Erciyes Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü

DİFERANSİYEL DENKLEMLER ve UYGULAMALARI
(DERS NOTLARI)

Doç.Dr. Sebahattin ÜNALAN

Kayseri, Eylül 2003
01

BÖLÜM I PROBLEM ve DİFERANSİYEL ÇÖZÜM 1.1 GİRİŞ. Mühendislik bir problemin çözümüne yönelik araştırma yapan bir hesaplama bilimidir. Bir hesaplama işlemi ise, değişik metodlar neticesinde geliştirilmiş olan bağıntı-denklem-eşitlik ismi verilen, değişik fonksiyonların kullanılmasıyla mümkündür. Yani denklemsiz bir problem çözümünden bahsedilemez. “Doğru-Yanlış”, “Az-çok”, “Büyük-Küçük” gibi mantıksal yorumlar ancak bir denklemin vereceği sayısal sonuca göre veya eğrisel karekterestiğine göre yapılabilir. Bu bağıntılar veya denklemler, deneysel olarak bulunması halinde AMPİRİK, nümerik metodlarla bulunması halinde NÜMERİK ve teorik tekniklerle elde edilmesi halinde ise ANALİTİK bağıntılar ismini alırlar. Bir bağıntının çözüm aralığı ve hassasiyeti, sınırlı ve hatasız olabileceği gibi, (-∞, ∞) aralığı ve belirli bir hata olabilir. Bunun nedeni, bir denklemin üretimi sürecinde bazı ön şartların kabul edilmesi ve denklem üretimini imkansız kılan bazı parametreler ihmal edilmesidir. Dolayısıyla hem denklemleri kullanabilmek ve çözebilmek, hemde bu denklemlerden elde edilecek sonuçların doğruluğu hakkında yorum yapmak belirli bir bilgi birikimini gerektirecektir. Bu nedenle, hesaplama işleminde kullanılan denklemlerin nasıl ve hangi şartlarda bulunduğu çok önemli olacaktır. Başka bir ifadeyle, denklemlerin nasıl üretilildiğinin ve çözüm metodlarının ne olduğunun bilinmesi mühendisler için vazgeçilmez bir aşamadır. Bu dersin amacı, bahsedilen denklemlerden TEORİK ve NÜMERİK çözümlerin uygulanabileceği temel yapının oluşturulabilmesi için gerekli olan matematiksel ve temel fiziki teknikleri vermektir. İlave olarak, çözüm modeli olarakta isimlendirilebilecek temel yapının ürünü olan denklemlerin nasıl çözüleceği sorusuda cevaplanacaktır. Çözüm teknikleri ve çözümün uygulanacağı temel yapı, tam olarak doğru olabileceğı gibi belirli bir hata payını baştan kabul ederek yaklaşık neticeler de verebililecektir. Önemli olan bu hatanın problem üzerinde etkisinin mühendislik açısından ihmal edilebilir seviyede olmasıdır. Bu nedenle bir mühendis kesin çözümlerin yanında yaklaşık çözümlerle de ilgilenen kişidir. Çözüme ulaşma yolunda, nelerden vazgeçileceğini ve bu vazgeçilen parametrelerin sonuç üzerindeki etkisi tahmin edebilen matematik ve fizik adamıdır. Mühendis başka bir ifade ile “matemetiksel ve fiziksel olarak doğru olabilen bir çözümü mutlaka bulmak için zorunlu olarak kabul edilen bir hatanın, çözüm sonrasında sonuç üzerine etkisini yansıtabilecek kadar, ilgili problemin gereği olan fiziksel ve matematiksel bilgiye sahip olan ” kişi demektir. Diğer bir bakış açısıyla, mühendis problemi en kolay, mümkün olan en doğru şekilde çözüp, bulunan neticelerin geçerliliğinide tayin edebilen kişidir. Böyle bir kabiliyet ise ancak matematisel ve fiziksel bilgilerin olarak tam olarak bilinmesiyle ve bunların harmanlanmasıyla mümkün olabilir. Sonuçta, probleme ve problemin fiziğine olan hakimiyet, pratik mühendislikte oluşabilecek arızaların veya üretim hatalarının meydana geliş sebeplerinin kolay bir şekilde belirlenmesine ve en kısa zamanda arızanın giderilmesine de yardımcı olacaktır. Örnek-1: İlk hızı 1 m/s olan maddesel nokta, a =

1 şeklinde zamana bağlı ivme ile sin(0.25t ) hareketine devam etmektedir. Hareketin zamana bağlı hızını veren denklemi bulunuz. Denklemdeki t nin birimi saniyedir.
02

dV , dV = ∫ adt ise hız dt ∫ ivmenin zaman üzerinden integrasyonundan V t dt integrali bulunabilir. dV = ∫ ∫ sin(0.25t ) 1 0 hareketin zamana bağlı hız denklemini verecektir. Bu integralin çözümü ile 0-∞ arasındaki herhangi bir t zamanı için geçerli V=V(t) şeklinde bir denklemi verecektir. Ancak verilen integral çözülemeyen bir integraldir. Dolayısıyla V=V(t) şeklinde bir bağıntı üretilemeyecektir. Buda hareketin hızının hesaplanamaması manasınadır. Bu aşamada tam bir çözüm yerine yaklaşık bir çözüm düşünülebilir. Bu yaklaşık çözümün birincisi analitik olarak çözülemeyen integralin sayısal (nümerik) olarak çözülmesidir. İkincisi ise, integralin çözümsüzlüğüne neden olan fonksiyonel yapının belirli bir hata ile giderilmeye çalışılmasıdır. İntegraldeki sin(0.25t) yerine, küçük 0.25t değerleri için ≈ 0.25t yazılabilir. Böylece integral çözülebilir hale dönüşür. Bu yaklaşımın doğruluğu, yandaki şekilden gözlenebilir. Zaman-t nin 0 ile 3 saniye değerleri arasında sin(0.25t) ve 0.25t arasında büyük bir uyum vardır. İntegral eğri altında kalan alanın hesabı manasınada geleceği için 0-3 saniye aralığında her iki eğri altındaki alanda hemen hemen aynı olacaktır. Ancak, 3 saniyeden büyük zaman değerlerinde aradaki fark büyümektedir. Böylece 0-3 arasında kullanılmak üzere hareketin hızını tanımlayan bir denklem üretilebilir.
Çözüm : a =
V

2

2 1.8 1.6 1.4

sin ( 0.25 t ) 0.25 t

1.2 1 0.8 0.6 0.4 0.2

0

0

0
0

1

2

3

4

5
t

6

7

8

9 10
10

Çözülemeyen integral nümerik yöntemlerle çok hassas bir şekilde çözülebilir. Nümerik çözüm ve V(t)=1+4 t1/2 denklemiyle değişik zamanlar için hesaplanan hız değerleri mukayese edildiği zaman 3 s den sonraki hız değerlerinin çok farklı olduğu görülecektir. Yandaki tabloda MATHCAD ile yapılan nümerik integrasyon ve V(t)=1+4t1/2 denklemi ile hesaplanan hız değerleri görülmektedir. İfade edildiği gibi 3 s den sonra hız değerleri arasında fark meydana gelmektedir. 10 saniye için V(t)=1+4t1/2 denkleminden hız hesaplanır- sa %12 lik [=(15.524-13.649)*100/15.524] bir hata yapılmış olur. Değişik zamanlar için nümerik ve analitik hız değerleri [m/s] 1/2 Zaman Nüm.Hes. V(t)=1+4t t [s] 1 5.004 5.000 2 6.681 6.656 3 7.995 7.928 4 8.139 9.000 5 9.194 9.944 6 10.205 10.797 8 13.232 12.313 10 15.524 13.649

∫ dV = ∫
1 0

t

dt ≈ sin(0.25t )


0

t

dt 0.25t

ise

V(t) = 1+4 t1/2 (t<3 s)

Örnek-2: Aynı kütleye sahip bir paraşütün ve bir çelik bilyanın H kadar yükseklikten serbest bırakılması halinde meydana gelen hareketlerin hız ve yol denklemlerini bulunuz. Çözüm : Çelik bilyaya ve paraşüte etkiyen kuvvetler Ağırlık (W) ve Hava Direnç (FR) kuvvetleridir. Hava direnci cismin yüzey alanıyla (A) yakından ilişkilidir. Büyük yüzeylere büyük direnç kuvvetleri, küçük yüzeylere küçük direnç kuvvetleri etkiyecektir. Genel olarak akışkan direnç kuvvetleri akışkan veya cisim hızıyla n.dereceden (Vn) orantılıdır. Bu durumda paraşüt ve çelik bilya için II.Newton Kanunu (∑F=ma) uygulanırsa ivme (a) şu şekilde bulunur.
3

Yukarıdaki örneklerden görüldüğü gibi problem çözümünde amaç en doğru ve en kolay çözümü uygulamaktır. Bu nedenle literatürde teorinin doğruluğu deneysel çalışma ile doğrulandıktan sonra deneysel çalışma tercih edilmez. Bu dersin kapsamının daha iyi anlaşılması bakımından. Tercih edilen bir denklem vasıtasıyla analitik çözüm aramaktır. Daha ekonomik ve kolay olan analitik ve nümerik çözümler ile netice aranır. a= dV A = g − V n ise ∫ dt = ∫ dt m dV A g− Vn m Son integralin alınabilmesi n değerinin sayısal değerine bağlıdır. Çok küçük yüzey alanına sahip çelik bilya için FR≈ 0 alınabilir. Hareket süresince hız değişeceği için ivme değişecektir. Bu durumda ivme yerçekimi ivmesine eşit olup sabit olacaktır. Makina Dinamiği ve Mekanik anabilim dallarını ilgilendiren Dizayn. analitik çözüm için bu tabloda görünen aşamalar daha detaylı olarak alt bölümlerde incelemiştir: 1. birden fazla alanıda kapsayabilir. Ancak deneysel çalışma pahalı ve hassas bir işlemdir. W-FR = ma . akışkan cinsine ve akış cinsine göre 0. Yeni durumda zamana bağlı hız ve yol denklemleri a= dV 1 = g ise V=gt ve s = gt 2 dt 2 olacaktır.∑F=ma . “n” sayısı cisim geometrisine. ayar işlemleri. Bir problem bu anabilim dallarından sadece biri ile alakalı olabileceği. Lise seviyesinde fizik bilgisi olarak verilen bu denklemler sadece direnç kuvvetinin yaklaşık sıfır olduğu veya hareket ivmesinin sabit olduğu durumlarda kullanılabilir.5 ile 2 arasında değer alabilir. Bir paraşüt hareketinin analizinde kullanılamaz. Bu çözüm metodları için gerekli alt yapı ve teknikler Ölçme Tekniği ve Nümerik Analiz dersleriyle verilir.2 Mühendislik Problemi: Makina mühendisliğinin ilgi alanı olan Enerji. İmalat-Konsrüksiyon. W=mg ve FR=AVn ise a = g − AV n m Son ifadeye göre ivme hızın fonksiyonudur. Hata tayini. Bir problemin hem nümerik hem deneysel veya hem teorik hemde deneysel çözümü yapılabilir. üretim sonrası kontrol gibi tüm süreçler bir problemin kapsamı dahilindedir. Analitik veya teorik analizi içeren çözüm metodu ve aşamaları Diferansiyel Denklemler Dersinin müfredatını kapsamaktadır. Termodinamik. Bu durumda integral alma işlemi genel manada mümkün olamadığı için “çözümsüzlük var” denilebilir. Deneysel ve nümerik çözümlerin aşamaları Tablo-1 de açıktır. Deney reel ortamı temsil edeceğinden. Sonra nümerik ve gerekirse deneysel çözümler takip edilecektir. Çözüm için çözümsüzlüğe sebep olan direnç kuvvet ihmal edilmesi düşünülebilir. 4 . Üretim ve Kontrol hesaplamalarının tamamıdır. Genel olarak bir mühendislik probleminin çözümü için gerekli olan bir denklemin elde edilmesi için başlangıcından sonuna kadar gelişen genel olaylar Tablo-I‘ deki akış şeması ile açıklanabilir. İvmeden hıza ve hızdan yola integrasyon ile geçilebilir. neticeleri daha sağlıklı olacaktır.

Bu açıdan kullanılan malzemenin emniyetli gerilme değerleri F’ nin sebep olduğu basıncı ve L uzunluğunun maruz kaldığı burkulmayı (flambaj) karşılayacak seviyede olmalıdır. Basınç ve burkulma tesirinde malzeme bir şekil değişimine maruz kalacaktır.I : Bir Çözüm Denklemin Bulunması için Gerekli Aşamalar Mühendislik Problemi Deney Setinin Hazırlanması Deneysel Çalışma ve Model Fiziksel Büyüklüklerin Tanımlanması Teorik Çalışma Uygun Koordinat Sisteminin Seçilmesi Deneysel Ölçümler ÖLÇME TEKNİĞİ Sınır ve Başlangıç Şartlarının Belirlenmesi Diferansiyel Denklemin Teşkil Edilmesi Sonuçların Yorumu ve Hata Analizi İSTATİSTİK METODLAR Nümerik Çözüm Diferansiyel Denklemin Çözümü Analitik Çözüm NÜMERİK ANALİZ Deneysel Ölçümlerin AMPİRİK DENKLEME Dönüştürülmesi Tüm Sonuçların Fiziki Olarak Yorumlanması. Teorik ve Deneysel Neticelerin Mukayesesi Örnek: F [N] luk bir basma kuvveti zorlanan A kesitli L uzunluğundaki makina elemanının 25 oC ve 400 oC sıcaklık ortamlarında çalışması halinde hesaplamalarda dikkate alınacak kriterler neler olabilir. Isı transferi ve Mukavemet bilgileri dahilinde hesaplanmalıdır.Tablo . Bu şekil değişiminin 5 . Malzeme. F ∆L1 L ∆L1 < ∆L2 Şekil değişmiş haller 25 oC (a) 400 oC (b) Flambaj hali F ∆L2 F Değerlendirme : Bu makina elemanının F kuvvetini emniyetli bir şekilde taşıması için gerekli kesit ve uzunluk değeri Makine Elemanları.

Böylece.s m. Bu nedenle sadece mukavemet problemi olarak ele alınabilir.q Kcal. kolay çözüm açısından hangi fiziksel parametrelerin ihmal edilebileceği tayin edilebilir.λ H. kabul edilebilir bir çözümün üretilmesi mühendislik formasyonunun bir sonucudur.h.u m/sn Özgül ısı 2 İvme a. Soğutma için eleman içerisinde soğtucu akışkan kanalları açılmalıdır. elektrik iletkenliği. Fiziksel büyüklüklerin problemin hiç bir safhasında değişiklik göstermeyen kısmına sabit büyüklükler ismi verilir. Bu kesitte ve diğer boyutlarda değişime neden olacaktır.sn. Bar N/m Nm Kg. Çünkü. Örnek olarak. Tablo II : Temel Fiziksel Büyüklükler. Bir probleme etkiyen fiziksel büyüklüklerin iyi belirlenmesi çözümün sıhhatini de direkt etkiliyecektir. Bu değişim malzemenin sertlik. dayanımı gibi tüm özelliklerinin değişmesine neden olabilir. Böyle bir halde sıcaklık sonucu mukavemette bir azalma veya plastik-elastik şekil değişiminin tehlikesinden bahsedilemez. Problem çözümünde asıl etkili olan değişken fiziksel büyüklükler’ dir. üst sınırı yoktur. Yanlış bir belirleme hasaplanan ve gerçekte meydana gelen değerler arasında bir farkın meydana gelmesine neden olacaktır. ısı iletme kabiliyeti.3 Fiziksel Büyüklükler: İlgili probleme etkisi olan birimli (4 temel birim: m. İş. Enerji Hız V. 1. Sembolleri ve Birimleri Değişkenler Sembol Birim Değişkenler Zaman T Sn Atalet momenti Yol x.sn kW/m2.sn daN/cm2 m2/sn Kg/m. birbirleriyle etkileşim halindedirler. mikroskopik yapı YMK yapıdan HMK yapıya kayabilir. Bu nedenle atomik yapıda bir değişim gözlenmez.p k M m Birim mm4. Bu nedenle atomik (kristalik) yapı değişim gösterebilir.P N Isı taşınım katsayısı Güç P. kilogram) veya birimsiz bütün büyüklüklerdir. Dolayısıyla konular birbirinden bağımsız olmayıp. Oysaki b şıkkında malzeme yüksek sıcaklıktadır. saniye ve kg.W Kw. sabitlerin problem çözümünde bir zorlaştırıcı ve kolaylaştırıcı bir etkisi yoktur. A ve F ile malzemenin emniyet sınırını belirleyen gerilme değeri yeterlidir. a şıkkında malzeme oda sıcaklığındadır. Hiç çözüm bulamamak yerine. metre. Diğer bir ifade ile bulunacak çözüm denkleminde ve çözüm aşamasında karşımıza çıkacak Sabit ve Değişkenlerdir.çalışılan ortam ve malzeme sıcaklığı ile yakın bir ilgisi vardır. K Kinematik vizkosite Isı Q. Genelde. Bu büyüklüklerin belirlenmesi ilgili problemin fiziğine hakim olmakla mümkündür. En basit problem için değişken sayısı en az iki tane olması gerekirken. İyi bir fiziki bilgi aynı zamanda pratikte meydana gelebilecek problemlerin giderilmesinede yardımcı olacaktır. Bu nedenle yüksek sıcaklık ortamında çalışmak istenmeyen neticeler doğuracaktır. mukavemet analizinde tekrar dikkate alınmalıdır.BG Gerilme o o Sıcaklık T C.E Cp. kgmm2 Joule j/Kg. oC.Cv K. g Makina mühendisliği açısından önemli büyüklükler.τ ν µ P.o C kW/m. Dolayısıyla mukavemet hesaplarına ilave olarak ısı transferi hesaplamaları ve malzemenin mikroskobik analizide yapılmalıdır. Bu açıdan b şıkkında malzeme ek bir sistemle soğutulmalıdır. Joule Dinamik vizkosite Boyutsuz Basınç Sürtünme Katsayısı µ Boyutsuz Yay Katsayısı Birim uzama ε 3 kg/m Yogunluk Moment ρ Mm Kütle Çökme miktarı δ Sembol I W. Fiziksel 6 . Mukavemet hesaplamaları için L.α σ. g m/sn Isı iletim katsayısı Kuvvet F. Fiziksel büyüklükler tespit edilirken probleme olan etkiside başlangıçta belirlenebilmelidir. bunların birimleri ve sembolleri Tablo II verilmiştir. fiziksel büyüklük sayısının artması. santigrad derece. s. Hatta soğutmayı temin etmek için eleman yapısında meydana gelecek dizayn değişimleri. a şıkkına göre şekil değiştirme (elastik veya plastik deformasyon) kabiliyeti daha fazladır. N/m2 . problemin daha komplex olmasına ve analitik çözümün daha zor olmasına neden olacaktır.

Bu ayırma işlemi problemin çözümünde etkilidir. Meydana gelecek ısı uç taraftaki sıcaklığın yükselmesi ile neticelenir. V hız bağımlı değişken olarak.g Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Sabit parametre Değişken parametre Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Bu büyüklüklerden uç geometrisi. roket hızı gibi değerlere büyük oranda bağlı olacaktır. gece gündüz gibi bir çok faktörle meydana gelecek ısınma değerini etkileyecektir.malzeme ve malzemenin ısı iletim katsayısı. Çünkü. Eğer “V=10 iken t=?” sorusunun cevabı önemli ise t=t(V) şeklinde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerdeğiştirmesi de mümkündür. Bağımlı değişken ise bağımsız değişkene karşı değer alabilen bir değişkendir.roket ucunun geometrik yapısı .A . V .yerçekimi ivmesi .Sıcaklık. Q . “hangi zaman da hız ne olur?” şeklindeki soru sorulması nedeniyle V=V(t) şeklinde gösterim gerekir.sürtünme sonucu meydana gelen ısı . x ise bağımsız değişkendir [Örnek: y(x)=4sinx]. roketin hedefine varmadan bozucu tesirin altına girmesi roketin imal edilme düşüncesine aykırıdır. malzeme ve yerçekimi roketin hareketi süresince sabit kalırken. Bu sürtünme de aşırı ısınmaya neden olur. Meydana gelen ısınma roket ucunun geometrisi. T .hareket doğrultusu. Hatta havanın sıcaklığı nemi. Gerek ergime ve gerekse soğutma problemleri için roket ucundaki sıcaklık dağılımı bilinmelidir. ρ . Bağımsız değişken genelde keyfi değer alabilen değişkendir. Kolay çözümü veren bir grublama tercih edilmelidir. Sıcaklığın düşürülmesi için bir soğutma sistemi düşünülebilir. y=y(x)=f(x) fonksiyonel gösteriminde y bağımlı. Sıcaklık değerinin hesaplanabilmesi için deneysel veya teorik çalışma sonunda bir bağıntının bulunması gerekir.Roketin hızı. x . x bağımlı y bağımsız değişkenler olacaktır. Örnek: Atmosferde hızla hareket eden roketin uç kısmındaki sıcaklık değerinin doğru olarak hesaplanması için gerekli fiziksel büyüklükler ne olmalıdır? Et kalınlığı Hareket yönü Roket içindeki cihazlar Hava akım çizgileri Açıklama: Roketin atmosfer içerisindeki hareti esnasında hava taneciklerinin akım çizgileri roketin uç kısmından dolayı şekilde gösterilen yapıya sahip olur. roket hareketini bozan etkileşimler meydana gelir. Çünkü. diğerleri değişir.hava yoğunlugu. Burada amaç roket ucundaki sıcaklık değerinin rokete ve roket içindeki cihazlara zarar vermeyecek bir seviyede olmasıdır. Aerodinamik yapıya sahip bir uç geometrisi ile düzlem yüzeye (küt geometri) sahip bir uç geometrisi aynı etkiye neden olmayacaktır. t zaman ise bağımsız değişken olarak isimlendirilir. Bu nedenle uç tarafta sürtünme meydana gelir. Sıcaklık yükselmesi malzemenin ergime sınırını aşarsa istenmeyen. Eğer x = x (y) şeklinde [Örnek: x(y)=4siny] bir düzenleme yapılırsa. Hava tanecikleri roket ucunun çarparak hareket doğrultusuna dik doğrultuda dağılırlar. İstenmeyen bir olayın meydana gelmemesi için roket ucundaki malzeme cinsinin ve et kalınlığının istenen şartları sağlayacak derecede olması gerekir. malzeme yapısının değişmesi başlangıçta yapılan hesaplamalarıda 7 . Genelde. Elde edilecek bu bağıntı bulunması gerekli veya kurulacak deney setinde ölçülecek fiziksel büyüklüklere şunlar olmalıdır: Fiziksel büyüklükler : . Önceki örnekte verilen hareket probleminde. k .büyüklüklerin değişebilir kısmı kendi arasında BAĞIMLI DEĞİŞKEN ve BAĞIMSIZ DEĞİŞKEN şeklinde iki alt gruba ayrılır.

Yinede her hal için çok sayıda yapılması gereken deneylerin getirdiği yüksek maliyet nedeniyle teorik analizin mümkün olmadığı veya büyük oranda hatalı olduğu hallerde deneysel yönteme başvurulur. Aynı zamanda ampirik denklemin sağlıklı kullanılma aralığı da belirtilmiştir. Verilen denklemler II. denklemin ampirik olup olmadığı belirtilir. Deney seti. g yerçekimi etkisinde gelişen hareketler içinde kullanılabilir. yoğunluk.Q.x. Sadece değişkenlerin birimleri birbirleriyle uyumlu olmalıdırlar. Dikkat edilirse.etkileyecektir. yerçekimi ivmesi gibi fiziksel büyüklükler ancak deneysel olarak tesbit edilebilirler. Ancak gerçek bir uygulamadan (deney bir nevi uygulama sahası olarak alınabilir) bulunması nedeniyle neticeleri analitik denklemlere göre daha sağlıklı olacaktır.V) şeklinde bir bağıntı araştırılıyor. Değişken büyüklüklerden sıcaklık bağımlı. y(t)=Vot-0. Hiç süphesiz ki. herhangi bir problemin deneysel olarak analizi çok kapsamlı deney setini ve çok sayıda deney yapılmasını gerekli kılar. a(ivme) ve t(zaman) değişkenleri için bir birim mecburiyeti verilmemiştir. cm ve s (saniye) verilmiş ise cm/s veya cm/s2 olacaktır. Yani. Örneğin.Newton Kanunu ve integrasyonla bulunduğu için ANALİTİK DENKLEM’lerdir. Böyle bir bağıntının bulunması için deney yapan kişinin ölçüm cihazlarının kullanım kapasitesi ve hata yapma büyüklüğü hakkında uzman olması gerekir. y(yol). Bu denklemler ile hesaplama bağımsız değişken olan zamanın 0 < t < ∞ aralığı içindeki tüm değerleri için geçerlidir. Bir çok mühendislik probleminin var olduğu düşünülürse sonsuza giden sayıda deney seti ile ancak tüm mühendislik problemleri çözüme kavuşturulabilir. Denklemlerde bulunan değişkenlerin birimlerinin ne olması gerektiği de açıklanmıştır. sonsuza giden sayıdaki deney seti ise o kadar büyük sayıda personel ve maddi desteği gerekli kılacaktır. Bu denklemler ivmenin sabit olduğu ve hareketin yavaşlayan bir karaktere sahip olduğunu göstermektedir. 8 . a) V(t)=Vo-at . yoğunluğu ve ısı iletim kabiliyeti deneysel olarak belirlenmiş bir metal plaka içerisindeki sıcaklık dağılımı oldukca iyi bir hassasiyetle teorik olarak hesaplanabilir. denklemlerde sabitler çok küsüratli değildir ve V(hız). Örnek: Aşağıda verilen denklemleri analitik ve ampirik olması durumuna göre değerlendiriniz. Çünkü. Bu nedenle malzeme özellikleri hareket süresince sabit kalmalıdır. ısı iletim katsayısı (katıların ısı transfer etme kabiliyetini gösterir).5at2 : Vo ilk hızıyla başlamış bir hareketin zamana bağlı hız ve yol denklemleridir. sonucun mümkün olduğunca doğru olması için gerçek problemin küçük bir maketi olmalıdır. diğerleri bağımsız değişken olarak isimlendirilebilir. Bunlara deneysel olarak bulunmaları sebebiyle AMPİRİK BAĞINTI ismi verilir. deneysel çalışma ancak. 1. Bununla birlikte. Bu denklemler. Bu durumda a=g olacaktır.4 Deneysel Çalışma Oldukca karışık ve analitik çözümü mümkün olmayan bazı problemlerde pratik hesaplamalar için kullanılan bir takım bağıntılar-denklemler deneysel çalışmalar neticesinde bulunur. Çünkü. teorik analizin iyi neticeler vermediği. Günümüzde. mühendislik problemlerinin çoğu teorik ve deneysel neticelerin birlikte değerlendirildiği özelliktedirler. Böylece keyfi ve bağımsız ρ. Yol ve zaman km (kilometre) ve h (saat) olarak verilmişse hız ve ivme km/h veya km/h2. çözümsüzlüğün olduğu durumlarda kullanılmalıdır. Böylece deneysel olarak belirlenebilen yerçekimi ivmesi teorik bir analizle birleştirilerek denklem üretiminde kullanılabildiğine dikkat edilmelidir. viskozite (akışkanların sıvılık kabiliyetini gösterir). ısı taşınım katsayısı (akışkanların ısı transfer etme yeteneğini gösterir). İlgili kitaplarada. sabit olmasından dolayı. Deneysel çalışmalarla bulunan bu bağıntıların kullanılabilme aralığı analitik denklemlere göre oldukça sınırlıdır. x. değişkenlerin önünde ve üst olarak bulunan sabitlerin çok küsüratlı olmasından anlaşılabilir. Q ve V değerlerine karşılık T nin bağlı olarak hangi değerleri alacağı hesaplanabilir. T=T(ρ. Verilen bir denklemin ampirik olduğu. Aynı zamanda deneysel ölçümler sonucu bulunmuş datalar iyi bir istatiksel bilgi ile değerlendirilmelidir.

Daha sonra sonuçta elde edilen çözümler belirli fizik kaidelerine göre toplanır. bu gerekçelerin üretilebileceği yeni ortamlar düşünülmelidir. Bu nedenle.⎡ 0. Diferansiyel Yüzey veya Diferansiyel Hacim isimlerinide alabilir. (örnek olarak mm ve N/m2). düşünülecek parametre sayısıda azaldığı için. elde edilen neticenin daha sağlıklı olmasıda sözkonusudur. çözülemeyen mühendislik problemlerinde genellikle süperpozisyon ilkesi uygulanır. sırasıyla m ve Atm. Çözülemeyen problemde. hayali-sanal olarak düşünülen. Sonuç olarak büyük sistemlerin belirli sayıda alt sistemlere bölünerek. çözüm gayesi ile üretilmiş. Ayrılan bu parçalar teker teker birbirlerinden ayrı olarak çözüme tabii tutulurlar. çözülen problem bir geometrik problem ise. Genel olarak. ölçüm değerleri formülize edilmişlerdir. Genelde bir teorinin neticesi deneysel bir çalışmayla doğrulanmaya çalışılır. havanın atmosferik basıncınının denklemsel ifadesidir. Bu şekilde asıl problem için lazım olan genel çözüm elde edilmiş olur. belirlenmiş fiziksel büyüklükler arasında direkt olarak bir denklem türetmek pek mümkün değildir. Başka bir ifade ile en küçük fiziksel yapıya diferansiyel eleman demek de mümkündür. Bir fiziksel büyüklüğün en küçük parçası. matematisel olarak. Çünkü direkt bir denklem yazmak için mantiken ve fiziksel olarak gerekçe bulunamaz. Daha önce çeşitli ölçüm cihazlarıyla basınç değerleri ölçülmüştür. Dolayısıyla bu bir AMPİRİK DENKLEM’dir. Diferansiyel eleman. diferansiyel eleman esas problemin bir minik minyatürü şeklinde olur. Bu denklemde 0 ile 11000 metre arasındaki herhangi yükseklik yazılarak. birimlerinde olmak zorundadırlar. Dolayısıyla. Parçalama işlemi diğer bir tanımla türetmedir. Teorik çalışmada problemin seyri üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler tesbit edildikten sonra. 1. bu değişkenlerin problemin geçerliliği süresince oynadığı rol de tespit edilmelidir. 1 büyük problemin N sayıda küçük probleme ayrılması esastır. Daha yükseklerde yanlış netice verecektir. Daha büyük problemleri ve yapıları daha küçük problemler veya yapılar şeklinde düşünmenin temel mantığı. zaman (t) için (zamanın diferansiyel elemanı veya diferansiyeli ). Bahsedilen parçalama işleminin sayısı arttıkca. Ancak. Yani denklemin kullanımına bir sınır getirilmiştir. Daha sonra Nümerik Teknikler kullanılarak. H ve P’ nin bu denklemde kullanılması yanlış netice verecektir. Po ve To deniz seviyesindeki basınç ve sıcaklıklardır. Şayet. Esas 9 .0065H ⎤ b) P = Po ⎢1 − ⎥ : Bu bağıntı atmosferin değişik yüksekliklerinde (H) ölçülen basınç To ⎦ ⎣ (P) değerlerinin nümerik ve istatistik metodlarla denklem haline dönüştürülmesinden belirlenmiş olup. o irtifa seviyesindeki basınç hesaplanabilir. Bu işlemde amaç fiziksel büyüklükleri sabit ve değişken şeklinde iki gruba ayırmaktır. Denklemdeki sabitler çok küsüratlıdır ve değişkenler H ve P . Sıfıra en yakın ve en küçük şeklindeki bir yorum daha doğrudur. Genel olarak. Değişken fiziksel büyüklüklerin artan sayısı teorik analizin yapılabilirliğini azaltır. çözülemeyen problemin sonsuza (N→ ∞ ) giden sayıda parçalama ile çözümü aranırsa. Bu doğrulama işlemi bir problemin birkaç sahası için içra edildikten sonra ileri sürülen teorinin doğru neticeler verdiği kanaatine ulaşılır. çözülebilirlik şartına ulaşılabilmesidir. parçalama işlemi bağımsız değişkenler olarak belirlenen fiziksel büyüklükler esas alınarak gerçekleştirilir. en küçük olmakla birlikte hiçbir zaman sıfır değere sahip değildir. elde edilen her bir parçaya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir. lim ∆t = N = dt N →O t şeklinde bir örnekle tariflenebilir. Özellikle. termodinamikte ve akışkanlar mekaniğinde Kontrol Hacmi olarakda isimlendirilir. ana probleme göre çok daha küçük olan problemciklerdir. Bu diferansiyel eleman duruma göre Diferansiyel Aralık. onun matematisel olarak türevi (ingilizcede diferansiyel) dir. Bu prensibe göre çözülemeyen bir problem çözülebilir daha küçük parçalara ayrılır. Başka birimlerde. Parçalama işlemi makas veya testere ile gerçekleştirilen bir olgu olmayıp. Bu denklem ile sağlıklı bir hesaplama için maksimum H yüksekliği 11000 m olabilir.26 Teorik çalışma deneysel çalışmaya göre ucuz olması nedeniyle tercih edilir.5 Teorik Çalışma ve Diferansiyel Çözüm 5.

problem bir prizma ise diferansiyel elemanda minik bir prizma. bağımlı değişkenin nasıl değiştiği araştırılır. log. bir küre ise diferansiyel eleman küçük bir bir küre parçası. bu integralin çözümü olan y = 0. Lineer bir değimin eğimi (θ) tüm t değerleri için aynıdır. Bu nedenle “Bu bağıntı nasıl olmalıdır? Nasıl elde edilir? 10 Bu şekle göre I. sistem sonsuza giden sayıda parçalara ayrılarak süperpoze edilir. exp veya porabolik) cinsinden açık ifadesinin yazılabilmesi problemin çözülmüş olduğunu gösterir. Genelliklede. Ancak.5x2+C den. Hareket için s ve t böyle bir kavramla birbirine bağlanmakta ve bir denkleme dönüşmektedir. Örnek : İki değişik harekette yolun zamana göre değişimleri aşağıdaki şekilde verilmiştir. tan. Lineer denklemden daha basit ifade ise sabitlerdir. (II. Diferansiyel çözümün anlaşılabilmesi için aşağıdaki kinematik probleminin üzerinde durulmasında büyük fayda vardır.5 için y ne olmalıdır?” sorusu S1 S0 0 t0 θ Lineer Değişim (I. Hangi aralıklarda çözüm sağlıklıdır. sinuziodal ve logaritmik eğriler veya değişimler meydana gelmez. Dolayısıyla çözülemeyen ana problemler süperpoze edilirken genel çözüm grubunu oluşturan herhangi bir eğri çok sayıda doğrulara bölünmektedir. Başka bir bakış açısıyla. Bir problemde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi herhengi bir eğridir. Dolayısıyla bir çözümsüzlük mevcuttur. İntegrallerin çözümünde karşılaşılan değişken dönüşümleri. Çünkü. lineer bir değişim yakalamak için. Bu nedenle ya nümerik olarak yada analitik olarak tekrar çözülmelidirler. sıfır olmayan bir büyüklüktür. Diferansiyel denklemlerinde. bildiğimiz klasik denklemlerden farklıdır. alınabilen veya alınamayan integrallerde olduğu gibi. cosinüs. Bulunacak bu bağıntı benzer hangi problemlerde S(yol) sorulara cevapların kullanılabilir. Buna göre hareketleri tanımlamak için gerekli olan bağıntıları tanımlayınız. yarım açı formülleri vb çözüm şekilleri gibi. Herhangi bir t anındaki θ değeri bulunursa bu tüm t ler için kullanılabilir. çözülemeyen bu problemin en küçük parçası olan diferansiyel eleman içerisinde tüm değişimler lineerdir. Bilinen dx en küçük ama. Dolayısıyla I. Mühendislik problemlerinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi başlangıçta bilinmez. “x=1. analitik olarak çözülebilen ve çözülemeyen tipleri mevcuttur. Harekette yol zamana göre lineer olarak artmaktadır. y=0. en küçük parçalara ayırarak meydana getirilen çözüm tekniğine ise DİFERANSİYEL ÇÖZÜM denir. Aslında soruda “Şeklin yazı ifadesi nedir” sorusuna cevap isteniyor.” gibi Eğrisel Değişim mutlaka bilinmesi gereklidir. Yani diferansiyel boyutta parobolik. en basit eğri-en basit denklem-en basit değişim lineer (y=ax+b) bir denklemdir. Bu denklemdeki t1 − t0 tgθ yol/zaman kavramına uygun olarak m/s birimine sahip olmalıdır. Sonuç olarak.5(1. Direkt hesaplamalar için kullanılamazlar.Hareket) diferansiyel denklemlerdir.hareket) t1 t(zaman) Açıklama : Dikkat edilirse bir hesaplama için mutlaka gerekli olan bir denklem veya bağıntı isteniyor. “ y = ∫ xdx integralinde x=1. Daha önce verilmiş olan İntegraller en basit cevaplanamaz. Bu tür eğriler veya değişimler asıl problem boyutunda meydana gelir. kısmi integrasyon.5 ise dx = ?” sorusu hiç bir zaman netice bulamaz. Sonuç olarak I. Bu eğrinin bilinen fonsiyonlar (sinüs. denklem teşkil edilirken bağımsız değişkenin diferansiyel boyutunda. Hareketin tam olarak tanımlanabilmesi için s ve t ye .5)2+C şeklinde hesaplama yapılması mümkündür. Mantıksal olarak en küçük yapı içerisinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi ancak lineer olabilirler. Diferansiyel eleman ile ana problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler arasında belirli fiziki kaidelere göre geliştirilmiş bağıntılara ise DİFERANSİYEL DENKLEM ismi verilir. diferansiyel denklemlerin çözümlerinde de çeşitli teknikler vardır. Çünkü. esas problem bir silindir ise diferansiyel eleman da küçük bir silindir parçası şeklindedir. Bir diferansiyel denklem. Ancak. Şekilden S −S tgθ = 1 0 yazılabilir.

Çözüm için II. I. Bu büyüklüğe literatürde HIZ ismi verilmiş ve V harfi ile simgeselleşmiştir. “Niçin böyle bir fonksiyon?” sorusu her seferinde cevap bulamayacaktır.hareketin 8 parçaya bölünmesi 2 3 4 ∆t1 0 ∆t1 ∆t1 ∆t1 t(zaman) I. Hareket için bu noktada bir çözümsüzlük mevcuttur. bu çözüm küçükte olsa hatalı olacaktır. gerçek eğri ve lineer eğri arasında bir ε1 kadar Hata farkı meydana gelecektir. Hareket 4 ve 8 parçaya ayrılırsa. Bu yaklaşımdan hareketle parçalama sayısı arttıkca. Hareket için V=2sint + lnt veya V = 5t2-et gibi bir tanımlamalar doğru olmayacaktır. Neticede I. Örneğin. yolun zamana göre düzgün değiştiği tüm hareketler için geçerlidir. Bu nedenle. yani. bölüm veya dilim sayısının artması halinde meydana gelen hata azalacaktır.hareketten elde edilen hız bağıntısı uygulanabilir. Bu hatayı azaltmak için çözüm düşünülen küçük hareket sayısının artırılmasıdır. II. Hareketin denklemi. gerçek değişimler çözüm için olması arzu edilen lineer değişimler birbirlerine yaklaşacaktır şeklinde genel sonuç elde edilir. kinematik problemlerde herhangi bir andaki hız ve yol merak edilir. II. Bununla birlikte lineer değişim ve gerçek değişim arasındaki farkta ε1 den yarı yarıya azalarak ε2 ye düşecektir.hareket ∆t1 lik zamana sahip 4 eşit hareketciğe bölündüğü zaman her hareketcik içerisinde s-t değişiminin biraz daha basit olduğu görülecektir. Bu hata kabul edilirse her bir hareketcik için I. Harekette olduğu gibi yol zamana göre düzgün değişmiyorsa kullanılamaz. Çünkü. V=V(t) veya S = S(t) şeklinde bir bağlantı arandığı için t bağımsız değişken olarak tercih edilmelidir. Fakat. Hareketteki yaklaşımla hızı bulmak mümkün değildir. Böylece 4 küçük hareket için 4 tane denklem ve hız değeri bulunacaktır. Yani gerçek ve lineer değişimler birbirine yaklaşacaktır.hareketin çözümünden s ve t arasında lineer bir değişim için çözümün olabileceği sonucu ortaya çıkmıştır. her bir hareketin zamanı ∆t2=∆t1/2 olacaktır. Dolayısıyla I.hareketin 4 parçaya bölünmesi I.hareket çözüm gayesiyle daha küçük parçalara ayrılırken. II. II. Bu amaçla dilim sayısı bölüm sayısının 8 olursa. S(yol) 1 ε1 Lineer değişim kabulu S(yol) 1 ε2 4 8 ∆t2 0 ∆t2 ∆t2 t(zaman) I. Netice olarak. Böylece. 8 parçacık için 8 bilinmeyenli denklem sistemi ortaya çıkacaktır. Bu denklemler birbirine bağlı olup birinin neticesi bir sonraki hareketciğin input bilgisi olacaktır. II. aşağıdaki S-t grafikleri elde edilir. mantıksal bir tabanı olmadığı için yanlış olacaktır.hareket uygulamasından elde edilecek hız ve denklem sayısıda 8 e çıkacaktır. II.ilave olarak m/s birimine sahip yeni bir fiziksel büyüklük gereklidir. V bağımlı ve t bağımsız S −S S değişkenler olmak üzere V (t ) = 1 0 = t1 − t0 t şeklindeki olup tüm zamanlar için hareketin hızını verir. zamana göre değişimlerin lineer olması prensibi gözetilmelidir. toplamı veya bölümü şeklinde direkt yazmak. Harekette ise yolun zamana göre değişimi herhangi bir eğridir. herhangi bir an için bulunmuş olan eğim diğer zaman dilimleri için yanlış olacaktır. Dolayısıyla 4 hareketcik için 4 bilinmeyenli. Çünkü. Bu denklem eğimin sabit olduğu. Bu nedenle her dilim içerindeki değişim lineer olarak kabul edilirse. Bu eğriyi bilinen fonksiyonların çarpımı. Çünkü. Eğrinin eğimi zamanla değişmektedir. Çözmek içinde hareket daha kısa süreli hareketciklere bölünmelidir. Bununla 11 .

Çözüm aşamasında bağımlı değişken ve türevleri eşitliğin sol tarafında. Bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM. parçalama sayısı t ∆S dS n → ∞ ⇒ → dt → 0 ⇒ lim ∆t = dt = V n n →∞ ε →0 Bu prosesle bulunan denklem DİFERANSİYEL DENKLEM olacaktır. Sonsuzluk matematiksel ve fiziksel olarak yorumlanamayan bir büyüklüktür. Ancak. Bağımsız değişken sayısı ve bağımlı değişken sayısı birer tane ise diferansiyel denklem ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM ismini alır. İşlemlerdeki ∆t ve ∆S sonlu küçük zaman ve yol. yolun zamana göre birinci türevi olduğu sonucu çıkarılabilir. türev ve integrasyon. Diferansiyel denklem sistemlerinin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem elde bulunmalıdır. sıfır değilse Homojen Olmayan (non-homojen) diferansiyel denklem olarakta isimlendirilir. Dolayısıyla. Bu denklem sisteminin çözümü ayrı bir zorluk olarak düşünülmelidir. Bu son ifadeden hızın. En az hata için dilim sayısı olabildiğince artırılmalıdır. bağımsız değişken ve sabitler ise eşitliğin diğer tarafında toplanırlar. Yinede. Bu tanımlamalara ilave olarak. En az hata ile çözüm için sistem en küçük parçasına ayrılır. Diferansiyel denklemler aynı zamanda bağımlı ve bağımsız değişkenlerin diferansiyellik derecesine (türev mertebesine) göre Mertebe olarak. Daha önce bahsedilen ve asıl problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklerin değişken olanları diferansiyel denklemlerin bağımlı ve bağımsız değişkenlerini meydana getirirler. çözüm tekniğini ve diferansiyel denklemi ilk bulan bilim adamlarının isimleriyle anılan diferansiyel denklemlerde mevcuttur. Bu denkleme ulaşmak için uygulanan sonsuz küçük parçalara ayırma mantığı ve süreci DİFERANSİYEL ÇÖZÜM olarak bilinmektedir. sonsuz veya tanımsız olmadan önceki. Ancak. operatörü ile. Yolun zamana göre değişimi ne olursa olsun bu denklemle cevap almak mümkündür. Bu değişkenlerin sayılarına göre diferansiyel eleman üzerinden elde edilecek diferansiyel denklemin isimlendirilmesi yapılabilir. ∞ sn. ∞ N. Yolun (S) diferansiyeli dS. bağımlı değişkenin veya türevlerinin en büyük kuvvet derecesine görede Derece olarakta sınıflandırılabilir. 12 . ∞ m/sn veya ∞ oC gibi ifadeler ölçüm aletlerinin ve insan hafsalasının ötesinde bir olgudur. zamanın (t) diferansiyeli dt. Hareketciğin meydana geldiği bu en kısa zaman aralığı DİFERANSİYEL ELEMAN olacaktır. buna türev veya diferansiyel.hareket için herhengi bir zaman diliminde hız ifadesi matematiksel yaklaşımla şu şekilde yazılabilir: n. Bulunan bu denklem tüm hareketler için geçerlidir. Başka bir ifadeyle birbirinin tersi olan. Eğer parçalanma sayısı sonsuza giden miktarda büyük alınırsa hata değeride sıfıra ve hareketciğin zamanı gidecektir. bağımlı değişken sayısı birden fazla ise DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ ismini alır. kısmi diferansiyel denklemler “ ∂ “ operatörü ile gösterilirler. elde edilen denklem sistemi bir toplama işlemi gerektirir ki bunada integrasyon ismi verilir. Bu kavramlar diferansiyel denklemin çözümünü de belirlemektedir. Bu işlem sonucu. II. Ancak meydana gelecek çok bilinmeyenli denklem sistemini çözümü bu artırıma engel olacaktır. eğer eşitliğin sağ tarafı sıfır ise Homejen. hızın (V) diferansiyeli dV ve sıcaklığın (T) diferansiyeli dT olacaktır. hata sıfır değildir. tanımlı olan son değere matematikten bildiğimiz LİMİT ile ulaşılabilir. Hem bağımlı hemde bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ sözkonusu olacaktır.hareketin S = S(t) fonksiyonu belirlenip zamana göre türetilirse hız bulunmuş olur.birlikte ele daha fazla bilinmeyenli denklem sistemi elde edilmektedir. “Çok bilinmeyenli denklem sistemi nasıl çözülecek?” ve “yukarıdaki ifadeden S nasıl çekilecel?” soruları cevaplanmalıdır. Bu açıdan II. çözüm için bir sistemin sonsuz küçük parçalara ayrılması ve bunların tekrar toplanması olarak tariflenebilir. Adi diferansiyel denklemler “ d “ . Bu nedenle herhangi bir ifadeyi sonsuz kabul etmek mümkün değildir. dt ve dS ise sonsuz küçük zaman ve yol olarak isimlendirilir.

Isı transferinde kullanılır. x bağımsız değişken. 1) dy + 4 y = sin x dx : y bağımlı.derece (non-lineer) non-homojen dx 2 ⎡ dy ⎤ 4) ⎢ ⎥ + 4 y = sin x : y bağımlı. Adi dif.1 Bazı Diferansiyel Uygulamaları Diferansiyel yaklaşım denklem üretiminin yanında varolan bazı denklemlerin çözümünde de kullanılır. x ve y bağımsız değişkenler. 1.denk. 1. mertebe 1. Böylece yukaridaki örnek için ∂z = 0.derece dr ∂2T ∂2T + = 0 : T bağımlı değişken. ve 2. 3. Açık formu bilinmeyen birden fazla bağımsız değişkene bağlı bir bağıntının diferansiyeli alınabilir ve bu diferansiyel form minimum-maksimum hesabı veya başka çözüm amacıyla kullanılabilir. 1. 1. Bu noktada bazı örnekler şu şekilde verilebilir. Bir z=z(x. dx≠0 ve dy≠0 yazılabilecektir. Mertebe.denk.denklem ∂x 2 ∂y 2 ds d 2 r + =3 dt dt dr − 3s = ln t dt ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y 8) : s ve r bağımlı. x bağımsız değişken. 2. 1.derece homojen 5) dx 4 6) q = − k 7) dT : Fourier Dif. 2. Bir extramum noktada bağımlı değişkenin diferansiyeli sıfırdır. mertebe. türevleri şu şekildedir.mertebe. x bağımsız. Mertebe.Örnek : Aşağıdaki diferansiyel denklemleri isimlendiriniz. 1. t bağımsız değişkenler.y) fonsiyonunun 1. 13 . Fakat bağımsız değişken bu noktalarda kesinlikle sıfır değildir.5. sistemi 1.derece (lineer) non-homojen dx 2 3) dy + 4 y 3 = sin x : y bağımlı. 4. x bağımsız değişken.sistemi 9) ∂2u ∂2v + = x+y ∂x 2 ∂y 2 :u ve v bağımlı .derece non-homojen ⎣ dx ⎦ d4y + 4 y = 0: y bağımlı. Kısmi dif. 1. Kısmi dif.derece (lineer) non-homojen 2) d 2y + 4 y = sin x : y bağımlı.mertebe. Denklemi . x ve y bağımsız değişkenler. dz = ∂z ∂z dx + dy dy ∂x d 2z = ∂2z 2 ∂2z ∂2z dx + 2 dxdy + 2 dy 2 ∂x 2 ∂x∂y dy Özellikle extramum (minimum veya maksimum) noktaların belirlenmesi noktasında çok faydalıdır. x bağımsız değişken.

