Erciyes Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü

DİFERANSİYEL DENKLEMLER ve UYGULAMALARI
(DERS NOTLARI)

Doç.Dr. Sebahattin ÜNALAN

Kayseri, Eylül 2003
01

BÖLÜM I PROBLEM ve DİFERANSİYEL ÇÖZÜM 1.1 GİRİŞ. Mühendislik bir problemin çözümüne yönelik araştırma yapan bir hesaplama bilimidir. Bir hesaplama işlemi ise, değişik metodlar neticesinde geliştirilmiş olan bağıntı-denklem-eşitlik ismi verilen, değişik fonksiyonların kullanılmasıyla mümkündür. Yani denklemsiz bir problem çözümünden bahsedilemez. “Doğru-Yanlış”, “Az-çok”, “Büyük-Küçük” gibi mantıksal yorumlar ancak bir denklemin vereceği sayısal sonuca göre veya eğrisel karekterestiğine göre yapılabilir. Bu bağıntılar veya denklemler, deneysel olarak bulunması halinde AMPİRİK, nümerik metodlarla bulunması halinde NÜMERİK ve teorik tekniklerle elde edilmesi halinde ise ANALİTİK bağıntılar ismini alırlar. Bir bağıntının çözüm aralığı ve hassasiyeti, sınırlı ve hatasız olabileceği gibi, (-∞, ∞) aralığı ve belirli bir hata olabilir. Bunun nedeni, bir denklemin üretimi sürecinde bazı ön şartların kabul edilmesi ve denklem üretimini imkansız kılan bazı parametreler ihmal edilmesidir. Dolayısıyla hem denklemleri kullanabilmek ve çözebilmek, hemde bu denklemlerden elde edilecek sonuçların doğruluğu hakkında yorum yapmak belirli bir bilgi birikimini gerektirecektir. Bu nedenle, hesaplama işleminde kullanılan denklemlerin nasıl ve hangi şartlarda bulunduğu çok önemli olacaktır. Başka bir ifadeyle, denklemlerin nasıl üretilildiğinin ve çözüm metodlarının ne olduğunun bilinmesi mühendisler için vazgeçilmez bir aşamadır. Bu dersin amacı, bahsedilen denklemlerden TEORİK ve NÜMERİK çözümlerin uygulanabileceği temel yapının oluşturulabilmesi için gerekli olan matematiksel ve temel fiziki teknikleri vermektir. İlave olarak, çözüm modeli olarakta isimlendirilebilecek temel yapının ürünü olan denklemlerin nasıl çözüleceği sorusuda cevaplanacaktır. Çözüm teknikleri ve çözümün uygulanacağı temel yapı, tam olarak doğru olabileceğı gibi belirli bir hata payını baştan kabul ederek yaklaşık neticeler de verebililecektir. Önemli olan bu hatanın problem üzerinde etkisinin mühendislik açısından ihmal edilebilir seviyede olmasıdır. Bu nedenle bir mühendis kesin çözümlerin yanında yaklaşık çözümlerle de ilgilenen kişidir. Çözüme ulaşma yolunda, nelerden vazgeçileceğini ve bu vazgeçilen parametrelerin sonuç üzerindeki etkisi tahmin edebilen matematik ve fizik adamıdır. Mühendis başka bir ifade ile “matemetiksel ve fiziksel olarak doğru olabilen bir çözümü mutlaka bulmak için zorunlu olarak kabul edilen bir hatanın, çözüm sonrasında sonuç üzerine etkisini yansıtabilecek kadar, ilgili problemin gereği olan fiziksel ve matematiksel bilgiye sahip olan ” kişi demektir. Diğer bir bakış açısıyla, mühendis problemi en kolay, mümkün olan en doğru şekilde çözüp, bulunan neticelerin geçerliliğinide tayin edebilen kişidir. Böyle bir kabiliyet ise ancak matematisel ve fiziksel bilgilerin olarak tam olarak bilinmesiyle ve bunların harmanlanmasıyla mümkün olabilir. Sonuçta, probleme ve problemin fiziğine olan hakimiyet, pratik mühendislikte oluşabilecek arızaların veya üretim hatalarının meydana geliş sebeplerinin kolay bir şekilde belirlenmesine ve en kısa zamanda arızanın giderilmesine de yardımcı olacaktır. Örnek-1: İlk hızı 1 m/s olan maddesel nokta, a =

1 şeklinde zamana bağlı ivme ile sin(0.25t ) hareketine devam etmektedir. Hareketin zamana bağlı hızını veren denklemi bulunuz. Denklemdeki t nin birimi saniyedir.
02

dV , dV = ∫ adt ise hız dt ∫ ivmenin zaman üzerinden integrasyonundan V t dt integrali bulunabilir. dV = ∫ ∫ sin(0.25t ) 1 0 hareketin zamana bağlı hız denklemini verecektir. Bu integralin çözümü ile 0-∞ arasındaki herhangi bir t zamanı için geçerli V=V(t) şeklinde bir denklemi verecektir. Ancak verilen integral çözülemeyen bir integraldir. Dolayısıyla V=V(t) şeklinde bir bağıntı üretilemeyecektir. Buda hareketin hızının hesaplanamaması manasınadır. Bu aşamada tam bir çözüm yerine yaklaşık bir çözüm düşünülebilir. Bu yaklaşık çözümün birincisi analitik olarak çözülemeyen integralin sayısal (nümerik) olarak çözülmesidir. İkincisi ise, integralin çözümsüzlüğüne neden olan fonksiyonel yapının belirli bir hata ile giderilmeye çalışılmasıdır. İntegraldeki sin(0.25t) yerine, küçük 0.25t değerleri için ≈ 0.25t yazılabilir. Böylece integral çözülebilir hale dönüşür. Bu yaklaşımın doğruluğu, yandaki şekilden gözlenebilir. Zaman-t nin 0 ile 3 saniye değerleri arasında sin(0.25t) ve 0.25t arasında büyük bir uyum vardır. İntegral eğri altında kalan alanın hesabı manasınada geleceği için 0-3 saniye aralığında her iki eğri altındaki alanda hemen hemen aynı olacaktır. Ancak, 3 saniyeden büyük zaman değerlerinde aradaki fark büyümektedir. Böylece 0-3 arasında kullanılmak üzere hareketin hızını tanımlayan bir denklem üretilebilir.
Çözüm : a =
V

2

2 1.8 1.6 1.4

sin ( 0.25 t ) 0.25 t

1.2 1 0.8 0.6 0.4 0.2

0

0

0
0

1

2

3

4

5
t

6

7

8

9 10
10

Çözülemeyen integral nümerik yöntemlerle çok hassas bir şekilde çözülebilir. Nümerik çözüm ve V(t)=1+4 t1/2 denklemiyle değişik zamanlar için hesaplanan hız değerleri mukayese edildiği zaman 3 s den sonraki hız değerlerinin çok farklı olduğu görülecektir. Yandaki tabloda MATHCAD ile yapılan nümerik integrasyon ve V(t)=1+4t1/2 denklemi ile hesaplanan hız değerleri görülmektedir. İfade edildiği gibi 3 s den sonra hız değerleri arasında fark meydana gelmektedir. 10 saniye için V(t)=1+4t1/2 denkleminden hız hesaplanır- sa %12 lik [=(15.524-13.649)*100/15.524] bir hata yapılmış olur. Değişik zamanlar için nümerik ve analitik hız değerleri [m/s] 1/2 Zaman Nüm.Hes. V(t)=1+4t t [s] 1 5.004 5.000 2 6.681 6.656 3 7.995 7.928 4 8.139 9.000 5 9.194 9.944 6 10.205 10.797 8 13.232 12.313 10 15.524 13.649

∫ dV = ∫
1 0

t

dt ≈ sin(0.25t )


0

t

dt 0.25t

ise

V(t) = 1+4 t1/2 (t<3 s)

Örnek-2: Aynı kütleye sahip bir paraşütün ve bir çelik bilyanın H kadar yükseklikten serbest bırakılması halinde meydana gelen hareketlerin hız ve yol denklemlerini bulunuz. Çözüm : Çelik bilyaya ve paraşüte etkiyen kuvvetler Ağırlık (W) ve Hava Direnç (FR) kuvvetleridir. Hava direnci cismin yüzey alanıyla (A) yakından ilişkilidir. Büyük yüzeylere büyük direnç kuvvetleri, küçük yüzeylere küçük direnç kuvvetleri etkiyecektir. Genel olarak akışkan direnç kuvvetleri akışkan veya cisim hızıyla n.dereceden (Vn) orantılıdır. Bu durumda paraşüt ve çelik bilya için II.Newton Kanunu (∑F=ma) uygulanırsa ivme (a) şu şekilde bulunur.
3

neticeleri daha sağlıklı olacaktır. ayar işlemleri. 4 .∑F=ma . Ancak deneysel çalışma pahalı ve hassas bir işlemdir. Yeni durumda zamana bağlı hız ve yol denklemleri a= dV 1 = g ise V=gt ve s = gt 2 dt 2 olacaktır. Tercih edilen bir denklem vasıtasıyla analitik çözüm aramaktır. Genel olarak bir mühendislik probleminin çözümü için gerekli olan bir denklemin elde edilmesi için başlangıcından sonuna kadar gelişen genel olaylar Tablo-I‘ deki akış şeması ile açıklanabilir. Deneysel ve nümerik çözümlerin aşamaları Tablo-1 de açıktır. Çok küçük yüzey alanına sahip çelik bilya için FR≈ 0 alınabilir. Bu nedenle literatürde teorinin doğruluğu deneysel çalışma ile doğrulandıktan sonra deneysel çalışma tercih edilmez. a= dV A = g − V n ise ∫ dt = ∫ dt m dV A g− Vn m Son integralin alınabilmesi n değerinin sayısal değerine bağlıdır. “n” sayısı cisim geometrisine. W=mg ve FR=AVn ise a = g − AV n m Son ifadeye göre ivme hızın fonksiyonudur. Makina Dinamiği ve Mekanik anabilim dallarını ilgilendiren Dizayn. Üretim ve Kontrol hesaplamalarının tamamıdır. Daha ekonomik ve kolay olan analitik ve nümerik çözümler ile netice aranır. Hata tayini. üretim sonrası kontrol gibi tüm süreçler bir problemin kapsamı dahilindedir. İmalat-Konsrüksiyon. Bir paraşüt hareketinin analizinde kullanılamaz. Deney reel ortamı temsil edeceğinden. Analitik veya teorik analizi içeren çözüm metodu ve aşamaları Diferansiyel Denklemler Dersinin müfredatını kapsamaktadır. Bir problem bu anabilim dallarından sadece biri ile alakalı olabileceği. analitik çözüm için bu tabloda görünen aşamalar daha detaylı olarak alt bölümlerde incelemiştir: 1. Bu dersin kapsamının daha iyi anlaşılması bakımından. Yukarıdaki örneklerden görüldüğü gibi problem çözümünde amaç en doğru ve en kolay çözümü uygulamaktır. İvmeden hıza ve hızdan yola integrasyon ile geçilebilir. W-FR = ma . birden fazla alanıda kapsayabilir. Sonra nümerik ve gerekirse deneysel çözümler takip edilecektir. akışkan cinsine ve akış cinsine göre 0.2 Mühendislik Problemi: Makina mühendisliğinin ilgi alanı olan Enerji. Bu durumda integral alma işlemi genel manada mümkün olamadığı için “çözümsüzlük var” denilebilir. Bir problemin hem nümerik hem deneysel veya hem teorik hemde deneysel çözümü yapılabilir. Bu durumda ivme yerçekimi ivmesine eşit olup sabit olacaktır. Hareket süresince hız değişeceği için ivme değişecektir.5 ile 2 arasında değer alabilir. Çözüm için çözümsüzlüğe sebep olan direnç kuvvet ihmal edilmesi düşünülebilir. Termodinamik. Lise seviyesinde fizik bilgisi olarak verilen bu denklemler sadece direnç kuvvetinin yaklaşık sıfır olduğu veya hareket ivmesinin sabit olduğu durumlarda kullanılabilir. Bu çözüm metodları için gerekli alt yapı ve teknikler Ölçme Tekniği ve Nümerik Analiz dersleriyle verilir.

Bu açıdan kullanılan malzemenin emniyetli gerilme değerleri F’ nin sebep olduğu basıncı ve L uzunluğunun maruz kaldığı burkulmayı (flambaj) karşılayacak seviyede olmalıdır. F ∆L1 L ∆L1 < ∆L2 Şekil değişmiş haller 25 oC (a) 400 oC (b) Flambaj hali F ∆L2 F Değerlendirme : Bu makina elemanının F kuvvetini emniyetli bir şekilde taşıması için gerekli kesit ve uzunluk değeri Makine Elemanları. Bu şekil değişiminin 5 .I : Bir Çözüm Denklemin Bulunması için Gerekli Aşamalar Mühendislik Problemi Deney Setinin Hazırlanması Deneysel Çalışma ve Model Fiziksel Büyüklüklerin Tanımlanması Teorik Çalışma Uygun Koordinat Sisteminin Seçilmesi Deneysel Ölçümler ÖLÇME TEKNİĞİ Sınır ve Başlangıç Şartlarının Belirlenmesi Diferansiyel Denklemin Teşkil Edilmesi Sonuçların Yorumu ve Hata Analizi İSTATİSTİK METODLAR Nümerik Çözüm Diferansiyel Denklemin Çözümü Analitik Çözüm NÜMERİK ANALİZ Deneysel Ölçümlerin AMPİRİK DENKLEME Dönüştürülmesi Tüm Sonuçların Fiziki Olarak Yorumlanması. Isı transferi ve Mukavemet bilgileri dahilinde hesaplanmalıdır. Basınç ve burkulma tesirinde malzeme bir şekil değişimine maruz kalacaktır. Teorik ve Deneysel Neticelerin Mukayesesi Örnek: F [N] luk bir basma kuvveti zorlanan A kesitli L uzunluğundaki makina elemanının 25 oC ve 400 oC sıcaklık ortamlarında çalışması halinde hesaplamalarda dikkate alınacak kriterler neler olabilir. Malzeme.Tablo .

oC. Diğer bir ifade ile bulunacak çözüm denkleminde ve çözüm aşamasında karşımıza çıkacak Sabit ve Değişkenlerdir.o C kW/m. Fiziksel 6 . sabitlerin problem çözümünde bir zorlaştırıcı ve kolaylaştırıcı bir etkisi yoktur. dayanımı gibi tüm özelliklerinin değişmesine neden olabilir. metre. Genelde. Bu kesitte ve diğer boyutlarda değişime neden olacaktır.s m. Hatta soğutmayı temin etmek için eleman yapısında meydana gelecek dizayn değişimleri.P N Isı taşınım katsayısı Güç P. Yanlış bir belirleme hasaplanan ve gerçekte meydana gelen değerler arasında bir farkın meydana gelmesine neden olacaktır. Bar N/m Nm Kg. kilogram) veya birimsiz bütün büyüklüklerdir. g m/sn Isı iletim katsayısı Kuvvet F. Tablo II : Temel Fiziksel Büyüklükler.h.λ H.q Kcal. Oysaki b şıkkında malzeme yüksek sıcaklıktadır. Enerji Hız V. Sembolleri ve Birimleri Değişkenler Sembol Birim Değişkenler Zaman T Sn Atalet momenti Yol x. Bu nedenle atomik yapıda bir değişim gözlenmez. Bu nedenle sadece mukavemet problemi olarak ele alınabilir.sn daN/cm2 m2/sn Kg/m.E Cp. Joule Dinamik vizkosite Boyutsuz Basınç Sürtünme Katsayısı µ Boyutsuz Yay Katsayısı Birim uzama ε 3 kg/m Yogunluk Moment ρ Mm Kütle Çökme miktarı δ Sembol I W.α σ.p k M m Birim mm4. santigrad derece. İş. 1. Bir probleme etkiyen fiziksel büyüklüklerin iyi belirlenmesi çözümün sıhhatini de direkt etkiliyecektir. N/m2 . kgmm2 Joule j/Kg. Problem çözümünde asıl etkili olan değişken fiziksel büyüklükler’ dir. İyi bir fiziki bilgi aynı zamanda pratikte meydana gelebilecek problemlerin giderilmesinede yardımcı olacaktır. En basit problem için değişken sayısı en az iki tane olması gerekirken. g Makina mühendisliği açısından önemli büyüklükler. birbirleriyle etkileşim halindedirler. K Kinematik vizkosite Isı Q.τ ν µ P. Böylece. Çünkü. Mukavemet hesaplamaları için L. Bu açıdan b şıkkında malzeme ek bir sistemle soğutulmalıdır.W Kw. Fiziksel büyüklükler tespit edilirken probleme olan etkiside başlangıçta belirlenebilmelidir. problemin daha komplex olmasına ve analitik çözümün daha zor olmasına neden olacaktır.sn. a şıkkında malzeme oda sıcaklığındadır. a şıkkına göre şekil değiştirme (elastik veya plastik deformasyon) kabiliyeti daha fazladır. bunların birimleri ve sembolleri Tablo II verilmiştir. s.BG Gerilme o o Sıcaklık T C. fiziksel büyüklük sayısının artması. Bu nedenle yüksek sıcaklık ortamında çalışmak istenmeyen neticeler doğuracaktır.3 Fiziksel Büyüklükler: İlgili probleme etkisi olan birimli (4 temel birim: m. kabul edilebilir bir çözümün üretilmesi mühendislik formasyonunun bir sonucudur. A ve F ile malzemenin emniyet sınırını belirleyen gerilme değeri yeterlidir. mukavemet analizinde tekrar dikkate alınmalıdır. Fiziksel büyüklüklerin problemin hiç bir safhasında değişiklik göstermeyen kısmına sabit büyüklükler ismi verilir.sn kW/m2. Örnek olarak.Cv K. saniye ve kg. elektrik iletkenliği. üst sınırı yoktur. Bu değişim malzemenin sertlik.u m/sn Özgül ısı 2 İvme a. Bu büyüklüklerin belirlenmesi ilgili problemin fiziğine hakim olmakla mümkündür.çalışılan ortam ve malzeme sıcaklığı ile yakın bir ilgisi vardır. mikroskopik yapı YMK yapıdan HMK yapıya kayabilir. Böyle bir halde sıcaklık sonucu mukavemette bir azalma veya plastik-elastik şekil değişiminin tehlikesinden bahsedilemez. Bu nedenle atomik (kristalik) yapı değişim gösterebilir. Dolayısıyla konular birbirinden bağımsız olmayıp. kolay çözüm açısından hangi fiziksel parametrelerin ihmal edilebileceği tayin edilebilir. Soğutma için eleman içerisinde soğtucu akışkan kanalları açılmalıdır. ısı iletme kabiliyeti. Dolayısıyla mukavemet hesaplarına ilave olarak ısı transferi hesaplamaları ve malzemenin mikroskobik analizide yapılmalıdır. Hiç çözüm bulamamak yerine.

roket ucunun geometrik yapısı . Meydana gelen ısınma roket ucunun geometrisi. Önceki örnekte verilen hareket probleminde.malzeme ve malzemenin ısı iletim katsayısı. Sıcaklık değerinin hesaplanabilmesi için deneysel veya teorik çalışma sonunda bir bağıntının bulunması gerekir. x bağımlı y bağımsız değişkenler olacaktır. y=y(x)=f(x) fonksiyonel gösteriminde y bağımlı.g Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Sabit parametre Değişken parametre Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Bu büyüklüklerden uç geometrisi.sürtünme sonucu meydana gelen ısı . Hatta havanın sıcaklığı nemi. roketin hedefine varmadan bozucu tesirin altına girmesi roketin imal edilme düşüncesine aykırıdır. malzeme ve yerçekimi roketin hareketi süresince sabit kalırken. “hangi zaman da hız ne olur?” şeklindeki soru sorulması nedeniyle V=V(t) şeklinde gösterim gerekir. Bu nedenle uç tarafta sürtünme meydana gelir. Q . ρ .büyüklüklerin değişebilir kısmı kendi arasında BAĞIMLI DEĞİŞKEN ve BAĞIMSIZ DEĞİŞKEN şeklinde iki alt gruba ayrılır. İstenmeyen bir olayın meydana gelmemesi için roket ucundaki malzeme cinsinin ve et kalınlığının istenen şartları sağlayacak derecede olması gerekir.hava yoğunlugu. Hava tanecikleri roket ucunun çarparak hareket doğrultusuna dik doğrultuda dağılırlar.Roketin hızı. Genelde. Gerek ergime ve gerekse soğutma problemleri için roket ucundaki sıcaklık dağılımı bilinmelidir. diğerleri değişir. V . t zaman ise bağımsız değişken olarak isimlendirilir. Sıcaklığın düşürülmesi için bir soğutma sistemi düşünülebilir. x ise bağımsız değişkendir [Örnek: y(x)=4sinx].hareket doğrultusu. Örnek: Atmosferde hızla hareket eden roketin uç kısmındaki sıcaklık değerinin doğru olarak hesaplanması için gerekli fiziksel büyüklükler ne olmalıdır? Et kalınlığı Hareket yönü Roket içindeki cihazlar Hava akım çizgileri Açıklama: Roketin atmosfer içerisindeki hareti esnasında hava taneciklerinin akım çizgileri roketin uç kısmından dolayı şekilde gösterilen yapıya sahip olur. roket hızı gibi değerlere büyük oranda bağlı olacaktır.A . Sıcaklık yükselmesi malzemenin ergime sınırını aşarsa istenmeyen. Burada amaç roket ucundaki sıcaklık değerinin rokete ve roket içindeki cihazlara zarar vermeyecek bir seviyede olmasıdır. T . roket hareketini bozan etkileşimler meydana gelir.yerçekimi ivmesi . gece gündüz gibi bir çok faktörle meydana gelecek ısınma değerini etkileyecektir. Kolay çözümü veren bir grublama tercih edilmelidir. Çünkü. Elde edilecek bu bağıntı bulunması gerekli veya kurulacak deney setinde ölçülecek fiziksel büyüklüklere şunlar olmalıdır: Fiziksel büyüklükler : . Meydana gelecek ısı uç taraftaki sıcaklığın yükselmesi ile neticelenir. Bu sürtünme de aşırı ısınmaya neden olur. Aerodinamik yapıya sahip bir uç geometrisi ile düzlem yüzeye (küt geometri) sahip bir uç geometrisi aynı etkiye neden olmayacaktır. x . malzeme yapısının değişmesi başlangıçta yapılan hesaplamalarıda 7 . Bağımlı değişken ise bağımsız değişkene karşı değer alabilen bir değişkendir. k . Çünkü. V hız bağımlı değişken olarak. Bağımsız değişken genelde keyfi değer alabilen değişkendir. Eğer x = x (y) şeklinde [Örnek: x(y)=4siny] bir düzenleme yapılırsa. Eğer “V=10 iken t=?” sorusunun cevabı önemli ise t=t(V) şeklinde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerdeğiştirmesi de mümkündür.Sıcaklık. Bu ayırma işlemi problemin çözümünde etkilidir.

Bu denklemler ivmenin sabit olduğu ve hareketin yavaşlayan bir karaktere sahip olduğunu göstermektedir. y(yol). deneysel çalışma ancak. 8 . Bununla birlikte. Çünkü. İlgili kitaplarada. T=T(ρ. yoğunluk. yerçekimi ivmesi gibi fiziksel büyüklükler ancak deneysel olarak tesbit edilebilirler. Bu denklemler.4 Deneysel Çalışma Oldukca karışık ve analitik çözümü mümkün olmayan bazı problemlerde pratik hesaplamalar için kullanılan bir takım bağıntılar-denklemler deneysel çalışmalar neticesinde bulunur.Newton Kanunu ve integrasyonla bulunduğu için ANALİTİK DENKLEM’lerdir. diğerleri bağımsız değişken olarak isimlendirilebilir. Hiç süphesiz ki. Bu denklemler ile hesaplama bağımsız değişken olan zamanın 0 < t < ∞ aralığı içindeki tüm değerleri için geçerlidir. değişkenlerin önünde ve üst olarak bulunan sabitlerin çok küsüratlı olmasından anlaşılabilir. Aynı zamanda deneysel ölçümler sonucu bulunmuş datalar iyi bir istatiksel bilgi ile değerlendirilmelidir. Çünkü. Ancak gerçek bir uygulamadan (deney bir nevi uygulama sahası olarak alınabilir) bulunması nedeniyle neticeleri analitik denklemlere göre daha sağlıklı olacaktır. x. Q ve V değerlerine karşılık T nin bağlı olarak hangi değerleri alacağı hesaplanabilir. Yinede her hal için çok sayıda yapılması gereken deneylerin getirdiği yüksek maliyet nedeniyle teorik analizin mümkün olmadığı veya büyük oranda hatalı olduğu hallerde deneysel yönteme başvurulur. Aynı zamanda ampirik denklemin sağlıklı kullanılma aralığı da belirtilmiştir. 1. yoğunluğu ve ısı iletim kabiliyeti deneysel olarak belirlenmiş bir metal plaka içerisindeki sıcaklık dağılımı oldukca iyi bir hassasiyetle teorik olarak hesaplanabilir. g yerçekimi etkisinde gelişen hareketler içinde kullanılabilir. Yol ve zaman km (kilometre) ve h (saat) olarak verilmişse hız ve ivme km/h veya km/h2. denklemin ampirik olup olmadığı belirtilir. herhangi bir problemin deneysel olarak analizi çok kapsamlı deney setini ve çok sayıda deney yapılmasını gerekli kılar. Denklemlerde bulunan değişkenlerin birimlerinin ne olması gerektiği de açıklanmıştır. cm ve s (saniye) verilmiş ise cm/s veya cm/s2 olacaktır. mühendislik problemlerinin çoğu teorik ve deneysel neticelerin birlikte değerlendirildiği özelliktedirler. a(ivme) ve t(zaman) değişkenleri için bir birim mecburiyeti verilmemiştir. ısı taşınım katsayısı (akışkanların ısı transfer etme yeteneğini gösterir). sabit olmasından dolayı. Dikkat edilirse.V) şeklinde bir bağıntı araştırılıyor. Deneysel çalışmalarla bulunan bu bağıntıların kullanılabilme aralığı analitik denklemlere göre oldukça sınırlıdır. Bu nedenle malzeme özellikleri hareket süresince sabit kalmalıdır. Böyle bir bağıntının bulunması için deney yapan kişinin ölçüm cihazlarının kullanım kapasitesi ve hata yapma büyüklüğü hakkında uzman olması gerekir. sonsuza giden sayıdaki deney seti ise o kadar büyük sayıda personel ve maddi desteği gerekli kılacaktır. Örnek: Aşağıda verilen denklemleri analitik ve ampirik olması durumuna göre değerlendiriniz.etkileyecektir. Günümüzde. Deney seti. viskozite (akışkanların sıvılık kabiliyetini gösterir). Bunlara deneysel olarak bulunmaları sebebiyle AMPİRİK BAĞINTI ismi verilir. sonucun mümkün olduğunca doğru olması için gerçek problemin küçük bir maketi olmalıdır. Bir çok mühendislik probleminin var olduğu düşünülürse sonsuza giden sayıda deney seti ile ancak tüm mühendislik problemleri çözüme kavuşturulabilir. Değişken büyüklüklerden sıcaklık bağımlı. Verilen bir denklemin ampirik olduğu. y(t)=Vot-0. Böylece deneysel olarak belirlenebilen yerçekimi ivmesi teorik bir analizle birleştirilerek denklem üretiminde kullanılabildiğine dikkat edilmelidir. Sadece değişkenlerin birimleri birbirleriyle uyumlu olmalıdırlar.5at2 : Vo ilk hızıyla başlamış bir hareketin zamana bağlı hız ve yol denklemleridir. Yani. Böylece keyfi ve bağımsız ρ. teorik analizin iyi neticeler vermediği. Verilen denklemler II.Q. çözümsüzlüğün olduğu durumlarda kullanılmalıdır. a) V(t)=Vo-at . Örneğin.x. denklemlerde sabitler çok küsüratli değildir ve V(hız). ısı iletim katsayısı (katıların ısı transfer etme kabiliyetini gösterir). Bu durumda a=g olacaktır.

çözülemeyen problemin sonsuza (N→ ∞ ) giden sayıda parçalama ile çözümü aranırsa. hayali-sanal olarak düşünülen. bu değişkenlerin problemin geçerliliği süresince oynadığı rol de tespit edilmelidir. Şayet. 1. Genel olarak. Esas 9 . Bu diferansiyel eleman duruma göre Diferansiyel Aralık. Dolayısıyla bu bir AMPİRİK DENKLEM’dir. Bu denklemde 0 ile 11000 metre arasındaki herhangi yükseklik yazılarak.26 Teorik çalışma deneysel çalışmaya göre ucuz olması nedeniyle tercih edilir.5 Teorik Çalışma ve Diferansiyel Çözüm 5. diferansiyel eleman esas problemin bir minik minyatürü şeklinde olur. Dolayısıyla. Daha yükseklerde yanlış netice verecektir. çözülen problem bir geometrik problem ise. Bu doğrulama işlemi bir problemin birkaç sahası için içra edildikten sonra ileri sürülen teorinin doğru neticeler verdiği kanaatine ulaşılır. Parçalama işlemi makas veya testere ile gerçekleştirilen bir olgu olmayıp. Bu prensibe göre çözülemeyen bir problem çözülebilir daha küçük parçalara ayrılır. zaman (t) için (zamanın diferansiyel elemanı veya diferansiyeli ). Denklemdeki sabitler çok küsüratlıdır ve değişkenler H ve P . Diferansiyel Yüzey veya Diferansiyel Hacim isimlerinide alabilir. bu gerekçelerin üretilebileceği yeni ortamlar düşünülmelidir. çözülemeyen mühendislik problemlerinde genellikle süperpozisyon ilkesi uygulanır. Bu nedenle. Değişken fiziksel büyüklüklerin artan sayısı teorik analizin yapılabilirliğini azaltır. Bu işlemde amaç fiziksel büyüklükleri sabit ve değişken şeklinde iki gruba ayırmaktır. Çözülemeyen problemde. Genelde bir teorinin neticesi deneysel bir çalışmayla doğrulanmaya çalışılır. Daha sonra sonuçta elde edilen çözümler belirli fizik kaidelerine göre toplanır. Bir fiziksel büyüklüğün en küçük parçası. (örnek olarak mm ve N/m2). Genel olarak. en küçük olmakla birlikte hiçbir zaman sıfır değere sahip değildir. Daha büyük problemleri ve yapıları daha küçük problemler veya yapılar şeklinde düşünmenin temel mantığı. sırasıyla m ve Atm. Özellikle. Po ve To deniz seviyesindeki basınç ve sıcaklıklardır. ölçüm değerleri formülize edilmişlerdir. Bahsedilen parçalama işleminin sayısı arttıkca. ana probleme göre çok daha küçük olan problemciklerdir. elde edilen neticenin daha sağlıklı olmasıda sözkonusudur. Teorik çalışmada problemin seyri üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler tesbit edildikten sonra. Ayrılan bu parçalar teker teker birbirlerinden ayrı olarak çözüme tabii tutulurlar. çözülebilirlik şartına ulaşılabilmesidir. birimlerinde olmak zorundadırlar.⎡ 0. havanın atmosferik basıncınının denklemsel ifadesidir. lim ∆t = N = dt N →O t şeklinde bir örnekle tariflenebilir. termodinamikte ve akışkanlar mekaniğinde Kontrol Hacmi olarakda isimlendirilir. Çünkü direkt bir denklem yazmak için mantiken ve fiziksel olarak gerekçe bulunamaz. Daha sonra Nümerik Teknikler kullanılarak. onun matematisel olarak türevi (ingilizcede diferansiyel) dir. Sonuç olarak büyük sistemlerin belirli sayıda alt sistemlere bölünerek. belirlenmiş fiziksel büyüklükler arasında direkt olarak bir denklem türetmek pek mümkün değildir. Yani denklemin kullanımına bir sınır getirilmiştir. Başka birimlerde. matematisel olarak. 1 büyük problemin N sayıda küçük probleme ayrılması esastır. H ve P’ nin bu denklemde kullanılması yanlış netice verecektir. Bu şekilde asıl problem için lazım olan genel çözüm elde edilmiş olur. o irtifa seviyesindeki basınç hesaplanabilir. Parçalama işlemi diğer bir tanımla türetmedir. çözüm gayesi ile üretilmiş. Ancak.0065H ⎤ b) P = Po ⎢1 − ⎥ : Bu bağıntı atmosferin değişik yüksekliklerinde (H) ölçülen basınç To ⎦ ⎣ (P) değerlerinin nümerik ve istatistik metodlarla denklem haline dönüştürülmesinden belirlenmiş olup. Diferansiyel eleman. parçalama işlemi bağımsız değişkenler olarak belirlenen fiziksel büyüklükler esas alınarak gerçekleştirilir. Bu denklem ile sağlıklı bir hesaplama için maksimum H yüksekliği 11000 m olabilir. Sıfıra en yakın ve en küçük şeklindeki bir yorum daha doğrudur. Başka bir ifade ile en küçük fiziksel yapıya diferansiyel eleman demek de mümkündür. düşünülecek parametre sayısıda azaldığı için. elde edilen her bir parçaya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir. Daha önce çeşitli ölçüm cihazlarıyla basınç değerleri ölçülmüştür.

Dolayısıyla I. y=0. Lineer bir değimin eğimi (θ) tüm t değerleri için aynıdır.” gibi Eğrisel Değişim mutlaka bilinmesi gereklidir. alınabilen veya alınamayan integrallerde olduğu gibi. (II.5 ise dx = ?” sorusu hiç bir zaman netice bulamaz. Hangi aralıklarda çözüm sağlıklıdır. Sonuç olarak I. sıfır olmayan bir büyüklüktür. Bulunacak bu bağıntı benzer hangi problemlerde S(yol) sorulara cevapların kullanılabilir. çözülemeyen bu problemin en küçük parçası olan diferansiyel eleman içerisinde tüm değişimler lineerdir. Dolayısıyla bir çözümsüzlük mevcuttur. Bu nedenle ya nümerik olarak yada analitik olarak tekrar çözülmelidirler. sistem sonsuza giden sayıda parçalara ayrılarak süperpoze edilir. Bir diferansiyel denklem. bir küre ise diferansiyel eleman küçük bir bir küre parçası. tan. Hareket için s ve t böyle bir kavramla birbirine bağlanmakta ve bir denkleme dönüşmektedir. Mühendislik problemlerinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi başlangıçta bilinmez. diferansiyel denklemlerin çözümlerinde de çeşitli teknikler vardır. “x=1. lineer bir değişim yakalamak için. kısmi integrasyon. Bu eğrinin bilinen fonsiyonlar (sinüs. esas problem bir silindir ise diferansiyel eleman da küçük bir silindir parçası şeklindedir. Çünkü. Bu tür eğriler veya değişimler asıl problem boyutunda meydana gelir. sinuziodal ve logaritmik eğriler veya değişimler meydana gelmez. Çünkü. Bu denklemdeki t1 − t0 tgθ yol/zaman kavramına uygun olarak m/s birimine sahip olmalıdır. Ancak. Direkt hesaplamalar için kullanılamazlar. bildiğimiz klasik denklemlerden farklıdır. bağımlı değişkenin nasıl değiştiği araştırılır. denklem teşkil edilirken bağımsız değişkenin diferansiyel boyutunda. Diferansiyel çözümün anlaşılabilmesi için aşağıdaki kinematik probleminin üzerinde durulmasında büyük fayda vardır. Bilinen dx en küçük ama. Herhangi bir t anındaki θ değeri bulunursa bu tüm t ler için kullanılabilir.5(1.5 için y ne olmalıdır?” sorusu S1 S0 0 t0 θ Lineer Değişim (I.hareket) t1 t(zaman) Açıklama : Dikkat edilirse bir hesaplama için mutlaka gerekli olan bir denklem veya bağıntı isteniyor. yarım açı formülleri vb çözüm şekilleri gibi.problem bir prizma ise diferansiyel elemanda minik bir prizma. en küçük parçalara ayırarak meydana getirilen çözüm tekniğine ise DİFERANSİYEL ÇÖZÜM denir. Genelliklede. Yani diferansiyel boyutta parobolik. Ancak.5x2+C den.5)2+C şeklinde hesaplama yapılması mümkündür. Harekette yol zamana göre lineer olarak artmaktadır. Şekilden S −S tgθ = 1 0 yazılabilir.Hareket) diferansiyel denklemlerdir. Diferansiyel eleman ile ana problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler arasında belirli fiziki kaidelere göre geliştirilmiş bağıntılara ise DİFERANSİYEL DENKLEM ismi verilir. Diferansiyel denklemlerinde. Daha önce verilmiş olan İntegraller en basit cevaplanamaz. Aslında soruda “Şeklin yazı ifadesi nedir” sorusuna cevap isteniyor. Buna göre hareketleri tanımlamak için gerekli olan bağıntıları tanımlayınız. en basit eğri-en basit denklem-en basit değişim lineer (y=ax+b) bir denklemdir. bu integralin çözümü olan y = 0. cosinüs. Mantıksal olarak en küçük yapı içerisinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi ancak lineer olabilirler. Bu nedenle “Bu bağıntı nasıl olmalıdır? Nasıl elde edilir? 10 Bu şekle göre I. Başka bir bakış açısıyla. Hareketin tam olarak tanımlanabilmesi için s ve t ye . Dolayısıyla çözülemeyen ana problemler süperpoze edilirken genel çözüm grubunu oluşturan herhangi bir eğri çok sayıda doğrulara bölünmektedir. analitik olarak çözülebilen ve çözülemeyen tipleri mevcuttur. Lineer denklemden daha basit ifade ise sabitlerdir. exp veya porabolik) cinsinden açık ifadesinin yazılabilmesi problemin çözülmüş olduğunu gösterir. “ y = ∫ xdx integralinde x=1. Bir problemde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi herhengi bir eğridir. Örnek : İki değişik harekette yolun zamana göre değişimleri aşağıdaki şekilde verilmiştir. Sonuç olarak. İntegrallerin çözümünde karşılaşılan değişken dönüşümleri. log.

II.hareket ∆t1 lik zamana sahip 4 eşit hareketciğe bölündüğü zaman her hareketcik içerisinde s-t değişiminin biraz daha basit olduğu görülecektir. bu çözüm küçükte olsa hatalı olacaktır. gerçek eğri ve lineer eğri arasında bir ε1 kadar Hata farkı meydana gelecektir. Çözmek içinde hareket daha kısa süreli hareketciklere bölünmelidir.hareket çözüm gayesiyle daha küçük parçalara ayrılırken. V=V(t) veya S = S(t) şeklinde bir bağlantı arandığı için t bağımsız değişken olarak tercih edilmelidir. Bu nedenle.hareket uygulamasından elde edilecek hız ve denklem sayısıda 8 e çıkacaktır. Böylece 4 küçük hareket için 4 tane denklem ve hız değeri bulunacaktır. mantıksal bir tabanı olmadığı için yanlış olacaktır. Hareketteki yaklaşımla hızı bulmak mümkün değildir. bölüm veya dilim sayısının artması halinde meydana gelen hata azalacaktır.hareketin 4 parçaya bölünmesi I. Yani gerçek ve lineer değişimler birbirine yaklaşacaktır. Hareket için bu noktada bir çözümsüzlük mevcuttur.ilave olarak m/s birimine sahip yeni bir fiziksel büyüklük gereklidir. Bu hata kabul edilirse her bir hareketcik için I. yolun zamana göre düzgün değiştiği tüm hareketler için geçerlidir. Bu amaçla dilim sayısı bölüm sayısının 8 olursa. Çünkü. Bu hatayı azaltmak için çözüm düşünülen küçük hareket sayısının artırılmasıdır. Çünkü. Bu nedenle her dilim içerindeki değişim lineer olarak kabul edilirse. I. Hareket 4 ve 8 parçaya ayrılırsa. S(yol) 1 ε1 Lineer değişim kabulu S(yol) 1 ε2 4 8 ∆t2 0 ∆t2 ∆t2 t(zaman) I. Bununla 11 . toplamı veya bölümü şeklinde direkt yazmak. Fakat.hareketten elde edilen hız bağıntısı uygulanabilir. II. Bu yaklaşımdan hareketle parçalama sayısı arttıkca. “Niçin böyle bir fonksiyon?” sorusu her seferinde cevap bulamayacaktır. Netice olarak. her bir hareketin zamanı ∆t2=∆t1/2 olacaktır. Bununla birlikte lineer değişim ve gerçek değişim arasındaki farkta ε1 den yarı yarıya azalarak ε2 ye düşecektir. II. Harekette ise yolun zamana göre değişimi herhangi bir eğridir. Hareket için V=2sint + lnt veya V = 5t2-et gibi bir tanımlamalar doğru olmayacaktır.hareketin 8 parçaya bölünmesi 2 3 4 ∆t1 0 ∆t1 ∆t1 ∆t1 t(zaman) I. Harekette olduğu gibi yol zamana göre düzgün değişmiyorsa kullanılamaz. Çözüm için II. herhangi bir an için bulunmuş olan eğim diğer zaman dilimleri için yanlış olacaktır. Çünkü. Bu denklemler birbirine bağlı olup birinin neticesi bir sonraki hareketciğin input bilgisi olacaktır. 8 parçacık için 8 bilinmeyenli denklem sistemi ortaya çıkacaktır.hareketin çözümünden s ve t arasında lineer bir değişim için çözümün olabileceği sonucu ortaya çıkmıştır. Hareketin denklemi. V bağımlı ve t bağımsız S −S S değişkenler olmak üzere V (t ) = 1 0 = t1 − t0 t şeklindeki olup tüm zamanlar için hareketin hızını verir. II. Dolayısıyla I. zamana göre değişimlerin lineer olması prensibi gözetilmelidir. Bu büyüklüğe literatürde HIZ ismi verilmiş ve V harfi ile simgeselleşmiştir. Örneğin. Eğrinin eğimi zamanla değişmektedir. aşağıdaki S-t grafikleri elde edilir. kinematik problemlerde herhangi bir andaki hız ve yol merak edilir. gerçek değişimler çözüm için olması arzu edilen lineer değişimler birbirlerine yaklaşacaktır şeklinde genel sonuç elde edilir. Neticede I. Dolayısıyla 4 hareketcik için 4 bilinmeyenli. Böylece. II. yani. II. Bu eğriyi bilinen fonksiyonların çarpımı. Bu denklem eğimin sabit olduğu.

hareket için herhengi bir zaman diliminde hız ifadesi matematiksel yaklaşımla şu şekilde yazılabilir: n. elde edilen denklem sistemi bir toplama işlemi gerektirir ki bunada integrasyon ismi verilir. sıfır değilse Homojen Olmayan (non-homojen) diferansiyel denklem olarakta isimlendirilir. En az hata için dilim sayısı olabildiğince artırılmalıdır. Çözüm aşamasında bağımlı değişken ve türevleri eşitliğin sol tarafında. Bu tanımlamalara ilave olarak. çözüm için bir sistemin sonsuz küçük parçalara ayrılması ve bunların tekrar toplanması olarak tariflenebilir. ∞ sn. ∞ N. Bu açıdan II. Adi diferansiyel denklemler “ d “ . kısmi diferansiyel denklemler “ ∂ “ operatörü ile gösterilirler. Ancak. Ancak meydana gelecek çok bilinmeyenli denklem sistemini çözümü bu artırıma engel olacaktır. Yolun zamana göre değişimi ne olursa olsun bu denklemle cevap almak mümkündür. Diferansiyel denklemler aynı zamanda bağımlı ve bağımsız değişkenlerin diferansiyellik derecesine (türev mertebesine) göre Mertebe olarak. 12 . Başka bir ifadeyle birbirinin tersi olan. En az hata ile çözüm için sistem en küçük parçasına ayrılır. tanımlı olan son değere matematikten bildiğimiz LİMİT ile ulaşılabilir. Diferansiyel denklem sistemlerinin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem elde bulunmalıdır. buna türev veya diferansiyel. hızın (V) diferansiyeli dV ve sıcaklığın (T) diferansiyeli dT olacaktır. Bu işlem sonucu. Bu denklem sisteminin çözümü ayrı bir zorluk olarak düşünülmelidir. bağımlı değişkenin veya türevlerinin en büyük kuvvet derecesine görede Derece olarakta sınıflandırılabilir. dt ve dS ise sonsuz küçük zaman ve yol olarak isimlendirilir. Bulunan bu denklem tüm hareketler için geçerlidir.hareketin S = S(t) fonksiyonu belirlenip zamana göre türetilirse hız bulunmuş olur. bağımsız değişken ve sabitler ise eşitliğin diğer tarafında toplanırlar. operatörü ile. Bu nedenle herhangi bir ifadeyi sonsuz kabul etmek mümkün değildir. Hem bağımlı hemde bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ sözkonusu olacaktır.birlikte ele daha fazla bilinmeyenli denklem sistemi elde edilmektedir. Sonsuzluk matematiksel ve fiziksel olarak yorumlanamayan bir büyüklüktür. Dolayısıyla. Bu son ifadeden hızın. Bu değişkenlerin sayılarına göre diferansiyel eleman üzerinden elde edilecek diferansiyel denklemin isimlendirilmesi yapılabilir. Bu kavramlar diferansiyel denklemin çözümünü de belirlemektedir. yolun zamana göre birinci türevi olduğu sonucu çıkarılabilir. İşlemlerdeki ∆t ve ∆S sonlu küçük zaman ve yol. Eğer parçalanma sayısı sonsuza giden miktarda büyük alınırsa hata değeride sıfıra ve hareketciğin zamanı gidecektir. “Çok bilinmeyenli denklem sistemi nasıl çözülecek?” ve “yukarıdaki ifadeden S nasıl çekilecel?” soruları cevaplanmalıdır. Yinede. zamanın (t) diferansiyeli dt. sonsuz veya tanımsız olmadan önceki. parçalama sayısı t ∆S dS n → ∞ ⇒ → dt → 0 ⇒ lim ∆t = dt = V n n →∞ ε →0 Bu prosesle bulunan denklem DİFERANSİYEL DENKLEM olacaktır. II. Daha önce bahsedilen ve asıl problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklerin değişken olanları diferansiyel denklemlerin bağımlı ve bağımsız değişkenlerini meydana getirirler. çözüm tekniğini ve diferansiyel denklemi ilk bulan bilim adamlarının isimleriyle anılan diferansiyel denklemlerde mevcuttur. Yolun (S) diferansiyeli dS. Bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM. eğer eşitliğin sağ tarafı sıfır ise Homejen. hata sıfır değildir. Hareketciğin meydana geldiği bu en kısa zaman aralığı DİFERANSİYEL ELEMAN olacaktır. Ancak. türev ve integrasyon. Bu denkleme ulaşmak için uygulanan sonsuz küçük parçalara ayırma mantığı ve süreci DİFERANSİYEL ÇÖZÜM olarak bilinmektedir. bağımlı değişken sayısı birden fazla ise DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ ismini alır. ∞ m/sn veya ∞ oC gibi ifadeler ölçüm aletlerinin ve insan hafsalasının ötesinde bir olgudur. Bağımsız değişken sayısı ve bağımlı değişken sayısı birer tane ise diferansiyel denklem ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM ismini alır.

y) fonsiyonunun 1. Adi dif. 13 . 1. ve 2. Mertebe. Fakat bağımsız değişken bu noktalarda kesinlikle sıfır değildir. dz = ∂z ∂z dx + dy dy ∂x d 2z = ∂2z 2 ∂2z ∂2z dx + 2 dxdy + 2 dy 2 ∂x 2 ∂x∂y dy Özellikle extramum (minimum veya maksimum) noktaların belirlenmesi noktasında çok faydalıdır. Denklemi .mertebe. x bağımsız değişken. x bağımsız. 2. mertebe 1. x bağımsız değişken. t bağımsız değişkenler.5.denk. sistemi 1.derece (lineer) non-homojen 2) d 2y + 4 y = sin x : y bağımlı. x ve y bağımsız değişkenler.derece non-homojen ⎣ dx ⎦ d4y + 4 y = 0: y bağımlı.derece (lineer) non-homojen dx 2 3) dy + 4 y 3 = sin x : y bağımlı.denklem ∂x 2 ∂y 2 ds d 2 r + =3 dt dt dr − 3s = ln t dt ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y 8) : s ve r bağımlı. 1.derece (non-lineer) non-homojen dx 2 ⎡ dy ⎤ 4) ⎢ ⎥ + 4 y = sin x : y bağımlı. Kısmi dif. türevleri şu şekildedir. 2. 4. