + 6xy2 + 1 ⇒ = 2 xy 4 ey − 2 xy2 − 3 ⇒ ∂x ∂y türevler birbirine eşit olmadığından tam diferansiyel değildir.y)M(x. Bu işlemlerde zircirleme türev kuralı kullanılır. ∫ 1. Ancak. λ ya sadece x’in. λ=λ(x) ise ∫ λ = ∫ N dx ∂y λ N ⎛∂ N ∂M ⎞ ⎜ ∂x − ∂y ⎟ Nx − M y ∂λ dλ dλ ⎠ dy or =∫⎝ = 0 . ya sadece y’nin yada hem x hem de y’nin fonksiyonu olabilir. 2. sırasıyla test ederek doğru olan bulunabilir. Gerekli işlemler şu şekildedir: M y -N x = [8xy 3e y + 2 xy 4 e y + 6xy 2 + 1] − ⎡ 2 xy 4 e y − 2 xy 2 − 3⎤ = [8xy 3e y + 8xy 2 + 4] ⎣ ⎦ ∂λ = 1. Parantez içerisindeki ifadelerin diferansiyeli M ⎛ ∂N ∂M ⎞ ∂λ ∂λ −N = λ⎜ − ⎟ ∂y ∂x ⎝ ∂x ∂y ⎠ (3) elde edilir. λ’ nın hangi değişkene bağlı olduğu direkt bulmak zor olabilir.y:bağımsız) bağlı kısmi diferansiyel olup çözümü bu aşamada mümkün değildir.y)dx + λ (x.denklemde ise sadece y’ ye bağlı olmalıdır. ∂( λM ) ∂( λN ) = ∂y ∂x alınırsa.y) şeklinde bir değişken dönüşümü ile λ(z) şeklinde 2 değişkenli adi diferansiyel yapıya indirgenir.y) şeklindeki 3 değişkenli değişim tecrübeye bağlı olarak z=z(x. Bu denklem 3 tane değişkene (λ:bağımlı.y)N(x. Bu nedenle λ ya sadece x. λ=λ(x) ise λ ∫ My − Nx N 8xy 3e y + 8xy 2 + 4 ∂x = ∫ 2 4 y ∂x x y e − x 2 y 2 − 3x 50 . Problem-1: (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. λ(x. ∫ 2. Genellikle λ(x. Bu nedenle tam diferansiyelyaklaşım ile çözüm için ilk önce tam diferansiyel hale dönüştürecek λ çarpanı bulunmalıdır. Hem x ve hem de y’nin fonksiyonu olması kısmi dif denklem çözümüne neden olduğundan önceden tahmin etmek oldukça zordur. Aksi takdirde λ(x) ve λ(y) integral çarpanları doğru bir şekilde bulunamaz. x. λ=λ(y) ise ∫ λ = ∫ M dy ∂x λ M Yukarıdaki denlemlerde çözüm için sağ taraftaki integraller içindeki fonksiyonlar gerekli sadeleştirmelerden sonra 1.y) fonksiyonunun tesbit edilmesi için 3 nolu denklemin çözülmesi gerekir. ∂→d. N ve M fonksiyonlarının yapısına göre λ fonksiyonun analitik olarak belirlenmesi belirli haller için mümkündür.y)dy=0 (2) nolu denklemin tam diferansiyel şartı . Bu haller için λ fonksiyonları aşağıdaki gibi iki şekilde bulunur: ⎛ ∂N ∂M ⎞ ⎜− ∂ x + ∂ y ⎟ M y − Nx ∂λ dλ dλ ⎠ dx or =∫⎝ = 0 . M ∂λ ∂M ∂λ ∂N +λ =N +λ ∂y ∂y ∂x ∂x ise (2) şeklinde yazılabilir. yada sadece y’nin fonksiyonu olarak aranmalıdır. ∂→d .

λ’ nın bulunması diferansiyel denklem çözümünde ara işlem niteliğinde olduğu için.y)= ∂y y y y y ∂x M(x. λ ( y) = 4 λ y y λ=λ(y) kabulu sonuçta sadece y’ ye bağlı çukmasından dolayı doğrudur.y) den faydalanılır. yaklaşımı çözüm x e + + 3 = C y y 2 y şeklinde elde edilir.y) ile C(x. integrasyonlar alınırken integral sabiti alınması gerekmez. Problem-2: 2 ydx + 3xdy = 0 dif. λ=λ(y) ise Nx − My ∂λ [8xy3ey + 8xy2 + 4] ∂y = − 4[2 xy3ey + 2 xy2 + 1] ∂y =∫ ∂y = ∫ − ∫ y[2 xy3e y + 2 xy2 + 1] λ M 2 xy 4 e y + 2 xy3 + y dλ 4 dy 1 = ∫− ise ln λ =-lny . Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. x 1 ∂C =2 xe y + 2 + 3 y y ∂x ise y ∫ ∂ C = ∫ ⎜ 2 xe + 2 + ⎛ ⎝ x y 1 ⎞ x2 x ∂x ⇒ C = x 2 e y + + 3 + Co ( y ) ⎟ y3 ⎠ y y Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. x2 x dCo ∂ C 2 y x 2 3 x dC o =x e − 2 − 4 + =N(x. 2. Bu nedenle işlemler λ=λ(y) kabulu için tekrarlanmalıdır. x 1 ∂C 2 y x 2 x ∂C =x e − 2 − 3 4 M(x.y) ve N(x.λ=λ(x) ise sadece x’in fonksiyonu olmadığı için. (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 ilk dif denklem.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy y y y y ∂y x2 x çözüm tam dif. Bunun için N(x.y)=x 2 e y − 2 − 3 4 . Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem taraf tarafa çarpılırsa . 51 .y)= =2 xe y + 2 + 3 N(x. yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra hala y değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu yanlıştır. denklemini çözünüz. Bundan sonra λ çarpanı ile çarpılmış M ve N fonksiyonları kullanılarak önceki bölümde verilen yöntemle çözüm aranır. ∫ 2 xy 4 e y + 2 xy 3 + y x 2 y 4e y + x 2 y 2 − 3x ( )dy + ( )dx = 0 y4 y4 (2 xe y + 2 x 1 x 2 3x + 3 )dy + ( x 2 e y − 2 − 4 )dx = 0 y y y y x 1 + y y3 N = x2e y − x2 x −3 4 2 y y M = 2 xe y + 2 ∂M x 1 = 2 xe y − 2 2 − 3 4 ∂y y y ve ∂N 2x 3 = 2 xe y − 2 − 4 ∂x y y Bulunan türevler birbirine eşit olduğu için tam diferansiyel şart sağlanmıştır.

dλ λ =∫ M y − Nx N ∂x=∫ −1 dx ise 3x sadece x’in fonksiyonu olduğu için. Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. ∂C =2 yx −1/ 3 ∂x ise N x = 2 x −1/ 3 ∫ ∂ C = ∫ ( 2 yx ) ∂x ⇒ C = 3 yx −1/ 3 2/3 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. dC dCo ∂C =3x 2 / 3 + o =N(x. Önemli nokta hangi metodun daha kısa ve daha az işlem gerektireceğinin önceden bilinmesidir.y) ile C(x. 2 yx −1/ 3dx + 3x 2 / 3dy = 0 .y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. M ( x. yaklaşımı çözüm C = 3 yx 2 / 3 şeklinde elde edilir.Tam diferansiyel hale getirerek çözüm: 2 ydx + 3xdy = 0 ise M(x.y) ve N(x. yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra. Bu nedenle verilen örnek hem değişkenlerine ayırarak. Bu çözüm 3 ile bölünerek ve her iki tarafında üst değeri 3 alınarak değişkenlerine ayırma ile elde edilen form elde edilir. integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur.Değişkenlerine ayırarak çözüm: 2 ydx + 3 xdy = 0 → ∫2 dx dy C = −∫ 3 → 2 ln x = −3ln y + ln C → x 2 = 3 x y y II. hemde tam diferansiyel yaklaşımla çözülerek aradaki işlem sayısı farkı ortaya konulacaktır.y)=3x 2 / 3 .Not: Bu diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılarakta çözülebilir. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy ∂y çözüm tam dif.y)=3x ∂M =2⇒ ∂y ∂N = 3⇒ ∂x tam diferansiyel değildir. M(x. Bir diferansiyel denklemin birden fazla yöntemle çözümü mümkündür. Bunun için N(x. N ( x. y ) = 2 yx −1/ 3 .y) den faydalanılır. İşlemler yapıldığında integral çarpanının y’ nin de fonksiyonu olduğu görülecektir. 52 . Çok işlemin hata yapma ihtimalini de beraberinde getireceği unutulmamlıdır. My-Nx = 2 . y ) = 3 x 2 / 3 ise M y = 2 x −1/ 3 My=Nx olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir.y)=2y ve N(x. I.3 = -1 ise λ=λ(x) kabulu ile çözüm bulunabilir. ∫ dλ dx = ∫− λ 3x ise lnλ =- lnx 3 → λ (x)= 1 =x -1/3 1/3 x Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur .

x −2 ( ydx − xdy ) = 0 yx −2 dx − x −1 dy = 0 M(x. M y − N x = 4 y cos y 2 − y cos y 2 = 3 y cos y 2 ⇒ λ=λ(x) ise dλ =∫ M y − Nx N 3 y cos y 2 3dx dλ 3dx dx = ∫ dx = ∫ ise ∫ =∫ → ln λ = 3ln x → λ ( x) = x3 2 xy cos y x λ x λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . Problem-3: ydx − xdy = 0 dif. y) = yx -2 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ yx −2 ⎤dx ⇒ C = − yx −1 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. değildir.y)=-x-1 ise My = x-2 ve Nx = x-2 olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir.y)=2siny2 . Bunun için N(x.y) den faydalanılır. Bu nedenle ∂x tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır.y)=yx-2 . integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise çözüm C = − yx −1 dir.y)=xycosy2 ∂N ∂M = 4 y cos y 2 ⇒ = y cos y 2 ⇒ tam dif. ⎜ ⎟ = C1 → C1 = y x 3⎠ ⎝ 3 C1 ile değişkenlerine ayırmada bulunan C arasında hiçbir fark yoktur. denklemini çözünüz. λ=λ(x) ise =∫ dx = ∫ − dλ M y − Nx ∫ dλ λ = ∫− 2dx x ise lnλ = −2(lnx) .y)=y ve N(x. λ (x)=x -2 Bulunan λ çarpanı ile ilk diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur .2 ⎛ 2⎞ ⎛C⎞ ⎛ 3 ⎞ = ⎜ yx ⎟ = y 3 ⎜ x 3 ⎟ ⎜ ⎟ ⎝3⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ 3 3 3 ⎛C ⎞ 3 2 . Her ikiside integral sabiti olup. M(x.y)=-x ise ∂M =1⇒ ∂y ∂N = −1 ⇒ tam diferansiyel değildir. N(x. denklemini çözünüz.y)=-x −1 . dC dCo ∂C =-x −1 + o =N(x. N(x. aralarında işlemlerin gelişmesinden kaynaklanan simgesel bir farklılık mevcuttur. dy dy ∂y Problem-4: 2 sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy = 0 dif. x3 ( 2sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy ) = 0 ise 2 x 3 sin( y 2 )dx + x 4 y cos( y 2 )dy = 0 53 . yani λ N x pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra. ∂C = M(x. My-Nx = 1 – (-1) = 2 2dx = ise sadece x’in fonksiyonu olduğu için. M(x.

Verilen şarta göre x=0. λ=λ(y) ise −( M y − N x ) dλ −4 x 2 dλ 2dy =∫ dy = ∫ − dy = ∫ d y ise ∫ =∫ .5 ) ( 0. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. 2ydx+xdy=0 54 2. Bunun için N(x.5 ) = 4. ln λ = 2 ln y → λ ( y ) = y 2 2 xy M y λ y λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . C = ( −1. denklemini y(0. y ) = x 4 y cos( y 2 ) M y = 4 yx 3 cos( y 2 ) N x = 4 x 3 y cos( y 2 ) olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. dCo ∂ C 2 yx 4 cos y 2 dCo =N(x. y ) = 2 xy.5 dir. 3ydx + 2xdy = 0 .5 şartıyla çözünüz. Bunlar yerine yazılarak C sabiti belirlenir. dC dCo ∂C = 3 y 2 x 2 + o =N(x.y) den faydalanılır.M ( x.y)=4 y 3 + 3x 2 y 2 ise = 4 y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ 4 y 3 dy ⇒ Co ( y ) = y 4 dy dy ∂y Dif. değildir. x 4 sin y 2 ∂C + Co ( y ) = M ( x. ∂M ∂N M ( x.denklemin çözümü C = y 3 x 2 + y 4 dir. y 2 ( 2 xydx + (4 y + 3 x 2 )dy ) = 0 . y ) = 2 xy 3 ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ ⎡ 2 xy ⎣ 3 ⎤∂x ⇒ C = y 3 x 2 + Co ( y ) ⎦ Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır.9275 ise çözüm y 3 x 2 + y 4 = 4.9275 3 2 4 Örnek Problemler: 1. My=Nx tam diferansiyeldir ∂C = M ( x. Bunun için N(x.2 ise y=-1. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise = + 2 dy dy ∂y çözüm C = x 4 sin y 2 dir.y)=x 4 y cos( y 2 ) .2)=-1.y) den faydalanılır. 2C=C1 alınarak daha basit forma ulaşılabilir. N ( x. y ) = 4 y + 3 x 2 ise = 2x ⇒ = 6 x ⇒ tam dif. y ) = 2 xy 3 N ( x. Bu nedenle integral çarpanı y değişkenine bağlı olarak bulunmaya çalışılır. 2 xy 3 dx + (4 y 3 + 3x 2 y 2 )dy = 0 M ( x. My-Nx = 2x-6x =-4x M y − Nx dλ 4x =∫ dx = − ise sağ taraf sadece x’in fonksiyonu olmadığı λ=λ(x) ise N 4 y + 3x 2 λ için λ=λ(x) kabulu yanlıştır. y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) ise ∫ ∂ C = ∫ 2 ⎡ x 3 sin y 2 ⎤dx ⇒ C = ⎣ ⎦ 2 ∂x Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır. x 4 sin y 2 = C1 2 Problem-5: 2 xydx + (4 y + 3x 2 )dy = 0 dif. y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) N ( x.2 ) + ( −1. y ) = 4 y 3 + 3 x 2 y 2 ise M y = 6 xy 2 N x = 6 xy 2 .

Aynı yaklaşım x’ in bağımlı değişken olarak kabul edilmesiyle de sağlanabilir. (1 + xy)dx + x2 dy = 0 4.4. Eğer denklem homojen ise y bağımlı değişken ve x eski bağımsız olmak üzere y=Ux dönüşümü yapılarak çözüm aranır. aydx+bxdy=0 2.y) homojenlik şartı Bu şartın sağlanması gerekli sadeleştirmeler sonrasında diferansiyel denklemde hiç bir λ nın kalmamasından anlaşılabilir. Başka bir ifade ile verilen M(x. (2xex-y2)dx+2ydy=0 9. y′=f( ) ise dy y x dx dU x dU = U ( y ) ise x = U ( y ) y ⇒ x′ = = f (U ) dir. (3xey+2y)dx + (x2ey+x)dy=0 Değişkenlerine ayrılamayan. λ=cos(x-y) 8. 2y2dx + (2x + 3xy)dy = 0 20. Yani y ve x arasındaki bir denklemden U ve x arasındaki değişkenlerine ayrılabilir yeni bir form elde edilecektir. Değişken dönüşümü sonrası diferansiyel denklem yapısı U + x y dx x =x′=f( ) elde edilir.> 0).3. dereceden üstel homojen olmasından bahsedilir. (2x-1y -3)dx + (3-2y-1x)dy = 0. ydx +[cot(x-y)-y]dy = 0. 2ydx+3xdy=0 16. Bundan sonra şu dönüşümler x x x dy dU y yapılır: = U ( x) ise y = U ( x) x ⇒ y′ = =U + x x dx dx dU = f (U ) dx olacaktır.y)dx+N(x. Burada λ sıfırdan büyük pozitif bir sayıdır(λ. 5dx –ey-x dy =0 23. dx + (x+y+1)dy = 0 5. U eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir. U=x/y ile orijinal değişkenlere dönülür. Burada U yerine y/x yazılarak orijinal değişkenlere dönülür.λy)=λnf(x. (y+1)dx-(x+1)dy=0 13. İntegrasyon sonrasında U=U(x) şeklinde çözüm fonksiyonu bulunur.y) şekillerindeki diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapı matematiksel işlemlerle y y y M( )dx+N( )dy=0 ve y′=f( ) haline dönüştürülebilmelidir. Bu =U + y ise yeni yapı U + y y dy dy dy denklem çözülerek U=U(y) formu elde edilir. (2y+xy)dx + 2xdy = 0 11. (1+2x2+4xy)dx + 2dy = 0 12.xdy = 0 21. (x2 + y2 + x)dx + ydy = 0 19.mertebeden bazı denklemler üstel homenjenlik yaklaşımıyla çözülebilir. Bir diferansiyel denklemde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerine xn=(λx)n. y cosx dx +3 sinx dy=0 15. λ=x2y2 6. yn=(λy)n ve xn=(λx)n ise f(λx. ydx + [y+tg(x+y)]dy = 0. ydx + (y-x)dy = 0 18. (x2 + y2)dx + 3xy dy = 0 22. (x2 + 2y)dx . 2cosπy dx=π sinπy dy 10. tam diferansiyel şartı sağlamayan ve tam diferansiyel hale getirilemeyen 1.y) elde edilebiliyorsa denklemin n. λ=cos(x+y) 7.y)dy=0 veya y′=f(x. olacaktır.Homojen Diferansiyel Denklemler: 14. 2xdx=[3y2+(x2-y3)tgy]dy 17. yn=(λy)n yazıldığında f(λx.λy)=λnf(x. 55 .

2 x 2 − 6 y 2 y' = − . x 3 − 2 y 3 = C1 x ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = C1 . dU 1 + U 3 U+x = 3U 2 dx ise 1 + U 3 − 3U 3 1 − 2U 3 dU 1 + U 3 x = −U = = 3U 2 3U 2 3U 2 dx 3U 2 dU ln(1 − 2U 3 ) dx =∫ ⇒− = ln x + ln c -2lnc=lnC1 ise ln(1 − 2U 3 ) = −2 ln x + ln C1 ∫ 1 − 2U 3 x 2 C1 y 3 C1 3 1 − 2U = 2 ⇒ 1 − 2 3 = 2 ⇒ x3 − 2 y 3 = C1 x x x x Sağlama: Çözümün doğruluğu türetilmesi sonucu diferansiyel denklemi vermesinden anlaşılır. c1 = x 2 − 2 y3 2 y3 2 y3 ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = x 2 − . U ve x arasındaki yapıya dönülür. 2 x 3 − 6 xy 2 y '+2 y 3 = 0 x x x dy + y 3 = 0 . y=λy x=λx N=3λx(λy)2 = 3λ3xy2=λ3N ise denklem bu durumda 3. 2 2 ⎛ ⎛ y⎞ ⎞ x ⎜1 + 3 ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 2 + 3 y 2 ⎝ ⎠ 2 2 x +3y ) dx + 2xydy=0 ise = = ( y⎞ dx 2 xy ⎛ 2x2 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ dy dU dU 1 + 3U 2 dU 1 + 3U 2 y = Ux ⇒ =U + x →U + x = → x = −U dx dx dx dx 2U 2U 56 . Dereceden homojendir. dx ile çarpılıp düzenlenirse ( x 3 + y 3 )dx − 3 xy 2 dx = 0 bulunur. Çözüm . M=x3 + y3 . x3 − 3 xy 2 Problem-2: (x2+3y2)dx + 2xydy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Elde edilen yeni yapı mutlaka değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklem olmalıdır. çözümden C1 çekilerek türevli ifadeye taşınır.Problem-1: (x3 + y3)dx -3xy2 dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu dönüşümler ana denkleme taşınarak y ve x dx dx arasındaki yapıdan. Bu dx durumda bulunan çözüm doğrudur. x=λx y=λy M=(λx)3 + (λy)3 = λ3(x3 + y3)= λ3M. ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜1 + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 3 + y 3 3 3 2 ⎠ = = ⎝ (x + y )dx = 3xy dy ise 2 2 dx 3 xy ⎛ y⎞ 3x3 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 y: bağımlı değişken y=Ux ise x: bağımsız değişken dy dU =U +x ve U=y/x dir. N=3xy2 .

En genel halde denklem 1. (2x . U 3 = −3 ln x + ln C1 .y2) dx + xy dy = 0 7.2x2 y dx 1/2 dy = 0 y(1) =0 21.2xy dy = 0 19. (x + ye ) dx .x3 y(1) = 2 y(-1) = 1 y(1) = -2 y(0) = 1 y(2) = 6 y(1) =4 y(1) = √2 14. y=Ux ise dy = U + x dU 3 3 2 = = ⎝ y . (x2 + 2y2) dx = xy dy 15. -ydx + [x + (xy)1/2]dy = 0 11.y = x-1/2 y3/2 y(1) = 1 22.x e y/x y/x 16. (x2 + 3y2)dx .y) dy 20.dereceden homojen (λ=1) olan bu denklemler. y dy = (ydx -x dy)x ln(x/y) 12. x = 1.(6x2+4xy) dy = 0 y(2) = 6 2.3y2)dx + 2xy dy = 0 2.5y)dx + (4x . y dx = 2(x + y) dy 6.x2 dy = 0 4.1 Homejen Hale Getirilebilen Diferansiyel Denklemler Homejen diferansiyel denklemlere benzemesine rağmen çözüm elde edilemeyen bazı 1. x dx + (y-2x) dy = 0 3. (y2 + yx) dx + x2 dy = 0 9.4.x)/(y+x) 8. (2xy + 3y ) dx . ([x+y]1/2 +[x-y]1/2 )dx + ([x-y]1/2 -[x+y]1/2)dy = 0 2 2 2 13. ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜ ⎜ ⎟ − 1⎟ ⎜⎝ x ⎠ ⎟ dy y 3 − x 3 ⎠ . (x2 . x 3 y3 3 x3 ⎛ 2⎞ 3 ⎜1⎟ ⎝ ⎠ 3 x e = C1 ⇒ x e = C1. y = 2.mertebe diferansiyel denklemler değişken dönüşümü ile homejen hale getirilebilir. (3x2+9xy+5y2) dx . y3 dx = 2x3 dy . xydx -x2 dy = y(x2+y2)1/2dy 18. (x2 + xy . y’= (y . ⇒ 1 e 3 U 3 = C1 → C1 = 2981 → x e = 2981 Örnek Problemler : 1. (x + (xy) )dy/dx + x . 57 . xy2y’ = y3 . (y2 + yx) dx . y’ = (y + (x2 + y2)1/2)/x 5.(2xy + x ) dy = 0 10.dU 1 + 3U 2 − 2U 2 1 + U 2 = =x dx 2U 2U 1 + U 2 = Cx ⇒ 1 + y2 = Cx ⇒ x2 → ∫ 1+U 2UdU 2 = ∫ dx ⇒ ln(1 + U 2 ) = ln x + ln C x x 2 + y 2 = Cx 3 Problem-3: x y2y’=y3 – x3 diferansiyel denklemini y(1)=2 şartıyla çözünüz. 2x2 (dy/dx) = 3xy + y2 17.x ) dx = xy dy ise ( 2 dx dx dx xy 2 2⎛ y⎞ x ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 U+x dU U 3 − 1 = dx U2 ise x U 3 −1−U 3 −1 dU U 3 − 1 = −U = = 2 dx U2 U U2 x 3 eU = C1 y3 3 x3 3 2 ∫ − U dU = ∫ dx U3 ⇒− = ln x + ln C .

c. c ve g sabitlerinin yok edilmesi içinde y = Y + A ve x = X + B ise dy=dY ve dx=dX değişken dönüşümleri yapılmalıdır. Buradaki Y ve X yeni. Bu tür denklemlerin çözülebilmesi için. Geriye kalan ifade 1. Bu durumda y ' = olacaktır. A ve B dy dY keyfi sabitlerdir. aB+bA+c = 0 (2) .f ve g sabitlerine bağlı olarak parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadeler sıfır olur. eB+fA +g = 0 (3) (2) ve (3) nolu denklemler iki bilinmeyenli iki denklem olup çözümünden A ve B bulunabilir. f ve g sabitlerdir. Problem 1: y' = dy x + 3y + 5 = dx 3 x − 4 y + 8 diferansiyel denklemini çözünüz. e. Yani A ve B öyle ayarlanırkı. B+3A+5 = 0 -3 ile taraf tarafa çarpılarak 3B -4A+8 = 0 1 ile taraf tarafa çarpılarak Y'= -3B-9A-15 = 0 3B-4A+8 = 0 0 -13A -7 = 0 ise A=-7/13 B = -44/13 dY X + 3Y . derece homojen denklem olacaktır. (1) nolu diferansiyel denklem ise U = Y/X değişken dönüşümü ile çözülebilir.derece homejen denklem haline gelmiş olur ve U= y/x dönüşümü ile çözülebilir. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise = dX 3 X − 4Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = = = U + XU ' dX 3 X − 4Y 3 X − 4 XU U + XU ' = 1 + 3U 1 + 3U 1 + 3U − 3U + 4U 2 1 + 4U 2 ⇒ XU ' = −U = = 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 58 . Parentez içerisindeki ifadeler A ve B nin keyfi sabitler olması nedeniyle sıfır olacak şekilde düzenlenebilir. Y=XU(X) . veya başka bir ifade ile y=xU(x) dönüşümü ile çözülebilmesi için c ve g sabit değerlerinin yokedilmesi gerekir.b. Gerekli işlemler yapılarak yerine = dx dX taşınırsa y' = aX + bY + (aB + bA + c ) dy dY a (X + B) + b (Y + A ) + c = = = eX + fY + (eB + fA + g ) dx dX e (X + B) + f (Y + B) + g elde edilir. Böyle bir yaklaşımla denklem yeni halde Y'= dY aX + bY = dX eX + fY (1).y '= dy ax + by + c = dx ex + fy + g şeklinde olup a.c. dy dY = dx dx x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) + 5 X + 3Y + ( A + 3B + 5) = = dX 3( A + X ) − 4(Y + B) + 8 3 X − 4Y + (3 A − 4 B + 8) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir. x ve y ise eski değişkenler. Böylece denklem 1.e. b. çözülecek diferansiyel denklemden gelen a.

ln X = =∫ +∫ ∫ 1 + 4U 2 2 2 X 1 + 4U 2 1 + 4U 2 U=Y/X.2y + 1)dx + (4x . Y=y+44/13.3y . Y=y-1. derece homojen denklem olacaktır. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise dX X −Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = U + XU ' = = dX X −Y X − XU 1 + 3U 1 + 3U − U + U 2 1 + 2U + U 2 1 + 3U U + XU ' = = −U = ⇒ XU ' = 1−U 1−U 1−U 1−U ∫ 1 + 2U + U ln X = − (1 − U )dU 2 =∫ (1 − U )dU (1 + U ) 2 =∫ dX . X=x-2 ise U = x−2 y −1 C ( x − 2)(1 + )=e x−2 − 1+ 2 y −1 x−2 . Geriye kalan ifade 1. XC (1 + U ) = e 1+U − ln Z = − − ln(1 + U ) − ln C .(3 − 4U )dU 3dU − 4UdU 3arctg 2U ln(1 + 4U 2 ) dX =∫ − +C .1) 4.3)dx + (2x + y -1)dy = 0 59 .5)/(x . 1+U=Z.y -3)/(x + y . U=Z-1 ise 2 − 2 2 2 . C=0.y-1) 1.649 ⇒ 0. X dU=dZ. dy/dx = (x . Y=XU(X) .649( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 0−2 x−2 Örnek Problemler : 3. dy/dx = (x + 3y . y=0 ise C (0 − 2)( − − x+ y −3 0+0−3 ) = e 0+ 0−3 . ln[ XC (1 + U )] = − 1+U Z 1+U y −1 U=Y/X. dy/dx = -(4x + 3y -15)/(2x + y -7) 5. X=x+7/13 ise U= y + 44 / 13 13 y + 44 = 13 x + 7 x + 7 / 13 y' = 13 y + 44 ln(1 + 4⎛ 13 y + 44 ⎞ ) ⎜ ⎟ ] 3arctg[2 7 ⎝ 13x + 7 ⎠ + C 13x + 7 − ln( x + ) = 2 2 13 diferansiyel denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz. dy dY = dx dx 2 Problem 2: dy x + 3 y − 5 = dx x − y −1 x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) − 5 X + 3Y + ( A + 3B − 5) = = dX ( A + X ) − (Y + B) − 1 X − Y + ( A − B − 1) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir. 0− 2 − x+ y −3 C ( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 x −2 x=0 . A+3B-5 = 0 A –B-1 = 0 Y'= 1 ile taraf tarafa çarpılarak 3 ile taraf tarafa çarpılarak A+3B-5 = 0 3A -3B-3 = 0 4A +0-8 = 0 ise A=2 B = 1 dY X + 3Y = .6)dy = 0 2.2y . (x . ( x.

x bağımsız değişkenler. (1) nolu ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde belirlenir.P(x)dx ⇒ lny = -∫ P(x)dx + lnC ⇒ y .∫ Pdx y = C(x)e =e + C ⎡e ∫ ⎤ (1) nolu denkleme taşınır. homojen çözüm esnasında sadece x’in fonksiyonu olan bir yapının ihmal edildiğini gösterir. Mühendislikte çözülebilir daha basit parçalara ayrılarak özüm üretme mantığı bu denklemin çözümü için de kullanılır. Bu nedenle. C(x) fonksiyonu.5.5 I. dy = . Non-homojen olan bu diferansiyel denklemin iki çözüm metodu vardır. Bu amaçla önerilen çözümün kendisi ve türevi ana diferansiyel denkleme taşınır ve denklemi sağlayan C(x) fonksiyonu belirlenir. Bu tip denklemler önceki gösterilmiş olan metodlarla çözülmesi zor veya mümkün değildir.Pdx y H = Ce ∫ (2) (3) bulunur. P(x) ve Q(x) bilinen bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olmak üzere diferansiyel denklemin genel formu şu şekildedir. Bu önerilen genel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması çözümün tamamlanması için yeterli olacaktır. − ∫ Pdx dy dC d − Pdx . Homojen çözüm: Q(x)=0 ⇒ denklem homojen olur. dy + P ( x ) y = Q( x ) dx (1) Bağımlı değişkenin kuvvetinin birinci dereceden olması nedeniyle lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. dy + P(x)y = 0 dx Değişkenlerine ayrılan bu homejen denklem çözülerek. homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından elde edilir.1 Sabitlerin Değişimi Metodu: Yukarıdaki denklemin sağ tarafının sıfır olması halinde denklemin homojen olmasından bahsedilir. Birinci çözüm sadece homojen kısmından bulunurken ikinci çözüm ise homojen olmayan kısımdan bulunur. Bu şekilde bulunan çözüm homojen çözüm (yH) olup (1) diferansiyel denkleminin tam çözümünü vermemektedir. Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler y bağımlı. 2. Bu amaçla diferansiyel denklem integre edilebilen değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayrılır. Bu durumda denklem değişkenlerine ayrılabilir. Sabitlerin değişimi metoduna göre daha önce yapılan Q(x)=0 kabulü. ⎥ dx dx dx ⎢ ⎣ ⎦ − Pdx e ∫ − Pdx dC d − Pdx + C ⎡e ∫ ⎤ + P(x)Ce ∫ = Q(x) ⎥ dx dx ⎢ ⎣ ⎦ 60 . Bu çözüm genel çözümün bir yarısı olup genel çözüme giden yolda bir basamaktır.2. Yani Q(x)’in genel çözüm üzerindeki etkisi C=C(x) kabulü ile bulunmaya çalışılmaktadır. Q(x)=0 çözüme ulaşmak için yapılan geçici bir kabuldur. homejen çözümden (yH) hareketle bir genel çözüm (y) önerisi meydana getirilmiştir. homejen çözümdeki C sabiti x’in fonsiyonu kabul edilerek yapılan ihmal telafi edilebilir. Burada. Bu nedenle bu tip denklemlerde genel çözüm iki şekilde bulunan.

v(x) olduğu kabul edilir.2 y =u(x). Bulunan değer (3) denkleminde yerine taşınarak genel çözüm bulunur. − ∫ Pdx e ∫ = − P( x)e ∫ dx dx − Pdx [ ] e ∫ dc − Pdx − Pdx + CP( x)(e ∫ ) − CP( x)e ∫ = Q(x) dx dC Pdx =Q(x)(e ∫ ) dx ∫ dC = ∫ Q(x)e ∫ Pdx dx + c1 şeklinde C(x) fonksiyonu P(x) ve Q(x)’e bağlı olarak bulunur. Problem-1: y′ − 1+x 1 P( x ) = . Aksi halde daha önce işlem hatası yapılmış demektir.5. u ve v bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkenlerdir. Q(x) = (1 + x) 2 ise 1. u(x) ve v(x) bağımsız değişkene bağlı keyfi bağımlı değişkenler olmak üzere genel çözümün y=u(x).v(x) kabulüyle çözüm y = ( 1+ x) (x + x2 + C1 ) 2 Diferansiyel denklemde. y H = C (1 + x) ⇒ y = C ( x)(1 + x) ise dy dC = y′ = (1 + x) +C ⇒ dx dx Ana denkleme taşınarak (1 + x) dC C(1+x) dc +C − = (1+x) 2 ⇒ (1 + x) = (1 + x) 2 1+x dx dx Not: Homojen çözümden üretilen genel çözüm ve türevi non-homojen lineer denkleme taşındıktan sonra gerekli sadeleşmeler sonucu. 61 . y′ − =0 ⇒ =0 ⇒ = 1+x dx 1+x dx 1+x ∫ dy dx ⇒ ln y = ln(1 + x) + ln C ⇒ y H = C (1 + x) =∫ y 1+ x bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. mertebe lineer dif denklemdir . Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm (y) homojen çözüme (yH) benzetilir. 1+ x y dy y dy y − değişkenlerine ayrılır. Bu nedenlerde kabul edilen yapının ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde u ve v bulunmaya çalışılır. dC x2 = ( 1+ x) ⇒ ∫ dC = ∫ ( 1+ x)dx ⇒ C = x+ + C1 ise çözüm dx 2 2. y = (1+x) 2 diferansiyel denklemi çözünüz.Homojen Çözüm.d − ∫ Pdx d − Pdx − Pdx (e )= : P’ nin integralinin türevi P dir. denklemde mutlaka sadece C ve x olmalıdır. Mutlaka integrasyon ile çözülebilir bir formda olmalıdır.

diferansiyel denklem. dv du + P(x)u. çözümünde integral sabiti düşünülmez.y' + P(x)y = Q(x) y = u(x). Problem-2: y ′ + ytgx = sin 2 x diferansiyel denklemini çözünüz. şu aşamada mümkün değildir. çözümü nispeten zor olan diferansiyel denklemi u ve v fonksiyonları yardımıyla daha kolay çözülebilir iki tane değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayırmaktır. çözümünde integral sabiti düşünülür. Burada amaç. parantez içerisi sıfır yapsın. (6) nolu denklem iki bağımlı değişkene bağlı bir diferansiyel denklem sistemidir.tgx= sin 2 x dy dy + ytgx = sin 2 x . (6) nolu denlemde köşeli parantez içerisindeki ifadenin sıfır olacak şekilde v(x) ve u(x)’ in seçildiğinin kabul edilmesi çözüm için yeterli olacaktır. Diğer bir ifade ile v(x) ve u(x) öyle fonksiyonlar olmalıdırki. Böylece. 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm Homojen kısmın çözümü.1.v⎥ = Q( x) or dx ⎣ dx ⎦ u dv ⎡ du ⎤ +v ⎢ + P(x).diferansiyel denklem.∫ dx v v cos x du sin 2 x sin 2 x u′v = sin 2 x → u′ cos x = sin 2 x ⇒ = dx ⇒ ∫ du = ∫ dx cos x cos x 2sin x cos x dx = 2∫ sin xdx sin 2 x = 2.cosx. Sadece bir diferansiyel deklemin bulunmasından dolayı çözüm. Böylece çözümü istenen diferansiyel denklem integre edilebilir diferansiyel denklemlere bölünmüş olur.) dv dv dv sin x dx → ln v = ln cos x ⇒ v = cos x = . dv + P(x).∫ tgxdx = ∫ = . geriye kalanlar ise ikinci diferansiyel denklem olacaktır. Akabinde u(x) bulunur.sinx ⇒ ∫ du = ∫ cos x u = −2 cos x + C ⇒ genel çözüm y=v(x). y = u( x).v = Q( x ) +u v dx dx Yukarıdaki denklemde u veya v nin parentezi oluşturulursa. v( x) ⇒ = u' v + v' u ise u'v + u(v' + vtgx) = sin 2 x dx dx Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir v’+vtgx=0 (1. Daha önce u ve v nin keyfi fonsiyonlar olmasından bahsedilmişti. Böylece.y = e 2x diferansiyel denklemi her iki metodla çözünüz. u'v + v'u + u. Bulunan u ve v fonksiyonları y=u(x). Q(x) = e 2x 62 . P ( x) = .v(x) ⇒ dy du dv ise bulunanlar lineer dif = y′ = v +u dx dx dx (5) denkleme nolu ana denkleme taşınır.u(x)=cosx(-2cosx + C) Problem-3: y ' . sıfıra eşitlenmiş köşeli parentez içerisindeki ifade birinci. Diferansiyel denklem sisteminin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır.v.v(x) denkleminde ki yerine yazılarak genel çözüm bulunur. v du ⎡ dv ⎤ +u ⎢ + P(x).vtgx ⇒ ∫ = .v = 0 (7) dx du =Q( x) (8) v dx Bu durumda (7) denklemini sağlayan v(x) fonksiyonu bulunarak (8) denklemine taşınır.) vu’=sin2x (2. eldeki denklemi ikiye bölebiliriz.u ⎥ = Q( x) dx ⎣ dx ⎦ (6) elde edilir.

y = u ( x).diferansiyel denklem. ∫ y = ∫ dx ⇒ ln y = x + ln C ⇒ y H = Ce dx dx bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. dy dC y H = Ce x ⇒ y = C ( x )e x .Ce x = e 2x ⇒ e x = e2x .v=e 2 x u ' v + u(v' − v) =e 2 x Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir.C3x 2 e . = ex + Ce x ⇒ Ana denkleme taşınarak dx dx y' . 3 3 dC 3 dy = e −x .v ise y =e (e + C ) Problem-4: y ' + 3 x 2 y = x e -x diferansiyel denklemi her iki metodla ve y(0)=-1 şartıyla birlikte çözünüz. dx 2 dx x2 − x3 Genel Çözüm y =e ( + C1 ) 2 63 .dy dy dy x .x = xe. 3 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm dy dy y ' + 3x 2 y = 0 ⇒ + 3x 2 y = 0 ⇒ = -3x 2 y dx dx dy 2 3 − x3 ∫ y = -∫ 3x dx ⇒ ln y = − x + ln C ⇒ y H = Ce bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. = ex ⇒ dx dx dx x x Genel Çözüm y =e (e + C1 ) 2) y=u. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. v’ . y H = Ce − x 3 ⇒ y = C ( x )e − x .v=0 (1.y = 0 ⇒ ex dC dc dC + Ce x . C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. çözümünde integral sabiti düşünülmez.v kabulu ile çözüm ∫ dC =∫ e x dx ⇒ C= e x+C1 dy dy − y = e 2 x . çözümünde integral sabiti düşünülür.) 2x vu’=e (2.x ⇒ . u' e x = e 2 x ⇒ =e x ⇒ ∫ du = ∫ e x dx.v( x) ⇒ = u ' v + v' u dx dx ise u ' v + v' u − u. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir.y = 0⇒ = y.) dv dv = v ⇒ ∫ =∫ dx ln v = x ⇒ v=e x dx v du u ' v = sin 2 x.C3x 2e.x ⇒ dx dx e− x 3 3 3 3 dC x2 dC = x ⇒ ∫ dC = ∫ xdx ⇒ C= +C1 . Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir.diferansiyel denklem.x + 3x 2Ce. u = ex + C dx x x Genel çözüm y=u.

P − 3V = m dt ise m dt + 3V = P 1. çözümünde integral sabiti düşünülmez.B( x) ⇒ = A′B + B′A dx dx ise A′B + B′A + 3 x 2 A.) 3 dB dB = − 3x 2 B ⇒ ∫ ln B = − x3 ⇒ v = e− x = − ∫ 3 x 2 dx dx B 3 3 3 dA x2 A′B = xe − x . su tarafından denizaltının hızıyla orantılı olarak 3V’lik bir direnç kuvveti etkimektedir. − 1 =e − 0 ( + C ) . 3 3 3 − t dV dC − m t 3 − m t V = C (t )e m ise = ana dif. v = C (t )e m = ( e m + C1 )e m 3 3 3 dC p m t = e dt m ∫ dC = 3 p mt e m∫ ⇒ C= Çözümün tam olması için C1 integral sabitinin sayısal değeri belirlenmelidir.diferansiyel denklem. m e =P dt dt 3 3 3 − t − t p mt p 3t e + C1 .diferansiyel denklem. Denizaltı P sabit motor kuvvetiyle durmakta iken harekete başlatılmıştır. Bu münasebetle C1’ in sayısal değeri için bir başlangıç şartına gerek vardır.) vA’=xe-x3 (2. dt m m 3 3 3 3 − t − t dC − m t dC − m t e − 3Ce m + 3Ce m = P. Denizaltının maksimum hızı ne olur? dV dV ∑ Fx = m. A′e − x = xe− x ⇒ = x ⇒ ∫ dA = ∫ xdx. bağımsız değişkenler olmak üzere sabitlerin değişimi ile çözüm aşağıdaki şekilde yapılır: Homojen kısmın çözümü. Denizaltının zamana bağlı hızını bulunuz. Problem zamana bağlı bir Başlangıç Değer Problemidir. y = A( x). Hızın zamana göre grafiğini çiziniz. A= +C 2 dx 2 3 x Genel çözüm y=A. denkleme taşınarak. ax .) 3 dy dy + 3x 2 y = xe − x . dV dV dV + 3V = 0 ⇒ m = −3V ⇒ ∫ m = ∫ −3dt dt dt v 3 − t 3 m ln V = −3t + ln C1 ⇒ ln V = − t + ln C ⇒ VH = Ce m m Genel çözüm homojen olarak bulunan çözüme benzetilerek bulunur. y =e − x ( − 1) 2 2 Uygulama-1: Su içerisinde hareket eden denizaltıya. e − Ce dt dt m m m( 3 3 3 − t dC − m t 3 − m t e − Ce ) + 3Ce m = P.2) y=A(x). 64 . çözümünde integral sabiti düşünülür. Bu t=0 anında hızın sıfır (durmakta olduğu için ) olmasıdır. C=-1.B = xe− x A′B + A(B′ + 3 x 2 B) = xe− x 3 −3 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir. t. V.mertebe lineer diferansiyel denklemdir. P=0 kabul ediliyor. bağımlı.B(x) kabulu ile çözüm : (u ve v yerine A ve B keyfi fonksiyonları tercih edilerek çözüm yapıldı. B’ + 3x2B=0 (1. Benzeşim için C=C(t) olmalıdır.B ise y =e− x ( + C ) 2 2 3 3 x2 0 x=0 ise y=-1 .

0= V(t) Vmax 0 Hızın zamana göre değişimi t Uygulama-2: Şekildeki havuza sürekli olarak 50 m3/sn lik bir debi ile su dolmakta ve havuzdan 40 m3/sn debi ile tekrar boşalmaktadır. + 0. C1 = − ⇒ v = (1 − e m ) . Pratik olarak bu hıza çok yaklaşacak ama hiçbir zaman ulaşamayacaktır.3 3 3 − t − t − t P P P + C1e0 .05m = 0 ⇒ dt dt dt dm −0.05t ∫ m = -∫ 0.05dt ⇒ ln m = −0. Aynı zamanda havuzda biriken suyun %5 i her saniyede buharlaşmaktadır. Herhangi bir m değeri için buharlaşan miktar 0. m= dolan miktar-boşalan miktar-buharlaşan miktar Dolan miktar-boşalan miktar giriş ve çıkış debilerinin zamanla çarpılmasından bulunabilir. Matemetikte bu tür değişim ASİMTOTİK değişim olarak bilinir. Havuzda birikebilecek maximum su miktarı ne olur? 50 kg/sn buhar Havuz 40 kg/sn Açıklama: Havuzda biriken su miktarı “ m :[kg] “ ile sembolize edilecek olursa.05m ⇒ + 0.05mdt olacaktır. Bu değişimin nasıl olduğu bu aşamada belirlenemez. (1 − e m ) → 1 3 3 3 Dolayısıyla denizaltının ulaşabilceği maksimum hız Vmax=P/3 kadar olacaktır. t = 0 ⇒ v = 0.mertebe lineer diferansiyel denklem olup. m bağımlı t ise bağımsız değişkendir. dm dm dm = 10dt − 0. Başlangıçta havuz tamamen boş durumdadır. Bununla birlikte.05m = 0 ⇒ + 0. Diferansiyel zaman aralığında değişimler lineer olacağı için. t → ∞ ⇒ e m → 0.05m = 10 dt dt Son ifade bir diferansiyel denklem olup. Bu durumda dt süresince dolan miktar-boşalan miktar (50-40)dt=10dt olacaktır. ya sabitlerin değişimi ile yada m=v. Bu hızada zamanın sonsuz değerinde ulaşacaktır.u dönüşümüyle çözülebilir.05m . Bu verilen debi değerlerine göre (50t-40t)=10t olarak yazılabilir. kütlenin korunumuna göre biriken miktar şu şekilde ifade edilebilir.05mdt . Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm: dm dm dm = -0. = 10 − 0. dt zaman diliminde biriken miktar belirlenebilir.05t + ln C ⇒ mH = Ce 65 . Bu bulgular yukarıdaki ifadeye taşınarak şu ifade bulunur. Biriken m değeri sabit olmayıp sürekli olarak zamnala değişmektedir. dt zamanında biriken miktarda dm olacaktır. Buharlaşan miktar biriken m miktarının %5 i kadardır. tüm ifade dt bölünerek. Bu denklem 1. Havuzdaki su miktarının zamanla değişimini bulunuz.

dx/dt + (1/t2 )x = 1/t2 12. ( 200e 0+ C ) .05t dt ⇒ C= 200e 0. e − 0. u ' e − 0.0.05t = 10 ise dt dC =10e0.05t+ C ) t=0 ise m=0 (başlangıçta hiç su yok).bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. 0 =e −0.05uv=10 u ' v + u(v' + 0.ycos x)dx .) dv = − ∫ 0.1 .e-0. C=-200.05t .05t ( 200e0. ( cos2 x . dr/dθ + r tan θ = cos θ 16.05t + C dt Genel çözüm m=u. dx/dt .y = e3x 11.05t ⇒ ∫ dC = ∫ 10e 0. y dx/dy + 2x = 5y3 10.v(t ) ⇒ = u 'v + v 'u dtx dt ise u ' v + v' u + 0.05t ( 200e0.0. dm dC = e − 0.05t + 0.0.(1 + sin x)dy = 0 17. dy + (4xy .8x ) dx = 0 5.v ise m =e−0.v kabulu ile çözüm dm dm + 0.2)y’ + 3(x +1)y = x -1 13. ( x2 + 1)y’ = x2 + 2x .05t ⇒ ∫ du = ∫ 10e0.05t = 10 ⇒ =10e0. m = u (t ).05t (e0.05t+C1 dt Genel Çözüm y =e−0. y’ + 3y = 3 x2 e-3x 4.) (2. u = 200e0. y’ = x2 e-4x .05t ⇒ v=e − 0.05dt ln v = − 0.0.1)dx = 0 14.05v ⇒ dt ∫ Bu denklem analiz edildiği zaman. (x +1)y’ + xy = x 9.05t ⇒ Ana denkleme dt dt dC . x3y’ + 3x2y = x 20. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(t) olduğu kabul edilir.05m = 10 . xy’ .05t) →1 ise 200(1-e-0.diferansiyel denklem. çözümünde integral sabiti düşünülür.05t) →200. x dy + (xy + y .05t taşınarak. (1-e-0. ( x2 + x .05t dt . (t + y + 1 )dt . reel durumda zaman sonsuz olamayacağı içinde 200 kg değerine çok yaklaşılmasına rağmen ulaşılamayacaktır. x4y’ + 2 x3y = 1 3.05Ce. (x + 1) y’ + xy = x 7. çözümünde integral sabiti düşünülmez. m =200e −0.2y = 2x4 18 y’ + 4y = e-x 19.05v) =10 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir.05t ) dv = − 0.05t .05t v du u ' v = 10.diferansiyel denklem. mH = Ce −0. Çünkü t→∞.05t+ C1 ) y=u. Ancak.0.05t − 1) = 200(1 . y’ .05v=0 vu’=10 (1.05Ce.05t ⇒ m = C (t )e −0.4xy 2 2 y(2) = 8 y(0) = 4/3 y(2) = 0 x(0) = 0 .4y 6.x = sin 2t 66 2.05Ce. C(t) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. havuzda birikebilecek en fazla su miktarının teorik olarak 200 kg olduğu görülecektir. xy’ + 3y + 2x2 = x3 + 4x 8. v’ + 0. Örnek problemler: 1.dy = 0 15.

derece bir diferansiyel denklem olup en genel formu aşağıdaki şekildedir.mertebe lineer dif. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır.mertebe lineer dif. Z = 3 ⇒ =− 4 ise − x + Z = −x2 4 dx y dx y y y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. sin x y’ + cos xy = x sin x 24. denkleminden 1. denklem Z ve x arasında olup çözümünden Z=Z(x) şeklinde bir ifade bulunur.1 Bernoulli Diferansiyel Denklemi n. ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx ise genel çözüm (Z) dx x Z x homojen çözüme benzetilirek bulunur. Z eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir.mertebe lineer dif.21. Bernoulli dif.meretebe lineer dif.6 1. Yeni dif.Mertebeden Özel Diferansiyel Denklemler 2. Problem-1 : (3) 3 x y’ + y + x 2 y4 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. denklem geçiş işlemleri şu şekildedir: y 1 dZ dZ y ' 1 − n dy y' ⇒ = Z = y 1− n = n ise = (1 − n) n = n (2) n 1 − n dx dx y y y dx y (1) nolu denklem denklem taraf tarafa yn değerine bölünürek. y' y 1 dZ + P( x) n = Q( x) ise + P ( x) Z = Q ( x) n 1 − n dx y y bulunur. y’ + (1/2x)y = x/y3 2 y(1) = 2 y(1) = -5 23. denklem (3xy’+y=-x2) olacaktı. C ( x) = x + C1 ⇒ Z = x ( x + C1 ) Z=C(x)x → =x + C ise x dx dx dx x dx Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm elde edilir: Z = 67 1 1 = x 2 + C1 x ise y 3 = 2 3 x + C1 x y . dZ Z − = x (1.2x (y+1)dx . y’ + P(x) y = Q(x) yn Bu denklemde Z = y 1− n = (1) y şeklinde bir dönüşüm yapılarak 1. dC Cx dC dZ dC +C − = x⇒ = 1. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ . denklem elde edilecektir. Orijinal değişkenlere dönmek için ters transformasyon işlemi yapılmalıdır. denkleme ulaşmak içinde yn ifadesi yokedilmelidir. Bu denklemde y4 bulunmamış olsaydı 1. Bu denklemde yn ifadesi olmazsa 1. y’ + 3y/x + 2 = 3x y(π/2) = 2 y(1) = 1 22.mertebe lineer dif. mertebe lineer diferansiyel yn denklem elde edilir.6. Bu yeni form Z ve x arasında 1.(x + 1)dy = 0 2. Çözümü belirli olan 1. denklemdir. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse 3x dy 1 1 3 dy dZ dZ + 3 = −x2 .

derece bernoulli denklemidir. Şayet denklemde y2 bulunmamış olsaydı 1. Z=C(x)x dx x Z x Z'=C'x+C ise Z ( x) = x ( − x + C1 ) dZ Z dC Cx dC − = −x . Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse y' + y = y 2 ise y' = y 2 − y = 1 1 dy dZ 1 dy 1 dZ =− 2 ise − + =1.6. İki şekilde çözüm mümkündür: Verilen denklem değişkenlerine ayrılarak çözülebilir. I⎡A dy dy B ⎤ → ∫ 2 = ∫ dx = ∫ ⎢ + ⎥ dy basit kesirlerine dx y −y ⎣ y y − 1⎦ ayrılarak integrasyon alınır. Z = ⇒ + Z =1 2 y dx y dx y dx y dx yeni denklem değişkenlerine ayrılabilir.5 + 0. 0.2 Riccati diferansiyel denklemi En genel formu şu şekildedir. dx 1− Z ∫ 1 1 Z = ⇒ 1 − = Ce x ise y y − ln(1 − Z ) = x + ln C ⇒ 1 − Z = Ce x .5C1 − x + 4.Problem-2 : y' + y = y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ . Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm şu şekilde elde edilir. İşlemlerle A=-1 ve B=1 bulunur. x dy 1 1 1 dy dZ dZ + = x2 .5 . Z = ⇒ =− 2 ise − x + Z = x2 2 y dx y y dx y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. dZ Z − = − x (1.5)=0. y = 2 2 2 y − x + C1 x − 0. Z= 1 1 1 1 = − x 2 + C1 x ise y = . y’ = P(x) y2 + Q(x) y + R(x) 68 . x +C − = −x ⇒ = −1. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır.meretebe lineer dif.5 şartıyla çözünüz. ⎡ −1 ( y − 1) x 1 ⎤ 1 ∫ dx = ∫ ⎢ y + y − 1⎥ dy → x = − ln y + ln ( y − 1) + ln C ise C y = e ise y = e x ⎣ ⎦ 1− C IIBu denklem aynı zamanda 2. ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx . denklem (y’+y=1) olacaktı. dZ − dZ = 1− Z ⇒ ∫ = dx. y= 1 1 − Ce x Problem-3 : x y' + y=x 2 y 2 diferansiyel denklemini y(0. C ( x) = − x + C1 dx x dx x dx bulunur.5 x 2.5 = ise C1=4.

1/Z dönüşümüylede 1. Z2 ile denklem çarpılırsa dx Z Z Z 1.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir.Burada P. Özel çözümün aranmasının nedeni denklemdeki R(x) fonksiyonunu yoketmek içindir. derece bernoulli diferansiyel denklemine dönüşür. Bu tür denklemlerde y = U + 1/Z dönüşümü yapılarak 1. Bu durumda y = x istenen işlemleri yerine getirebilir. denklemi sağlaması temin edilir. 2 Z Z Z Z' 2x 1 1 2x = x2 + + 2 + x + − 2x 2 − + x 2 − x + 1 bulunur. ve böylece ana diferansiyel denklemi sağlaması temin edilmelidir. İfade incelenirse x2 ancak y2 ile x ise y ile yokedilebilir. Başka bir ifade ile aralarında + ve . Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. dZ dZ −x −x = −( Z + 1) ∫ Z + 1 = − ∫ dx ise.işareti bulunan bağımlı ve bağımsız değişkenler ile türevlerinden meydana gelen terimlerin birbirlerine eşitlenerek yokedilmesi. + 1 ise y’ ile yokedilebilir. Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1. Son denklem − 2 = + 2 bulunur. Gerekli yoketmeler yapılarak. Diferansiyel denklemin yapısına göre tahmin edilerek ana dif. Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir. Q ve R bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlardır.mertebe lineer dif. y =U + 1− Z' 1 1 = ( x + ) 2 + (1 − 2 x)( x + ) + x 2 − x + 1 . y = U+ 1 1 dZ ⇒ y ' = U '+ 2 dönüşümleri ana dif. Z + 1 = Ce ⇒ Z = Ce − 1 dx 1− y = x+ 1 1 1 1 ⇒ y = −x +x →Z = ise Z = Ce − x − 1 = Z y−x y−x Ce − 1 69 . Özel çözüm ana diferansiyel denklemi sağlayan herhangi bir fonksiyondur. ln(Z + 1) = − x + ln C . Yani özel çözüm R(x) fonksiyonundan hareketle bulunabilir. y = x ana diferansiyel denklemi sağladığı için bir özel çözüm olabilir. U ve Z bağımsız değişkene bağlı özel çözüm ve yeni bağımlı değişkendir.denkleme taşınır. Denklem ve değişkenlerine ayrılabilir bir denklemdir. Bu işlem yapılırken R(x)=x2-x+1 ifadesinin diğerleri tarafından yokedilmesine dikkat edilir. U=x ise U’=1 dir. 2 Z Z Z Z Z dZ Z' 1 1 + Z = −1 bulunur.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir. y’ = y2 + (1-2x) y + x2 -x +1 1 = x2 + (1-2x)x + x2 -x +1 0 = 0 ise (denklem sağlanıyor) 1 1 1 dZ = x + ⇒ y′ = 1 + 2 olacaktır. Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir. parentezler açılarak. Z Z dx y′=y 2 + (1-2x ) y+x 2 -x +1 diferansiyel denklemini çözünüz. Eğer R(x) fonksiyonu elimine edilirse denklem 2. Fonksiyonel yapısı önceden problemi çözen şahıs tarafından belirlendiğinden bu ismi almıştır. Problem-1: Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü (U) bulunmalıdır.

Fonksiyonel yapısı uygun olan denklemlerde sadece bağımlı. Z= = − olacaktır. ise dx x dc x 2 x x 1 dC C C / x 1.mertebe diferansiyel denkleme taşınarak − 2+ = − x 3 bulunur. Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1. Özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin bu yöntemle adi diferansiyel denkleme dönüşmesi mümkündür. Bu işlem yapılırken yukarıdaki denklemin sağlanmasını takip etmek gerekir. y=x test edilirse ana diferansiyel denklemi sağladığı görülecektir. Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir. f(x2/y). Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. … gibi düzenlenebilmesi gerekir.y) den f(x+y).mertebe lineer dif. Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. Örnek olarak.3 Değişken dönüşümleri ile çözülebilen diferansiyel denklemler Önceki bölümlerde anlatılan 1. değişken dönüşümü ile çözülebilir. Bu noktadan hareketle. Değişkeni dönüştürme işleminin bir faydasının olması için. f(x/y).y diferansiyel denklemini çözünüz. 0 = 0 ⎝x ⎠ ⎝x ⎠ denklem sağlanıyor. 1 (x + ) 3 3 Z' 1 Z = x + 1 + 1 ise − Z ' = x + 1 . Bulunanlar ln Z = − ln x + ln C . y = U + = x + ⇒ y′ = 1 + 2 Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir. x Denklemdeki parentez açıldığı zaman Riccati denklemi olduğu görülecektir. önceki diferansiyel denklem formatlarına uymayan ve değişken dönüşümü için uygun olan bazı diferansiyel denklemler. Problem-2: y′=x 3 ( y-x ) + 2 U=x ise U’=1 dir. Fakat bu dönüşümler diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapıyla çok ilgilidir. x+y=Z ise Zx=1 ve Zy=1 ile 2 değişken 1 e iner. dx x dx x Z x C C ( x) dZ 1 dC C ZH = . ⎛1 ⎞ ⎛1 ⎞ y′=x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 ⇒ x′ = 1 = x 3 x 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ x+x 5 . Değişken dönüşümleri sadece bunlar değildir. + =0⇒ ∫ = −∫ . x dx x x 5 5 1 x 1 x 1 4 ∫ dC = −∫ x dx ⇒ C ( x) = 5 + C1 ise Z = x ( 5 + C1 ) = y − x . 70 . dönüşüm sonrasında. sadece bağımsız ve hem bağımlı-hemde bağımsız değişkenler yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlere dönüştürülebilir. Mümkünse değişken sayısı azalmalıdır: 3 değişkenden 2 değişkene düşürmek çözümde büyük ilerlemedir. Bununla birlikte hepsinde uygulanan teknik integre edilebilir parçalara ayırma ve değişken dönüşümü üzerine kuruludur.6. 1. Böyle bir dönüşümün mümkün olması için fonksiyonel yapının f(x. Böylece U=x özel çözüm ise 1 1 1 dZ olacaktır.mertebe diferansiyel denklem çözümleri standart çözümlerdir. Pek çok değişken dönüşümü verilebilir. y = x + 1 x5 (C1 + ) x 5 2. − Z ' = x 3 + Z 1 − 2 = x 3 ( x + − x) 2 + Z Z x Z2 Zx Z 2 Z 2 Zx x dZ Z dZ Z dZ dx + = − x 3 (1. Denklemdeki bağımsız değişkenin fonksiyonel yapısından etkilenmeyen çözümlerdir. y y ⎛1 ⎞ y′=x 3 ( y 2 -2yx+x 2 ) + = x 3 y 2 -2x 4 y+x 5 + = x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 x x ⎝x ⎠ Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü bulunmalıdır. denklem). f(xy).

Bu denklemde 1. İşlemler sonucu denklemin derecesi 3 den 1 e düşecektir. ydy = 2 Bulunan son diferansiyel denklem ilk halinden daha basittir. expolansiyel ve logaritmik fonksiyonlar genelde integral işleminde zorluk çıkarırlar. 3.dereceden 1. Parentezlerin birisi yeni bir değişkenle tanımlanırsa daha basit haller elde edilebilir. y2=U ise 2ydy=dU olur.derece üstel homojen olduğu için y=Ux dönüşümüyle de çözülebilir. Örnek olarak (x2+sinx)dy ifadesinde x2=U dönüşümü yapılırsa (U+sinx)dy elde edilecektir. Bu durumda referans fonksiyonlar x2 ve y2 olurken. Böylece 2. parentez dışındaki xdx ve ydy lerde türevleri olacaktır. Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısı basitleşmelidir: İntegrasyon prosesi büyük oranda fonksiyonel yapısı ile ilgilidir. 4. 2 (x 2 + 3 y2 ) 2 2 = 4 y 4 + C → x 4 + 6 x 2 y 2 + 9 y 4 = 8 y 4 + 2C . Sinx içindeki x yerine U1/2 yazılacak olursa fonksiyonel yapı daha da karışık hale gelecektir. ZdZ − 3ZdB + 3ZdB − 8 BdB=0 → ZdZ − 8BdB=0 ( x2 + 3 y 2 ) = 4 y 4 + C Z2 2 2 2 ∫ ZdZ = 8∫ BdB → 2 = 4 B + C . Yeni bir değişken dönüşümü ile değişkenlerine ayrılabilen en basit form bulunabilirmi? Son denklemin yapısı düzgün olup A ve B önündeki katsayılar uyumludur. Denklemdeki ifadeler x ve y parentezlerine alınabilir. xdx = 2 ise ( A+3B ) dA + ( 3A + B) dB=0 dB y 2 = B → 2 ydy = dB. Fonksiyonel dönüşümün mümkün olması için diferansiyel denklemde hem fonksiyon hemde onun türevi olmalıdır. Bunların daha fonksiyonlar cinsinden tanımlanması çözümü rahatlatır. parentezler açılırsa.2 de (tam diferansiyel denklemler) Problem-4 olarak çözülen diferansiyel denklemi değişken dönüşümü ile çözünüz. tanjant. Bu nedenle x’ in değiştirilmesi bir fayda getirmez. Bu durumda sinx içindeki x kaybolmayacaktır. Denklemde tgx var ise kolaylık için sec2x de olmalıdır. dA x 2 = A → 2 xdx = dA. sinx=A ise cosxdx=dA olur. Değişken dönüşümü ile yeni formlar elde edilebilirmi? Bu soruyu cevaplamak için denklemde bir veya daha fazla fonksiyon ve onların türevlerini belirlemeliyiz. Problem-1: Daha önce Bölüm-2. Sinüs. Örnek olarak. Değişken dönüşümü sonrasında diferansiyel denklemde eski değişken kalmamalıdır: Yokedilmek istenen değişken hala denklemde bulunursa değişken sayısı artacağından çözüm kolaylaşmak yerine daha da zorlaşacaktır. Aynı zamanda 3. dA = dZ − 3dB Z ( dZ − 3dB ) + ( 3Z − 8 B ) dB=0 ( Z − 3B +3B )( dZ − 3dB ) + ( 3[ Z − 3B ] + B ) dB=0. Z = A + 3B = x + 3 y → 2 pareztezler açılıp düzenlenirse daha önce bulunan çözüm elde edilecektir. A+3B=Z → dA + 3dB = dZ → A = Z − 3B. derece homojen olup B=UA dönüşümü ile çözülebilir. Örnek olarak.2. 71 x 4 + 6 x 2 y 2 + y 4 = 2C = C1 . Gerek bağımlı ve gerekse bağımsız değişkenin kuvvet derecesi azalmalıdır: Azalan kuvvet derecesi denklemi basitleştirir. ( x +3xy ) dx + ( 3x y + y ) dy=0 3 2 2 3 x ( x 2 +3y 2 ) dx + y ( 3x 2 + y 2 ) dy=0 Bu denklem tam diferansiyel yaklaşımla çözülmüştü.dereceye (lineer) geçilir.

Ancak gerekli değişiklikler ve işlemler yapılınca görülecektir ki. ydx + (1+ yex) dy = 0 4. (3x . Denklemde trigonometrik fonksiyonların olması diferansiyel denklem çözümü açısından zorluk meydana getirebilir. xe2y y’ + e2y = lnx/x 2. Parentez açılıp dx ile bölünürse Bernoulli denklemi elde edilir. Sin ve Cos y’ye ağlı olduğundan dy referans alınarak. y’ = y + x (y+1)2 + 1 72 1.Problem-2: ( 3x-y + 1) dx. dH dH = 0.2y -3) dy=0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz. 3x − y = U → 3 − y′ = U ′ → y′ = 3 − U ′ dy y′= = dx ( 6x − 2y − 3) 2 ( 3x − y ) − 3 3 A − B + 1 = 0 6 A − 2B − 3 = 0 → U +1 U + 1 3 ( 2U − 3) − (U + 1) 5U − 10 dU →U′ = 3− = = = dx 2U − 3 2U − 3 2U − 3 2U − 3 Son denklem integre edilebilir. Dolayısıyla x=X+A ve y=Y+B dönüşümleri ile çözülebilir gibi görünmektedir. y′=3 − U ′ = Problem-3: siny ( x + siny ) dx + 2x 2 cosy dy = 0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz. 2 x 2 + xH = −H 2 dx dx 1 1 dH dZ 2. Hem sinüs hemde cosinüs denklemde olması.Mertebe Diferansiyel Denklemler İçin Genel Tekrar Problemleri: 3. Dolayısıyla ilk aşamada değişken dönüşümü düşünülmelidir. A ve B sabitleri bulunamayacaktır. H H dx dx H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 → Hx+H 2 + 2 x 2 1. bu fonksiyonların birbirlerinin türevi olması büyük bir fayda sağlayabilir. Bu denklem yapısı itibariyle homojen hale getirilebilen denklem tipine benzemektedir. Bu nedenle diferansiyel denklemin başka bir değişken dönüşümü ile çözülmesi gerekir. Bu denklem daha önce verilen metodlardan sadece tam diferansiyel yaklaşım ile çözülebilir. Bu yöntem uzun ve beklide integral çarpanı bulunamayan bir yöntemdir. siny = H → cos ydy = dH → H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 elde edilir.2y + 3) dy = 0 6. ( 3x − y + 1) = 3x − y + 1 . cosy nin türev olarak seçilmesi gerekir. Çözümsüzlük vardır. x2y’ + 2xy = x4y2 +1 5.( 6x . Bu amaçla hem x hemde y bir değişken cinsinden tanımlanır. dy = dx ( 6x − 2y − 3) ( 3 ( X + A) − Y − B + 1) = 3 X − Y + ( 3 A − B + 1) dY = dX ( 6 ( X + A ) − 2 (Y + B ) − 3) 6 X − 2Y + ( 6 A − 2 B − 3) dY 3X − Y = dX 6 X − 2Y 3A − B +1 = 0 6 A − 2 B − 3 = 0 denklemlerinden A ve B çekilemez. ( 3x − y + 1) dx − ( 6x y = Y + B → dy = dY − 2y − 3) dy=0 → y′= ( 3x − y + 1) x = X + A → dx = dX . y’ + y lny = yex . Bu nedenle ilk önce mümkünse değişken dönüşümü ile fonksiyonel yapı daha basit hale getirilmelidir.2y + 1) dx + (3x . Hangisi ilk önce alınmalıdır? Bunun için operatörlere bakılmalıdır.derece Bernoulli dönüşümüne göre =Z →− 2 = ile denklem çözülür.

xy’-3y=x4(ex+cosx)-2x2. Ancak yukarıdaki formu ile mertebe düşürme işlemi bir sonuç vermez. y’ = 6 + 5y + y 2 f(x) = 1 f(x) = 2/x ) dx + 2(1-(x/y)) dy = 0 9. k+n ≠ 1 34. y(π)=π3eπ+2π2 2. y’ = (9x + 4y +1)2 12. y’ tanx sin2y = sin2x + cos2y 22.2 14.ln(tan y) 10.7 Birinci mertebeye indirgenen 2. y’ = sin(x+y) 21. ve 2. Bu açıdan mertebe düşürme işlemi için iki alt grub ele alınabilir: I) f(x.x . y’ = -2 . 2yy’ + x2 + y2 + x = 0 8. y’+xy=x/y 48. y’ = sin (x-y) 25. xy’’ = y’ + x(y’)2 27. 4xdx+9ydy=0. 2x3y’ = y(y2 + 3x2) 17. y’(sinh3y-2xy)=y2 39.2(x-y) . y(x tanx + lny ) dx + tanx dy = 0 19. y’cosy+2xsiny=2x 43.y + y2 f(x) = 2 n ≠ 1. siny (x + siny) dx + 2x2 cosy dy = 0 11. (3 siny . y’=2x(y+x2-1) 46. 3y2dx/x-2ydy=0. y’cosy+xsiny=2x 36. y’=(1-x)/(1+y) 45. 2x csc 2y dy/dx = 2x . y’ = -4/x2 . y’ = (x . y(1)=0 51.y′′)=0 : Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısında bağımlı değişken “y” kesinlikle görünmeyecektir. mertebeden diferansiyel denklemler En genel halde 2. y(4)=8 53.y′.1) dx + (2x + 4y . mertebe bir diferansiyel denklem şu şekildedir: f(x.5x) dx + 2x2 coty dy = 0 16. y’’ = 2x(y’)2 28. 2xyy’+3y2+4x=0 49.7. türevleri olabilir. 2xyy’+(x-1)y2=x2ex 42. 2xtgydx+sec2ydy=0 50.y + 5)2 23.(1/x) y + y2 35. (x + 2y . 3y’+y=(1-2x)y4 40. y’’ + 2y(y’)3 = 0 31.y)2 . xy’ . y’’ = 1 + (y’)2 29. Bu durumda y’=U(x) değişken 73 . y(3)=0 52.y. y’ = (x . y’=(y-x)/(y+x) 44. (2 + e -x/y 32. y’-y/x+(x-y)3/x=0. xy’’ = y’ + (y’)2 30. y’-1=e-ysinx 37. x2y’+2xy-x+1=0. 1. y’ = 1 .1 24. y(1)=0 54. 2xy’=10x3y5+y 41.y = xk yn 20.3) dy = 0 13. y’ = 1+ 6x ex-y 15.y + xy2 33. y’ = (x + y + 2)2 26.y′.y′′)=0 Bu tür denklemler bazen değişken değişimi ile mertebesi düşürülerek çözülebilir. y’ = (x+y)1/2 . (ey+x)y’=1 38. y’=(1+x)(1+y2) 47. (3 tanx -2 cosy) sec2 x dx + tanx siny dy = 0 18.

İki aşamalı bir integral ve 1.y′′)=0 : Fonksiyonel yapıda kesinlikle bağımsız değişken “x” olmamalıdır. Bu nedenle bir değişken yokedilmelidir. Kısaca yapılan işlem şu şekildedir: y '' = d d dU dy dU dU dU dU ( y ') = U = = y'= U =U → f ( y. Mertebe düşürme işlemi sonunda mertebe birdir.U) vardır. Bu denklem ise 1.y. U = 1bulunur. Problem 1: y'' - y' = 1 diferansiyel denklemini çözünüz. x f(x. çözümü sonrasında U=U(y) şeklinde bir fonksiyon bulunur.denklemin bağımlı değişkeni U ve bağımsız değişkeni ise y olup. ∫ dC = ∫ → C ( x) = ln x + C1 dx dx dx x x U=C(x)x 1. )=0 dx dx Ancak yeni diferansiyel denklemde 3 tane değişken (x. Çözüm sonrasında U=U(x) formunda dy bir çözüm elde edilir.y′. U .mertebe diferansiyel denklem çözümüyle 2. Türevli bir değişken türevsiz bir değişkene dönüştürülerek mertebe düşürülür: dU dU y′ = U ( x) → y′′ = .çözüm U = x ( ln x + C1 ) olarak bulunur.U )=0 dx dx dy dx dy dy dy dy Yeni 1. Haldeki dönüşüm ile mertebe düşürülür. dy ∫ dx = ∫ U(y) + C integrali ile x=x(y) şeklinde bir fonksiyona dönüştürülür.dönüşümü yapılmalıdır. Bu diferansiyel denklem bilinen metodlarla çözümü yapılır. Burada zinzirleme türev kuralı kullanılarak x değişkeninin denklemden elimine edilmesi sağlanır. U=y’ ters dönüşümü yapılarak ve kısmı integrasyon tekniği kullanılarak genel çözüm U = x ( ln x + C1 ) = y′ = dy → ∫ dy= ∫ x (lnx+C1 )dx dx 74 ∫ dy = ∫ x ln xdx + C ∫ xdx 1 . dU dU y′ = U ( x) → y′′ = . f ( y. Bu fonsiyon.U . Diferansiyel denklemde x yok ise y’=U(x) dönüşümü ile düşürülür. Bu çözüm y′ = = U ( x) → ∫ dy = ∫ U ( x)dx integraliyle y=y(x) haline dx dönüştürülür.mertebe dif.mertebe lineer diferansiyel x denklem çözülebilir: (sabitlerin değişimi metodu kullanılarak) y′ = U → y′′ = U ′ ⇒ U '− U '− U =1 x dU dx dU U dU dx = − =0 ∫ U = ∫ x lnU=lnx+lnC ise UH=Cx U x dx x dU dC dC Cx dx = x + C ise x+C − = 1 . II) f(y.U .y′′)=1 formunda olduğu için yukarıdaki I. Adi diferansiyel denklemlerin çözümü için bu sayı 2 olmalıdır. f ( x.y′. Mertebe bir diferansiyel denklem çözülmüş olur. )=0 dx dx Burada U yeni bağımlı değişkendir.

Bu kuvvet ise hız ve viskoz sönüm katsayısı olarak bilinen bir C sabiti ile çarpımına eşit alınabilir. Haldeki dönüşüm kullanılarak mertebe indirgenir. d.kanun) x yönündeki hareket için. Çözüm : f(y. C katsayısı ise belitilen değerlere bağlı olarak deneysel metodlarla bulunur. y′ = U ( x) → y′′ = yU Silindir dU dU =U → dx dy U D d Piston yağ P (N) V L Çözüm : Silindir içerisindeki yağ yoğunluğuna. Kanunu ile çözüm bulunabilir.(U) 2 = 0 → y U = U2 → ∫ =∫ dy dy y U dy dy Cx ln y + ln C1 = ln U → U = C1 y = y′ = ∫ y = C1 ∫ dx ⇒ ln y = C1 x + ln C2 y = C2e 1 dx UYGULAMA : Aşağıda şekildeki silindir içerisinde yağ sabit P kuvveti ile hareket ettirilen piston tarafından d çaplı memeden enjekte edilmektedir. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = P − Fv = P − CV . d 2x dx . Denklemdir: Ct − dV dV dV m + CV = P m + CV = 0 m∫ = −C ∫ dt ise V H = c1e m dt dt V bulunan homejen çözümden hareketle genel çözüm tanımlanabilir. denklemdeki c1(t) dif. denklemin sağlanmasından hesaplanabilir.(y')2 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu tepki pratikte viskoz kuvvet (Fv) olarak bilinmektedir. = V ve dönüşümü ile mertebe dt dt dt dt dt 2 düşürülebilir.y′′)=0 formunda olduğu için II.ln x = u → y= dx x2 x2 x 2 dx = du xdx = dv → v = ⇒ ∫ dy = ln x − ∫ + C1 ∫ xdx → x 2 2 2 x x2 x2 x2 1 C x2 ln x − + C1 + C2 − + 1 = C → y = ln x + Cx 2 + C2 2 4 2 4 2 2 Problem 2: y y'' . ∑ F = ma. Pistonun hareketini ve yağın memeden çıkış hızını zamana bağlı olarak bulunuz. ax = d 2x dx d 2 x dV dx = m 2 +C = P formunda elde edilir.mertebe lineer dif. (II. V = c1 (t )e − Ct m bu 75 . D çaplarına ve piston geometrisine göre piston hareketine bir tepki gelecektir. Problemin içerisinde hareket ve kuvvet olduğu için ancak newtonun 2. Elde edilecek yeni denklem 1.y′. dU dU dy dU .

Bunun nedeni homejen olmayan çözümün. t = 0 ise x = 0 2. n diferansiyel denklemin mertebesini göstermektedir. dt m dt Ct Ct Ct − − dc1 dc1 (t ) − m m m +e ) + C.. denklem şu formdadır : a0 ( x) dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + . Bunlar ana denkleme taşınarak. 1. homojen çözüm (yH) ve homojen olmayan çözüme (yp) ‘e bağlı olarak şu şekilde bulunur: y=yH + yp Homojen olmayan çözüm genellikle özel çözüm olarakta isimlendirilir. n. Bu özel durumlar 3 tane olup şu şekildedir: 76 . a1.m c2 / C + c3 = 0 ise c3 = m c2/C c2 = . U memeden çıkış hızı olsun: πd2 U=π D2V ise U=(D/d)2V 2. f(x)≠0 ise homojen olmayan (nonhomojen) diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. a2. Bunlar sabit ise denklem sabit katsayılı.c1 (t )e = P ise m e = P bulunur. İntegral sabitlerinin bulunması içinde bağımsız değişkenin zaman olmasından dolayı iki tane başlangıç şartına ihtiyaç vardır. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y)..P/C c3= -mP/C2 ) P mP x(t ) = t + 2 e C C − Ct m − mP C2 Memeden çıkış hızı ise kütlenin korunumuna göre yazılabilir. mertebeden lineer diferansiyel denklemler En genel halde n.V = c1 (t )e − Ct m ise Ct − C m(− c1 (t )e m m Ct − − dc dV C = − c1 (t )e m + e m 1 bulunur. Ancak bu fonksiyonların bazı özel durumları için diferansiyel denklemin çözümü elde edilebilir. + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu tür denklemler sağ taraftaki f(x)=0 ise homejen. t = 0 ise V = 0 P V (t ) = (1 − c 2 e C − Ct m . C m − Ct m P V (t ) = + c 2 e C dx = dt P ∫ dx = ∫ ( C + c2 e − Ct m )dt mc 2 P ise x(t ) = t − e C C − Ct m + c3 bulunur.8. dt dt Ct Ct Ct ∫ dc1 = ∫ P P m e dt integrali çözülerek c1 (t ) = e m + c 2 bulunur.. Nümerik hesaplamalar için c2 ve c3 sabitlerinin sayısal karşılıkları bilinmelidir. homejen çözüme veya f(x) fonksiyonuna benzetilerek bulunmasıdır. Bulunan bu denklemler direkt hesaplamalar için uygun değildir.. an(x) katsayıları en genel halde bağımsız değişkene bağlı fonsiyonel yapılardır. mertebeden lineer dif.an-1 ve an fonksiyonlarının yapısı çözüm tekniği üzerinde önemli bir rol oynar. bağımsız değişkene bağlı ise değişken katsayılı denklem olarak isimlendirilir..

1. Homejen diferansiyel denklem sağ taraf f(x)=0 alınarak bulunur. a1 = ( Ax + B ) n n −1 b) . 2. Bu nedenle denklemin sağ tarafıda sıfırdan farklı ise sabit katsayılı homojen olmayan n.. Bu fonksiyonda t yerine ln(A+Bx) yazılarak orijinal değişkenlere dönülür.. + an−2 2 + an−1 + an y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu denklemde de genel çözüm (y) homojen (yH) ve homojen olmayan (yP) çözümlerin toplanmasından bulunur. = D2 ... Bu üç form için çözüm teknikleri takip eden bölümlerde verilmiştir.. 2.. Bu fonksiyonlardaki A ve B sabit sayılar olurken. Katsayıların bu şekilde değiştiği denklemlere Euler-Cauchy diferansiyel denklemi ismi verilir. a0 = ( Ax + B ) .1 Sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemler Bağımlı değişken ve türevlerinin önündeki an(x) fonksiyonları birer sabit sayılar konumundadır. y= ∑C x n= 0 n ∞ n Burada amaç önerilen çözüm formunun ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir.8. Bu durumda çözüm OPERATÖR ÇÖZÜM olarak isimlendirilir.. an −1 = ( Ax + B ) an = 1 şeklinde ise Ax+B=et değişken dönüşümü ile sabit katsayılı yeni bir form elde edilir. Denklemin en genel haldeki formu şu şekildedir: a0 dny d n−1 y d n−2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + .1 HOMOJEN ÇÖZÜM : Diferansiyel denklemin sadece homejen kısmının çözümünden bulunan çözümdür. Yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir. c) an katsayıları birer polinom ise kuvvet serileriyle çözüm elde edilir. Genellikle sonsuz adet olan C sabitleri. Bu formatla çözüm ise OPERATÖR ÇÖZÜM olarak verilir. a3 = ( Ax + B ) n −3 .mertebe lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. t yeni bağımsız değişkendir.. . birbirlerine bağlı olarak diferansiyel denklemin mertebesine kadar indirgenir.a) an katsayıları bağımsız değişkene bağlı olmayıp sabit sayılar olabilir. Kalan bu sabitlerde sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunur... a2 = ( Ax + B ) n−2 . n −1 n dx dx d d n−2 d2 = D n−2 ...8. =D n−2 2 dx dx dx ise (a D 0 n + a1 D n−1 + a2 D n−2 + . Yukarıda verilen diferansiyel denklem formu bazı kaynaklarda şu şekilde de gösterilebilir. İlk önce homejen çözüm bulunur. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup şu şekildedir. = D n−1 . Bu tür diferansiyel denlemler ise sabit katsayılı diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. dn d n−1 = Dn . Burada ana denklemin genel 77 . Daha sonra ise f(x) fonksiyonunun yapısına göre özel çözüm aranır. + an−2 D 2 + an−1 D + an y = f ( x) ) Bu denklemdeki “D” harfi operatör olarak isimlendirilir.

e k2 x . Bir değişkenin bir çok sayısal değeri vardır.an katsayıları diferansiyel denklemden gelip değerleri değiştirilemez... y′ = ke kx . son denklemden ya parantez içerisi yada ekx sıfır olmalıdır. bulunacak kökler birbirine eşit. … . e kn x çözümleri bulunacaktır. Bu amaçla.. Bu nedenle denklemi sıfır yapacak şekilde k değerleri aranır. + an − 2 k e + an −1ke + an e kx = 0 . Bu denklem n.. Prensib olarak bir değişken sıfır olamaz. + Cn e kn x 78 . ≠ kn-1 ≠ kn . dereceden bir polinom olup n tane k kökü vardır.. y′′′ = k 3e kx . Bu değeri sıfıra eşit almakla bunlardan bir tanesi dikkate alınmış olur. kök değerleri birbirine eşit değilse n tane e k1x . Bu amaçla fonksiyonun kendisi ve gerekli sayıda türevleri denkleme taşınarak diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde k sabitleri tayin edilir. … . a0 k n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + . Bunun nedeni expolansiyel fonksiyonun n kere türetilmesi halinde fonksiyonel yapısının değişmemesidir. a0 dny d n−1 y d n −2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + . y′′ = k 2 e kx . e k3 x . + an − 2 k 2 + an −1k + an = 0 Daha önce tanımlanmış olan “D operatörü” ile “k” aynı işlevi görmektedir. y = e kx bir çözüm ise bu çözüm diferansiyel denklemi sağlamalıdır.. homejen ve homejen olmayan kısımlar şeklinde parçalama sözkonusudur. derece bir denklem elde edilebilir. y ( n ) = (a k 0 n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + . …. nümerik karşılığı belirli olmayan bir sabit veya sabitler grubu sıfıra eşitlenebilir. Dolayısıyla her k kökü için expolansiyel formda bir çözüm önerilebilir... Bu üç hal için homojen çözüm formları şu şekildedir: a) k1 ≠ k2 ≠ k3 ≠ . Bu çözümler toplanarak homojen çözüm tariflenmiş olur. Bu yeni ifadeye homojen denkleme benzemesi dolayısıyle KAREKTERİSTİK DENKLEM adı verilir. birbirinden farklı veya bir kısmı sanal (imajiner) sayılar olabilir. Son denklemde a0.çözümüne ulaşmak için. a2. e kx fonksiyonu x değişkeni içerdiğinden değişkendir.. + an − 2 k 2 + an −1k + an ) e kx = 0 Önerilen e kx çözümün homojen diferansiyel denklemi sağlaması için son denklemin her iki tarafınında sıfır olması gerekir. Parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadenin sıfıra eşitlenmesiyle n tane “k” köke sahip n. a1.. İlave olarak. y = e kx ve türevleri homojen denkleme şu şekilde taşınır: dny = k n e kx n dx n kx n −1 kx n − 2 kx 2 kx kx a0 k e + a1k e + a2 k e + . Dolysıyla e kx matematik olarak sıfır olamayacağı için parentez içerisindeki sabit sayı bloğu sıfır olmalıdır.. e kx parentezine alınırsa y = e kx . Karakteristik denklem pratik olarak homojen diferansiyel denklemde y yerine k yazılarak ve türev mertebeleri ise üs olarak alınarak tesis edilebilir. Süperposizyon prensibine göre toplam çözüm parçalanmış yapıdan elde edilen çözümlerin toplanmasından bulunabilir.. Dolayısıyla üstteki denklemde k yerine D yazılması bir hata meydana getirmeyecektir. Bununla birlikte. + an−2 2 + an−1 + an y = 0 n dx dx dx dx dx kx Bu tip denklemlerde k gerçek veya komplex bir sabit olmak üzere e bir çözüm olabilir. k değeri birden fazla olabileceği için birden fazla çözüm bulunabilir. Ancak.. e kx ancak kx→-∞ için sıfır olacağı için genel bir çözüm açısından sıfır olamaz. Homojen çözüm elde edilen bu çözümlerin her birinin bir integral sabitiyle çarpılmış hallerinin toplanmasıyla bulunur: yH = C1e k1x + C2 e k2 x + C3e k3 x + C4 k4 x + .

Bu çözümdeki i sayısı seri açılımlar ile denklemden düşürülebilir. Cn değerleri sınır ve başlangıç şartlarına göre belirlenen diferansiyel denklem sabitleridir. Örnek olarak. bulunan ilk çözümün bir lineer denklemle. 10 s bir kronometre ile belirlenebilir. = kn-1 = kn =k . ancak. Yani. Sayısal değeri bilinmeyen sabitlerin toplamı yeni bir sabitle tanımlanacağı için homejen çözümde yeterli çözüm ve integral sabiti üretilememiş olur. Mühendislikteki hiçbir büyüklük sanal değere sahip değildir. Bu nedenle (ax+b) yerine x alınarak lineer bağımsız çözümler şu şekilde üretilir. (ax+b).. 10i s belirlenemz.. Yeni çözümler ve dolayısıyla yeni sabitler lineer bağımsız çözüm prensibine göre üretilir. Fonksiyonların Maclaurin Serisi açılımından çözümdeki expolansiyel fonksiyon için şu şekilde verilmiştir. + Cn x n −1e kx yH = ( C1 + C2 x + C3 x 2 + C4 x 3 + . 2.Buradaki C1. … .. Bu tür çözümde diferansiyel denklemin mertebesince diferansiyel denklem sabiti ve çözüm üretilebildiği için bir zorluk yoktur. … . + Cn ) e kx = Ce kx olacaktır. eldeki çözüm lineer denklemle çarpılarak yeni çözümler üretilebilir.derece denklemlerin (ax2+bx+c=0) kökleri bulunurken karşılaşıldığı gibi köklerin komplex olması k1 = α − β i .... 2. eiβ x = cos β x + i sin β x e −iβ x = cos β x − i sin β x 79 . 3.mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü.çözüm: e kx . sanal) sayı olarak bulunuyor ise homejen çözüm. + Cn e kx = ( C1 + C2 + C3 + C4 + ..çözüm: x 2 e kx . Burada α ve β reel sayılar olup. 10 s ve 10i s mukayese dahi edilemez.C3. 1. Homojen çözümde C integral sabiti olacağı için lineer denklemdeki a ve b sabitleri düşünülmeyebilir.. yH = C1e kx + C2e kx + C3e kx + C4 e kx + . Bizim diferansiyel denklemimiz n tane çözüm gerektirdiği için n-1 kere lineer denklemle çarpmak yeterlidir.C2... Böylece 2. bulunacak çözümler birbirine eşit olacaktır... Bu çarpma işlemi ardışık olarak istenen miktarda tekrarlanır.. + Cn x n −1 ) e kx c) → Bulunan kökler reel sayı yerine imaginer(complex. k2 = α + β i formuyla ortaya çıkmaktadır. Bu durumda önceki yaklaşıma göre n. 4. çarpılması halinde bile elde edilen yeni fonksiyonun da diferansiyel denklemi sağlamasına verilen terminolojidir. Karekteristik denklemden bulunan bütün kök değerleri birbirine eşit ise.mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü 2 tane integral sabitiyle şu şekildedir: yH = C1e( α −β i)x + C2 e ( α +β i)x = C1eα x e − β ix + C2 eα x e β ix = eα x ⎡C1e − β ix + C2 e β ix ⎤ ⎣ ⎦ Bu çözümde imajiner boyut fiziki olarak anlamsız olduğundan yokedilmelidir.çözüm: x 3e kx . b) k1 = k2 = k3 = . i = −1 dir. Lineer bağımsız çözüm.. Bu nedenle yukarıdaki homojen çözüm formu pratik açıdan uygun değildir. n.çözüm: x n −1e kx Bu çözümler birer C sabiti ile çarpılıp elde edilen sonuçlar toplanarak homojen çözüm şu şekilde bulunur: yH = C1e kx + C2 xe kx + C3 x 2 e kx + C4 x3e kx + .çözüm: xe kx .

Özel çözüm homojen olmayan çözüm olarakta bilinir.2 ÖZEL ÇÖZÜM: Sabit katsayılı diferansiyel denklemlerin özel çözümü iki şekilde bulunur. Non-homojen diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde C1(x) ve C2(x) fonksiyonları belirlenir. Bu açılımlar yukarıdaki homojen çözümde yerine yazılarak reel olmayan kökler içinde homojen çözüm şu şekilde önerilir: yH = eα x ⎡C1 ( cos β x − i sin β x ) + C2 ( cos β x + i sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 cos β x − iC1 sin β x ) + ( C2 cos β x + iC2 sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 + C2 ) cos β x + i ( C2 − C1 ) sin β x ⎤ ⎣ ⎦ ( C1 + C2 ) = C3 i ( C2 − C1 ) = C4 → yH = eα x [C3 cos β x + C4 sin β x ] C3 ismi C1.1.8.2.1 Sabitlerin Değişimi Metodu (Homojen Çözüme Benzetme): Diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzetilerek özel çözüm elde edilir. Özel çözüm f(x) foksiyonu ve bunun türevlerine bakılarak yazılması halinde f(x)’in sonlu sayıda türevi olursa bu metod tercih edilmemelidir. Bu amaçla homojen çözümdeki integral sabitleri bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilir. bölümü veya toplamı yeni bir sabit doğuracağı için bu matematiksel açıdan yanlış değildir. Matematiksel işlemlerin çok ve zor olduğu bu yöntem mümkün olursa kullanılmamalıdır. C4 ismi de C2 ile tekrar değiştirilerek son form elde edilir. Özel çözüm ya homojen çözüme. Homojen çözümdeki integral sabitlerinin birisi veya tamamı fonksiyonel hale getirilebilir. yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] 2. Homojen çözüme benzetme tekniği sabitlerin değişimi metodu. Bu amaçla bu yP çözümlerinin kendisi ve gerekli sayıda türevleri nonhomojen denkleme taşınır. Örnekler. Sabitlerin çarpımı. f(x) ve türevlerine benzetme ise belirlenmemiş katsayılar metodu olarak bilinir.Bu eiştlilerin sol tarafında i fonksiyonun içinde iken. Bu metod ancak f(x) fonksiyonunun karışık olduğu. f(x) ve türevlerinin sonlu sayıda fonksiyon vermediği. Daha işlem gerektirmesi nedeniyle önerilen 3 çözümden ii ve iii halleri tercih edilmelidir.1. i ) yP = C1 ( x)e −2 x + C2 ( x)e x yH = C1e −2 x + C2 e x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x)e x iii ) yP = C1 ( x)e −2 x i ) yP = C1 ( x) sin 3 x + C2 ( x) cos 3 x yH = C1 sin 3 x + C2 cos 3 x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x) cos 3x iii ) yP = C1 ( x) sin 3 x Önerilen bu formlardan bir tanesi tercih edilir. sağ tarafında fonksiyonun dışına çıkmıştır.8. dolayısıyla f(x) ve türevlerine göre özel çözüm önerisinin yapılamadığı hallerde kullanılmalıdır. Bu yeni fonksiyonlar ise özel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması gerektiği prensibinden hareketle belirlenir. Bu öneri çözümler non-homojen diferansiyel denklemi sağlamalıdır. Böylece i sabiti C integral sabitlerinin içinde yok edilebilir. 80 . Sabit integral sabitlerinin değişken-fonksiyonel hale dönüştürülmesi nedeniyle sabitlerin değişimi ismini almıştır. 2. yada homejen olmayan kısmı temsil eden f(x) fonksiyonuna ve türevlerine benzetilir.

Örnek olarak. Bu çarpma işlemi gerektirdiği kadar ardışık olarak devam ettirilir.B.1. veya bu sabitler bağımsız değişkenin fonksiyonu olarak bulunur.2. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx . Belirli olmayan katsayılar ile çarpımı nedeniyle yöntem belirli olmayan katsayılar ismini almıştır. B. f ′′( x) = −2sin x − x cos x. Özel çözüm ve homejen çözümlerin birbirine benzemesi halinde. Bu benzerlik fonksiyonlar bazında olup daha önce lineer bağımsız çözüm olarak isimlendirilmiştir. cosx. Şayet f(x)=x2. Dolayısıyla böyle f(x) ler için belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılamaz. f ′′( x) = − sin x. D.B. f ′′′( x) = 0 ⇒ 3 tane fonksiyon (x 2 . C. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx f ( x) = x cos x → f ′( x) = cos x − x sin x. önerilen yP çözümlerinin lineer bağımsız çözümleri üretilir. homojen (yH) ve non-homojen (yP) çözümler arasında bir benzerlik varsa. f ′′( x) = 4e 2 x . f(x)=1/x. f(x)=sinx/x. Türevlendikce yeni bir fonksiyon veren f(x) yapıları için sabitlerin değişimi yöntemi kullanılmalıdır.C. f ′′′( x) = 8e 2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x iii ) f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x. v) y H =C1sinx+C 2e-2x f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x.C. C.sabit) var ⇒ y P =Ax 2 +Bx+C ii ) f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x .x.8. Dolayısıyla. Bu yeni fonksiyonlar belirli olamayan A. f(x)=sinx ve f(x9=xcosx için özel çözüm (nonhomojen çözüm) denklemini belirleyiniz. C1sinx ≈ Asinx (iki çözüm aynıdır. i) f ( x) = x 2 → f ′( x) = 2 x. B. xsinx ve xcosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx+Cxsinx+Dxcosx iv) Örneklerde verilen yP ve gerekli sayıda türevi alınarak non-homojen diferansiyel denklemde yerlerine yazılır. Eğer. Kesinlikle yP önerisindeki A.) ⇒ y P =Axsinx+Bcosx 81 . Örnekler: f(x)=x2. doğru çözüm için. f(x)=tgx. bir çözümden birden fazla lineer bağımsız çözüm üretilebilir.2.D katsayılarının tamamı veya birkaçının sayısal değeri hesaplanamaz. f(x)=ex.lnx gibi fonksiyonların n kere türetilmesinden n tane yeni fonksiyon oluşur. f(x)= sinx. Bu amaçla eldeki çözüm lineer denklemle (=x) ile çarpılır. A. f ′′′( x) = −3cos x + x sin x f ( iv ) ( x) = 4sin x + x cos x ⇒ 4 tane fonksiyon (sinx. Ancak bu metod ile yP non-homojen çözümünün bulunabilmesi için f(x) fonksiyonunun kendisi ve türevleri sonlu sayıda olması gerekir. f(x)=e2x. … gibi belirli olmayan katsayılar non-homojen diferansiyel denklemin sağlanması prensibine göre belirlenir. … katsayıları sabit ve nümerik bir değere sahip olmalıdır. Bu yöntemin kullanılmasında dikkat edilecek bir hususda önerilen özel çözüm hiçbir zaman diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzememelidir. yP önerisindeki A.… gibi sabitlerle çarpılıp toplanarak özel çözüm formu belirlenir. Aşağıda verilen f(x) ve yH homojen çözüm şekillerine göre yp özel çözüm formlarını belirleyiniz.2 Belirlenmemiş Katsayılar Metodu [ f(x) ve Türevlerine Benzetme]: Sabitlerin değişimi metoduna göre daha basittir. f ′′( x) = 2. f(x)=sinx gibi fonksiyonlar varsa bunların n kere türetilmesinden birkaç tane yeni fonksiyon oluşur. f ′′( x) = − sin x.

ii) yP = C1 ( x)e x iii) y P = C2 ( x ) e 2 x 82 . Bu amaçla denklemin sağ tarafındaki f(x) fonksiyonuna bakılmalıdır. Bu amaçlada özel çözüm formu homojen çözüme benzetilmelidir.… 3 x dx 2 ( e + 1) Görüldüğü gibi f(x) türevi alındıkca fonksiyonel yapı daha da karmaşık hale gelmektedir. non-homojen diferansiyel denkleme taşınması mümkün değildir. C. Diferansiyel denklemde verilen f(x) fonksiyonu türevlendikçe paydada bulunan ex+1 ifadesinin üst değeri büyüyecektir. C1e2x ≈ Ae2x (iki çözüm aynıdır. = = . Özel çözüm formunun homejen çözümden farkı integral sabitlerinin bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilmesidir. Dolayısıyla bu diferansiyel denklemin özel çözümü bu yöntemle bulunamaz. II . Bu durumda üç farklı özel çözüm önerilebilir: i) yP = C1 ( x)e x + C2 ( x)e 2 x . Sabitlerden birisi veya ikisi birden fonksiyonel olarak alınabilir. f ′′( x) = 4e2 x . A sabiti yerine C1 sabitinin gelmesi matematik olarak sonucu değiştirmez. Bu üstel büyüme özel çözümün f(x) fonksiyonunun 1000 kere türetilmesiyle 1000 tane yeni fonksiyon ortaya çıkacağını gösterir. y P =Axe 2 x Problem 1: y'' − 3y' + 2y= e2 x diferansiyel denklemini her iki metodla çözünüz.vi ) y H =C1e 2x +C2 e-2x ve f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x . df ( x) 2e 2 x (e x + 1) − e 2 x e x e3 x + 2e 2 x e2x f ( x) = x . 1000 sayısı sadece problemin anlaşılabilmesi açısından ortaya atılmış bir rakamdır. f ′′′( x) = 8e2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x . 1000 tane fonksiyonu 1000 tane A. 2 2 e +1 dx e x + 1) e x + 1) ( ( 2x 3x x x 2x 3x d 2 f ( x) ( 4e + 3e )( e + 1) − 2e ( 2e + e ) = . Belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle çözüm için f(x) fonsksiyonunun n→∞ kere türevi düşünülmelidir. Bu nedenle önerilen y P =Ae 2 x çözümünün lineer bağımsız çözümü alınır. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e 2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . ex + 1 y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. B. D.Sabitlerin Değişimi Metodu: Sonuçta özel çözüm sabitlerin değişimi metodu ile bulunmalıdır.Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: İlk olarak daha basit olması nedeniyle bu metod düşünülmelidir. … gibi belirlenmemiş katsayı ile çarpıp yP önerisinin yapılması matematik olarak mümkün değildir. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Bu kadar çok fonksiyonun katsayılarının belirlenebilmesi için türevinin alınıp.

Mertebe düşürme için denklemde ya bağımlı. P y′′ = C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x P y'' − 3y' + 2y= e2 x . Bu sabitlerin değişimi metodunda mutlaka olması gereken şarttır. ex C1′ = U ( x) → C1′′ = U ′( x) ⇒ U ′ − U = x (1. İşlem kolaylığı bakımından tek fonksiyonlu (ii) veya (iii) önerilerin tercih edilmesi mantıklıdır. Aradaki fark son denklemin mertebesi düşürülebilir olmasıdır. denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. ( ) 83 . y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ ise P P ex + 1 e2 x ex + 1 C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x − 3 ( C1′( x)e x + C1 ( x)e x ) + 2C1 ( x)e x = C1′′( x)e x − C1′( x)e x = e2 x ex + 1 ise C1′′− C1′ = ex ex + 1 Elde edilen son difreransiyel denkleminde mertebesi çözülmeye çalışılan denklemle aynıdır. y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır. C ′( x)e x + C ( x)e x − Ce x = x = (değişkenlerine x e +1 e +1 e + 1 dx dx dx e − x e− x dx C ( x) = − ln ( e − x + 1) ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x =∫ x = ∫ −x → e +1 e + 1 e− x e +1 U = C ( x)e x = −e x ln ( e − x + 1) taşınarak. Sadece türevleri denklemde olmalıdır. ex dU dU → U ′ − U = 0.mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. mertebe lineer diferansiyel denkleme ex ex 1 dC → C′ = x . son denklemde C1 bağımlı değişken olmuştur. Çözüm mertebe düşürmeyle devam edecektir. U ′ − U = C1′ = U ( x) = −e x ln ( e − x + 1) = dC1 → ∫ dC1 = ∫ −e x ln ( e− x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e − x dx x −x −x x x ∫ dC1 = − ∫ e ln ( e + 1) dx − ln ( e + 1) =u → e− x + 1 =du e dx = dv → e = v. = dx. bir ilerlemeden bahsedebilmemiz için C gözükmemelidir. P P yP = C1 ( x)e x → y′ = C1′( x)e x + C1 ( x)e x . (ii) tercihiyle çözümün gelişmesi şu şekilde olacaktır: (ii) denklemindeki C1(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (ii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2.Bunlardan herhangi biri tercih edilebilir.mertebe lineer dif. e − x dx dx e x dx C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ∫ e x − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ x e +1 e +1 e +1 yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e − x + 1) + ln ( e x + 1) C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ln ( e x + 1) . Bu taşıma işleminde homojen denklemdeki y yerine yP. İlk denklemde y bağımlı değişken iken. Sabitlerin değişimi kullanılırsa. yada bağımsız değişkenin denklemde olmaması gerekir. lnU=x+lnC ⇒ U H = Ce x U ′ −U = x =U → ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce x → U = C ( x)e x ⇒ U′=C ′( x)e x + C ( x)e x 1. Dolayısıyla çözümün son aşamasında.

ex + 1 e2 x ex + 1 ′′ ′ ′ C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x − 3 ( C2 e 2 x + 2C2 e 2 x ) + 2C2 e 2 x = ′′ ′ C2 e 2 x + C 2 e 2 x = e2 x ex + 1 ′′ ′ ise C2 + C2 = x ′ ′′ C2 = U ( x) → C2 = U ′( x) 1 (mertebesi düşürülebilir) e +1 1 ⇒ U′ +U = x (1.yH = C1e x + C2 e 2 x ve yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) → genel çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) ( ( ) ) Aynı çözüm (iii) denklemiyle yapılırsa çözüm şu şekilde meydana gelir. 1 dU dU U ′ +U = x → U ′ + U = 0.mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. = − dx. ′′ ′ y′′ = C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x P y'' − 3y' + 2y= e2 x . denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. lnU= − x+lnC ⇒ U H = Ce − x =−U→ ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce − x → U = C ( x)e− x ⇒ U′=C ′( x)e x − C ( x)e x 1.mertebe lineer dif. yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) yH = C1e x + C2 e2 x ve yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) → çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) genel Problem 2: y'' − 3y' + 2y=e5 x diferansiyel denkleminini çözünüz. (iii) denklemindeki C2(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (iii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2. ( y = yH + yP ) 84 . U ′ + U = dC2 → ∫ dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e x dx =du dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx ln ( e x + 1) =u → x e − x dx = dv → −e − x = v. ′ ′ yP = C2 ( x)e 2 x → yP = C2 e 2 x + 2C2 e 2 x . mertebe lineer diferansiyel denkleme 1 ex dC 1 → C′ = x = → C ′( x)e − x − C ( x)e − x + Ce− x = C ′( x)e − x = x x e +1 e +1 e + 1 dx x e dx → C ( x) = ln ( e x + 1) (değişkenlerine ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x e +1 U = C ( x)e − x = e − x ln ( e x + 1) taşınarak. Sabitlerin değişimi kullanılırsa. ∫ e +1 x e dx dx e − x dx = − e− x ln ( e x + 1) + ∫ x = − e − x ln ( e x + 1) + ∫ − x x C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x x e +1 e +1 e ( e + 1) ′ C2 = U ( x) = e − x ln ( e x + 1) = C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x dx = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e− x + 1) e − x + 1) ( yP = C2 ( x)e 2 x = e 2 x ⎡ −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) ⎤ ⎣ ⎦ C2 = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) .

Bu nedenle özel çözüm f(x) benzetilerek bulunur.) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = e 4 x (1.5e5 x + 2e5 x = e5 x ise A= 1 . P = 1 e x + C1e x . Aynı zamanda sabitlerin değişimi metodu ile de özel çözüm bulunabilir. 2 2 dx dx dx dx dx C1(x) fonksiyonunu bulmak için yP ve bulunan türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır) = yP P P 2 dx dx 5x y'' − 3y' + 2y=e5 x → 25e5 x − 3. C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e 5 x C1'' e x − C1' e x = e 5 x ise C1'' − C1' = e 4 x (mertebesi düşürülebilir. Yani türevlendikce ortaya sadece bir tane fonksiyon çıkar. Bu durumda özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: 2 df ( x) 5 x d f ( x) f ( x) = e . = 5e . A sabitinin sayısal değerini belirlemek için türevleri alınarak non-homejen diferansiyel denkleme taşınır: dyP d 2 yP ′ = 5 Ae5 x . ′′ = yP = 25 Ae5 x (y yerine yP. yP = Ae5 x . özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. Sadece bir yöntemle çözüm yeterli iken. = 25e 5 x ise bir fonksiyon (e5x) meydana geliyor. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. iki metodun işlem uzunluğunun ve zorluğunun mukayesesi açısından aynı problem sabitlerin değişimi yöntemi ile de çözülecektr. Fakat bu yöntem çok uzun işlemler gerektirir.Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu genelleştirilebilir. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '− Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = x + ln C = ∫ dx. 12 yP = e5 x e5 x ⇒ y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 II . Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Z H = Ce x ⇒ Z = C ( x)e x Z e3x Z ' = C ' e x + Ce x ise C ' e x + Ce x − Ce x = e 4 x .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. Birinci homejen çözüme özel çözüm benzetilerek önerilebilir: dy dC d 2 yP d 2C1 x dC = e + 2 1 e x + C1e x yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x . Bu 2 dx dx fonksiyon A belirli olmayan katsayısı ile çarpılarak özel çözüm önerilirse.HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. elde edilir. 85 . C ' = e 3 x ⇒ C ( x) = 3 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir.

A yerine C1 veya C1 yerine A harfinin kullanıması matematik bakışı değiştirmez. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilirse: yP = Ae x Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. = yP = 2 Ae x + Axe x (y → yP. yP = Ae x ise lineer bağımsız çözüm yP = Axe x A sabitini bulmak için işlemler şu şekildedir: dyP d 2 yP ′′ = y′ = Ae x + Axe x . Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü mutlaka homojen çözümden ayrı bir fonksiyon olarak özel çözüm kapsamalıdır.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevlerinden 1 tane fonksiyon çıkacağı için. 86 . Eğer yH ve yP birbirine benziyor ise önerilen özel çözümün lineer bağımsız çözümü alınır. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. e5 x yP = ⇒ y = C1e x + C2 e 2 x − xe x 12 Dikkat edilirse bulunan özel çözümün homojen çözüm içerisinde kaybolma ihmali yoktur. Bu amaçla ex fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalır veya eldeki çözüm x ile çarpılır. Son ifade homojen çözümün aynısır. Bu haliyle yP genel çözüme yazılırsa. Yukarıda olduğu gibi özel çözümün homojen çözüm içerisinde yok olmaması için yH ve yP fonksiyonel olarak birbirinden farklı olmalıdır. y = C1e x + C2 e2 x + Ae x C1 +A=C3 → y = C3e x + C2 e 2 x elde edilir. özel çözüm f(x) benzetilerek bulunabilir. İki sabitin toplamı yeni sabittir prensibine göre özel çözüm ve homojen çözümün kısmı toplanır. Ancak yP formu homojen çözümdeki C1ex ile aynıdır. ( y = yH + yP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. Hem C1 hemde A sayısal değeri belirli olmayan iki sabitiir. Dolayısıyla genel çözümde yP özel çözümünü karşılayan bir fonksiyon yoktur. y′ → y′ ve y′′ → y′′ ) P P P 2 dx dx y'' − 3y' + 2y=e x → 2 Ae x + Axe x − 3 ( Ae x + Axe x ) + 2 xe x = e x ise A= − 1. Problem 3: y'' − 3y' + 2y=e x diferansiyel denkleminini çözünüz.Z = C ( x )e x = dC e4x e4x e3x x e 4 x dC1 = ∫ dx = ise e = = C1' = 1 ∫ 3 12 3 3 dx 4x 5x 5x e x e e yP = C1 ( x)e x = e = ise genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 12 . Daha önce yH ve yP nin tamamen veya kısmen benzemesi hali lineer bağımsızlık olarak isimlendirilmişti.

Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem y'''+3y'' − 4y=0 ise. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Denklemi sağlayan k1=1 ve k2=k3=−2 şeklinde üç tane kök değeri vardır. ln(Z + 1) = x Z = e x −1 Z +1 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. xe−2x) meydana geliyor ise yP = ( Ax + B ) e −2 x 87 . f ′′( x) = 12e −2 x − 8 xe−2 x 2 tane fonksiyon (e−2x. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. Lineer bağımsız çözüm gerektiren problemlerde sabitlerin değişimi kullanılması daha faydalı olabilir: yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x . C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e x C1'' e x − C1' e x = e x ise C1'' − C1' = 1 (mertebesi düşürülebilir. dC Z = e x − 1 = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ e x − 1 dx = e x − x dx x x yP = C1 ( x)e = ( e − x ) e x = e2 x − xe x → genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + e 2 x − xe x ( ) Son denklemde görülen e2x genel çözümdeki y = C1e x + C2e 2 x − xe x olarak bulunur. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. f ′′( x) = −4e−2 x + 4 xe−2 x . Problem 4: C2e2x in içine dahi edilirse genel çözüm y'''+3y'' − 4y=x e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz. değişkenlerine ayrılabilir.) dZ Z '= Z +1 ⇒ ∫ = ∫ dx. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. Homojen çözümler de birbirinin aynısı olamaz. Köklerin iki tanesi birbirine eşit olduğu için lineer bağımsızlık vardır. karekteristik denklem k 3 +3k 2 − 4 = 0 olarak bulunur. Köklerden k2=k3=−2 için bulunan e−2x homojen çözümünün lineer bağımsız çözümü xe−2x dir.) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = 1 (1. dyP dC1 x d 2 yP d 2C1 x dC = e + C1e x . = e + 2 1 e x + C1e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C1ex kısmına benzetildi.II .Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi ile Çözüm: Özel çözüm formu f(x) ve türevlerine benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: f ( x) = xe −2 x → f ′( x) = e −2 x − 2 xe−2 x . mertebe lineer diferansiyel denklem. Özellikle özel çözümün lineer bağımsız olması gerektiği durumlarda belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözümde hatalar oluşabilir.

x’in kaysayısı -18B=1 ve sabitler 6B−6A=0 dan A = B = − yP = − 1 3 ( x + x2 ) 18 1 bulunur. 88 . Gerekli sadeleştirmeler neticesinde 6 B − 18 Bx − 6 A = x elde edilir. = ⎜ 3 −6 + 12 2 − 8C2 ⎟ e −2 x 2 2 3 2 dx dx dx dx dx dx ⎝ dx ⎠ Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi.Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. yP = (2 Ax − 2 Ax 2 + 3Bx 2 − 2 Bx3 )e−2 x . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Ancak f(x) formu homojen çözümün ( C2 + C3 x ) e −2 x ve özel çözümün ( Ax + B ) e −2 x birbirinin aynı olduğu için lineer bağımsızlık mevcuttur. Bu nedenle e−2x fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalıdır veya önerilen yP x ile çarpılmalıdır: yP = ( Ax + B ) e −2 x nin lineer bağımsız çözümü yP = ( Ax 2 + Bx ) e−2 x Son halde de Homejen çözümün C3 xe −2 x kısmı ile özel çözümün Bxe −2 x kısmı birbirine benzemektedir. si ne özel çözüm II . Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. Bu nedenle özel çözümün bir kısmını da lineer bağımsız çözümü alınarak yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x şeklinde özel çözüm bulunur. yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ise yP = C2 ( x)e −2 x . '' yP = (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx3 )e−2 x ′′′ yP = (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8 Bx3 )e−2 x Bulunan yP ve türevleri y'''+3y'' − 4y=x e −2 x de yerine yazılırsa. (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8Bx 3 )e −2 x + 3 (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx 3 )e −2 x −4 ( Bx 3 + Ax 2 )e −2 x = xe −2 x bulunur. ' yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x .Sabitlerin Değişimi Metodu ile Çözüm: benzetilerek. 18 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur . dyP dC2 −2 x e − 2C2 e −2 x . Eşitliğin her iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları eşit olmalıdır. Bu durumda da özel çözümün Ax 2 e−2 x ve Bx 2 e−2 x aynı olacaktır. Bu nedenle Bxe−2 x x ile çarpılarak Bx 2 e −2 x şeklinde yeni lineer bağımsız çözüm bulunmalıdır. Özel çözüm. = dx dx ⎞ d 2 yP d 2C2 −2 x dC d 3 y P ⎛ d 3C 2 d 2 C2 dC = e − 4 2 e −2 x + 4C2 e−2 x . A ve B nin sayısal değerleri için işlemler şu şekildedir. y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 Homejen çözümün 2.

C ve D bulunabilir. xsinx ise yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ′ yP =(A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ′′ yP = ( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx yP ve türevleri nonhomojen diferansiyel denkleme taşınırsa ve eşitliğin heriki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları birbirlerine eşitlenirse A. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=−3 şeklinde iki tane kök değeri vardır. xcos.' ' − 6C2'' + 12C2 − 8C2 e −2 x + 3 C2'' − 4C2 + 4C2 e −2 x − 4C2 e −2 x = xe −2 x − 3C2'' e −2 x = xe −2 x ' C − 3C 2'' = x ise (mertebesi düşürülebilir. y''+2y' − 3y =x cosx+2 sinx . mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '−3Z = 0 ⇒ ∫ = 3dx. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. f ′′( x ) = − 4sinx − x cos x f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cosx. ∫ dC2 = ∫ ⎜ − − ⎟dx → ∫ ⎝ dx ⎠ ⎝ 3 9 ⎠ dx 6 9 ⎝ 6 9⎠ ''' 2 ''' 2 ''' 2 ' (C (C ) ) ( ) C2 ( x ) = − 1 3 ( x + x2 ) 18 ise yP = C2 ( x)e−2 x = − y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 1 3 ( x + x 2 ) e−2 x ise genel çözüm 18 Problem 5: y′′+2y′ − 3y =x cosx+2 sinx diferansiyel denklemini çözünüz. B. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+2y′ − 3y =0 ise karekteristik denklem k 2 +2k − 3 = 0 olarak bulunur. y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ P P ise 89 .) C2'' = Z ( x) ⇒ C2'' = Z ' Z − 3Z = x (1. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. C ' = xe −3 x ⇒ C ( x) = − − 3 9 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. ln Z = 3 x + ln C Z H = Ce 3 x ⇒ Z = C ( x)e 3 x Z ∫ xe −3 x e −3 x Z ' = C 'e 3 x + 3Ce 3 x ise C 'e 3 x + 3Ce 3 x − 3Ce 3 x = x . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e−3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılara bulunabilir: f ( x) =x cosx+2 sinx → f ′( x) = 3cosx − xsinx . d 2C2 d ⎛ dC2 ⎞ x 1 '' Z = C2 = = ⎜ Z = C ( x )e 3 x ⇒ Z ( x ) = − − ⎟ ise 3 9 dx 2 dx ⎝ dx ⎠ ⎛ x2 x ⎞ dC2 x2 x ⎛ dC ⎞ ⎛ x 1⎞ d ⎜ 2 ⎟ = ∫ ⎜ − − ⎟ dx → = − − . sinx. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir.

D= = 50 100 50 1 9 1 23 ) sinx yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx=( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 1 9 1 23 ) sinx y = C1e x + C2 e−3 x +( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 Problem 6: y′′ − y′ − 2y = − 4x diferansiyel denklemini çözünüz. yH = C1e− x + C2 e 2 x ise yP = C2 ( x)e2 x . dx dx 90 . B= − 1 ⇒ yP = 2 x − 1 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur . HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − y′ − 2y =0 ise karekteristik denklem k 2 − k − 2 = 0 olarak bulunur. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e− x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I .( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx+2 [ (A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ] − − 3 [ (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ] =x cosx+2 sinx ( − 4B+2C+2D+2A) cosx + ( − 2A − 4D+2C − 2B) sinx+(2C − 4A)xcosx+ ( − 4C − 2 A) xsinx=x cosx+2 sinx xsinx' in katsayısı xcosx' in katsayısı − 4C − 2 A = 0 → 2C − 4A=1 → A = −2C 2C − 4 ( −2C ) =1 → C= 1 1 . y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 II . f ′′( x) =0 . f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: x ve sabit ′ ′′ yP =Ax+B → yP =A.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) = − 4x → f ′( x) = − 4. d 2 y P d 2 C2 2 x dC = e + 4 2 e 2 x + 4C2 e2 x 2 2 dx dx dx dyP dC2 2 x = e + 2C2 e2 x . Bu denklemi sağlayan k1=−1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. A= − 10 5 2 1 1 cosx' in katsayısı − 4B+2C+2D+2A =0 → −4B+ +2D − 2 =0 → −4B+2D= 10 5 5 1 1 7 sinx' in katsayısı − 2A − 4D+2C − 2B=2 → 2 − 4D+2 − 2B=2 → −4D − 2B= 5 10 5 9 46 23 son iki denklemin çözümünden B= . yP = 0 nonhomojen denklemde yerine yazılırsa y′′ − y′ − 2y = − 4x → 0 − A − 2 ( Ax+B ) = − 4x ise A=2.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir.

cosx. sin3x. ln Z = −3x + ln C Z H = Ce −3 x ⇒ Z = C ( x)e −3 x Z ' ' −3 x Z = C e − 3Ce −3 x ise C 'e −3 x − 3Ce −3 x + 3Ce −3 x = −4 xe −2 x . C = 0. Bu denklemi sağlayan k1=−i ve k2=+i şeklinde iki tane sanal kök değeri vardır. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+y =0 ise karekteristik denklem k 2 + 1 = 0 olarak bulunur. C1 cos x + C2 sin x ve C cos x + D sin x birbirinin aynısıdır. D = 2 8 91 . B= − . (C + 3C )e = −4 x . k2 = α + β i ise yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] α=0 ve β=1 → yH = C1 cos x + C2 sin x ÖZEL ÇÖZÜM: I . f ′′( x ) = − 9sin 3x − 4 cos x → f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cos3x. y′′+y =sin3x+4cosx −9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx+ A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx =sin3x+4cosx → 1 −8A cos3x − 8B sin3x − 2C sinx+2D cosx =sin3x+4cosx → A=0. C ' = −4 xe x ⇒ C ( x) = −4e x ( x − 1) dC 2 ' Z = C ( x)e −3 x ⇒ Z ( x) = −4e −2 x ( x − 1) ise Z = C2 = dx −2 x −2 x 2x −2 x 2 x ∫ dC2 = ∫ − 4e ( x − 1)dx = (2 x − 1)e . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. (C + 3C ) = −4 xe ise (mertebesi düşürülebilir. y′′ → y′′ P ′′ yP = − 9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx Non-homojen diferansiyel denklemde bulunanlar yerine yazılırak. ( C ′′ 4C + 4C ) e − ( C ′ + 2C ) e − 2C e = −4 x . Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: k1 = α − β i . Bu çözüm Cx cos x + Dx sin x yP =A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx → türevleri ′ yP = − 3A sin3x+3B cos3x+C cosx − Cxsinx+D sinx+Dxcosx yp→y. mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '+3Z = 0 ⇒ ∫ = − ∫ 3dx.) C = Z ( x) ⇒ C = Z 2 ' 2 2x 2x 2x 2 2 2 2 '' 2 ' 2 2x '' 2 ' 2 −2 x ' 2 '' 2 ' Z ' + 3Z = −4 xe −2 x (1. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır.Özel çözüm homejen çözümün C2e2x kısmına benzetildi. yP = C2 ( x)e = ( 2 x − 1) e e = 2 x − 1 ise genel çözüm y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 Problem 7: y′′+y =sin3x+4cosx diferansiyel denklemini çözünüz.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) =sin3x+4cosx → f ′( x ) = 3cos3x − 4sin x. Bu nedenle C cos x + D sin x in lineer bağımsız çözümü alınır. sinx yP =A cos3x+B sin3x+C cosx+D sinx Önerilen özel çözümün homojen çözümle benzerliği kontrol edilerek lineer bağımsızlığın varlığı araştırılır.

Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. dy dC yH = C1 cos x + C2 sin x ise yP = C2 ( x) sin x . ln Z = −2 ln ( sin x ) + ln C Z sin x Bulunan son integralin alınması çok uzun sürecektir. Bu nedenle sabitlerin değişimiyle özel çözüm bulunur. yH = ( C1 x + C2 ) e x ÖZEL ÇÖZÜM: I .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. Görüldüğü gibi sabitlerin değişimi uzun ve zor bir matematik süreç gerektşrmektedir.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Non-homojen diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevli sonlu sayıda fonksiyon içermez.) C2 = Z ( x) ⇒ C2' = Z ' Z ′ sin x + 2 Z cos x = sin3x+4cosx (1. dx dx 2 2 d y P d C2 dC = sin x + 2 2 cos x − C2 sin x 2 2 dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi.Sabitlerin Değişimi Metodu: 92 . k 2 − 2k + 1 = 0 → ( k − 1) = 0 . Bu durumda. 12e x y′′ − 2 y′ + y = 3 diferansiyel denklemini çözünüz. kökler eşit. 2 dx dx ' ' ′′ ′ C2 sin x + 2C2 cos x = sin3x+4cosx . II .ise (mertebesi düşürülebilir. ex in lineer bağımsız çözümü xex dir. 1 1 y = C1 cos x + C2 sin x − sin3x+2x sinx yP = − sin3x+2x sinx 8 8 II . İntegral sabiti ile çarpılıp toplanarak homojen çözüm yazılır. ( y = yH + yP ) Problem 8: x HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 2 y′ + y = 0 . lineer bağımsız çözüm 2 bulunur. y′′+y =sin3x+4cosx d 2 C2 dC sin x + 2 2 cos x − C2 sin x + C2 sin x = sin3x+4cosx . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Aynı tipte C2 nin bulunması için alınacaktır. mertebe lineer diferansiyel denklem) Z ′ sin x + 2Z cos x = 0 ⇒ ∫ ZH = C C ( x) C′ 2C cos x ⇒Z = → Z′ = − 2 2 2 sin x sin x sin x sin 3 x 2C cos x ⎞ C ⎛ C′ ⎜ 2 − ⎟ sin x + 2 2 cos x = sin 3 x + 4 cos x 3 sin x ⎠ sin x ⎝ sin x C′ = sin 3 x + 4 cos x → ∫ dC = ∫ ( sin 3 x + 4 cos x ) sin xdx sin x cos xdx dZ = −∫ 2 . Çünkü f(x) türevlendikce paydadaki x3 ün üst değeri dahada artmaktadır.Eşitliğin iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayısı eşitlenerek belirli olmayan katsayılar bulunur. k1= k2 =1. P = 2 sin x + C2 cos x .

C ' = 2 ⇒ C ( x) = − ⎜x ⎟ x x x x x ⎠ x x ⎝ Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. Z = 2 ⇒ Z ( x) = − 3 x dx x x ⎝ x ⎠ ( ) ( ) yP = C1 ( x) xe x = 6 x 6e x xe = x2 x ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e x + 6 x e x Problem 9: y′′ − 6 y′ + 9 y = 2e3 x denklemini y(0)=0 ve y’(0)=1 şartlarıyla birlikte çözünüz. k 2 − 6k + 9 = 0 → ( k − 3) = 0. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. dyP dC2 x d 2 y P d 2 C2 x dC = e + C2 e x . Z x x x ' ' ⎛ C 2C ⎞ 12 12 C 2C C 12 Z ' = 2 − 3 ise x⎜ 2 − 3 ⎟ + 2 2 = 3 . k1 =k 2 =3 . f ′′( x) =18e3x . dC 6 C ( x) 12 ⎛ 12 ⎞ Z = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ ⎜ − 3 ⎟dx = 2 . f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: e3x 93 . C2' e x = 3 . dx dx d 2 yP d 2C1 x dC dC = xe + 2 1 e x + 2 1 xe x + 2C1e x + C1 xe x 2 2 dx dx dx dx 12e x xC1'' + 2C1' + 2 xC1' + 2C1 + xC1 e x − 2 xC1' + C1 + xC1 e x + xC1e x = 3 x x 12e xC1'' e x + 2C1' e x = 3 ise (mertebesi düşürülebilir. f ( x) =2e3x → f ′( x) = 6e3x . özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. = xe + C1e x + C1 xe x . 12e x 12e x 12 ' ' ' ' ' C2' + 2C2 + C2 e x − 2 C2 + C2 e x + C 2 e x = 3 . = e + 2 2 e x + C2 e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. 2 yH = ( C1 + C2 x ) e3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda fonksiyon vereceğinden Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi kullanılmalıdır. yP = C2 ( x)e x = ∫∫ x x x ( ) ( ) Eğer özel çözüm homojen çözümün diğer kısmına benzetilerek bulunulusa işlemler şu şekilde olur: dyP dC1 x yH = ( C1 x + C2 ) e x ise yP = C1 ( x) xe x .yH = ( C1 x + C2 ) e x y P = C2 ( x )e x . Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. mertebe lineer diferansiyel denklem) x dZ dx C C ( x) xZ '+2Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = −2 ln x + ln C ZH = 2 ⇒ Z = 2 = −∫ 2 .) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' x 12 xZ ' + 2Z = 3 (1. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 6 y′ + 9 y = 0 . C 2' = 3 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak 6e x 12dx 2 6 d 2 C 2 = ∫∫ 3 ⇒ C 2 = . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde.

Bu nedenle polinom derecesi tekrar bir artırılır. yP = 9Ae3x nonhomojen denklemde yerine yazılırsa 9 Ae3 x − 18 Ae3 x + 9 Ae3 x = 2e3 x → A bulunamaz. yP = x 2 e3x ise genel çözüm y = (C1 + C2 x )e 3 x + x 2 e 3 x x=0 ise y=0 0 = (C1 + C 2 0 )e 0 + 0 2 e 0 ise C1=0 x=0 ise y’=1. Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. y H = ( C 2 +C1x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda değil. ′ ′′ yP = Ax 2 e3x . Problem 10: y′′ + 4 y′ + 4 y = e −2 x denklemini y(1)=e−2 ve y’(1)=−2e−2 şartlarıyla çözünüz. y ' = (C2 )e 3 x + 3C2 xe3 x + 2 xe3 x + 3x 2 e 3 x 1 = (C 2 )e 0 + 3C 2 0e 0 + 0 + 0 ⇒ C 2 = 1 . x2 y = yH + yP k 2 +4k +4 = 0 → ( k+2 ) = 0 → k1 = k2 = −2 → 2 HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ + 4 y′ + 4 y = 0 . y = xe 3 x + x 2 e 3 x . e −2 = (C2 + C1 . Nedeni y P elde edilirken homojen çözümle mukayesesi yapılmadı. e −2 x 1 e −2 x ' ' ' ' ' C 2' − 4C 2 + 4C 2 e −2 x + 4 C 2 − 2C 2 e −2 x + 4C 2 e −2 x = 2 . Bu nedenle Sabitlerin Değişimi Metodu ile çözüm yapılabilir: dyP ⎛ dC2 ⎞ =⎜ − 2C2 ⎟ e −2 x .′ ′′ yP =Ae3x → yP =3Ae3x . Lineer bağımsız çözüm mutlaka kontrol edilmeli. yP =Axe3x yeni durumda da Axe3x ve C2 xe3x birbirine benzemektedir. C2' = 2 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak dx 2 d 2 C 2 = ∫∫ 2 ⇒ C 2 = − ln x . Özel çözüm Ae3x ile homjen çözümün C1e3x kısmı aynı olduğu için polinomun derecesi bir artırılmalıdır. yP = (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e3 x denkleme taşınarak (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e 3 x −6 (2 Ax + 3 Ax 2 )e −2 x +9 Ax 2 e 3 x = 2e 3 x Özel çözümün kendisi ve türevleri ana diferansiyel denkleme taşınarak düzenlenirse ve katsayılar taraf tarafa eşitlenerek A= 1 bulunur. yÖ = C2 ( x)e −2 x = −e −2 x ln x ∫∫ x yH=(C2+C1x)ex ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e −2 x − e −2 x ln x C1+C2 =1 (I) x=1 ise y=e-2 . C 2' e −2 x = 2 . yP = (2 Ax + 3 Ax 2 )e3 x . y = (C 2 x )e 3 x + x 2 e 3 x .1)e −2 − e −2 ln 1 ise ( ) ( ) 94 . y H = ( C2 +C1x ) e −2 x yP = C2 ( x)e −2 x dx ⎝ dx ⎠ 2 2 ⎞ d y P ⎛ d C2 dC =⎜ − 4 2 + 4C2 ⎟ e −2 x 2 2 dx dx ⎝ dx ⎠ yP nin kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır.

Şimdiki problemde ise. Gerekli sayıda integrasyon ile yP önerilir. ve 4. x⎦ ⎣ 1⎤ ⎡ − 2e −2 = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 . kendisi ve türevleri sonlu sayıda olmasına rağmen bu denklemin özel çözümü belirlenmiş katsayılar yöntemi ile bulunması dikkat gerektirir. k2 = 2i ⇒ Z H = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x dx 2 95 . Daha sonra belirlenmemiş katsayılar yöntemi düşünülür. Özel çözüm önerilirken sol tarafta hep bağımlı değişken yalın halde (y) olması nedeniyle. Bu nedenle. Böylece aynı fonksiyonlar birbirini götürebilmektedir. Genel çözüm y = ( x − ln x ) e −2 x Problem 11: d4y d2y + 4 2 = −2x 2 denklemini çözünüz. Bağımlı değişken bulundurmayan diferansiyel denklemlerin ilk önce mertebesi düşürülür. belirlenmemiş katsayılar ile çözüm önerilirken sol taraftaki en düşük diferansiyelli (türevli) bağımlı değişken dikkate alınmalıdır. 24B=0 ⇒ B=0. türevi sol tarafa yansımaktadır. k3 = 2i k2 = −2i dx 4 dx 2 eşit reel ve 2 imajiner (sanal kök) → y H =C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu basit olmasına rağmen. f ′′( x) = −4. y ' = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 x ) + 2 ln x − ⎥ e −2 x . sağ taraftaki fonksiyonun benzeri sol tarafta da meydana getirilmektedir. f(x) fonksiyonun ancak 2. k 4 +4k 2 =0 → k 2 ( k 2 +4 ) = 0 → k1 = k2 = 0. türevin aynı olması ve birbirini götürmesi her zaman mümkün olmaz. f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C Önerilen yP nin 2. 48A= − 2 ⇒ A= − 24 3 1 1 1 1 4 1 2 C = −3 A = = → yP = − x 4 + x 2 ⇒ x + x y=C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x − 24 8 24 8 24 8 ′′ yP = 12 Ax 2 + 6 Bx + 2C . d4y d2y d2y d 4 y d 2Z d 2Z 2 + 4 2 = −2 x . En düşük türevli hal ve sağ taraftaki fonksiyona denklenir. Yada yP üretiminde en düşük türev referans alınır. dx 4 dx y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y d2y + 4 2 = 0 . Bir sabitin bir değişkeni yoketmesi mümkün olmadığı için önerilen özel çözümün nonhomojen denklemi sağlamadığı manasına gelir. Normalde y varsa hiç türevsiz yalın hal dikkate alınır. ⇒ Eğer aynı diferansiyel denklem mertebe düşürme ile çözülmek istenirse. Bunun nedeni bağınlı değişken y’ nin kendisinin denklemde olmamasıdır.1) + 2 ln1 − ⎥ e −2 ise C1+2C2 =1 (II) 1⎦ ⎣ I ve II nolu denklemler çözülerek C2=0 ve C1=1 bulunur.1⎤ ⎡ x=1 ise y’=-2e-2 . Dolayısıyla çözüm belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözüm yapılacak: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. Dolayısıyla bir fonksiyon ile 2. türevleri alınıp yerine yazılırsa 0 + 8 A = −2 x 2 gibi bir çözümsüzlük ortaya çıkacaktır. ′′ ′ yP ≈ −2 x 2 → yP ≈ −2 x3 → yP ≈ −2 x 4 ⇒ yP ≈ Ax 4 + Bx3 + Cx 2 d 4 yP = 24 A non-homojen denkleme taşınarak dx 4 1 24 A + 4 (12 Ax 2 + 6 Bx + 2C ) = −2 x 2 → 24 A + 8C = 0. =Z→ 4 = 2 ⇒ + 4 Z = −2 x 2 . Z=ZH +ZP 4 2 2 dx dx dx dx dx dx 2 d Z + 4 Z = 0 → k 2 + 4 = 0 → k1 = −2i.

y = yH + yP 4 dx HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y − 16 y = 0 . f ′′( x) = −4. Daha sonra ise zamana bağlı peryodik F=Pocoswt [N] kuvvetiyle m kütlesi harekete zorlanmıştır. f ′′( x) = −4.Özel çözüm belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle bulunur: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. A= − ⇒ 2A+4( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 1 1 C= → Z P = − x 2 + 2 4 2 4 2 1 1 d y d ⎛ dy ⎞ Z= 2 = ⎜ ⎟ → Z = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x − x 2 + 2 4 dx dx ⎝ dx ⎠ ∫ d ⎜ dx ⎟ = ∫ ⎜ C sin 2 x + C ⎝ ⎠ ⎝ 1 ⎛ dy ⎞ ⎛ 2 cos 2 x − 1 2 1 x + 2 4 1 x dy C C ⎞ = − 1 cos 2 x + 2 sin 2 x − x3 + + C3 ⎟dx → 2 2 6 4 dx ⎠ ∫ dy = ∫ ⎜ − 2 cos 2 x + ⎝ ⎛ C1 1 x C2 ⎞ sin 2 x − x 3 + + C3 ⎟ dx → 2 6 4 ⎠ 1 4 x2 C1 C2 y = − sin 2 x − sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 24 8 4 C C 1 4 x2 − 1 = C5 . f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C ′ yP = 2 Ax + B y′′ = 2 A P değerler . y′′′=0 ⇒ P 0 − 16( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 → yP = x 2 8 8 1 y=C1e −2x +C2 e 2x +C3sin2x+C4 cos2x+ x 2 8 B=C=0. k2 = 2. k3 = 2i k2 = −2i dx 4 2 kök reel ve 2 kök sana → y H =C1e −2x +C2 e2x +C3sin2x+C 4cos2x Problem 12: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla bulunur. A= Uygulama -1: F= Acoswt m x=0 dengeye gelmesi beklenmiştir. f ′′′( x) = 0 ⇒ Z P = Ax 2 + Bx + C ′ ′′ Z P = 2 Ax + B Z P = 2 A değerler . k 4 − 16=0 → ( k 2 − 4 )( k 2 +4 ) = 0 → k1 = −2. − 2 = C6 → y = C5 sin 2 x + C6 sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 4 24 8 d4y − 16 y = −2 x 2 denklemini çözünüz. f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. Not: kütlenin ağırlığından dolayı ilk çökme sonrası hareketsiz kaldığı denge noktası orijin noktası olarak alınmıştır. Düşey doğrultu x olarak seçilmiştir k x Serbest durmakta olan yay sistemi üzerine m kütleli blok serbest olarak bırakılarak 96 . m kütlesinin yerdeğişiminin zamana bağlı ifadesini bulunuz. B=0.

Ağırlığı daha önce dengelendiği için düşünülmedi. Bu durumda 2 hal düşünülebilir. Bu çözüm homojen çözüm ile karşılaştırıldığında lineer bağımsız hal olabilir. coswt) m verir. çözüm şu şekildedir: d 2x + z 2 x = 0 ise karekteristik denklem 2 dt k2 = zi şeklinde kökler sanal olarak bulunur. → . xP = A sin wt + B cos wt olacaktır. ( x = xH + xP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem k 2 + z 2 =→ k1 = − zi. d 2x dx . V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = F − kx. Bu amaçla öneri lineer değişim. Bu durumda özel çözüm. 1. x = C1 sin zt + C2 cos zt + t sin wt 2wm Bulunan son denklem zamana göre türetilerek istenirse kütlenin hızı da hesaplanabilir: 97 . Denklemin sağ P tarafındaki f (t ) = o cos wt fonksiyonunun kendisi ve türevleri iki fonksiyon (sinwt. ax = m d 2x d2x k F = F − kx → 2 + x = . m ve k sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir. Sistemde yay kuvveti ve F kuvveti vardır. Ancak homejen ve özel çözümlerin sin ve cos fonksiyonlarını içermesi özel çözüm önerisinin durumunu etkiliyecektir. ∑ F = ma. 2 dt dt m m d 2x F P k = z 2 → 2 + z 2 x = = o cos wt dt m m m şeklinde diferansiyel denklem bulunur.kanun) x yönündeki hareket için. Buna bağlı homejen xH = C1 sin zt + C2 cos zt ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı düzgün fonksiyon olduğu için özel çözüm sağ tarafa benzetilerek bulunabilir. Denklemde x bağımlı. Şayet w=z ise lineer bağımsız çözüm aranacaktır. A= o → xP = o t sin wt m 2wm 2 wm Po w=z için genel çözüm . (II. kanunu ile problem cözülebilir. t ise bağımsız değişkenlerdir. Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur.t ile çarpılarak şu şekilde yazılır: dx xP = At sin wt + Bt cos wt → P = A sin wt + Awt cos wt + B cos wt − Bwt sin wt dt 2 d xP = 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt dt 2 dxP d 2 xP d 2x F P dx d 2x + z 2 x = = o cos wt ise xP → x. → 2 ve 2 2 dt m m dt dt dt dt 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt + z 2 ( At sin wt + Bt cos wt ) = w= z→ 2 Aw cos wt − 2 Bw sin wt = Po cos wt m Po P P cos wt B=0.Çözüm : Sistem hareket ve kuvvetler içerdiği için newtonun 2.

Po Po t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + cos w0 → C2 = − 2 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) t = 0 → V = 0 . Böyle bir halde ise form şu şekilde olacaktır: xP = A sin wt + B cos wt → xP → x. Dolayısı ile homejen ve özel çözüm formları birbirine benzemeyecektir. P t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + o 0sin w0 → C2 = 0 2wm P P t = 0 → V = 0 . dxP dx → . Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır. 98 Uygulama-2: Şekildeki m kütlesi sürtünmeli zemin üzerinde zaman bağlı F(t) kuvveti ile salınım hareketine tabii tutul- . m ise genel çözüm . Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır. Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir. Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir. Kütlenin sağına ve soluna yay ile viskoz eleman bağlanmıştır. x = C1 sin zt + C2 cos zt + Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Bulunan son denklem zamana göre türetilerek kütlenin hızı da hesaplanabilir: V= wPo dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt − sin wt dt m ( z 2 − w2 ) Yine net bir hesaplama için integral sabitleri (C1.C2) bulunmalıdır. Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir.V= P P dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt + o sin wt + o t cos wt dt 2 wm 2m Tam bir hesaplama için integral sabitleri (C1. 0=zC1 cos z 0 − zC2 sin z 0 − x=− Po Po cos zt + cos wt 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) 2 wPo sin w0 → C1 = 0 m ( z 2 − w2 ) V= Po z wPo dx sin zt − sin wt = 2 2 dt m ( z − w ) m ( z 2 − w2 ) maktadır. 0 = zC1 cos z 0 + o sin w0 + o 0 cos w0 → C1 = 0 2wm 2m P P P Net çözümler : x = o t sin wt ve V = o sin wt + o t cos wt 2wm 2wm 2m 2. dt dt dxP d 2 xP = Aw cos wt − Bw sin wt . = − Aw2 sin t − Bw2 cos t dt dt 2 d 2 xP d 2x F P d 2x + z 2 x = = o cos wt ise → 2 ve 2 2 dt m m dt dt Po cos wt m B= Po m ( z − w2 ) 2 − Aw2 sin wt − Bw2 cos wt + z 2 ( A sin wt + B cos wt ) = A ( z 2 − w2 ) sin wt + B ( z 2 − w2 ) cos wt = xP = Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Po cos wt → A = 0. Kütlenin hareketini zaman bağlı olarak bulunuz. Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir. Şayet w≠z ise çözüm daha basit olacaktır.C2) bulunmalıdır.

∆ = 0. 2. Yay kuvveti gibi harekete ters direnç meydana getirir.V(m/sn) F(t) m k C Fs (N) L eleman içerisinde hidrolik eleman bulunan bir makina uzvunu temsil etmektedir. Çözüm : Problem bir kinetik problemidir. k1 = −C − ∆ −C + ∆ k2 = 2m 2m k1t 2 1. t: bağımsız 2 dt dt dt dt Son denklem m. 2. k1 =k 2 = − kökler eşit lineer bağımsız çözüm bulunur. yay kuvveti. viskoz kuvvet. ∆ > 0. C 2 < 4mko → xH = e 2 m ⎜ C1 sin t + C2 cos t⎟ ⎜ 2m 2m ⎟ ⎝ ⎠ Özel çözüm bilinen yöntemlerle F(t) kuvvetinin yapısına göre belirlenir. C (viskoz sönüm katsayısı) ve ko (yay sabiti)’ ın sayısal değerlerine bağlı olarak üç farklı halde olur: m mk 2 + Ck + ko = 0 → ∆ = C 2 − 4mko . Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur. Bu kuvvetler Newton’un II. Bu kuvvet literatürde deneysel olarak belirlenmiş viskoz sönüm katsayısı (C) ile kütle hızının çarpımına eşittir. Bu durumda kütleye.C = 4mko → xH = ( C1 + C2t ) e 2m C − t ⎛ ∆ ∆ ⎞ 3. (II. d 2x dx ∑ Fx = max → max = F (t ) − CV − kx. Yasasında yerine yazılıp düzenlenirse diferansiyel denklem yol ve zaman arasında bulunur. k1 ve k 2 kökleri reel sayıdır.kanun) x yönündeki hareket için. F(t) ve atalet kuvvetleri etkimektedir. x = xH + xP HOMOJEN ÇÖZÜM: d 2x dx + C + ko x = 0 ise karekteristik denklem mk 2 + Ck + ko = 0 olarak bulunur. Uygulama-3 99 . ∆ < 0. Viskoz ∑ F = ma. C > 4mko → xH = C1e + C2 e k2t C − t C 2 2m 2. Newton kanunu ile çözülmelidir.derece 2 dt dt bir denklem olup kök değerleri m (kütle). ax = dt 2 . C ve k1 sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir. V = dt ⇒ diferansiyel denklem m d 2x dx d 2x dx = F (t ) − C − kx ⇒ m 2 + C + ko x = F (t ) x: Bağımlı. k1 ve k 2 kökleri sanal sayıdır.

P A L/2 0 x O M F L/2 y=y(x) B P Çözüm : P F/2 x y P F/2 L uzunluğundaki çubuk şekilde görüldüğü gibi P ve F kuvvetlerinin tesiri altındadır. d2y F Fx M = − Py − ise M = IE 2 = − Py − − x 2 2 dx Sehimin (y) 2. Maksimum sehimi (eğilme) veren kritik yükü bulunuz. B = 0→ 0 + m 2 ( Ax + B ) = − − 2 IE 2m IE Genel çözüm: y = C1 cos mx + C2 sin mx − − F x 2P yP = − − F F x = −− x 2 2m IE 2P Bulunan çözüm A ve B mesnetleri arasında geçerli olacaktır. Bu amaçla bu sınır değer problemi için 2 tane sınır şartına ihtiyaç vardır: Sınır şartları : 1) x =0 → y=0 0 = C1 cos 0 + C2 sin 0 − − F 0→ 2P C1 = 0 100 . Bu denklem bağımlı y ve bağımsız x değişkenler taraf tarafa ayrılırsa şu şekilde düzenlenir. dereceden polinomdur: yP = Ax + B → y′ = A. Çubuk boyutu x ile gösterilirse hem y=(x) ve hemde M=M(x) olacaktır. M eğilme momentide A’ dan B’ye değişecektir. d2y F d2y P F P d2y F + y = −− x. Dolayısıyla problem geometrik sınırlar ile çözüm alanı daraltılmıştır. M eğme momenti kuvvetler vasıtasıyla hesaplanabilir. Çubuk üzerindeki herhangi bir O noktasındaki için M. Sağ taraftaki fonksiyon 1. Çubuk üzerinde y eğilmesi A mesnetinden B ye değiştiği için. Matematik olarak bulunan çözümdeki C1 ve C2 sabitlerinin sayısal değerleri bulunarak mühendislik çözüme ulaşılmalıdır. y′′ = 0 → P P F F x→ A= −− 2 . = m2 → 2 + m2 y = − − x IE 2 + Py = − − x ise 2 2 dx IE 2 IE IE dx 2 IE dx Son denklem homojen olmayan sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemdir. k2 = mi ⇒ ÖZEL ÇÖZÜM : Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı basit fonksiyon olduğu için özel çözüm buraya benzetilerek bulunmalıdır. Homojen ve homojen olmayan çözümlere sahiptir HOMOJEN ÇÖZÜM: d2y + m 2 y = 0 ise k 2 + m 2 = 0 dx 2 yH = C1 cos mx + C2 sin mx ⇒ k1 =−mi .türevi ile atelet momenti (I) ve elastisite modülünün (E) çarpımı eğilmeye neden olan eğilme momentini (M) verir.

Aynı zamanda 2. 4. Moment eğilmenin 2. Şekle göre x=0 ve x=L Önceki problemden M = IE k 4 +m 2 k 2 = 0 → ( k 2 +m 2 ) k 2 = 0 → k1 =k 2 =0 . Çubukta meydana gelen maksimum çökmeyi ve eğilme momentini hesaplayınız. türevi olduğundan önceki denklem 2 kere türetilerek y yokedilir. cos(mL/2) → 0. ⎤ ⎡ mL mL ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎥ F ⎢ sin( mx ) ⎢ sin( 2 ) ⎥ F ⎢ tan( 2 ) L ⎥ F L y= − x⎥ ise ymax = − ⎥= − ⎥ ⎢ ⎢ ⎢ mL mL 2P ⎢ 2 P ⎢ m cos( ) 2 ⎥ 2 P ⎢ m 2⎥ ⎥ ) m cos( 2 ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 2 mak. IE d 2v d 4v + m2 2 = 0 dx dx 4 şeklindedir. m= n π /L olur.türev gelir. Önceki ve bu problemin farkı sehime-eğilmeye neden olan 2 kuvvet yerine bir kuvvet ve bir moment olarak değişmiş olmasısır. k 3 =mi. Dolayısıyla genel çözüm homojen çözüme eşittir. y=C2 sin mx − − x y′ = mC2 cos mx − − → → y=y max ⇒ 2 dx 2P 2P L F F 0 = mC2 cos m − − → C2 = − → L 2 2P 2mP cos m 2 ⎛ ⎞ ⎟ 1 F F F ⎜ sin mx − − x = sin mx − x ⎟ y=− ⎜− mL 2P 2 P ⎜ m cos mL ⎟ 2mP cos 2 ⎝ 2 ⎠ Maksimum çökme bulmak x=L/2 yazılararak bulunabilir. v = C1 +C 2 x+C3cosmx + C4sinmx bu çözüm türetilerek x’ e bağlı moment bulunabilir: 101 . tg(mL/2)→∞ . mertebeden homojen lineer diferansiyel denklemdir. Uygulama 4: P Mo Mo P L v Toplam Mo nedeniyle 0 x İnce L uzunluğundaki çubuk eksenel P yükünün ve Mo eğme momentinin etkisindedir.mertebe olan denklem 4. Yeni denklemde y yerine v yazılarak diferansiyel denklem şu şekilde bulunur.mertebeye çıkacaktır. Bu durumda bu moment sınır şartı olarak kullanılmak durumundadır. Karekteristik denklem ise 4 2 2 homojen k +m k = 0 şeklinde olup çözüm şu şekildedir: d2y = − Py dx 2 yazılabilir. Çözüm : Problemin diferansiyel denklemi şu şekilde elde edilebilir: de Mo’ lık moment ile çubuk eğilmeye zorlanmaktadır. Başka bir ifade ile Mo etkisinin denkleme yansıtılması gerekir.2) x = L dy F F =0 . çökme için tg(mL/2) büyük olmalıdır. P = m 2 olmak üzere. Böylece sehimi temsil eden y yerine momenti temsil eden 2 . k 4 = − mi genel çözüm .

(D2-4)y=8e2x-12 23. y′(0)=5 13. y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 y(0)=0. Bubların 2 tanesi sehim. y′(0)=0 −x 32. y′′+7y′+10y=0.dv d2v M = C2 − mC3sinmx + mC4 cosmx. 2 taneside moment olacaktır. (D2+1)y=12cos2x 28. 2 IEm sin mL M max = − M o (cos mL 1 − cos mL mL sin + ) 2 sin mL 2 Örnek Problemler 1. y′′′-6y′′+12y′-8y=0 12. y′′-3y′-4y=16x-50cos2x 29. y′′-4y′+3y=2cosx+4sinx 24. (D3-D)y=x 26. y ′′ − 3 y ′ − 4 y = 16 x − 50 cos 2 x 39. y′′-8y′+16y=0 7. 4y′′+4y′+y=0 3. (D2+4)y=8x+1-15ex 17. y′′′-6y′′+12y′-8y=0 10. y′′+9y=0 5. y′′-9y′+9y=0 8. (D2+4)y=10cos3x 18. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 0 . C1 = − C3 0 = C2 L+C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL → C2 = − C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL L v = C2 x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx 2) x=L → v=0 ⇒ v= − 3) x=0 → M = − M o 4) x=L → M = − M o C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx L −M o Mo ⇒ = − m 2 C3cosm0 − m 2 C4sinm0 → C3 = IEm 2 IE −M o Mo M o ( cosmL − 1) ⇒ = − m2 cosmL − m 2 C4sinmL → C4 = − 2 IE IEm IE m 2sinmL Mo M o ( cosmL − 1) cosmL − 1) − sinmL 2 ( C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL IE m 2sinmL = − IEm → C2 = 0 C2 = − L L v= Mo 1 − cos mL (cos mx + sin mx − 1) . (D2-1)y=10sin2x 27. 4y′′′+4y′′-7y′+2y=0 11. y′(0)=7 15. y′′+4y′+3y=15e2x+e-x 30. (D4-1)y=e-x 31. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 2 x − 9 x + 6 x 41. y′′-y=0. y′′-2y′-2y=0 9. y ′′ − y ′ − 2 y = 0 −x 36. y ′′ − y ′ − 2 y = 6 x + 6e 37. Sınır şartları: 1) x=0 → v=0 ⇒ 0 = C1 +C2 0+C3cosm0 + C4 sinm0 → C1 +C3 =0. y′(0)=2 14. 4y′′+-12y′+5y=0 6. y′′-3y′-4y=6ex 21. ( D − 1) y = e sec x tan x 35. y(0)=3. y′′+y=10e2x. = = − m 2 C3cosmx − m 2 C4sinmx dx dx 2 IE Bu problemde bir sınır değer problemi olup mühendislik çözümü için 4 tane sınır şartı gerekir. y′′+2y′-3y=0 2. (D2+D)y=6+3e2x 19. y ′ (0)=3 2 x 2 34. y ′′ + y ′ + y = 0 3 2 40. (D2+4)y=10cos3x 16. y′′-3y′-4y=5e4x 102 22. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0 38. y(0)=3. (D2-3D+2)y=2x2+1 20. y(0)=-4. y(0)=0. y′′+2y′+y=7+75sin2x 25. y ′′ + 2 y ′ + y = 48e cos 4 x 33. y′′+ y=0 4. y′′+4y′+4y=0.

y (0) = 1. y ′′′ − 6 y ′′ + 12 y ′ − 8 = xe 111. 56. 89. 94. 71. 62. 95. y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x. 55. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) 43. 79. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = sin x − cos 2 x 2 2x 2x 106. y p = −e x sin x . y ′′ + y = e 110. 81. x y (0) = 1. y p = 115. 64. 67. 50. 90. x y (0) = 7. 8 y ′′ − 6 y ′ + y = 6e + 3 x − 16. 63. y ′′ − y = e − 7 + cos x 2 −x −x 109. ( D − 1) y = e x 2 x2 99. 61. y ′(0) = 6. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = e + x sin 3 x − cos 3 x x 108. 92. 75. y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2x +1 48. 52. 69. y ′′ + 4 y = 2 x − 12 x + 9 2 87. y p = 2e x + 2 x + 2 113. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 2e . y p = x 2 e 3 x 112. 91. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = xe cos x 45. y p = 3x cos 2 x −2 x 114. y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3 x + 2 98. 3x 2x + x 2 e3x y (0) = 0. 2e −2 x 3 y (0) = y′(0) = 5 3. y ′′ − y = x sin x 2 83. 68. 53. y ′′ + 4 y = 12 sin 2 x. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 10e . 57. y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x + 2 x x 102. 77. 74. 93. 78. 46. y ′(0) = 0. y ′′ − y = (2 x − 1)e 100. 59. 65. 66. y ′′ − 4′ + 4 y = x e − e 5x 107.5. ( D + 2)( D − 1) y = cos 2 x + e 2 2x 84. 60. ( D + 3) y = 15 x e 85.42. y ′(0) = 3. y ′′ + y = sin x + x cos x + 10 + xe 2 x + x 2 e 2 x x 2 104. 58. y ′′ + 2 y ′ + y = 4e 3 x 86. 51. 49. 82. 80. 54. 72. y ′′ − y ′ − 2 y = e cos x − x + x + 1 105. 76. y ′′ + 2 y ′ + 2 y = x + e cos x + xe sin x 2x 103. 2 4x 47. y ′(0) = 1. y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 x −3 x>0 2 101. ( D − 4) y = 15 x e 88. 70. 73. y ′′ + y = 12 cos 2 x − sin x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x y ′′ + y = sin 3x + 4 cos x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) y ′′ − 2 y ′ + 5 y = e x cos 2 x y ′′ + y = x 3 y ′′ + 2 y ′ + 5 y = e − x sin 2 x y ′′ + 2 y ′ + y = 4e x y ′′′ − y ′′ + y = sin 2 x + cos x y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2 x + 1 y ′′′ − y ′ + 5 y = e x sin x + 1 y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x y ′′ + 5 y ′ − 2 y = 1 − x + x 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x ( D − 2) 2 y = 4 − 8 x + 6 xe 2 x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) ( D 2 − 4) y = 16 xe −2 x + 8 x + 4 y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 ( y ′′′ + y ′) = xe x + x 2 + sin x y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3x + 2 ( D − 1) 2 = e x sin x + e x x 2 − cos 3 x y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 y′′ + y = x cos x y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x 2 + 2 x y′′ + y = x sin x + x 2 y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x ( y′′ + 2 y ) = x cos x + e x cos x y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) ( D − 1) 2 y = xe x sin x y ′′ + 4 y = 2 x 2 − 12 x + 9 ( y′′ − y ) = xe − x cos 2 x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x ( D − 2) 2 ( D + 1) y = e 2 x x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) ( D − 1)( D 2 − 4) y = xe x + e 2 x 103 y ′′′ + y ′′ − y = sin x y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x ( D 2 + 1)( D − 2) y = sin x − 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x y ′′ + 5 y ′ + 2 y = e − x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) y′′′ − y = 5e x y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 3 2 −x 2x 96. ⎡ ( D − 2) ( D + 1) D ⎤ y = e − 2e ⎣ ⎦ 97. y ′′ + y = x 3 3 2 −3 x y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x 2x 44.

y ′′ + y = t . y p = e 117. y (0) = 1. y ′′(0) = −4. y ′′ + y = sin 3t . y (0) = 0. x/2 122. y ′(0) = 6 140. y ′′ + 3 y′ − 4 y = −6. y (0) = 0. y (0) = −7. 4 y ′′ − 4 y ′ + 37 y = 0. y ′′ − 2 y ′ + y = 12e / x . y ′(0) = 2k 2 3 145. y ′(0) = −2. y (0) = 3. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 0. y ′(0) = 1. y (0) = 0. y (1) = 4. y ′′ − y ′ − 2 y = −4 x. y (0) = 0. y ′(0) = 0. y ′(1) = 7 −2 x 156. y (0) = 0. y′(1) = −2 / e2 . y ′(0) = −16 / 3 142.8sin x. y ′(0) = 36 2x 2x 130. y ′′′ + y ′′ − 2 y = 2 x + 2 x. ıv 123. y ′(0) = −2 152. y ′(0) = 3. y (0) = 0. y ′′ − 2 y ′ + y = (ln x) x>0 x 162. y ′′ + π y = t . y ′′ + 3 y′ − 4 y = 5e . y ′′ + 4 y = 0.2e . y ′′ + ω y = 0. y (0) = −1. y′′′(0) = −27. y (0) = 0 y ′(0) = 0 147. y p = sin x + 0.116. y (0) = 1. y p = x 2 e 3 x 134. 124. y ′′ + 3 y ′ + 2 y = e . y (0) = 0. y ′(0) = 0. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e x x>0 x −1 166. y ′(0) = 1. y ′′ − y = 3e . y p = −e2 x ln x − 5 y ′′ + 4 y = 10 cos x. y′(0) = 4. y ′′ + 2 y ′ − 8 y = 0. y ′(0) = 0 2 144. y (0) = 1. y ′′ + 4 y = sec 2 x 2 161. y p = 2 x − 1 132. y ′′ + 4 y = 1 − 2t . y ′′ − y ′ − 6 y = 0. y p = sin 2 x x 3 133. y ′′(0) = −1. y ′(0) = 2 154. y ′′ + 4 y = 3 csc 2 x 0 < x < π / 2 164. y (0) = 0 y ′(0) = 0 148. y ′′ + 25 y = t .2 y ′(0) = −10.5 127. y ′(0) = 0 146.6 cos x 136. y′′(1) = −2. y ′′ + 2 y ′ + 4 y = 0. y ′(0) = 1 125. y ′(0) = 1 128. y ıv 131. y′(1) = −10 / 3. y ′′ − 2 y ′ + y = x ln x x>0 158. y ′′ + ky ′ − 2k y = 0. y ′′ + 4 y = 0. 9 y ′′ − 6 y ′ + y = 0. y′(0) = y′′(0) = y′′′(0) = 0 −x 118. y (0) = −1. y ′′(0) = −9. y ′′ + 2 y ′ − 8 y = −256t . y (0) = 3. y ′′ + y = 1 + sin x 2 138. y ′′ + 4 y ′ + 13 y = 145 cos 2t . y (0) = 6 / π 4 . y ′(0) = 0 155. y ′′ + y = sin t . 4 y ′′ + π y = 0. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0. y ′(0) = B 139. y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x 1 167. y (1) = 3 / 2. y (0) = 0. y ′′ + 2 y ′ + 2 y = 0. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 2t − 8 / 3. y (0) = 9. y (0) = 1. y ′(0) = 2 126. y (0) = 3.1. y + y ′′′ − 2 y ′′ = −4 x + 18. y ′′ + y = tan x 0 < x < π / 2 −2 x -2 165. y (0) = 0. y ′′′ − 4 y ′ = 10 cos x + 5 sin x. y ′′ + 25 y = 5. y ′′ + y = −3 sin 2 x. y ′(0) = 0 −t 150.04 143. y ′′(0) = −1. y′′′(1) = 6. 2 121. y ′′′ + 3 y ′′ − y ′ − 3 y = 21e + 3x + 1. y ′(0) = −8 153. y (0) = 2. y ′′ + y = sec x 2 160. y (0) = 2. y ′′ + y = cot x 3 159. y ′′ + 4 y ′ + 5 y = e sec x 157. y ′(0) = 1 104 y (0) = A. y ′′′ − y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6e . . y (0) = 2. y (0) = 0. y + 10 y ′′ + 9 y = 2 sinh x. y ′′ + 3 y ′ + 2 y = 1+ ex 1 168. y ′(0) = 1 141. y ′(0) = 0 −t 149.9.2 151. y (0) = 0. y (0) = 15. 120. y ′′ + 2 y ′ − 3 y = 0. y ′(0) = −4. y (0) = 2 y ′(0) = −8 2 137. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = 0. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e −2 x x2 y (1) = 1/ e2 . ıv 2 119. y′′(0) = 0. y p = xe x x 135. y (0) = 3. y ′(0) = 19 3 129. y ′′ − 2 y ′ + y = xe ln x x>0 163.

y ′′′ + 3 y ′′ + 3 y ′ + y = 16e + x + 3 196. y ′′ − 2 y ′ + 10 y = 20 x + 2 x − 8 2 x 172. y ′′′ + 5 y ′′ + 7 y ′ − 13 y = −48 cos x − 36 sin x 184. Aynı zamanda değişken katsayı sabit katyası haline dönüşür. y − 5 y ′′ + 4 y = 80e x 193.. y ′′ − 6 y ′ + 8 y = 3e y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 10 sin x 2x 3x 174.6 sin x 191. y ′′ − 4 y ′ = 36 x − 2 x + 24 176. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 12e 190. y ′′ + 4 y ′ = 3 cos(3 x) + sin( 2 x ) −x −x 177. y ′′ − 2 y ′ − 3 y = 8e x 186.. y ′′′ − 3 y ′′ + 3 y ′ − y = 12e 3 194. y = yH + yP Bu denklemin çözümü Ax+B=et değişken dönüşümü ile bulunan sabit katsayılı form vasıtasıyla elde edilir.8. = Ae −t . y ′′ + y ′ = 5 + 10 sin( 2 x ) 188. dx dt Ax+B =e t ise A = e t . D3 = 3 dt dt dt y' ' = d2y d dy dy dt dy d2y = ( y' ) = ( Ae −t ) = (− Ae −t + Ae −t 2 ) Ae −t = A 2 e − 2t ( D 2 y − Dy ) dt dt dx dt dx 2 dx dt d3y d dy 2 − 2t 2 dt = ( y' ' ) = ( A e ( D y − Dy )) = A 3 e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dt dx dx 105 y' ' ' = . y ′′ − y ′ − 2 y = 2 x + 5 2 3 2 170. y ′′ − y ′ − 6 y = 8e 2x 181.2 Euler -Cauchy diferansiyel denklemi En genel halde denklem şu formdadır : ( Ax + B) n dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + ( Ax + B) n −1 n −1 + ( Ax + B) n − 2 n − 2 + . y ′′ + 6 y ′ + 9 y = 9 cos(3x) 2 3x 183. y ′′ − y ′ − 6 y = 12 xe 187. y ′′ − 4 y = 8 x + 2e 173. + ( Ax + B) 2 2 + an −1 ( x) + Cy = f ( x) n dx dx dx dx dx f(x) ≠ 0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. y ′′ + 4 y ′ − 12 y = x + cos(3 x ) 2x 189. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 21e 182. dx dt y' = dy dy dt dy = = Ae −t = Ae −t Dy dx dt dx dt D= d d2 d3 . y ′′ − 2 y ′ + y = 3x + 25 sin(3x) 3x 185. Değişken katsayılı bir denklemdir. t yeni bağımsız değişken olup yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir. y ′′ + 3 y ′ − 4 y = −13. y ′′ + 4 y = 8 x − 20 x + 16 x − 18 171. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yP) bağlı olarak şu şekilde bulunur. Bu çözüm fonksiyonda t=ln(Ax+B) yazılarak orijinal değişkenler ile çözüm elde edilir. y ′′ − 4 y ′ + 13 y = 3e − 5e 2 175. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 1 − 4 x x 195. y ′′ + 2 y ′ + y = −3e + 8 xe + 1 178. y ′′ − 4 y = 5 sinh( 2 x ) 3 2 179. y ′′ − y = x − 4 x − 11x + 9 2x 180. Bağımsız değişkenin t ye aktarılması esnasında zincirleme türev kuralı kullanılarak x yokedilir. D2 = 2 . 2. y ′′′ − y ′ = 10 cos 2 x ıv 3x 192.169.

k2 = −1 − 3i .şeklinde istendiği kadar işleme devam edilir. = 2e −t . Türev derecesi ve x’ in derecesi uyumlu gittiği için euler denklemidir. Ax+B =e t . D 2 = 2 . k2 = −1 + 3i y = yH = C1e2t + e− t C2 sin 3t + C3 cos 3t . D2 = 2 dt dt 2 d2y d dy dt −t −t dy −t d y y' ' = 2 = ( y' ) = (2e Dy ) = (−2e + 2e )2e −t = 4e − 2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dt dx dt dx dt Bulunan değerler denklemde yerine yazılarak 106 . e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 3e 2t ⎡e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +e t ⎡ e − t Dy ⎤ − 8y = 0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 ( D y − 3D y + 2 Dy ) + 3( D y − Dy ) + Dy − 8 y = 0 (D 3 − 8 ) y = 0 → k 3 − 8 = 0 ⇒ ( k − 2 ) ( k 2 + 2k + 4 ) = 0 → k1 = 2. = e−t . Çözüm: Denklem homojen olduğu için yP=0 olacağından genel çözüm homojen çözüme eşit olacaktır ( y = y H ) . dt dx D= d d2 d3 . Sonuçta yeni diferansiyel denklem sabit katsayılı diferansiyel denklem olacaktır. A = 2 ve B=1 → 2x+1 =e t ise 2 Çözüm: dx dt = et . Bu ise bilinen metodlarla çözülür. x =e t → t = ln x y = C1e 2ln x + e− ln x C2 sin 3 ln x + C3 cos 3 ln x = C1 x 2 + Problem 2: ( ) ( ) (C sin 2 3 ln x + C3 cos 3 ln x ) x (2x+1) 2 y′′ − (2x+1)y′+y = 0 diferansiyel denklemininin çözümünü bulunuz Ax+B =e t . Problem 1: x 3 y′′′ + 3x 2 y′′ +xy′ − 8y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak. A = 1 ve B=0 → x =e t ise dx dt = et . dt dx y' = dy dy dt dy = = 2e −t = 2e −t Dy dx dt dx dt D= d d2 .

yP = (8 B + 16 A + 16 Bt )e 4t ve ′′′ yP = (48 B + 64 A + 64 Bt )e 4t non-homojen diferansiyel denkleme taşınarak (48B + 64 A + 64 Bt )e 4t − 6 (8B + 16 A + 16 Bt )e 4t + 11 ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t − 6 ( A + Bt )e 4t = te 4t . 107 .31ln ( 2 x +1) = C1 ( 2 x + 1) Problem 3: + C2 ( 2 x + 1) 1. D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak. dt dx D= d d2 d3 .(e t ) 2 4e −2t ( D 2 y − Dy ) − (e t )2e− t Dy +y = 0 4( D 2 y − Dy ) − 2 Dy +y = 0 → ( 4 D 2 − 6 D +1) y = 0 ⇒ 4k 2 − 6k+1=0 → k1 = 0. y = yH + yP x =e t ise dx dt = et . 48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t . D 2 = 2 . − 6B=1.19t + C2 e1. e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ − 3e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +6e t ⎡ e −t Dy ⎤ − 6y = e 4t lne t = te 4t ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4t ( D y − 3D y + 2 Dy ) − 3( D y − Dy ) + 6 Dy − 6 y = te .19.31 x 3 y′′′ − 3x 2 y′′+6xy′ − 6y = x 4 lnx diferansiyel denklemini çözünüz. 2 x + 1 = et → t = ln ( 2 x + 1) ⇒ 0. k2 = 2. yP = ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t .31t .31 y = C1e0. Çözüm: Değişken katsayılı non-homojen diferansiyel denklemdir. 11B+6A=0 → 1 11 taraf tarafa eşleme yapılark B = − ve A = bulunacaktır. = e−t .19 y = C1e0. k3 = 3 yH = C1et + C2 e 2t + C3e3t Özel çözüm f (t ) = te 4t ve türevlerine benzetilerek bulunabilir: f (t ) = te 4t → f ′(t ) = e 4t + 4te 4t . 6 6 1 1 yP = (11 − t )e 4t ise genel çözüm y = C1et + C2 e 2t + C3e3t + (11 − t )e 4t 6 6 ters dönüşüm yapılarak t= lnx yazılırsa orijinal çözüm bulunmuş olur. 48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t . 11B+6A − 6Bt=t.19ln ( 2 x +1) + C2 e1. k2 = 1. f ′′(t ) = 8e 4t + 16te 4t y P = ( A + Bt ) e4t ′ ′′ yP = ( A + Bt )e 4t . y=y H +y P → homojen çözüm 3 (D − 6 D 2 + 11D − 6 ) y = 0 → k 3 − 6k 2 + 11k − 6 = 0 ⇒ ( k − 1)( k − 2 )( k − 3) = 0 → k1 = 1.

y′(1)=1. k2 = − .. 2. Çözüm: Denklem normalde euler formunu sağlamıyor. y = C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + (11 − ln x) x 4 6 6 Problem 4: 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0. Homojen 108 . = e−t . dt dx dx y '' = e −2t ( D 2 y − Dy ) y ''' = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) bu değişimler denkleme taşınarak. 3C1-C2=-7 (III) − C 2 3 / 2 − 1. Bununla birlikte denklem taraf tarafa x ile çapılırsa uygun form elde edilebilir.8.3 Kuvvet Serileri ile Diferansiyel Denklem Çözümü En genel halde denklem şu formdadır: dny d n −1 y d n−2 y d2y dy a0 ( x) n + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + . x ( 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′ ) = 0 ise 4x 3 y′′′+12x 2 y′′+3xy′= 0 veya y′=Z. y = − 2 + x +1 x 2. C1=-2. ( 4D 3 Genel çözüm. -C1+C2= 3 (II) 1. y ' = = e − t Dy . C2=1 ve C3=1 bulunur.5 = − 3/ 2 2x 2 2 2 x 3 C1 1 3 C1 1 x=1 ise y’’=-1.75 y ' ' = − C 2 . y=y H 1 1 − D ) y = 0 → 4k 3 − k = 0 ⇒ k ( 4k 2 − 1) = 0 → k1 = 0. y′′=Z′ ve y′′′=Z′′ ise 4x 2 Z′′+12xZ′+3Z= 0 İlk hal tercih edilerek dx dt dy x =e t ise = et . k3 = 2 2 ln x ln x t t − − C y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 . Eğer an(x) trigonometrik. bir çözüm olarak denklemin merbesi düşürülebilir. an(x) katsayıları bağımsız değişkene bağlı polinom fonsiyonel yapılardır.1 1 y = C1eln x + C2 e 2ln x + C3e3ln x + (11 − ln x)e 4ln x .5 y ' = − + C2 + C2 ..5 ve y′′(1)= − 1. expolansiyel veya logaritmik bir fonksiyon ise çözüm mümkün olmayabilir. y = 1 + C 2 x + C3 x C x=1 ise y=0 0 = 1 + C 2 1 + C3 C1+C2+C3=0 (I) 1 1 C1 1 1 C1 1 x=1 ise y’=1. II ve III nolu denklemler çözülerek.75 şartlarıyla birlikte çözünüz. + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) dx dx dx dx dx f(x)≠0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. 4e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 12e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +3e t ⎡ e− t Dy ⎤ =0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4( D y − 3D y + 2 Dy ) + 12( D y − Dy ) + 3Dy = 0.75 = 5/ 2 4x 4x 4 4 I.

y = ∑ C n x n =C0 + C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + C 4 x 4 + C5 x 5 + . y = ∑ Cn x n + r n=0 ∞ (3) Çözüm sahasının merkezi veya beklenen seri çözüm merkezi sıfırdan farklı ise yukarıdaki seriler x0 civarında düşünülmelidir. mertebe bir denklem ise şu şekilde genelleştirilebilir. mertebe bir denklem için iki tane r kökü bulunmalıdır.. mertebe için gerekli teknikler verilecektir.. ya homojen çözüme yada homojen olmayan kısmı gösteren f(x) fonksiyonuna bağlı olarak bulunabilir. Bu tür çözümede aykırı noktalar civarında çözüm denir. Çok az olarak belirli fonksiyonların serileri elde edilebilir. Homejen kısımlarının çözümü ise kuvvet serileri vasıtasıyla bulunabilir. Bu amaçla serinin gerekli olan sayıda türevi alınarak ana diferansiyel denkleme taşınır. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup. dereceden polinom olduğu kabul edilir. Bu r köklerinin durumuna göre homojen çözümler şu şekilde olacaktır. Eğer seri ıraksak ise bulunacak çözümün pratik yönden bir ehemniyeti yoktur. Sabit katsayılı denklemlerde olduğu gibi özel çözüm. Çözüm sonrasında elde edilen yapıda genellikle yine bir seridir. Eğer belirli x değerleri için tanımsızlık mevcut ise serinin aşağıdaki formu kullanılmalıdır. 2. Amaç. mertebe diferansiyel denklemler üzerinde uygulandığı için burada da 2. (1) formu ile meydana getirilen çözüm tekniği adi noktalar civarında çözüm olarak isimlendirilir. + Cn x n n =0 ∞ (1) Bu çözüm tekniğinde diferansiyel denklemin çözümünün bir n. önerilen çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir. 109 . x0=0 orijin noktası veya seri merkezi için için şu şekildedir. Bunu yapabilmek içinde serinin yakınsak bir seri olması gerekir. Bu durumda yeni formlar şu şekilde olur: y = ∑ Cn ( x − x0 ) n ve y = ∑ Cn ( x − x0 ) n+r n =0 n =0 ∞ ∞ (4) Burada r bir reel veya imajiner sayıdır. y = yH + yÖ Bu tür denklemlerde özel çözümün bulunması çok zor olabilmektedir. Aykırı noktalar civarında çözümde 2..olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yÖ) bağlı olarak şu şekilde bulunur. y′′+p1 (x)y′+p 2 (x)y=f(x) (2) p1(x) ve p2(x) fonksiyonları bütün x değerleri için tanımlı olması halinde (1) denklem ile tanımlanan seri formu ile çözüm üretilebilir. f(x) fonksiyonunun seri açılımı alınmadan çözüm üretmek zordur. Bu nedenle pratik olması bakımından ilk üç beş terimden sonraki kısımlar ihmal edilebilmelidir. Mühendislikte genellikle hesaplamalar 2. Seri sonsuza kadar giden bir toplamı temsil etmektedir. Genellikle.

( x 2 + 2 )∑ C n x n + x∑ nC n x n −1 + ∑ n ( n − 1) C n x n − 2 = 0 n= 0 n= 0 n= 0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. 110 .r1=r2 =r ise.. 2.. yani önerilen seri yapının diferansiyel denklemi sağlaması için.... y = y1 + y2 n=0 ∞ Bunlara ilave olarak bulunacak kök değerlerinin farkının (r1-r2) tamsayı olduğu durumlarda (I) ile önerilecek çözüm sınır ve başlangıç ve sınır şartlarını sağlamayabilir.I .r1 ≠r2 ise II. + Co x2 + C1x3 + C2 x4 + C3x5 + C4x6 + C5 x7 + C6x8 + C7 x 9 + . Problem 1: y′′+xy′+(x 2 +2)y=0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz.. Bu durumda ise önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibi bulunamayacaktır. Bu form ile üç ayrı seri sıfıra eşitlenmelidir. Bu durumlarda (II) ile verilen durum kullanılabilir. Sol tarafın sıfır olması. Eğer son ifadede üç seri bir seri haline getirilebilirse çözüm meydana getirilebilir.. Denklemin sağ tarafı sıfırdır. Veya üç serinin açılımları yazılarak aynı xn katsayısı altında toplanır. 2Co + 3C1x + 4 C2 x2 + 5 C3x3 + 6C4x4 + 7C5 x5 + 8 C6x6 + 9 C7 x7 + . Böylece C ler arasında bir korelasyon oluşturulabilir. + 0 + 0+ 2 C2 + 6 C3x1 + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + .serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri II. xn≠0 olacağı için xn’ nin katsayıları çözümün tamamlanması bakımından sıfırlanır. y ' = ∑ nCn x n −1 n=0 ∞ ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)Cn x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. 2∑ C n x n + ∑ C n x n + 2 + ∑ nC n x n + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 ∞ ∞ ∞ ∞ ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n n=0 ∞ n=0 n=0 n=0 ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ve netice olarak sayısının diferansiyel denklem mertebesine indirgenmesi için sol tarafın sıfır olması gerekir. ve III.. Fakat bu durumda I. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır. Çözüm : p1(x) = x ve p2(x) = x2 + 2 bütün x noktaları için tanımlıdır.serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri diğerlerini sıfırlamayacaktır.. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. y = ∑ Cn x n + r1 + n =0 ∞ ∞ ∑C x n =0 n ∞ n + r2 y1 = ∑ Cn x n =0 n+r ve y 2 = ∑ C n x n + r + y1 ln( x ) . = 0 elde edilir. Aynı şekilde II. İlk terimler için üç seri açılırsa... Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti sayısı ikiye indirgenmelidir. y = ∑ Cn xn n= 0 ∞ .serilerin sıfır olmasını sağlamayacaktır.

. Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat. I.x6 /60 +.) Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır. başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir. n= 0 ∞ y = C0 ( 1.) + C1 (x -x3/2 + 3 x5/40 . Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri.sabitler toplamı sıfır olmalıdır x katsayısı sıfır olmalıdır x2 katsayısı sıfır olmalıdır x3 katsayısı sıfır olmalıdır x4 katsayısı sıfır olmalıdır x5 katsayısı sıfır olmalıdır : 2Co : 3C1 : 4 C2 : 5 C3 : 6 C4 : 7 C5 + + + + + + 2 C2 = 0 6 C3 = 0 C0 + 12C4 = 0 C1 + 20C5 = 0 C2 + 30C6 = 0 C3 + 42C7 = 0 ise ise ise ise ise ise C2 C3 C4 C5 C6 C7 = -C0 = -C1 /2 = C0 /4 = 3 C1 /40 = -C0 /60 = .. Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır. ∑ ( n + 2) C x n=0 n ∞ n + ∑ Cn −2 x + n n=2 ∞ n = −2 ∑ ( n + 2)( n + 1)C (III) ∞ n+2 xn = 0 (I) (II) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitlenmiştir.. Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz. En yüksek değer 2 olduğuna göre I ve III 2’ ye kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: 111 . Yukarısı analiz edilecek olursa bütün c değerleri c1 ce c0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır. Amaç c ler arasındaki korelasyonu belirlemektir. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir.. Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır. Sonuçta çözüm şu şekildedir: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .. daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir. ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n ∞ ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır. m ve k n ’ye dönüştürülürse. Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir. ∑ ( n + 2) C n x n n=0 ∞ ∑ Cn xn +2 n=0 ∞ ∑ n( n − 1)C x n=0 n ∞ n−2 n+2 = m n=m-2 n-2=k n=k+2 xk = 0 ise ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C m − 2 x m + n=0 m= 2 ∞ ∞ k = −2 ∑ ( k + 2)( k + 1)C ∞ k +2 Son ifadede n. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır.. Çözümün son halinde. yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir...x2 + x4/4 . Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir.. m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar.seri referans seçilirse.... Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır.x7/1680 + . Fakat.C1 /1680 bu şekide işlem istenildiği kadar yapılır.

y ' = ∑ nC n x n=0 ∞ n −1 ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)C n x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. Homojen olmayan çözüm ise ya sabitlerin değişimi metodu ile yada sağ taraftaki fonksiyonda yakınsak olmak şartıyla seriye açılıp işleme dahil edilebilir. Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir. = ∑ x n 2! 3! 4! 5! 6! n =0 n! 112 .C1 /2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: ∑ [C n=2 ∞ n-2 + ( n + 2)( n + 1)C n + 2 + ( n + 2)C n x n = 0 ] Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. Daha önceki bölümlerde ex in x=0 civarında seri açılımı bulunmuştu.. ex = 1 + x + ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 x + x + x + x + x . p1(x) = 0 ve p2(x)=x-1 bütün x noktaları için tanımlıdır. sabitler toplamı sıfır olmalıdır: 2Co + 2 C2 = 0 x katsayısı sıfır olmalıdır : 3C1 + 6 C3 = 0 ise ise C2 = -C0 C3 = . Bu nedenle sağ taraftaki ex fonksiyonu seriye açılmalıdır. n=2 ise n=3 ise n=4 ise n=5 ise 4C2 + C 0 − 4C0 + C 0 3C0 C0 =− = = 12 12 12 4 5C + C1 5(−C1 / 2) + C1 − 5C1 + 2C1 3C1 = =− = C5 = − 5 20 20 40 40 6C5 + C 3 6(C0 / 4) − C 0 6C0 − 4C0 C C6 = − =− 0 =− =− 30 30 120 60 7C5 + C 3 7(3C1 / 40) − C1 / 2 21C1 − 20C1 C C7 = − =− =− =− 1 42 42 1680 1680 C4 = − Problem 2: y′′+(x − 1)y=e x diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz. Bu nedenle sadece homejen kısmı düşünülerek çözüm aranmamalıdır. ∑ [C n=2 ∞ n -2 + (n + 2)(n + 1)C n+ 2 + (n + 2)C n ] = 0 ise C n+2 = − ( n + 2)C n + C n-2 ( n + 2)( n + 1) ( n≥2 ) Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir.. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır.2Co+3C1x+0 + 0 + 2C2 + 6C3x + ∑ ( n + 2)C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ (2Co+ 2C2) + (6C3+3C1)x + ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ Diferansiyel denklemin sağlanması için.. Çözüm : Verilen denklem homojen olmayan diferansiyel denklemdir. y = ∑ Cn x n= 0 ∞ n .

. + Co x + C1x2 + C2 x3 + C3x4 + C4x5 + C5 x6 + C6x7 + C7 x 8 + . + 0 + 0+2C2 + 6C3x + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + 56C8x6.. Amaç C ler arasındaki korelasyonu belirlemektir.. Daha sonra çözümün diferansiyel denklemi sağlamsı prensibi gereği katsayılar taraf tarafa eşitlenir. ∑ Cn x n+1 − ∑ Cn x n + ∑ n(n − 1)Cn x n−2 = 1 + x + n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x .. Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir. 2! 3! 4! 5! 6! C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ilk 4 veye 5 tane n değeri için seri açılımı yapılır..( x − 1)∑ C n x n + ∑ n(n − 1)C n x n− 2 = 1 + x + n =0 n =0 ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x .C3x3 . y=Co+C1x+(C0+1)x2/2+(1-C0+C1)x3/6+(2-2C1+C0)x4/24+(C1-4C0-1)x5/120+ 113 n= 0 ∞ . Sonuçta yukarıda bulunan C değerleri seriye taşınarak çözüm şu şekilde bulunur: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .. 2! 3! 4! 5! 6! Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur.. ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. = -Co =1 + x + 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x .C2 x2 .. C1x .C6x6 .. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir..C7 x7 + . 2. 2! 3! 4! 5! 6! sabitler iki taraf için eşit olmalıdır: -Co+2C2=1 ise C2= (C0+1)/2 x katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C1+C0 + 6C3 = 1 ise C3=(1-C0 +C1) /6 1 1 x2 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C2+C1+12C4 = ise C4=( -C1+C2 )/12 2! 2! 1 1 C4=( -C1+(C0+1)/2 )/12=( -C1+C0/2+1/2 )/12=(2-2C1+C0)/24 2! 2! 1 1 x3 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C3+C2+20C5= ise C5 =( +C3-C2 )/20 3! 3! 1 C5 =( +(1-C0 +C1) /6-(C0+1)/2 )/20=(1+(1-C0 +C1)-3(C0+1) )/120=(C1-4C0-1)/120 3! 1 1 x4 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C4+C3+30C6= ise C6=( +C4 –C3) /30 4! 4! 1 C6=( +(2-2C1+C0)/24–(1-C0+C1)/6) /30=(1+(2-2C1+C0)–4(1-C0+C1) ) /720=(-6C1+5C0-1)/720 4! 1 1 x5 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C5+C4+42C7 = ise C7=( +C5-C4) /42 5! 5! 1 C7=( +(C1-4C0-1) )/120-(2-2C1+C0)/24) /42=(1+(C1-4C0-1)-5(2-2C1+C0)) /5040= 5! =(-10+11C1-9C0-) /5040 bu şekilde işlem istenildiği kadar yapılır..C4x4 .... Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. Yukarısı analiz edilecek olursa bütün C değerleri C1 ce C0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır....C5 x5 .

. Çözümün son halinde... başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir. Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat..)+x2/2+x3/6+2x4/24-x5/120-x6/720-11x7 /5040+ .+(-6C1+5C0-1)x6/720+(-10+11C1-9C0-) x7 /5040+ .. Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır. daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir. yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir. En yüksek seri başlangıç değeri değer 1 olduğuna göre I. ∑C n =1 ∞ n −1 x − ∑ C n x + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x = n n n n =0 n = −1 ∞ ∞ ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitliğin her iki tarafı içinde eşitlenmiştir. m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar.seri referans seçilirse... ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n n+1 = m n=m-1 ∞ ∞ n-2=k n=k+2 ∞ ise m −1=0 ∑ Cm−1 x m−1+1 − ∑ Cn x n + n =0 k +1= 0 ∑ (k + 2)(k + 1)Ck +2 x k +2−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n Son ifadede n.. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır.. m ve k n ’ye dönüştürülürse. y=C0(1+x2/2-x3/6+x4/24-4x5/120+5x6/720-9x7/5040+. Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir. Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz.)+C1(x+x3/6-2x4/24+x5/1206x6/720+11x7/5040+.. Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir. ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 =e = x ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır..... Fakat. Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır. I. Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır. sabitler toplamı sıfır olmalıdır: -Co + 2C2 = 1 ise C2= (C0+1)/2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: n ∞ ∞ [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ]x n = ∑ x ∑ n =1 n! n =1 114 . Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir... II ve III nolu seriler 1’ e kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: ∞ ∞ ⎛ ⎞ Cn−1 x n − (C0 + ∑ Cn x n ) + ⎜ 0 + 0 + 2C 2 + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x n ⎟ = 1 + ∑ n =1 n =1 n =1 ⎝ ⎠ ∞ ∑ n! x n =1 ∞ 1 n Diferansiyel denklemin sağlanması için.

3∑ C n x n+ r + 12∑ (n + r )C n x n + r + 4∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 115 . 1 + Cn − C n -1 ∞ ∞ 1 [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ] = ∑ ise Cn+ 2 = n! ( n≥1 ) ∑ (n + 2)(n + 1) n =1 n =1 n! Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. 2. Z'= ∑ (n + r )C x n =0 n ∞ n + r −1 ve Z ' ' = ∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 n =0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir. Not: Bu örnek daha önce euler-cauchy denklemi olarak problem-4 de çözüldü. 1 + C1 − C 0 6 1 1 + (C0 + 1) / 2 − C1 + C2 − C1 2 + C0 − 2C1 2 2 = = n=2 ise C4 = 12 12 24 1 (1 + C1 − C0 ) (C 0 + 1) 1 + − + C3 − C 2 C − 4C0 − 1 6 2 n=3 ise C5 = 3! =6 =− 1 20 20 120 (2 + C0 − 2C1 ) (1 + C1 − C0 ) 1 1 + − + C4 − C 3 5C − 6C1 − 1 24 24 6 4! = = 0 n=4 ise C6 = 30 30 720 2 Problem 3: 4x y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0. y′(1)=1. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. Z=y’. Z = ∑ Cn x n =0 ∞ n+ r . Bu amaçla tüm ifade bir toplam içerisine alınmalıdır.Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır.75 şartlarıyla birlikte çözünüz. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır. 3∑ C n x n+ r + 12 x ∑ (n + r )C n x n+ r −1 + 4 x 2 ∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r − 2 = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir.5 ve y′′(1)= − 1. n=1 ise C3 = Çözüm : Verilen denklemin mertebesi düşürülebilir. Z’=y’’ ve Z’’=y’’’ ise 4x2 Z’’+12xZ’ +3Z= 0 Bulunan son denklem 4x2’ ye bölünerek p1(x)=3/x ve p2(x)=3/(4x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir.

Z1 ( x) = ∑ Cn x n−3 / 2 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + ... Çözüm için C0≠0 olmalıdır. Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .∑ [4(n + r )(n + r − 1) + 12(n + r ) + 3]C x n =0 n ∞ n+r =0 İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa..C0xr+[4(1-1/2)r+12(-1/2+1)+3]C1xr+1+[4(-1/2+2)(-1/2+1)+12(-1/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-1/2+3)(-1/2+2)+12(-1/2+4)+3]C3x3+r+[4(-1/2+4)(-1/2+3)+12(-1/2+5)+3]C4x4+r+ . Bunlar r1=-3/2 ve r2=-1/2 dir.Cn=0 olmalıdır. sıfır olmalıdır. Bu nedenle çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=.. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. =0 İlk terim sıfırdır. y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir. Diğer terimlerde parantez içerisindeki terimlerin sıfır olması mümkün değildir.. Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir. xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [4r(r -1)+12r+3]Co=0 olmalıdır....... Yukarıda olduğu gibi parantez içerileri sıfır olamaz. Dolayısıyla çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=.. 4r(r -1)+12r+3 = 0.. 4r2 +8r+3=0 Bu ifade ise 2. Bu iki kök reel sayı olup Z= c1 Z1 + c2 Z2 formunda olmalıdır. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır.. ]x-3/2 n =0 ∞ Z1 ( x) =C0x-3/2 r = -1/2 için çözüm : Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1/ 2 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0. ]x-1/2 n =0 ∞ Z 2 ( x) =C0x-1/2 116 . denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için. =0 İlk terim sıfırdır. Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir. derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır. [4r(r-1)+12r+3]C0xr+[4(1+r)r+12(r+1)+3]C1xr+1+[4(r+2)(r+1)+12(r+2)+3]C2x2+r+ +[4(r+3)(r+2)+12(r+4)+3]C3x3+r+[4(r+4)(r+3)+12(r+5)+3]C4x4+r+ .Cn=0 olmalıdır. Bu ise çözümsüzlük demektir. =0 Çözüm için x’ in katsayıları. r = -3/2 için çözüm : Z1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n− 3 2 =x − 3 ∞ 2 ∑C x n =0 n n yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine -3/2 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0.C0xr+[4(1-3/2)r+12(-3/2+1)+3]C1xr+1+[4(-3/2+2)(-3/2+1)+12(-3/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-3/2+3)(-3/2+2)+12(-3/2+4)+3]C3x3+r+[4(-3/2+4)(-3/2+3)+12(-3/2+5)+3]C4x4+r+ .

Çözüm için C0≠0 olmalıdır. p1(x)=1/(2x) ve p2(x)=(x .. 2.= 0 Çözüm için x’ in katsayıları. Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa 2x2 ile bölünerek. İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: * * Z = C0 x-3/2 + C*0 x-1/2 =y’ ise ∫ dy = ∫ (C0 x −3 / 2 + C0 x −1 / 2 )dx y = −2C0 x −1 / 2 + C0 x1 / 2 + C3 -2C0=C1 ve C0*=C2 şeklinde sabitler değiştirilirse.+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+. sıfır olmalıdır. y = Problem 4: C1 + C 2 x + C3 x 2x 2 y′′ − xy′+ (x − 5)y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.5)/(2x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir. Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. [r(2r-3)-5]C0xr+[(1+r)(2r-1)-5]C1xr+1+[(r+2)(2r+1)-5]C2x2+r+[(r+3)(2r+3)-5]C3x3+r+ [(r+4)(2r+5)-5]C4x4+r+[(r+5)(2r+7)-5]C5x5+r+ . mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. Bu ise çözümsüzlük demektir. xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [r(2r -3)-5]Co=0 olmalıdır. r = 2. y' = ∑ (n + r )C n=0 ∞ n x n + r −1 ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. 2r2-3r-5=0 Bu ifade ise 2. Bu iki kök reel sayı olup y= c1 y1 + c2 y2 formunda olmalıdır.5 ve r2=-1 dir. ( x − 5) ∑ C n x n + r − x∑ ( n + r )C n x n + r −1 + 2 x 2 ∑ ( n + r )( n + r − 1)C n x n + r − 2 = 0 n=0 n=0 n=0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. ∑ [2( n + r )( n + r − 1) − ( n + r ) − 5]C ∑ [(n + r )(2n + 2r − 3) − 5]C n =0 ∞ n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n + r +1 = 0 n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n+ r +1 = 0 n =0 ∞ İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa. denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için. Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir.5 için çözüm : y1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n + 2. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır. Bunlar r1=2..5 117 . y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. 2r(r -1)-r-5 = 0..Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır. derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır.. y = ∑ Cn x n=0 ∞ n+ r .

...5..5+60C4x4+2. ]C0x-1 Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır.5+7+ .5+5 + C5 x2..5+6 + C6xr2. İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: y = C0 ( 1+x/9 .5 n =0 ∞ y1 ( x) =[1+ x/9 -x2/198+ x3 /7722 + ..x3 /210 +x4/840 .5 + C*0 (1 + x/5 .5+39C3x3+2.5+3 + C3x2..C0xr-5C1xr+1-6C2x2+r-7C3x3+r+4C4x4+r+20C5x5+r+ .x2/198+ x3/7722.x2 /30 + x3/210. Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa x(x-1) ile bölünerek.5 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0-9C1x2. ]x2..5+1 in katsayısı sıfır olmalıdır -9C1+C0=0 ise C1=C0/9 x2.yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine 2..+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+.= 0 İlk terim sıfırdır.5+2 + C2 x2.) x-1 Problem 5: x(x-1)y′′+(3x-1)y′+ y = 0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz.... Xr+1 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+2 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+3 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+4 in katsayısı sıfır olmalıdır ∞ n =0 -5C1+C0=0 -6C2+C1=0 -7C3+C2=0 4C4+C3=0 ise C1=C0/5 ise C2=C1/6=-C0/30 ise C3=C2/7=-C0/210 ise C4=-C3/4=C0/840 y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . y = ∑ C n x n+ r . Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır. ]x-1 y2 ( x) =[1+ x/5 -x2/30.5 r = -1 için çözüm : y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0.5+1+ C1x2.. x2.. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır.5 +85C5x5+2.. ]C0x2. ∑ Cn x n+r + (3x − 1)∑ (n + r )Cn x n+r −1 + x( x − 1)∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 = 0 ∑[1 + 3(n + r ) + (n + r )(n + r − 1)]C x n =0 n n =0 ∞ n =0 n =0 n+ r ∞ ∞ ∞ + ∑ [−(n + r )(n + r − 1) − (n + r )]C n x n+ r −1 = 0 n =0 ∞ 118 .5+4 + C4x2.5+2 in katsayısı sıfır olmalıdır 22C2+C1=0 ise C2=-C1/22=-C0/198 x2...= 0 İlk terim sıfırdır. y' = ∑ (n + r )C n x n+ r −1 n=0 n=0 ∞ ∞ ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır.5 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + ...5+3 in katsayısı sıfır olmalıdır 39C3+C2=0 ise C3=-C2/39=C0/7722 y1 ( x) = ∑ Cn x n+2.5+1+22C2x2+2. p1(x)=(3x-1)/[x(x-1)] ve p2(x)=1/[x(x-1)] olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 ve x=1 noktalarında sonsuza gittiği görülecektir. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır...)x2. +Cox2.....

akışkanlar mekaniği gibi değişik proplemlerinin çözümünde kullanıldığı gibi bu diferansiyel denklemlerin çözümünden üretilen Bessel veya Legendre Fonksiyonları değişik amaçlar içinde kullanılır. ve 2. P=sabit 2.. Yine çözümün olabilmesi için köşeli parantez içerisindeki sabit ifadeler grubu sıfır olmalıdır. 2. ] = C 2 3 4 5 6 7 ∑x n =0 n −1 y2 ( x) = ln x∑ Cn x n−1 =Clnx[1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + . Böylece genel çözüm şu şekilde olur: 1 y= (C + C * ln x) 1− x Örnek Problemler : n =0 n =0 ∞ Aşağıdaki örnek problemlerde 1. ]=1(1-x) olduğu görülecektir. P = 1 ise 1.. ifadede değişken olduğu için xr-1≠0 ve daha sonraki C değerlerininde sıfır olmasına neden olabileceği için C0≠0 olmak zorundadır. Örnek olarak nümerik çözümlerde iki nümerik nokta arasındaki değişimlerin fonksiyonel olarak tanımlanmasında kullanılır.. x 2 y′′+xy′+(x 2 − P 2 )y = 0. Silindirik koordinatlardaki kısmi diferansiyel denklemlerin çözüm aşamasında karşımıza çıkan adi diferansiyel denklemlerden bir tanesidir. ] = C * ln x∑ x n−1 Daha önce verilen Taylor serisi yardımıyla [1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + . Co=C1=C2=.=Cn=C ise ∞ ∞ y1 ( x) = ∑ Cn x n =0 ∞ n−1 =C[1+ x + x + x +x + x + x + x + .. Küresel koordinatlardaki kısmi difreansiyel denklem çözümü aşamasında karşımıza çıkar. Isı transferi.. n=sabit x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 4) y = 0 119 . 1. P=0 ise 0. denklemler BESSEL DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak bilinir... ∑ [(n ∞ 2 ∑ [(n n =0 n =0 ∞ + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)Cn − (n + r + 1) 2 Cn+1 = 0 . 2 nolu denklem ise LEGENDRE DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak ismlendirilir. ve 2. P ve n bir sabit olup denklemin isimlendirilmesinde rol oynar. Böylece 1. tip bessel diferansiyel denklemi. r2=0 ise r1=r2=0 ise kökler eşittir.∑ [n ∞ 2 ∑ [n ∑ [n n =0 ∞ n =0 n =0 ∞ n =0 ∞ + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + r ) 2 C n x n+ r −1 = 0 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ] ∞ 2 ] ] n =0 ∞ 2 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + 1 + r ) 2 C n+1 x n+ r = 0 n = −1 m +1=0 ∞ ∑ (m + 1 + r ) 2 C m+1 x m+1+ r −1 = 0 ∑ [(n 2 + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)C n − (n + r + 1) 2 C n+1 x n+ r − r 2 C0 x r −1 = 0 ] Önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibine göre son denklemdeki iki ifadenin sıfır olması gerekir. Bu durumda r2=0 olacaktır. r=0 ise + 2n + 1)C n − (n + 1) 2 C n+1 = 0 ise ] 2 ] ∑ [(n + 1) ∞ n =0 2 Cn − (n + 1) 2 Cn+1 = 0 ] Son ifadeden Cn+1=Cn bulunacaktır. tip bessel diferansiyel denklemi gibi diferansiyel denkler isimlendirilir. 3. Bu nedenle yukarıda verilen (II) hal ile çözüm bulunacaktır.. 2 (1 − x ) y′′ − 2xy′+n(n+1)y=0. çözümler şu şekilde olacaktır.

4. 5. 6. 7. 8. 9.

x 2 y ′′ + xy ′ + (λ2 x 2 − v 2 ) y = 0 (λx = z )
xy ′′ + y ′ + 1 4 y = 0 ( x = z ) 1 x 2 y ′′ + xy ′ + (4 x 4 − ) y = 0 (x2=z) 4 y ′′ + (1 + 2n) y ′ + xy = 0 ( y = x − n u ) x 2 y ′′ − 3xy ′ + 4( x 4 − 3) y = 0
( y = x u, x = z )
2 2

23. y ′′ + 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48.

10.

11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22.

x y ′′ + (1 − 2v) xy ′ + v ( x + 1 − v ) y = 0 v v ( y = x u, x = z ) 1 3 x 2 y ′′ + ( x + ) y = 0 4 4 ( y = u x, x = z ) x 2 y ′′ − 4 xy ′ + 4 y = 0 y(1)=4, y ′ (1)=13 4 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − y = 0 y(4)=2, y ′ (4)= −0.25 x 2 y ′′ − 5 xy ′ + 8 y = 0 y(1)=5, y ′ (1)=18 x 2 y ′′ − xy ′ + 2 y = 0 y(1)=−1, y ′ (1)= −1 10 x 2 y ′′ + 46 xy ′ + 32.4 y = 0 y(1)=0, y ′ (1)=2 x 2 y ′′ + xy ′ − 0.01y = 0 y(1)=1, y ′ (1)=0.1 x 2 y ′′ + x(2 − x) y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + 2 xy ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x − 8) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 2) y = 0 3 1 x 2 y ′′ + x( x 2 − ) y ′ + ( x − ) y = 0 4 8 2 y ′′ + xy ′ − 2 y = 0 x
2 2 2v 2

5 9 y ′ + (1 − 2 ) y = 0 4x 4x 2 2 x y ′′ − 3xy ′ + ( x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + ( x 2 − 3 x) y ′ + ( x − 4) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − 3 xy = 0 2 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + (3 x + 2) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ + ( x 2 − 3x) y = 0 x 2 y ′′ − 4 x 3 y ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x 2 + 5 9) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 + 8 9) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + (2 x 2 − 3) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 1) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 1) y = 0 x 2 y ′′ + y ′ + 2 y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + 3 4 y = 0 x 2 y ′′ + ( x 3 − x) y ′ − 3 y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + x( x − 2) y ′ + x 2 y = 0 x 2 y ′′ + 8 x 2 y ′ + (2 x − 7) y = 0 x 2 y ′′ + x( x 2 − 4) y ′ + (2 x − 3) y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 8 y = 0 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + 8 xy = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + (3x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 8 x 2 y ′ + ( x 2 + 4) y = 0 xy ′′ + 2 y ′ + xy = 0

2.9 Laplace Dönüşümleriyle Diferansiyel Denklem Çözümü

Matematikte çeşitli transformasyonlar ile çözümü zor veya mümkün olmayan yapılar veya değişkenler yeni yapılar veya değişkenlere dönüştürülür. Burada amaç işlemlerin daha basit veya çözülebilir olduğu formlar elde etmektir. Bir nevi değişken dönüşümü olarak da görülebilir. Bu tür dönüşümlerde genellikle bazı transformasyon denklemleri kullanılır. Bu denklemler hem eski değişkenleri hemde yeni değişkenleri içerir. Gerekli işlemlerden sonra elde edilen yeni form üzerinde arzu edilen işlemler yapılarak, elde edilen son netice ters transformasyonla orijinal hale dönülür. Özellikle diferansiyel denklemlerin çözülmesi bakımından en çok kullanılan transformasyon türlerinden biride LAPLACE DÖNÜŞÜMLERİ’ dir. Özellikle birim basamak fonksiyonu, delta fonksiyonu, step fonksiyonu gibi adi manada türetilemeyen süreksiz fonksiyonların laplace ortamından sürekli ve türevlenebilir bir karşılığı vardır. Daha önce “sabit katsayılı homojen olmayan lineer
120

diferansiyel denklem” olarak görülen denklemlerin çözümünde sıkca kullanılan bu transformasyonun dönüşüm denklemi şu şekildedir: F(s)= ∫ f(x) e− sx dx
0 ∞

veya

F(s)=lim ∫ f(x) e− sx dx
n →∞ 0

n

Burada y=f(x) ve x eski, Y=F(s) ve s ise yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlerdir. Yani s ve F laplace değişkenidir. Dikkat edilirse yukarıdaki ifade bir genelleştirilmiş integral olup sınırlarının biri sonsuza gitmektedir. Bu açıdan herhangi bir fonksiyonun laplace formuna dönüştürülmesi halinde bir belirsizlik olursa limit ile elde edilen çözüm tanımlı hale getirilebilir. Diferansiyel denklem çözümü için diferansiyel ifadelerinde laplace karşılıklarının bilinmesi gerekir. Bu ifade ise şu şekildedir. dny = s n Y(s) − C0 s n-1 − C1 s n-2 − ... − Cn − 2 s − Cn-1 n dx Bu denlemdeki “Cn” değerleri bizim daha önce bildiğimiz integral sabitleri olup, “n” ise diferansiyel ifadenin mertebesidir. Yukarıdaki dönüşüm denklemleriyle bir diferansiyel denklem Y(s) = F(s) şeklinde laplace formuna dönüştürülür. Bu yeni ifadede diferansiyel ‘d’ operatörü olmayacaktır. Dolayısıyla diferansiyel denklem laplace formuna diferansiyeli alınmış olarak geçer. Yani bizim ortamımızdaki diferansiyel ifadenin Laplace ortamında türev veya diferansiyel boyutu yokolur. Elde edilen laplace formatındaki yeni ifade genellikle polinom fonsiyonların bölümü veya çarpımı formunda olurlar. Bu polinomik yapı daha sonra basit kesirlerine ayrılarak ters laplace dönüşümleri uygulanır.
2.2.1.Fonksiyonların Laplace Formuna Dönüştürülmesi

Bilinen değişkenlerin, fonsiyonların ve diferansiyel ifadelerin laplace ortamına nasıl aktarıldığının bilinmesi, elimizdeki fonksiyonların laplace karşılıklarının elde edilmesi önemlidir. Bu noktada, aşağıdaki fonksiyonların laplace karşılıklarını bulunması incelenmelidir: 1) f(x)=eax ⇒ F(s) =? F(s)= ∫ eax e − sx dx = ∫ e(a −s)x dx=
0 0 ∞ ∞

1 (a −s)x ∞ e 0 a −s

ise

s>a ⇒ F(s)=

1 1 (e −∞ − e0 ) = a −s s−a

s<a ⇒ tanımsızlık mevcuttur. Ancak bu durum s’nin orijin noktasının a’dan daha büyük alınmasıyla halledilebilir.
2)

f(x)= A: sbt ⇒ F(s)=? F(s)= ∫ Ae− sx dx = −
0 ∞

A − sx e s

(0

= −

A -∞ 0 A (e − e ) = s s

3) f(x) = x ⇒ F(s)=?

F(s)= ∫ xe− sx dx
0

1 x = U dx = dU , e −sxdx = dν ⇒ ν= − e − sx s

121

1 1 1 ⎡ x ⎤ F(s)= − e− sx x − ∫ − e −sx dx = ⎢ − e− sx − 2 e− sx ⎥ s s s ⎣ s ⎦0 1 1 F(s)= − (∞e −∞ − 0e0 ) − 2 (e−∞ − e −0 ) s s

1 1 F(s) = - (∞) + 2 olduğundan tanımsızlık mevcuttur. Tanımlı hale getirmek için tanımsızlığa s s neden olan kısmın limiti alınır. Limit işlemlerinde hospital kuralı uygulanabilir. x x ∞ = lim ( − e − sx ) = lim ( − sx ) = x →∞ s x →∞ s e ∞ 1 1 = 0 = lim 2 sx ) = x→∞ s e ∞
4)

ise

F(s) =

1 s2

f(x) = Sinax ⇒ F(s) = ? F(s)= ∫ e− sx Sinaxdx
0 ∞

1 Sinax = U aCosaxdx = dU ve e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s

1 F(s)= − e− sx Sinax − s

∫−se

1

− sx

aCosaxdx

1 Cosax = U ⇒ −aSinaxdx=du, e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s 1 a 1 1 F(s)= − e−sxSinax + ( − e−sx Cosax − ∫ e−sx aSinaxdx ) s s s s
1 −sx a −sx a 2 −sx = − e Sinax − 2 e Cosax − 2 ∫ e Sinaxdx s s s F(s)= ∫ e Sinaxdx
− sx

ise

1 − sx a − sx a2 F(s)= − e Sinax − 2 e Cosax − 2 F(s) s s s

a2 1 a F(s)(1+ 2 )= − e− sx Sinax − 2 e− sx Cosax ise s s s 2 s a e −sx ∞ a F(s)=( 2 )( − Sinax − ) ( 0 = s2 + a 2 2 s +a s s
5)

f(x)= 3+2x ⇒ F(s)=? 3 2 F(s)= ∫ (3 + 2 x)e dx = ∫ 3e dx + ∫ 2 xe− sx dx = + 2 s s 0 0 0
− sx − sx ∞ ∞ ∞

6)

f(x)=xe4x⇒F(s)=?

F ( s) = ∫ xe e dx = ∫ xe( 4 − s ) x dx
4 x − sx 0 0

Bu problem s>4 için 3 nolu probleme benzetilebilir.

122

f(x)=x ⇒ ∫ xe − sx ≈ ∫ xe(4− s ) x f(x)=x ⇒ F ( s ) = 1 1 ⇒ f(x)=xe 4x ⇒ F ( s ) = 2 s ( s − 4) 2

f(x) fonksiyonu iki ayrı bilinen fonksiyonların çarpımı şeklinde ise aşağıdaki denklem yardımıyla laplace dönüşümü daha rahat bulunur. dn n n L (x f (x )) = (−1) n ( F ( s)) L f(x))=(−1) ds
n n

7)

1 f(x)=xe4x x göz önüne alınmaz ise e4x’in laplacesi F(s)= dür. s−4 d 1 −1 ) = (−1)1 f(x)=xe4x⇒ F(s)=( − 1)1 ( ds s − 4 ( s − 4) 2 f(x)=xsinax ⇒F(s)=? L (Sinax ) = a a 2as 1 d ( 2 2 ⇒ L ( xSinax ) = F ( s) = (−1) 2 = 2 ds a + s ) (a + s 2 ) 2 a +s
2

8)

9)

f(x)=xe−xSin2x ⇒F(s)=?
f(x) = e − x ⇒ F(s) = 1 s+1
2

2 2 2 = 2 + (1 + s) 4 + (1 + s) 2 2 4(1 + s) d f ( x ) = xe − x Sin2 x ⇒ F ( s) = ( −1) n ( 2 ) = ds 4 + (1 + s) (4 + (1 + s) 2 ) 2 f ( x ) = e − x Sin2 x ≈ F ( s) = d2y 10) f(x) = y ' ' = 2 ⇒ F(s) = ? dx Kısmi integrasyon ile çözüm aranmalıdır. Diferansiyellik integral ile giderilebildiği için dv=y’’ dx tercih edilmelidir. F(s)= ∫ e − sx y''dx ,
0 ∞

e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx ,
∞ − sx

∫ dv = ∫ y' ' dx ⇒ v = y' ∫ dv = ∫ y' dx ⇒ v = y

⎡ F(s)= ⎢ y'e− sx + ⎣

∫ se

⎤ y'dx ⎥ , e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx , ⎦0

∞ ⎡ − sx ⎤ ∞ − sx − sx ⎡ y'e − sx + yse− sx ⎤ + s 2 ∫ e −sx ydx F(s)= ⎢ y'e + s(ye + ∫ se ydx) ⎥ = ⎣ ⎦0 0 ⎣ ⎦0

F(s)= − y'(0) − y(0)s + s 2 ∫ e− sx ydx = Y − y '(0) s − y (0) = Y + C1s + C2
0

y’(0) ve y(0) ın integral sabiti olarak düşünülmesi mümkündür. Bununla birlikte x=0 daki sınır ve başlangıç şartlarının kullanılabilmesi açısından
123

(Laplace dönüşümü kullanarak) dx 2 L ( y ) = Y ( s) L( d2y ) = s2Y ( s) − sc0 − c1 (Tablodan alındı) dx 2 1 L(e − 2 x ) = s+2 1 + s 2 c0 + 2 sc0 + sc1 + 2c1 1 s 2Y ( s ) − sc0 − c1 + Y ( s ) = → Y (s) = s+2 ( s + 2)( s 2 + 1) L( d2y ) + L( y ) = L(e −2 x ) 2 dx Bundan sonra eşitliğin sağ tarafı basit kesirlere ayrılmalıdır. 2. C=c1 + = sbt → 10 5 1 1 Bs + C 1 1 s s Y (s) = + 2 = +B 2 +C 2 5 s + 2 s +1 5 s + 2 s +1 s +1 1 = e −2 x . 5 B=c0 − ise 2 2 = sbt . s +1 2 1 = Sinx s +1 2 B ve C integral sabitleri 1 y = e −2 x + BCosx + CSinx 5 124 . A Bs + C 1 + s2 c 0 + 2 sc 0 + sc1 + 2 c1 = + 2 olmalıdır. denklem çözümü gerçekleştirilecektir. s+ 2 s = Cosx. s+ 2 s +1 ( s + 2)( s2 + 1) ( Bs + C )(s + 2 ) + A( s 2 + 1) 1 + s 2 c0 + 2sc0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) Bs 2 + 2 Bs + Cs + 2C + As 2 + A 1 + s 2 c 0 + 2sc 0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) ( A + B) s 2 + (2 B + C ) s + 2C + A s 2 c0 + (2c 0 + c1 ) s + 2c1 + 1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) s'nin katsayıları her iki taraf içinde birbirine eşit olmalıdır.9.integral sabiti dönüşümüne gerek yoktur. A+B=c0 2B+C=2c0+c1 2C+A=2c1+1 1 A= .2 Laplace Dönüşümleri ve Diferansiyel Denklem Çözümleri Problem-1: d2y + y = e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz. Benzer şekilde belirli bazı fonksiyonların laplace karşılıkları bulunarak bir takip eden sayfada tablo halinde verilmiştir. Bu tablo değerleri kullanılarak dif. Sınır ve başlangıç şartları x=0 da verilmemiş ise integral sabitli yapı tercih edilmelidir. Böylece.

− y ( n − 2) (0) s − y ( n −1) (0) n dx 125 .3.2.. a≠b ( s − a)( s − b) a (s +a 2 ) 2 dn L (x f (x )) = (−1) (F (s)) Ln f(x))=(-1)n ds n n n dny = s n Y(s) − C0s n −1 − C1s n − 2 − . a≠b ( s − a )( s − b) s .… sn 1 s 1 s 3/ 2 y=f(x) Cosax Sinh(ax) Cosh(ax) xSinax xCosax ebxCosax Y=F(s) s (s +a 2 ) 2 a (s − a 2 ) 2 s (s − a 2 ) 2 πx 2 2as (s +a 2 ) 2 2 x π (s 2 − a 2 ) (s 2 +a 2 ) 2 xn−1/2 (1*3*5*…(2n−1)*s−n −1/2)/2n (s-b) (s-b) 2 +a 2 a (s-b) 2 +a 2 a2 s( s 2 + a 2 ) eax xn-1eax 1 (e ax − e bx ) a −b 1 (ae ax − bebx ) a−b Sinax 1 s−a ebxSinax 1-cosax ( n − 1)! n (s − a) 1 .. − Cn − 2s − Cn −1 n dx dny n =s Y(s) − y (0)s n −1 − y′(0)s n − 2 − .Tablo: Laplace Dönüşüm Formulleri y=f(x) A:sabit x xn-1 1 Y=F(s) A s 1 s2 (n-1)! ... n=1.

E= −5 bulunur. C= −12. ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2) = ( s + 2)( s + 1) 2 ise Y (s) = ( s 2 + 4 s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 10 s + ( s 2 + 1)( s + 2)( s + 1) 2 ( s + 2)( s + 1) 2 ( s 2 + 4s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 II = ( s + 2)( s + 1) 2 10s I= 2 .(Laplace dönüşümü 3 dt dt dt kullanarak) dy d3y L( ) = sY − c1 3 2 L( 3 ) = s Y − s c1 − sc2 − c3 dt dt L(Y (t )) = Y ( s) d2y 2 s L( 2 ) = s Y − sc1 − c2 L(Cost ) = 2 dt s +1 10s s3Y − s2 c1 − sc2 − c3 + 4( s2Y − sc1 − c2 ) + 5( sY − c1 ) + 2Y = 2 s +1 10s ( s 3 + 4 s 2 + 5s + 2)Y − s 2 c1 − sc 2 − c3 + 4(− sc1 − c 2 ) + 5(−c1 ) = 2 s +1 10s ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2)Y = 2 + s 2 c1 + sc 2 + c3 + 4sc1 + 4c 2 + 5c1 s +1 Buradan Y çekilirse. ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 I’in çözümü (Basit Kesirlere Ayrılması) As + B C D E 10s + + + 2 2 = 2 s + 1 s + 2 s + 1 ( s + 1) ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 (As + B)(s3 + 4s2 + 5s + 2) + C(s2 + 1)(s + 1) 2 + D(s2 + 1)(s + 2)(s + 1) + E(s2 + 1)(s + 2) = 10s Denklemler açılıp katsayılar eşitlenirse. s4 (A + C + D) = 0 s3 (4A + 2C + 3D + E + B) = 0 s2 (5A + 2C + 3D + E + 4B) = 0 s(2A + 2C + 3D + E + 5B) = 10 s6 (2B + C + 2D + 2E) = 0 Eşitlikler çözülürse. B=1. D=15.Problem-2: d 3y d2y dy + 4 2 + 5 + 2 y = 10Cost diferansiyel denklemini çözünüz. A= −3. − 3s + 1 − 12 15 5 Y1 (s) = 2 + + − s + 1 s + 2 s + 1 (s + 1) 2 126 .

Y2 (t) = c1e −2t + (c 2 + cc t)e − t . o halde Y(t)=-3cost+sint+(c 1 −12)e−2t + (15 − 5t + (15 − 5t + c2 − c3 t)e− t Y(t) = −3cost + sint + c1e−2t + (c2 + c3 t)e − t bulunur. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır. d2y dy L( 2 ) = s 2Y − sy (0) − y ' (0) = s 2Y − s + 1 L( ) = sY − y (0) = sY − 1 dx dx 4 L( y ( x)) = Y ( s ). 1 1 1 ⎡ 1 1 ⎤ s 4Y − 1 + k 4Y = 0 ⇒ Y = 4 = 2 = 2⎢ 2 − 2 4 2 2 2 2 ( s − k )( s + k ) 2k ⎣ s − k s −k s + k2 ⎥ ⎦ 1 ⎡ ⎛ k ⎞ −1 ⎛ k ⎞⎤ L−1 (Y ) = 3 ⎢ L−1 ⎜ 2 ⎟−L ⎜ 2 2 ⎟⎥ 2k ⎣ ⎝ s − k 2 ⎠ ⎝ s + k ⎠⎦ y ( x) = − 2 [ Sinh(kx) − sin kx] k3 d2y dy Problem-4: − 3 + 2 y = 4 x diferansiyel denklemini y(0)=1 ve y’(0)=−1 şartlarıyla 2 dx dx çözünüz.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır. d4y L(k 4 y ( x)) = k 4Y ( s ) L( 4 ) = s 4Y − s 3 y (0) − s 2 y ' (0) − sy ' ' (0) − y ' ' ' (0) = s 4Y − 1 dx bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa. L( 4 x ) = 2 s bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa.L−1 (Y ( s)) = L−1 (−3 s 1 1 15 1 ) + L−1 ( 2 ) + L−1 (−12 ) + L−1 ( ) − 5 L−1 ( ) s+2 s+1 s +1 s +1 ( s + 1) 2 2 Y1 (t ) = −3Cost + S int − 12 e −2 t + 15e − t − 5te − t II nolu eşitlikte benzer şekilde çözülürse. A B C D 4 4 + s 3 − 4s 2 4 + s 3 − 4s 2 2 = 2 = 2+ + + s Y − s + 1 − 3sY + 3 + 2Y = 2 ⇒ Y = 2 2 s s ( s − 3s + 2) s ( s − 2)( s − 1) s s s − 2 s −1 1 1 ⎤ ⎡2 3 =⎢ 2 + − − s s − 2 s − 1⎥ ⎣s ⎦ 127 . Problem-3: d4y − k 4 y = 0 denklemini y(0)=y'(0)=y''(0)=0 ve y'''(0)=1 şartlarıyla 4 dx çözünüz. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli olanı alınmalıdır.

(II.kanun) ∑ Fx = max → max = mg − ( k1 + k2 ) x. d 2x dx . mo 0 x k1 k2 bırakılması ∑ F = ma. ax = x yönündeki hareket için. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt d 2x m0 2 = w − ( k1 + k 2 ) x dt d2x m0 2 + ( k1 + k2 ) x = w dt d2x ) = m0 ( s2 X ( s) − c1s − c2 ) dt 2 w L ( w) = s L(( k1 + k2 ) x ) = ( k1 + k2 ) X ( s) L(m0 ise m0 ( s 2 X − c1s − c2 ) + ( k1 + k 2 ) X = w s(m0 s + k1 + k2 ) c m s + c2 m0 II = 1 20 m0 s + k1 + k2 I= 2 w s X = w c m s + c2 m0 + 1 20 s( m0 s + k1 + k 2 ) m0 s + k1 + k 2 2 (I) ( II ) I’in çözümü w A Bs + C = + 2 s(m0 s + k1 + k2 ) s m0 s + k1 + k2 2 ise A(m0s2+k1+k2)+(Bs+C)s=w bulunur. A= k1 + k 2 C=0 128 .⎡ 2 3 ⎛ 1 ⎞ −1 ⎛ 1 ⎞ ⎤ L−1 (Y ) = ⎢ L−1 ( 2 ) + L−1 ( ) − L−1 ⎜ ⎟−L ⎜ ⎟⎥ s s ⎝ s − 2⎠ ⎝ s − 1 ⎠⎦ ⎣ ise y ( x) = 2 x + 3 − e 2 x − e x Uygulama-1: m0 kütlesinin serbest haldeki yaylar sistemi üzerine durumunda kütlenin yerdeğişimini zamana bağlı olarak bulunuz. B=− Am0+B=0 ve A(k1+k2)=w ise m0 w k1 + k 2 w bulunur.

XI = w 1 w s − k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 s2 + m0 w 1 w s ) − L−1 ( ) k1 + k2 s k1 + k2 s2 + k1 + k2 m0 L−1 ( X I ) = L−1 ( X I (t ) = 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 k + k2 w w − cos 1 k 1 + k 2 k1 + k 2 m0 X I (t ) = X I (t ) = II’nin çözümü. t=0 ⇒X=0 2. c1m0 s + c2 m0 = m0 s 2 + k1 + k 2 c1s + c2 k + k2 s2 + 1 m0 1 s + c2 k + k2 k + k2 s2 + 1 s2 + 1 m0 m0 1 s ) + c2 L−1 ( ) L−1 ( X II ) = c1 L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 2 2 s + s + m0 m0 X II = c1 X II ( t ) = c1 cos c2 ' = c2 k1 + k2 m0 k + k2 w k1 + k2 Genel çözüm bulunur. t+ t + c2 sin 1 m0 k1 + k2 m0 k1 + k2 k + k2 t + c2 ' sin 1 t m0 m0 X ( t ) = X I ( t ) + X II ( t ) X ( t ) = c1 cos Başlangıç Şartları 1. t=0 ⇒ V=0 dx k + k2 k + k2 k + k2 k + k2 = − c1 1 t ) + c2 1 t) sin( 1 cos( 1 dt m0 m0 m0 m0 129 .

1 ⇒ c2 = 0 w 0 = c1 . vizkoz eleman ve yay tarafından emilerek zaman içerisinde yok edilecektir.0 = − c1 .1 + k1 + k 2 x= w ⎡ k1 + k 2 ⎤ t )⎥ ⎢1 − cos( k1 + k 2 ⎣ m0 ⎦ w k1 + k2 0 m0 ( k1 + k 2 ) .Bu nedenle ani çözümler üretilmelidir. t π 2 Uygulama-2: w l h0 Amartisör Düzgün olmayan yol Arabadaki amartisör sistemleri şekildeki gibi hidrolik ve yay elemanlarından meydana meydana gelmektedir. Bu yok etme işleminin yumuşak olması amaotisör sistemini kalitesini ve aracın konforunu artıracaktır.0 + c2 . Bir çukur veya tepeciğe arabanın çarpması halinde araba gövdesinde meydana gelen zıplamayı zamana bağlı bulunuz. Düşüp çıkışlar y yönünde de hareket neden olacaktır. y ve x birlikte analiz edilmelidir. Hesaplamalarda olabilecek maksimum çukur ve tepe ele alınarak dizayn yapılabilir. Çözüm: Burada tekrar h0 derinliğindeki bir çukura düşerse l mesafesi uzayacaktır. y yönündeki zıplamalar. 130 . Akabinde h0 tekrar sıkışacağınan l mesafesi ilk halinden daha kısa hale gelecektir.

Dolayısıyla l küçülür. (daha önceki ∆>0. c s Y ( s) = − − + c1m 2 + (mcc1 + mc2) 2 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k ms + cs + k ms + cs + k 1 w1 s Y ( s) = + c3 2 + c4 2 k s ms + cs + k ms + cs + k Bundan sonra çözüm.y Sistem h0 kadar düşer.k nı sayısal değerlerine göre gelişecektir. D=− k k k 1 w 1 mw s m. V= 2gh 0 = V0 Tekrar yere değdiğinde hız. a ise d2y dy + ky = w 2 +c dt dt d2y L(m 2 ) = (Y ( s) s2 − c1s − c2)m dt dy L(c ) = (Y ( s) s − c1 )c dt L( ky ) = (Y ( s)) k w L ( w) = s I’in çözümü w A Bs + D = + 2 2 s(ms + cs + k ) s ms + cs + k A(ms + cs + k ) + ( Bs + D) S = 0 2 w s w (ms + c )c1 + mc2 Y= + 2 s (ms + cs + k ) ms2 + cs + k w YI = 2 s (ms + cs + k ) (ms + c )c1 + mc2 YII = ms2 + cs + k mYs2 − mc1s − mc2 + cYs − c1c + kY = s 2 ( Am + B ) = 0 s( Ac + D) = 0 Ak = w w m. Tekrar yere değer. c . ∆<0 da olduğu gibi). ∆=0. 1 1 w 1 mw s m. Ya expolansiyel yada trigonometrik formları bulunacaktır. Başlangıç şartları t=0 ⇒ y=l t=0 ⇒ V=V0= 2gh 0 lmin y lmax . B=− . m.. T kadar zaman sonra l l orjinal değerini bulur. w w. 131 . c YI ( s) = − − 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k A= II’nin çözümü aynı şekilde yapılırsa ve I ile toplanırsa. Daha sonra gövde harekete devam eder. y h0 y=0 ∑F = m.c.

…) ⇒ k=reel veya integer sabit olmak üzere 1 2 f1(x.z.z’’.…)=k şeklinde iki tane adi diferansiyel denklem elde edilir. “k”’da bilinmeyen sabit olup sınır ve başlangıç şartlarından bulunabilir. Daha önce sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemlerin çözümü için verilen Laplace Transformu ile sabit katsayılı lineer diferansiyel denklem sistemide çözülebilir. Bu bağıntılarda 1 ve 2 nolu denklemlerin mertebesine göre gerekli sayıda sabitler olacaktır.…)=f2(t. Bu nedenle klasik sayıdan bir tane fazla şarta ihtiyaç olabilir. Bağlı değişken sayısınca diferansiyel denklem mevut ise normal şartlarda çözüm gerektirir.z’’.z. Eğer bir tane denklem varsa çözüm için bir tane fazla sınır veya başlangıç şartına ihtiyaç vardır.y’’.1 Diferansiyel Denklem Sistemleri Daha önce belirtildiği gibi bağımlı değişken sayısının birden fazla olması durumunda elde edilen yapıya diferansiyel denklem sistemleri ismi verilir.BÖLÜM-3 ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ 3. Diferansiyel denklem sistemlerinde bağımsız değişken bir veya daha fazla olabilir.y’. Diferansiyel denklem sisteminin durumuna göre çözüm usulü de değişkenlik gösterir.z’.y. x ve t bağımsız değişken olmak üzere bir tane denklem mevcut ise ve yapı şu şekilde düzenlenebiliyorsa bir tane fazla şartla çözüm üretilebilir. z=z(t) ⇒ f1(x.…)=k f2(t.y’’.z’. 132 . Bağımlı değişken bir tane bağımsız değişkene bağlı ise adi diferansiyel yapının meydana geleceği aşikardır. Y ve z bağımlı değişken. y=y(x) .y’. Bu denklemler bilinen metotlarla çözülerek z=z(t) ve y=y(x) şeklinde bağıntılar bulunur. Bu ilave olarak k sabiti de gelecektir.y. Bağımlı değişkenlerin bağlı oldukları bağımsız değişkenler farklı olabilir.

Problem-1: y’’+3y’+2=z’’-2z’+1 denlemini çözünüz. 133 . Bulunan bu değerler üstteki denklemde yerine yazılarak denklemden y=z’-1 bağımlı değişken sayısı bir taneye indirilir. Uygulaması bu konu işlenirken yapılacaktır.mertebe dif denklem. c2. Z=z(t). Bu tür diferansiyel denklem sistemlerine daha çok kısmi diferansiyel denklem çözümlerinin bir alt aşaması olarak karşılaşılabilir. z’’-2z’+1=k I‘in çözümü: y’’+3y’+2=k (Homojen olmayan sabit katsayılı lineer denklem) m2+3m+2=0 ⇒ m1=-1. Diferansiyel denklem sistemlerinin ikinci türü ise bağımlı değişken sayısınca denklemin elde edilmesidir. Bunun içinde bir tane fazla şarta ihtiyaç vardır. Bu durumda yukarıdaki gibi k sabitleri olmayacaktır. Burada bağımsız değişken bir tanedir. z’’+2y’+y=x z’’+2(z’’)+(z’-1)=x 3z’’+z’=x+1 (sabit katsayılı 2. y=y(x) I. m2=-2 yÖ=A k:sabit olduğu için II’nin çözümü: z’’-2z’+1=k m2-2m+1=0 ⇒ m1=m2=1 z=(c3+c4t)et + k ⇒ zH=(c3+c4t)et zÖ=B ≈k ⇒ B=k yH=c1e-x + c2e-2x A=k/2 ⇒ y=c1e-x + c2e-2x +k/2 Burada c1. Bağımlı değişken sayısı 2 (z. z=zH+zö) 3k2+k=0 (karekteristik denklem) k(3k+1) =0 ise k1=0 ve k2=-1/3 zH= C1+C2e-x/3 zö= Ax2+Bx zö’=2Ax+B zö’’=2A denklemde yerine yazılarak 6A+2Ax+B = x+1 ise A=1/2 6A+B=1 B=-2 z= C1+C2e-x/3+x2/2+-2x y=z’-1=C3 e-x/3+x-3 çözüm için 3 tane şart gereklidir. Alttaki ise y’=z’’ dir. Problem 2: Çözüm: z ' '+2 y '+ y = x z '− y = 1 z=z(x) ve y=y(x) ise diferansiyel denklem sistemini çözünüz. Bu tür denklemlerin çözümünde türevleme işlemiyle denklem sistemindeki bağımlı değişken sayısı lineer denklem sisteminin çözümü gibi azaltılmaya çalışılır. y’’+3y’+2=k II. k iki denklemi sağlayan bir sabit olup ci’ler gibi bulunabilir.y). bağımsız değişken sayısı 1 (x) tir. c3 ve c4 integral sabitleridir.

Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir.766 ve C2=3. y1' = − y1 + 4 y 2 ⇒ y 2 = ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 .7C 2 ⇒ −2.7C 2 e 2. L( y 2 ( x)) = Y2 134 .7C1 + 3.7C1e −4t + 3.766 bulunur.7t y2 = − 2. Karekteristik denklemi k2+6k+8=0 ise k1=-4 ve k2=-2 ise y1=C1e-4x+C2e-2x ise y1' = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x y 2 = y1' + 3 y1 = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x + 3(C1e −4 x + C 2 e −2 x ) ⇒ y 2 = −C1e −4 x + C2 e −2 x Problem 4: diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=4 şartlarıyla ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 birlikte çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)). ' 2 y + 3 y = y1 − 3( y + 3 y1 ) = y1 − 3 y − 9 y1 ⇒ '' 1 ' 1 ' 1 ' 1 y1'' + 6 y1' + 8 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir.7C 2 e 2t 1 ' y1 + y1 = 4 4 ise y1' = −3. Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır. ' y1' = −3 y1 + y 2 ⇒ y 2 = y1' + 3 y1 ⇒ y 2 = y1'' + 3 y1' y = y1 − 3 y 2 .7C 2 = 16 (II) t=0 ise y2=4 . 4 = 4 (I) ve (II) birlikte çözülerek C1= -0.7 t + 2. dy dy L( 1 ) = sY1 − y1 (0) = sY1 − 3 L( 2 ) = sY2 − y 2 (0) = sY2 dx dx L( y1 ( x)) = Y1 ( s ).Problem 3: y1' = −3 y1 + y 2 ' y 2 = y1 − 3 y 2 diferansiyel denklem sistemini çözünüz (y1=y1(x) ve y2=y2(x)). y1' = − y1 + 4 y 2 1 ' 1 ' y1 + y1 ⇒ y 2 = y1'' + y1' 4 4 1 '' 1 1 1 y1 + y1' = 3 y1 − ( y1' + y1 ) = 3 y1 − y1' − y1 ⇒ 4 2 2 2 [ ] [ ] [ ] y1'' + y1' − 10 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir.7 ve k2=2. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır.7C1 + 3.7 ise y1=C1e-3. Karekteristik denklemi k2+k-10=0 ise k1=-3.7 t+C2e2.7C1e −3. 3=C1+C2 (I) − 2. y ' = +2 y1 − 4 y 2 Problem 5: 1' diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=0 şartlarıyla y 2 = y1 − 3 y2 birlikte Laplace Transformunu kullanarak çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)).7 t [ ] t=0 ise y1=3 . Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir.

Newton yasası uygulanarak birbirine bağlı 2 ayrı denklem elde edilir. s 2Y2 + sY2 − 2Y2 = 3 ⇒ Y2 = 2 = s + s − 2 ( s − 1)( s + 2) s+3 1 1 1 1 4 1 1 1 Y1 = sY2 + 3Y2 = ( s + 3)Y2 ⇒ Y1 = Y2 = − = − ( s − 1)( s + 2) 3 s − 1 3 s + 2 3 s −1 3 s + 2 1 1 1 ⎤ 1 1 ⎡1 L−1 (Y2 ) = ⎢ L−1 ( ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y 2 = e x − e −2 x s −1 3 s+2 ⎦ 3 3 ⎣3 1 1 1 ⎤ 4 1 ⎡4 ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y1 = e x − e −2 x L−1 (Y1 ) = ⎢ L−1 ( 3 3 s −1 3 s+2 ⎦ ⎣3 Uygulama : m1 ve m2 kütleleri yay sabitleri k1 ve k2 olan yaylar ile seri olarak bağlanarak bir tavana asılmışlardır. . (I) nolu denklemden y2 çekilerek 2 kez türetilir. y 2'' = y1'''' + 5 y1'' 2 ise ' 2 y 2 = y1''' + 5 y1' ' 2 y 2' = y1'''' + 5 y1'' ise y1'''' + 5 y1'' = − y1'' − 5 y1 + 10 + 2 y1 + 10 2 135 y1'''' + 5 y1'' = −2 y1'' − 6 y1 + 40 . mertebe sabit katsayılı homojen olmayan diferansiyel denklem sistemidir. kütle y1 kadar hareket ederken 2. sY1 − 3 = 2Y1 − 4Y2 sY2 = Y1 − 3Y2 . Bununla birlikte 1. Şekilde görülen bu yapı yaylar dengede iken harekete bırakılıyor. y1'' = −3 y1 + 2 y 2 − 2 y1 + 10 = −5 y1 + 2 y 2 + 10 (I) ve y 2'' = −2 y 2 + 2 y1 + 10 (II) y1'' = −5 y1 + 2 y 2 + 10 . Her kütle için 2. 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 . yay y2-y1 kadar uzayacaktır. kütle y2 kadar hareket edecektir. Kütlelerin zamana bağlı yol denklemlerini bulunuz. Y1 = sY2 + 3Y2 k1 m1 k2 m2 Dengede iken y2 y1 Hareketli iken 1. g=10 ve m1=m2=1 alınarak işleme devam edilirse. s ( sY2 + 3Y2 ) − 3 = 2( sY2 + 3Y2 ) − 4Y2 1 1 s 2Y2 + 3sY2 − 3 = 2sY2 + 6Y2 − 4Y2 . m1 y1'' = − k1 y1 + k 2 ( y 2 − y1 ) + m1 g (I) ve m2 y 2'' = − k 2 ( y 2 − y1 ) + m2 g (II) Bu denklemler 2.bu dönüşümler denklem sistemine taşınıp Y1 ve Y2 çekilirse. k2=2 . Kendisi ve türevleri (II) nolu denklemde yerine yazılarak tek bağımlı değişkene sahip bir diferansiyel denklem elde edilir: k1=3. yay y1 kadar uzarken 2.

′ y1 = 3 y1 − y 2 ′ y 2 = − y1 + 3y 2 ′ y1 = −4 y 2 ′ y 2 = y1 − 5y 2 ′ y1 = −3 y1 + y 2 ′ y 2 = −4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 8y1 ′ y1 = y1 + 3y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = y1 − 4 y 2 ′ y 2 = −3 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ y 2 = −5 y1 − 4 y 2 136 9. 13. Homojen Çözüm: y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 0 k1 = 6i.0 + 6 A = 40 ise A=yÖ=40/6 dır. k4+7k2+6=0 . 3. 6. Denklemin sağ tarafı bir sabit olduğu için özel çözümde bir sabit olmalıdır. 12. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4.mertebe sabit katsayılı nonhomojen lineer denklem. Genel çözüm (y=yH+yÖ). y 2 (0) = 15 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3. 4. y 2 (0) = −4 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 . z1=-6 z2=-1 ise k 2 = − 6i. y 2 (0) = 1 ′ y1 = 2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 y1 (0) = −9. 2. k 3 = i. k 4 = −i y1− H = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t Özel Çözüm: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla yapılmalıdır. k2=z ise z2+7z+6=0 . 10. 7. 0 + 7. ′ y1 = 4 y1 + 5 y 2 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 ′ y1 = − y 2 ′ y 2 = − y1 y1 (0) = 3. yÖ=A:sabit ise türevler sıfır olur.y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 40 4. 11. 5. Örnek Problemler: 1. 8. 40 y1 = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t + 6 ' y1 = 6 (C1 cos 6t − C 2 sin 6t ) + C3 cos t − C 4 sin t y1'' = −6(C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) − C3 sin t − C 4 cos t 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 ise y1'' + 5 y1 − 10 − (C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) 140 y2 = = + 2(C3 sin t + C 4 cos t ) + 2 2 12 4 tane C sabiti iki kütlenin başlagıçtaki yol ve hız değerlerinin bilinmesiyle bulunabilir. 14.

y1 = −5 y1 + 2 y 2 . 22. y 2 (0) = 1. y 2 (0) = −6 ′ y1 = 5 y1 + 4 y 2 − 5t 2 + 6t + 25 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 − t 2 + 2t + 4 y1 (0) = 0. y1 (0) = 3. y 2 (0) = 4 ′ y1 = −3 y1 − 4 y 2 + 5e t ′ y 2 = 5 y1 + 6 y 2 − 6e t ′ y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 − 16t 2 ′ y1 = y 2 + 6e 2t ′ y 2 = y1 − 3e 2t ′ y1 = −3 y1 + y 2 + 3 cos t ′ y 2 = y1 − 3 y 2 − 2 cos t − 3 sin t ′ y1 = 4 y1 − 8 y 2 + 2 cosh t ′ y 2 = 2 y1 − 6 y 2 + cosh t + 2 sinh t ′ y1 = y 2 − 5 sin t ′ y 2 = −4 y1 + 17 cos t ′ y1 = 5 y 2 + 23 ′ y 2 = −5 y1 + 15t y1 (0) = 1. y1 = − y 2 ′ 29. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3. y 2 (0) = 3 ″ y1 + y 2 = −5 cos 2t ″ y 2 + y1 = 5 cos 2t ′ ′ y1 (0) = 1. 33. 25. y 2 (0) = 4 ′ y1 = 2 y1 − 4 y 2 ′ y 2 = y1 − 3y 2 y1 (0) = 3. 19. y1 = y1 + 3y 2 ″ y 2 = 4 y1 − 4e t ′ ′ y1 (0) = 2.75 ′ y1 = − y 2 + cos t − sin t ′ y 2 = − y1 + cos t + sin t y1 (0) = −1. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 y1 (0) = −3. y 2 (0) = −4 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3.15. 30. y 2 (0) = 1 3 137 28. 37. 31. 21. 16. y1 (0) = −3. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 2 y1 + 3 y 2 + 2e 2t ′ y 2 = y1 + 4 y 2 + 3e 2t y1 (0) = − 2 3 . y 2 (0) = 7 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. 24. y 2 (0) = 1 ″ 38. y 2 (0) = 1 ′ y1 = − y1 + y 2 ′ y 2 = − y1 − y 2 y1 (0) = 1. y 2 (0) = −1 ′ y1 = 4 y1 + 8 y 2 + 2 cos t − 16 sin t ′ y 2 = 6 y1 + 2 y 2 + cos t − 14 sin t y1 (0) = 0. y 2 (0) = 2 ″ 39. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4. 36. 35. y 2 (0) = −2 ′ y1 = y1 + 4 y 2 − t 2 + 6t ′ y 2 = y1 + y 2 − t 2 + t − 1 y1 (0) = 2. y 2 (0) = 0 ′ y1 + y 2 = 2 cos t ′ y1 + y 2 = 0 y1 (0) = 0. y1 (0) = 1. y 2 (0) = 1. 26. 34. ′ y 2 = y1 y1 (0) = 1. 20. y 2 (0) = 1. 32. 23. 18. 17. y 2 (0) = 7 ′ y1 = −2 y1 + 3 y 2 ′ y 2 = 4 y1 − y 2 y1 (0) = 4. 27.

y1 = y1 − y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 51. 55. 2 y1 − y 2 − y 3 = 0. ′ ′ y 2 + y 3 = t 2 + 2. y1 (0) = y 2 (0) = y 3 (0) = 0 ′ 42. y1 + y 2 = 2 sinh t . y1 = 2 y1 + 3 y 2 ′ 1 y 2 = y1 + 2 y 2 3 ′ 47. y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ 50. y1 = y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 48. y2 (0) = 1. 58. y 2 (0) = 1. y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 ′ 44. 53. y1 + y1 − y 2 = 0 y1 (0) = 1. ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 49. ′ ′ y 3 + y1 = 2e t + e −t .″ y 2 = 2 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. 54. ′ ′ y1 + y 2 = 4t + 2. y1 = −4 y1 − 6 y 2 ′ 57. y1 = y 2 ′ y 2 = y1 ′ 43. 59. y ′ (0) = y ′ (0) = 0 1 40. 56. 2 y1 + 5 y 2 = 0 ′ ′ y1 + 2 y 2 − 2 y1 = 2 − 4e 2 x ′ ′ 3 y 2 + 2 y1 − 3 y1 − y 2 = 0 ″ ′ y1 + y 2 = 0 ′ ′ y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ ′ y1 + y1 + y 2 − 4 y 2 = 6 cos x ″ ′ y 2 + y1 − y1 + 4 y 2 = −6 sin x ″ ′ ′ y1 + y1 − 3 y 2 + y1 = 0 ″ ′ y 2 − y1 = 0 ″ ″ y1 − 2 y 2 = e x ′ ′ y 2 − 2 y1 + 2 y1 = e 2 x ″ ′ y1 − y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ y1 − y 2 = 0 ′ y1 + y1 + y 2 = sin x ′ ″ ′ 2 y1 + y 2 + y1 + y 2 + y1 = cos x ″ ″ y1 + y 2 − y 2 + y 1 = 1 ′ y 2 − y1 + y 2 = e x 138 . y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 45. y1 = 5y 2 ′ 52. ′ y 2 = −5y1 ′ 46. ′ ′ 2 ′ ′ y 2 + y3 = e t . y 3 (0) = 0 ′ ′ ′ 41.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->