Bu durumda ısının en az miktarda kaybı için sadece A yüzeyi ile 14 . Bu durumda hız x.Problem-1: Bir akış ortamında akışkan taneciklerinin hızını veren hız profilini veya hız alanını belirleyiniz. geometri R yarıçapında ve H yüksekliğindeki bir silindirik yapı. A ise ısının transfer olduğu yüzeydir. dz + dy + dx + ∂x ∂y ∂t ∂z Bulunan diferansiyel ifade dt’ye bölünerek ivme bağıntısı bulunabilir. ∂V ∂V ∂V ∂V dt yazılabilir. Hız bir vektörel büyüklük olup her 3 eksen üzerinde de izdüşümü meydana gelebilir.z ve t nin fonksiyonu olacaktır. geometri ise KxLxM boyutlarında prizmatik yapıdır.A. Akış kanalının boyutları.(Tiç-Tdış)=C.y. Meydana gelen ısı transferi Q=C. Sıcak sıvının soğumasının en az düzeyde olabilmesi için düşünülen geometrilerin boyutları ne olmalıdır. V hızının x.t) ise dV = ∂V ∂V ∂V dV ∂V dx ∂V dy ∂V dz ∂V ∂V + ise a = W+ + V+ + U+ =a= ∂x ∂y dt ∂x dt ∂y dt ∂z dt ∂t ∂t ∂z Son ifadedeki ilk üç terim konuma bağlı konvektif ivme. Dolayısıyla hız sabit olsada akışkanlar için ivme sıfır olmayabilir. Aynı zamanda her noktadaki hız değeri zamanlada değişebilir. Yukarıdaki şekilden görüleceği üzere seçilen orijin noktasından uzaklaştıkca farklı hız değerlerine ulaşılacaktır. 2.(300-25) denklemiyle basitce hesaplanabilir. son terim ise zamana bağlı ivme olarak bilinir.A. R K M H L Açıklama: Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. z V x 0 y Çözüm için gerekli koordinat sistemi kartezyen (x:y:z) olarak seçilirse akışkan taneciklerinin hızı x. Isı akış doğrultuları şekilde oklarla gösterilmiştir. dolayısyla akış kesiti değiştiği için kütlenin korunumuna göre hızda değişmelidir. V=V(x.y. y ve z ye göre değişecektir. y ve z üzerindeki izdüşümleri U. Burada C depo malzemesinin ve ortamın bir sabit değeridir. V ve W olarak gösterilirse hız için şu işlemler yapılabilir. Taneciklerin ivmesi için bir bağıntı türetiniz.z. V = Ui + Vj + Wk . En az ısı kaybı için hangi geometri uygundur. Problem-2: 25 oC lık ortam sıcaklığında 300 oC lık sıcaklığa sahip 1000 m3 lük bir sıcak sıvıyı saklamak üzere iki farklı geometriye sahip depo düşünülmektedir. 1.

en az ısı tranferi için A değeride en küçük olmalıdır. 2 2/3 πR ⎛ 2000 ⎞ π⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 2000 Amin = 2πR 2 + = 2π (5. 15 . 2000 dA 2000 A = 2πR 2 + ⇒ = 4πR − 2 = 0 3000 R dR R 3 H= 2. Bunun içinde A’nın L ve M ye göre kısmi türevleri sıfır olmalıdır. Silindir için sadece R’nin fonksiyonu olarak değişiyordu.10)=600 m2 1000 m3 lük hacim silindir yapı ile daha düşük yüzey alanı ile sağlanmaktadır.10)=10 m dir . A=A(M.838m .7 (=[600-553. prizmanın yüzey alanından (600 m2 ) daha küçüktür. =0 ∂L ∂L ∂M ∂A = 0 . Bu şekle göre R nin 5 m civarlarında A yüzey alanının minumum bir değeri vardır. A nın R ye göre değişimi şekilde verilmiştir. Q ve A doğru orantılı olacağı için.58 m2). ∂M A’nın en küçük değerini bulmak için türevi (dA) sıfır olmalıdır.oynanabilir. dA = ∂A ∂A ∂A dL + dM ise dL≠0 ve dM≠0. 1000 m3 lük hacmi veren en küçük A yüzeyi aranmalıdır. Silindir yapının tercih edilmesiyle ısı kaçağından %7. Amin=2(10. olmalıdır.613 10 × ⎛ 2000 ⎞ R=⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 1/ 3 = 5.10+10.10+10.582 0 1000 1000 = = 10. L= ⇒ L3 = 1000 ise L=10 m = 2(− 2 + L) = 0 ⇒ L = 2 2 2 ∂M M M 1000 / L A = 2( [ ] M=1000/102 =10 m ve K=1000/(10.58]x100/600) daha tasarruf edilebilir.419m A( r) 1000 H= 553. 1000 1000 ∂A 1000 1000 + + LM ) ise = 2(− 2 + M ) = 0 ⇒ M = 2 ∂L L L M L ∂A 1000 1000 1000 . Silindirin yüzey alanı (553.58m 2 R 5. Silindirik yapı için çözüm: HACİM= πR 2 H = 1000 ⇒ 1000 1000 ve A = 2πR 2 + 2πRH = 2πR 2 + 2πR 2 πR πR 2 A nın en küçük değerini bulmak için türevi sıfır olmalıdır.L) ise diferansiyeli şu şekildedir.419) 2 + = 553.419 5 10 15 20 1 r 20 Prizmatik yapı için çözüm: HACİM= KLM = 1000 ⇒ K= 1000 1000 1000 + + LM ) ve A = 2( KL + KM + LM ) = 2( M L LM Öncekinden farklı olarak burada A hem L hemde M nin fonksiyonu olarak elde edilebildi.

Derece bir polinomu gösterir. bir aranılan kök değerinin yaklaşık değeri veya bir türevin noktası olabilir. Değişik seri ifadeler olmakla birlikte en temel seri “kuvvet serisi” olarak bilinir.3. ∞ y ' ' (0) 2 y ' ' ' (0) 3 y ( IV ) 4 y (V ) 5 y ( n ) (0) n x y ( x) = y (0) + y ' (0) x + x + x + x + x + . Koordinat sistemini (x:y) seçerek diferansiyel elemanı oluşturunuz.. alanının maksimum a olması için kenar uzunlukları ne olmalıdır.. Bu serideki xo çözüm sahasının alt ve üst noktaları arasını veya çözüm civarını tarif eder. = ∑ ( x − xo ) n 2 3.2 5. Problem: Şekilde görülen taralı alanda Z vektörü düzlemsel değişim göstermektedir.3. Örnek olması açısından bir integralin alt ve üst sınırının ortalaması. Herhangi bir triginometrik veya logaritmik fonksiyonun kendisi çarpımı veya toplamı bu açılım ile gösterilebilir.. a=250-b Alan=A=a..4. = ∑ n! 2 3. y Zy y0+dy y0 dy dx Zx Z Zx ? dx dy ? Zy Diferansiyel Eleman Diferansiyel yüzey 0 x0 x0+dx x 16 .2 n! n =0 Bu açılımlar yardımıyla çözümsüzlüğe sebep olan bir türevlenebilir bir fonksiyon polinom haline dönüştürülerek çözümsüzlük aşılmaya çalışılır.? Çevre=2a+2b=500 m..b =b(250-b) = 250b-b2 dA/db=0 ise 250-2b=0 ise b=125 m ve a=125 m bulunur b 1...2 Seriler Analitik veya teorik çözümlerin üretilmesinde en çok kullanılan yötemlerden biride seri açılımlardır.. Dikdötgen şeklinde olması istenen sahanın. Çözüm süreci içerisinde fonksiyonun kendisi işlemin devamını mümkün kılmaz ise seri açılımıyla devam edilir. Bu serinin bir xo noktası civarında gösterimi şu şekildedir: y = ∑ Cn ( x − xo ) n =C0 + C1 ( x − xo ) + C2 ( x − xo ) 2 + C3 ( x − xo ) 3 + C4 ( x − xo ) 4 + .2 n =0 ∞ y' ' ( xo ) 2 y' ' ' ( xo ) y ( n) ( xo ) 3 y( x) = y( xo ) + y' ( xo )( x − xo ) + ( x − xo ) + ( x − xo ) + . + Cn ( x − xo ) n n =0 ∞ Bu ifade n.5.dy lik diferansiyel elamanın sınırları arasında bir bağıntı geliştiriniz. Bu serilerin xo=0 açılımı Maclaurin ve xo≠0 açılımı ise Taylor serisi olarak bilinmektedir.2 4.Problem-3: 500 m uzunluğundaki bir tel ile bir saha çevrelenecektir.. Seriler yardımıyla dx.

. akış ortamı bir denklemin yazılabileceği 17 . Böylece yukarıdaki açılımlar şu şekle dönüşürler. (x:y) düzleminde hava yoğunluğu hesabı yapılmak istenirse yukarıdakine benzer işlemler yapılır..Çözüm için taralı alan diferansiyel yüzeylere bölünmüştür.türev sabit olacaktır. = ∑ ∂x ∂x 2 2 ∂x3 3. Z ( y) = Z ( yo ) + ∂y ∂x Bu ifadeler diferansiyel eleman içerisinde Z’ nin x ve y’ ye göre değişimini göstermektedir. σ ( x + dx) = σ ( x) + ∂σ ( x) dx ∂x σ ( y + dy ) = σ ( y ) + ∂σ ( y ) dy ∂y Bir hava akımında akış sıcaklığına ve basıncına bağlı olarak hava yogunluğu çok değişecektir. özellikle sürekli ortamlar için (ısı akışı veya akışkan akışının oluşturduğu ortam katı cisimler gibi belirli bir sınıra sahip olmadığı için sürekli ortam olarak isimlendirilir) önemlidir. Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂Z ( yo ) dy ∂y bulunur Bulunan sonuçlar mühendislikte kullanılan değişik fiziksel büyüklükler için gemelleştirilebilir. Çünkü tüm fonksiyonlar seriye açılabilir.. Sadece diferansiyel eleman için değil. yukarıdaki denklemde x=x0+dx ve y=y0+dy yazılmalıdır: Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( yo + dy − yo ) ( xo + dx − xo ) . Bu amaçla. Bu elemanın koordinatları (x0:y0) ve (x0+dx:y0+dy) olacaktır. Örnek olarak diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki gerilme σ ise dx kadar ve dy kadar sonraki değerleri şöyledir. Dolayısıyla yukarıdaki ifadede.. Diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki (x0:y0) veya girişindeki değerler Zx ve Zy ise karşılık yüzeylerdeki (x0+dx:y0+dy) veya çıkıştaki değeri nedir? Bu soru diferansiyel eleman üzerinden denklem üretiminde. tüm sistemler için bir değişimi seri ile ifade etmek mümkündür. Bu soru seri açılım ile cevaplanabilir. Z x ve y’ ye göre lineer olarak artacağı veya azalacağı için.2 ∂y n n! n =0 Daha önce diferansiyel elemanın sonsuz küçük olduğu ve içerisindeki tüm değişimlerin lineer olduğu söylenmişti. Ancak Z hem x hemde y ile değiştiğinden türevler kısmi türev olacaktır. (x0:y0) daki Z değerleri biliniyor kabul edilirse.. (x0+dx:y0+dy) daki Z değerleri bu denklemler yardımıyla belirlenebilir.. Direkt bir denklem yazmak mümkün olduğu için. Sonsuza giden sayıda olan diferansiyel yüzeylerden bir tanesi ele alınarak istenen bağıntı kurulabilir. Bu durumda Z nin x ve y’ ye göre x0 ve y0 daki Taylor açılımları şu şekilde olacaktır: ∞ ∂Z ( xo ) ∂ 2 Z ( xo ) ( x 2 − xo ) ∂3 Z ( xo ) ( x − xo )3 ∂ n Z ( xo ) ( x − xo )n Z ( x) = Z ( xo ) + ( x − xo ) + + + . Z=ax+b ve Z=cy+d ise 1.2 ∂x n n! n =0 Z ( y) = Z ( yo ) + ∞ ∂Z ( yo ) ∂ 2 Z ( yo ) ( y 2 − yo ) ∂3 Z ( yo ) ( y − yo )3 ∂ n Z ( yo ) ( y − yo )n ( y − yo ) + + + . Bir yüzeydeki Zx ve Zy değerleri hangi fonksiyonel değişimle diğer yüzeylere ulaşmaktadır. Nasıl bir eğri değişimi ile iki sınır birbirine bağlanmaktadır. Daha önce verilen seride y yerine Z yazarak x ve y yönündeki değişimler Taylor Serisi belirlenmiş olur. Daha yüksek mertebeden türevler bu durumda sıfır olacaktır. x0. y ve y0 değişken oldukları için seçilen bir eleman tüm diferansiyel elemanları temsil edecektir. = ∑ ∂y ∂y 2 2 ∂y 3 3. Diferansiyel eleman üzerinde x0≠0 ve y0≠0 olduğu için Taylor Serisi bu amaçla kullanılabilir. Buradaki x. Z ( x) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( y − yo ) ( x − xo ) . Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂y ∂x ∂Z ( xo ) dx ∂x Bulunan son ifadelerde gerekli yoketmeler yapılarak ve yeniden düzenlenirse Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + .

Sonuç olarak nümerik karşılığı belli olmayan C’ li denklem ile direkt olarak sayısal bir hesaplama yapılamaz. mertebe için 1 tane C sabiti. ρ ( x + dx) = ρ ( x) + ∂ρ ( x) dx ∂x ρ ( y + dy ) = ρ ( y ) + ∂ρ ( y ) dy ∂y Diferansiyel eleman üzerinden çeşitli fiziksel kanunlar. Literatürde. Bu şartlar aynı zamanda diferansiyel denklemin çözümü sonrasında bulunan analitik ifadenin sağlaması gereken değerlerdir. Her koordinat sistemi mutlaka bir orijin noktasına sahiptir. kütlenin korunumu. negatif. 3. Eğer bu şartlar yerine gelmezse rahatlıkla çözümün yanlışlığından bahsedebiliriz. Sonuç olarak başlangıç ve sınır şartlarının bilinmesi veya problem üzerinden çıkarılabilmesi gerekir. Bu sabitlerin sayısı diferansiyel denklemin mertebesine göre değişir. Diferansiyel denklem çözümlerinde bu sabitlerin sayısı daha fazla olabilir. Çözüm fonksiyonu bulunabilmesine rağmen. makine mühendisliği eğitimi sürecinde mutlaka 18 . Eğer proplem geometrisi üzerindeki orijin noktası yer değiştirirse.diferansiyel elemanlara bölünür. 2. Yani. Bir problem sadece sınır veya sadece başlangıç şartı gerektirebileceği gibi her ikisinide birden isteyebilir. özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin çözümünde çok etkilidirler. Eğer bağımsız değişken sayısı biden fazla ise bu sayılar bağımsız değişken adedi ile çarpılmalıdır. İşte bu C sabitlerinin sayısal karşılıklarının bulunmasını sağlayan hallere BAŞLANGIÇ ve SINIR ŞARTLARI ismi verilir. Bu şartlar. x3 y = ∫ x dx ⇒ y = +C 3 2 x=3 ⇒ y=? 33 y = +C 3 (C den dolayı y tam belli değil) Belirsiz integral ile sadece bir C sabiti karşımıza çıkmaktadır. 2. mertebe için 2 tane C sabiti . Bilindiği gibi belirli integrasyon (sınırlı integrasyon) ve belirsiz integrasyon (sınırsız integrasyon) şeklinde iki integral alma yöntemi mevcuttur. II. Örnek olarak. bağımsız değişken geometri veya boyut ise bulunması gereken şart SINIR ŞARTI olarak isimlendirilir. Dolayısıyla. bağımsız değişken sayısı 2 olan bir kısmi diferansiyel denklemin C sabiti sayısı 4 tür. “C” bir sabit olup reel. pozitif veya complex sayısal karşılığı belirli olmayan büyüklüktür. integrasyon işlemi veya diferansiyel denklem çözümü sonrasında elde edilecek çözüm denklemi bu C sabitlerinide içerecektir. Bir noktada çözüm denkleminin fiziki olarak doğru olup olmadığı hakkında karar vermemizi sağlayan en temel büyüklüklerdir. mertebe için 3 tane C sabiti bulunur.Newton Yasası vb kullanılarak yukarıdaki eşitlikler ile bir diferansiyel denklem bulunur. başlangıç ve sınır şartlarının değeride değişecektir. Görülebileceği gibi çözüm için belirli olması gereken şart sayısının C sabiti sayısına eşit olması gerekir. Bu şartların anlaşılması için. Bu diferansiyel denklemin çözümünden hesaplamalarda kullanılabilecek analitik bağıntılar bulunur. başlangıç ve sınır şartları şartlar sağlanamadığı için çözümsüzlük mümkün olabilmektedir. tamsayı. Başlangıç ve sınır sartları tariflenirken bu orijin noktası ve koordinat sisteminin tipi dikkate alınmalıdır. Bu şartlar problemin yapısından elde edilir. Diferansiyel denklemlerin çözümü daha ziyade belirsiz integral çözüm mantığı ile çözülürler. Diferansiyel denklemin bağımsız değişkeni zaman ise bulunması gereken şart BAŞLANGIÇ ŞARTI. Diğer taraftan. 1. diferansiyel denklemlerin çözümü esnasında da belirsiz integral çözümünde karşımıza çıkan integral sabitlerine benzeyen “C” diferansiyel denklem sabitleri karşımıza çıkar. kullanılacak şartların durumlarına göre problemler SINIR DEĞER PROPLEMİ veya BAŞLANGIÇ DEĞER PROBLEMİ olarak da isimlendirilebilir. İyi tesbit edilmeleri çözümün sağlığı üzerinde müspet yönde etkili olacaktır. Yoğunluk (ρ) için bu değerler. silindirik koordinatlar veya küresel koordinatlar ) göre yapılmak zorundadır. diferansiyel denklemim çözümü mutlaka bir koordinat sistemine (kartezyen koordinatlar. Elemanın bir yüzeyindeki belirli kabul edilerek diğer yüzeyindeki yogunluklar yazılabilir. Mertebe. 1.6 Başlangıç ve Sınır Şartları İntegrallerin en basit diferansiyel denklem oldukları noktasından hareketle başlangıç ve sınır şartlarının tarifi ve gereği integrasyon işleminden verilebilir. enerjinin korunumu.

L 5. Çünkü. düşerse bir ısı absorberi olmalıdır. şekilde görülen kesik çizgilerle verilmiş eğrileri tanımlayan. Çünkü. Yüzey alanı . Isının yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa akması gerektiği için. Böyle bir bilgi olmadığı için doru sıcaklık dağılımları a. Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. ısı iletim yeteneği ) 4. Transfer olan ısı mıktarı . Sıcaklık . Doğru bir çözüm için. elde edilen diferansiyel denklemlerin çözümüyle bulunması gereken eğriler araştırılacaktır. duvar veya levha içindeki sıcaklık yükselirse bir ısı üreticisi. Bu sıcaklık değerleri T1>T2 şeklinde birbirinden farklı olarak verilmiş ise levha-duvar içerisinden geçen ısı miktarını ve levha-duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklere bağlı olarak bulunuz. Kalınlık . minimum veya maksimum noktalara sahip çözümler fiziken yanlış olacaktır. PROBLEM-1: L kalınlığındaki levha veya duvarın iki yüzeyindeki sıcaklıklar T1 ve T2 dir. Silindirik veya küresel koordinatlardan birisi) seçilmeli ve problem geometrisinin bir yeride eksen takımının orijin noktası olarak tercih edilmelidir. x = 0 ıse T=T1 2. Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. b ve c eğrilerinden biri olacaktır. Bulunan diferansiyel denklemlerin belirlenen sınır veya başlangıç şartları vasıtasıyla çözümleri ileriki bölümlerde verilecektir. T 3. diğer yüzeyi T2 sıcaklığına sahip olacaktır. Böyle bir durumda iki ortam arasındaki levha veya duvar üzerinden bir miktar ısı geçecektir. Böylece duvar içerisindeki sıcaklık değişimi T(x) eğrisi veya denklemi şekildeki a. Aksi halde. Bu problemlerde ilk önce diferansiyel denklemin meydana getirilmesi araştırılacak daha sonra başlangıç ve sınır şartları bulunacaktır. Termodinamik kanunlara göre iki ortam arasında ısı transferinin olabilmesi için ortamlar arasındaki sıcaklık farkının sıfırdan farklı olması gerekir (∆T=T1-T2≠ 0). Malzeme (yoğunluk. Zaman . t 6. bulunması 19 . En son olarakta. aşağıdaki uygulama problemlerinin iyi analiz edilmesinde fayda vardır. Böylece duvarın bir yüzeyi T1. A Sınır Şartları orijin noktası solda orijin noktası sağda 1. Duvarın veya levhanın iç bölgesindeki sıcaklıklarda bu iki değerin arasında olacaktır.görülecek en temel konuları ihtiva eden.b ve c eğrilerinden biri olacaktır Her mühendislik probleminin çözümünde mutlaka bir referans sistem olarak bir eksen takımı (Kartezyen koordinat sistemi. q 2. duvarın iç noktalarındaki sıcaklık değerleri T1 ve T2 den büyük veya küçük olamaz. x = L ise T=T2 ∆T=T1-T2 x = 0 ıse T=T2 x = L ise T=T1 Bir duvar veya levha ile iki ayrı sıcaklığa sahip iki ayrı ortam oluşturulmuştur. Doğru olması mümkün olabilecek veya beklenen çözümler neler olabilir? Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c q T2 T2 0 x=L L x Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri Problemi etkileyen Fiziksel büyüklükler: 1. çözüm fonksiyonunun bu eğrilerden birini vermesi gerekir.

düzlemsel kartezyen koordinatlar seçilmiş ve eksen doğrultularıda T ve x olarak alınmıştır. ( q ∝ ∆Tn . n:orantının derecesi) . Bu şartlar altında gerekli olan sınır şartları çıkarılmıştır. kötü ise daha az ısı iletilmelidir. Çünkü. Zaman bağlı olarak değişen problemlere DAİMİ OLMAYAN (unsteady) problem ismi verilir. Ancak. Malzemenin ısı iletme kabiliyeti malzemeye ait bir sabit olup. Yani sıcaklık duvar içerisindeki noktadan noktaya değişmektedir. Yukarıdaki fiziksel büyüklüklerin 2. Yani transfer olan ısı miktarı sıcaklık farkı ile doğru orantılıdır.malzeme. Kalınlık sabit değer gibi görülebilir.A ısı akış doğrultusuna dik yüzey alanı olup transfer olan ısı ile doğru orantılıdır. zaman problemin çözümünü zorlaştırmasının yanında. Eğer x yönü q doğrultusuna göre 30o açılı seçilseydi T ve q hem x hemde x’ e dik doğrultuda (y doğrultusu) değişim göstereceğinden 3 boyutlu (T. cözüm süresince veya çözüm alanında değişmezler. Bununla beraber sıcaklık kalınlığın her noktasında farklı değerler aldığı için değişkendir. Yani malzemenin ısı iletme kabiliyeti ısı yükü ile doğru orantılıdır. . problem geometrisi bir düzlem yapı arzettiği için. Dolayısı ile sıcaklık farkı büyüdükce transfer olan ısı miktarınında artması gerekir. 4 ve 5 nolu elemanları değişken olurken diğerleri sabittirler. Böylece çözüm düzlemi düşey doğrultu T ve yatay ısı akış doğrultusu x olacaktır.Levha veya duvar malzemesinin ısı iletme kabiliyeti iyi ise daha çok ısı. mühendisliğin pratik uygulamalarında zamana göre bir değişme istenmez.x ve y) bir problem meydana gelecekti. Bu problemin çözümünde amaç fiziksel büyüklükler arasında q=q(T.Levhanın veya duvarın kalınlığı arttıkca q miktarı azalmalıdır. Çünkü. Eksen takımının orijin noktası olarak levhanın sol tarafı tercih edilmiştir. Direkt böyle bir bağıntının yazılması şu aşamada mümkün değildir. Bu tür zamana bağlı olarak değişmeyen problemler DAİMİ (steady) veya SÜREKLİ REJİM olarak isimlendirilir. Malzeme. 20 . Fakat bu orantının derecesi bilinemez. 5 nolu fiziksel büyüklük olan zaman da bir değişkendir.A. fiziksel büyüklükler arasında şu yorumlar çıkarılabilir: . Böylece 2 boyutludeğişkenli (T ve x) çözüm aranacaktır. yasasına göre ısı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. Yukarıdaki yorumların ilk ikisi birleştirilerek şu şekide bir denklem elde edilir.t) (1) şeklinde bir denklem geliştirmektir. Aynı zamanda bulunacak çözümün formuda eksen takımının tipinden ve orijin noktasının yerinden etkilenecektir. Bu sıcaklık farkı sıfır ise ısı transferi olmaz. Şayet T ve x zamana bağlı olarak değişmiş olsaydı eksenlerin biri zaman boyutunu temsil ederken. ( q ≈ 1/ Lm . problem parametrelerinin zamana göre değişimi istenmeyen ve beklenmeyen bazı olumsuzlukları beraberinde getirir. Başka bir ifade ile iki ortam arasında ısı transferinin olması için aralarında bir sıcaklık farkının (∆T=T1-T2 ) olması gerekir. Bu değer literatürde ISI İLETİM KATSAYISI olarak bilinmektedir. Ancak bir denklemin veya bağıntının geliştirilmesine yardımcı olabilecek. deneysel çalışmalarla düzenlenmiş tablolardan malzeme tipine göre seçilir. Eksen takımı ve orijin noktasının yeri değiştirilmiş olsa sınır şartlarınında değişeceği açıkca görülebilir. yüzey alanı ve transfer olan ısı sabittir. m: orantı derecesi) . Yani q ile L ters orantılıdır. Başka bir ifade ile sıcaklık (T) kalınlığa (L. Seçilen eksen takımının her eksenine (her doğrultusuna) fiziksel büyüklüklerden bir tanesi atanmalıdır. Duvar içerisi koordinat sisteminin x boyutu ile temsil edildiğinden T x’e göre değişecektir. Eksen takımı olarak.x) bağlı olarak değişmektedir. sınır şartlarına ilaveten birde başlangıç sartı gerekecekti. Bu işlem yapılırken mutlaka fiziksel büyüklüklerin DEĞİŞKEN olan tipi ele alınmalıdır.gerekli başlangıç ve sınır şartları ancak orijini belirli olan bir sistem için belirlenebilir.Termodinamiğin 2. Ancak duvar veya levha içerisinde her nokta için bir sıcaklık değeri sözkonusudur.x.

Bu değişim m ve n nin değerlerine göre şekil alacaktır. sıcaklığın levha içerisinde kalınlığa bağlı olarak ne şekilde değiştiği bilinmemektedir. duvar veya levha içerisindeki sıcaklık dağılımının bilindiği bir yapı bulunursa çözüm ileriye götürülebilir. bu kalınlığın iki kenarı arasındaki sıcaklık farkıda sonsuz küçük (dT= T1' . Sıcaklığın duvar veya levha içerisindeki değişimi a. Dolayısıyla diferansiyel eleman içinde m=n=1 olacaktır. yorumu temsil edebilir. hem malzeme ısı iletme yeteneği hemde orantı katsayısı sabittirler. Sonsuz giden sayıdaki doğrucuklar yanyana gelerek herhangi bir eğriyi oluşturmaktadırlar. bunların bir tanesi aşağıdaki gibi olacaktır: Bu incecik duvarın yüzey sıcaklıkları T1' T2' olacaktır. Bu parçalama sayısı artıkca her parça içerisindeki değişimler lineer hale yaklaşacaktır. Sonuç olarak.b ve c eğrileri diferansiyel elemanlar vasıtasıyla sonsuza giden sayıda lineer doğruya ayrılmıştır. b ve c eğrilerinden hangisi olursa olsun. Sıcaklığın levha içerisindeki değişimi a. dx sonsuz küçük levha kalınlığı olduğu için. Sonuç olarak. bu eğrilerin diferansiyel eleman üzerindeki izdüşümleri mutlaka bir doğru olacaktır. Çünkü. Duvarın en ince dx kalınlığındaki dilimlere ayrıldığı düşünülürse. Çözüm için bundan sonra fiziksel büyüklükler ile diferansiyel eleman arasında yukarıdaki mantıkla bağıntı elde edilmeye çalışılır. i sonsuz küçük parçalama sayısı ise ⇒ T T1 lim i →∞ L = dx lim ∆T = dT i →∞ i Lineer değişim Diferansiyel Eleman ve içerisindeki sıcaklık dağılımı x+dx Lineer değişimler dT T2 0 x x+dx x x dx Diferansiyel eleman ve üst taraftaki açıklamalar 3 nolu ifadeye taşınarak yeni haliyla denklem şu şekilde yazılabilir.q∝ ∆T n Lm (2) Bu orantı bir katsayı ile ( k ) eşitliğe dönüştürülebilir. Bu en küçük yapıya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir. Süperpozisyon prensibi gereği çözülemeyen bir bütün çözülebilir daha basit ve kontrol edilebilir küçük parçalara ayrılır. Bölünen her parça içerisinde değişimler biraz daha basitleşir. Şayet bölüm işlemi sonsuza giden sayıda yapılacak olursa sistem en küçük parçasına ayrılmış olur. Dolayısı ile m ve n bilinmediği için sayısal hesaplamada yapılamaz.T2' ) olacaktır. Bu diferansiyel eleman genelde problem geometrisinin çok küçültülmüş bir minyatürü olur ve genelde diferansiyel eleman ile ana problemin geometrisi birbirine benzerler. Bulunan son denklem daha ileriye götürülemez. Eğer. Çünkü. b ve c eğrilerinden hangisidir. Bu eleman çok küçük olduğu için içerisinde sıcaklığın kalınlığa göre değişimide LİNEER olacaktır. Bu sıcaklıklar T1 ve T2 nin arasında olacaktır. dT q=k (4) dx 21 . bu aşamada bir tıkanma meydana gelmiştir. Diğer bir ifade ile a. Matematik ifadeyle. ∆T n q=k m L (3) Son ifadedeki k bir orantı sabiti olup yukarıdaki 3.

Fakat. lim i →∞ r1 − r 2 = dr lim ∆T = dT i →∞ i ise q = k dT dr 22 . Bir tane bağımsız değişken olduğu için ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM olarak da isimlendirilir.Son denklemin birim analizi yapıldığı zaman birim alandan birim zamanda transfer olan ısıyı vereceği görülecektir. matematiksel olarak sistem parçalanarak türevi alınmış ise. Yani. Düzlemsel yapılar kartezyen koordinatlarda kolaylıkla ifade edilebilir. elde edilen çözümlerin toplanması gerekir. Bu nedenle herhangi bir A yüzeyinden t kadar zamanda tranfer olan ısının bulunması için 4 nolu denklem A ve t ile çarpılmalıdır. Yine n ve m için sayısal değer bulunumayacağı için bu (r 2 − r1) m denklem kullanılamıyacaktır. Bu nedenle meydana gelecek tersliğin giderilmesi için 4 nolu ifade aynı zamanda (-) ile de çarpılmalıdır. Yukarıdaki benzer analiz burada yapılabilir. Eksen takımının orijin noktasının yerinin levhanın sağ tarafının seçilmesi halinde negatif eğimden kaynaklanan olumsuzlukların olmayacağı açıktır. Yani esas sistemin diferansiyeli-türevi alınmıştır. Buda 5 nolu diferansiyel denklemin çözümü demektir. Aksi takdirde bulunan çözüm fiziki olarak doğru olmaz. Sonsuz sayıda parça için bu işlemin yapılamayacağı aşikardır. Şimdi önemli olan “boru et kalınlığı içerisinde sıcaklığın değişiminin ne olduğu?” sorusu olacaktır. Bu nedenle 4 nolu denklemle hesaplanacak ısı da negatif olacaktır. Gerçek bir hesaplama için d operatörlerinin yokedilmesi gerekir.θ. Bu fonksiyonel bağıntı şekildeki a. Çözüm sonrasında 1 nolu denklem yapısında hesaplamalar için uygun bir fonksiyonel bağıntı bulunur. Böylece elde edilecek dr et kalınlığına sahip içiçe sonsuza giden sayıdaki diferansiyel elemanlar içerisinde değişimler lineer olacağından m =n=1 olacaktır. Fakat değişken ve sabitler noktasında bir değişim olacaktır. Yeni durumda ısı transferi yüzeyi boru içinden dışına doğru değişmektedir. q ısısı T1>T2 şatıyla boru içerisinden dışarıya doğru akacaktı. tekrar integre ederek toplanabilir. Dolayısıyla 5 nolu diferansiyel denklemin esas problem için geçerli olabilmesi için integre edilmesi veya diferansiyel denklem çözümünün uygulanması gerekir. Bu durumda q ısısı r doğrultusunda akacaktır. 5 nolu denklem herhangi bir hesaplama için uygun değildir. Çünkü. dT q = − Atk (5) dx Bulunan bu ifade içindeki “d” operatörlerinden dolayı bir diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Denklemde T bağımlı x ise bağımsız değişken olarak ele alınmıştır. Oysaki ısı (q) mutlak değerdir. Isı transferinde bu bağıntı FOURIER DENKLEMİ olarak bilinmektedir. Toplam çözümün bulunması için her bir parça tek tek çözülerek. Dolayısyla 5 nolu denklem sadece diferansiyel eleman için geçerlidir. içerisinde diferansiyel operatör olan “d” bulunmaktadır.z) sistemi seçilecek ve boru eksenide orijin noktası olarak alınması gerekecektir. Böylece düzlemsel duvardan eğrisel boruya geçilecektir. Bu d operatörleri esas problemin sonsuza giden sayıda parçalanmasından elde edilmiştir. Böylece levhada sabit kabul edilen A yüzeyi boru için r nin fonksiyonu olacaktır. parçaların herbirinden bulunan çözümlerin toplanması demek integral alma işlemi ile eş anlamlıdır. Levha kalınlığını temsil eden dx ve sıcaklık farkını temsil edene dT’ nin nümerik değerleri bilinmektedir. Silindirik bir yapı olması nedeniyle böyle bir problemde referans sistem olarak SİLİNDİRİK KOORDİNAT (r. b ve c eğrilerinden birini veren bir ifade olmalıdır. Bu değerlerin belirli olduğu yapıya ulaşmak için r doğrultusu (radyal doğrultu) sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılacaktır. Seçilen eksen takımına göre T nin x’ e göre çizdiği eğri negatif eğimlidir. Duvar veya levha için önerilen fiziksel değişkenler bu problem içinde geçerli olacaktır. Eğer levha için ortaya atılan analizler boru içinde yapılırsa ısı değeri ∆T n q=k olarak bulunacaktır. Aynı problem T1 sıcaklığında su taşıyan borunun T2 sıcaklığındaki bir ortam için analiz edilmiş olsaydı.

çekirdek reaksiyonları veya elektriki rezistans gibi yöntemler vasıtasıyla q* kadarlık sabit bir ısı üretimi mevcuttur. Bunun yanında problem geometrisi ile seçilen koordinat sistemi uyumludur. θ) dr dθ T1 T1 0 T5 T1 T4 T3 T1 ≠ T2 ≠ T3 ≠ T4≠ T5 Diferansiyel Eleman Dikkat edilirse problemin asıl geometrisi ile diferansiyel elamanı arasında bir benzerlik mevcuttur. Prizmanın iç taraflarındaki beklenen sıcaklık yükselmesi muhtemelen yüzey sıcaklıklarının da üzerine çıkacaktır. Küresel koordinatlarda ise aynı değişim bir r doğrultusu ve iki açı (θ ve ϕ açıları) ile ifade edilmektedir. Silindirik koordinatlarda iki doğrultu (r ve z doğrultuları) ve bir açı (θ açısı) ile ifade edilmektedir. Şayet malzemenin ısı iletme yeteneği iyi ise bu yükselme nispeten az. Prizmatik hacim içerisinde kimyasal. Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. Düzlemsel veya plaka yapılar kartezyen koordinatlarda. yaylar silindirik koordinatlarda kubbe gibi yapılar küresel koordinatlarda analiz edilmelidir. Problem 2 : İçerisinde birim zamanda ve birim hacimde q*[kj/m3s] kadarlık ısı üretilen ve cevresi farklı sıcaklıklara sahip HxLxM ebatlarındaki prizmatik hacim içerisindeki sıcaklık dağılımının hesaplanabileceği diferansiyel denklemi tesis ediniz.z doğrultuları) vasıtasıyla ifade edilmektedir. Bu koordinat sistemlerinin farkı kartezyen koordinatlarda değişim birbirine dik üç dogrultu (x.r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r) dr T2 T1 0 T2 T1 T2 T2 T2' T1' Diferansiyel Eleman Eğer boru çevresi boru etrafındaki sıcaklıklar birbirine eşit olmadığı kabul edilirse sıcaklıklar birbirlerinde farklı olacağı için ısı transferi hem r hemde θ yönünde olacak ve sıcaklık dağılımıda hem r hemde θ yönünde değişecektir. İçerde üretilen ısı. Neticede problem-1 deki yapıdan farklı bir beklenti meydana gelecektir. borular. Aynı zamanda yapının yüzeyindeki sıcaklıkların birbirinden farklı olması nedeniyle sıcaklık farkından dolayı da bir ısı akışı sözkonusudur. Artan değişken sayısı problem çözümünü zorlaştırır. Prizmatik yapı içerisindeki sıcaklık dağılımını veren denklemin karekteristiğini tahmin ediniz. Bu nedenle diferansiyel eleman için hem r hemde θ yönünde dilimler düşünülmelidir. Bu durumda iç bölgelerden dış yüzeylere doğru bir ısı akışı sözkonusu olacaktır. Prizmatik yapının tüm noktalarındaki sıcaklık değeri başlangıçta To değerine sahiptir. Zamanla suyun havuzda seviyesinin yükselmesi gibi prizmatik yapı içerisindede sıcaklık yükselecek ve yapının sıcaklık yükselmesinden dolayı iç 23 . Yanlış tercih değişken sayısını artırabilir. içerisine su doldurulan havuzda suyun seviyesinin yükselmesi gibi iç taraftaki sıcaklığın yükselmesine neden olacaktır.y. Doğru bir koordinat tercihi önemlidir. Böyle bir durumda diferansiyel eleman dr et kalınlığındaki ve dθ açısını gören silindir parçası olacaktır. r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r. kötü ise daha fazla olacaktır.

Eksen takımının orijin noktası ise sol alt köşeye tesbit edilmiştir.t) = T3 3.t : Değişkendir.q*) (1) Bu problemde yapının prizmatik olması (silindirik veya küresel bir yapıya sahip olmaması nedeniyle) nedeniyle çözüm için kartezyen koordinatlar seçilmiştir. T(x.y.y. 4. Üretilen ısı miktarı. 5.M. minumum veya maksimum değere sahip noktalar orijin olması açısından faydalı noktalardır. İstenen olması nedeniyle T bağımlı diğerleri bağımsız değişken olarak tayin edilir. T(L. Dolayısıyla iç ve dış taraf arasındaki sıcaklık farkıda değişecektir.z. Kötü bir orijin noktası gereğinde çözümsüzlüğe kadar gidebilir. ağırlık merkezi.H.t) = T1 1. t = 0 T(x. Bu 24 .y. 6. ısı iletim kabiliyeti ve mikrokobik yapı ile şekli sabit olmalıdır.q. Orijin noktasının yeri başka yerde seçilebilirdi.z.y.0. T : Konuma(x. Sıcaklık farkı değişirse transfer olan ısı miktarıda değişecektir. T(x. 7. T(x. Malzeme : Yoğunluk.t) = T5 Şu aşamada (1) nolu denklemin açık fonksiyon olarak yazılması mümkün değildir.0) = To 2. elde edilen en küçük yapı diferansiyel eleman olur. u : Belirli sıcaklıktaki malzemenin sahip olduğu enerjidir. q* : Genellikle sabittir. 3. Bu nedenle bu değişimin belli olduğu daha küçük bir fiziki yapı ele alınmalıdır.y. Boyutlar : Yapı içerisine sıcaklık değiştiği için değişkendir. Çünkü fiziksel büyüklüklerin birbirlerine göre.enerjisi de artacaktır.y. Problem prizmatik yapıdan dolayı kartezyen koordinatlarda çözülecektir. Isı q : İç ve dış sıcaklık farkının değişmesinden dolayı değişkendir. Sıcaklık. DENKLEM olacaktır.z. Prizmatik yapının sıcaklığı konuma ve zaman göre değişebileceği için değişkendir. Bu durumda çözüm için gerekli olan sınır ve başlangıç şartları seçilen eksen takımına göre şu şekildedir: Sınır şartları: Başlangıç şartı : 1.t) =T2 5.z ) ve zamana (t) bağlı olarak değişir. T(0. Daha küçük bir yapı için büyük prizmatik yapı daha küçük prizmalara ayrılmalıdır. y T6 T2 Isı akış Doğrultusu L T3 0 H M T4 x T1 ≠T2 ≠ T3 ≠T4 ≠ T5 ≠T6 z T5 T1 Fiziksel büyüklüklerin 5 tanesi değişkendir.t) = T4 4.malzeme. 2. Neticede bulunacak fonksiyon şu formda olmalıdır: T = T ( t. orijin noktasının özellikli bir nokta olması gerekir. Zaman . simetri ekseni. prizmatik yapı içerisinde nasıl bir değişim gösterdiği ve fonksiyonel yapısı belirli değildir.t) = T6 6.z. İç enerji. T(x.0.x. Eğer bölünen sayı sonsuza giden bir değerde ise. Hacim merkezi. Bu değişkenlerin bir tanesi Bağımlı değişken olarak alınırken diğerleri bağımsız değişken olarak seçilmelidir. Bağımsız değişken sayısı birden fazla olduğu için bulunacak olan diferansiyel denklem de KİSMİ DİF. Fakat.z. Problemin fiziksel büyüklükleri şunlardır: 1.z. Bu küçük prizma yapıların sayısı sonlu değerde bir sayı ise ancak nümerik çözüm yapılabilir. Orijinin yerinin iyi belirlenmesi çözüm rahat olmasınıda sağlayacaktır.y. başlangıç noktası.

Bu durumda birim zamanda diferansiyel eleman içinde ∂T meydana gelen iç enerji değişimi ρ Cv dxdydz olacaktır. Merkezi yerlerde sıcaklık daha yüksek. En küçük hacim içerisinde üretilen ısıda en küçük olacaktır (hacim dV ise Q da dQ olur). Sabit hacimdeki özgül ısıya (Cv) bağlı olarak şu şekilde denklemize edilmiştir. Hesaplamalarda diferansiyel yüzeyin yüzey alanı dikkate alınmalıdır.z) bağlı olarak değişecektir.dx dy dz olacaktır. içindeki q* kadarlık ısı üretiminden dolayı zamanla diferansiyel eleman içerisindeki sıcaklıkta yükselecektir.dz 25 . Bu diferansiyel hacim içerisinde tüm değişimler lineerdir. Kanununa göre bir denge olmalıdır. y yönündeki dx.2 deki seriler kavramı ve örnek problemindeki bilgilerden faydalanarak belirlenebilir. sıcaklığın değiştiği yönlerde.5.dy dir. T birden fazla bağımsız değişkene ∂t bağlı olduğu için kısmı diferansiyel ( ∂ ) kullanılmıştır. Sonuç olarak örnek olarak alınan diferansiyel elemanın birkaç yüzeyinden ısı girişi olurken. ρ dir. qy ve qz yüzeylerle çarpılmalıdır. Büyük prizmatik yapının H. [2] denkleminde açıklanmayan ifadeler diferansiyel elemanın yüzeylerinden meydana gelen ısı transferleridir. sıcaklık farkından dolayı farklı yönlerde farklı ısılar akacaktır. y ve z yönlerine göre değişimi lineedir. Diferansiyel hacim içinde sıcaklığın x. kenarlarda daha düşük olacağından (Isıtıcı mantığına) ısı iç bölgelerden dış bölgelere akacaktır. dy ve dz lik boyutlara sahip sonsuz küçük sanal hacimlere bölünür. diferansiyel eleman içerisinde üretilen ısı ve bu diferansiyel elemandan komşu diferansiyel elemanlara geçen ısı arasında enerjinin korunumunu gösteren Termodinamiğin 1. dV=dx dy dz ise dm=ρ dx dy dz ve dU= =ρ dx dy dz Cv dT Daha önce bahsedildiği gibi havuzda zamanla suyun birikmesi gibi.dV= q*[kj/m3s]. qy ve qz ile sembolize edilmiştir. sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılarak dx. birim kütle için u ile gösterilir. prizmanın merkezi bölgesinde üretilen ısı zorlukla yüzeye ulaşırken. Daha önce verilen HxLxM ebatlarındaki prizma x. L ve M boyutları. yüzeye yakın bölgelerde üretilen ısılar ise daha kolay yüzeye ulaşacaktır. Daha önce verilen qx. dy ve dz kadar sonra ne kadar ısı çıkacağının hesaplanması Bölüm 1. Çünkü. Giriştedeki birim yüzeydeki ısıl yükün qx. Diferansiyel elaman üzerindeki ısı üretimi ve transferi arasında enerjinin korunumu prensibine (termodinamiğin 1. dx.dy. Bu değerler sabit olmayıp (x. Diğer taraftan [2] denklemindeki iç ısı üretimide açıklanmalıdır. Dolayısıyla merkezden yüzeylere doğru birim yüzeyden geçen ısılar artarak değişecektir. Prizmanın bütün yüzeyleri farklı sıcaklıkta olup. hacmi ve iç enerjisi şu şekilde olacaktır. Herhangi bir diferansiyel elemana komşu diferansiyel elemanlardan geçen ısı. Bu dt aralığında sıcaklık lineer değişerek dT kadar artar.Çıkan ısı miktarı + Üretilen ısı miktarı = İç enerji değişimi (2) İç enerji toplam kütle için U. Sıcaklığın yükselmesi ile de eleman içerisindeki iç enerjide değişecektir.y.y ve z yönünde sonsuz küçük dilimlere ayrılarak sonsuza giden sayıda dx. İç enerji maddenin sıcaklığından dolayı sahip olduğu enerjidir. Seçilen koordinat sistemine uygun olarak x. Aşağıdaki şekilden görüleceği üzere x yönünde diferansiyel eleman yüzeyi dy. u =Cv T [ KJ/kg] . Zamana göre sıcaklığın nasıl değiştiği bilinmediği için zaman boyutuda sonsuz küçük dt aralıklarına ayrılır.kanunu) göre aşağıdaki ifade yazılabilir: Giren ısı miktarı . Diferansiyel eleman sonsuz küçük olduğu için kütlesi ve hacmide sonsuz küçük olacaktır. U = m Cv dT [ KJ] ise du =Cv dT ve dU = m Cv dT m:kütle [kg]. diğer yüzeylerinden ısı çıkışı olacaktır. V:hacim [m3] ve ρ : yogunluk [kg/m3] ise m=V.dz.dz ve z yönündeki ise dx.diferansiyel eleman bir hacim yapıyı göstermesinden dolayı DİFERANSİYEL HACİM ismini alır. İlave olarak bir yüzeyindeki değerine bağlı olarak diğer yüzeyindeki değer seri açılımlarla belirlenebilir. qy ve qz ise. Diferansiyel hacim içerisindeki toplam ısı üretimi dQ*=q*[kj/m3s]. Bu durumda elemanın diferansiyel kütlesi. y ve z doğrultusunda birim yüzeyden akan ısılar qx.

⎢ q y dxdz + y dydxdz ⎥ . ∂q y ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ ⎡ dy⎥dxdz .⎢q y + ∂y ⎦ ∂z ⎦ ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz (3) ∂t Gerekli parentezler açılarak sadeleştirmeler yapılırsa şu ifade elde edilir: ∂q ⎡ ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ qxdzdy+qydxdz+qzdydx.⎢ qx dydz + x dxdydz ⎥ + ∂z ∂x ∂y ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz ∂t ∂T ⎡ ∂ qy ⎤ ⎡∂ q ⎤ ⎤ ⎡∂ q dydxdz ⎥ − ⎢ z dzdxdy ⎥ − ⎢ x dxdydz ⎥ + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz −⎢ ∂t ⎦ ⎣∂x ⎦ ⎣∂y ⎦ ⎣∂z Bulunan son denkleme Problem 1’ de bulunan fourier denklemi de dikkate alınarak düzenlenirse ve tüm ifade dx dy dz ile bölünürse denklem en son haline getirilmiş olur.ebatlarında eleman elde edilir. ⎡ ⎢q ⎣ + ∂q y y ∂y ⎤ dy⎥dxdz ⎦ dz ∂q z ⎤ ⎡ ⎢q z + ∂z dz ⎥ dydx ⎣ ⎦ qx dy dz dy ∂q x ⎤ ⎡ ⎢q x + ∂x dx⎥dydz ⎣ ⎦ Diferansiye Eleman Diferansiyel Hacim : dV = dx dy dz dx qzdydx qydxdz Bulunan değerler [2] ifadesinde yazılarak aşağıdaki diferansiyel form elde edilir. ∂T ∂q x ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q x ∂2T = −k 2 qx = −k ⇒ = −k ⎥⇒ ∂x ∂x ∂x ⎢ ∂x ⎦ ∂x ∂x ⎣ k=sabit qy = −k ∂q y ∂q y ∂T ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂2T = −k 2 ⇒ = −k ⎥⇒ ∂y ∂y ∂y ⎢ ∂y ⎦ ∂y ∂y ⎣ k=sabit (4) ∂T ∂q z ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q z ∂2T = −k 2 q z = −k ⇒ = ⎢− k ⎥ ⇒ ∂z ∂z ∂z ⎣ ∂z ⎦ ∂z ∂z 26 k=sabit .⎢ qz dxdy + z dzdxdy ⎥ .⎢q z + z dz⎥dydx .⎢q x + x dx⎥dydz + qxdzdy + qydxdz + qz dydx . Bunlardan bir tanesi seçilerek aşağıdaki şekli verilen yapı üzerinden işlemler yapılabilir.

Yukarıdaki ifadeler yerine taşınıp bütün ifadeler diferansiyel hacime bölünüp gerekli sadeleştirmeler yapılarak şu ifade elde edilir. Çünkü sonsuz küçük yapılarda değişimler lineerdir. x=0 2. Beklenen sıcaklık dağılım eğrisi ileri bölümlerde diferansiyel denklemlerin çözümü aşamasında verilecektir. eksen takımının orijin noktasının yeri ise sol taraftaki direğin tepe noktası alınmıştır. Burada yapılacak işlem yine bu belirsizliğin giderileceği daha küçük model ve eleman düşünmektir. X=L/2 ise U=0 ise U=0 ise U= Umax ( dU = 0) dx . Çünkü U’nun x’e ve diğer etkenlere göre nasıl bir değişim gösterdiği bilinmememektedir.derece non-homojen kısmi diferansiyel denklemdir. Bunun nedeni değişimin karekteri ve mertebesinin bilinmemesidir. Çökme miktarı (değişken) 3. Direklerarası mesafe (değişken) Bu problemde de direkt olarak U’yu veren bağıntı bulunamaz. Bu uzunluk dx miktarına tekabül edecek ve dx uzunluğundaki çökme miktarıda dU kadar olacatır. Bununla birlikte merkezi bölgelerdeki sıcaklığın kenarlarındam daha yüksek olması gerektiği söylenebilir. Bu germe kuvveti ise kabloyu koparmaya çalışacağından kablonun kopma mukavemeti ile sınırlanmıştır. birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan L[m] uzunluğundaki kabloda yerçekimi etkisiyle meydana gelen çökmeyi veren diferansiyel denklemi belirleyiniz ve sınır şartlarını tespit ediniz. en küçük uzunluğa sahip kablo elde edilir. Kablo ağırlığı (sabit) 2. Germe kuvveti (sabit) 4. x=L 3. Bu eleman sonsuz küçük alınırsa değişim daha isabetli olarak doğru bir şekilde bulunacaktır. L mesafesi sonsuza giden sayıda dilimlere ayrıldığı varsayılarak. meydana gelecek çökmenin hemen hemen bir parabolik eğri olması beklendiğinden ve bir parabolun en rahat tanımlanabilmesi (y=ax2+bx+c) nedeniyle kartezyen koordinatlar seçilmiş olup. ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q * ρC v ∂T + + + = k ∂t ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 k (5) 5 nolu denklem ısı transferinde Isı İletiminin Temel Diferansiyel Denklemi olarak bilinir. U çökme miktarı belirli bir değeri geçemez. Bu durumda fiziksel büyüklükler ve sınır şartları şu şekilde olur. Seçilen elemanın büyük olması bu lineer değişim yaklaşımını geçersiz kılar. Fiziksel değişkenler : 1. y g 0 U(x) direk L x kablo U(x): x çizgisine göre kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen çökme miktarının x’ e göre değişimi g: yerçekimi ivmesi Bu tür problemler gerek asma köprü hesabında ve gerekse kabloların asıldığı iki direk arasındaki mesafenin araziye uygun olarak hesabında önemlidir. Yani sonsuz küçük 27 Sınır şartları: 1.mertebe 1. Problem 3 : İki direk arasında asılı bulunan. Çözüm için kullanılacak eksen takımı olarak. Bu değerde kablolara yatay yönde verilen germe kuvvetiyle (To) sağlanır. Dolayısıyla bütün bu etkilerin iyi bir kombinasyon içerisinde çözülmesi gerekir. Bu denklem matematiksel bir isimlendirme ile 2.

α → dβ (veya dα) ise tgβ . başka noktasındaki eğimin cosinüsü ve T nin çapımına eşittir.tgα = dtgβ = dtgα Bu işlemde β açısı α dan sonsuz küçük miktarda büyük olmalıdır. Hesabı düşünülen bu problemdeki kabloda herhangi bir hareket düşünülmediği için statik denge şartları (ΣFx=0. Diferansiyel eleman asıl kablodan kesilerek çıkarılmış gibi düşünüleceğinden kesilen yüzeyleri temsil eden T gerilme kuvvetleri hesaba katılmalıdır. ΣFx = T2cosβ-T1cosα = 0 ise T2cosβ = T1cosα = To (1) Bu denklemin başka bir ifadesi kablonun herhangi bir noktasındaki eğimin (α) cosinüsü ile o noktadaki T kuvvetinin çarpımı. Direk tepe noktalarında germe kuvveti To yatay olduğu için herhangi bir noktadaki eğim ile T nin çarpımı To a eşit olacaktır. Diferansiyel elemandan tgα = ve yukarıdaki analizler birleştirilerek aşağıdaki dx ifade bulunur: d ⎡ dU ⎤ w o d 2U wo ⎡ dU ⎤ w dx = ⇒ = dtgα = d ⎢ ⎥ = o ⇒ To dx ⎢ dx ⎥ To dx 2 To ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦ 28 . To dx → 0 ise α → β ise β . Elde edilen diferansiyel eleman ve üzerinde etkili olan kuvvetler şekil olarak aşağıda görülmektedir: T2 β dU dx → 0 ve dU → 0 ise α → β α – β → dα ( veya dβ ) α T1 dw dx Önceki problemlerden farklı olarak göre kesme yüzeylerinde yeni fiziki parametreler (T1 ve T2 kesit alma kuvvetleri) belirtilmiştir. Bu gerilme kuvvetleri germe kuvvetinin ve kablo ağırlığının vektörel toplamından meydana gelir. α + d α = β olduğuna dikkat dU edilmelidir. Dolayısıyla kablo doğrultusu boyunca değeri değişir. Statik denge şartları diferansiyel elemana da uygulanabilir. Rüzgardan meydana gelecek küçük salınım hareketleri ise hesapların basitliği açısından ihmal edilebilir. ΣFy = T2sinβ .T1sinα = dw dw = wo dx ( diferansiyel elemanın ağırlığı) (3) (2) 2 nolu ifade To değerine bölünerek ve 1 nolu ifadedeki değerler kullanılarak şu işlemler yapılabilir: Burada wo (N/m) kablonun birim uzunluğunun ağırlığıdır. T2 sin β T1 sin α dw − = To To To T2 sin β T1 sin α dw ise − = T2 cos β T1 cos α To tgβ − tgα = wo dx olarak bulunur. ΣFy=0) uygulanabilir. Bu diferansiyel elemanın statik dengesi T1 ve T2 ile sağlanacaktır.uzunlukta meydana gelen çökme de sonsuz küçük olacaktır.

Bu bağıntıdan herhangi bir kablo ve L mesafesi için max çökme bulunabilir. t :değişken V (m/s) P(N) Başlangıç şartı 1. orijin noktası olarakta hareketin başlangıç noktası tercih edilmelidir. Çözüm için referans sistem olarak. a : değişken 4. Bu diferansiyel denklemin çözümünden U=U(x) şeklinde bağıntı bulunur. hareketli sistemlerin dengesini temsil eden Newton’un 2. Bu durumda denizaltıyı maddesel nokta seviyesine indirgeyebiliriz. m : sabit 2. 4V su direnç kuvveti ise harekete engel olmaktadır. Eğer akış bolgesi x-y düzleminde ise hız gradyanıda x ve y nin fonksiyonu olacaktır. a= dV dt ise m dV − 4V = P dt olarak diferansiyel denklem bulunur. Bu problemde öncekilerden farklı olarak sadece aracın takip ettiği yörünge sonsuz küçük dilimlere ayrılır. Denizaltıya iki tane kuvvet etkimektedir.a . Problem 5 : Akışkanların hareketinde kütlenin korumunu temsil eden süreklilik denklemini bulunuz. Gerek akışkanın katı cidarlar ile ve gerekse akışkan 29 .mertebe homejen olmayan adi diferansiyel denklemdir. Aracın hızının ve almış olduğu yolun hesaplanacağı ifadeyi bulunuz.derece 1. V : değişken 3. t=0 iken V=0 (denizaltı başlangıçta duruyor) g (m/s2) x: hareket doğrultusu 4V (N) ΣF = m. Her dilim içerisinde yolun zamana göre değişimi lineerdir ve hız her sonsuz küçük zaman aralığı (diferansiyel aralık veya zaman) içerisinde sabit bir değere sahiptir (V= ds/dt). P kuvveti : sabit 5. denizaltı yörüngesinin bir doğru olması gerektiğinden kartezyen koordinatlar seçilirken. t ise bağımsız değişkendir. Hareket esnasında. Bu denklem 1. 4V kuvveti: değişken 6. Hız gradyanı hız profili veya hız dağılımı olarak da bilinir. V bağımlı değişken.a ise P . mertebe 1. Fiziksel büyüklükler: 1. kütle . Problem 4: Su içerisinde tamamen batmış ve durmakta iken denizaltı P sabit motor kuvvetiyle harekete başlamıştır.derece adi diferansiyel denklemdir. Bu durumda kullanılacak bağıntı.Bulunan son ifade 2.4V = m. Bu problemde hareketli bir sistem analiz edilecektir. Hız profili veya gradyanı akış bölgesinde nokta nokta hızın nasıl değiştiğini ifade eder. Açılama: Bütün akışkan akış problemlerinde akışkan içerisinde hız gradyanının bilinmesi gerekir. Maddesel nokta kinematik bir kavram olup diferansiyel eleman gibi çok küçük yapıyı ifade etmektedir. zaman. Hız . Denizaltı katı bir yapıya sahip olması nedeniyle yaklaşık olarak bütün noktalarının hız ve ivmeleri birbirine eşittir.kanunudur. İvme . araca hızıyla orantılı olarak. P motor kuvveti hareketi sağlarken. su tarafından 4V şiddetinde bir direnç kuvveti tepki vermektedir. Sadece ağırlık gibi homejen yayılı yüklerin olduğu problemler için uygulanabilir. Dikkat edilirse değişken sayısı 2 den fazla olmasına rağmen diferansiyel denklem kismi yapıda çıkmamıştır.

t : değişken Debi ve diğer büyüklükler arasında şu şekilde ifade yazılabilir. Yukarıdaki şekilde verilen dx dy lik eleman içerisinde hızın değişimi linerdir.v (düşey yöndeki hız). Her iki haldede hız gradyanı birbirinden çok farklıdır. 5. Bu denklem bulunurken akışkan ortamından akış doğrultusuna göre 2 veya 3 boyutlu diferansiyel eleman alınır. hesaplamada kullanılan bağıntılar ve elde edilen sonuçlar birbirinden farklıdır. Akışkan mekaniği veya Termodinamik problemlerin diferansiyel yöntemle çözümünde kullanılan diferamsiyel eleman genellikle KONTROL HACMİ veya YÜZEYİ olarak isimlendirilir. 4.taneciklerinin birbirleriyle sürtünmeleri sonucu meydana gelen enerji kayıplarının hesaplanabilmesi için hız gradyanının bilinmesi gerekir. Süreklilik denklemi kütlenin korunumu prenbine dayanır.dx (2) u ve v ise x ve y doğrultularındaki toplam akışkan hızının izdüşümleridir. sıvılarda akışkanlar sıkıştırılamaz olduğu için sabit kalır. İki boyutlu bir akış ortamından aşağıdaki diferansiyel hacim cıkarılabilir. dAx = l. Böyle bir durumdada doğrultuya göre miktarların ve hız şiddetlerinin nasıl dağıldığını bulmak mühendislik açısından önemlidir. Q : kütlenin korunumuna göre sabittir. Bu durumda bir kesitten geçen akışkanın başka bir kesitten geçerken. Bu diferansiyel eleman içerisine giren çıkan akışkan miktarları birbirine eşittir. debi. bir doğrultuya göre gerek akan miktarın dağılımının ve gerekse hızın değişiminin ne olduğunun bilinmesi gerekir. Akışkan hızı. y Kanal Duvarı dx dy x u Kanal Duvarı x Hız dağılımı y v V Q=ρAV Qx = ρ Ax u Qy = ρ Ay v (1) V hızının x ekseni üzerindeki izdüşümü u. Akışkan yogunluğu. Daha Bölüm 1. : değişkendir. Burada sayfa düzlemine dik derinlik l birim olduğu kabul edilerek.5. Hızın düşük ve akış çizgilerinin düzgün olduğu laminer akış ve hızın yüksek akış çizgilerinin gelişigüzel eğriler ve girdaplar olduğu türbülanslı akışta. Akış kesiti : akış doğrultusuna göre bazen değişir bazen sabit kalır. u (yatay yöndeki hız). y ekseni üzerindeki izdüşümü v olarak alındı. 3. Bu istenilen değerleri hesaplayan bağıntılardan biride SÜREKLİLİK DENKLEMİ'dir. Girişte tek doğrultuda bir akış olabilirken çıkışta doğrultu düzlemsel yani iki boyutlu olabilir. Akış doğrultusuna göre değişir. Fiziksel büyüklükler: 1. Zaman. Akış miktarı. 2. Diferansiyel elemana veya kontrol yüzeyine x yönünde Qx.2 de verilen bilgiler ışığında elamanın içine giren çıkan akışkan miktarları arasında bir denklem türetilebilir.dy dAy = l. y yönünde ise Qy kadarlık debiler girerse çıkışta bu değerler sonsuz küçük miktarda artar veya azalır. ρ : Gazlar için konuma ve basınca bağlı olarak değişirken. Yani bir kesitten geçen akışkan miktarı başka bir kesitten geçen akışkan miktarına eşittir. 30 . Gerekli işlemler ve şekil aşağıda verilmiştir.

Beklenen eğri gerçekleşmiyorsa ve şartlar sağlanmıyorsa cözüm yanlış olacaktır. Şayet akışkan sıkıştırılamayan bir sıvı ise yoğunluk değişmeyeceğinden türevleri sıfır olacaktır. 31 . x ve y ise bağımsız değişkenlerdir. Bu durumda şu ifade bulunur: ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y (5) Bulunan denklemde u ve v bağımlı. 1. Bu denklem bu haliyle sıkıştırılabilir akışkanların (gazlar) değişken kesitli ortamda akması geçerlidir. En başından çözüm belirlenmiş olan başlangıç ve sınır şartlarını sağlamalıdır.∂Qy ⎤ ⎡ dy⎥dx ⎢ Qy + ∂y ⎣ ⎦ Qx dy dy ∂Qx ⎤ ⎡ Qx + dx ⎥dy ⎢ ∂x ⎣ ⎦ dx Diferansiyel eleman ve eleman üzerindeki akış miktarları Qy dx Kütlenin korunumu prensibine kontrol hacmine göre giren ve çıkan akışkan miktarları birbirine eşit olmalıdır. Böyle bağımlı değişkenin birden fazla olduğu diferansiyel denklemler DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ olarak bilinir ve çözüm için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır. Bu tür yorumlar daha önce çözülmüş problemlerin diferansiyel denklemlerinin çözümü esnasında yapılacaktır. Mühendislikte akış problemleri genellikle zamana bağlı olmayan daimi hallerde düşünüldüğü için zaman dikkate alınmamıştır.⎢ Qy + ∂y ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ 1 nolu denklemlerin gerekli kısmı türevleri alınıp 3 nolu ifadeye taşınırsa ve 3 nolu ifadede gerekli düzenlemeler yapılırsa şu ifade bulunur: ∂ ( ρu ) ∂ ( ρv ) + =0 ∂x ∂y veya u ∂ρ ∂u ∂ρ ∂v +ρ +v +ρ =0 ∂x ∂x ∂y ∂y (4) Bulunan bu ifade akışkanlar mekaniğinde SÜREKLİLİK DENKLEMİ olarak bilinir. Akış problemlerinin çözümünde kullanılan 3 ana denklemden biridir.7 Cözümlerin Fiziki Yorumu Diferansiyel denklemlerin çözülmesi sonucu bulunan ifadelerin matematiksel olarak doğru olmasının yanında ilgili probleme uygun bir değişimide bize vermesi gerekir. ∂Qy ⎤ ⎡ ∂Qx ⎤ ⎡ (3) dx⎥dy = 0 dy⎥dx + Qx dy .⎢ Qx + Qydx .

mertebe diferansiyel denklemler için kullanılan son yöntem ise TAM DİFERANSİYEL yaklaşımdır.mertebe diferansiyel denklemlerde çözüm için ilk önce İNTEGRASYON düşünülmelidir. Sağlama işlemi diferansiyel denklemde hiçbir ifadenin kalmaması manasınadır. İlk önce diferansiyel denklemin tümünün değil. Serinin bir çözüm olduğu kabul edilerek. Yüksek mertebeli denklemlerde kullanılan bir diğer yöntem KUVVET SERİLERİ ile çözümdür. Yüksek mertebeli diferansiyel denklemler için ilk önce HOMOJEN ÇÖZÜM’ ün bulunması ilk aşama olmaktadır. Bu bölümde tek bağımsız değişkene bağlı. İntegre edilebilir parçalara ayırmak mümkün olmazsa. Genel çözüm. Yeni değişkenler ile integerasyon çözüm uygulandıktan sonra eski değişkenlere tekrar dönülür. Bu durumda önerilen çözüm fonksiyonun yeterli sayıda türevi ve kendisi diferansiyel denkleme taşınarak denklemin sağlaması araştırılır. Bu yöntemle çözümde değişken sayısı sonra iptal edilmek üzere 2’ den 3’ e çıkarılır. birbirinden ayrı olarak bulunan çözümlerin toplanmasından bulunan çözümdür. Bazı durumlarda herhangi bir matematiksel işlem yapılmaksızın tahmine ve tecrübeye dayanarak. Eğer önerilen çözüm denklemi sağlıyorsa ileriki aşamaya geçilir. homojen olmayan bir diferansiyel denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından bulunur. Bu nedenle diferansiyel denklemelerin çözümünde de integrasyon prosesi kullanılacaktır. mertebe diferansiyel denklemler için denklemin lineer veya non-lineer olması çözüm üzerinde çok etkili olmamasına karşın. önemli bir kısmının çözümü bulunur. Yüksek mertebeli denklemlerde de değişken dönüşümleri kullanılabilir. İntegrasyon için fonksiyonel yapısı uygun olmayan 1. Daha sonra dikkate alınmayan kısmın GENEL ÇÖZÜME etkisi yansıtılır. Homojen çözüm. homojen veya parçalama ile homojen hale dönüştürülen diferansiyel denklemin çözümüne verilen isimdir. Sağlama işlemi gerçekleşmemiş ise yeni bir öneri yapılarak tekrar sağlaması kontrol edilir.BÖLÜM II ADİ DİFERANSİYEL DENKLEMLER VE ÇÖZÜMLERİ Önceki bölümlerde integrallerin en basit diferansiyel denklem olduğu ifade edilmişti. Örnek olarak. 1. mertebe denklemlerde hem bağımlı hemde bağımsız değişken dönüştürülebilirken. yüksek mertebeli denklemlerde genellikle bağımsız değişken dönüştürülür. yüksek mertebeli diferansiyel denklemlerde sadece lineer diferansiyel denklemlerin analitik çözümü mümkündür. Özellikle. Homojen çözüm bulunduktan sonra HOMOJEN OLMAYAN ÇÖZÜM bulunmalıdır. non-homejen adi diferansiyel denklemlerin çözüm mantığı verilecektir. 32 .mertebe diferansiyel denklemler ise İNTEGRE EDİLEBİLİR PARÇALARA AYRILARAK çözümü gerçekleştirilmektedir. 1. denklemi sağlayacan şekilde seri sabitleri düzenlenir. Böyle bulunan çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak isimlendirilir. bağımlı değişkenin ve türevlerinin önünde bağımsız değişkene bağlı fonksiyonların çarpım halinde olduğu değişken katsayılı denklemlerin çözümü seri ile yapılır. 1. Özellikle 1. Bu amaçla özellikle bağımsız değişkene bağlı fonksiyon bloğu ve sabitler çözümün ilk aşamasında düşünülmeyebilir. özel DEĞİŞKEN DÖNÜŞÜMLERİ ile çözüm aranabilir. Bu çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak da isimlendirilir. homojen çözüme benzetilerek veya diferansiyel denklemin homojen olmayan kısmına benzetilerek diferansiyel denklemin özel çözümü önerilir.

Mertebe bir dif. Çözümün sağlanması 2 şekilde test edilebilir. Bununla birlikte. f(x. f(x. Sadece 1.y)=xyln(x+y) şeklinde ise sadece x’in ve sadece y’nin fonksiyonları elde edilemeyeceği için bu metodla çözüm elde edilemez. Örnek olarak.…. Tüm ifadeler birbirini yokediyorsa bulunan veya önerilen çözüm doğru demektir. denklemde varolan değişkenler taraf tarafa ayrılabilmelidir. C3. Birinci teste göre mutlaka tekrar diferansiyel denklemi vermelidir. 1. Bu durumda çözüm sonrasında n. Sağlama: Bulunan çözümün doğru olup olmadığı. 4 x + 9 yy ' = 0 36 Verilen denklem elde edildiği için çözüm doğrudur. çözüm fonksiyonunun yeniden türevinin alınmasıyla. Diğer taraftan f(x. 1.h(y) şeklinde iki ayrı fonksiyona bölünebilmesidir.y)=g(x).1 Değişkenlerine Ayrılabilen Diferansiyel Denklemler En genel halde bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayrılabilen n. dy dy (2) = f ( x. Bu tip denklemlerin çözümleri n kere x üzerinden integrasyon ile gerçekleştirilebilir.mertebe bir diferansiyel denklem için bu şekildeki ayırım yapılarak ve 1 kez integral alınarak çözüm gerçekleştirilmiş olacaktır. Yani. f=f(x.2. y ) = g ( x).y) fonsiyonun. bu özelliğe sahip denklemlerin çözümü için gerekli şart f(x. 8x − −4 x 36C1 − 4 x 2 x2 y2 9 → y′ = = dif denklemde + = C1 ise y = 9 9 4 36C1 − 4 x 2 36C1 − 4 x 2 2 9 9 9 yerine yazılırsa 33 . Cn gibi n tane integral sabiti bulunmalıdır. x ise bağımsız değişken olmak üzere şu şekilde verilebilir: d ny = f(x) dx n (1) Burada f(x) bağımsız değişkene bağlı bilinen bir fonksiyondur. mertebe değişkenlerine ayrılabilen diferansiyel denklemin genel formu ve çözüm formatı şu şekildedir. belirlenebilir. C 9y2 x2 y2 2 + = C1 ∫ 9 ydy = − ∫ 4 xdx 2 = −2 x + C C1 = 18 9 4 C1 sabiti başlangıç veya sınır şartı ile bulunacaktır. C2. mertebe diferansiyel denklemler için “f” fonsiyonu hem bağımlı değişken ve hemde bağımsız değişkenlerin fonksiyonu. İkinci teste görede bulunan çözüm ve türevi diferansiyel denklemde yerine yazılır. + = 0.y). olabilir. mertebeden bir diferansiyel denklem y bağımlı.h( y ) ⇒ ∫ h( y) = ∫ g ( x)dx dx Problem 1: 9 y dy + 4 x = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. türevi Çözüm + = 0.y)=ex+y ise f(x. 9 4 9 4 9 4 4 x + 9 yy ' = 0.y)=exey olarak ayrılabildiği için çözüm mümkündür. x2 y2 2 x 2 yy ' x yy ' + = C1 ise 1. dx Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. denklemin C1. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır.

Bu değişkenler ve C sabitleri arasında sadeleştirme işlemleri açısından faydalı olacaktır. 1 − y 2 = C (1 − x ) 2 y = 1 − C (1 − x ) 2 y′ = 34 2C (1 − x ) 2 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 . C değeri sabitse bunun logaritması veay sinus değeride sabit olacaktır. Gerekli ters dönüşümlerle çözüm şu şekilde bulunacaktır: 1-y2 = C(1-x)2 Sağlama : “Bulunan çözüm doğrumu?” sorusu çözümün kendisi ve türevi verilen denklemde yerine yazılarak kontrol edilebilir. SinC.v 2 ln u = ln v 2 + ln C Co = ln(C ). Not: Çözüm sonrasında tüm fonksiyonların logaritma fonksiyonu veya sinus fonsiyonu … olması halinde integral veya diferansiyel denklem sabiti de ( C ) aynı fonksiyonlar cinsinden (lnC. ⎡d2y⎤ d3y d ⎡d2y ⎤ d 2 y −5 −2 x e + C1 = = 5e −2 x ⇒ ∫ d ⎢ 2 ⎥ = ∫ 5e −2 x dx ⇒ 2 = ⎢ ⎥ dx3 dx ⎣ dx 2 ⎦ dx 2 ⎣ dx ⎦ d ⎡ dy dx ⎢ dx ⎣ dy 5 − 2 x ⎤ − 5 −2x ⎡ dy ⎤ ⎛ − 5 −2x ⎞ ⎥ = 2 e + C1 ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ 2 e + C1 ⎟ dx ⇒ dx = 4 e + C1x + C2 ⎝ ⎠ ⎦ ⎣ ⎦ Benzer şekilde bir kez daha integrali alınarak çözüm aşağıdaki şekilde bulunur. ydy dx ∫ 1 − y2 = ∫ 1 − x 1 − y 2 = u 1 − x = v ⇒ − 2 ydy = du − dx = dv ∫ − 2u = ∫ − du dv v ⇒∫ du dv = ∫2 u v ⇒ ln(u ) = 2 ln(v) + Co ln u = ln v 2C ⇒ u = C.Birinin etkisini diğeri yokeder. Çözüm için değişken dönüşümü de gerekecektir. 5 x2 Çözüm : y = − e − 2 x + C1 + C 2 x + C3 8 2 Buradaki C ler sabitler olup başlangıç veya sınır şartları yardımıyla bulunur. ⎛ d2y ⎞ d2y ⎛ dy ⎞ dy dx = x dt = t dA = A → ∫ d ⎜ ⎟ = d⎜ 2 ⎟= 2 ∫ ∫ ∫ ∫ ⎝ dx ⎠ dx ⎝ dx ⎠ dx Buna göre örnek diferansiyel denklemin çözümü. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. Böyle bir dönüşüm mantıksal olarak da yanlış değildir.…) yazılabilir. Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. dy 1 − y2 Problem 3: = dx y(1 − x) diferansiyel denklemini çözünüz. dx 3 Çözüm: Bu tür diferansiyel denklemlerin çözümünde tütevin integrasyonu için şu benzerlik unutulmamalıdır.36C1 − 4 x 2 dy 9 y + 4 x = 0 ise 9 dx 9 −4 x 36C1 − 4 x 2 9 9 + 4x = 0 → − 4x + 4x = 0 → 0 = 0 d 3y Problem 2: = 5 e-2x diferansiyel denklemini çözünüz. İntegral ve türev birbirinin tersidir.

x=0 ise y=2 [ y(0)=2] Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 2 yazılarak C1 belirlenir. -1=-0+C ise C=-1 bulunur. dx y(1 − x) C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 2 2 (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 0 = 0 ise çözüm doğru. 2 = C1e k 0 ise C1=2 bulunur. = + C ise C=4 2 2 bulunur. dx = −5∫ x 4 dx − 1 = −x5 + C x=0 ise y=1 [ y(0)=1] y Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 1 yazılarak C belirlenir. Duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını belirleyip çiziniz.dy 1 − y2 = . Problem 6: dx y Çözüm: y2 x2 ydy = ∫ xdx x=1 ise y=3 [ y(1)=3] = + C ∫ 2 2 33 12 Çözüm denkleminde x yerine 1 y yerine 3 yazılarak C belirlenir. Denklemdeki k bir sabittir. lny=kx+lnC1 ise y = C1ekx ∫ y = ∫ kdx ise lny=kx+C. Böylece genel çözüm. dx dy = ∫ dx arctgy=x+C y=tg(x+C) ∫1+ y Problem 5: Çözüm: 2 dy + 5 x 4 y 2 = 0 diferansiyel denklemini y(0)=1 şartı ile çözünüz. y2 = x2 + 8 dy Problem 7: = ky dif. Problem 4: Çözüm: dy = 1 + y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. denklemini y(0)=2 şartı ile çözünüz. Böylece genel çözüm. 1 y= 5 x +1 dy x = diferansiyel denklemini y(1)=3 şartı ile çözünüz. y = 2e kx Uygulama 1: Yüzey sıcaklıkları T1 ve T2 olan L kalınlığındaki duvardan geçen ısıyı hesaplayınız. Böylece genel çözüm. dx Çözüm: dy C=lnC1. ∫y dy 2 Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri q T2 T2 0 x=L L x 35 .

q x = -kT + k T1 ise T ( x) = qx + T1 k Bu denklem şekildeki b eğrisine uygun bir lineer değişimi ifade ettiği için beklenen bir çözüm bulunmuştur. 2: x=L ise T=T2 ise T2 = T(x) T1 b Duvar içerinde hesaplanan sıcaklık dağılımı k qL + T1 duvardan transfer olan ısı miktarı q = (T1 − T2 ) dir. Yapılardaki uygulama açısından x yönündeki ısı içeri veya dışarı akarkan. 0 q’’’ q1 T1 Duvar veya Levha x q2 T2 Isı akış Doğrultusu L Duvar içerisinde ısı üretimi mevcut ise diferansiyel denklem şu şekilde olacaktır: ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q ' ' ' ρC v ∂T + + + = ∂x 2 ∂y 2 ∂z2 k k ∂t 36 Ancak bu denklem kısmi olup çözümü zordur. Bu durumda da ısı y ve z yönündeki mesafeler çok uzun olduğu için en kısa yön olan x yönünde akabilecektir.0 = -k T1 + C ise C = k T1 bulunur. Bizim için duvarın x doğrultusundaki ısı tarnsferi önemlidir. Değişkenler olan T ve x eşitliğin her iki tarafına dx ayrılabilir. Sınır şartları iki tane bulunur. L k Isı akış Doğrultusu T2 0 x=L x Uygulama 2: Yukarıdaki problemde duvar içerisinde kimyasal yolla q’’’ kadarlık bir ısı üretimi söz konusu olursa sıcaklık dağılımı ve q değerleri ne olur? Maksimum sıcaklığı bulunuz.dT denklemiyle hesaplanmalıdır. Diğer y ve z yönlerindeki ısı akısı önemli değildir. q = −k ∫ qdx = −∫ kdT q dx = -k dT ise çözüm q x = -kT + C şeklinde bulnur.Bu durumda duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını veren ifade şu şekildedir. sınır şartı yerine konularak transfer olan ısı bulunur. q. Herhangi bir yönde ısı akışı yoksa. y ve z yönündeki boyutun daha büyük olması nedeniyle ısı akısı duvar içerisinde kalacaktır. Dolayısıyla sıcaklık değişimide x sadece x yönünde olacaktır. o yöne göre sıcaklık değişmez . Bu nedenle değişken sayısı 2 tane oluncaya kadar bazı kabuller yapılmalıdır. Bu nedenke y ve z yönünde duvar uzunluklarının sonsuz olduğu kabul edilebilir. 1: x = 0 ise T = T1 . Bu ifadede 2.

q’’’. İlave olarak problem daimi (steady) olarak düşünülürse sıcaklık değişmeyecektir: zamanla da . Maximum sıcaklık ve yeri şu şekilde tesbit edilir. sıcaklık zamanla değişmiyor ise ∂T =0 ∂t ∂T ∂ 2T = =0 ∂y ∂y 2 ∂T ∂ 2T = =0 ∂z ∂z 2 Bu yaklaşımlar ile değişken sayısı 4 den (T.y yönünde ısı akışı yok.0/2k + C1.daimi problem. T1<T2 olduğu zaman maksimum nokta sağ tarafa yakın.z yönünde ısı akışı yok. Adi dif. Diferansiyel denklemin yeni hali şu şekildedir: d 2T q' ' ' + = 0 (Bir tane bağımsız değişken var. denklem) dx 2 k d ⎡ dT ⎤ − q ' ' ' dT − q ' ' ' ⎡ dT ⎤ ⎛ − q ' ' '⎞ ⎢ dx ⎥ = k ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ k ⎟ dx ⇒ dx = k x + C1 ⇒ ⎝ ⎠ dx ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ∫ dT = ∫ ⎢ ⎣ − q' ' ' 2 ⎡ − q' ' ' ⎤ x + C1 ⎥dx ⇒ T = x + C1x + C2 k 2k ⎦ Çözüm için gerekli sınır şartları: x=0 ⇒ T=T1 T1 =. sıcaklık bu yönde değimiyor ise . Maksimum sıcaklık için sıcaklık dağılımını veren denklemde x=xkrt yazılmalıdır. sıcaklık bu yönde değimiyor ise .L + T1 ⇒ C1 = (T2. Bu nedenle duvar içerisinde bir noktada sıcaklık maksimum veya minimumdur.x. T1>T2 olduğu zaman ise sol tarafa yakın olacaktır.x) düşecektir. T1>T2 için duvar içindeki sıcaklık dağılımı ve yüzeyden meydana gelen q1 (x=0) ve q2 (x=L) ısı akışları şu şekildedir: dT ⎡ T − T q′′′L ⎤ = q′′′x − k ⎢ 2 1 + ısı x değerine bağlı olarak değişiyor.z. 2 değişken arasındaki diferansiyel değişim adi formda olacaktır.ve sabit kalır.0 + C2 ⇒ C2 = T1 x=L ⇒ T=T2 T2 =. Bir sabitin türevi ise sıfırdır. Fiziki yorum olarak duvar içerisinde ısı üretimi olmasından dolayı duvar içinde bir yerde sıcaklık maksimumdur. Sıcaklık dağılımını kullanarak fourier denklemi yardımıyla yüzeylerden transfer olan ısılar hesaplanabilir. Daha önce diferasiyel denklem çıkarılmasında bahsediliği gibi bu beklenen bir durumdur.y. dT q′′′x ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ =− +⎢ + =0 dx k 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ise xkrt = k (T2 − T1 ) L + 2 q′′′L xkrt maksimum sıcaklığın yerini belirler.T1 )/L+ q’’’L/2k q′′′x 2 ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ + + T =− x + T2 2k ⎢ L 2k ⎥ ⎣ ⎦ Duvar içerisinde sıcaklık dağılımını veren denklem Sıcaklık duvar içerisinde parabolik olarak değişmektedir.) 2 ye (T. dx 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎡ T − T q′′′L ⎤ ⎡ T − T q′′′L ⎤ q2 = q′′′L − k ⎢ 2 1 + q1 = − k ⎢ 2 1 + 2k ⎥ 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎣ L ⎦ q = −k 37 .q’’’L2/2k + C1.

T(x) Tmax T1 q1 T2 0 xkrt x=L/2 x=L x T1 > T2 için sıcaklık dağımı, maximum sıcaklık değeri ve yeri q2

Uygulama 3: AralarındaL mesafes bulunan direklere asılan birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan sahip kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen sarkmayı bulunuz. Direklerin tepe seviyesine göre meydana gelen maximum çökme miktarını ve yerini bulunuz.
0 x

wo [N/m]

g

kablo

U

d2U wo ise = dx 2 To

⎛w ⎞ d ⎡ dU ⎤ w o dU w o ⎡ dU ⎤ = ⇒ ∫ d ⎢ ⎥ = ∫ ⎜ o ⎟ dx ⇒ = x + C1 ⇒ dx ⎢ dx ⎥ To dx To ⎝ To ⎠ ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦

∫ dU = ∫ ⎢ T ⎣

⎡ wo
o

⎤ w x + C1 ⎥dx ⇒ U = o x 2 + C1x + C2 2To ⎦

Sınır şartları uygulanarak integral sabitleri bulunur. 1: x = 0 ⇒ U = 0 2: x = L ⇒ U = 0 0 = 0+ 0+C2 ⇒ C2= 0 0 = (w0/2T0)L2 + C1L ⇒ C1= - w0L/(2T0) ise
U ( x) = w0 2 ( x − Lx ) 2T0 maksimum çökmenin meydana geldiği noktayı bulmak için bulunan denklemin 1.türevi sıfıra eşitlenir. 2 w ⎡⎛ L ⎞ w L2 L⎤ dU w0 L = (2 x − L) = 0 ⇒ 2 x − L = 0 ⇒ xkrt = ise U max = 0 ⎢⎜ ⎟ − L. ⎥ = − 0 dx 2T0 2 2T0 ⎢⎝ 2 ⎠ 2⎦ 8T0 ⎥ ⎣ L/2
0 x=L/2 x=L x Meydana gelen sarkmanın x’ e göre değişimi ve maksimum çökme

Umax U(x)

38

Uygulama 4: Yola(x) bağlı ivmesi a = 2x ile verilen hareket durmakta iken harekete başlayan bir araca aittir. Aracın hızını ve yolunu zamana bağlı olarak bulunuz.

dV = 2 x şeklinde bir denklem elde edilecektir. Bu diferansiyel denklemde 3 tane dt değişken (V,x ve t) mevcuttur. 3 değişkenli diferansiyel denklem çözülemez. Çözüm için değişken sayısı 2 ye düşürülmelidir. Bu iki şekilde yapılabilir: a=

İlk yöntemde bağımlı değişken (V) yokedilebilir. V yerine x li ifadesi yazılır. Yolun zamana göre 1. türevi hız ise dx d d ⎡ dx ⎤ d 2 x d 2x V= ise diferansiyel denklem = 2 x olur. Böyle → a = [V ] = ⎢ ⎥ = 2 dt dt dt ⎣ dt ⎦ dt dt 2 2.mertebe bir denklemin çözülebilmesi için sağ taraf bağımsız değişkenin (t) fonksiyonu olmalıdır. Oysaki elde edilen denklemin sağ tarafı bağımlı değişkenin (x) fonksiyonudur. d 2x İntegrasyon için 2 = f (t ) olmalı dt IIDeğişken sayısını 2 ye indirgemenin diğer yolu bağımsız değişkenlerden birinin yokedilmesidir. Zincirleme türev kuralı ile bu amaç gerçekleştirilebilir. dV dV dx dx dV = → a= V= a =V dt dx dt dt dx Böylece V ve t arasındaki ivmeden V ve x arasındaki ivme ifadesine geçilebilir. dV V2 = 2x ⇒ ∫ VdV = ∫ 2 xdx ⇒ = x2 + C V dx 2 x = 0 ⇒ V = 0 (Durmaktadır.) ise 0 = 0 + C ⇒ C = 0 , V2 = 2x2 ⇒ V =1.414 x
Uygulama-5: Şekilde görülen çelik köprü üzerinde seyretmekte olan bir araçtan dolayı köprüde meydana gelen çökmeyi (sehim) bulunuz. Maksimum değeri belirleyiniz. Açıklama: Köprü üzerinden geçen en ağır araç körünün tam ortasında en büyük çökmeyi meydana getirir. Bu nedenle tam orta nokta için bulunacak çökme değeri için sağlanacak emniyet diğer noktalar içinde kafi olacaktır. Araç ağırlığından dolayı gövdeyi F kuvveti ile eğmeye çalışacaktır. Hesaplama için mesnet reaksiyonları hesaplandıktan sonra 0 orijin noktasına x kadar uzaklıktaki A noktasına göre moment alınır.
gövde g

I-

Köprü Ayağı F L F 0 F/2 x A

Köprü Ayağı

Çökme eğrisi Sehimin x’ e göre değişimi

Sehim veya çökme (u) diferansiyel denklemi I atalet momenti ve E elastisite modulü ve moment (M) değerine ne bağlı olarak şu şekildedir;
39

EI

d 2u Fx = M ( x) burada moment önceki şekle göre A noktasından M ( x) = − dir. 2 dx 2 d 2u Fx =− , 2 dx 2 d ⎛ du ⎞ Fx , ⎜ ⎟=− 2 IE dx ⎝ dx ⎠ u=− Fx du Fx 2 ⎛ du ⎞ =− + C1 , d ⎜ ⎟ = −∫ dx ise ∫ ⎝ dx ⎠ 2 IE dx 4 IE

ise IE

⎛ Fx 2 ⎞ du = − ∫ ⎜ + C1 ⎟ dx ∫ ⎝ 4 IE ⎠

Fx 3 + C1 x + C 2 12 IE

Çözümün tamamlanması için 2 tane sınır şartı gerekir: 1. x=0 ise u=0 , C2=0 Fx 3 FL2 FL2 2. x=L/2 ise du/dx=0, C1 = ise u = − + x 12 IE 16 IE 16 IE
Uygulama-6: Hareketsiz duran ve aralarında H kadar mesafe bulunan iki plaka arasında akan Qo debiye sahip sıvının hız profilini veren bağıntıyı bulunuz. Akış daimi (steady) dir.
Kanala girerken Hız profili y 0 x H Kanala içeriside Hız profili Açıklama: Sıvıların yapışma özelliği vizkosluk özelliği olarak bilinir. Gerçek sıvılar temasta oldukları katı yüzeye yapıştıklarından hızları yüzey ile aynı olur. Bu problemde plaka yüzeyler hareketsiz olduğu için palakaya bitişik tanecik hızları sıfırdır. Bu suretle girişteki homejen hız profili (gradyeni) kanal içinde parabolik olarak değişir.

Çözüm: İki boyutlu (y,x) akış için akışın hareketini tanımlayan Navier-Stokes denklemi sıkıştırılamayan sıvılar için şu şekildedir. ⎛ ∂ 2u ∂ 2u ⎞ ⎛ ∂ 2v ∂ 2v ⎞ ∂u ∂P ∂v ∂P x için, ρg x − ve y ekseni için ρg x − + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ ⎜ ∂x ⎟ ⎜ ∂x ⎟ ∂t ∂y ∂y ⎠ ∂t ∂x ∂y ⎠ ⎝ ⎝ Bu denklemlerde u ve v sırasıyla akışkan taneciği hızının x ve y eksenlerindeki izdüşümleridir. İlave olarak g yerçekimi ivmesini, ρ akışkan yoğunluğunu, µ dinamik viskoziteyi ve P basıncı göstermektedir. Akış sadece x yönündedir ve hız sadece y’ ye göre ∂u değişmektedir. Bu nedenle v=0 ve = 0 olacaktır. Daimi akış zamana göre değişim ∂x göstermeyen akış için zamana göre türevlerde sıfır olacaktır. Geriye kalan ifade şu şekildedir.

ρg x −

⎛ ∂ 2u ⎞ ⎛ d 2u ⎞ ∂P ∂P + µ ⎜ 2 ⎟ = 0 , ρg x − + µ⎜ 2 ⎟ = 0 , ⎜ ∂y ⎟ ⎜ dy ⎟ ∂x ∂x ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

ρ gx −

∂P = K ise ∂x

⎛ d 2u ⎞ K +µ⎜ 2 ⎟ =0 ⎝ dy ⎠

Yukarıdaki denklemde tek bağımsız değişken olduğu için kısmi diferansiyenden adi diferansiyele geçilir. İntegral y üzerinden alınacak olup x ile ilgili terimler bu nedenle K sabiti ile kısaca gösterilmiştir.
d 2u K −K 2 = − = sabit ise iki kez y’y göre integral alınarak u ( y ) = y + C1 y + C 2 bulunur. 2 µ 2µ dy

Sabitlerin bulunması için 2 sınır şartı gerekir. Koordinat sisteminin orijin noktası iki plakanın tam ortası seçilerek hareketsiz plaka yüzeyindeki sıvı taneciklerinin hızı tanımlanabilir. Plakaların orijine uzaklığı seçilen orijine göre H/2 ve –H/2 olacaktır. Gerçek akışkanlar katı
40

dr = b (cos θ dr + r sin θ dθ ) . y’ = cos2 x cos y 41 12. dx/(y(1+x2)) =2 dy 7. sınır şartı . Bu hız bağıntısından hareketle debi ve viskoz kuvvetler hesaplanabilir. Herhangi bir dy. dy/dx = y/x2 5. Bu nedenle her y noktası için bir debiden bahsedilebilir. Örnek Problemler : 1. x dx . x2 y y’ = ey 19. (e2x + 4 ) y’ = y 22. Bu durumda çözüm 8µ 1 ⎡ dP ⎤ 2 2 ⎢− dx + ρg x ⎥ H − 4 y 8µ ⎣ ⎦ ( ) Bu hız profili bir parabolik bağıntı olup beklenen çözümdür. y2 e2x dx = (4+ e2x) dy 6. Debi (=hız*kesit) prensibine göre hesaplanır. x y3 dx + (y+1) e-x dy = 0 21.Derinlik kesitinden geçen debide sonsuz küçük olacaktır. a2 dx = x ( x2 . Qo = ∫ H /2 H /2 −H / 2 u ( y )dy şeklinde yazılabilir.3 dy = 0 3. tan2 y dy = sin3 x dx 8.5dy 20. x2 dx + y(x-1) dy = 0 4. Bu değişim HIZ ALANI olarakta isimlendirilir. Ancak H boyunca u hızı değişmektedir. y=H/2 ise u=0 .a2 )0. dx = t (1+t2) sec2 x dt 14.Derinlik şeklinde hesaplanır. H. Bu nedenle y doğrultusu dy lik sonsuz küçük diferansiyel dilimlere ayrılır. y ln x ln y dx + dy = 0 18. Qo = ∫ ifadenin integrasyonu ile bulunabilir. x cos2 y dx + tan y dy = 0 9.x2)1/2dy = 0 16. Bağıntı y yönünde akışkan hızının nasıl değiştiğini ifade etmektedir. xy dx . 0 = 2µ 2 1. (1+ ln x ) dx + (1+ln y ) dy = 0 15. 0 = Son iki sınır şartı denkleminin çözümümden C1=0 ve C 2 = sabitler ve K yerine yazılarak şu şekilde bulunur. Qo debisi bu −H / 2 u ( y )dy = ∫ 1 − H / 2 8µ H /2 H3 ⎡ dP ⎤ − + ρg x ⎥ H 2 − 4 y 2 dy = ⎢ dx 12 µ ⎣ ⎦ ( ) ⎡ dP ⎤ ⎢− dx + ρg x ⎥ ⎣ ⎦ Son çözümden istenirse Qo debisini veren kanal aralığı H belirlenir. Plakaya yakın birim kesitten geçen debi ve 0 orijin noktası civarındaki birim kesitten geçen debi aynı olmayacaktır. sınır şartı . −K (H / 2)2 + C1 H + C2 2µ 2 −K (− H / 2)2 − C1 H + C2 2. y=-H/2 ise u=0 . Bu durumda H değerinden geçen debi integralle belirlenir. y’ = 2x + x y2/ 3y +x2 y 17.yüzeyine yapışacağından ve plakalar hareketsiz olacağından plaka yüzeyindeki taneciklerin hızı da sıfır olacaktır. sin x sin y dx + cos x cos y dy = 0 10. u= KH 2 bulunur. Bu durumda diferansiyel kesitten geçen debi Derinlik=1 alınarak. Kesit akış doğrultusuna dik olup. x dx + (a2 . y’ = y sec x 13. (1-x) y’ = y2 11.(x+2) dy = 0 2.

g(y) denklem için mümkün olmayabilir. Değişkenlerine ayrılamayan. sinθ dr = r cosθ dθ. y’ = x2y2 35. y’ = (3y-xy)/x 31. y-değişkeni ve Cintegral sabiti bulunacaktı.örnek için.mertebeden diferansiyel denklemler tam diferansiyel yaklaşımı ile çözülebilir.y2)0. g:sbt.2 Tam Diferansiyel Denklemler Önceki bölümde verilen bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayırma yöntemi her diferansiyel dy = f ( x. Örnek olarak.3 46. y’=3(y+1) 37. Bulunan f(x. Ancak y=y(x) şeklinde bir bilginin bulunması da verilen integralin çözümüne bağlı olduğundan klasik mantıkla çözüm bulunamaz.5sin2wx . r(0)=8. Eğer değişken ayırma yapılamaz ise integral almak mümkün olmayacaktır.y) dy = 0 Bu denkleme yukarıda verilen I. Ancak bu integral çözümüne bağlı olup çözüm mümkün olmaz II- Şayet verilen örnekler çözülmüş olsaydı.5dx . M(x. Idy = x+ y → ∫ dy = ∫ ( x + y ) dx : x üzerinden integral almak için y değişkeni dx x cinsinden yerine yazılmalıdır. y(0. y’ = 3y 29. y’= cosx tgy 40. dr/dt=-4tr. r(0.y)=-(x+y) ve N(x. y′ = dx şeklinde ayırmanın mümkün olmadığı hallerde.2 44.örnek uyarlanırsa (2) dy = x+ y → dy − ( x + y )dx = 0 ise dx M(x. dV = sin t + V → ∫ dV = ∫ ( sin t + V ) dV : zaman (t) üzerinden integral almak dt için hız (V) zaman cinsinden yerine yazılmalıdır. y’+cscy=0 38. V(dV/dt)=g. w:sbt 39.5π)=-0. xyy’ = 1+ y 2 3 x2 36. y) dx + N(x . (1. Aynı şekilde II.x) (1) şeklinde bir kapalı fonksiyonel denklem bulunabilir. çözüm ifadesinde x-değişkeni. 1. I(0)=Io 47. V(to)=Vo 45. y yerine V ve x yerine t 42 . y ) genel ifadesindeki f(x. bağımlı ve bağımsız değişkenlerin fonksiyonu olan M(x.y) ve N(x. y’=x2y2-2y2+x2-2 42.x (x2 – 1)0. 2 xyy’ = 1+ y2 28. y’ = (3+y) cot x 33. y’+(x+1)y =0 3 2.C)=0 denkleminden C çekilerek C=C(y. 2ydx = 3x dy 34. L(dI/dt)+RI=0.y) fonsiyonlarına bağlı olarak 1.5 cos2x. x y dx + e dy = 0 26. dr/dt = -4 rt 27.y)=h(x).23. mertebe bir diferansiyel denklemin standart formu şu şekilde gösterilebilir. y’=4(y+1)0. y’=x3e-y y(2)=0 43.25π) = -1 r(0) = r0 y(2) = 3 y(0) = 1 y(2) = -1 y(1) = 3e-1 y(2) = 3 y(π/2) = 4 y(-2) = 1 y(1) = 9 32. 2y dx = 3x dy 30. y’=y2 sinx 41.y)=1 olacaktır. yy’=0.y.5 dy = 0 24.

(5) nolu denklemler 2 tane olup hangisinden C değeri bulunabilir. Bu birleşme ancak M’ nin y’ ye göre kismi türevine. y ) = ∂C ∂ M ( x. y ) = ise = ∂x ∂y ∂ x∂ y ∂y ∂x ∂ y∂ x (6) 43 . diğer bir kısmı da y üzerindedir. Bu yaklaşım Sabitlerin Değişimi ismi verilmekte olup başka diferansiyel denklem çözümlerinde de kullanılmaktadır. y ) ∂ 2 C ise = ve N ( x.türevi olarak bakılacağı gibi. Biri diğerini yokedebilir.diferansiyeli önceki bilgilere (Bölüm 1. Her ikisininde kullanılabilmesi içim iki denklem birleştirilmelidir. Tam diferansiyel C gibi bir sabit için kesinlikle sıfırdır. Bu benzeşimden . (2) formunda verilen bir diferansiyel denklemin çözümünden bulunacak (1) nolu denklemin tam diferansiyel şartını sağlayarak (4) denklemini sağlayabilmesi için (5) nolu denklemlerden tam diferansiyellik şartları üretilmelidir.5. M ( x. bu toplamda tam diferansiyel olacaktır. y ) = ∂C ∂y (5) yazılabilir.V)=Sint+t . Bu ikisinin toplamı değişiminin tamamını verecek olup.1) dayanarak şu şekilde yazılabilir: dC = ∂C ∂C dx + dy ∂x ∂y (3) Burada C nin bir integral sabiti olduğu için tam diferansiyelinin sıfır olması sözkonusudur. ∂C C’nin x’e göre ∂x 1. Tam diferansiyel bir fonksiyon (değişken ∂y sayısı gerçekte 2 tane olan fonksiyon) için dC=0 olmalıdır. (3) denklemine göre C’ nin değişiminin bir kısmı x.x. diğerinden bulunacak C değerine eşit olacakmıdır? Çözüm üzerinde her ikiside. Diferansiyel “değişim” olarak da algılanabilir. N(t. Ancak ∂C sıfır olmayabilir.y) fonsiyonlarına bağlı olarak (4) şartını sağlayan C ne olmalıdır?” sorusunun cevabı verilmelidir. M ( x. N ( x. y ) ∂ 2 C ∂C ∂ N ( x.y) ve N(x. ∂C ve ∂x ∂C ∂C dx + dy = 0 ∂x ∂y (4) şeklinde yazılabilir. Bunlar kısmi diferansiyel dir. hem M hemde N fonksiyonları etkili olacağından her ikiside kullanılmalıdır. y ) = ∂C ∂x . Dikkat edilirse (2) formundaki çözülecek diferansiyel denklem ve çözüldüğü varsayılan çözümün diferansiyelini ifade eden (4) denklemleri birbirine benzemektedir.yazılarak M(t.y) böyle bir fonksiyonun 1. Çünkü bu türevleme birbirine eşit iki diferansiyel ifade elde edilir.V)=1 şeklinde (2) formuna dönüştürülür. Tam ve kısmi diferansiyeller 2 ve 2’ den daha fazla değişken içeren fonksiyonlar için lullanılan kavramalardır. C’nin x’e göre değişimi olarakta düşünülebilir. N’ ninde x’ e göre tekrar kısmı türevleri alınması ile mümkün olur. Verilen (5) denklemleri de x ve y ye göre kısmı olarak türetilirse. (1) denklem ile tanımlanmış olan kapalı fonksiyonda C integral sabiti geçici olarak değişken kabul edilirse 2 değişkenli yapıdan 3 değişkenli bir yapıya ulaşılır. 3 değişkenli (C. Birinden bulunan C değeri. Başka bir ifade ile “M(x.

integral işleminde dikkate alınmayan y değişkenine bağlı olabileceği ihtimali her zaman düşünülmelidir. Eğer Co içerisinde x bulunursa yapılan işlemlerde yanlışlık var demektir. Mx M’ nin x’ e göre kısmi türevi demketir.y)'ye eşit olduğu ∂y (9) ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy = N ( x. Bu durumda (7) nolu denklem tam diferansiyellik şartı olacaktır.olduğu görülecektir. işleme başlanır. ∂ M ( x .y). y ) = ∂x bulunur. y ) = ∂y ∂x (7) şeklinde tam diferansiyellik şartı yazılabilir. (9) denkleminde Co’ın y’ ye göre türevinde “d” operatörünün kullanıldığına dikkat edilmelidir. ∂C nin N(x. M x ve y ye bağlı bir fonksiyondur. Tersinden düşünecek olursak diferansiyel denklemdeki M'nin y' ye göre kımi türevinin. Co(x) değerini bulmak içinde (10) denklemin x’ e göre kısmi türevi alınarak M değerine eşitlenmesi gerekir. (5) ifadesine dikkate edilecek olursa görülecektir. Böyle bir şart sağlanırsa diferansiyel denklemin çözümü şu şekilde geliştirilir. M(x. Co(y) bulunarak (8) de yerine yazılmalıdır. 44 . Co sadece bir değişkene bağlı olmak zorundadır.y) seçilerek ∂C ⇒ ∂C = M∂x ⇒ ∫ ∂C = ∫ M ( x.y) yerine N(x. Bu integrasyon sonucu Co içerisinde x ile ilgili bir ifadenin olamıyacağı açıktır. y ) ∂ N ( x. Bu durumda tam diferansiyel bir form için (2) denklemindeki M ve N fonksiyonlarına bağlı olarak.y) yada N(x. Bu nedenle Co(y) şeklinde yazılım doğru olacaktır. Aksi halde işlem hatası olup çözüm yanlış olur. Bulunan Co(y) (8) denlemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır. integral y üzerinden alınmış olup. (8) ifadesi y 'ye göre tekrar türetilecek olursa çözümün tamamlanmasını sağlayacak Co(y) . Çünkü. Dolayısıyla bu aşamada çözümün bitmiş olduğunun söylenmesi imkansızdır. (5) denklemlerindeki ifadelerden biri ele alınarak. Problem-1: (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu ifade kısca Mx=Ny olarak da gösterilebilir. ya M(x. y ) ∂y ∂y Bu durumda (9) denleminin integrasyonundan Co(y) bulunur. y)∂y + C ( x) o (10) Buradaki Co=C(x) olduğuna dikkat edilmelidir. (8) çözümünün elde edilmesinde M(x.y) tercih edilirse çözüm şu şekilde ilerleyecektir: N ( x. Çünkü. Bulunan Co(x) içerisinde kesinlikle y değişkeni bulunmaz. bulunacak Co sabitinin x’ e bağlı olması muhtemel olacaktır. ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy ∂y ∂y ifadesinden bulunacaktır. y ) = ∂C ⇒ ∂C = N∂y ⇒ ∂y ∫ ∂C = ∫ N ( x. Co(x) (10) denklemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır. y )∂x + Co ( y ) (8) M ( x. N' nin x' e göre kımi türevine eşit ise o denklem tam diferansiyel denklemdir denilebilir. Bunun x' e göre kısmen integre edilmesi halinde meydana gelen Co integral sabitinin x e göre sabit olurken.

Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. x’e göre kısmi türev alınırken y sabit kabul edilir.y)=3xy 2 +1 ise dy ∂y dy Dif. = 3y 2 ⇒ ∂x ∂y Çözüm için diferansiyel denklemden M ve N fonksiyonları input olarak alınmıştır.çözüm: N(x. y) = 3xy 2 + 1 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡3xy 2 + 1⎤∂y ⇒ C = xy 3 + y + Co ( x) ⎣ ⎦ ∂y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır. N(x. Bulunan M ve N’nin kısmi türevleri alınarak tam diferansiyel şartını sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir. M ve N den biri ile C(x.y) ve M(x.çözüm: M(x. Bunun için N(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Bunun için M(x. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır. Ancak. y) = =3xy 2 + 1 Tam dif. [Not: Kısmi türev bilinen adi türev ile aynır. ∂C = N(x. dC dCo ∂C = 1 ⇒ ∫ dCo = ∫ dy ⇒ Co ( y ) = y =3xy 2 + o =N(x. Her iki alternatif kullanılarak çözüm şu şekilde gerçeklenir: 1.y) çözüm fonsiyonu diğeriden ise Co(x) veya Co(y) fonksiyonel integral sabiti bulunacaktır. 45 .y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Çözümün x2 e göre türevi. y ) = y3 + 2x ise = 2 x ⇒ ∫ dCo = ∫ 2 xdx ⇒ Co ( x) = x dx ∂x dx Dif. Sağlama: Bulunan çözüm tekrar türetilerek doğru olup olmadığı belirlenebilir. C integral sabitidir.y) ile C(x.y) den faydalanılır. ) ∂M ∂N ∂C 3 ∂C = (or My=Nx) M(x. 2 dC dCo ∂C = y 3 + o = M ( x. Aynı şekilde kısmi integrasyonda da x üzerinden (∂x) integrasyonda y sabit. şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 3y 2 ⇒ tam diferansiyeldir. ∂C 3 =y + 2x ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ y 3 + 2 x ⎤∂x ⇒ C = y 3 x + x 2 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. y üzerinde integrasyonda (∂y) x sabit alınır. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir. y) = =y + 2x .y) dx + N(x.Diferansiyel denklemde ki (y3 + 2x) ve (3xy2 +1) fonksiyonlarının sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir.y) den faydalanılır.denklemin çözümü C = y 3 x + x 2 + y şeklindedir. 2. (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 M(x. y’ ye göre kısmi türev alınırken x sabit.y) ve N(x.y) ile C(x.denklemin çözümü C = xy 3 + y + x 2 şeklindedir. Bu inputların her ikiside kullanılarak output çözüm bulunacaktır.

y) den faydalanılır.( x 2 -3yx )dx = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ . Çözüm denkleminde C bulunduğu için Co alınmayabilir.y) dx + N(x. y ) = . ∂C ⎡ 3 1⎤ = ⎢ x +Cosy+ ⎥ ise ∂y ⎣ x⎦ ∫ ∂ C = ∫ ⎢ x +Cosy+ x ⎥∂y ⇒ C = x y + sin y + x + C ( x) ⎣ ⎦ 3 3 o ⎡ 1⎤ y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır.y) ile C(x.⎜ ⎝ y ⎛ y ⎞ -3yx 2 ⎟∂x ⇒ C = + yx3 + Co ( y ) 2 x x ⎠ Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. ∂M ∂N ∂C ⎛ y ∂C ⎡ 3 1⎤ ⎞ = M(x.( x 2 -3yx )dx = 0 ⎣ ⎦ M(x.denklemin çözümü C = y + yx 3 + sin y x şeklindedir.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Bunun için N(x. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir.çözüm: M(x.3 2 dC d ( xy ) dy d ( x ) dy dy = + + → 0 = y 3 + 3 xy 2 + + 2x . dC dCo ∂C 1 1 . Başka bir bir ifade bir denklemde sayısal değeri 46 . y) = = ⎢ x +Cosy+ ⎥ Tam dif. 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy . ∂y ∂x x ⎝x ⎠ 1. y) = =. = 3x 2 − 2 ⇒ tam diferansiyeldir.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ∂x ⎝ x ⎠ ise ∫∂ C = ∫.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ise ∂x dx x dx ⎝ x ⎠ Co sabit bulundu.y) ile C(x. Ancak bir integral sabiti olarak kullanılabilir. Problem-2: 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy .y) ve M(x. şartı ∂y ∂x ∂x x⎦ ∂y ⎣ ⎝ x ⎠ ∂M ∂N 1 ⎛ 1 ⎞ = − ⎜ 2 − 3x 2 ⎟ .y)=x 3 +cosy+ dy ∂y x dy x Dif. Daha tam diferansiyel şart kontrol edilir.çözüm: N(x. N(x. dCo ∂C y dC ⎛ y ⎞ = 0 ⇒ Co = sabit = 3x 2 y − 2 + o = M ( x. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. Bunun için M(x.y) den faydalanılır. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır. ∂C ⎛ y ⎞ =. son ifade dx ile çarpılarak dx ve dx dx dx dx dx dx dy parentezine alınırsa (3y2+1)dy+(2x+y3)dx=0 bulunur. = cos y ⇒ ∫ dCo = ∫ cos ydy ⇒ Co ( y ) = sin y = +x 3 + o =N(x. 2.y) ve N(x.y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir. ⎣ ⎦ Diferansiyel denklemde ki fonksiyonel yapı sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir. Bu verilen diferansiyel denklemin aynısı olup çözüm doğrudur.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. C integral sabitidir.

y)= ∂y ∂x ∂M ∂N = 6 xy ⇒ = 6 xy ⇒ tam diferansiyeldir. M(x. ∂y ∂x ∂M ∂N = ∂y ∂x M(x.denklemin çözümü C = x 4 y 3 − yx 2 şeklindedir. =3x 4 y 2 -x 2 + o =N(x. dC dCo y4 ∂C = y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ y 3 dy ⇒ Co ( y ) = =3x 2 y+ o =N(x. ∂x ∂y M(x.y)=3x 4 y 2 .x2)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz. dC dCo ∂C = 0 ise Co sabittir.x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir. farkı veya çarpımı.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. C1 yeni integral sabitidir. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. Dif.y)= ∂C 3 ∂C =3x 2 y+y3 Tam diferansiyel şartı =x +3xy 2 N(x.y) den faydalanılır. ∂C =4x 3 y3 -2xy ∂x ise ∫ ∂ C = ∫ ( 4x y -2xy ) ∂x ⇒ C = x 3 3 4 y 3 − yx 2 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.bilinmeyen sabitlerin toplamı.y)= =4x 3 y3 -2xy N(x.x 2 . Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. Çözümün son formu C1 = x 4 + 6 y 2 x 2 + y 4 dir.y) ile C(x.denklemin çözümü y C = x 3 y + sin y + şeklindedir.y)=3x 2 y +y3 .y) ile C(x. ∂C 3 =x +3xy 2 ∂x ise 3 2 ∫ ∂ C = ∫ ( x +3xy ) ∂x ⇒ C = x4 3 2 2 + y x + Co ( y ) 4 2 Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. Bunun için N(x.y) ve N(x. Bu sabit C ise dif.denklemin çözümü C = 47 . C integral sabitidir.y)= =3x 4 y 2 . dy 4 ∂y dy x4 3 2 2 y 4 + y x + şeklindedir.y) den faydalanılır. Bunun için N(x. Tüm denklem taraf tarafa 4 4 2 4 ile çarpılarak ve 4C=C1 yazılarak çözüm daha basit yazılabilir. ∂M ∂N ∂C ∂C = M(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. x Problem-3: (4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 .y) ve N(x. yine sayısal değeri bilinmeyen başka bir sabitle kısaca tariflenebilir. dy ∂y dy Önceki problemdeki yorumdan çözüme yansıtılmayabilir. Dif. Problem-4: (x3+3xy2)dx + (3x2y + y3)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz.

Akım fonksiyonu u ve v ile şu şekilde ifade edilir. Bunun için N(x.coshy)dx . Genel çözüm..(cosx sinhy)dy=0 dif. dC ∂ Co ∂C = -cosx. y)= sinx coshy ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ sin x cosh y∂x ⇒ C = − cos x cosh y + C ( y) o Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır. = sin x sinh y ∂y ∂x M(x.( cosx sinhy ) Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = sin x sinh y ⇒ tam diferansiyeldir. lnx. y)= sinx coshy = N(x. Bu akışın akım fonksiyonunu (ψ) bulunuz. 48 .( cosx sinhy ) ise =0 dy ∂y ∂y Co = sabit Dif. –cos0. Not : Verilen diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılamıyorsa.) cinsinden denklemde mevcutsa çözümü tam diferansiyel yöntemle veya tam diferansiyel hale getirme yöntemi ile gerçekleştirilebilir. ∂C = M(x. cos x cosh y = 1 Uygulama: Bir akış ortamında x yönündeki hız u=a(x2-y2) ve y yönündeki hız v=-2axy ile verilmiştir. y)= . denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz. x4. y3.cosh0=C ise C=-1 bulunur. ψ ( x.. ∂M ∂N ∂C ∂C = = M(x.derece diferansiyel denklem) şeklinde denklemde mevcut olmasına dikkat edilmelidir. ∂ψ ∂ψ = a( x 2 − y 2 ) v = − = −2axy ∂y ∂x Bu veriler akım fonksiyonunun tam diferansiyel yaklaşımla çözülebileceğini göstermektedir. Verilen şartlara göre x=0 ise y=0 olmalıdır..y) den faydalanılır. ∂x ∂y Çözüm: y3 ∂ψ 2 2 2 2 2 = a ( x − y ) ⇒ ∂ψ = ∫ a ( x − y )∂y ⇒ ψ = a ( x y − ) + C ( x) ∂y 3 dC ∂ψ y3 2 = −a(2 xy ) + = −2axy ise C=sbt. u= ∂u ∂v + =0 (süreklilik denklemi) 2ax-2ax=0 ise tam diftir. hem bağımlı hemde bağımsız değişkenler özel fonksiyonlar (cosy. Akışkanlarda tam diferansiyellik kontrolu süreklilik denklemi vasıtasıyla yapılır.derece diferansiyel denklem) veya “ y2 ” (2.denklemin çözümü C = − cos x cosh y dir. Daha önce verilen (sıkıştırılamayan akışkanlar için) bu denklem sağlanmaktadır. y)= .sinhy+ o N(x. Basit cözüm için veya daha sonra görülecek metodlarla çözüm için genel bir prensip olarak bağımlı değişken ya sadece “y” (lineer veya 1. y ) = a ( x y − ) + C − dx 3 ∂x Bu çözümde C ye değişik değerler verilerek akım cizgileri elde edilir.y) tercih edilerek.Problem-5: (sinx.

e-θdr –r e-θ dθ =0 19.y)dx + N(x.y)dx . y(0)=6 16. ((3-y)/x2)dx+((y2-2x)/xy2)dy = 0.ycosx)dx . (2xy + ey)dx + (x2 + xey)dy = 0 4. sinhx dx + y-1coshx dy=0 . cosh2x cosh2ydx + sinh2x sinh2y dy = 0 7. ex(cosy dx-siny dy)=0 20.x)dy=0] elde edilir. ydx + xdy = 0 24. (xcos(x+y)+sin(x+y))dx + xcos(x+y)dy = 0 11. Dolayısıyla. M(x.x Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x 2 y 2 − 2 ⇒ = 9 x 2 y 2 − 1 ⇒ tam diferansiyel değildir. y(0)=π/2w 23. (4x y + 1/x)dx + (3x y . (3x2 lnx + x2 .y) şeklindeki bir fonksiyon ile çarpılarak tam diferansiyel hale getirilebilir.x2)dy=0 ] tam diferansiyel şart sağlanmıştı: ∂M ∂N ∂C ∂C M(x. (x . = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ ∂x ∂y Eğer tüm denklem taraf tarafa x ile bölünecek olursa [(4x2y3-2y)dx + (3x3y2 . değişkenlerine ayrılamayan. (yex+2ex +y2) dx+ (ex+2xy)dy = 0. a) (x2 + 3xy)dx + (Ax2 + Ay)dy = 0 b) (1/x2+1/y2)dx + ((Ax + 1)/y3) dy = 0 18.y)= =4x 3 y3 -2xy N(x. Yeni halde tam diferansiyel şart aranırsa.Örnek Problemler: y(-2)=1 13.y)= =3x 3 y 2 . ( ln x ln(ln y) 2 3 + xy )dx + ( + x 2 y 2 )dy = 0 y ln y x 3 3 3 4 2 9.y)dy=0 49 (1) . 2xydx + (x2 + y2)dy = 0 12. y(0)=π y(1) = 2 1 1 y x 1. ∂y ∂x Denklemin x ile bölünmesi tam diferansiyel şartını bozmuştur.y)= = =3x 4 y 2 .xdy = 0 5. Ters mantıkla bu olay değerlendirilirse. (x2 + y2)dx + 2xydy = 0 3.x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir. 2xy dx + dy = 0. y(3/2)=1/2 21. Matematiksel olarak bir ifade bir sabit veya değişken taraf tarafa çarpılabilir veya bölünebilir.2y)dy = 0 6. (2xy .3)dx + (x2 + 4y)dy = 0 14. 2.y)= ∂M ∂N ∂C ∂C = =4x 2 y3 -2y N(x. (0)=6 17. y(0)=2 22.1/y)dy = 0 10. cosπx cos2πydx = 2sinπx sin2πy dy. 2sinwydx + wcoswy dy =0. (3x2y2-y3+2x)dx+(2x3y-3xy2+1)dy=0 . (yexy + 4y3)dx + (xexy + 12xy2 . Bu fonksiyona integral çarpanı veya integrasyon faktörü ismi de verilir.(2ysinx cosx+y2sinx)dx+ (sin2x-2ycosx)dy=0 15.sinx dy = 0 8. ( − 2 )dy = 0 2 ) dx + ( 2 2 − x x +y y x +y 2. M(x. tam diferansiyel denklem formuna benzemesine rağmen tam diferansiyel şartı sağlanmayan bazı denklemler λ(x.2 Tam Diferansiyel Hale Getirilen Diferansiyel Denklemler (İntegrasyon Faktörü) Önceki bölümde problem-3 olarak çözülen örnekte [(4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 . tam diferansiyel şartını sağlamamasına rağmen bir fonksiyon ile çarpılınca tam diferansiyellik sağlanabilir.

y:bağımsız) bağlı kısmi diferansiyel olup çözümü bu aşamada mümkün değildir.y)dy=0 (2) nolu denklemin tam diferansiyel şartı .y) fonksiyonunun tesbit edilmesi için 3 nolu denklemin çözülmesi gerekir.y)dx + λ (x.y)M(x.λ (x. Ancak. sırasıyla test ederek doğru olan bulunabilir. λ(x. Bu nedenle tam diferansiyelyaklaşım ile çözüm için ilk önce tam diferansiyel hale dönüştürecek λ çarpanı bulunmalıdır. ∂M ∂N = M=2xy 4 e y +2xy3 +y N=x 2 y 4 e y -x 2 y 2 -3x tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂M ∂N = 8xy3e y + 2 xy 4 e y + 6xy2 + 1 ⇒ = 2 xy 4 ey − 2 xy2 − 3 ⇒ ∂x ∂y türevler birbirine eşit olmadığından tam diferansiyel değildir. Problem-1: (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.y)N(x. λ=λ(x) ise ∫ λ = ∫ N dx ∂y λ N ⎛∂ N ∂M ⎞ ⎜ ∂x − ∂y ⎟ Nx − M y ∂λ dλ dλ ⎠ dy or =∫⎝ = 0 .denklemde ise sadece y’ ye bağlı olmalıdır. 2. λ’ nın hangi değişkene bağlı olduğu direkt bulmak zor olabilir. Hem x ve hem de y’nin fonksiyonu olması kısmi dif denklem çözümüne neden olduğundan önceden tahmin etmek oldukça zordur. Genellikle λ(x. Aksi takdirde λ(x) ve λ(y) integral çarpanları doğru bir şekilde bulunamaz.denklemde sadece x’ e. Bu nedenle. yada sadece y’nin fonksiyonu olarak aranmalıdır. λ ya sadece x’in. ∂( λM ) ∂( λN ) = ∂y ∂x alınırsa. M ∂λ ∂M ∂λ ∂N +λ =N +λ ∂y ∂y ∂x ∂x ise (2) şeklinde yazılabilir. ya sadece y’nin yada hem x hem de y’nin fonksiyonu olabilir. ∂→d . Bu işlemlerde zircirleme türev kuralı kullanılır. λ=λ(y) ise ∫ λ = ∫ M dy ∂x λ M Yukarıdaki denlemlerde çözüm için sağ taraftaki integraller içindeki fonksiyonlar gerekli sadeleştirmelerden sonra 1.y) şeklindeki 3 değişkenli değişim tecrübeye bağlı olarak z=z(x. λ=λ(x) ise λ ∫ My − Nx N 8xy 3e y + 8xy 2 + 4 ∂x = ∫ 2 4 y ∂x x y e − x 2 y 2 − 3x 50 . ∫ 1. Bu denklem 3 tane değişkene (λ:bağımlı. x. Gerekli işlemler şu şekildedir: M y -N x = [8xy 3e y + 2 xy 4 e y + 6xy 2 + 1] − ⎡ 2 xy 4 e y − 2 xy 2 − 3⎤ = [8xy 3e y + 8xy 2 + 4] ⎣ ⎦ ∂λ = 1.y) şeklinde bir değişken dönüşümü ile λ(z) şeklinde 2 değişkenli adi diferansiyel yapıya indirgenir. ∫ 2. Parantez içerisindeki ifadelerin diferansiyeli M ⎛ ∂N ∂M ⎞ ∂λ ∂λ −N = λ⎜ − ⎟ ∂y ∂x ⎝ ∂x ∂y ⎠ (3) elde edilir. N ve M fonksiyonlarının yapısına göre λ fonksiyonun analitik olarak belirlenmesi belirli haller için mümkündür. Bu haller için λ fonksiyonları aşağıdaki gibi iki şekilde bulunur: ⎛ ∂N ∂M ⎞ ⎜− ∂ x + ∂ y ⎟ M y − Nx ∂λ dλ dλ ⎠ dx or =∫⎝ = 0 . Bu nedenle λ ya sadece x. ∂→d.

y)= =2 xe y + 2 + 3 N(x. Bunun için N(x. λ=λ(y) ise Nx − My ∂λ [8xy3ey + 8xy2 + 4] ∂y = − 4[2 xy3ey + 2 xy2 + 1] ∂y =∫ ∂y = ∫ − ∫ y[2 xy3e y + 2 xy2 + 1] λ M 2 xy 4 e y + 2 xy3 + y dλ 4 dy 1 = ∫− ise ln λ =-lny . yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra hala y değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu yanlıştır. λ’ nın bulunması diferansiyel denklem çözümünde ara işlem niteliğinde olduğu için.y) ve N(x. Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem taraf tarafa çarpılırsa . x2 x dCo ∂ C 2 y x 2 3 x dC o =x e − 2 − 4 + =N(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. integrasyonlar alınırken integral sabiti alınması gerekmez. Bu nedenle işlemler λ=λ(y) kabulu için tekrarlanmalıdır. denklemini çözünüz.λ=λ(x) ise sadece x’in fonksiyonu olmadığı için. 2.y)= ∂y y y y y ∂x M(x. λ ( y) = 4 λ y y λ=λ(y) kabulu sonuçta sadece y’ ye bağlı çukmasından dolayı doğrudur. yaklaşımı çözüm x e + + 3 = C y y 2 y şeklinde elde edilir. 51 . = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy y y y y ∂y x2 x çözüm tam dif. ∫ 2 xy 4 e y + 2 xy 3 + y x 2 y 4e y + x 2 y 2 − 3x ( )dy + ( )dx = 0 y4 y4 (2 xe y + 2 x 1 x 2 3x + 3 )dy + ( x 2 e y − 2 − 4 )dx = 0 y y y y x 1 + y y3 N = x2e y − x2 x −3 4 2 y y M = 2 xe y + 2 ∂M x 1 = 2 xe y − 2 2 − 3 4 ∂y y y ve ∂N 2x 3 = 2 xe y − 2 − 4 ∂x y y Bulunan türevler birbirine eşit olduğu için tam diferansiyel şart sağlanmıştır. (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 ilk dif denklem. x 1 ∂C 2 y x 2 x ∂C =x e − 2 − 3 4 M(x.y) ile C(x. Bundan sonra λ çarpanı ile çarpılmış M ve N fonksiyonları kullanılarak önceki bölümde verilen yöntemle çözüm aranır.y) den faydalanılır. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. Problem-2: 2 ydx + 3xdy = 0 dif. x 1 ∂C =2 xe y + 2 + 3 y y ∂x ise y ∫ ∂ C = ∫ ⎜ 2 xe + 2 + ⎛ ⎝ x y 1 ⎞ x2 x ∂x ⇒ C = x 2 e y + + 3 + Co ( y ) ⎟ y3 ⎠ y y Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.y)=x 2 e y − 2 − 3 4 .

Önemli nokta hangi metodun daha kısa ve daha az işlem gerektireceğinin önceden bilinmesidir. Çok işlemin hata yapma ihtimalini de beraberinde getireceği unutulmamlıdır.y) ile C(x. Bunun için N(x. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır.y)=2y ve N(x.Not: Bu diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılarakta çözülebilir.3 = -1 ise λ=λ(x) kabulu ile çözüm bulunabilir. ∂C =2 yx −1/ 3 ∂x ise N x = 2 x −1/ 3 ∫ ∂ C = ∫ ( 2 yx ) ∂x ⇒ C = 3 yx −1/ 3 2/3 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.y)=3x 2 / 3 . Bu çözüm 3 ile bölünerek ve her iki tarafında üst değeri 3 alınarak değişkenlerine ayırma ile elde edilen form elde edilir. 2 yx −1/ 3dx + 3x 2 / 3dy = 0 . y ) = 2 yx −1/ 3 . Bu nedenle verilen örnek hem değişkenlerine ayırarak. ∫ dλ dx = ∫− λ 3x ise lnλ =- lnx 3 → λ (x)= 1 =x -1/3 1/3 x Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur.y) ve N(x.y)=3x ∂M =2⇒ ∂y ∂N = 3⇒ ∂x tam diferansiyel değildir. yaklaşımı çözüm C = 3 yx 2 / 3 şeklinde elde edilir. İşlemler yapıldığında integral çarpanının y’ nin de fonksiyonu olduğu görülecektir.Tam diferansiyel hale getirerek çözüm: 2 ydx + 3xdy = 0 ise M(x. dλ λ =∫ M y − Nx N ∂x=∫ −1 dx ise 3x sadece x’in fonksiyonu olduğu için. 52 .y) den faydalanılır. N ( x. My-Nx = 2 . dC dCo ∂C =3x 2 / 3 + o =N(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. y ) = 3 x 2 / 3 ise M y = 2 x −1/ 3 My=Nx olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. M ( x. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy ∂y çözüm tam dif.Değişkenlerine ayırarak çözüm: 2 ydx + 3 xdy = 0 → ∫2 dx dy C = −∫ 3 → 2 ln x = −3ln y + ln C → x 2 = 3 x y y II. Bir diferansiyel denklemin birden fazla yöntemle çözümü mümkündür. yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra. I. hemde tam diferansiyel yaklaşımla çözülerek aradaki işlem sayısı farkı ortaya konulacaktır. M(x.

y)=-x −1 . dC dCo ∂C =-x −1 + o =N(x.y)=yx-2 . değildir. yani λ N x pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra. ∂C = M(x. N(x. dy dy ∂y Problem-4: 2 sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy = 0 dif. aralarında işlemlerin gelişmesinden kaynaklanan simgesel bir farklılık mevcuttur. ⎜ ⎟ = C1 → C1 = y x 3⎠ ⎝ 3 C1 ile değişkenlerine ayırmada bulunan C arasında hiçbir fark yoktur. λ (x)=x -2 Bulunan λ çarpanı ile ilk diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . Bunun için N(x.y)=xycosy2 ∂N ∂M = 4 y cos y 2 ⇒ = y cos y 2 ⇒ tam dif.y)=-x-1 ise My = x-2 ve Nx = x-2 olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir.2 ⎛ 2⎞ ⎛C⎞ ⎛ 3 ⎞ = ⎜ yx ⎟ = y 3 ⎜ x 3 ⎟ ⎜ ⎟ ⎝3⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ 3 3 3 ⎛C ⎞ 3 2 . M(x. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. denklemini çözünüz. Her ikiside integral sabiti olup. M(x. M y − N x = 4 y cos y 2 − y cos y 2 = 3 y cos y 2 ⇒ λ=λ(x) ise dλ =∫ M y − Nx N 3 y cos y 2 3dx dλ 3dx dx = ∫ dx = ∫ ise ∫ =∫ → ln λ = 3ln x → λ ( x) = x3 2 xy cos y x λ x λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur. My-Nx = 1 – (-1) = 2 2dx = ise sadece x’in fonksiyonu olduğu için. denklemini çözünüz. Bu nedenle ∂x tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır.y)=y ve N(x. N(x. Problem-3: ydx − xdy = 0 dif.y) den faydalanılır. y) = yx -2 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ yx −2 ⎤dx ⇒ C = − yx −1 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.y)=-x ise ∂M =1⇒ ∂y ∂N = −1 ⇒ tam diferansiyel değildir. x3 ( 2sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy ) = 0 ise 2 x 3 sin( y 2 )dx + x 4 y cos( y 2 )dy = 0 53 . λ=λ(x) ise =∫ dx = ∫ − dλ M y − Nx ∫ dλ λ = ∫− 2dx x ise lnλ = −2(lnx) . x −2 ( ydx − xdy ) = 0 yx −2 dx − x −1 dy = 0 M(x. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise çözüm C = − yx −1 dir.y)=2siny2 .

dCo ∂ C 2 yx 4 cos y 2 dCo =N(x. 2ydx+xdy=0 54 2.2 ise y=-1. y ) = 4 y + 3 x 2 ise = 2x ⇒ = 6 x ⇒ tam dif. y 2 ( 2 xydx + (4 y + 3 x 2 )dy ) = 0 .5 ) ( 0. dC dCo ∂C = 3 y 2 x 2 + o =N(x.denklemin çözümü C = y 3 x 2 + y 4 dir. y ) = 2 xy. 2C=C1 alınarak daha basit forma ulaşılabilir. λ=λ(y) ise −( M y − N x ) dλ −4 x 2 dλ 2dy =∫ dy = ∫ − dy = ∫ d y ise ∫ =∫ . y ) = 2 xy 3 ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ ⎡ 2 xy ⎣ 3 ⎤∂x ⇒ C = y 3 x 2 + Co ( y ) ⎦ Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır. değildir. x 4 sin y 2 ∂C + Co ( y ) = M ( x.M ( x. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır.5 dir. Bu nedenle integral çarpanı y değişkenine bağlı olarak bulunmaya çalışılır.y) den faydalanılır. y ) = 2 xy 3 N ( x. denklemini y(0. Bunun için N(x. 2 xy 3 dx + (4 y 3 + 3x 2 y 2 )dy = 0 M ( x. ∂M ∂N M ( x. 3ydx + 2xdy = 0 .9275 3 2 4 Örnek Problemler: 1. y ) = 4 y 3 + 3 x 2 y 2 ise M y = 6 xy 2 N x = 6 xy 2 . Bunun için N(x.5 şartıyla çözünüz.y) den faydalanılır.9275 ise çözüm y 3 x 2 + y 4 = 4. My-Nx = 2x-6x =-4x M y − Nx dλ 4x =∫ dx = − ise sağ taraf sadece x’in fonksiyonu olmadığı λ=λ(x) ise N 4 y + 3x 2 λ için λ=λ(x) kabulu yanlıştır. Bunlar yerine yazılarak C sabiti belirlenir. x 4 sin y 2 = C1 2 Problem-5: 2 xydx + (4 y + 3x 2 )dy = 0 dif. My=Nx tam diferansiyeldir ∂C = M ( x. ln λ = 2 ln y → λ ( y ) = y 2 2 xy M y λ y λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur .2 ) + ( −1. y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) ise ∫ ∂ C = ∫ 2 ⎡ x 3 sin y 2 ⎤dx ⇒ C = ⎣ ⎦ 2 ∂x Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır.2)=-1.5 ) = 4. y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) N ( x. N ( x. C = ( −1.y)=4 y 3 + 3x 2 y 2 ise = 4 y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ 4 y 3 dy ⇒ Co ( y ) = y 4 dy dy ∂y Dif. Verilen şarta göre x=0.y)=x 4 y cos( y 2 ) . = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise = + 2 dy dy ∂y çözüm C = x 4 sin y 2 dir. y ) = x 4 y cos( y 2 ) M y = 4 yx 3 cos( y 2 ) N x = 4 x 3 y cos( y 2 ) olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir.

y) elde edilebiliyorsa denklemin n. λ=cos(x-y) 8. (x2 + y2 + x)dx + ydy = 0 19.y)dy=0 veya y′=f(x.3.y) şekillerindeki diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapı matematiksel işlemlerle y y y M( )dx+N( )dy=0 ve y′=f( ) haline dönüştürülebilmelidir.y) homojenlik şartı Bu şartın sağlanması gerekli sadeleştirmeler sonrasında diferansiyel denklemde hiç bir λ nın kalmamasından anlaşılabilir. dereceden üstel homojen olmasından bahsedilir. (1 + xy)dx + x2 dy = 0 4. U eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir. Eğer denklem homojen ise y bağımlı değişken ve x eski bağımsız olmak üzere y=Ux dönüşümü yapılarak çözüm aranır. ydx + (y-x)dy = 0 18.mertebeden bazı denklemler üstel homenjenlik yaklaşımıyla çözülebilir.xdy = 0 21. 55 . (y+1)dx-(x+1)dy=0 13. Bir diferansiyel denklemde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerine xn=(λx)n. ydx + [y+tg(x+y)]dy = 0. (3xey+2y)dx + (x2ey+x)dy=0 Değişkenlerine ayrılamayan.λy)=λnf(x.Homojen Diferansiyel Denklemler: 14. (2x-1y -3)dx + (3-2y-1x)dy = 0. 5dx –ey-x dy =0 23.y)dx+N(x. (2y+xy)dx + 2xdy = 0 11. Burada λ sıfırdan büyük pozitif bir sayıdır(λ. Yani y ve x arasındaki bir denklemden U ve x arasındaki değişkenlerine ayrılabilir yeni bir form elde edilecektir. Başka bir ifade ile verilen M(x. tam diferansiyel şartı sağlamayan ve tam diferansiyel hale getirilemeyen 1. 2ydx+3xdy=0 16. İntegrasyon sonrasında U=U(x) şeklinde çözüm fonksiyonu bulunur. yn=(λy)n yazıldığında f(λx. y′=f( ) ise dy y x dx dU x dU = U ( y ) ise x = U ( y ) y ⇒ x′ = = f (U ) dir. dx + (x+y+1)dy = 0 5.λy)=λnf(x. 2xdx=[3y2+(x2-y3)tgy]dy 17.4. λ=cos(x+y) 7. Bu =U + y ise yeni yapı U + y y dy dy dy denklem çözülerek U=U(y) formu elde edilir. (1+2x2+4xy)dx + 2dy = 0 12. 2cosπy dx=π sinπy dy 10. Burada U yerine y/x yazılarak orijinal değişkenlere dönülür. λ=x2y2 6. Bundan sonra şu dönüşümler x x x dy dU y yapılır: = U ( x) ise y = U ( x) x ⇒ y′ = =U + x x dx dx dU = f (U ) dx olacaktır. Aynı yaklaşım x’ in bağımlı değişken olarak kabul edilmesiyle de sağlanabilir. Değişken dönüşümü sonrası diferansiyel denklem yapısı U + x y dx x =x′=f( ) elde edilir.> 0). aydx+bxdy=0 2. olacaktır. yn=(λy)n ve xn=(λx)n ise f(λx. ydx +[cot(x-y)-y]dy = 0. (2xex-y2)dx+2ydy=0 9. (x2 + y2)dx + 3xy dy = 0 22. y cosx dx +3 sinx dy=0 15. U=x/y ile orijinal değişkenlere dönülür. 2y2dx + (2x + 3xy)dy = 0 20. (x2 + 2y)dx .

y=λy x=λx N=3λx(λy)2 = 3λ3xy2=λ3N ise denklem bu durumda 3. c1 = x 2 − 2 y3 2 y3 2 y3 ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = x 2 − . Elde edilen yeni yapı mutlaka değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklem olmalıdır. M=x3 + y3 . ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜1 + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 3 + y 3 3 3 2 ⎠ = = ⎝ (x + y )dx = 3xy dy ise 2 2 dx 3 xy ⎛ y⎞ 3x3 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 y: bağımlı değişken y=Ux ise x: bağımsız değişken dy dU =U +x ve U=y/x dir. 2 x 3 − 6 xy 2 y '+2 y 3 = 0 x x x dy + y 3 = 0 .Problem-1: (x3 + y3)dx -3xy2 dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. x3 − 3 xy 2 Problem-2: (x2+3y2)dx + 2xydy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu dönüşümler ana denkleme taşınarak y ve x dx dx arasındaki yapıdan. 2 x 2 − 6 y 2 y' = − . x=λx y=λy M=(λx)3 + (λy)3 = λ3(x3 + y3)= λ3M. U ve x arasındaki yapıya dönülür. Bu dx durumda bulunan çözüm doğrudur. dx ile çarpılıp düzenlenirse ( x 3 + y 3 )dx − 3 xy 2 dx = 0 bulunur. N=3xy2 . Çözüm . dU 1 + U 3 U+x = 3U 2 dx ise 1 + U 3 − 3U 3 1 − 2U 3 dU 1 + U 3 x = −U = = 3U 2 3U 2 3U 2 dx 3U 2 dU ln(1 − 2U 3 ) dx =∫ ⇒− = ln x + ln c -2lnc=lnC1 ise ln(1 − 2U 3 ) = −2 ln x + ln C1 ∫ 1 − 2U 3 x 2 C1 y 3 C1 3 1 − 2U = 2 ⇒ 1 − 2 3 = 2 ⇒ x3 − 2 y 3 = C1 x x x x Sağlama: Çözümün doğruluğu türetilmesi sonucu diferansiyel denklemi vermesinden anlaşılır. x 3 − 2 y 3 = C1 x ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = C1 . 2 2 ⎛ ⎛ y⎞ ⎞ x ⎜1 + 3 ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 2 + 3 y 2 ⎝ ⎠ 2 2 x +3y ) dx + 2xydy=0 ise = = ( y⎞ dx 2 xy ⎛ 2x2 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ dy dU dU 1 + 3U 2 dU 1 + 3U 2 y = Ux ⇒ =U + x →U + x = → x = −U dx dx dx dx 2U 2U 56 . Dereceden homojendir. çözümden C1 çekilerek türevli ifadeye taşınır.

xydx -x2 dy = y(x2+y2)1/2dy 18. (3x2+9xy+5y2) dx . (x + ye ) dx .5y)dx + (4x .(6x2+4xy) dy = 0 y(2) = 6 2. x 3 y3 3 x3 ⎛ 2⎞ 3 ⎜1⎟ ⎝ ⎠ 3 x e = C1 ⇒ x e = C1. y dx = 2(x + y) dy 6. (x2 + 2y2) dx = xy dy 15.y = x-1/2 y3/2 y(1) = 1 22. -ydx + [x + (xy)1/2]dy = 0 11. y’= (y . y dy = (ydx -x dy)x ln(x/y) 12. xy2y’ = y3 . (2x .x e y/x y/x 16.x)/(y+x) 8.2x2 y dx 1/2 dy = 0 y(1) =0 21.3y2)dx + 2xy dy = 0 2. En genel halde denklem 1.dU 1 + 3U 2 − 2U 2 1 + U 2 = =x dx 2U 2U 1 + U 2 = Cx ⇒ 1 + y2 = Cx ⇒ x2 → ∫ 1+U 2UdU 2 = ∫ dx ⇒ ln(1 + U 2 ) = ln x + ln C x x 2 + y 2 = Cx 3 Problem-3: x y2y’=y3 – x3 diferansiyel denklemini y(1)=2 şartıyla çözünüz.1 Homejen Hale Getirilebilen Diferansiyel Denklemler Homejen diferansiyel denklemlere benzemesine rağmen çözüm elde edilemeyen bazı 1.y) dy 20. y3 dx = 2x3 dy .x ) dx = xy dy ise ( 2 dx dx dx xy 2 2⎛ y⎞ x ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 U+x dU U 3 − 1 = dx U2 ise x U 3 −1−U 3 −1 dU U 3 − 1 = −U = = 2 dx U2 U U2 x 3 eU = C1 y3 3 x3 3 2 ∫ − U dU = ∫ dx U3 ⇒− = ln x + ln C . 2x2 (dy/dx) = 3xy + y2 17.mertebe diferansiyel denklemler değişken dönüşümü ile homejen hale getirilebilir.2xy dy = 0 19.dereceden homojen (λ=1) olan bu denklemler. (y2 + yx) dx + x2 dy = 0 9. U 3 = −3 ln x + ln C1 . ⇒ 1 e 3 U 3 = C1 → C1 = 2981 → x e = 2981 Örnek Problemler : 1. 57 . ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜ ⎜ ⎟ − 1⎟ ⎜⎝ x ⎠ ⎟ dy y 3 − x 3 ⎠ . x dx + (y-2x) dy = 0 3.(2xy + x ) dy = 0 10. y’ = (y + (x2 + y2)1/2)/x 5.x2 dy = 0 4. (x2 . y = 2. (x2 + xy . (2xy + 3y ) dx .x3 y(1) = 2 y(-1) = 1 y(1) = -2 y(0) = 1 y(2) = 6 y(1) =4 y(1) = √2 14. y=Ux ise dy = U + x dU 3 3 2 = = ⎝ y . (x + (xy) )dy/dx + x . (x2 + 3y2)dx . x = 1. ([x+y]1/2 +[x-y]1/2 )dx + ([x-y]1/2 -[x+y]1/2)dy = 0 2 2 2 13.y2) dx + xy dy = 0 7. (y2 + yx) dx .4.

b. Bu durumda y ' = olacaktır. Bu tür denklemlerin çözülebilmesi için. eB+fA +g = 0 (3) (2) ve (3) nolu denklemler iki bilinmeyenli iki denklem olup çözümünden A ve B bulunabilir. Gerekli işlemler yapılarak yerine = dx dX taşınırsa y' = aX + bY + (aB + bA + c ) dy dY a (X + B) + b (Y + A ) + c = = = eX + fY + (eB + fA + g ) dx dX e (X + B) + f (Y + B) + g elde edilir.y '= dy ax + by + c = dx ex + fy + g şeklinde olup a.e. dy dY = dx dx x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) + 5 X + 3Y + ( A + 3B + 5) = = dX 3( A + X ) − 4(Y + B) + 8 3 X − 4Y + (3 A − 4 B + 8) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir. Geriye kalan ifade 1.c. A ve B dy dY keyfi sabitlerdir. c. Parentez içerisindeki ifadeler A ve B nin keyfi sabitler olması nedeniyle sıfır olacak şekilde düzenlenebilir. Yani A ve B öyle ayarlanırkı. c ve g sabitlerinin yok edilmesi içinde y = Y + A ve x = X + B ise dy=dY ve dx=dX değişken dönüşümleri yapılmalıdır.derece homejen denklem haline gelmiş olur ve U= y/x dönüşümü ile çözülebilir. (1) nolu diferansiyel denklem ise U = Y/X değişken dönüşümü ile çözülebilir. b. Buradaki Y ve X yeni. derece homojen denklem olacaktır. çözülecek diferansiyel denklemden gelen a. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise = dX 3 X − 4Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = = = U + XU ' dX 3 X − 4Y 3 X − 4 XU U + XU ' = 1 + 3U 1 + 3U 1 + 3U − 3U + 4U 2 1 + 4U 2 ⇒ XU ' = −U = = 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 58 . B+3A+5 = 0 -3 ile taraf tarafa çarpılarak 3B -4A+8 = 0 1 ile taraf tarafa çarpılarak Y'= -3B-9A-15 = 0 3B-4A+8 = 0 0 -13A -7 = 0 ise A=-7/13 B = -44/13 dY X + 3Y . Y=XU(X) . Böyle bir yaklaşımla denklem yeni halde Y'= dY aX + bY = dX eX + fY (1). aB+bA+c = 0 (2) . f ve g sabitlerdir.f ve g sabitlerine bağlı olarak parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadeler sıfır olur. veya başka bir ifade ile y=xU(x) dönüşümü ile çözülebilmesi için c ve g sabit değerlerinin yokedilmesi gerekir. e. x ve y ise eski değişkenler. Böylece denklem 1. Problem 1: y' = dy x + 3y + 5 = dx 3 x − 4 y + 8 diferansiyel denklemini çözünüz.

ln X = =∫ +∫ ∫ 1 + 4U 2 2 2 X 1 + 4U 2 1 + 4U 2 U=Y/X. C=0. derece homojen denklem olacaktır. Geriye kalan ifade 1.1) 4. Y=y+44/13. X dU=dZ.649 ⇒ 0.3)dx + (2x + y -1)dy = 0 59 . dy dY = dx dx 2 Problem 2: dy x + 3 y − 5 = dx x − y −1 x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) − 5 X + 3Y + ( A + 3B − 5) = = dX ( A + X ) − (Y + B) − 1 X − Y + ( A − B − 1) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir. 0− 2 − x+ y −3 C ( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 x −2 x=0 . A+3B-5 = 0 A –B-1 = 0 Y'= 1 ile taraf tarafa çarpılarak 3 ile taraf tarafa çarpılarak A+3B-5 = 0 3A -3B-3 = 0 4A +0-8 = 0 ise A=2 B = 1 dY X + 3Y = .(3 − 4U )dU 3dU − 4UdU 3arctg 2U ln(1 + 4U 2 ) dX =∫ − +C .2y . ( x. X=x-2 ise U = x−2 y −1 C ( x − 2)(1 + )=e x−2 − 1+ 2 y −1 x−2 . 1+U=Z. y=0 ise C (0 − 2)( − − x+ y −3 0+0−3 ) = e 0+ 0−3 .649( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 0−2 x−2 Örnek Problemler : 3. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise dX X −Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = U + XU ' = = dX X −Y X − XU 1 + 3U 1 + 3U − U + U 2 1 + 2U + U 2 1 + 3U U + XU ' = = −U = ⇒ XU ' = 1−U 1−U 1−U 1−U ∫ 1 + 2U + U ln X = − (1 − U )dU 2 =∫ (1 − U )dU (1 + U ) 2 =∫ dX . dy/dx = (x + 3y .5)/(x .y -3)/(x + y . Y=XU(X) . U=Z-1 ise 2 − 2 2 2 .6)dy = 0 2. ln[ XC (1 + U )] = − 1+U Z 1+U y −1 U=Y/X. dy/dx = (x . X=x+7/13 ise U= y + 44 / 13 13 y + 44 = 13 x + 7 x + 7 / 13 y' = 13 y + 44 ln(1 + 4⎛ 13 y + 44 ⎞ ) ⎜ ⎟ ] 3arctg[2 7 ⎝ 13x + 7 ⎠ + C 13x + 7 − ln( x + ) = 2 2 13 diferansiyel denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz. dy/dx = -(4x + 3y -15)/(2x + y -7) 5.3y .y-1) 1.2y + 1)dx + (4x . XC (1 + U ) = e 1+U − ln Z = − − ln(1 + U ) − ln C . Y=y-1. (x .

Mühendislikte çözülebilir daha basit parçalara ayrılarak özüm üretme mantığı bu denklemin çözümü için de kullanılır.Pdx y H = Ce ∫ (2) (3) bulunur. Bu nedenle. − ∫ Pdx dy dC d − Pdx . 2. Q(x)=0 çözüme ulaşmak için yapılan geçici bir kabuldur. dy + P ( x ) y = Q( x ) dx (1) Bağımlı değişkenin kuvvetinin birinci dereceden olması nedeniyle lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Burada. Birinci çözüm sadece homojen kısmından bulunurken ikinci çözüm ise homojen olmayan kısımdan bulunur. Bu nedenle bu tip denklemlerde genel çözüm iki şekilde bulunan. x bağımsız değişkenler.5. dy = .1 Sabitlerin Değişimi Metodu: Yukarıdaki denklemin sağ tarafının sıfır olması halinde denklemin homojen olmasından bahsedilir. Bu amaçla önerilen çözümün kendisi ve türevi ana diferansiyel denkleme taşınır ve denklemi sağlayan C(x) fonksiyonu belirlenir. homejen çözümdeki C sabiti x’in fonsiyonu kabul edilerek yapılan ihmal telafi edilebilir. ⎥ dx dx dx ⎢ ⎣ ⎦ − Pdx e ∫ − Pdx dC d − Pdx + C ⎡e ∫ ⎤ + P(x)Ce ∫ = Q(x) ⎥ dx dx ⎢ ⎣ ⎦ 60 .∫ Pdx y = C(x)e =e + C ⎡e ∫ ⎤ (1) nolu denkleme taşınır.2. homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından elde edilir. dy + P(x)y = 0 dx Değişkenlerine ayrılan bu homejen denklem çözülerek. Bu şekilde bulunan çözüm homojen çözüm (yH) olup (1) diferansiyel denkleminin tam çözümünü vermemektedir. Non-homojen olan bu diferansiyel denklemin iki çözüm metodu vardır. Yani Q(x)’in genel çözüm üzerindeki etkisi C=C(x) kabulü ile bulunmaya çalışılmaktadır. P(x) ve Q(x) bilinen bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olmak üzere diferansiyel denklemin genel formu şu şekildedir. homojen çözüm esnasında sadece x’in fonksiyonu olan bir yapının ihmal edildiğini gösterir. homejen çözümden (yH) hareketle bir genel çözüm (y) önerisi meydana getirilmiştir. Bu çözüm genel çözümün bir yarısı olup genel çözüme giden yolda bir basamaktır. Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler y bağımlı. Bu önerilen genel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması çözümün tamamlanması için yeterli olacaktır. Bu tip denklemler önceki gösterilmiş olan metodlarla çözülmesi zor veya mümkün değildir. C(x) fonksiyonu. (1) nolu ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde belirlenir. Homojen çözüm: Q(x)=0 ⇒ denklem homojen olur.P(x)dx ⇒ lny = -∫ P(x)dx + lnC ⇒ y . Bu durumda denklem değişkenlerine ayrılabilir. Sabitlerin değişimi metoduna göre daha önce yapılan Q(x)=0 kabulü. Bu amaçla diferansiyel denklem integre edilebilen değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayrılır.5 I.

2 y =u(x). − ∫ Pdx e ∫ = − P( x)e ∫ dx dx − Pdx [ ] e ∫ dc − Pdx − Pdx + CP( x)(e ∫ ) − CP( x)e ∫ = Q(x) dx dC Pdx =Q(x)(e ∫ ) dx ∫ dC = ∫ Q(x)e ∫ Pdx dx + c1 şeklinde C(x) fonksiyonu P(x) ve Q(x)’e bağlı olarak bulunur. 61 . y′ − =0 ⇒ =0 ⇒ = 1+x dx 1+x dx 1+x ∫ dy dx ⇒ ln y = ln(1 + x) + ln C ⇒ y H = C (1 + x) =∫ y 1+ x bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. Q(x) = (1 + x) 2 ise 1. dC x2 = ( 1+ x) ⇒ ∫ dC = ∫ ( 1+ x)dx ⇒ C = x+ + C1 ise çözüm dx 2 2. 1+ x y dy y dy y − değişkenlerine ayrılır. mertebe lineer dif denklemdir .v(x) kabulüyle çözüm y = ( 1+ x) (x + x2 + C1 ) 2 Diferansiyel denklemde. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm (y) homojen çözüme (yH) benzetilir. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir. Aksi halde daha önce işlem hatası yapılmış demektir. y = (1+x) 2 diferansiyel denklemi çözünüz. u(x) ve v(x) bağımsız değişkene bağlı keyfi bağımlı değişkenler olmak üzere genel çözümün y=u(x). Bulunan değer (3) denkleminde yerine taşınarak genel çözüm bulunur. Mutlaka integrasyon ile çözülebilir bir formda olmalıdır. Bu nedenlerde kabul edilen yapının ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde u ve v bulunmaya çalışılır.d − ∫ Pdx d − Pdx − Pdx (e )= : P’ nin integralinin türevi P dir. denklemde mutlaka sadece C ve x olmalıdır. y H = C (1 + x) ⇒ y = C ( x)(1 + x) ise dy dC = y′ = (1 + x) +C ⇒ dx dx Ana denkleme taşınarak (1 + x) dC C(1+x) dc +C − = (1+x) 2 ⇒ (1 + x) = (1 + x) 2 1+x dx dx Not: Homojen çözümden üretilen genel çözüm ve türevi non-homojen lineer denkleme taşındıktan sonra gerekli sadeleşmeler sonucu. u ve v bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkenlerdir. Problem-1: y′ − 1+x 1 P( x ) = .v(x) olduğu kabul edilir.5.Homojen Çözüm.

Diferansiyel denklem sisteminin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır. çözümü nispeten zor olan diferansiyel denklemi u ve v fonksiyonları yardımıyla daha kolay çözülebilir iki tane değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayırmaktır.v.v(x) denkleminde ki yerine yazılarak genel çözüm bulunur.1. Daha önce u ve v nin keyfi fonsiyonlar olmasından bahsedilmişti.u ⎥ = Q( x) dx ⎣ dx ⎦ (6) elde edilir.y' + P(x)y = Q(x) y = u(x). Böylece çözümü istenen diferansiyel denklem integre edilebilir diferansiyel denklemlere bölünmüş olur. çözümünde integral sabiti düşünülür.vtgx ⇒ ∫ = . Akabinde u(x) bulunur. Burada amaç. parantez içerisi sıfır yapsın. (6) nolu denlemde köşeli parantez içerisindeki ifadenin sıfır olacak şekilde v(x) ve u(x)’ in seçildiğinin kabul edilmesi çözüm için yeterli olacaktır.) dv dv dv sin x dx → ln v = ln cos x ⇒ v = cos x = . çözümünde integral sabiti düşünülmez. Bulunan u ve v fonksiyonları y=u(x). y = u( x). (6) nolu denklem iki bağımlı değişkene bağlı bir diferansiyel denklem sistemidir. Q(x) = e 2x 62 . 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm Homojen kısmın çözümü.) vu’=sin2x (2. eldeki denklemi ikiye bölebiliriz. Diğer bir ifade ile v(x) ve u(x) öyle fonksiyonlar olmalıdırki. sıfıra eşitlenmiş köşeli parentez içerisindeki ifade birinci. dv + P(x).tgx= sin 2 x dy dy + ytgx = sin 2 x . v( x) ⇒ = u' v + v' u ise u'v + u(v' + vtgx) = sin 2 x dx dx Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir v’+vtgx=0 (1. P ( x) = .cosx. geriye kalanlar ise ikinci diferansiyel denklem olacaktır.u(x)=cosx(-2cosx + C) Problem-3: y ' .diferansiyel denklem. şu aşamada mümkün değildir.v = Q( x ) +u v dx dx Yukarıdaki denklemde u veya v nin parentezi oluşturulursa.y = e 2x diferansiyel denklemi her iki metodla çözünüz. Sadece bir diferansiyel deklemin bulunmasından dolayı çözüm. Problem-2: y ′ + ytgx = sin 2 x diferansiyel denklemini çözünüz.v⎥ = Q( x) or dx ⎣ dx ⎦ u dv ⎡ du ⎤ +v ⎢ + P(x).diferansiyel denklem.∫ tgxdx = ∫ = .v(x) ⇒ dy du dv ise bulunanlar lineer dif = y′ = v +u dx dx dx (5) denkleme nolu ana denkleme taşınır. u'v + v'u + u. v du ⎡ dv ⎤ +u ⎢ + P(x). dv du + P(x)u. Böylece.sinx ⇒ ∫ du = ∫ cos x u = −2 cos x + C ⇒ genel çözüm y=v(x).∫ dx v v cos x du sin 2 x sin 2 x u′v = sin 2 x → u′ cos x = sin 2 x ⇒ = dx ⇒ ∫ du = ∫ dx cos x cos x 2sin x cos x dx = 2∫ sin xdx sin 2 x = 2. Böylece.v = 0 (7) dx du =Q( x) (8) v dx Bu durumda (7) denklemini sağlayan v(x) fonksiyonu bulunarak (8) denklemine taşınır.

) 2x vu’=e (2. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. u = ex + C dx x x Genel çözüm y=u.v=0 (1.x + 3x 2Ce.x = xe. v’ . 3 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm dy dy y ' + 3x 2 y = 0 ⇒ + 3x 2 y = 0 ⇒ = -3x 2 y dx dx dy 2 3 − x3 ∫ y = -∫ 3x dx ⇒ ln y = − x + ln C ⇒ y H = Ce bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. y = u ( x). dx 2 dx x2 − x3 Genel Çözüm y =e ( + C1 ) 2 63 . = ex + Ce x ⇒ Ana denkleme taşınarak dx dx y' .v kabulu ile çözüm ∫ dC =∫ e x dx ⇒ C= e x+C1 dy dy − y = e 2 x .Ce x = e 2x ⇒ e x = e2x . çözümünde integral sabiti düşünülür. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir.diferansiyel denklem.v ise y =e (e + C ) Problem-4: y ' + 3 x 2 y = x e -x diferansiyel denklemi her iki metodla ve y(0)=-1 şartıyla birlikte çözünüz. 3 3 dC 3 dy = e −x . u' e x = e 2 x ⇒ =e x ⇒ ∫ du = ∫ e x dx.) dv dv = v ⇒ ∫ =∫ dx ln v = x ⇒ v=e x dx v du u ' v = sin 2 x. ∫ y = ∫ dx ⇒ ln y = x + ln C ⇒ y H = Ce dx dx bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir.v=e 2 x u ' v + u(v' − v) =e 2 x Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir.dy dy dy x .x ⇒ .y = 0 ⇒ ex dC dc dC + Ce x .C3x 2 e . çözümünde integral sabiti düşünülmez. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir. = ex ⇒ dx dx dx x x Genel Çözüm y =e (e + C1 ) 2) y=u.diferansiyel denklem.x ⇒ dx dx e− x 3 3 3 3 dC x2 dC = x ⇒ ∫ dC = ∫ xdx ⇒ C= +C1 . dy dC y H = Ce x ⇒ y = C ( x )e x .y = 0⇒ = y. y H = Ce − x 3 ⇒ y = C ( x )e − x .C3x 2e.v( x) ⇒ = u ' v + v' u dx dx ise u ' v + v' u − u.

Denizaltının maksimum hızı ne olur? dV dV ∑ Fx = m.) vA’=xe-x3 (2. P − 3V = m dt ise m dt + 3V = P 1. A= +C 2 dx 2 3 x Genel çözüm y=A. çözümünde integral sabiti düşünülür. − 1 =e − 0 ( + C ) .B( x) ⇒ = A′B + B′A dx dx ise A′B + B′A + 3 x 2 A. Bu t=0 anında hızın sıfır (durmakta olduğu için ) olmasıdır. dV dV dV + 3V = 0 ⇒ m = −3V ⇒ ∫ m = ∫ −3dt dt dt v 3 − t 3 m ln V = −3t + ln C1 ⇒ ln V = − t + ln C ⇒ VH = Ce m m Genel çözüm homojen olarak bulunan çözüme benzetilerek bulunur.B = xe− x A′B + A(B′ + 3 x 2 B) = xe− x 3 −3 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir. B’ + 3x2B=0 (1. Bu münasebetle C1’ in sayısal değeri için bir başlangıç şartına gerek vardır. Hızın zamana göre grafiğini çiziniz. 64 . P=0 kabul ediliyor. 3 3 3 − t dV dC − m t 3 − m t V = C (t )e m ise = ana dif. dt m m 3 3 3 3 − t − t dC − m t dC − m t e − 3Ce m + 3Ce m = P.B ise y =e− x ( + C ) 2 2 3 3 x2 0 x=0 ise y=-1 . t. Problem zamana bağlı bir Başlangıç Değer Problemidir. bağımlı. su tarafından denizaltının hızıyla orantılı olarak 3V’lik bir direnç kuvveti etkimektedir. e − Ce dt dt m m m( 3 3 3 − t dC − m t 3 − m t e − Ce ) + 3Ce m = P. V. y = A( x). v = C (t )e m = ( e m + C1 )e m 3 3 3 dC p m t = e dt m ∫ dC = 3 p mt e m∫ ⇒ C= Çözümün tam olması için C1 integral sabitinin sayısal değeri belirlenmelidir. C=-1.mertebe lineer diferansiyel denklemdir. m e =P dt dt 3 3 3 − t − t p mt p 3t e + C1 .2) y=A(x). A′e − x = xe− x ⇒ = x ⇒ ∫ dA = ∫ xdx.) 3 dy dy + 3x 2 y = xe − x . y =e − x ( − 1) 2 2 Uygulama-1: Su içerisinde hareket eden denizaltıya.diferansiyel denklem. ax .B(x) kabulu ile çözüm : (u ve v yerine A ve B keyfi fonksiyonları tercih edilerek çözüm yapıldı. denkleme taşınarak.) 3 dB dB = − 3x 2 B ⇒ ∫ ln B = − x3 ⇒ v = e− x = − ∫ 3 x 2 dx dx B 3 3 3 dA x2 A′B = xe − x . çözümünde integral sabiti düşünülmez.diferansiyel denklem. Benzeşim için C=C(t) olmalıdır. Denizaltı P sabit motor kuvvetiyle durmakta iken harekete başlatılmıştır. Denizaltının zamana bağlı hızını bulunuz. bağımsız değişkenler olmak üzere sabitlerin değişimi ile çözüm aşağıdaki şekilde yapılır: Homojen kısmın çözümü.

05m . Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm: dm dm dm = -0. ya sabitlerin değişimi ile yada m=v.05t + ln C ⇒ mH = Ce 65 . Bu hızada zamanın sonsuz değerinde ulaşacaktır.05mdt olacaktır. Bu değişimin nasıl olduğu bu aşamada belirlenemez.3 3 3 − t − t − t P P P + C1e0 . + 0. = 10 − 0. Havuzda birikebilecek maximum su miktarı ne olur? 50 kg/sn buhar Havuz 40 kg/sn Açıklama: Havuzda biriken su miktarı “ m :[kg] “ ile sembolize edilecek olursa. tüm ifade dt bölünerek. (1 − e m ) → 1 3 3 3 Dolayısıyla denizaltının ulaşabilceği maksimum hız Vmax=P/3 kadar olacaktır.mertebe lineer diferansiyel denklem olup.05m = 0 ⇒ + 0. dm dm dm = 10dt − 0. Başlangıçta havuz tamamen boş durumdadır. Bu durumda dt süresince dolan miktar-boşalan miktar (50-40)dt=10dt olacaktır. kütlenin korunumuna göre biriken miktar şu şekilde ifade edilebilir. Diferansiyel zaman aralığında değişimler lineer olacağı için.05mdt . dt zamanında biriken miktarda dm olacaktır. m= dolan miktar-boşalan miktar-buharlaşan miktar Dolan miktar-boşalan miktar giriş ve çıkış debilerinin zamanla çarpılmasından bulunabilir. Bu denklem 1.05t ∫ m = -∫ 0. Biriken m değeri sabit olmayıp sürekli olarak zamnala değişmektedir. Aynı zamanda havuzda biriken suyun %5 i her saniyede buharlaşmaktadır.05m ⇒ + 0. Pratik olarak bu hıza çok yaklaşacak ama hiçbir zaman ulaşamayacaktır. Havuzdaki su miktarının zamanla değişimini bulunuz. t → ∞ ⇒ e m → 0. m bağımlı t ise bağımsız değişkendir.05dt ⇒ ln m = −0. C1 = − ⇒ v = (1 − e m ) . 0= V(t) Vmax 0 Hızın zamana göre değişimi t Uygulama-2: Şekildeki havuza sürekli olarak 50 m3/sn lik bir debi ile su dolmakta ve havuzdan 40 m3/sn debi ile tekrar boşalmaktadır.u dönüşümüyle çözülebilir.05m = 10 dt dt Son ifade bir diferansiyel denklem olup. Bununla birlikte. Bu bulgular yukarıdaki ifadeye taşınarak şu ifade bulunur. Matemetikte bu tür değişim ASİMTOTİK değişim olarak bilinir. Herhangi bir m değeri için buharlaşan miktar 0. dt zaman diliminde biriken miktar belirlenebilir.05m = 0 ⇒ dt dt dt dm −0. Buharlaşan miktar biriken m miktarının %5 i kadardır. Bu verilen debi değerlerine göre (50t-40t)=10t olarak yazılabilir. t = 0 ⇒ v = 0.

(1-e-0. ( x2 + 1)y’ = x2 + 2x .0.05t+ C1 ) y=u. 0 =e −0. çözümünde integral sabiti düşünülür.05t+ C ) t=0 ise m=0 (başlangıçta hiç su yok).05t + 0. (t + y + 1 )dt .8x ) dx = 0 5.e-0. mH = Ce −0.05t ( 200e0.y = e3x 11.(1 + sin x)dy = 0 17.05t ⇒ m = C (t )e −0. çözümünde integral sabiti düşünülmez. e − 0.1 . x3y’ + 3x2y = x 20.05v) =10 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir. C(t) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir.05t dt ⇒ C= 200e 0. dm dC = e − 0. ( cos2 x .diferansiyel denklem.05t) →200. ( x2 + x . y dx/dy + 2x = 5y3 10.4xy 2 2 y(2) = 8 y(0) = 4/3 y(2) = 0 x(0) = 0 . u ' e − 0. Ancak.05t = 10 ise dt dC =10e0.05t = 10 ⇒ =10e0. ( 200e 0+ C ) . havuzda birikebilecek en fazla su miktarının teorik olarak 200 kg olduğu görülecektir. C=-200.diferansiyel denklem. m = u (t ). dr/dθ + r tan θ = cos θ 16. v’ + 0.05t) →1 ise 200(1-e-0.05m = 10 .05t dt .dy = 0 15.05t ⇒ Ana denkleme dt dt dC .05t . dy + (4xy .05t . dx/dt .x = sin 2t 66 2.05t ( 200e0. m =200e −0. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(t) olduğu kabul edilir.05t + C dt Genel çözüm m=u.05t − 1) = 200(1 . x dy + (xy + y .v(t ) ⇒ = u 'v + v 'u dtx dt ise u ' v + v' u + 0.05t v du u ' v = 10.0. u = 200e0.05t ) dv = − 0. Örnek problemler: 1. x4y’ + 2 x3y = 1 3.v ise m =e−0.ycos x)dx .05v ⇒ dt ∫ Bu denklem analiz edildiği zaman. dx/dt + (1/t2 )x = 1/t2 12.05t taşınarak.4y 6.0.2)y’ + 3(x +1)y = x -1 13. y’ = x2 e-4x .05Ce. (x + 1) y’ + xy = x 7.05t ⇒ v=e − 0.05t ⇒ ∫ du = ∫ 10e0. y’ + 3y = 3 x2 e-3x 4.05t+C1 dt Genel Çözüm y =e−0.05dt ln v = − 0.v kabulu ile çözüm dm dm + 0.05uv=10 u ' v + u(v' + 0.) dv = − ∫ 0. y’ . Çünkü t→∞.bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür.05t ⇒ ∫ dC = ∫ 10e 0.1)dx = 0 14. xy’ + 3y + 2x2 = x3 + 4x 8. (x +1)y’ + xy = x 9.05t (e0. reel durumda zaman sonsuz olamayacağı içinde 200 kg değerine çok yaklaşılmasına rağmen ulaşılamayacaktır.0.05v=0 vu’=10 (1. xy’ .05Ce.2y = 2x4 18 y’ + 4y = e-x 19.05Ce.) (2.0.

mertebe lineer dif. Yeni dif.6 1. Orijinal değişkenlere dönmek için ters transformasyon işlemi yapılmalıdır. dC Cx dC dZ dC +C − = x⇒ = 1. mertebe lineer diferansiyel yn denklem elde edilir. ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx ise genel çözüm (Z) dx x Z x homojen çözüme benzetilirek bulunur. Bernoulli dif. y’ + P(x) y = Q(x) yn Bu denklemde Z = y 1− n = (1) y şeklinde bir dönüşüm yapılarak 1.Mertebeden Özel Diferansiyel Denklemler 2. denkleminden 1.6. derece bir diferansiyel denklem olup en genel formu aşağıdaki şekildedir.mertebe lineer dif.2x (y+1)dx . Bu denklemde yn ifadesi olmazsa 1.meretebe lineer dif. denklem geçiş işlemleri şu şekildedir: y 1 dZ dZ y ' 1 − n dy y' ⇒ = Z = y 1− n = n ise = (1 − n) n = n (2) n 1 − n dx dx y y y dx y (1) nolu denklem denklem taraf tarafa yn değerine bölünürek. denkleme ulaşmak içinde yn ifadesi yokedilmelidir. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır. denklem (3xy’+y=-x2) olacaktı. Bu denklemde y4 bulunmamış olsaydı 1.21. Z eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir.mertebe lineer dif. sin x y’ + cos xy = x sin x 24. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ . Problem-1 : (3) 3 x y’ + y + x 2 y4 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu yeni form Z ve x arasında 1.mertebe lineer dif. y’ + 3y/x + 2 = 3x y(π/2) = 2 y(1) = 1 22. dZ Z − = x (1. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse 3x dy 1 1 3 dy dZ dZ + 3 = −x2 . y’ + (1/2x)y = x/y3 2 y(1) = 2 y(1) = -5 23. Z = 3 ⇒ =− 4 ise − x + Z = −x2 4 dx y dx y y y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur.1 Bernoulli Diferansiyel Denklemi n. denklem Z ve x arasında olup çözümünden Z=Z(x) şeklinde bir ifade bulunur. Çözümü belirli olan 1. denklemdir. C ( x) = x + C1 ⇒ Z = x ( x + C1 ) Z=C(x)x → =x + C ise x dx dx dx x dx Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm elde edilir: Z = 67 1 1 = x 2 + C1 x ise y 3 = 2 3 x + C1 x y . denklem elde edilecektir. y' y 1 dZ + P( x) n = Q( x) ise + P ( x) Z = Q ( x) n 1 − n dx y y bulunur.(x + 1)dy = 0 2.

y = 2 2 2 y − x + C1 x − 0. Z=C(x)x dx x Z x Z'=C'x+C ise Z ( x) = x ( − x + C1 ) dZ Z dC Cx dC − = −x . derece bernoulli denklemidir. dx 1− Z ∫ 1 1 Z = ⇒ 1 − = Ce x ise y y − ln(1 − Z ) = x + ln C ⇒ 1 − Z = Ce x . dZ Z − = − x (1. ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx . y’ = P(x) y2 + Q(x) y + R(x) 68 .5 . dZ − dZ = 1− Z ⇒ ∫ = dx.5C1 − x + 4. ⎡ −1 ( y − 1) x 1 ⎤ 1 ∫ dx = ∫ ⎢ y + y − 1⎥ dy → x = − ln y + ln ( y − 1) + ln C ise C y = e ise y = e x ⎣ ⎦ 1− C IIBu denklem aynı zamanda 2. Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm şu şekilde elde edilir.5 = ise C1=4. Z = ⇒ + Z =1 2 y dx y dx y dx y dx yeni denklem değişkenlerine ayrılabilir. Şayet denklemde y2 bulunmamış olsaydı 1. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse y' + y = y 2 ise y' = y 2 − y = 1 1 dy dZ 1 dy 1 dZ =− 2 ise − + =1. C ( x) = − x + C1 dx x dx x dx bulunur. I⎡A dy dy B ⎤ → ∫ 2 = ∫ dx = ∫ ⎢ + ⎥ dy basit kesirlerine dx y −y ⎣ y y − 1⎦ ayrılarak integrasyon alınır.5 x 2.6.Problem-2 : y' + y = y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. denklem (y’+y=1) olacaktı. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır. İşlemlerle A=-1 ve B=1 bulunur.5 şartıyla çözünüz.5 + 0. x dy 1 1 1 dy dZ dZ + = x2 . İki şekilde çözüm mümkündür: Verilen denklem değişkenlerine ayrılarak çözülebilir. y= 1 1 − Ce x Problem-3 : x y' + y=x 2 y 2 diferansiyel denklemini y(0.5)=0. 0.meretebe lineer dif. x +C − = −x ⇒ = −1.2 Riccati diferansiyel denklemi En genel formu şu şekildedir. Z = ⇒ =− 2 ise − x + Z = x2 2 y dx y y dx y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ . Z= 1 1 1 1 = − x 2 + C1 x ise y = .

Diferansiyel denklemin yapısına göre tahmin edilerek ana dif. Yani özel çözüm R(x) fonksiyonundan hareketle bulunabilir. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. y =U + 1− Z' 1 1 = ( x + ) 2 + (1 − 2 x)( x + ) + x 2 − x + 1 . parentezler açılarak. y = U+ 1 1 dZ ⇒ y ' = U '+ 2 dönüşümleri ana dif. Özel çözüm ana diferansiyel denklemi sağlayan herhangi bir fonksiyondur. + 1 ise y’ ile yokedilebilir. denklemi sağlaması temin edilir. Problem-1: Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü (U) bulunmalıdır.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir. dZ dZ −x −x = −( Z + 1) ∫ Z + 1 = − ∫ dx ise. 2 Z Z Z Z Z dZ Z' 1 1 + Z = −1 bulunur. Eğer R(x) fonksiyonu elimine edilirse denklem 2. Denklem ve değişkenlerine ayrılabilir bir denklemdir. 1/Z dönüşümüylede 1. U ve Z bağımsız değişkene bağlı özel çözüm ve yeni bağımlı değişkendir. Z Z dx y′=y 2 + (1-2x ) y+x 2 -x +1 diferansiyel denklemini çözünüz. U=x ise U’=1 dir. Gerekli yoketmeler yapılarak. Bu durumda y = x istenen işlemleri yerine getirebilir. Z2 ile denklem çarpılırsa dx Z Z Z 1. Başka bir ifade ile aralarında + ve . Q ve R bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlardır. Z + 1 = Ce ⇒ Z = Ce − 1 dx 1− y = x+ 1 1 1 1 ⇒ y = −x +x →Z = ise Z = Ce − x − 1 = Z y−x y−x Ce − 1 69 . ln(Z + 1) = − x + ln C . ve böylece ana diferansiyel denklemi sağlaması temin edilmelidir.mertebe lineer dif. İfade incelenirse x2 ancak y2 ile x ise y ile yokedilebilir.Burada P. 2 Z Z Z Z' 2x 1 1 2x = x2 + + 2 + x + − 2x 2 − + x 2 − x + 1 bulunur. Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir. y’ = y2 + (1-2x) y + x2 -x +1 1 = x2 + (1-2x)x + x2 -x +1 0 = 0 ise (denklem sağlanıyor) 1 1 1 dZ = x + ⇒ y′ = 1 + 2 olacaktır.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir. Özel çözümün aranmasının nedeni denklemdeki R(x) fonksiyonunu yoketmek içindir. Son denklem − 2 = + 2 bulunur. Bu işlem yapılırken R(x)=x2-x+1 ifadesinin diğerleri tarafından yokedilmesine dikkat edilir. Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. Bu tür denklemlerde y = U + 1/Z dönüşümü yapılarak 1. Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir.işareti bulunan bağımlı ve bağımsız değişkenler ile türevlerinden meydana gelen terimlerin birbirlerine eşitlenerek yokedilmesi.denkleme taşınır. y = x ana diferansiyel denklemi sağladığı için bir özel çözüm olabilir. derece bernoulli diferansiyel denklemine dönüşür. Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1. Fonksiyonel yapısı önceden problemi çözen şahıs tarafından belirlendiğinden bu ismi almıştır.

Mümkünse değişken sayısı azalmalıdır: 3 değişkenden 2 değişkene düşürmek çözümde büyük ilerlemedir. Böyle bir dönüşümün mümkün olması için fonksiyonel yapının f(x. dx x dx x Z x C C ( x) dZ 1 dC C ZH = . ⎛1 ⎞ ⎛1 ⎞ y′=x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 ⇒ x′ = 1 = x 3 x 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ x+x 5 . Örnek olarak. ise dx x dc x 2 x x 1 dC C C / x 1. Bulunanlar ln Z = − ln x + ln C . y = x + 1 x5 (C1 + ) x 5 2. f(x/y).y diferansiyel denklemini çözünüz. Böylece U=x özel çözüm ise 1 1 1 dZ olacaktır. Özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin bu yöntemle adi diferansiyel denkleme dönüşmesi mümkündür. − Z ' = x 3 + Z 1 − 2 = x 3 ( x + − x) 2 + Z Z x Z2 Zx Z 2 Z 2 Zx x dZ Z dZ Z dZ dx + = − x 3 (1. Değişken dönüşümleri sadece bunlar değildir. Bununla birlikte hepsinde uygulanan teknik integre edilebilir parçalara ayırma ve değişken dönüşümü üzerine kuruludur.6. Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1. y=x test edilirse ana diferansiyel denklemi sağladığı görülecektir. Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir. f(x2/y). Bu işlem yapılırken yukarıdaki denklemin sağlanmasını takip etmek gerekir. Pek çok değişken dönüşümü verilebilir. Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. dönüşüm sonrasında.mertebe diferansiyel denklem çözümleri standart çözümlerdir. Z= = − olacaktır. y y ⎛1 ⎞ y′=x 3 ( y 2 -2yx+x 2 ) + = x 3 y 2 -2x 4 y+x 5 + = x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 x x ⎝x ⎠ Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü bulunmalıdır.y) den f(x+y). Fonksiyonel yapısı uygun olan denklemlerde sadece bağımlı. değişken dönüşümü ile çözülebilir. Fakat bu dönüşümler diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapıyla çok ilgilidir. Problem-2: y′=x 3 ( y-x ) + 2 U=x ise U’=1 dir. 70 . x dx x x 5 5 1 x 1 x 1 4 ∫ dC = −∫ x dx ⇒ C ( x) = 5 + C1 ise Z = x ( 5 + C1 ) = y − x . 0 = 0 ⎝x ⎠ ⎝x ⎠ denklem sağlanıyor. y = U + = x + ⇒ y′ = 1 + 2 Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir. … gibi düzenlenebilmesi gerekir. 1. önceki diferansiyel denklem formatlarına uymayan ve değişken dönüşümü için uygun olan bazı diferansiyel denklemler. x Denklemdeki parentez açıldığı zaman Riccati denklemi olduğu görülecektir.mertebe lineer dif. Denklemdeki bağımsız değişkenin fonksiyonel yapısından etkilenmeyen çözümlerdir.3 Değişken dönüşümleri ile çözülebilen diferansiyel denklemler Önceki bölümlerde anlatılan 1. denklem). Bu noktadan hareketle. f(xy). 1 (x + ) 3 3 Z' 1 Z = x + 1 + 1 ise − Z ' = x + 1 . x+y=Z ise Zx=1 ve Zy=1 ile 2 değişken 1 e iner. Değişkeni dönüştürme işleminin bir faydasının olması için.mertebe diferansiyel denkleme taşınarak − 2+ = − x 3 bulunur. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. sadece bağımsız ve hem bağımlı-hemde bağımsız değişkenler yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlere dönüştürülebilir. + =0⇒ ∫ = −∫ .

Bu denklemde 1. Değişken dönüşümü ile yeni formlar elde edilebilirmi? Bu soruyu cevaplamak için denklemde bir veya daha fazla fonksiyon ve onların türevlerini belirlemeliyiz. parentezler açılırsa. İşlemler sonucu denklemin derecesi 3 den 1 e düşecektir. ydy = 2 Bulunan son diferansiyel denklem ilk halinden daha basittir. Problem-1: Daha önce Bölüm-2. Denklemdeki ifadeler x ve y parentezlerine alınabilir. Bu durumda referans fonksiyonlar x2 ve y2 olurken.dereceye (lineer) geçilir. 3. Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısı basitleşmelidir: İntegrasyon prosesi büyük oranda fonksiyonel yapısı ile ilgilidir. Denklemde tgx var ise kolaylık için sec2x de olmalıdır. ( x +3xy ) dx + ( 3x y + y ) dy=0 3 2 2 3 x ( x 2 +3y 2 ) dx + y ( 3x 2 + y 2 ) dy=0 Bu denklem tam diferansiyel yaklaşımla çözülmüştü.dereceden 1. Örnek olarak (x2+sinx)dy ifadesinde x2=U dönüşümü yapılırsa (U+sinx)dy elde edilecektir. dA = dZ − 3dB Z ( dZ − 3dB ) + ( 3Z − 8 B ) dB=0 ( Z − 3B +3B )( dZ − 3dB ) + ( 3[ Z − 3B ] + B ) dB=0. Böylece 2. Parentezlerin birisi yeni bir değişkenle tanımlanırsa daha basit haller elde edilebilir. ZdZ − 3ZdB + 3ZdB − 8 BdB=0 → ZdZ − 8BdB=0 ( x2 + 3 y 2 ) = 4 y 4 + C Z2 2 2 2 ∫ ZdZ = 8∫ BdB → 2 = 4 B + C . Fonksiyonel dönüşümün mümkün olması için diferansiyel denklemde hem fonksiyon hemde onun türevi olmalıdır. sinx=A ise cosxdx=dA olur. Sinüs. Örnek olarak. Gerek bağımlı ve gerekse bağımsız değişkenin kuvvet derecesi azalmalıdır: Azalan kuvvet derecesi denklemi basitleştirir. dA x 2 = A → 2 xdx = dA. Bunların daha fonksiyonlar cinsinden tanımlanması çözümü rahatlatır.2 de (tam diferansiyel denklemler) Problem-4 olarak çözülen diferansiyel denklemi değişken dönüşümü ile çözünüz. Değişken dönüşümü sonrasında diferansiyel denklemde eski değişken kalmamalıdır: Yokedilmek istenen değişken hala denklemde bulunursa değişken sayısı artacağından çözüm kolaylaşmak yerine daha da zorlaşacaktır. Örnek olarak. A+3B=Z → dA + 3dB = dZ → A = Z − 3B. Z = A + 3B = x + 3 y → 2 pareztezler açılıp düzenlenirse daha önce bulunan çözüm elde edilecektir. 4. derece homojen olup B=UA dönüşümü ile çözülebilir. Bu nedenle x’ in değiştirilmesi bir fayda getirmez. Sinx içindeki x yerine U1/2 yazılacak olursa fonksiyonel yapı daha da karışık hale gelecektir. Bu durumda sinx içindeki x kaybolmayacaktır.derece üstel homojen olduğu için y=Ux dönüşümüyle de çözülebilir.2. parentez dışındaki xdx ve ydy lerde türevleri olacaktır. Yeni bir değişken dönüşümü ile değişkenlerine ayrılabilen en basit form bulunabilirmi? Son denklemin yapısı düzgün olup A ve B önündeki katsayılar uyumludur. y2=U ise 2ydy=dU olur. 2 (x 2 + 3 y2 ) 2 2 = 4 y 4 + C → x 4 + 6 x 2 y 2 + 9 y 4 = 8 y 4 + 2C . 71 x 4 + 6 x 2 y 2 + y 4 = 2C = C1 . expolansiyel ve logaritmik fonksiyonlar genelde integral işleminde zorluk çıkarırlar. tanjant. Aynı zamanda 3. xdx = 2 ise ( A+3B ) dA + ( 3A + B) dB=0 dB y 2 = B → 2 ydy = dB.

Sin ve Cos y’ye ağlı olduğundan dy referans alınarak. Hangisi ilk önce alınmalıdır? Bunun için operatörlere bakılmalıdır. bu fonksiyonların birbirlerinin türevi olması büyük bir fayda sağlayabilir.2y + 3) dy = 0 6. A ve B sabitleri bulunamayacaktır. Parentez açılıp dx ile bölünürse Bernoulli denklemi elde edilir. (3x . xe2y y’ + e2y = lnx/x 2. y’ + y lny = yex . Dolayısıyla x=X+A ve y=Y+B dönüşümleri ile çözülebilir gibi görünmektedir. Bu amaçla hem x hemde y bir değişken cinsinden tanımlanır. Bu nedenle diferansiyel denklemin başka bir değişken dönüşümü ile çözülmesi gerekir.Mertebe Diferansiyel Denklemler İçin Genel Tekrar Problemleri: 3. ( 3x − y + 1) dx − ( 6x y = Y + B → dy = dY − 2y − 3) dy=0 → y′= ( 3x − y + 1) x = X + A → dx = dX . Bu denklem yapısı itibariyle homojen hale getirilebilen denklem tipine benzemektedir. Denklemde trigonometrik fonksiyonların olması diferansiyel denklem çözümü açısından zorluk meydana getirebilir. Dolayısıyla ilk aşamada değişken dönüşümü düşünülmelidir. Bu yöntem uzun ve beklide integral çarpanı bulunamayan bir yöntemdir. Bu nedenle ilk önce mümkünse değişken dönüşümü ile fonksiyonel yapı daha basit hale getirilmelidir. ydx + (1+ yex) dy = 0 4. Ancak gerekli değişiklikler ve işlemler yapılınca görülecektir ki. siny = H → cos ydy = dH → H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 elde edilir. Bu denklem daha önce verilen metodlardan sadece tam diferansiyel yaklaşım ile çözülebilir. Çözümsüzlük vardır.Problem-2: ( 3x-y + 1) dx. y’ = y + x (y+1)2 + 1 72 1. H H dx dx H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 → Hx+H 2 + 2 x 2 1. 2 x 2 + xH = −H 2 dx dx 1 1 dH dZ 2. dy = dx ( 6x − 2y − 3) ( 3 ( X + A) − Y − B + 1) = 3 X − Y + ( 3 A − B + 1) dY = dX ( 6 ( X + A ) − 2 (Y + B ) − 3) 6 X − 2Y + ( 6 A − 2 B − 3) dY 3X − Y = dX 6 X − 2Y 3A − B +1 = 0 6 A − 2 B − 3 = 0 denklemlerinden A ve B çekilemez. ( 3x − y + 1) = 3x − y + 1 . cosy nin türev olarak seçilmesi gerekir. dH dH = 0. y′=3 − U ′ = Problem-3: siny ( x + siny ) dx + 2x 2 cosy dy = 0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz.derece Bernoulli dönüşümüne göre =Z →− 2 = ile denklem çözülür.2y -3) dy=0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz. 3x − y = U → 3 − y′ = U ′ → y′ = 3 − U ′ dy y′= = dx ( 6x − 2y − 3) 2 ( 3x − y ) − 3 3 A − B + 1 = 0 6 A − 2B − 3 = 0 → U +1 U + 1 3 ( 2U − 3) − (U + 1) 5U − 10 dU →U′ = 3− = = = dx 2U − 3 2U − 3 2U − 3 2U − 3 Son denklem integre edilebilir. Hem sinüs hemde cosinüs denklemde olması. x2y’ + 2xy = x4y2 +1 5.( 6x .2y + 1) dx + (3x .

y’ tanx sin2y = sin2x + cos2y 22. xy’’ = y’ + x(y’)2 27.y)2 . 2xy’=10x3y5+y 41.y′. türevleri olabilir. (3 tanx -2 cosy) sec2 x dx + tanx siny dy = 0 18.7 Birinci mertebeye indirgenen 2. y’’ = 2x(y’)2 28. 2yy’ + x2 + y2 + x = 0 8.y′′)=0 Bu tür denklemler bazen değişken değişimi ile mertebesi düşürülerek çözülebilir. y’ = sin (x-y) 25. y’-y/x+(x-y)3/x=0. y’-1=e-ysinx 37. (2 + e -x/y 32. y’ = (x . y’=(1-x)/(1+y) 45. y’cosy+2xsiny=2x 43. y’ = 6 + 5y + y 2 f(x) = 1 f(x) = 2/x ) dx + 2(1-(x/y)) dy = 0 9. y(1)=0 51. ve 2.y′. y’ = (x + y + 2)2 26. y’’ + 2y(y’)3 = 0 31.1) dx + (2x + 4y . 1.y.x . y’(sinh3y-2xy)=y2 39. 2xyy’+(x-1)y2=x2ex 42. y’=(y-x)/(y+x) 44.2(x-y) . mertebeden diferansiyel denklemler En genel halde 2. 2x csc 2y dy/dx = 2x . xy’ .ln(tan y) 10.y + xy2 33. k+n ≠ 1 34. y’ = (9x + 4y +1)2 12. y’ = (x .1 24. y’ = (x+y)1/2 .y + y2 f(x) = 2 n ≠ 1.(1/x) y + y2 35. y’ = -4/x2 .3) dy = 0 13. 3y2dx/x-2ydy=0. y(x tanx + lny ) dx + tanx dy = 0 19. 2xtgydx+sec2ydy=0 50. Ancak yukarıdaki formu ile mertebe düşürme işlemi bir sonuç vermez. (x + 2y . Bu durumda y’=U(x) değişken 73 . y’ = -2 . y(4)=8 53. (3 siny .2 14.5x) dx + 2x2 coty dy = 0 16. y’=2x(y+x2-1) 46.y = xk yn 20. y’’ = 1 + (y’)2 29. y’cosy+xsiny=2x 36. y(π)=π3eπ+2π2 2. y’ = 1+ 6x ex-y 15. 4xdx+9ydy=0. xy’-3y=x4(ex+cosx)-2x2. y’ = 1 . (ey+x)y’=1 38. siny (x + siny) dx + 2x2 cosy dy = 0 11. xy’’ = y’ + (y’)2 30. y’+xy=x/y 48. y(3)=0 52. x2y’+2xy-x+1=0. Bu açıdan mertebe düşürme işlemi için iki alt grub ele alınabilir: I) f(x.y + 5)2 23.7. 2x3y’ = y(y2 + 3x2) 17. y’ = sin(x+y) 21.y′′)=0 : Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısında bağımlı değişken “y” kesinlikle görünmeyecektir. y(1)=0 54. y’=(1+x)(1+y2) 47. 2xyy’+3y2+4x=0 49. mertebe bir diferansiyel denklem şu şekildedir: f(x. 3y’+y=(1-2x)y4 40.

U=y’ ters dönüşümü yapılarak ve kısmı integrasyon tekniği kullanılarak genel çözüm U = x ( ln x + C1 ) = y′ = dy → ∫ dy= ∫ x (lnx+C1 )dx dx 74 ∫ dy = ∫ x ln xdx + C ∫ xdx 1 .y.mertebe diferansiyel denklem çözümüyle 2. Bu çözüm y′ = = U ( x) → ∫ dy = ∫ U ( x)dx integraliyle y=y(x) haline dx dönüştürülür. Kısaca yapılan işlem şu şekildedir: y '' = d d dU dy dU dU dU dU ( y ') = U = = y'= U =U → f ( y. )=0 dx dx Burada U yeni bağımlı değişkendir. Burada zinzirleme türev kuralı kullanılarak x değişkeninin denklemden elimine edilmesi sağlanır. Problem 1: y'' - y' = 1 diferansiyel denklemini çözünüz.U) vardır. U = 1bulunur.y′′)=0 : Fonksiyonel yapıda kesinlikle bağımsız değişken “x” olmamalıdır. Bu denklem ise 1.y′. II) f(y. Bu diferansiyel denklem bilinen metodlarla çözümü yapılır.dönüşümü yapılmalıdır. Diferansiyel denklemde x yok ise y’=U(x) dönüşümü ile düşürülür.U )=0 dx dx dy dx dy dy dy dy Yeni 1.denklemin bağımlı değişkeni U ve bağımsız değişkeni ise y olup. Çözüm sonrasında U=U(x) formunda dy bir çözüm elde edilir. f ( y. Türevli bir değişken türevsiz bir değişkene dönüştürülerek mertebe düşürülür: dU dU y′ = U ( x) → y′′ = .U .U .mertebe lineer diferansiyel x denklem çözülebilir: (sabitlerin değişimi metodu kullanılarak) y′ = U → y′′ = U ′ ⇒ U '− U '− U =1 x dU dx dU U dU dx = − =0 ∫ U = ∫ x lnU=lnx+lnC ise UH=Cx U x dx x dU dC dC Cx dx = x + C ise x+C − = 1 . )=0 dx dx Ancak yeni diferansiyel denklemde 3 tane değişken (x. f ( x. Bu fonsiyon.çözüm U = x ( ln x + C1 ) olarak bulunur.y′′)=1 formunda olduğu için yukarıdaki I.y′. dy ∫ dx = ∫ U(y) + C integrali ile x=x(y) şeklinde bir fonksiyona dönüştürülür. Adi diferansiyel denklemlerin çözümü için bu sayı 2 olmalıdır. dU dU y′ = U ( x) → y′′ = . U . Bu nedenle bir değişken yokedilmelidir. ∫ dC = ∫ → C ( x) = ln x + C1 dx dx dx x x U=C(x)x 1. İki aşamalı bir integral ve 1. x f(x. Mertebe bir diferansiyel denklem çözülmüş olur.mertebe dif. Haldeki dönüşüm ile mertebe düşürülür. çözümü sonrasında U=U(y) şeklinde bir fonksiyon bulunur. Mertebe düşürme işlemi sonunda mertebe birdir.

Kanunu ile çözüm bulunabilir. Denklemdir: Ct − dV dV dV m + CV = P m + CV = 0 m∫ = −C ∫ dt ise V H = c1e m dt dt V bulunan homejen çözümden hareketle genel çözüm tanımlanabilir. Haldeki dönüşüm kullanılarak mertebe indirgenir. V = c1 (t )e − Ct m bu 75 . C katsayısı ise belitilen değerlere bağlı olarak deneysel metodlarla bulunur. Problemin içerisinde hareket ve kuvvet olduğu için ancak newtonun 2.y′.(U) 2 = 0 → y U = U2 → ∫ =∫ dy dy y U dy dy Cx ln y + ln C1 = ln U → U = C1 y = y′ = ∫ y = C1 ∫ dx ⇒ ln y = C1 x + ln C2 y = C2e 1 dx UYGULAMA : Aşağıda şekildeki silindir içerisinde yağ sabit P kuvveti ile hareket ettirilen piston tarafından d çaplı memeden enjekte edilmektedir. = V ve dönüşümü ile mertebe dt dt dt dt dt 2 düşürülebilir. D çaplarına ve piston geometrisine göre piston hareketine bir tepki gelecektir.y′′)=0 formunda olduğu için II. denklemdeki c1(t) dif. ax = d 2x dx d 2 x dV dx = m 2 +C = P formunda elde edilir. Çözüm : f(y. dU dU dy dU . ∑ F = ma. (II.kanun) x yönündeki hareket için. Elde edilecek yeni denklem 1. Bu kuvvet ise hız ve viskoz sönüm katsayısı olarak bilinen bir C sabiti ile çarpımına eşit alınabilir. Pistonun hareketini ve yağın memeden çıkış hızını zamana bağlı olarak bulunuz. y′ = U ( x) → y′′ = yU Silindir dU dU =U → dx dy U D d Piston yağ P (N) V L Çözüm : Silindir içerisindeki yağ yoğunluğuna.(y')2 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu tepki pratikte viskoz kuvvet (Fv) olarak bilinmektedir. d. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = P − Fv = P − CV .mertebe lineer dif. d 2x dx .ln x = u → y= dx x2 x2 x 2 dx = du xdx = dv → v = ⇒ ∫ dy = ln x − ∫ + C1 ∫ xdx → x 2 2 2 x x2 x2 x2 1 C x2 ln x − + C1 + C2 − + 1 = C → y = ln x + Cx 2 + C2 2 4 2 4 2 2 Problem 2: y y'' . denklemin sağlanmasından hesaplanabilir.

f(x)≠0 ise homojen olmayan (nonhomojen) diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. n diferansiyel denklemin mertebesini göstermektedir. Ancak bu fonksiyonların bazı özel durumları için diferansiyel denklemin çözümü elde edilebilir. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y).c1 (t )e = P ise m e = P bulunur.. a2. dt dt Ct Ct Ct ∫ dc1 = ∫ P P m e dt integrali çözülerek c1 (t ) = e m + c 2 bulunur.V = c1 (t )e − Ct m ise Ct − C m(− c1 (t )e m m Ct − − dc dV C = − c1 (t )e m + e m 1 bulunur. n.. an(x) katsayıları en genel halde bağımsız değişkene bağlı fonsiyonel yapılardır. C m − Ct m P V (t ) = + c 2 e C dx = dt P ∫ dx = ∫ ( C + c2 e − Ct m )dt mc 2 P ise x(t ) = t − e C C − Ct m + c3 bulunur. denklem şu formdadır : a0 ( x) dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + ... homejen çözüme veya f(x) fonksiyonuna benzetilerek bulunmasıdır. Bu özel durumlar 3 tane olup şu şekildedir: 76 . Bulunan bu denklemler direkt hesaplamalar için uygun değildir. İntegral sabitlerinin bulunması içinde bağımsız değişkenin zaman olmasından dolayı iki tane başlangıç şartına ihtiyaç vardır. U memeden çıkış hızı olsun: πd2 U=π D2V ise U=(D/d)2V 2. Bunlar sabit ise denklem sabit katsayılı.P/C c3= -mP/C2 ) P mP x(t ) = t + 2 e C C − Ct m − mP C2 Memeden çıkış hızı ise kütlenin korunumuna göre yazılabilir.an-1 ve an fonksiyonlarının yapısı çözüm tekniği üzerinde önemli bir rol oynar. mertebeden lineer diferansiyel denklemler En genel halde n. t = 0 ise V = 0 P V (t ) = (1 − c 2 e C − Ct m . Bunun nedeni homejen olmayan çözümün.m c2 / C + c3 = 0 ise c3 = m c2/C c2 = .8.. Bunlar ana denkleme taşınarak. dt m dt Ct Ct Ct − − dc1 dc1 (t ) − m m m +e ) + C. a1. mertebeden lineer dif. + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu tür denklemler sağ taraftaki f(x)=0 ise homejen. t = 0 ise x = 0 2. 1. homojen çözüm (yH) ve homojen olmayan çözüme (yp) ‘e bağlı olarak şu şekilde bulunur: y=yH + yp Homojen olmayan çözüm genellikle özel çözüm olarakta isimlendirilir. bağımsız değişkene bağlı ise değişken katsayılı denklem olarak isimlendirilir. Nümerik hesaplamalar için c2 ve c3 sabitlerinin sayısal karşılıkları bilinmelidir.

Yukarıda verilen diferansiyel denklem formu bazı kaynaklarda şu şekilde de gösterilebilir.. Bu fonksiyonlardaki A ve B sabit sayılar olurken. Katsayıların bu şekilde değiştiği denklemlere Euler-Cauchy diferansiyel denklemi ismi verilir.. Denklemin en genel haldeki formu şu şekildedir: a0 dny d n−1 y d n−2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + . a3 = ( Ax + B ) n −3 .. . Bu formatla çözüm ise OPERATÖR ÇÖZÜM olarak verilir. = D n−1 . Daha sonra ise f(x) fonksiyonunun yapısına göre özel çözüm aranır.. birbirlerine bağlı olarak diferansiyel denklemin mertebesine kadar indirgenir. + an−2 2 + an−1 + an y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu denklemde de genel çözüm (y) homojen (yH) ve homojen olmayan (yP) çözümlerin toplanmasından bulunur. a0 = ( Ax + B ) . dn d n−1 = Dn ..a) an katsayıları bağımsız değişkene bağlı olmayıp sabit sayılar olabilir..8. an −1 = ( Ax + B ) an = 1 şeklinde ise Ax+B=et değişken dönüşümü ile sabit katsayılı yeni bir form elde edilir. Bu nedenle denklemin sağ tarafıda sıfırdan farklı ise sabit katsayılı homojen olmayan n.. Bu durumda çözüm OPERATÖR ÇÖZÜM olarak isimlendirilir. c) an katsayıları birer polinom ise kuvvet serileriyle çözüm elde edilir. Bu üç form için çözüm teknikleri takip eden bölümlerde verilmiştir. Yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir. Bu tür diferansiyel denlemler ise sabit katsayılı diferansiyel denklem olarak isimlendirilir.. = D2 .. a2 = ( Ax + B ) n−2 .mertebe lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir.. a1 = ( Ax + B ) n n −1 b) . =D n−2 2 dx dx dx ise (a D 0 n + a1 D n−1 + a2 D n−2 + . + an−2 D 2 + an−1 D + an y = f ( x) ) Bu denklemdeki “D” harfi operatör olarak isimlendirilir.1 HOMOJEN ÇÖZÜM : Diferansiyel denklemin sadece homejen kısmının çözümünden bulunan çözümdür. Bu fonksiyonda t yerine ln(A+Bx) yazılarak orijinal değişkenlere dönülür. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup şu şekildedir.8.. İlk önce homejen çözüm bulunur. 2.1. y= ∑C x n= 0 n ∞ n Burada amaç önerilen çözüm formunun ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir. Kalan bu sabitlerde sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunur. Burada ana denklemin genel 77 . Genellikle sonsuz adet olan C sabitleri. t yeni bağımsız değişkendir. Homejen diferansiyel denklem sağ taraf f(x)=0 alınarak bulunur. 2.. n −1 n dx dx d d n−2 d2 = D n−2 .1 Sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemler Bağımlı değişken ve türevlerinin önündeki an(x) fonksiyonları birer sabit sayılar konumundadır.

. + an − 2 k e + an −1ke + an e kx = 0 .. y′′′ = k 3e kx . …. + an − 2 k 2 + an −1k + an = 0 Daha önce tanımlanmış olan “D operatörü” ile “k” aynı işlevi görmektedir. y ( n ) = (a k 0 n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + ..çözümüne ulaşmak için. Bu değeri sıfıra eşit almakla bunlardan bir tanesi dikkate alınmış olur.. Bunun nedeni expolansiyel fonksiyonun n kere türetilmesi halinde fonksiyonel yapısının değişmemesidir. e kx fonksiyonu x değişkeni içerdiğinden değişkendir. derece bir denklem elde edilebilir. Dolayısıyla üstteki denklemde k yerine D yazılması bir hata meydana getirmeyecektir. ≠ kn-1 ≠ kn . nümerik karşılığı belirli olmayan bir sabit veya sabitler grubu sıfıra eşitlenebilir. Son denklemde a0. Ancak. Bu yeni ifadeye homojen denkleme benzemesi dolayısıyle KAREKTERİSTİK DENKLEM adı verilir. Karakteristik denklem pratik olarak homojen diferansiyel denklemde y yerine k yazılarak ve türev mertebeleri ise üs olarak alınarak tesis edilebilir. e kn x çözümleri bulunacaktır. Bununla birlikte. Prensib olarak bir değişken sıfır olamaz. Süperposizyon prensibine göre toplam çözüm parçalanmış yapıdan elde edilen çözümlerin toplanmasından bulunabilir.. e k3 x .. kök değerleri birbirine eşit değilse n tane e k1x . + an − 2 k 2 + an −1k + an ) e kx = 0 Önerilen e kx çözümün homojen diferansiyel denklemi sağlaması için son denklemin her iki tarafınında sıfır olması gerekir. k değeri birden fazla olabileceği için birden fazla çözüm bulunabilir. + Cn e kn x 78 . Bu amaçla fonksiyonun kendisi ve gerekli sayıda türevleri denkleme taşınarak diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde k sabitleri tayin edilir. Homojen çözüm elde edilen bu çözümlerin her birinin bir integral sabitiyle çarpılmış hallerinin toplanmasıyla bulunur: yH = C1e k1x + C2 e k2 x + C3e k3 x + C4 k4 x + . e kx parentezine alınırsa y = e kx . bulunacak kökler birbirine eşit. Bu üç hal için homojen çözüm formları şu şekildedir: a) k1 ≠ k2 ≠ k3 ≠ . Bir değişkenin bir çok sayısal değeri vardır. dereceden bir polinom olup n tane k kökü vardır. a0 k n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + . … . a2. + an−2 2 + an−1 + an y = 0 n dx dx dx dx dx kx Bu tip denklemlerde k gerçek veya komplex bir sabit olmak üzere e bir çözüm olabilir. İlave olarak. Bu nedenle denklemi sıfır yapacak şekilde k değerleri aranır. y′′ = k 2 e kx . Dolysıyla e kx matematik olarak sıfır olamayacağı için parentez içerisindeki sabit sayı bloğu sıfır olmalıdır. Parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadenin sıfıra eşitlenmesiyle n tane “k” köke sahip n. homejen ve homejen olmayan kısımlar şeklinde parçalama sözkonusudur. y = e kx bir çözüm ise bu çözüm diferansiyel denklemi sağlamalıdır. … . e k2 x . e kx ancak kx→-∞ için sıfır olacağı için genel bir çözüm açısından sıfır olamaz. y′ = ke kx . Bu denklem n. birbirinden farklı veya bir kısmı sanal (imajiner) sayılar olabilir. Bu amaçla.. son denklemden ya parantez içerisi yada ekx sıfır olmalıdır.... Dolayısıyla her k kökü için expolansiyel formda bir çözüm önerilebilir. Bu çözümler toplanarak homojen çözüm tariflenmiş olur. a0 dny d n−1 y d n −2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + . y = e kx ve türevleri homojen denkleme şu şekilde taşınır: dny = k n e kx n dx n kx n −1 kx n − 2 kx 2 kx kx a0 k e + a1k e + a2 k e + .an katsayıları diferansiyel denklemden gelip değerleri değiştirilemez. a1....

mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü 2 tane integral sabitiyle şu şekildedir: yH = C1e( α −β i)x + C2 e ( α +β i)x = C1eα x e − β ix + C2 eα x e β ix = eα x ⎡C1e − β ix + C2 e β ix ⎤ ⎣ ⎦ Bu çözümde imajiner boyut fiziki olarak anlamsız olduğundan yokedilmelidir..çözüm: xe kx . Bu nedenle (ax+b) yerine x alınarak lineer bağımsız çözümler şu şekilde üretilir.. Bu çarpma işlemi ardışık olarak istenen miktarda tekrarlanır. eiβ x = cos β x + i sin β x e −iβ x = cos β x − i sin β x 79 . 10 s ve 10i s mukayese dahi edilemez. bulunacak çözümler birbirine eşit olacaktır. = kn-1 = kn =k . sanal) sayı olarak bulunuyor ise homejen çözüm. + Cn x n −1 ) e kx c) → Bulunan kökler reel sayı yerine imaginer(complex... Bu durumda önceki yaklaşıma göre n. k2 = α + β i formuyla ortaya çıkmaktadır. + Cn e kx = ( C1 + C2 + C3 + C4 + . Homojen çözümde C integral sabiti olacağı için lineer denklemdeki a ve b sabitleri düşünülmeyebilir. + Cn x n −1e kx yH = ( C1 + C2 x + C3 x 2 + C4 x 3 + . Bu çözümdeki i sayısı seri açılımlar ile denklemden düşürülebilir.. 10 s bir kronometre ile belirlenebilir.çözüm: x 3e kx . eldeki çözüm lineer denklemle çarpılarak yeni çözümler üretilebilir. 1. 2.C2.C3. 3. çarpılması halinde bile elde edilen yeni fonksiyonun da diferansiyel denklemi sağlamasına verilen terminolojidir. Yani.derece denklemlerin (ax2+bx+c=0) kökleri bulunurken karşılaşıldığı gibi köklerin komplex olması k1 = α − β i . 10i s belirlenemz.çözüm: x n −1e kx Bu çözümler birer C sabiti ile çarpılıp elde edilen sonuçlar toplanarak homojen çözüm şu şekilde bulunur: yH = C1e kx + C2 xe kx + C3 x 2 e kx + C4 x3e kx + . Bu nedenle yukarıdaki homojen çözüm formu pratik açıdan uygun değildir. ancak.. … ... Mühendislikteki hiçbir büyüklük sanal değere sahip değildir. Bizim diferansiyel denklemimiz n tane çözüm gerektirdiği için n-1 kere lineer denklemle çarpmak yeterlidir. Burada α ve β reel sayılar olup.çözüm: e kx . Böylece 2. bulunan ilk çözümün bir lineer denklemle.mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü.. … . (ax+b). Bu tür çözümde diferansiyel denklemin mertebesince diferansiyel denklem sabiti ve çözüm üretilebildiği için bir zorluk yoktur. Lineer bağımsız çözüm.Buradaki C1. Karekteristik denklemden bulunan bütün kök değerleri birbirine eşit ise. 2. n. 4. i = −1 dir. Cn değerleri sınır ve başlangıç şartlarına göre belirlenen diferansiyel denklem sabitleridir. Yeni çözümler ve dolayısıyla yeni sabitler lineer bağımsız çözüm prensibine göre üretilir.... + Cn ) e kx = Ce kx olacaktır.çözüm: x 2 e kx .. Örnek olarak. Sayısal değeri bilinmeyen sabitlerin toplamı yeni bir sabitle tanımlanacağı için homejen çözümde yeterli çözüm ve integral sabiti üretilememiş olur. Fonksiyonların Maclaurin Serisi açılımından çözümdeki expolansiyel fonksiyon için şu şekilde verilmiştir.. yH = C1e kx + C2e kx + C3e kx + C4 e kx + . b) k1 = k2 = k3 = .

1. i ) yP = C1 ( x)e −2 x + C2 ( x)e x yH = C1e −2 x + C2 e x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x)e x iii ) yP = C1 ( x)e −2 x i ) yP = C1 ( x) sin 3 x + C2 ( x) cos 3 x yH = C1 sin 3 x + C2 cos 3 x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x) cos 3x iii ) yP = C1 ( x) sin 3 x Önerilen bu formlardan bir tanesi tercih edilir. Bu amaçla bu yP çözümlerinin kendisi ve gerekli sayıda türevleri nonhomojen denkleme taşınır. Bu metod ancak f(x) fonksiyonunun karışık olduğu. bölümü veya toplamı yeni bir sabit doğuracağı için bu matematiksel açıdan yanlış değildir. Özel çözüm ya homojen çözüme. Özel çözüm homojen olmayan çözüm olarakta bilinir. f(x) ve türevlerine benzetme ise belirlenmemiş katsayılar metodu olarak bilinir.2. Daha işlem gerektirmesi nedeniyle önerilen 3 çözümden ii ve iii halleri tercih edilmelidir. Bu öneri çözümler non-homojen diferansiyel denklemi sağlamalıdır. Bu amaçla homojen çözümdeki integral sabitleri bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilir. Sabit integral sabitlerinin değişken-fonksiyonel hale dönüştürülmesi nedeniyle sabitlerin değişimi ismini almıştır. Matematiksel işlemlerin çok ve zor olduğu bu yöntem mümkün olursa kullanılmamalıdır. C4 ismi de C2 ile tekrar değiştirilerek son form elde edilir.1 Sabitlerin Değişimi Metodu (Homojen Çözüme Benzetme): Diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzetilerek özel çözüm elde edilir. Bu yeni fonksiyonlar ise özel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması gerektiği prensibinden hareketle belirlenir.1. f(x) ve türevlerinin sonlu sayıda fonksiyon vermediği.8. sağ tarafında fonksiyonun dışına çıkmıştır. Özel çözüm f(x) foksiyonu ve bunun türevlerine bakılarak yazılması halinde f(x)’in sonlu sayıda türevi olursa bu metod tercih edilmemelidir. Böylece i sabiti C integral sabitlerinin içinde yok edilebilir. dolayısıyla f(x) ve türevlerine göre özel çözüm önerisinin yapılamadığı hallerde kullanılmalıdır.8.2 ÖZEL ÇÖZÜM: Sabit katsayılı diferansiyel denklemlerin özel çözümü iki şekilde bulunur. Non-homojen diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde C1(x) ve C2(x) fonksiyonları belirlenir. Örnekler. Sabitlerin çarpımı. Homojen çözümdeki integral sabitlerinin birisi veya tamamı fonksiyonel hale getirilebilir. Bu açılımlar yukarıdaki homojen çözümde yerine yazılarak reel olmayan kökler içinde homojen çözüm şu şekilde önerilir: yH = eα x ⎡C1 ( cos β x − i sin β x ) + C2 ( cos β x + i sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 cos β x − iC1 sin β x ) + ( C2 cos β x + iC2 sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 + C2 ) cos β x + i ( C2 − C1 ) sin β x ⎤ ⎣ ⎦ ( C1 + C2 ) = C3 i ( C2 − C1 ) = C4 → yH = eα x [C3 cos β x + C4 sin β x ] C3 ismi C1. Homojen çözüme benzetme tekniği sabitlerin değişimi metodu. 80 . 2. yada homejen olmayan kısmı temsil eden f(x) fonksiyonuna ve türevlerine benzetilir. yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] 2.Bu eiştlilerin sol tarafında i fonksiyonun içinde iken.

Bu çarpma işlemi gerektirdiği kadar ardışık olarak devam ettirilir.D katsayılarının tamamı veya birkaçının sayısal değeri hesaplanamaz. f ′′′( x) = 0 ⇒ 3 tane fonksiyon (x 2 .2. f ′′( x) = − sin x. f ′′′( x) = −3cos x + x sin x f ( iv ) ( x) = 4sin x + x cos x ⇒ 4 tane fonksiyon (sinx. f(x)=sinx ve f(x9=xcosx için özel çözüm (nonhomojen çözüm) denklemini belirleyiniz. Ancak bu metod ile yP non-homojen çözümünün bulunabilmesi için f(x) fonksiyonunun kendisi ve türevleri sonlu sayıda olması gerekir. C. f(x)=sinx gibi fonksiyonlar varsa bunların n kere türetilmesinden birkaç tane yeni fonksiyon oluşur. Şayet f(x)=x2. Aşağıda verilen f(x) ve yH homojen çözüm şekillerine göre yp özel çözüm formlarını belirleyiniz. f ′′′( x) = 8e 2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x iii ) f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x. B. xsinx ve xcosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx+Cxsinx+Dxcosx iv) Örneklerde verilen yP ve gerekli sayıda türevi alınarak non-homojen diferansiyel denklemde yerlerine yazılır. Belirli olmayan katsayılar ile çarpımı nedeniyle yöntem belirli olmayan katsayılar ismini almıştır. D.B. f ′′( x) = −2sin x − x cos x. B.… gibi sabitlerle çarpılıp toplanarak özel çözüm formu belirlenir. doğru çözüm için. Dolayısıyla böyle f(x) ler için belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılamaz.sabit) var ⇒ y P =Ax 2 +Bx+C ii ) f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x . bir çözümden birden fazla lineer bağımsız çözüm üretilebilir.lnx gibi fonksiyonların n kere türetilmesinden n tane yeni fonksiyon oluşur. f ′′( x) = 2. f ′′( x) = 4e 2 x . f(x)=1/x.2. A.x. Özel çözüm ve homejen çözümlerin birbirine benzemesi halinde.8. f(x)=ex. f(x)=e2x.C. f(x)=tgx.2 Belirlenmemiş Katsayılar Metodu [ f(x) ve Türevlerine Benzetme]: Sabitlerin değişimi metoduna göre daha basittir. veya bu sabitler bağımsız değişkenin fonksiyonu olarak bulunur. f ′′( x) = − sin x.) ⇒ y P =Axsinx+Bcosx 81 . … katsayıları sabit ve nümerik bir değere sahip olmalıdır. Örnekler: f(x)=x2. Kesinlikle yP önerisindeki A.1. Bu yöntemin kullanılmasında dikkat edilecek bir hususda önerilen özel çözüm hiçbir zaman diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzememelidir. Bu benzerlik fonksiyonlar bazında olup daha önce lineer bağımsız çözüm olarak isimlendirilmiştir.B. önerilen yP çözümlerinin lineer bağımsız çözümleri üretilir. yP önerisindeki A. C. f(x)=sinx/x. cosx. Bu amaçla eldeki çözüm lineer denklemle (=x) ile çarpılır. Türevlendikce yeni bir fonksiyon veren f(x) yapıları için sabitlerin değişimi yöntemi kullanılmalıdır. i) f ( x) = x 2 → f ′( x) = 2 x. … gibi belirli olmayan katsayılar non-homojen diferansiyel denklemin sağlanması prensibine göre belirlenir. homojen (yH) ve non-homojen (yP) çözümler arasında bir benzerlik varsa. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx . C1sinx ≈ Asinx (iki çözüm aynıdır. Bu yeni fonksiyonlar belirli olamayan A. f(x)= sinx. Dolayısıyla. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx f ( x) = x cos x → f ′( x) = cos x − x sin x. v) y H =C1sinx+C 2e-2x f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x. Örnek olarak. Eğer.C.

D. C1e2x ≈ Ae2x (iki çözüm aynıdır.Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: İlk olarak daha basit olması nedeniyle bu metod düşünülmelidir. B. Bu durumda üç farklı özel çözüm önerilebilir: i) yP = C1 ( x)e x + C2 ( x)e 2 x . Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. y P =Axe 2 x Problem 1: y'' − 3y' + 2y= e2 x diferansiyel denklemini her iki metodla çözünüz.Sabitlerin Değişimi Metodu: Sonuçta özel çözüm sabitlerin değişimi metodu ile bulunmalıdır. C. f ′′′( x) = 8e2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x . A sabiti yerine C1 sabitinin gelmesi matematik olarak sonucu değiştirmez.… 3 x dx 2 ( e + 1) Görüldüğü gibi f(x) türevi alındıkca fonksiyonel yapı daha da karmaşık hale gelmektedir. ex + 1 y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. Bu amaçlada özel çözüm formu homojen çözüme benzetilmelidir. Diferansiyel denklemde verilen f(x) fonksiyonu türevlendikçe paydada bulunan ex+1 ifadesinin üst değeri büyüyecektir. df ( x) 2e 2 x (e x + 1) − e 2 x e x e3 x + 2e 2 x e2x f ( x) = x . Sabitlerden birisi veya ikisi birden fonksiyonel olarak alınabilir. Bu nedenle önerilen y P =Ae 2 x çözümünün lineer bağımsız çözümü alınır. Bu üstel büyüme özel çözümün f(x) fonksiyonunun 1000 kere türetilmesiyle 1000 tane yeni fonksiyon ortaya çıkacağını gösterir.vi ) y H =C1e 2x +C2 e-2x ve f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x . Özel çözüm formunun homejen çözümden farkı integral sabitlerinin bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilmesidir. 1000 tane fonksiyonu 1000 tane A. 2 2 e +1 dx e x + 1) e x + 1) ( ( 2x 3x x x 2x 3x d 2 f ( x) ( 4e + 3e )( e + 1) − 2e ( 2e + e ) = . … gibi belirlenmemiş katsayı ile çarpıp yP önerisinin yapılması matematik olarak mümkün değildir. II . non-homojen diferansiyel denkleme taşınması mümkün değildir. f ′′( x) = 4e2 x . Belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle çözüm için f(x) fonsksiyonunun n→∞ kere türevi düşünülmelidir. Bu kadar çok fonksiyonun katsayılarının belirlenebilmesi için türevinin alınıp. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e 2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Dolayısıyla bu diferansiyel denklemin özel çözümü bu yöntemle bulunamaz. 1000 sayısı sadece problemin anlaşılabilmesi açısından ortaya atılmış bir rakamdır. ii) yP = C1 ( x)e x iii) y P = C2 ( x ) e 2 x 82 . Bu amaçla denklemin sağ tarafındaki f(x) fonksiyonuna bakılmalıdır. = = .

U ′ − U = C1′ = U ( x) = −e x ln ( e − x + 1) = dC1 → ∫ dC1 = ∫ −e x ln ( e− x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e − x dx x −x −x x x ∫ dC1 = − ∫ e ln ( e + 1) dx − ln ( e + 1) =u → e− x + 1 =du e dx = dv → e = v. y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ ise P P ex + 1 e2 x ex + 1 C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x − 3 ( C1′( x)e x + C1 ( x)e x ) + 2C1 ( x)e x = C1′′( x)e x − C1′( x)e x = e2 x ex + 1 ise C1′′− C1′ = ex ex + 1 Elde edilen son difreransiyel denkleminde mertebesi çözülmeye çalışılan denklemle aynıdır. lnU=x+lnC ⇒ U H = Ce x U ′ −U = x =U → ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce x → U = C ( x)e x ⇒ U′=C ′( x)e x + C ( x)e x 1. bir ilerlemeden bahsedebilmemiz için C gözükmemelidir. İşlem kolaylığı bakımından tek fonksiyonlu (ii) veya (iii) önerilerin tercih edilmesi mantıklıdır. ex C1′ = U ( x) → C1′′ = U ′( x) ⇒ U ′ − U = x (1. yada bağımsız değişkenin denklemde olmaması gerekir. İlk denklemde y bağımlı değişken iken. P y′′ = C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x P y'' − 3y' + 2y= e2 x . Aradaki fark son denklemin mertebesi düşürülebilir olmasıdır. Bu taşıma işleminde homojen denklemdeki y yerine yP. Sabitlerin değişimi kullanılırsa. denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir.mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. Sadece türevleri denklemde olmalıdır. Dolayısıyla çözümün son aşamasında. son denklemde C1 bağımlı değişken olmuştur. mertebe lineer diferansiyel denkleme ex ex 1 dC → C′ = x . Çözüm mertebe düşürmeyle devam edecektir.Bunlardan herhangi biri tercih edilebilir. (ii) tercihiyle çözümün gelişmesi şu şekilde olacaktır: (ii) denklemindeki C1(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (ii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2. ex dU dU → U ′ − U = 0. P P yP = C1 ( x)e x → y′ = C1′( x)e x + C1 ( x)e x . e − x dx dx e x dx C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ∫ e x − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ x e +1 e +1 e +1 yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e − x + 1) + ln ( e x + 1) C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ln ( e x + 1) . C ′( x)e x + C ( x)e x − Ce x = x = (değişkenlerine x e +1 e +1 e + 1 dx dx dx e − x e− x dx C ( x) = − ln ( e − x + 1) ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x =∫ x = ∫ −x → e +1 e + 1 e− x e +1 U = C ( x)e x = −e x ln ( e − x + 1) taşınarak. ( ) 83 . y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır. Mertebe düşürme için denklemde ya bağımlı.mertebe lineer dif. Bu sabitlerin değişimi metodunda mutlaka olması gereken şarttır. = dx.

denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. mertebe lineer diferansiyel denkleme 1 ex dC 1 → C′ = x = → C ′( x)e − x − C ( x)e − x + Ce− x = C ′( x)e − x = x x e +1 e +1 e + 1 dx x e dx → C ( x) = ln ( e x + 1) (değişkenlerine ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x e +1 U = C ( x)e − x = e − x ln ( e x + 1) taşınarak. lnU= − x+lnC ⇒ U H = Ce − x =−U→ ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce − x → U = C ( x)e− x ⇒ U′=C ′( x)e x − C ( x)e x 1. U ′ + U = dC2 → ∫ dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e x dx =du dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx ln ( e x + 1) =u → x e − x dx = dv → −e − x = v. = − dx. ′′ ′ y′′ = C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x P y'' − 3y' + 2y= e2 x . ′ ′ yP = C2 ( x)e 2 x → yP = C2 e 2 x + 2C2 e 2 x . yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) yH = C1e x + C2 e2 x ve yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) → çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) genel Problem 2: y'' − 3y' + 2y=e5 x diferansiyel denkleminini çözünüz. ( y = yH + yP ) 84 .mertebe lineer dif. ex + 1 e2 x ex + 1 ′′ ′ ′ C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x − 3 ( C2 e 2 x + 2C2 e 2 x ) + 2C2 e 2 x = ′′ ′ C2 e 2 x + C 2 e 2 x = e2 x ex + 1 ′′ ′ ise C2 + C2 = x ′ ′′ C2 = U ( x) → C2 = U ′( x) 1 (mertebesi düşürülebilir) e +1 1 ⇒ U′ +U = x (1.yH = C1e x + C2 e 2 x ve yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) → genel çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) ( ( ) ) Aynı çözüm (iii) denklemiyle yapılırsa çözüm şu şekilde meydana gelir. ∫ e +1 x e dx dx e − x dx = − e− x ln ( e x + 1) + ∫ x = − e − x ln ( e x + 1) + ∫ − x x C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x x e +1 e +1 e ( e + 1) ′ C2 = U ( x) = e − x ln ( e x + 1) = C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x dx = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e− x + 1) e − x + 1) ( yP = C2 ( x)e 2 x = e 2 x ⎡ −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) ⎤ ⎣ ⎦ C2 = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) .mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. 1 dU dU U ′ +U = x → U ′ + U = 0. (iii) denklemindeki C2(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (iii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2. Sabitlerin değişimi kullanılırsa.

diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. iki metodun işlem uzunluğunun ve zorluğunun mukayesesi açısından aynı problem sabitlerin değişimi yöntemi ile de çözülecektr. A sabitinin sayısal değerini belirlemek için türevleri alınarak non-homejen diferansiyel denkleme taşınır: dyP d 2 yP ′ = 5 Ae5 x . Yani türevlendikce ortaya sadece bir tane fonksiyon çıkar. Aynı zamanda sabitlerin değişimi metodu ile de özel çözüm bulunabilir. 2 2 dx dx dx dx dx C1(x) fonksiyonunu bulmak için yP ve bulunan türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Bu nedenle özel çözüm f(x) benzetilerek bulunur. P = 1 e x + C1e x . C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e 5 x C1'' e x − C1' e x = e 5 x ise C1'' − C1' = e 4 x (mertebesi düşürülebilir. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. = 5e . Fakat bu yöntem çok uzun işlemler gerektirir. mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '− Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = x + ln C = ∫ dx. yP = Ae5 x . 85 . Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır) = yP P P 2 dx dx 5x y'' − 3y' + 2y=e5 x → 25e5 x − 3.HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur.5e5 x + 2e5 x = e5 x ise A= 1 . Birinci homejen çözüme özel çözüm benzetilerek önerilebilir: dy dC d 2 yP d 2C1 x dC = e + 2 1 e x + C1e x yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x . = 25e 5 x ise bir fonksiyon (e5x) meydana geliyor. C ' = e 3 x ⇒ C ( x) = 3 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde.Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu genelleştirilebilir. Sadece bir yöntemle çözüm yeterli iken. Bu 2 dx dx fonksiyon A belirli olmayan katsayısı ile çarpılarak özel çözüm önerilirse. Bu durumda özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: 2 df ( x) 5 x d f ( x) f ( x) = e . 12 yP = e5 x e5 x ⇒ y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 II . Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . ′′ = yP = 25 Ae5 x (y yerine yP.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. elde edilir.) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = e 4 x (1. Z H = Ce x ⇒ Z = C ( x)e x Z e3x Z ' = C ' e x + Ce x ise C ' e x + Ce x − Ce x = e 4 x .

İki sabitin toplamı yeni sabittir prensibine göre özel çözüm ve homojen çözümün kısmı toplanır. Bu haliyle yP genel çözüme yazılırsa.Z = C ( x )e x = dC e4x e4x e3x x e 4 x dC1 = ∫ dx = ise e = = C1' = 1 ∫ 3 12 3 3 dx 4x 5x 5x e x e e yP = C1 ( x)e x = e = ise genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 12 . = yP = 2 Ae x + Axe x (y → yP. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I .Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevlerinden 1 tane fonksiyon çıkacağı için. 86 . Hem C1 hemde A sayısal değeri belirli olmayan iki sabitiir. Daha önce yH ve yP nin tamamen veya kısmen benzemesi hali lineer bağımsızlık olarak isimlendirilmişti. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. y′ → y′ ve y′′ → y′′ ) P P P 2 dx dx y'' − 3y' + 2y=e x → 2 Ae x + Axe x − 3 ( Ae x + Axe x ) + 2 xe x = e x ise A= − 1. ( y = yH + yP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. Problem 3: y'' − 3y' + 2y=e x diferansiyel denkleminini çözünüz. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü mutlaka homojen çözümden ayrı bir fonksiyon olarak özel çözüm kapsamalıdır. Eğer yH ve yP birbirine benziyor ise önerilen özel çözümün lineer bağımsız çözümü alınır. Dolayısıyla genel çözümde yP özel çözümünü karşılayan bir fonksiyon yoktur. y = C1e x + C2 e2 x + Ae x C1 +A=C3 → y = C3e x + C2 e 2 x elde edilir. Ancak yP formu homojen çözümdeki C1ex ile aynıdır. yP = Ae x ise lineer bağımsız çözüm yP = Axe x A sabitini bulmak için işlemler şu şekildedir: dyP d 2 yP ′′ = y′ = Ae x + Axe x . A yerine C1 veya C1 yerine A harfinin kullanıması matematik bakışı değiştirmez. Bu amaçla ex fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalır veya eldeki çözüm x ile çarpılır. e5 x yP = ⇒ y = C1e x + C2 e 2 x − xe x 12 Dikkat edilirse bulunan özel çözümün homojen çözüm içerisinde kaybolma ihmali yoktur. özel çözüm f(x) benzetilerek bulunabilir. Yukarıda olduğu gibi özel çözümün homojen çözüm içerisinde yok olmaması için yH ve yP fonksiyonel olarak birbirinden farklı olmalıdır. Son ifade homojen çözümün aynısır. Özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilirse: yP = Ae x Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir.

Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Problem 4: C2e2x in içine dahi edilirse genel çözüm y'''+3y'' − 4y=x e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz. Köklerin iki tanesi birbirine eşit olduğu için lineer bağımsızlık vardır. HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem y'''+3y'' − 4y=0 ise. değişkenlerine ayrılabilir. Köklerden k2=k3=−2 için bulunan e−2x homojen çözümünün lineer bağımsız çözümü xe−2x dir.) dZ Z '= Z +1 ⇒ ∫ = ∫ dx. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I .Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi ile Çözüm: Özel çözüm formu f(x) ve türevlerine benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: f ( x) = xe −2 x → f ′( x) = e −2 x − 2 xe−2 x . Özellikle özel çözümün lineer bağımsız olması gerektiği durumlarda belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözümde hatalar oluşabilir. karekteristik denklem k 3 +3k 2 − 4 = 0 olarak bulunur. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. dyP dC1 x d 2 yP d 2C1 x dC = e + C1e x . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Homojen çözümler de birbirinin aynısı olamaz. Lineer bağımsız çözüm gerektiren problemlerde sabitlerin değişimi kullanılması daha faydalı olabilir: yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x . f ′′( x) = 12e −2 x − 8 xe−2 x 2 tane fonksiyon (e−2x. C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e x C1'' e x − C1' e x = e x ise C1'' − C1' = 1 (mertebesi düşürülebilir.II . xe−2x) meydana geliyor ise yP = ( Ax + B ) e −2 x 87 .) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = 1 (1. mertebe lineer diferansiyel denklem. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. ln(Z + 1) = x Z = e x −1 Z +1 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. = e + 2 1 e x + C1e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C1ex kısmına benzetildi. Denklemi sağlayan k1=1 ve k2=k3=−2 şeklinde üç tane kök değeri vardır. f ′′( x) = −4e−2 x + 4 xe−2 x . dC Z = e x − 1 = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ e x − 1 dx = e x − x dx x x yP = C1 ( x)e = ( e − x ) e x = e2 x − xe x → genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + e 2 x − xe x ( ) Son denklemde görülen e2x genel çözümdeki y = C1e x + C2e 2 x − xe x olarak bulunur.

Gerekli sadeleştirmeler neticesinde 6 B − 18 Bx − 6 A = x elde edilir. ' yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x . x’in kaysayısı -18B=1 ve sabitler 6B−6A=0 dan A = B = − yP = − 1 3 ( x + x2 ) 18 1 bulunur. Bu nedenle Bxe−2 x x ile çarpılarak Bx 2 e −2 x şeklinde yeni lineer bağımsız çözüm bulunmalıdır. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8Bx 3 )e −2 x + 3 (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx 3 )e −2 x −4 ( Bx 3 + Ax 2 )e −2 x = xe −2 x bulunur. Özel çözüm.Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. Ancak f(x) formu homojen çözümün ( C2 + C3 x ) e −2 x ve özel çözümün ( Ax + B ) e −2 x birbirinin aynı olduğu için lineer bağımsızlık mevcuttur. y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 Homejen çözümün 2. yP = (2 Ax − 2 Ax 2 + 3Bx 2 − 2 Bx3 )e−2 x . Eşitliğin her iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları eşit olmalıdır. A ve B nin sayısal değerleri için işlemler şu şekildedir. Bu nedenle e−2x fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalıdır veya önerilen yP x ile çarpılmalıdır: yP = ( Ax + B ) e −2 x nin lineer bağımsız çözümü yP = ( Ax 2 + Bx ) e−2 x Son halde de Homejen çözümün C3 xe −2 x kısmı ile özel çözümün Bxe −2 x kısmı birbirine benzemektedir. = dx dx ⎞ d 2 yP d 2C2 −2 x dC d 3 y P ⎛ d 3C 2 d 2 C2 dC = e − 4 2 e −2 x + 4C2 e−2 x . Bu durumda da özel çözümün Ax 2 e−2 x ve Bx 2 e−2 x aynı olacaktır. 18 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur . dyP dC2 −2 x e − 2C2 e −2 x . = ⎜ 3 −6 + 12 2 − 8C2 ⎟ e −2 x 2 2 3 2 dx dx dx dx dx dx ⎝ dx ⎠ Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. si ne özel çözüm II . Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. '' yP = (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx3 )e−2 x ′′′ yP = (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8 Bx3 )e−2 x Bulunan yP ve türevleri y'''+3y'' − 4y=x e −2 x de yerine yazılırsa. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ise yP = C2 ( x)e −2 x . 88 .Sabitlerin Değişimi Metodu ile Çözüm: benzetilerek. Bu nedenle özel çözümün bir kısmını da lineer bağımsız çözümü alınarak yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x şeklinde özel çözüm bulunur.

∫ dC2 = ∫ ⎜ − − ⎟dx → ∫ ⎝ dx ⎠ ⎝ 3 9 ⎠ dx 6 9 ⎝ 6 9⎠ ''' 2 ''' 2 ''' 2 ' (C (C ) ) ( ) C2 ( x ) = − 1 3 ( x + x2 ) 18 ise yP = C2 ( x)e−2 x = − y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 1 3 ( x + x 2 ) e−2 x ise genel çözüm 18 Problem 5: y′′+2y′ − 3y =x cosx+2 sinx diferansiyel denklemini çözünüz. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+2y′ − 3y =0 ise karekteristik denklem k 2 +2k − 3 = 0 olarak bulunur. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e−3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılara bulunabilir: f ( x) =x cosx+2 sinx → f ′( x) = 3cosx − xsinx . B. y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ P P ise 89 . diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. sinx. xsinx ise yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ′ yP =(A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ′′ yP = ( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx yP ve türevleri nonhomojen diferansiyel denkleme taşınırsa ve eşitliğin heriki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları birbirlerine eşitlenirse A. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. y''+2y' − 3y =x cosx+2 sinx . xcos. C ' = xe −3 x ⇒ C ( x) = − − 3 9 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. d 2C2 d ⎛ dC2 ⎞ x 1 '' Z = C2 = = ⎜ Z = C ( x )e 3 x ⇒ Z ( x ) = − − ⎟ ise 3 9 dx 2 dx ⎝ dx ⎠ ⎛ x2 x ⎞ dC2 x2 x ⎛ dC ⎞ ⎛ x 1⎞ d ⎜ 2 ⎟ = ∫ ⎜ − − ⎟ dx → = − − . f ′′( x ) = − 4sinx − x cos x f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cosx.) C2'' = Z ( x) ⇒ C2'' = Z ' Z − 3Z = x (1.' ' − 6C2'' + 12C2 − 8C2 e −2 x + 3 C2'' − 4C2 + 4C2 e −2 x − 4C2 e −2 x = xe −2 x − 3C2'' e −2 x = xe −2 x ' C − 3C 2'' = x ise (mertebesi düşürülebilir. ln Z = 3 x + ln C Z H = Ce 3 x ⇒ Z = C ( x)e 3 x Z ∫ xe −3 x e −3 x Z ' = C 'e 3 x + 3Ce 3 x ise C 'e 3 x + 3Ce 3 x − 3Ce 3 x = x . C ve D bulunabilir. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=−3 şeklinde iki tane kök değeri vardır. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '−3Z = 0 ⇒ ∫ = 3dx.

HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − y′ − 2y =0 ise karekteristik denklem k 2 − k − 2 = 0 olarak bulunur. A= − 10 5 2 1 1 cosx' in katsayısı − 4B+2C+2D+2A =0 → −4B+ +2D − 2 =0 → −4B+2D= 10 5 5 1 1 7 sinx' in katsayısı − 2A − 4D+2C − 2B=2 → 2 − 4D+2 − 2B=2 → −4D − 2B= 5 10 5 9 46 23 son iki denklemin çözümünden B= .( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx+2 [ (A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ] − − 3 [ (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ] =x cosx+2 sinx ( − 4B+2C+2D+2A) cosx + ( − 2A − 4D+2C − 2B) sinx+(2C − 4A)xcosx+ ( − 4C − 2 A) xsinx=x cosx+2 sinx xsinx' in katsayısı xcosx' in katsayısı − 4C − 2 A = 0 → 2C − 4A=1 → A = −2C 2C − 4 ( −2C ) =1 → C= 1 1 . f ′′( x) =0 . Bu denklemi sağlayan k1=−1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e− x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . d 2 y P d 2 C2 2 x dC = e + 4 2 e 2 x + 4C2 e2 x 2 2 dx dx dx dyP dC2 2 x = e + 2C2 e2 x . yH = C1e− x + C2 e 2 x ise yP = C2 ( x)e2 x . D= = 50 100 50 1 9 1 23 ) sinx yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx=( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 1 9 1 23 ) sinx y = C1e x + C2 e−3 x +( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 Problem 6: y′′ − y′ − 2y = − 4x diferansiyel denklemini çözünüz. yP = 0 nonhomojen denklemde yerine yazılırsa y′′ − y′ − 2y = − 4x → 0 − A − 2 ( Ax+B ) = − 4x ise A=2.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. B= − 1 ⇒ yP = 2 x − 1 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur . y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 II .Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) = − 4x → f ′( x) = − 4. dx dx 90 . f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: x ve sabit ′ ′′ yP =Ax+B → yP =A.

y′′ → y′′ P ′′ yP = − 9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx Non-homojen diferansiyel denklemde bulunanlar yerine yazılırak. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: k1 = α − β i . ( C ′′ 4C + 4C ) e − ( C ′ + 2C ) e − 2C e = −4 x .) C = Z ( x) ⇒ C = Z 2 ' 2 2x 2x 2x 2 2 2 2 '' 2 ' 2 2x '' 2 ' 2 −2 x ' 2 '' 2 ' Z ' + 3Z = −4 xe −2 x (1. cosx. (C + 3C )e = −4 x . ln Z = −3x + ln C Z H = Ce −3 x ⇒ Z = C ( x)e −3 x Z ' ' −3 x Z = C e − 3Ce −3 x ise C 'e −3 x − 3Ce −3 x + 3Ce −3 x = −4 xe −2 x . (C + 3C ) = −4 xe ise (mertebesi düşürülebilir. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. B= − . C1 cos x + C2 sin x ve C cos x + D sin x birbirinin aynısıdır. yP = C2 ( x)e = ( 2 x − 1) e e = 2 x − 1 ise genel çözüm y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 Problem 7: y′′+y =sin3x+4cosx diferansiyel denklemini çözünüz. C ' = −4 xe x ⇒ C ( x) = −4e x ( x − 1) dC 2 ' Z = C ( x)e −3 x ⇒ Z ( x) = −4e −2 x ( x − 1) ise Z = C2 = dx −2 x −2 x 2x −2 x 2 x ∫ dC2 = ∫ − 4e ( x − 1)dx = (2 x − 1)e . HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+y =0 ise karekteristik denklem k 2 + 1 = 0 olarak bulunur. k2 = α + β i ise yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] α=0 ve β=1 → yH = C1 cos x + C2 sin x ÖZEL ÇÖZÜM: I .Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) =sin3x+4cosx → f ′( x ) = 3cos3x − 4sin x. C = 0. mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '+3Z = 0 ⇒ ∫ = − ∫ 3dx. f ′′( x ) = − 9sin 3x − 4 cos x → f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cos3x. sinx yP =A cos3x+B sin3x+C cosx+D sinx Önerilen özel çözümün homojen çözümle benzerliği kontrol edilerek lineer bağımsızlığın varlığı araştırılır. Bu denklemi sağlayan k1=−i ve k2=+i şeklinde iki tane sanal kök değeri vardır. Bu çözüm Cx cos x + Dx sin x yP =A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx → türevleri ′ yP = − 3A sin3x+3B cos3x+C cosx − Cxsinx+D sinx+Dxcosx yp→y. sin3x. D = 2 8 91 . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Bu nedenle C cos x + D sin x in lineer bağımsız çözümü alınır. y′′+y =sin3x+4cosx −9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx+ A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx =sin3x+4cosx → 1 −8A cos3x − 8B sin3x − 2C sinx+2D cosx =sin3x+4cosx → A=0.Özel çözüm homejen çözümün C2e2x kısmına benzetildi.

y′′+y =sin3x+4cosx d 2 C2 dC sin x + 2 2 cos x − C2 sin x + C2 sin x = sin3x+4cosx . Çünkü f(x) türevlendikce paydadaki x3 ün üst değeri dahada artmaktadır. mertebe lineer diferansiyel denklem) Z ′ sin x + 2Z cos x = 0 ⇒ ∫ ZH = C C ( x) C′ 2C cos x ⇒Z = → Z′ = − 2 2 2 sin x sin x sin x sin 3 x 2C cos x ⎞ C ⎛ C′ ⎜ 2 − ⎟ sin x + 2 2 cos x = sin 3 x + 4 cos x 3 sin x ⎠ sin x ⎝ sin x C′ = sin 3 x + 4 cos x → ∫ dC = ∫ ( sin 3 x + 4 cos x ) sin xdx sin x cos xdx dZ = −∫ 2 . P = 2 sin x + C2 cos x . Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. ln Z = −2 ln ( sin x ) + ln C Z sin x Bulunan son integralin alınması çok uzun sürecektir. lineer bağımsız çözüm 2 bulunur. Görüldüğü gibi sabitlerin değişimi uzun ve zor bir matematik süreç gerektşrmektedir. Bu nedenle sabitlerin değişimiyle özel çözüm bulunur. kökler eşit.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Non-homojen diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevli sonlu sayıda fonksiyon içermez.ise (mertebesi düşürülebilir. dy dC yH = C1 cos x + C2 sin x ise yP = C2 ( x) sin x . 1 1 y = C1 cos x + C2 sin x − sin3x+2x sinx yP = − sin3x+2x sinx 8 8 II .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. Aynı tipte C2 nin bulunması için alınacaktır.Sabitlerin Değişimi Metodu: 92 . k1= k2 =1. 2 dx dx ' ' ′′ ′ C2 sin x + 2C2 cos x = sin3x+4cosx . 12e x y′′ − 2 y′ + y = 3 diferansiyel denklemini çözünüz. yH = ( C1 x + C2 ) e x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir.Eşitliğin iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayısı eşitlenerek belirli olmayan katsayılar bulunur. dx dx 2 2 d y P d C2 dC = sin x + 2 2 cos x − C2 sin x 2 2 dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi.) C2 = Z ( x) ⇒ C2' = Z ' Z ′ sin x + 2 Z cos x = sin3x+4cosx (1. k 2 − 2k + 1 = 0 → ( k − 1) = 0 . II . İntegral sabiti ile çarpılıp toplanarak homojen çözüm yazılır. ex in lineer bağımsız çözümü xex dir. ( y = yH + yP ) Problem 8: x HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 2 y′ + y = 0 . Bu durumda.

) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' x 12 xZ ' + 2Z = 3 (1. C ' = 2 ⇒ C ( x) = − ⎜x ⎟ x x x x x ⎠ x x ⎝ Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. = e + 2 2 e x + C2 e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. C 2' = 3 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak 6e x 12dx 2 6 d 2 C 2 = ∫∫ 3 ⇒ C 2 = . yP = C2 ( x)e x = ∫∫ x x x ( ) ( ) Eğer özel çözüm homojen çözümün diğer kısmına benzetilerek bulunulusa işlemler şu şekilde olur: dyP dC1 x yH = ( C1 x + C2 ) e x ise yP = C1 ( x) xe x . dC 6 C ( x) 12 ⎛ 12 ⎞ Z = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ ⎜ − 3 ⎟dx = 2 . Z = 2 ⇒ Z ( x) = − 3 x dx x x ⎝ x ⎠ ( ) ( ) yP = C1 ( x) xe x = 6 x 6e x xe = x2 x ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e x + 6 x e x Problem 9: y′′ − 6 y′ + 9 y = 2e3 x denklemini y(0)=0 ve y’(0)=1 şartlarıyla birlikte çözünüz. dyP dC2 x d 2 y P d 2 C2 x dC = e + C2 e x . f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: e3x 93 . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. 12e x 12e x 12 ' ' ' ' ' C2' + 2C2 + C2 e x − 2 C2 + C2 e x + C 2 e x = 3 . f ( x) =2e3x → f ′( x) = 6e3x . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. 2 yH = ( C1 + C2 x ) e3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda fonksiyon vereceğinden Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi kullanılmalıdır.yH = ( C1 x + C2 ) e x y P = C2 ( x )e x . diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 6 y′ + 9 y = 0 . f ′′( x) =18e3x . Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. dx dx d 2 yP d 2C1 x dC dC = xe + 2 1 e x + 2 1 xe x + 2C1e x + C1 xe x 2 2 dx dx dx dx 12e x xC1'' + 2C1' + 2 xC1' + 2C1 + xC1 e x − 2 xC1' + C1 + xC1 e x + xC1e x = 3 x x 12e xC1'' e x + 2C1' e x = 3 ise (mertebesi düşürülebilir. k 2 − 6k + 9 = 0 → ( k − 3) = 0. = xe + C1e x + C1 xe x . k1 =k 2 =3 . C2' e x = 3 . mertebe lineer diferansiyel denklem) x dZ dx C C ( x) xZ '+2Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = −2 ln x + ln C ZH = 2 ⇒ Z = 2 = −∫ 2 . Z x x x ' ' ⎛ C 2C ⎞ 12 12 C 2C C 12 Z ' = 2 − 3 ise x⎜ 2 − 3 ⎟ + 2 2 = 3 .

yP = x 2 e3x ise genel çözüm y = (C1 + C2 x )e 3 x + x 2 e 3 x x=0 ise y=0 0 = (C1 + C 2 0 )e 0 + 0 2 e 0 ise C1=0 x=0 ise y’=1. x2 y = yH + yP k 2 +4k +4 = 0 → ( k+2 ) = 0 → k1 = k2 = −2 → 2 HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ + 4 y′ + 4 y = 0 . ′ ′′ yP = Ax 2 e3x . Nedeni y P elde edilirken homojen çözümle mukayesesi yapılmadı. Lineer bağımsız çözüm mutlaka kontrol edilmeli. Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. y ' = (C2 )e 3 x + 3C2 xe3 x + 2 xe3 x + 3x 2 e 3 x 1 = (C 2 )e 0 + 3C 2 0e 0 + 0 + 0 ⇒ C 2 = 1 . Bu nedenle polinom derecesi tekrar bir artırılır. Problem 10: y′′ + 4 y′ + 4 y = e −2 x denklemini y(1)=e−2 ve y’(1)=−2e−2 şartlarıyla çözünüz. yP = (2 Ax + 3 Ax 2 )e3 x .1)e −2 − e −2 ln 1 ise ( ) ( ) 94 . e −2 = (C2 + C1 . C2' = 2 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak dx 2 d 2 C 2 = ∫∫ 2 ⇒ C 2 = − ln x . yP = (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e3 x denkleme taşınarak (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e 3 x −6 (2 Ax + 3 Ax 2 )e −2 x +9 Ax 2 e 3 x = 2e 3 x Özel çözümün kendisi ve türevleri ana diferansiyel denkleme taşınarak düzenlenirse ve katsayılar taraf tarafa eşitlenerek A= 1 bulunur. Bu nedenle Sabitlerin Değişimi Metodu ile çözüm yapılabilir: dyP ⎛ dC2 ⎞ =⎜ − 2C2 ⎟ e −2 x . yÖ = C2 ( x)e −2 x = −e −2 x ln x ∫∫ x yH=(C2+C1x)ex ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e −2 x − e −2 x ln x C1+C2 =1 (I) x=1 ise y=e-2 . y = xe 3 x + x 2 e 3 x . y H = ( C2 +C1x ) e −2 x yP = C2 ( x)e −2 x dx ⎝ dx ⎠ 2 2 ⎞ d y P ⎛ d C2 dC =⎜ − 4 2 + 4C2 ⎟ e −2 x 2 2 dx dx ⎝ dx ⎠ yP nin kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. y H = ( C 2 +C1x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda değil. yP = 9Ae3x nonhomojen denklemde yerine yazılırsa 9 Ae3 x − 18 Ae3 x + 9 Ae3 x = 2e3 x → A bulunamaz. y = (C 2 x )e 3 x + x 2 e 3 x .′ ′′ yP =Ae3x → yP =3Ae3x . yP =Axe3x yeni durumda da Axe3x ve C2 xe3x birbirine benzemektedir. e −2 x 1 e −2 x ' ' ' ' ' C 2' − 4C 2 + 4C 2 e −2 x + 4 C 2 − 2C 2 e −2 x + 4C 2 e −2 x = 2 . C 2' e −2 x = 2 . Özel çözüm Ae3x ile homjen çözümün C1e3x kısmı aynı olduğu için polinomun derecesi bir artırılmalıdır.

dx 4 dx y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y d2y + 4 2 = 0 . Bağımlı değişken bulundurmayan diferansiyel denklemlerin ilk önce mertebesi düşürülür. k3 = 2i k2 = −2i dx 4 dx 2 eşit reel ve 2 imajiner (sanal kök) → y H =C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu basit olmasına rağmen. kendisi ve türevleri sonlu sayıda olmasına rağmen bu denklemin özel çözümü belirlenmiş katsayılar yöntemi ile bulunması dikkat gerektirir. 48A= − 2 ⇒ A= − 24 3 1 1 1 1 4 1 2 C = −3 A = = → yP = − x 4 + x 2 ⇒ x + x y=C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x − 24 8 24 8 24 8 ′′ yP = 12 Ax 2 + 6 Bx + 2C . Böylece aynı fonksiyonlar birbirini götürebilmektedir. Şimdiki problemde ise. 24B=0 ⇒ B=0. Dolayısıyla çözüm belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözüm yapılacak: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. y ' = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 x ) + 2 ln x − ⎥ e −2 x . ′′ ′ yP ≈ −2 x 2 → yP ≈ −2 x3 → yP ≈ −2 x 4 ⇒ yP ≈ Ax 4 + Bx3 + Cx 2 d 4 yP = 24 A non-homojen denkleme taşınarak dx 4 1 24 A + 4 (12 Ax 2 + 6 Bx + 2C ) = −2 x 2 → 24 A + 8C = 0. türevin aynı olması ve birbirini götürmesi her zaman mümkün olmaz. x⎦ ⎣ 1⎤ ⎡ − 2e −2 = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 . türevleri alınıp yerine yazılırsa 0 + 8 A = −2 x 2 gibi bir çözümsüzlük ortaya çıkacaktır. Bu nedenle. ⇒ Eğer aynı diferansiyel denklem mertebe düşürme ile çözülmek istenirse. k 4 +4k 2 =0 → k 2 ( k 2 +4 ) = 0 → k1 = k2 = 0. Gerekli sayıda integrasyon ile yP önerilir. Normalde y varsa hiç türevsiz yalın hal dikkate alınır. En düşük türevli hal ve sağ taraftaki fonksiyona denklenir. Z=ZH +ZP 4 2 2 dx dx dx dx dx dx 2 d Z + 4 Z = 0 → k 2 + 4 = 0 → k1 = −2i. Özel çözüm önerilirken sol tarafta hep bağımlı değişken yalın halde (y) olması nedeniyle. k2 = 2i ⇒ Z H = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x dx 2 95 . türevi sol tarafa yansımaktadır. =Z→ 4 = 2 ⇒ + 4 Z = −2 x 2 . Daha sonra belirlenmemiş katsayılar yöntemi düşünülür.1) + 2 ln1 − ⎥ e −2 ise C1+2C2 =1 (II) 1⎦ ⎣ I ve II nolu denklemler çözülerek C2=0 ve C1=1 bulunur. sağ taraftaki fonksiyonun benzeri sol tarafta da meydana getirilmektedir. Dolayısıyla bir fonksiyon ile 2. Bir sabitin bir değişkeni yoketmesi mümkün olmadığı için önerilen özel çözümün nonhomojen denklemi sağlamadığı manasına gelir. f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C Önerilen yP nin 2. f ′′( x) = −4. Yada yP üretiminde en düşük türev referans alınır. d4y d2y d2y d 4 y d 2Z d 2Z 2 + 4 2 = −2 x . belirlenmemiş katsayılar ile çözüm önerilirken sol taraftaki en düşük diferansiyelli (türevli) bağımlı değişken dikkate alınmalıdır. Genel çözüm y = ( x − ln x ) e −2 x Problem 11: d4y d2y + 4 2 = −2x 2 denklemini çözünüz.1⎤ ⎡ x=1 ise y’=-2e-2 . Bunun nedeni bağınlı değişken y’ nin kendisinin denklemde olmamasıdır. ve 4. f(x) fonksiyonun ancak 2.

f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. A= Uygulama -1: F= Acoswt m x=0 dengeye gelmesi beklenmiştir. k3 = 2i k2 = −2i dx 4 2 kök reel ve 2 kök sana → y H =C1e −2x +C2 e2x +C3sin2x+C 4cos2x Problem 12: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla bulunur. f ′′( x) = −4. Not: kütlenin ağırlığından dolayı ilk çökme sonrası hareketsiz kaldığı denge noktası orijin noktası olarak alınmıştır. y = yH + yP 4 dx HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y − 16 y = 0 . k2 = 2. B=0. y′′′=0 ⇒ P 0 − 16( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 → yP = x 2 8 8 1 y=C1e −2x +C2 e 2x +C3sin2x+C4 cos2x+ x 2 8 B=C=0. Düşey doğrultu x olarak seçilmiştir k x Serbest durmakta olan yay sistemi üzerine m kütleli blok serbest olarak bırakılarak 96 . k 4 − 16=0 → ( k 2 − 4 )( k 2 +4 ) = 0 → k1 = −2.Özel çözüm belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle bulunur: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C ′ yP = 2 Ax + B y′′ = 2 A P değerler . Daha sonra ise zamana bağlı peryodik F=Pocoswt [N] kuvvetiyle m kütlesi harekete zorlanmıştır. f ′′( x) = −4. f ′′′( x) = 0 ⇒ Z P = Ax 2 + Bx + C ′ ′′ Z P = 2 Ax + B Z P = 2 A değerler . m kütlesinin yerdeğişiminin zamana bağlı ifadesini bulunuz. A= − ⇒ 2A+4( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 1 1 C= → Z P = − x 2 + 2 4 2 4 2 1 1 d y d ⎛ dy ⎞ Z= 2 = ⎜ ⎟ → Z = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x − x 2 + 2 4 dx dx ⎝ dx ⎠ ∫ d ⎜ dx ⎟ = ∫ ⎜ C sin 2 x + C ⎝ ⎠ ⎝ 1 ⎛ dy ⎞ ⎛ 2 cos 2 x − 1 2 1 x + 2 4 1 x dy C C ⎞ = − 1 cos 2 x + 2 sin 2 x − x3 + + C3 ⎟dx → 2 2 6 4 dx ⎠ ∫ dy = ∫ ⎜ − 2 cos 2 x + ⎝ ⎛ C1 1 x C2 ⎞ sin 2 x − x 3 + + C3 ⎟ dx → 2 6 4 ⎠ 1 4 x2 C1 C2 y = − sin 2 x − sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 24 8 4 C C 1 4 x2 − 1 = C5 . − 2 = C6 → y = C5 sin 2 x + C6 sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 4 24 8 d4y − 16 y = −2 x 2 denklemini çözünüz.

t ise bağımsız değişkenlerdir. Bu amaçla öneri lineer değişim. 2 dt dt m m d 2x F P k = z 2 → 2 + z 2 x = = o cos wt dt m m m şeklinde diferansiyel denklem bulunur. A= o → xP = o t sin wt m 2wm 2 wm Po w=z için genel çözüm . V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = F − kx. x = C1 sin zt + C2 cos zt + t sin wt 2wm Bulunan son denklem zamana göre türetilerek istenirse kütlenin hızı da hesaplanabilir: 97 . Sistemde yay kuvveti ve F kuvveti vardır. Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur. ax = m d 2x d2x k F = F − kx → 2 + x = . Bu çözüm homojen çözüm ile karşılaştırıldığında lineer bağımsız hal olabilir.t ile çarpılarak şu şekilde yazılır: dx xP = At sin wt + Bt cos wt → P = A sin wt + Awt cos wt + B cos wt − Bwt sin wt dt 2 d xP = 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt dt 2 dxP d 2 xP d 2x F P dx d 2x + z 2 x = = o cos wt ise xP → x. 1. d 2x dx . Denklemde x bağımlı. (II. Buna bağlı homejen xH = C1 sin zt + C2 cos zt ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı düzgün fonksiyon olduğu için özel çözüm sağ tarafa benzetilerek bulunabilir. coswt) m verir.Çözüm : Sistem hareket ve kuvvetler içerdiği için newtonun 2. Bu durumda 2 hal düşünülebilir. çözüm şu şekildedir: d 2x + z 2 x = 0 ise karekteristik denklem 2 dt k2 = zi şeklinde kökler sanal olarak bulunur. ( x = xH + xP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem k 2 + z 2 =→ k1 = − zi. → 2 ve 2 2 dt m m dt dt dt dt 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt + z 2 ( At sin wt + Bt cos wt ) = w= z→ 2 Aw cos wt − 2 Bw sin wt = Po cos wt m Po P P cos wt B=0. ∑ F = ma.kanun) x yönündeki hareket için. xP = A sin wt + B cos wt olacaktır. Bu durumda özel çözüm. Denklemin sağ P tarafındaki f (t ) = o cos wt fonksiyonunun kendisi ve türevleri iki fonksiyon (sinwt. Ağırlığı daha önce dengelendiği için düşünülmedi. m ve k sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir. Şayet w=z ise lineer bağımsız çözüm aranacaktır. → . kanunu ile problem cözülebilir. Ancak homejen ve özel çözümlerin sin ve cos fonksiyonlarını içermesi özel çözüm önerisinin durumunu etkiliyecektir.

Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir. 0=zC1 cos z 0 − zC2 sin z 0 − x=− Po Po cos zt + cos wt 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) 2 wPo sin w0 → C1 = 0 m ( z 2 − w2 ) V= Po z wPo dx sin zt − sin wt = 2 2 dt m ( z − w ) m ( z 2 − w2 ) maktadır. Kütlenin hareketini zaman bağlı olarak bulunuz. Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır. 98 Uygulama-2: Şekildeki m kütlesi sürtünmeli zemin üzerinde zaman bağlı F(t) kuvveti ile salınım hareketine tabii tutul- . dt dt dxP d 2 xP = Aw cos wt − Bw sin wt . dxP dx → . P t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + o 0sin w0 → C2 = 0 2wm P P t = 0 → V = 0 . Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir.C2) bulunmalıdır. Şayet w≠z ise çözüm daha basit olacaktır. = − Aw2 sin t − Bw2 cos t dt dt 2 d 2 xP d 2x F P d 2x + z 2 x = = o cos wt ise → 2 ve 2 2 dt m m dt dt Po cos wt m B= Po m ( z − w2 ) 2 − Aw2 sin wt − Bw2 cos wt + z 2 ( A sin wt + B cos wt ) = A ( z 2 − w2 ) sin wt + B ( z 2 − w2 ) cos wt = xP = Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Po cos wt → A = 0. x = C1 sin zt + C2 cos zt + Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Bulunan son denklem zamana göre türetilerek kütlenin hızı da hesaplanabilir: V= wPo dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt − sin wt dt m ( z 2 − w2 ) Yine net bir hesaplama için integral sabitleri (C1. m ise genel çözüm . Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir.C2) bulunmalıdır. Dolayısı ile homejen ve özel çözüm formları birbirine benzemeyecektir.V= P P dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt + o sin wt + o t cos wt dt 2 wm 2m Tam bir hesaplama için integral sabitleri (C1. Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir. 0 = zC1 cos z 0 + o sin w0 + o 0 cos w0 → C1 = 0 2wm 2m P P P Net çözümler : x = o t sin wt ve V = o sin wt + o t cos wt 2wm 2wm 2m 2. Kütlenin sağına ve soluna yay ile viskoz eleman bağlanmıştır. Böyle bir halde ise form şu şekilde olacaktır: xP = A sin wt + B cos wt → xP → x. Po Po t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + cos w0 → C2 = − 2 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) t = 0 → V = 0 . Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır.

2.kanun) x yönündeki hareket için. V = dt ⇒ diferansiyel denklem m d 2x dx d 2x dx = F (t ) − C − kx ⇒ m 2 + C + ko x = F (t ) x: Bağımlı. k1 =k 2 = − kökler eşit lineer bağımsız çözüm bulunur. C > 4mko → xH = C1e + C2 e k2t C − t C 2 2m 2. viskoz kuvvet.C = 4mko → xH = ( C1 + C2t ) e 2m C − t ⎛ ∆ ∆ ⎞ 3. Yasasında yerine yazılıp düzenlenirse diferansiyel denklem yol ve zaman arasında bulunur. x = xH + xP HOMOJEN ÇÖZÜM: d 2x dx + C + ko x = 0 ise karekteristik denklem mk 2 + Ck + ko = 0 olarak bulunur. Viskoz ∑ F = ma. 2. ∆ > 0. (II. Newton kanunu ile çözülmelidir.V(m/sn) F(t) m k C Fs (N) L eleman içerisinde hidrolik eleman bulunan bir makina uzvunu temsil etmektedir.derece 2 dt dt bir denklem olup kök değerleri m (kütle). F(t) ve atalet kuvvetleri etkimektedir. Bu kuvvetler Newton’un II. d 2x dx ∑ Fx = max → max = F (t ) − CV − kx. k1 = −C − ∆ −C + ∆ k2 = 2m 2m k1t 2 1. t: bağımsız 2 dt dt dt dt Son denklem m. C (viskoz sönüm katsayısı) ve ko (yay sabiti)’ ın sayısal değerlerine bağlı olarak üç farklı halde olur: m mk 2 + Ck + ko = 0 → ∆ = C 2 − 4mko . Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur. ∆ = 0. Yay kuvveti gibi harekete ters direnç meydana getirir. C 2 < 4mko → xH = e 2 m ⎜ C1 sin t + C2 cos t⎟ ⎜ 2m 2m ⎟ ⎝ ⎠ Özel çözüm bilinen yöntemlerle F(t) kuvvetinin yapısına göre belirlenir. yay kuvveti. k1 ve k 2 kökleri sanal sayıdır. k1 ve k 2 kökleri reel sayıdır. ∆ < 0. Bu durumda kütleye. ax = dt 2 . Uygulama-3 99 . Çözüm : Problem bir kinetik problemidir. Bu kuvvet literatürde deneysel olarak belirlenmiş viskoz sönüm katsayısı (C) ile kütle hızının çarpımına eşittir. C ve k1 sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir.

Çubuk boyutu x ile gösterilirse hem y=(x) ve hemde M=M(x) olacaktır. Çubuk üzerindeki herhangi bir O noktasındaki için M.P A L/2 0 x O M F L/2 y=y(x) B P Çözüm : P F/2 x y P F/2 L uzunluğundaki çubuk şekilde görüldüğü gibi P ve F kuvvetlerinin tesiri altındadır. dereceden polinomdur: yP = Ax + B → y′ = A. B = 0→ 0 + m 2 ( Ax + B ) = − − 2 IE 2m IE Genel çözüm: y = C1 cos mx + C2 sin mx − − F x 2P yP = − − F F x = −− x 2 2m IE 2P Bulunan çözüm A ve B mesnetleri arasında geçerli olacaktır. M eğilme momentide A’ dan B’ye değişecektir. Maksimum sehimi (eğilme) veren kritik yükü bulunuz. Sağ taraftaki fonksiyon 1. Bu amaçla bu sınır değer problemi için 2 tane sınır şartına ihtiyaç vardır: Sınır şartları : 1) x =0 → y=0 0 = C1 cos 0 + C2 sin 0 − − F 0→ 2P C1 = 0 100 . Bu denklem bağımlı y ve bağımsız x değişkenler taraf tarafa ayrılırsa şu şekilde düzenlenir. Matematik olarak bulunan çözümdeki C1 ve C2 sabitlerinin sayısal değerleri bulunarak mühendislik çözüme ulaşılmalıdır.türevi ile atelet momenti (I) ve elastisite modülünün (E) çarpımı eğilmeye neden olan eğilme momentini (M) verir. Çubuk üzerinde y eğilmesi A mesnetinden B ye değiştiği için. = m2 → 2 + m2 y = − − x IE 2 + Py = − − x ise 2 2 dx IE 2 IE IE dx 2 IE dx Son denklem homojen olmayan sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemdir. y′′ = 0 → P P F F x→ A= −− 2 . k2 = mi ⇒ ÖZEL ÇÖZÜM : Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı basit fonksiyon olduğu için özel çözüm buraya benzetilerek bulunmalıdır. Homojen ve homojen olmayan çözümlere sahiptir HOMOJEN ÇÖZÜM: d2y + m 2 y = 0 ise k 2 + m 2 = 0 dx 2 yH = C1 cos mx + C2 sin mx ⇒ k1 =−mi . d2y F Fx M = − Py − ise M = IE 2 = − Py − − x 2 2 dx Sehimin (y) 2. Dolayısıyla problem geometrik sınırlar ile çözüm alanı daraltılmıştır. d2y F d2y P F P d2y F + y = −− x. M eğme momenti kuvvetler vasıtasıyla hesaplanabilir.

türevi olduğundan önceki denklem 2 kere türetilerek y yokedilir. cos(mL/2) → 0. Böylece sehimi temsil eden y yerine momenti temsil eden 2 . Karekteristik denklem ise 4 2 2 homojen k +m k = 0 şeklinde olup çözüm şu şekildedir: d2y = − Py dx 2 yazılabilir. k 4 = − mi genel çözüm .2) x = L dy F F =0 . Bu durumda bu moment sınır şartı olarak kullanılmak durumundadır. Başka bir ifade ile Mo etkisinin denkleme yansıtılması gerekir. Yeni denklemde y yerine v yazılarak diferansiyel denklem şu şekilde bulunur.türev gelir. çökme için tg(mL/2) büyük olmalıdır. v = C1 +C 2 x+C3cosmx + C4sinmx bu çözüm türetilerek x’ e bağlı moment bulunabilir: 101 . Çözüm : Problemin diferansiyel denklemi şu şekilde elde edilebilir: de Mo’ lık moment ile çubuk eğilmeye zorlanmaktadır.mertebeye çıkacaktır. Aynı zamanda 2.mertebe olan denklem 4. 4. mertebeden homojen lineer diferansiyel denklemdir. m= n π /L olur. IE d 2v d 4v + m2 2 = 0 dx dx 4 şeklindedir. ⎤ ⎡ mL mL ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎥ F ⎢ sin( mx ) ⎢ sin( 2 ) ⎥ F ⎢ tan( 2 ) L ⎥ F L y= − x⎥ ise ymax = − ⎥= − ⎥ ⎢ ⎢ ⎢ mL mL 2P ⎢ 2 P ⎢ m cos( ) 2 ⎥ 2 P ⎢ m 2⎥ ⎥ ) m cos( 2 ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 2 mak. Uygulama 4: P Mo Mo P L v Toplam Mo nedeniyle 0 x İnce L uzunluğundaki çubuk eksenel P yükünün ve Mo eğme momentinin etkisindedir. tg(mL/2)→∞ . Moment eğilmenin 2. Önceki ve bu problemin farkı sehime-eğilmeye neden olan 2 kuvvet yerine bir kuvvet ve bir moment olarak değişmiş olmasısır. Dolayısıyla genel çözüm homojen çözüme eşittir. Çubukta meydana gelen maksimum çökmeyi ve eğilme momentini hesaplayınız. y=C2 sin mx − − x y′ = mC2 cos mx − − → → y=y max ⇒ 2 dx 2P 2P L F F 0 = mC2 cos m − − → C2 = − → L 2 2P 2mP cos m 2 ⎛ ⎞ ⎟ 1 F F F ⎜ sin mx − − x = sin mx − x ⎟ y=− ⎜− mL 2P 2 P ⎜ m cos mL ⎟ 2mP cos 2 ⎝ 2 ⎠ Maksimum çökme bulmak x=L/2 yazılararak bulunabilir. P = m 2 olmak üzere. Şekle göre x=0 ve x=L Önceki problemden M = IE k 4 +m 2 k 2 = 0 → ( k 2 +m 2 ) k 2 = 0 → k1 =k 2 =0 . k 3 =mi.

y ′′ + 2 y ′ + y = 48e cos 4 x 33. (D2+4)y=10cos3x 18. y′′+ y=0 4. ( D − 1) y = e sec x tan x 35. 4y′′+-12y′+5y=0 6. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 0 . y′′+4y′+3y=15e2x+e-x 30. y′′+2y′+y=7+75sin2x 25. (D4-1)y=e-x 31. y′′-3y′-4y=6ex 21. y(0)=0. y(0)=3. y′′+4y′+4y=0. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0 38. y′′′-6y′′+12y′-8y=0 10. y′(0)=2 14. y′(0)=7 15.dv d2v M = C2 − mC3sinmx + mC4 cosmx. (D2-1)y=10sin2x 27. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 2 x − 9 x + 6 x 41. y′′-3y′-4y=5e4x 102 22. 2 taneside moment olacaktır. (D3-D)y=x 26. (D2+D)y=6+3e2x 19. 4y′′+4y′+y=0 3. y′(0)=0 −x 32. y ′′ + y ′ + y = 0 3 2 40. y′′-8y′+16y=0 7. y′′-2y′-2y=0 9. (D2+4)y=10cos3x 16. y ′′ − 3 y ′ − 4 y = 16 x − 50 cos 2 x 39. y′′+y=10e2x. 4y′′′+4y′′-7y′+2y=0 11. y′′+7y′+10y=0. y′′′-6y′′+12y′-8y=0 12. y(0)=3. y′′+2y′-3y=0 2. y′′-y=0. y ′ (0)=3 2 x 2 34. y(0)=-4. y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 y(0)=0. (D2+1)y=12cos2x 28. y′′-9y′+9y=0 8. y ′′ − y ′ − 2 y = 0 −x 36. (D2-3D+2)y=2x2+1 20. y ′′ − y ′ − 2 y = 6 x + 6e 37. y′(0)=5 13. y′′-4y′+3y=2cosx+4sinx 24. = = − m 2 C3cosmx − m 2 C4sinmx dx dx 2 IE Bu problemde bir sınır değer problemi olup mühendislik çözümü için 4 tane sınır şartı gerekir. y′′+9y=0 5. C1 = − C3 0 = C2 L+C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL → C2 = − C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL L v = C2 x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx 2) x=L → v=0 ⇒ v= − 3) x=0 → M = − M o 4) x=L → M = − M o C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx L −M o Mo ⇒ = − m 2 C3cosm0 − m 2 C4sinm0 → C3 = IEm 2 IE −M o Mo M o ( cosmL − 1) ⇒ = − m2 cosmL − m 2 C4sinmL → C4 = − 2 IE IEm IE m 2sinmL Mo M o ( cosmL − 1) cosmL − 1) − sinmL 2 ( C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL IE m 2sinmL = − IEm → C2 = 0 C2 = − L L v= Mo 1 − cos mL (cos mx + sin mx − 1) . (D2-4)y=8e2x-12 23. y′′-3y′-4y=16x-50cos2x 29. Sınır şartları: 1) x=0 → v=0 ⇒ 0 = C1 +C2 0+C3cosm0 + C4 sinm0 → C1 +C3 =0. 2 IEm sin mL M max = − M o (cos mL 1 − cos mL mL sin + ) 2 sin mL 2 Örnek Problemler 1. (D2+4)y=8x+1-15ex 17. Bubların 2 tanesi sehim.

52. y ′′ − y = x sin x 2 83. ( D + 2)( D − 1) y = cos 2 x + e 2 2x 84. 61. 71. y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2x +1 48. 46. y ′′ + y = 12 cos 2 x − sin x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x y ′′ + y = sin 3x + 4 cos x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) y ′′ − 2 y ′ + 5 y = e x cos 2 x y ′′ + y = x 3 y ′′ + 2 y ′ + 5 y = e − x sin 2 x y ′′ + 2 y ′ + y = 4e x y ′′′ − y ′′ + y = sin 2 x + cos x y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2 x + 1 y ′′′ − y ′ + 5 y = e x sin x + 1 y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x y ′′ + 5 y ′ − 2 y = 1 − x + x 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x ( D − 2) 2 y = 4 − 8 x + 6 xe 2 x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) ( D 2 − 4) y = 16 xe −2 x + 8 x + 4 y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 ( y ′′′ + y ′) = xe x + x 2 + sin x y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3x + 2 ( D − 1) 2 = e x sin x + e x x 2 − cos 3 x y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 y′′ + y = x cos x y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x 2 + 2 x y′′ + y = x sin x + x 2 y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x ( y′′ + 2 y ) = x cos x + e x cos x y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) ( D − 1) 2 y = xe x sin x y ′′ + 4 y = 2 x 2 − 12 x + 9 ( y′′ − y ) = xe − x cos 2 x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x ( D − 2) 2 ( D + 1) y = e 2 x x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) ( D − 1)( D 2 − 4) y = xe x + e 2 x 103 y ′′′ + y ′′ − y = sin x y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x ( D 2 + 1)( D − 2) y = sin x − 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x y ′′ + 5 y ′ + 2 y = e − x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) y′′′ − y = 5e x y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 3 2 −x 2x 96. y ′′ − 4′ + 4 y = x e − e 5x 107. y ′′ + 2 y ′ + 2 y = x + e cos x + xe sin x 2x 103. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = xe cos x 45. 89. y ′′′ − 6 y ′′ + 12 y ′ − 8 = xe 111. y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3 x + 2 98. y p = 115. y ′(0) = 1. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 2e . 70. 79. y ′′ + y = e 110. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 10e . y ′′ + 2 y ′ + y = 4e 3 x 86. y p = −e x sin x . y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x + 2 x x 102. 53. y ′′ + 4 y = 2 x − 12 x + 9 2 87. y ′′ − y ′ − 2 y = e cos x − x + x + 1 105. y p = 2e x + 2 x + 2 113. y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x. 82. 93. 80. ⎡ ( D − 2) ( D + 1) D ⎤ y = e − 2e ⎣ ⎦ 97. 49. 67. y ′′ − y = e − 7 + cos x 2 −x −x 109. ( D − 1) y = e x 2 x2 99. 55. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = e + x sin 3 x − cos 3 x x 108. y ′(0) = 0. y ′(0) = 3. x y (0) = 1.42. 2 4x 47. 3x 2x + x 2 e3x y (0) = 0. 68. ( D − 4) y = 15 x e 88. y p = 3x cos 2 x −2 x 114. 62. 59. 58. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = sin x − cos 2 x 2 2x 2x 106. 76. 63. y p = x 2 e 3 x 112. 65. y ′(0) = 6. 78. 75. y ′′ − y = (2 x − 1)e 100. ( D + 3) y = 15 x e 85. 54. 77. 90. 8 y ′′ − 6 y ′ + y = 6e + 3 x − 16. 56. 94. 60. x y (0) = 7.5. 95. y (0) = 1. y ′′ + 4 y = 12 sin 2 x. 92. y ′′ + y = sin x + x cos x + 10 + xe 2 x + x 2 e 2 x x 2 104. 2e −2 x 3 y (0) = y′(0) = 5 3. y ′′ + y = x 3 3 2 −3 x y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x 2x 44. 81. 73. 64. 72. 50. y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 x −3 x>0 2 101. 51. 74. 69. 91. 66. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) 43. 57.

y ′(0) = −16 / 3 142. y (0) = 0. y (0) = 3. y (0) = 0. . 124. y ′(0) = 19 3 129. y ′′ − 2 y ′ + y = x ln x x>0 158. y ′′′ + 3 y ′′ − y ′ − 3 y = 21e + 3x + 1. 4 y ′′ + π y = 0. y ′′ − y = 3e . y p = e 117. y (0) = 0. y (0) = 2 y ′(0) = −8 2 137. y ′′ + 2 y ′ − 8 y = 0. y ′′ + y = tan x 0 < x < π / 2 −2 x -2 165. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 0. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e −2 x x2 y (1) = 1/ e2 . y (0) = 9. y (0) = 0. 120. y ′′ + 25 y = t . y p = x 2 e 3 x 134. y ′′ + 3 y′ − 4 y = −6. y′(1) = −10 / 3. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = 0. 2 121. y ′′′ − y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6e . y (0) = 0. y (0) = 1. y ′′ + π y = t .2e . y ′(0) = 0 −t 149.2 151. y ′(0) = B 139. y ′(0) = 36 2x 2x 130. y + y ′′′ − 2 y ′′ = −4 x + 18. y ′′(0) = −9. y ′′ + 4 y = 0. y (0) = −7. y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x 1 167.8sin x. y ′′ + y = −3 sin 2 x. y (0) = 15. y ıv 131. y ′(0) = 1. y (0) = 0. y ′′(0) = −4. y (0) = 0 y ′(0) = 0 147. y ′(0) = −4. y ′(0) = 0 146. y (0) = 0. y ′(0) = 0. y ′′(0) = −1. y ′′ + y = sec x 2 160. y (0) = 2.116. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0. y ′′ − 2 y ′ + y = xe ln x x>0 163. y ′′′ + y ′′ − 2 y = 2 x + 2 x. y ′′ − y ′ − 6 y = 0. y ′′ + y = 1 + sin x 2 138. y ′(0) = 1 104 y (0) = A. y (0) = 0 y ′(0) = 0 148. y p = −e2 x ln x − 5 y ′′ + 4 y = 10 cos x. y ′′ + 2 y ′ + 2 y = 0. y (0) = 3. y ′′ − 2 y ′ + y = 12e / x . y (0) = 6 / π 4 . y ′′ + 3 y ′ + 2 y = 1+ ex 1 168.2 y ′(0) = −10. y ′′ + 3 y′ − 4 y = 5e . y ′′ + 4 y ′ + 13 y = 145 cos 2t . ıv 2 119. y (0) = 3. y (0) = 0. y ′(0) = 0 −t 150. y ′′ + 3 y ′ + 2 y = e . y (0) = 0. y ′(0) = −8 153. y′(0) = 4. y ′′ + y = sin t . y ′′ + ω y = 0. y ′′ − y ′ − 2 y = −4 x. y ′′ + y = cot x 3 159. y ′(0) = −2. y ′(0) = 1 128. y ′(0) = 2k 2 3 145. y ′′ + 4 y ′ + 5 y = e sec x 157. y ′′ + 4 y = sec 2 x 2 161. y ′(0) = 0 2 144. y′′(0) = 0. y ′′ + 25 y = 5. y ′′ + 4 y = 3 csc 2 x 0 < x < π / 2 164. y′′′(1) = 6. ıv 123. y ′′ + 4 y = 0. y (0) = −1. y (0) = 0. y ′′ + y = t . y (0) = −1. y ′′′ − 4 y ′ = 10 cos x + 5 sin x. y′′(1) = −2. y ′′ + 2 y ′ + 4 y = 0. y ′′ + y = sin 3t . y (1) = 3 / 2.6 cos x 136. y ′(0) = 3. y ′(0) = 2 154. y (0) = 1. y (1) = 4. y ′′ + 2 y ′ − 3 y = 0. y ′(0) = 1 125. y p = 2 x − 1 132. y′(1) = −2 / e2 . y ′(0) = 6 140.5 127. y (0) = 1. y ′(0) = 1 141. y ′′ − 2 y ′ + y = (ln x) x>0 x 162. y p = sin 2 x x 3 133. y ′(0) = 2 126. y (0) = 2. 4 y ′′ − 4 y ′ + 37 y = 0. y ′(0) = 0. y ′′ + 2 y ′ − 8 y = −256t . y ′′(0) = −1. y (0) = 2. y ′(0) = 1. y (0) = 0. x/2 122. y + 10 y ′′ + 9 y = 2 sinh x.04 143. y′′′(0) = −27. y ′(0) = 0 155.9. y (0) = 3. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e x x>0 x −1 166. y ′(0) = −2 152. y ′(1) = 7 −2 x 156. y′(0) = y′′(0) = y′′′(0) = 0 −x 118.1. y p = sin x + 0. y ′′ + ky ′ − 2k y = 0. y (0) = 1. y ′′ + 4 y = 1 − 2t . 9 y ′′ − 6 y ′ + y = 0. y p = xe x x 135. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 2t − 8 / 3.

dx dt Ax+B =e t ise A = e t . y ′′ − 6 y ′ + 8 y = 3e y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 10 sin x 2x 3x 174. y ′′ + 6 y ′ + 9 y = 9 cos(3x) 2 3x 183. y ′′ + 4 y = 8 x − 20 x + 16 x − 18 171. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 12e 190. D3 = 3 dt dt dt y' ' = d2y d dy dy dt dy d2y = ( y' ) = ( Ae −t ) = (− Ae −t + Ae −t 2 ) Ae −t = A 2 e − 2t ( D 2 y − Dy ) dt dt dx dt dx 2 dx dt d3y d dy 2 − 2t 2 dt = ( y' ' ) = ( A e ( D y − Dy )) = A 3 e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dt dx dx 105 y' ' ' = . y ′′ − 2 y ′ + 10 y = 20 x + 2 x − 8 2 x 172. y ′′ − 4 y ′ = 36 x − 2 x + 24 176. dx dt y' = dy dy dt dy = = Ae −t = Ae −t Dy dx dt dx dt D= d d2 d3 . y ′′ − 2 y ′ + y = 3x + 25 sin(3x) 3x 185.. + ( Ax + B) 2 2 + an −1 ( x) + Cy = f ( x) n dx dx dx dx dx f(x) ≠ 0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yP) bağlı olarak şu şekilde bulunur. y ′′′ − 3 y ′′ + 3 y ′ − y = 12e 3 194. y ′′ − 2 y ′ − 3 y = 8e x 186.8. y ′′′ − y ′ = 10 cos 2 x ıv 3x 192. t yeni bağımsız değişken olup yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir. Aynı zamanda değişken katsayı sabit katyası haline dönüşür. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 21e 182. y ′′ − y ′ − 6 y = 8e 2x 181.6 sin x 191.2 Euler -Cauchy diferansiyel denklemi En genel halde denklem şu formdadır : ( Ax + B) n dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + ( Ax + B) n −1 n −1 + ( Ax + B) n − 2 n − 2 + . y ′′ − 4 y ′ + 13 y = 3e − 5e 2 175. y ′′ + 4 y ′ = 3 cos(3 x) + sin( 2 x ) −x −x 177.. y ′′ + y ′ = 5 + 10 sin( 2 x ) 188. y ′′ − y = x − 4 x − 11x + 9 2x 180. y ′′ + 3 y ′ − 4 y = −13. D2 = 2 . = Ae −t . y ′′ + 4 y ′ − 12 y = x + cos(3 x ) 2x 189. y = yH + yP Bu denklemin çözümü Ax+B=et değişken dönüşümü ile bulunan sabit katsayılı form vasıtasıyla elde edilir. y ′′′ + 5 y ′′ + 7 y ′ − 13 y = −48 cos x − 36 sin x 184. y ′′ + 2 y ′ + y = −3e + 8 xe + 1 178. 2. Değişken katsayılı bir denklemdir. y ′′ − y ′ − 2 y = 2 x + 5 2 3 2 170. y ′′ − 4 y = 5 sinh( 2 x ) 3 2 179. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 1 − 4 x x 195. y ′′ − y ′ − 6 y = 12 xe 187. y ′′′ + 3 y ′′ + 3 y ′ + y = 16e + x + 3 196. Bağımsız değişkenin t ye aktarılması esnasında zincirleme türev kuralı kullanılarak x yokedilir. y ′′ − 4 y = 8 x + 2e 173. y − 5 y ′′ + 4 y = 80e x 193. Bu çözüm fonksiyonda t=ln(Ax+B) yazılarak orijinal değişkenler ile çözüm elde edilir.169.

Bu ise bilinen metodlarla çözülür. D2 = 2 dt dt 2 d2y d dy dt −t −t dy −t d y y' ' = 2 = ( y' ) = (2e Dy ) = (−2e + 2e )2e −t = 4e − 2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dt dx dt dx dt Bulunan değerler denklemde yerine yazılarak 106 . x =e t → t = ln x y = C1e 2ln x + e− ln x C2 sin 3 ln x + C3 cos 3 ln x = C1 x 2 + Problem 2: ( ) ( ) (C sin 2 3 ln x + C3 cos 3 ln x ) x (2x+1) 2 y′′ − (2x+1)y′+y = 0 diferansiyel denklemininin çözümünü bulunuz Ax+B =e t . k2 = −1 + 3i y = yH = C1e2t + e− t C2 sin 3t + C3 cos 3t . A = 2 ve B=1 → 2x+1 =e t ise 2 Çözüm: dx dt = et . k2 = −1 − 3i . D 2 = 2 . Problem 1: x 3 y′′′ + 3x 2 y′′ +xy′ − 8y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Sonuçta yeni diferansiyel denklem sabit katsayılı diferansiyel denklem olacaktır. dt dx D= d d2 d3 . D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak. e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 3e 2t ⎡e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +e t ⎡ e − t Dy ⎤ − 8y = 0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 ( D y − 3D y + 2 Dy ) + 3( D y − Dy ) + Dy − 8 y = 0 (D 3 − 8 ) y = 0 → k 3 − 8 = 0 ⇒ ( k − 2 ) ( k 2 + 2k + 4 ) = 0 → k1 = 2. dt dx y' = dy dy dt dy = = 2e −t = 2e −t Dy dx dt dx dt D= d d2 . = e−t .şeklinde istendiği kadar işleme devam edilir. Türev derecesi ve x’ in derecesi uyumlu gittiği için euler denklemidir. = 2e −t . Çözüm: Denklem homojen olduğu için yP=0 olacağından genel çözüm homojen çözüme eşit olacaktır ( y = y H ) . Ax+B =e t . A = 1 ve B=0 → x =e t ise dx dt = et .

D 2 = 2 . k2 = 1.31 y = C1e0.31t . yP = ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t . y = yH + yP x =e t ise dx dt = et . 48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t . 6 6 1 1 yP = (11 − t )e 4t ise genel çözüm y = C1et + C2 e 2t + C3e3t + (11 − t )e 4t 6 6 ters dönüşüm yapılarak t= lnx yazılırsa orijinal çözüm bulunmuş olur. yP = (8 B + 16 A + 16 Bt )e 4t ve ′′′ yP = (48 B + 64 A + 64 Bt )e 4t non-homojen diferansiyel denkleme taşınarak (48B + 64 A + 64 Bt )e 4t − 6 (8B + 16 A + 16 Bt )e 4t + 11 ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t − 6 ( A + Bt )e 4t = te 4t .(e t ) 2 4e −2t ( D 2 y − Dy ) − (e t )2e− t Dy +y = 0 4( D 2 y − Dy ) − 2 Dy +y = 0 → ( 4 D 2 − 6 D +1) y = 0 ⇒ 4k 2 − 6k+1=0 → k1 = 0. = e−t . Çözüm: Değişken katsayılı non-homojen diferansiyel denklemdir. f ′′(t ) = 8e 4t + 16te 4t y P = ( A + Bt ) e4t ′ ′′ yP = ( A + Bt )e 4t .31ln ( 2 x +1) = C1 ( 2 x + 1) Problem 3: + C2 ( 2 x + 1) 1. 107 . y=y H +y P → homojen çözüm 3 (D − 6 D 2 + 11D − 6 ) y = 0 → k 3 − 6k 2 + 11k − 6 = 0 ⇒ ( k − 1)( k − 2 )( k − 3) = 0 → k1 = 1. k3 = 3 yH = C1et + C2 e 2t + C3e3t Özel çözüm f (t ) = te 4t ve türevlerine benzetilerek bulunabilir: f (t ) = te 4t → f ′(t ) = e 4t + 4te 4t . 11B+6A=0 → 1 11 taraf tarafa eşleme yapılark B = − ve A = bulunacaktır. D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak. 2 x + 1 = et → t = ln ( 2 x + 1) ⇒ 0. 11B+6A − 6Bt=t. 48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t . e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ − 3e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +6e t ⎡ e −t Dy ⎤ − 6y = e 4t lne t = te 4t ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4t ( D y − 3D y + 2 Dy ) − 3( D y − Dy ) + 6 Dy − 6 y = te . k2 = 2. − 6B=1.31 x 3 y′′′ − 3x 2 y′′+6xy′ − 6y = x 4 lnx diferansiyel denklemini çözünüz.19t + C2 e1.19ln ( 2 x +1) + C2 e1.19. dt dx D= d d2 d3 .19 y = C1e0.

dt dx dx y '' = e −2t ( D 2 y − Dy ) y ''' = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) bu değişimler denkleme taşınarak. k3 = 2 2 ln x ln x t t − − C y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 .. Eğer an(x) trigonometrik. ( 4D 3 Genel çözüm.1 1 y = C1eln x + C2 e 2ln x + C3e3ln x + (11 − ln x)e 4ln x . y = 1 + C 2 x + C3 x C x=1 ise y=0 0 = 1 + C 2 1 + C3 C1+C2+C3=0 (I) 1 1 C1 1 1 C1 1 x=1 ise y’=1. 3C1-C2=-7 (III) − C 2 3 / 2 − 1. C1=-2. + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) dx dx dx dx dx f(x)≠0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. y = − 2 + x +1 x 2. 2. y=y H 1 1 − D ) y = 0 → 4k 3 − k = 0 ⇒ k ( 4k 2 − 1) = 0 → k1 = 0.. y ' = = e − t Dy . an(x) katsayıları bağımsız değişkene bağlı polinom fonsiyonel yapılardır.5 = − 3/ 2 2x 2 2 2 x 3 C1 1 3 C1 1 x=1 ise y’’=-1.75 şartlarıyla birlikte çözünüz. = e−t . expolansiyel veya logaritmik bir fonksiyon ise çözüm mümkün olmayabilir. y′′=Z′ ve y′′′=Z′′ ise 4x 2 Z′′+12xZ′+3Z= 0 İlk hal tercih edilerek dx dt dy x =e t ise = et . k2 = − .75 = 5/ 2 4x 4x 4 4 I.3 Kuvvet Serileri ile Diferansiyel Denklem Çözümü En genel halde denklem şu formdadır: dny d n −1 y d n−2 y d2y dy a0 ( x) n + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + . bir çözüm olarak denklemin merbesi düşürülebilir. Bununla birlikte denklem taraf tarafa x ile çapılırsa uygun form elde edilebilir. y′(1)=1.8. -C1+C2= 3 (II) 1. Çözüm: Denklem normalde euler formunu sağlamıyor. C2=1 ve C3=1 bulunur. 4e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 12e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +3e t ⎡ e− t Dy ⎤ =0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4( D y − 3D y + 2 Dy ) + 12( D y − Dy ) + 3Dy = 0. x ( 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′ ) = 0 ise 4x 3 y′′′+12x 2 y′′+3xy′= 0 veya y′=Z.5 y ' = − + C2 + C2 .5 ve y′′(1)= − 1. y = C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + (11 − ln x) x 4 6 6 Problem 4: 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0.75 y ' ' = − C 2 . Homojen 108 . II ve III nolu denklemler çözülerek.

Sabit katsayılı denklemlerde olduğu gibi özel çözüm. Amaç. Seri sonsuza kadar giden bir toplamı temsil etmektedir. y = yH + yÖ Bu tür denklemlerde özel çözümün bulunması çok zor olabilmektedir. Çok az olarak belirli fonksiyonların serileri elde edilebilir. ya homojen çözüme yada homojen olmayan kısmı gösteren f(x) fonksiyonuna bağlı olarak bulunabilir. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup. y = ∑ C n x n =C0 + C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + C 4 x 4 + C5 x 5 + . Bu durumda yeni formlar şu şekilde olur: y = ∑ Cn ( x − x0 ) n ve y = ∑ Cn ( x − x0 ) n+r n =0 n =0 ∞ ∞ (4) Burada r bir reel veya imajiner sayıdır.. 109 .. Bu amaçla serinin gerekli olan sayıda türevi alınarak ana diferansiyel denkleme taşınır. mertebe için gerekli teknikler verilecektir. Bu tür çözümede aykırı noktalar civarında çözüm denir. f(x) fonksiyonunun seri açılımı alınmadan çözüm üretmek zordur. Bunu yapabilmek içinde serinin yakınsak bir seri olması gerekir. önerilen çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir. x0=0 orijin noktası veya seri merkezi için için şu şekildedir. + Cn x n n =0 ∞ (1) Bu çözüm tekniğinde diferansiyel denklemin çözümünün bir n. y = ∑ Cn x n + r n=0 ∞ (3) Çözüm sahasının merkezi veya beklenen seri çözüm merkezi sıfırdan farklı ise yukarıdaki seriler x0 civarında düşünülmelidir. Çözüm sonrasında elde edilen yapıda genellikle yine bir seridir. (1) formu ile meydana getirilen çözüm tekniği adi noktalar civarında çözüm olarak isimlendirilir. Bu nedenle pratik olması bakımından ilk üç beş terimden sonraki kısımlar ihmal edilebilmelidir. 2. dereceden polinom olduğu kabul edilir. mertebe bir denklem için iki tane r kökü bulunmalıdır. mertebe bir denklem ise şu şekilde genelleştirilebilir. Homejen kısımlarının çözümü ise kuvvet serileri vasıtasıyla bulunabilir. Eğer belirli x değerleri için tanımsızlık mevcut ise serinin aşağıdaki formu kullanılmalıdır. y′′+p1 (x)y′+p 2 (x)y=f(x) (2) p1(x) ve p2(x) fonksiyonları bütün x değerleri için tanımlı olması halinde (1) denklem ile tanımlanan seri formu ile çözüm üretilebilir. Bu r köklerinin durumuna göre homojen çözümler şu şekilde olacaktır. mertebe diferansiyel denklemler üzerinde uygulandığı için burada da 2. Eğer seri ıraksak ise bulunacak çözümün pratik yönden bir ehemniyeti yoktur..olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yÖ) bağlı olarak şu şekilde bulunur. Genellikle. Aykırı noktalar civarında çözümde 2. Mühendislikte genellikle hesaplamalar 2.

Bu form ile üç ayrı seri sıfıra eşitlenmelidir. ve III.serilerin sıfır olmasını sağlamayacaktır.... Bu durumda ise önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibi bulunamayacaktır. y = ∑ Cn x n + r1 + n =0 ∞ ∞ ∑C x n =0 n ∞ n + r2 y1 = ∑ Cn x n =0 n+r ve y 2 = ∑ C n x n + r + y1 ln( x ) . 2∑ C n x n + ∑ C n x n + 2 + ∑ nC n x n + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 ∞ ∞ ∞ ∞ ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n n=0 ∞ n=0 n=0 n=0 ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ve netice olarak sayısının diferansiyel denklem mertebesine indirgenmesi için sol tarafın sıfır olması gerekir.. Veya üç serinin açılımları yazılarak aynı xn katsayısı altında toplanır.r1=r2 =r ise. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır. y = ∑ Cn xn n= 0 ∞ . Çözüm : p1(x) = x ve p2(x) = x2 + 2 bütün x noktaları için tanımlıdır. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. y ' = ∑ nCn x n −1 n=0 ∞ ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)Cn x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. Sol tarafın sıfır olması.. 2Co + 3C1x + 4 C2 x2 + 5 C3x3 + 6C4x4 + 7C5 x5 + 8 C6x6 + 9 C7 x7 + . Eğer son ifadede üç seri bir seri haline getirilebilirse çözüm meydana getirilebilir. Problem 1: y′′+xy′+(x 2 +2)y=0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz. xn≠0 olacağı için xn’ nin katsayıları çözümün tamamlanması bakımından sıfırlanır.. ( x 2 + 2 )∑ C n x n + x∑ nC n x n −1 + ∑ n ( n − 1) C n x n − 2 = 0 n= 0 n= 0 n= 0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir.serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri II. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti sayısı ikiye indirgenmelidir...I . Denklemin sağ tarafı sıfırdır. 110 . yani önerilen seri yapının diferansiyel denklemi sağlaması için. + 0 + 0+ 2 C2 + 6 C3x1 + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + . y = y1 + y2 n=0 ∞ Bunlara ilave olarak bulunacak kök değerlerinin farkının (r1-r2) tamsayı olduğu durumlarda (I) ile önerilecek çözüm sınır ve başlangıç ve sınır şartlarını sağlamayabilir. = 0 elde edilir.r1 ≠r2 ise II.. Bu durumlarda (II) ile verilen durum kullanılabilir. Fakat bu durumda I. 2. Aynı şekilde II. İlk terimler için üç seri açılırsa.serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri diğerlerini sıfırlamayacaktır.. Böylece C ler arasında bir korelasyon oluşturulabilir.. + Co x2 + C1x3 + C2 x4 + C3x5 + C4x6 + C5 x7 + C6x8 + C7 x 9 + .

Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır...C1 /1680 bu şekide işlem istenildiği kadar yapılır. daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir...x7/1680 + . başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir. Sonuçta çözüm şu şekildedir: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . m ve k n ’ye dönüştürülürse.) Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır. Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri. ∑ ( n + 2) C x n=0 n ∞ n + ∑ Cn −2 x + n n=2 ∞ n = −2 ∑ ( n + 2)( n + 1)C (III) ∞ n+2 xn = 0 (I) (II) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitlenmiştir. Yukarısı analiz edilecek olursa bütün c değerleri c1 ce c0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır. Fakat.x6 /60 +. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir. m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar...x2 + x4/4 . Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır. Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır. Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir.. ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n ∞ ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır. Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat. Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır. Çözümün son halinde. yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir. Amaç c ler arasındaki korelasyonu belirlemektir. ∑ ( n + 2) C n x n n=0 ∞ ∑ Cn xn +2 n=0 ∞ ∑ n( n − 1)C x n=0 n ∞ n−2 n+2 = m n=m-2 n-2=k n=k+2 xk = 0 ise ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C m − 2 x m + n=0 m= 2 ∞ ∞ k = −2 ∑ ( k + 2)( k + 1)C ∞ k +2 Son ifadede n. n= 0 ∞ y = C0 ( 1.) + C1 (x -x3/2 + 3 x5/40 .. Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir.seri referans seçilirse.. I.. En yüksek değer 2 olduğuna göre I ve III 2’ ye kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: 111 ..sabitler toplamı sıfır olmalıdır x katsayısı sıfır olmalıdır x2 katsayısı sıfır olmalıdır x3 katsayısı sıfır olmalıdır x4 katsayısı sıfır olmalıdır x5 katsayısı sıfır olmalıdır : 2Co : 3C1 : 4 C2 : 5 C3 : 6 C4 : 7 C5 + + + + + + 2 C2 = 0 6 C3 = 0 C0 + 12C4 = 0 C1 + 20C5 = 0 C2 + 30C6 = 0 C3 + 42C7 = 0 ise ise ise ise ise ise C2 C3 C4 C5 C6 C7 = -C0 = -C1 /2 = C0 /4 = 3 C1 /40 = -C0 /60 = ..

. Daha önceki bölümlerde ex in x=0 civarında seri açılımı bulunmuştu. Çözüm : Verilen denklem homojen olmayan diferansiyel denklemdir. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır..C1 /2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: ∑ [C n=2 ∞ n-2 + ( n + 2)( n + 1)C n + 2 + ( n + 2)C n x n = 0 ] Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. n=2 ise n=3 ise n=4 ise n=5 ise 4C2 + C 0 − 4C0 + C 0 3C0 C0 =− = = 12 12 12 4 5C + C1 5(−C1 / 2) + C1 − 5C1 + 2C1 3C1 = =− = C5 = − 5 20 20 40 40 6C5 + C 3 6(C0 / 4) − C 0 6C0 − 4C0 C C6 = − =− 0 =− =− 30 30 120 60 7C5 + C 3 7(3C1 / 40) − C1 / 2 21C1 − 20C1 C C7 = − =− =− =− 1 42 42 1680 1680 C4 = − Problem 2: y′′+(x − 1)y=e x diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz. Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. sabitler toplamı sıfır olmalıdır: 2Co + 2 C2 = 0 x katsayısı sıfır olmalıdır : 3C1 + 6 C3 = 0 ise ise C2 = -C0 C3 = . p1(x) = 0 ve p2(x)=x-1 bütün x noktaları için tanımlıdır. ∑ [C n=2 ∞ n -2 + (n + 2)(n + 1)C n+ 2 + (n + 2)C n ] = 0 ise C n+2 = − ( n + 2)C n + C n-2 ( n + 2)( n + 1) ( n≥2 ) Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. y ' = ∑ nC n x n=0 ∞ n −1 ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)C n x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. y = ∑ Cn x n= 0 ∞ n .. Homojen olmayan çözüm ise ya sabitlerin değişimi metodu ile yada sağ taraftaki fonksiyonda yakınsak olmak şartıyla seriye açılıp işleme dahil edilebilir. = ∑ x n 2! 3! 4! 5! 6! n =0 n! 112 . Bu nedenle sağ taraftaki ex fonksiyonu seriye açılmalıdır.2Co+3C1x+0 + 0 + 2C2 + 6C3x + ∑ ( n + 2)C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ (2Co+ 2C2) + (6C3+3C1)x + ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ Diferansiyel denklemin sağlanması için. Bu nedenle sadece homejen kısmı düşünülerek çözüm aranmamalıdır. ex = 1 + x + ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 x + x + x + x + x . Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir.

.. 2! 3! 4! 5! 6! C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ilk 4 veye 5 tane n değeri için seri açılımı yapılır.. 2..( x − 1)∑ C n x n + ∑ n(n − 1)C n x n− 2 = 1 + x + n =0 n =0 ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x .. Daha sonra çözümün diferansiyel denklemi sağlamsı prensibi gereği katsayılar taraf tarafa eşitlenir. y=Co+C1x+(C0+1)x2/2+(1-C0+C1)x3/6+(2-2C1+C0)x4/24+(C1-4C0-1)x5/120+ 113 n= 0 ∞ .C2 x2 . + Co x + C1x2 + C2 x3 + C3x4 + C4x5 + C5 x6 + C6x7 + C7 x 8 + ..C7 x7 + . C1x .. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. Amaç C ler arasındaki korelasyonu belirlemektir... 2! 3! 4! 5! 6! sabitler iki taraf için eşit olmalıdır: -Co+2C2=1 ise C2= (C0+1)/2 x katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C1+C0 + 6C3 = 1 ise C3=(1-C0 +C1) /6 1 1 x2 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C2+C1+12C4 = ise C4=( -C1+C2 )/12 2! 2! 1 1 C4=( -C1+(C0+1)/2 )/12=( -C1+C0/2+1/2 )/12=(2-2C1+C0)/24 2! 2! 1 1 x3 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C3+C2+20C5= ise C5 =( +C3-C2 )/20 3! 3! 1 C5 =( +(1-C0 +C1) /6-(C0+1)/2 )/20=(1+(1-C0 +C1)-3(C0+1) )/120=(C1-4C0-1)/120 3! 1 1 x4 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C4+C3+30C6= ise C6=( +C4 –C3) /30 4! 4! 1 C6=( +(2-2C1+C0)/24–(1-C0+C1)/6) /30=(1+(2-2C1+C0)–4(1-C0+C1) ) /720=(-6C1+5C0-1)/720 4! 1 1 x5 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C5+C4+42C7 = ise C7=( +C5-C4) /42 5! 5! 1 C7=( +(C1-4C0-1) )/120-(2-2C1+C0)/24) /42=(1+(C1-4C0-1)-5(2-2C1+C0)) /5040= 5! =(-10+11C1-9C0-) /5040 bu şekilde işlem istenildiği kadar yapılır. + 0 + 0+2C2 + 6C3x + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + 56C8x6.C4x4 . Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir.... Sonuçta yukarıda bulunan C değerleri seriye taşınarak çözüm şu şekilde bulunur: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + ..C6x6 .C5 x5 . Yukarısı analiz edilecek olursa bütün C değerleri C1 ce C0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır... Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. ∑ Cn x n+1 − ∑ Cn x n + ∑ n(n − 1)Cn x n−2 = 1 + x + n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x . ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. 2! 3! 4! 5! 6! Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur. = -Co =1 + x + 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x .C3x3 ...

II ve III nolu seriler 1’ e kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: ∞ ∞ ⎛ ⎞ Cn−1 x n − (C0 + ∑ Cn x n ) + ⎜ 0 + 0 + 2C 2 + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x n ⎟ = 1 + ∑ n =1 n =1 n =1 ⎝ ⎠ ∞ ∑ n! x n =1 ∞ 1 n Diferansiyel denklemin sağlanması için.. Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz.seri referans seçilirse. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir... Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır. Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır. m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar. sabitler toplamı sıfır olmalıdır: -Co + 2C2 = 1 ise C2= (C0+1)/2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: n ∞ ∞ [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ]x n = ∑ x ∑ n =1 n! n =1 114 ... Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir. ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n n+1 = m n=m-1 ∞ ∞ n-2=k n=k+2 ∞ ise m −1=0 ∑ Cm−1 x m−1+1 − ∑ Cn x n + n =0 k +1= 0 ∑ (k + 2)(k + 1)Ck +2 x k +2−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n Son ifadede n. Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır.. Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri.. ∑C n =1 ∞ n −1 x − ∑ C n x + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x = n n n n =0 n = −1 ∞ ∞ ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitliğin her iki tarafı içinde eşitlenmiştir... Fakat. En yüksek seri başlangıç değeri değer 1 olduğuna göre I.. I. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır. y=C0(1+x2/2-x3/6+x4/24-4x5/120+5x6/720-9x7/5040+. Çözümün son halinde. Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir.)+x2/2+x3/6+2x4/24-x5/120-x6/720-11x7 /5040+ . daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir. başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir. Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat.. m ve k n ’ye dönüştürülürse.)+C1(x+x3/6-2x4/24+x5/1206x6/720+11x7/5040+.+(-6C1+5C0-1)x6/720+(-10+11C1-9C0-) x7 /5040+ .... ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 =e = x ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır.. yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir..

1 + C1 − C 0 6 1 1 + (C0 + 1) / 2 − C1 + C2 − C1 2 + C0 − 2C1 2 2 = = n=2 ise C4 = 12 12 24 1 (1 + C1 − C0 ) (C 0 + 1) 1 + − + C3 − C 2 C − 4C0 − 1 6 2 n=3 ise C5 = 3! =6 =− 1 20 20 120 (2 + C0 − 2C1 ) (1 + C1 − C0 ) 1 1 + − + C4 − C 3 5C − 6C1 − 1 24 24 6 4! = = 0 n=4 ise C6 = 30 30 720 2 Problem 3: 4x y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0. Not: Bu örnek daha önce euler-cauchy denklemi olarak problem-4 de çözüldü. y′(1)=1.75 şartlarıyla birlikte çözünüz. Z’=y’’ ve Z’’=y’’’ ise 4x2 Z’’+12xZ’ +3Z= 0 Bulunan son denklem 4x2’ ye bölünerek p1(x)=3/x ve p2(x)=3/(4x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir.Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. 2.5 ve y′′(1)= − 1. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. 3∑ C n x n+ r + 12 x ∑ (n + r )C n x n+ r −1 + 4 x 2 ∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r − 2 = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. 3∑ C n x n+ r + 12∑ (n + r )C n x n + r + 4∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 115 . 1 + Cn − C n -1 ∞ ∞ 1 [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ] = ∑ ise Cn+ 2 = n! ( n≥1 ) ∑ (n + 2)(n + 1) n =1 n =1 n! Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. Bu amaçla tüm ifade bir toplam içerisine alınmalıdır. Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir. Z'= ∑ (n + r )C x n =0 n ∞ n + r −1 ve Z ' ' = ∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 n =0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. n=1 ise C3 = Çözüm : Verilen denklemin mertebesi düşürülebilir. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır. Z=y’. Z = ∑ Cn x n =0 ∞ n+ r .

xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [4r(r -1)+12r+3]Co=0 olmalıdır.. 4r(r -1)+12r+3 = 0..C0xr+[4(1-1/2)r+12(-1/2+1)+3]C1xr+1+[4(-1/2+2)(-1/2+1)+12(-1/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-1/2+3)(-1/2+2)+12(-1/2+4)+3]C3x3+r+[4(-1/2+4)(-1/2+3)+12(-1/2+5)+3]C4x4+r+ .Cn=0 olmalıdır.C0xr+[4(1-3/2)r+12(-3/2+1)+3]C1xr+1+[4(-3/2+2)(-3/2+1)+12(-3/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-3/2+3)(-3/2+2)+12(-3/2+4)+3]C3x3+r+[4(-3/2+4)(-3/2+3)+12(-3/2+5)+3]C4x4+r+ ... ]x-3/2 n =0 ∞ Z1 ( x) =C0x-3/2 r = -1/2 için çözüm : Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1/ 2 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0. Diğer terimlerde parantez içerisindeki terimlerin sıfır olması mümkün değildir. Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir... y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir. [4r(r-1)+12r+3]C0xr+[4(1+r)r+12(r+1)+3]C1xr+1+[4(r+2)(r+1)+12(r+2)+3]C2x2+r+ +[4(r+3)(r+2)+12(r+4)+3]C3x3+r+[4(r+4)(r+3)+12(r+5)+3]C4x4+r+ .∑ [4(n + r )(n + r − 1) + 12(n + r ) + 3]C x n =0 n ∞ n+r =0 İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa. Yukarıda olduğu gibi parantez içerileri sıfır olamaz. Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir. r = -3/2 için çözüm : Z1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n− 3 2 =x − 3 ∞ 2 ∑C x n =0 n n yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine -3/2 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. 4r2 +8r+3=0 Bu ifade ise 2.. Dolayısıyla çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=.. Bunlar r1=-3/2 ve r2=-1/2 dir. sıfır olmalıdır. Bu ise çözümsüzlük demektir. Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . Bu nedenle çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=. =0 İlk terim sıfırdır.. ]x-1/2 n =0 ∞ Z 2 ( x) =C0x-1/2 116 . =0 Çözüm için x’ in katsayıları. Bu iki kök reel sayı olup Z= c1 Z1 + c2 Z2 formunda olmalıdır. Çözüm için C0≠0 olmalıdır... derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır. denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için..Cn=0 olmalıdır. Z1 ( x) = ∑ Cn x n−3 / 2 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır... =0 İlk terim sıfırdır.

Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır.= 0 Çözüm için x’ in katsayıları. y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir. Bunlar r1=2. r = 2. y' = ∑ (n + r )C n=0 ∞ n x n + r −1 ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir.5 için çözüm : y1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n + 2. y = Problem 4: C1 + C 2 x + C3 x 2x 2 y′′ − xy′+ (x − 5)y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. p1(x)=1/(2x) ve p2(x)=(x ... Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir. ( x − 5) ∑ C n x n + r − x∑ ( n + r )C n x n + r −1 + 2 x 2 ∑ ( n + r )( n + r − 1)C n x n + r − 2 = 0 n=0 n=0 n=0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. y = ∑ Cn x n=0 ∞ n+ r . Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. Bu ise çözümsüzlük demektir. İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: * * Z = C0 x-3/2 + C*0 x-1/2 =y’ ise ∫ dy = ∫ (C0 x −3 / 2 + C0 x −1 / 2 )dx y = −2C0 x −1 / 2 + C0 x1 / 2 + C3 -2C0=C1 ve C0*=C2 şeklinde sabitler değiştirilirse. [r(2r-3)-5]C0xr+[(1+r)(2r-1)-5]C1xr+1+[(r+2)(2r+1)-5]C2x2+r+[(r+3)(2r+3)-5]C3x3+r+ [(r+4)(2r+5)-5]C4x4+r+[(r+5)(2r+7)-5]C5x5+r+ . Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa 2x2 ile bölünerek.5 ve r2=-1 dir. xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [r(2r -3)-5]Co=0 olmalıdır.Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır. 2r(r -1)-r-5 = 0.. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir.5)/(2x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir. denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için.5 117 . Çözüm için C0≠0 olmalıdır. Bu iki kök reel sayı olup y= c1 y1 + c2 y2 formunda olmalıdır. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. 2r2-3r-5=0 Bu ifade ise 2. sıfır olmalıdır. ∑ [2( n + r )( n + r − 1) − ( n + r ) − 5]C ∑ [(n + r )(2n + 2r − 3) − 5]C n =0 ∞ n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n + r +1 = 0 n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n+ r +1 = 0 n =0 ∞ İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa.+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+. 2. derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır..

5+1+22C2x2+2.5+3 in katsayısı sıfır olmalıdır 39C3+C2=0 ise C3=-C2/39=C0/7722 y1 ( x) = ∑ Cn x n+2.5+2 in katsayısı sıfır olmalıdır 22C2+C1=0 ise C2=-C1/22=-C0/198 x2..5 r = -1 için çözüm : y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0.= 0 İlk terim sıfırdır. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır....5+7+ .x2/198+ x3/7722.. Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa x(x-1) ile bölünerek.5+2 + C2 x2.5.5 + C*0 (1 + x/5 . ]C0x2.. ∑ Cn x n+r + (3x − 1)∑ (n + r )Cn x n+r −1 + x( x − 1)∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 = 0 ∑[1 + 3(n + r ) + (n + r )(n + r − 1)]C x n =0 n n =0 ∞ n =0 n =0 n+ r ∞ ∞ ∞ + ∑ [−(n + r )(n + r − 1) − (n + r )]C n x n+ r −1 = 0 n =0 ∞ 118 . +Cox2.5+3 + C3x2.)x2.5 n =0 ∞ y1 ( x) =[1+ x/9 -x2/198+ x3 /7722 + . x2....5+6 + C6xr2.x2 /30 + x3/210.) x-1 Problem 5: x(x-1)y′′+(3x-1)y′+ y = 0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz. y = ∑ C n x n+ r .5 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + ...5+39C3x3+2. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır.5+5 + C5 x2..5+1+ C1x2.5 +85C5x5+2. Xr+1 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+2 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+3 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+4 in katsayısı sıfır olmalıdır ∞ n =0 -5C1+C0=0 -6C2+C1=0 -7C3+C2=0 4C4+C3=0 ise C1=C0/5 ise C2=C1/6=-C0/30 ise C3=C2/7=-C0/210 ise C4=-C3/4=C0/840 y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . ]x-1 y2 ( x) =[1+ x/5 -x2/30.+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+.5+1 in katsayısı sıfır olmalıdır -9C1+C0=0 ise C1=C0/9 x2... İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: y = C0 ( 1+x/9 .5+4 + C4x2.. y' = ∑ (n + r )C n x n+ r −1 n=0 n=0 ∞ ∞ ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır.. ]C0x-1 Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır.....= 0 İlk terim sıfırdır.. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır.....yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine 2.5 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0-9C1x2. ]x2.5+60C4x4+2.x3 /210 +x4/840 . p1(x)=(3x-1)/[x(x-1)] ve p2(x)=1/[x(x-1)] olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 ve x=1 noktalarında sonsuza gittiği görülecektir.C0xr-5C1xr+1-6C2x2+r-7C3x3+r+4C4x4+r+20C5x5+r+ .

]=1(1-x) olduğu görülecektir. ve 2. n=sabit x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 4) y = 0 119 . ∑ [(n ∞ 2 ∑ [(n n =0 n =0 ∞ + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)Cn − (n + r + 1) 2 Cn+1 = 0 . P=0 ise 0. P ve n bir sabit olup denklemin isimlendirilmesinde rol oynar. x 2 y′′+xy′+(x 2 − P 2 )y = 0... 2. tip bessel diferansiyel denklemi gibi diferansiyel denkler isimlendirilir. akışkanlar mekaniği gibi değişik proplemlerinin çözümünde kullanıldığı gibi bu diferansiyel denklemlerin çözümünden üretilen Bessel veya Legendre Fonksiyonları değişik amaçlar içinde kullanılır. P = 1 ise 1. r=0 ise + 2n + 1)C n − (n + 1) 2 C n+1 = 0 ise ] 2 ] ∑ [(n + 1) ∞ n =0 2 Cn − (n + 1) 2 Cn+1 = 0 ] Son ifadeden Cn+1=Cn bulunacaktır. ] = C * ln x∑ x n−1 Daha önce verilen Taylor serisi yardımıyla [1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + . Co=C1=C2=. ] = C 2 3 4 5 6 7 ∑x n =0 n −1 y2 ( x) = ln x∑ Cn x n−1 =Clnx[1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + . Bu nedenle yukarıda verilen (II) hal ile çözüm bulunacaktır. 2 (1 − x ) y′′ − 2xy′+n(n+1)y=0. ifadede değişken olduğu için xr-1≠0 ve daha sonraki C değerlerininde sıfır olmasına neden olabileceği için C0≠0 olmak zorundadır. ve 2.∑ [n ∞ 2 ∑ [n ∑ [n n =0 ∞ n =0 n =0 ∞ n =0 ∞ + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + r ) 2 C n x n+ r −1 = 0 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ] ∞ 2 ] ] n =0 ∞ 2 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + 1 + r ) 2 C n+1 x n+ r = 0 n = −1 m +1=0 ∞ ∑ (m + 1 + r ) 2 C m+1 x m+1+ r −1 = 0 ∑ [(n 2 + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)C n − (n + r + 1) 2 C n+1 x n+ r − r 2 C0 x r −1 = 0 ] Önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibine göre son denklemdeki iki ifadenin sıfır olması gerekir. 1. tip bessel diferansiyel denklemi. Isı transferi.. çözümler şu şekilde olacaktır. Yine çözümün olabilmesi için köşeli parantez içerisindeki sabit ifadeler grubu sıfır olmalıdır.. 3.=Cn=C ise ∞ ∞ y1 ( x) = ∑ Cn x n =0 ∞ n−1 =C[1+ x + x + x +x + x + x + x + . Örnek olarak nümerik çözümlerde iki nümerik nokta arasındaki değişimlerin fonksiyonel olarak tanımlanmasında kullanılır. P=sabit 2.. Silindirik koordinatlardaki kısmi diferansiyel denklemlerin çözüm aşamasında karşımıza çıkan adi diferansiyel denklemlerden bir tanesidir. Böylece 1. Küresel koordinatlardaki kısmi difreansiyel denklem çözümü aşamasında karşımıza çıkar.. Böylece genel çözüm şu şekilde olur: 1 y= (C + C * ln x) 1− x Örnek Problemler : n =0 n =0 ∞ Aşağıdaki örnek problemlerde 1.. denklemler BESSEL DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak bilinir. Bu durumda r2=0 olacaktır. 2 nolu denklem ise LEGENDRE DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak ismlendirilir.. r2=0 ise r1=r2=0 ise kökler eşittir.

4. 5. 6. 7. 8. 9.

x 2 y ′′ + xy ′ + (λ2 x 2 − v 2 ) y = 0 (λx = z )
xy ′′ + y ′ + 1 4 y = 0 ( x = z ) 1 x 2 y ′′ + xy ′ + (4 x 4 − ) y = 0 (x2=z) 4 y ′′ + (1 + 2n) y ′ + xy = 0 ( y = x − n u ) x 2 y ′′ − 3xy ′ + 4( x 4 − 3) y = 0
( y = x u, x = z )
2 2

23. y ′′ + 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48.

10.

11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22.

x y ′′ + (1 − 2v) xy ′ + v ( x + 1 − v ) y = 0 v v ( y = x u, x = z ) 1 3 x 2 y ′′ + ( x + ) y = 0 4 4 ( y = u x, x = z ) x 2 y ′′ − 4 xy ′ + 4 y = 0 y(1)=4, y ′ (1)=13 4 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − y = 0 y(4)=2, y ′ (4)= −0.25 x 2 y ′′ − 5 xy ′ + 8 y = 0 y(1)=5, y ′ (1)=18 x 2 y ′′ − xy ′ + 2 y = 0 y(1)=−1, y ′ (1)= −1 10 x 2 y ′′ + 46 xy ′ + 32.4 y = 0 y(1)=0, y ′ (1)=2 x 2 y ′′ + xy ′ − 0.01y = 0 y(1)=1, y ′ (1)=0.1 x 2 y ′′ + x(2 − x) y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + 2 xy ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x − 8) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 2) y = 0 3 1 x 2 y ′′ + x( x 2 − ) y ′ + ( x − ) y = 0 4 8 2 y ′′ + xy ′ − 2 y = 0 x
2 2 2v 2

5 9 y ′ + (1 − 2 ) y = 0 4x 4x 2 2 x y ′′ − 3xy ′ + ( x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + ( x 2 − 3 x) y ′ + ( x − 4) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − 3 xy = 0 2 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + (3 x + 2) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ + ( x 2 − 3x) y = 0 x 2 y ′′ − 4 x 3 y ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x 2 + 5 9) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 + 8 9) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + (2 x 2 − 3) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 1) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 1) y = 0 x 2 y ′′ + y ′ + 2 y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + 3 4 y = 0 x 2 y ′′ + ( x 3 − x) y ′ − 3 y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + x( x − 2) y ′ + x 2 y = 0 x 2 y ′′ + 8 x 2 y ′ + (2 x − 7) y = 0 x 2 y ′′ + x( x 2 − 4) y ′ + (2 x − 3) y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 8 y = 0 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + 8 xy = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + (3x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 8 x 2 y ′ + ( x 2 + 4) y = 0 xy ′′ + 2 y ′ + xy = 0

2.9 Laplace Dönüşümleriyle Diferansiyel Denklem Çözümü

Matematikte çeşitli transformasyonlar ile çözümü zor veya mümkün olmayan yapılar veya değişkenler yeni yapılar veya değişkenlere dönüştürülür. Burada amaç işlemlerin daha basit veya çözülebilir olduğu formlar elde etmektir. Bir nevi değişken dönüşümü olarak da görülebilir. Bu tür dönüşümlerde genellikle bazı transformasyon denklemleri kullanılır. Bu denklemler hem eski değişkenleri hemde yeni değişkenleri içerir. Gerekli işlemlerden sonra elde edilen yeni form üzerinde arzu edilen işlemler yapılarak, elde edilen son netice ters transformasyonla orijinal hale dönülür. Özellikle diferansiyel denklemlerin çözülmesi bakımından en çok kullanılan transformasyon türlerinden biride LAPLACE DÖNÜŞÜMLERİ’ dir. Özellikle birim basamak fonksiyonu, delta fonksiyonu, step fonksiyonu gibi adi manada türetilemeyen süreksiz fonksiyonların laplace ortamından sürekli ve türevlenebilir bir karşılığı vardır. Daha önce “sabit katsayılı homojen olmayan lineer
120

diferansiyel denklem” olarak görülen denklemlerin çözümünde sıkca kullanılan bu transformasyonun dönüşüm denklemi şu şekildedir: F(s)= ∫ f(x) e− sx dx
0 ∞

veya

F(s)=lim ∫ f(x) e− sx dx
n →∞ 0

n

Burada y=f(x) ve x eski, Y=F(s) ve s ise yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlerdir. Yani s ve F laplace değişkenidir. Dikkat edilirse yukarıdaki ifade bir genelleştirilmiş integral olup sınırlarının biri sonsuza gitmektedir. Bu açıdan herhangi bir fonksiyonun laplace formuna dönüştürülmesi halinde bir belirsizlik olursa limit ile elde edilen çözüm tanımlı hale getirilebilir. Diferansiyel denklem çözümü için diferansiyel ifadelerinde laplace karşılıklarının bilinmesi gerekir. Bu ifade ise şu şekildedir. dny = s n Y(s) − C0 s n-1 − C1 s n-2 − ... − Cn − 2 s − Cn-1 n dx Bu denlemdeki “Cn” değerleri bizim daha önce bildiğimiz integral sabitleri olup, “n” ise diferansiyel ifadenin mertebesidir. Yukarıdaki dönüşüm denklemleriyle bir diferansiyel denklem Y(s) = F(s) şeklinde laplace formuna dönüştürülür. Bu yeni ifadede diferansiyel ‘d’ operatörü olmayacaktır. Dolayısıyla diferansiyel denklem laplace formuna diferansiyeli alınmış olarak geçer. Yani bizim ortamımızdaki diferansiyel ifadenin Laplace ortamında türev veya diferansiyel boyutu yokolur. Elde edilen laplace formatındaki yeni ifade genellikle polinom fonsiyonların bölümü veya çarpımı formunda olurlar. Bu polinomik yapı daha sonra basit kesirlerine ayrılarak ters laplace dönüşümleri uygulanır.
2.2.1.Fonksiyonların Laplace Formuna Dönüştürülmesi

Bilinen değişkenlerin, fonsiyonların ve diferansiyel ifadelerin laplace ortamına nasıl aktarıldığının bilinmesi, elimizdeki fonksiyonların laplace karşılıklarının elde edilmesi önemlidir. Bu noktada, aşağıdaki fonksiyonların laplace karşılıklarını bulunması incelenmelidir: 1) f(x)=eax ⇒ F(s) =? F(s)= ∫ eax e − sx dx = ∫ e(a −s)x dx=
0 0 ∞ ∞

1 (a −s)x ∞ e 0 a −s

ise

s>a ⇒ F(s)=

1 1 (e −∞ − e0 ) = a −s s−a

s<a ⇒ tanımsızlık mevcuttur. Ancak bu durum s’nin orijin noktasının a’dan daha büyük alınmasıyla halledilebilir.
2)

f(x)= A: sbt ⇒ F(s)=? F(s)= ∫ Ae− sx dx = −
0 ∞

A − sx e s

(0

= −

A -∞ 0 A (e − e ) = s s

3) f(x) = x ⇒ F(s)=?

F(s)= ∫ xe− sx dx
0

1 x = U dx = dU , e −sxdx = dν ⇒ ν= − e − sx s

121

1 1 1 ⎡ x ⎤ F(s)= − e− sx x − ∫ − e −sx dx = ⎢ − e− sx − 2 e− sx ⎥ s s s ⎣ s ⎦0 1 1 F(s)= − (∞e −∞ − 0e0 ) − 2 (e−∞ − e −0 ) s s

1 1 F(s) = - (∞) + 2 olduğundan tanımsızlık mevcuttur. Tanımlı hale getirmek için tanımsızlığa s s neden olan kısmın limiti alınır. Limit işlemlerinde hospital kuralı uygulanabilir. x x ∞ = lim ( − e − sx ) = lim ( − sx ) = x →∞ s x →∞ s e ∞ 1 1 = 0 = lim 2 sx ) = x→∞ s e ∞
4)

ise

F(s) =

1 s2

f(x) = Sinax ⇒ F(s) = ? F(s)= ∫ e− sx Sinaxdx
0 ∞

1 Sinax = U aCosaxdx = dU ve e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s

1 F(s)= − e− sx Sinax − s

∫−se

1

− sx

aCosaxdx

1 Cosax = U ⇒ −aSinaxdx=du, e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s 1 a 1 1 F(s)= − e−sxSinax + ( − e−sx Cosax − ∫ e−sx aSinaxdx ) s s s s
1 −sx a −sx a 2 −sx = − e Sinax − 2 e Cosax − 2 ∫ e Sinaxdx s s s F(s)= ∫ e Sinaxdx
− sx

ise

1 − sx a − sx a2 F(s)= − e Sinax − 2 e Cosax − 2 F(s) s s s

a2 1 a F(s)(1+ 2 )= − e− sx Sinax − 2 e− sx Cosax ise s s s 2 s a e −sx ∞ a F(s)=( 2 )( − Sinax − ) ( 0 = s2 + a 2 2 s +a s s
5)

f(x)= 3+2x ⇒ F(s)=? 3 2 F(s)= ∫ (3 + 2 x)e dx = ∫ 3e dx + ∫ 2 xe− sx dx = + 2 s s 0 0 0
− sx − sx ∞ ∞ ∞

6)

f(x)=xe4x⇒F(s)=?

F ( s) = ∫ xe e dx = ∫ xe( 4 − s ) x dx
4 x − sx 0 0

Bu problem s>4 için 3 nolu probleme benzetilebilir.

122

f(x)=x ⇒ ∫ xe − sx ≈ ∫ xe(4− s ) x f(x)=x ⇒ F ( s ) = 1 1 ⇒ f(x)=xe 4x ⇒ F ( s ) = 2 s ( s − 4) 2

f(x) fonksiyonu iki ayrı bilinen fonksiyonların çarpımı şeklinde ise aşağıdaki denklem yardımıyla laplace dönüşümü daha rahat bulunur. dn n n L (x f (x )) = (−1) n ( F ( s)) L f(x))=(−1) ds
n n

7)

1 f(x)=xe4x x göz önüne alınmaz ise e4x’in laplacesi F(s)= dür. s−4 d 1 −1 ) = (−1)1 f(x)=xe4x⇒ F(s)=( − 1)1 ( ds s − 4 ( s − 4) 2 f(x)=xsinax ⇒F(s)=? L (Sinax ) = a a 2as 1 d ( 2 2 ⇒ L ( xSinax ) = F ( s) = (−1) 2 = 2 ds a + s ) (a + s 2 ) 2 a +s
2

8)

9)

f(x)=xe−xSin2x ⇒F(s)=?
f(x) = e − x ⇒ F(s) = 1 s+1
2

2 2 2 = 2 + (1 + s) 4 + (1 + s) 2 2 4(1 + s) d f ( x ) = xe − x Sin2 x ⇒ F ( s) = ( −1) n ( 2 ) = ds 4 + (1 + s) (4 + (1 + s) 2 ) 2 f ( x ) = e − x Sin2 x ≈ F ( s) = d2y 10) f(x) = y ' ' = 2 ⇒ F(s) = ? dx Kısmi integrasyon ile çözüm aranmalıdır. Diferansiyellik integral ile giderilebildiği için dv=y’’ dx tercih edilmelidir. F(s)= ∫ e − sx y''dx ,
0 ∞

e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx ,
∞ − sx

∫ dv = ∫ y' ' dx ⇒ v = y' ∫ dv = ∫ y' dx ⇒ v = y

⎡ F(s)= ⎢ y'e− sx + ⎣

∫ se

⎤ y'dx ⎥ , e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx , ⎦0

∞ ⎡ − sx ⎤ ∞ − sx − sx ⎡ y'e − sx + yse− sx ⎤ + s 2 ∫ e −sx ydx F(s)= ⎢ y'e + s(ye + ∫ se ydx) ⎥ = ⎣ ⎦0 0 ⎣ ⎦0

F(s)= − y'(0) − y(0)s + s 2 ∫ e− sx ydx = Y − y '(0) s − y (0) = Y + C1s + C2
0

y’(0) ve y(0) ın integral sabiti olarak düşünülmesi mümkündür. Bununla birlikte x=0 daki sınır ve başlangıç şartlarının kullanılabilmesi açısından
123

A Bs + C 1 + s2 c 0 + 2 sc 0 + sc1 + 2 c1 = + 2 olmalıdır. 5 B=c0 − ise 2 2 = sbt . Böylece. denklem çözümü gerçekleştirilecektir.2 Laplace Dönüşümleri ve Diferansiyel Denklem Çözümleri Problem-1: d2y + y = e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz. Bu tablo değerleri kullanılarak dif.9. 2. C=c1 + = sbt → 10 5 1 1 Bs + C 1 1 s s Y (s) = + 2 = +B 2 +C 2 5 s + 2 s +1 5 s + 2 s +1 s +1 1 = e −2 x . s+ 2 s = Cosx.(Laplace dönüşümü kullanarak) dx 2 L ( y ) = Y ( s) L( d2y ) = s2Y ( s) − sc0 − c1 (Tablodan alındı) dx 2 1 L(e − 2 x ) = s+2 1 + s 2 c0 + 2 sc0 + sc1 + 2c1 1 s 2Y ( s ) − sc0 − c1 + Y ( s ) = → Y (s) = s+2 ( s + 2)( s 2 + 1) L( d2y ) + L( y ) = L(e −2 x ) 2 dx Bundan sonra eşitliğin sağ tarafı basit kesirlere ayrılmalıdır.integral sabiti dönüşümüne gerek yoktur. A+B=c0 2B+C=2c0+c1 2C+A=2c1+1 1 A= . s +1 2 1 = Sinx s +1 2 B ve C integral sabitleri 1 y = e −2 x + BCosx + CSinx 5 124 . s+ 2 s +1 ( s + 2)( s2 + 1) ( Bs + C )(s + 2 ) + A( s 2 + 1) 1 + s 2 c0 + 2sc0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) Bs 2 + 2 Bs + Cs + 2C + As 2 + A 1 + s 2 c 0 + 2sc 0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) ( A + B) s 2 + (2 B + C ) s + 2C + A s 2 c0 + (2c 0 + c1 ) s + 2c1 + 1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) s'nin katsayıları her iki taraf içinde birbirine eşit olmalıdır. Sınır ve başlangıç şartları x=0 da verilmemiş ise integral sabitli yapı tercih edilmelidir. Benzer şekilde belirli bazı fonksiyonların laplace karşılıkları bulunarak bir takip eden sayfada tablo halinde verilmiştir.

a≠b ( s − a)( s − b) a (s +a 2 ) 2 dn L (x f (x )) = (−1) (F (s)) Ln f(x))=(-1)n ds n n n dny = s n Y(s) − C0s n −1 − C1s n − 2 − . n=1... a≠b ( s − a )( s − b) s .… sn 1 s 1 s 3/ 2 y=f(x) Cosax Sinh(ax) Cosh(ax) xSinax xCosax ebxCosax Y=F(s) s (s +a 2 ) 2 a (s − a 2 ) 2 s (s − a 2 ) 2 πx 2 2as (s +a 2 ) 2 2 x π (s 2 − a 2 ) (s 2 +a 2 ) 2 xn−1/2 (1*3*5*…(2n−1)*s−n −1/2)/2n (s-b) (s-b) 2 +a 2 a (s-b) 2 +a 2 a2 s( s 2 + a 2 ) eax xn-1eax 1 (e ax − e bx ) a −b 1 (ae ax − bebx ) a−b Sinax 1 s−a ebxSinax 1-cosax ( n − 1)! n (s − a) 1 .Tablo: Laplace Dönüşüm Formulleri y=f(x) A:sabit x xn-1 1 Y=F(s) A s 1 s2 (n-1)! .3...2. − y ( n − 2) (0) s − y ( n −1) (0) n dx 125 . − Cn − 2s − Cn −1 n dx dny n =s Y(s) − y (0)s n −1 − y′(0)s n − 2 − .

B=1. s4 (A + C + D) = 0 s3 (4A + 2C + 3D + E + B) = 0 s2 (5A + 2C + 3D + E + 4B) = 0 s(2A + 2C + 3D + E + 5B) = 10 s6 (2B + C + 2D + 2E) = 0 Eşitlikler çözülürse. E= −5 bulunur. ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2) = ( s + 2)( s + 1) 2 ise Y (s) = ( s 2 + 4 s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 10 s + ( s 2 + 1)( s + 2)( s + 1) 2 ( s + 2)( s + 1) 2 ( s 2 + 4s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 II = ( s + 2)( s + 1) 2 10s I= 2 . D=15. − 3s + 1 − 12 15 5 Y1 (s) = 2 + + − s + 1 s + 2 s + 1 (s + 1) 2 126 . ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 I’in çözümü (Basit Kesirlere Ayrılması) As + B C D E 10s + + + 2 2 = 2 s + 1 s + 2 s + 1 ( s + 1) ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 (As + B)(s3 + 4s2 + 5s + 2) + C(s2 + 1)(s + 1) 2 + D(s2 + 1)(s + 2)(s + 1) + E(s2 + 1)(s + 2) = 10s Denklemler açılıp katsayılar eşitlenirse. A= −3.(Laplace dönüşümü 3 dt dt dt kullanarak) dy d3y L( ) = sY − c1 3 2 L( 3 ) = s Y − s c1 − sc2 − c3 dt dt L(Y (t )) = Y ( s) d2y 2 s L( 2 ) = s Y − sc1 − c2 L(Cost ) = 2 dt s +1 10s s3Y − s2 c1 − sc2 − c3 + 4( s2Y − sc1 − c2 ) + 5( sY − c1 ) + 2Y = 2 s +1 10s ( s 3 + 4 s 2 + 5s + 2)Y − s 2 c1 − sc 2 − c3 + 4(− sc1 − c 2 ) + 5(−c1 ) = 2 s +1 10s ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2)Y = 2 + s 2 c1 + sc 2 + c3 + 4sc1 + 4c 2 + 5c1 s +1 Buradan Y çekilirse. C= −12.Problem-2: d 3y d2y dy + 4 2 + 5 + 2 y = 10Cost diferansiyel denklemini çözünüz.

d4y L(k 4 y ( x)) = k 4Y ( s ) L( 4 ) = s 4Y − s 3 y (0) − s 2 y ' (0) − sy ' ' (0) − y ' ' ' (0) = s 4Y − 1 dx bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa. d2y dy L( 2 ) = s 2Y − sy (0) − y ' (0) = s 2Y − s + 1 L( ) = sY − y (0) = sY − 1 dx dx 4 L( y ( x)) = Y ( s ). Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır. Problem-3: d4y − k 4 y = 0 denklemini y(0)=y'(0)=y''(0)=0 ve y'''(0)=1 şartlarıyla 4 dx çözünüz. L( 4 x ) = 2 s bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa. o halde Y(t)=-3cost+sint+(c 1 −12)e−2t + (15 − 5t + (15 − 5t + c2 − c3 t)e− t Y(t) = −3cost + sint + c1e−2t + (c2 + c3 t)e − t bulunur. 1 1 1 ⎡ 1 1 ⎤ s 4Y − 1 + k 4Y = 0 ⇒ Y = 4 = 2 = 2⎢ 2 − 2 4 2 2 2 2 ( s − k )( s + k ) 2k ⎣ s − k s −k s + k2 ⎥ ⎦ 1 ⎡ ⎛ k ⎞ −1 ⎛ k ⎞⎤ L−1 (Y ) = 3 ⎢ L−1 ⎜ 2 ⎟−L ⎜ 2 2 ⎟⎥ 2k ⎣ ⎝ s − k 2 ⎠ ⎝ s + k ⎠⎦ y ( x) = − 2 [ Sinh(kx) − sin kx] k3 d2y dy Problem-4: − 3 + 2 y = 4 x diferansiyel denklemini y(0)=1 ve y’(0)=−1 şartlarıyla 2 dx dx çözünüz. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır.L−1 (Y ( s)) = L−1 (−3 s 1 1 15 1 ) + L−1 ( 2 ) + L−1 (−12 ) + L−1 ( ) − 5 L−1 ( ) s+2 s+1 s +1 s +1 ( s + 1) 2 2 Y1 (t ) = −3Cost + S int − 12 e −2 t + 15e − t − 5te − t II nolu eşitlikte benzer şekilde çözülürse.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli olanı alınmalıdır. A B C D 4 4 + s 3 − 4s 2 4 + s 3 − 4s 2 2 = 2 = 2+ + + s Y − s + 1 − 3sY + 3 + 2Y = 2 ⇒ Y = 2 2 s s ( s − 3s + 2) s ( s − 2)( s − 1) s s s − 2 s −1 1 1 ⎤ ⎡2 3 =⎢ 2 + − − s s − 2 s − 1⎥ ⎣s ⎦ 127 . Y2 (t) = c1e −2t + (c 2 + cc t)e − t .

kanun) ∑ Fx = max → max = mg − ( k1 + k2 ) x. mo 0 x k1 k2 bırakılması ∑ F = ma. ax = x yönündeki hareket için.⎡ 2 3 ⎛ 1 ⎞ −1 ⎛ 1 ⎞ ⎤ L−1 (Y ) = ⎢ L−1 ( 2 ) + L−1 ( ) − L−1 ⎜ ⎟−L ⎜ ⎟⎥ s s ⎝ s − 2⎠ ⎝ s − 1 ⎠⎦ ⎣ ise y ( x) = 2 x + 3 − e 2 x − e x Uygulama-1: m0 kütlesinin serbest haldeki yaylar sistemi üzerine durumunda kütlenin yerdeğişimini zamana bağlı olarak bulunuz. d 2x dx . A= k1 + k 2 C=0 128 . B=− Am0+B=0 ve A(k1+k2)=w ise m0 w k1 + k 2 w bulunur. (II. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt d 2x m0 2 = w − ( k1 + k 2 ) x dt d2x m0 2 + ( k1 + k2 ) x = w dt d2x ) = m0 ( s2 X ( s) − c1s − c2 ) dt 2 w L ( w) = s L(( k1 + k2 ) x ) = ( k1 + k2 ) X ( s) L(m0 ise m0 ( s 2 X − c1s − c2 ) + ( k1 + k 2 ) X = w s(m0 s + k1 + k2 ) c m s + c2 m0 II = 1 20 m0 s + k1 + k2 I= 2 w s X = w c m s + c2 m0 + 1 20 s( m0 s + k1 + k 2 ) m0 s + k1 + k 2 2 (I) ( II ) I’in çözümü w A Bs + C = + 2 s(m0 s + k1 + k2 ) s m0 s + k1 + k2 2 ise A(m0s2+k1+k2)+(Bs+C)s=w bulunur.

XI = w 1 w s − k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 s2 + m0 w 1 w s ) − L−1 ( ) k1 + k2 s k1 + k2 s2 + k1 + k2 m0 L−1 ( X I ) = L−1 ( X I (t ) = 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 k + k2 w w − cos 1 k 1 + k 2 k1 + k 2 m0 X I (t ) = X I (t ) = II’nin çözümü. t+ t + c2 sin 1 m0 k1 + k2 m0 k1 + k2 k + k2 t + c2 ' sin 1 t m0 m0 X ( t ) = X I ( t ) + X II ( t ) X ( t ) = c1 cos Başlangıç Şartları 1. t=0 ⇒ V=0 dx k + k2 k + k2 k + k2 k + k2 = − c1 1 t ) + c2 1 t) sin( 1 cos( 1 dt m0 m0 m0 m0 129 . c1m0 s + c2 m0 = m0 s 2 + k1 + k 2 c1s + c2 k + k2 s2 + 1 m0 1 s + c2 k + k2 k + k2 s2 + 1 s2 + 1 m0 m0 1 s ) + c2 L−1 ( ) L−1 ( X II ) = c1 L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 2 2 s + s + m0 m0 X II = c1 X II ( t ) = c1 cos c2 ' = c2 k1 + k2 m0 k + k2 w k1 + k2 Genel çözüm bulunur. t=0 ⇒X=0 2.

y yönündeki zıplamalar.0 + c2 . Akabinde h0 tekrar sıkışacağınan l mesafesi ilk halinden daha kısa hale gelecektir.1 + k1 + k 2 x= w ⎡ k1 + k 2 ⎤ t )⎥ ⎢1 − cos( k1 + k 2 ⎣ m0 ⎦ w k1 + k2 0 m0 ( k1 + k 2 ) . 130 . Çözüm: Burada tekrar h0 derinliğindeki bir çukura düşerse l mesafesi uzayacaktır. y ve x birlikte analiz edilmelidir.1 ⇒ c2 = 0 w 0 = c1 .0 = − c1 . t π 2 Uygulama-2: w l h0 Amartisör Düzgün olmayan yol Arabadaki amartisör sistemleri şekildeki gibi hidrolik ve yay elemanlarından meydana meydana gelmektedir. vizkoz eleman ve yay tarafından emilerek zaman içerisinde yok edilecektir. Hesaplamalarda olabilecek maksimum çukur ve tepe ele alınarak dizayn yapılabilir.Bu nedenle ani çözümler üretilmelidir. Düşüp çıkışlar y yönünde de hareket neden olacaktır. Bu yok etme işleminin yumuşak olması amaotisör sistemini kalitesini ve aracın konforunu artıracaktır. Bir çukur veya tepeciğe arabanın çarpması halinde araba gövdesinde meydana gelen zıplamayı zamana bağlı bulunuz.

c.y Sistem h0 kadar düşer. Daha sonra gövde harekete devam eder. T kadar zaman sonra l l orjinal değerini bulur. V= 2gh 0 = V0 Tekrar yere değdiğinde hız. Başlangıç şartları t=0 ⇒ y=l t=0 ⇒ V=V0= 2gh 0 lmin y lmax . c s Y ( s) = − − + c1m 2 + (mcc1 + mc2) 2 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k ms + cs + k ms + cs + k 1 w1 s Y ( s) = + c3 2 + c4 2 k s ms + cs + k ms + cs + k Bundan sonra çözüm. Dolayısıyla l küçülür. m. c . (daha önceki ∆>0. B=− . a ise d2y dy + ky = w 2 +c dt dt d2y L(m 2 ) = (Y ( s) s2 − c1s − c2)m dt dy L(c ) = (Y ( s) s − c1 )c dt L( ky ) = (Y ( s)) k w L ( w) = s I’in çözümü w A Bs + D = + 2 2 s(ms + cs + k ) s ms + cs + k A(ms + cs + k ) + ( Bs + D) S = 0 2 w s w (ms + c )c1 + mc2 Y= + 2 s (ms + cs + k ) ms2 + cs + k w YI = 2 s (ms + cs + k ) (ms + c )c1 + mc2 YII = ms2 + cs + k mYs2 − mc1s − mc2 + cYs − c1c + kY = s 2 ( Am + B ) = 0 s( Ac + D) = 0 Ak = w w m. Tekrar yere değer. 131 . Ya expolansiyel yada trigonometrik formları bulunacaktır. y h0 y=0 ∑F = m. D=− k k k 1 w 1 mw s m. c YI ( s) = − − 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k A= II’nin çözümü aynı şekilde yapılırsa ve I ile toplanırsa. ∆<0 da olduğu gibi). 1 1 w 1 mw s m.k nı sayısal değerlerine göre gelişecektir.. w w. ∆=0.

x ve t bağımsız değişken olmak üzere bir tane denklem mevcut ise ve yapı şu şekilde düzenlenebiliyorsa bir tane fazla şartla çözüm üretilebilir.z’’.z’’.y’’. 132 . Bağımlı değişken bir tane bağımsız değişkene bağlı ise adi diferansiyel yapının meydana geleceği aşikardır.z. Daha önce sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemlerin çözümü için verilen Laplace Transformu ile sabit katsayılı lineer diferansiyel denklem sistemide çözülebilir.z.1 Diferansiyel Denklem Sistemleri Daha önce belirtildiği gibi bağımlı değişken sayısının birden fazla olması durumunda elde edilen yapıya diferansiyel denklem sistemleri ismi verilir. Bu nedenle klasik sayıdan bir tane fazla şarta ihtiyaç olabilir. Eğer bir tane denklem varsa çözüm için bir tane fazla sınır veya başlangıç şartına ihtiyaç vardır. y=y(x) .y’.BÖLÜM-3 ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ 3. “k”’da bilinmeyen sabit olup sınır ve başlangıç şartlarından bulunabilir. Bağlı değişken sayısınca diferansiyel denklem mevut ise normal şartlarda çözüm gerektirir. Bu ilave olarak k sabiti de gelecektir.…)=k f2(t.z’.y’’.…)=k şeklinde iki tane adi diferansiyel denklem elde edilir.y. Diferansiyel denklem sistemlerinde bağımsız değişken bir veya daha fazla olabilir.…)=f2(t. Bu bağıntılarda 1 ve 2 nolu denklemlerin mertebesine göre gerekli sayıda sabitler olacaktır.…) ⇒ k=reel veya integer sabit olmak üzere 1 2 f1(x.y. Y ve z bağımlı değişken.y’. Diferansiyel denklem sisteminin durumuna göre çözüm usulü de değişkenlik gösterir. Bu denklemler bilinen metotlarla çözülerek z=z(t) ve y=y(x) şeklinde bağıntılar bulunur. Bağımlı değişkenlerin bağlı oldukları bağımsız değişkenler farklı olabilir. z=z(t) ⇒ f1(x.z’.

c2. 133 . c3 ve c4 integral sabitleridir. Burada bağımsız değişken bir tanedir. Bağımlı değişken sayısı 2 (z. z=zH+zö) 3k2+k=0 (karekteristik denklem) k(3k+1) =0 ise k1=0 ve k2=-1/3 zH= C1+C2e-x/3 zö= Ax2+Bx zö’=2Ax+B zö’’=2A denklemde yerine yazılarak 6A+2Ax+B = x+1 ise A=1/2 6A+B=1 B=-2 z= C1+C2e-x/3+x2/2+-2x y=z’-1=C3 e-x/3+x-3 çözüm için 3 tane şart gereklidir. Z=z(t). Problem 2: Çözüm: z ' '+2 y '+ y = x z '− y = 1 z=z(x) ve y=y(x) ise diferansiyel denklem sistemini çözünüz. Bu tür diferansiyel denklem sistemlerine daha çok kısmi diferansiyel denklem çözümlerinin bir alt aşaması olarak karşılaşılabilir. Bu durumda yukarıdaki gibi k sabitleri olmayacaktır. m2=-2 yÖ=A k:sabit olduğu için II’nin çözümü: z’’-2z’+1=k m2-2m+1=0 ⇒ m1=m2=1 z=(c3+c4t)et + k ⇒ zH=(c3+c4t)et zÖ=B ≈k ⇒ B=k yH=c1e-x + c2e-2x A=k/2 ⇒ y=c1e-x + c2e-2x +k/2 Burada c1. z’’-2z’+1=k I‘in çözümü: y’’+3y’+2=k (Homojen olmayan sabit katsayılı lineer denklem) m2+3m+2=0 ⇒ m1=-1. k iki denklemi sağlayan bir sabit olup ci’ler gibi bulunabilir.Problem-1: y’’+3y’+2=z’’-2z’+1 denlemini çözünüz. Alttaki ise y’=z’’ dir. z’’+2y’+y=x z’’+2(z’’)+(z’-1)=x 3z’’+z’=x+1 (sabit katsayılı 2. Bu tür denklemlerin çözümünde türevleme işlemiyle denklem sistemindeki bağımlı değişken sayısı lineer denklem sisteminin çözümü gibi azaltılmaya çalışılır. Bulunan bu değerler üstteki denklemde yerine yazılarak denklemden y=z’-1 bağımlı değişken sayısı bir taneye indirilir. Uygulaması bu konu işlenirken yapılacaktır. y=y(x) I.mertebe dif denklem. y’’+3y’+2=k II. Bunun içinde bir tane fazla şarta ihtiyaç vardır. Diferansiyel denklem sistemlerinin ikinci türü ise bağımlı değişken sayısınca denklemin elde edilmesidir. bağımsız değişken sayısı 1 (x) tir.y).

Problem 3: y1' = −3 y1 + y 2 ' y 2 = y1 − 3 y 2 diferansiyel denklem sistemini çözünüz (y1=y1(x) ve y2=y2(x)). Karekteristik denklemi k2+k-10=0 ise k1=-3. y ' = +2 y1 − 4 y 2 Problem 5: 1' diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=0 şartlarıyla y 2 = y1 − 3 y2 birlikte Laplace Transformunu kullanarak çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)).766 ve C2=3.7 ve k2=2. Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir.7t y2 = − 2.7C 2 = 16 (II) t=0 ise y2=4 . Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır. ' y1' = −3 y1 + y 2 ⇒ y 2 = y1' + 3 y1 ⇒ y 2 = y1'' + 3 y1' y = y1 − 3 y 2 . 3=C1+C2 (I) − 2.7C 2 e 2.7C 2 e 2t 1 ' y1 + y1 = 4 4 ise y1' = −3. Karekteristik denklemi k2+6k+8=0 ise k1=-4 ve k2=-2 ise y1=C1e-4x+C2e-2x ise y1' = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x y 2 = y1' + 3 y1 = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x + 3(C1e −4 x + C 2 e −2 x ) ⇒ y 2 = −C1e −4 x + C2 e −2 x Problem 4: diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=4 şartlarıyla ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 birlikte çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)).7C1e −4t + 3.7C1 + 3. y1' = − y1 + 4 y 2 1 ' 1 ' y1 + y1 ⇒ y 2 = y1'' + y1' 4 4 1 '' 1 1 1 y1 + y1' = 3 y1 − ( y1' + y1 ) = 3 y1 − y1' − y1 ⇒ 4 2 2 2 [ ] [ ] [ ] y1'' + y1' − 10 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir. y1' = − y1 + 4 y 2 ⇒ y 2 = ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 .7 ise y1=C1e-3. ' 2 y + 3 y = y1 − 3( y + 3 y1 ) = y1 − 3 y − 9 y1 ⇒ '' 1 ' 1 ' 1 ' 1 y1'' + 6 y1' + 8 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir. 4 = 4 (I) ve (II) birlikte çözülerek C1= -0.7C1 + 3.766 bulunur.7 t + 2. Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir.7 t+C2e2.7 t [ ] t=0 ise y1=3 . L( y 2 ( x)) = Y2 134 .7C1e −3. dy dy L( 1 ) = sY1 − y1 (0) = sY1 − 3 L( 2 ) = sY2 − y 2 (0) = sY2 dx dx L( y1 ( x)) = Y1 ( s ).7C 2 ⇒ −2.

Her kütle için 2. m1 y1'' = − k1 y1 + k 2 ( y 2 − y1 ) + m1 g (I) ve m2 y 2'' = − k 2 ( y 2 − y1 ) + m2 g (II) Bu denklemler 2. s ( sY2 + 3Y2 ) − 3 = 2( sY2 + 3Y2 ) − 4Y2 1 1 s 2Y2 + 3sY2 − 3 = 2sY2 + 6Y2 − 4Y2 . k2=2 . mertebe sabit katsayılı homojen olmayan diferansiyel denklem sistemidir. g=10 ve m1=m2=1 alınarak işleme devam edilirse. yay y2-y1 kadar uzayacaktır.bu dönüşümler denklem sistemine taşınıp Y1 ve Y2 çekilirse. (I) nolu denklemden y2 çekilerek 2 kez türetilir. Kütlelerin zamana bağlı yol denklemlerini bulunuz. Y1 = sY2 + 3Y2 k1 m1 k2 m2 Dengede iken y2 y1 Hareketli iken 1. 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 . y1'' = −3 y1 + 2 y 2 − 2 y1 + 10 = −5 y1 + 2 y 2 + 10 (I) ve y 2'' = −2 y 2 + 2 y1 + 10 (II) y1'' = −5 y1 + 2 y 2 + 10 . sY1 − 3 = 2Y1 − 4Y2 sY2 = Y1 − 3Y2 . . y 2'' = y1'''' + 5 y1'' 2 ise ' 2 y 2 = y1''' + 5 y1' ' 2 y 2' = y1'''' + 5 y1'' ise y1'''' + 5 y1'' = − y1'' − 5 y1 + 10 + 2 y1 + 10 2 135 y1'''' + 5 y1'' = −2 y1'' − 6 y1 + 40 . kütle y2 kadar hareket edecektir. s 2Y2 + sY2 − 2Y2 = 3 ⇒ Y2 = 2 = s + s − 2 ( s − 1)( s + 2) s+3 1 1 1 1 4 1 1 1 Y1 = sY2 + 3Y2 = ( s + 3)Y2 ⇒ Y1 = Y2 = − = − ( s − 1)( s + 2) 3 s − 1 3 s + 2 3 s −1 3 s + 2 1 1 1 ⎤ 1 1 ⎡1 L−1 (Y2 ) = ⎢ L−1 ( ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y 2 = e x − e −2 x s −1 3 s+2 ⎦ 3 3 ⎣3 1 1 1 ⎤ 4 1 ⎡4 ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y1 = e x − e −2 x L−1 (Y1 ) = ⎢ L−1 ( 3 3 s −1 3 s+2 ⎦ ⎣3 Uygulama : m1 ve m2 kütleleri yay sabitleri k1 ve k2 olan yaylar ile seri olarak bağlanarak bir tavana asılmışlardır. Kendisi ve türevleri (II) nolu denklemde yerine yazılarak tek bağımlı değişkene sahip bir diferansiyel denklem elde edilir: k1=3. Şekilde görülen bu yapı yaylar dengede iken harekete bırakılıyor.Newton yasası uygulanarak birbirine bağlı 2 ayrı denklem elde edilir. kütle y1 kadar hareket ederken 2. yay y1 kadar uzarken 2. Bununla birlikte 1.

y 2 (0) = −4 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 .0 + 6 A = 40 ise A=yÖ=40/6 dır. k 3 = i. 13. k4+7k2+6=0 . 2. y 2 (0) = 1 ′ y1 = 2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 y1 (0) = −9. Denklemin sağ tarafı bir sabit olduğu için özel çözümde bir sabit olmalıdır. 8. ′ y1 = 3 y1 − y 2 ′ y 2 = − y1 + 3y 2 ′ y1 = −4 y 2 ′ y 2 = y1 − 5y 2 ′ y1 = −3 y1 + y 2 ′ y 2 = −4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 8y1 ′ y1 = y1 + 3y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = y1 − 4 y 2 ′ y 2 = −3 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ y 2 = −5 y1 − 4 y 2 136 9. 6.y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 40 4. Homojen Çözüm: y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 0 k1 = 6i. 4. 7. 11. Örnek Problemler: 1. z1=-6 z2=-1 ise k 2 = − 6i. 5. 10. y 2 (0) = 15 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3. 12. k2=z ise z2+7z+6=0 . 14. yÖ=A:sabit ise türevler sıfır olur. Genel çözüm (y=yH+yÖ).mertebe sabit katsayılı nonhomojen lineer denklem. ′ y1 = 4 y1 + 5 y 2 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 ′ y1 = − y 2 ′ y 2 = − y1 y1 (0) = 3. 0 + 7. 40 y1 = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t + 6 ' y1 = 6 (C1 cos 6t − C 2 sin 6t ) + C3 cos t − C 4 sin t y1'' = −6(C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) − C3 sin t − C 4 cos t 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 ise y1'' + 5 y1 − 10 − (C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) 140 y2 = = + 2(C3 sin t + C 4 cos t ) + 2 2 12 4 tane C sabiti iki kütlenin başlagıçtaki yol ve hız değerlerinin bilinmesiyle bulunabilir. k 4 = −i y1− H = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t Özel Çözüm: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla yapılmalıdır. 3. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4.

y1 = −5 y1 + 2 y 2 . 17. 33. 23. y 2 (0) = −2 ′ y1 = y1 + 4 y 2 − t 2 + 6t ′ y 2 = y1 + y 2 − t 2 + t − 1 y1 (0) = 2. y 2 (0) = 1. 34. y 2 (0) = −4 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. 37. 21. y 2 (0) = 1. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4. 22. y 2 (0) = 1 3 137 28. 30. y 2 (0) = 1 ′ y1 = − y1 + y 2 ′ y 2 = − y1 − y 2 y1 (0) = 1. 18. y 2 (0) = 7 ′ y1 = −2 y1 + 3 y 2 ′ y 2 = 4 y1 − y 2 y1 (0) = 4. y 2 (0) = 1. y 2 (0) = 4 ′ y1 = 2 y1 − 4 y 2 ′ y 2 = y1 − 3y 2 y1 (0) = 3. 16. 20. 35.75 ′ y1 = − y 2 + cos t − sin t ′ y 2 = − y1 + cos t + sin t y1 (0) = −1. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 y1 (0) = −3. 36. 25. 24. y1 (0) = −3. 26. 19. y 2 (0) = −6 ′ y1 = 5 y1 + 4 y 2 − 5t 2 + 6t + 25 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 − t 2 + 2t + 4 y1 (0) = 0. y 2 (0) = 2 ″ 39. y1 (0) = 3. 31. y 2 (0) = 7 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. y1 = y1 + 3y 2 ″ y 2 = 4 y1 − 4e t ′ ′ y1 (0) = 2. y 2 (0) = 0 ′ y1 + y 2 = 2 cos t ′ y1 + y 2 = 0 y1 (0) = 0.15. y1 = − y 2 ′ 29. y 2 (0) = 4 ′ y1 = −3 y1 − 4 y 2 + 5e t ′ y 2 = 5 y1 + 6 y 2 − 6e t ′ y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 − 16t 2 ′ y1 = y 2 + 6e 2t ′ y 2 = y1 − 3e 2t ′ y1 = −3 y1 + y 2 + 3 cos t ′ y 2 = y1 − 3 y 2 − 2 cos t − 3 sin t ′ y1 = 4 y1 − 8 y 2 + 2 cosh t ′ y 2 = 2 y1 − 6 y 2 + cosh t + 2 sinh t ′ y1 = y 2 − 5 sin t ′ y 2 = −4 y1 + 17 cos t ′ y1 = 5 y 2 + 23 ′ y 2 = −5 y1 + 15t y1 (0) = 1. y1 (0) = 1. 32. y 2 (0) = 1 ″ 38. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 2 y1 + 3 y 2 + 2e 2t ′ y 2 = y1 + 4 y 2 + 3e 2t y1 (0) = − 2 3 . 27. ′ y 2 = y1 y1 (0) = 1. y 2 (0) = 3 ″ y1 + y 2 = −5 cos 2t ″ y 2 + y1 = 5 cos 2t ′ ′ y1 (0) = 1. y 2 (0) = −1 ′ y1 = 4 y1 + 8 y 2 + 2 cos t − 16 sin t ′ y 2 = 6 y1 + 2 y 2 + cos t − 14 sin t y1 (0) = 0. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3.

59. y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 45. 56. y1 = 5y 2 ′ 52. y1 = y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 48. 54. ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 49. ′ ′ 2 ′ ′ y 2 + y3 = e t . 2 y1 + 5 y 2 = 0 ′ ′ y1 + 2 y 2 − 2 y1 = 2 − 4e 2 x ′ ′ 3 y 2 + 2 y1 − 3 y1 − y 2 = 0 ″ ′ y1 + y 2 = 0 ′ ′ y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ ′ y1 + y1 + y 2 − 4 y 2 = 6 cos x ″ ′ y 2 + y1 − y1 + 4 y 2 = −6 sin x ″ ′ ′ y1 + y1 − 3 y 2 + y1 = 0 ″ ′ y 2 − y1 = 0 ″ ″ y1 − 2 y 2 = e x ′ ′ y 2 − 2 y1 + 2 y1 = e 2 x ″ ′ y1 − y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ y1 − y 2 = 0 ′ y1 + y1 + y 2 = sin x ′ ″ ′ 2 y1 + y 2 + y1 + y 2 + y1 = cos x ″ ″ y1 + y 2 − y 2 + y 1 = 1 ′ y 2 − y1 + y 2 = e x 138 . y1 = y 2 ′ y 2 = y1 ′ 43. y 2 (0) = 1. y1 + y1 − y 2 = 0 y1 (0) = 1. y 3 (0) = 0 ′ ′ ′ 41. y1 + y 2 = 2 sinh t . y1 (0) = y 2 (0) = y 3 (0) = 0 ′ 42. ′ ′ y 2 + y 3 = t 2 + 2. y ′ (0) = y ′ (0) = 0 1 40. 55. ′ ′ y 3 + y1 = 2e t + e −t . 53. ′ y 2 = −5y1 ′ 46. y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ 50. y1 = 2 y1 + 3 y 2 ′ 1 y 2 = y1 + 2 y 2 3 ′ 47.″ y 2 = 2 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. ′ ′ y1 + y 2 = 4t + 2. y2 (0) = 1. y1 = −4 y1 − 6 y 2 ′ 57. y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 ′ 44. 58. y1 = y1 − y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 51. 2 y1 − y 2 − y 3 = 0.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful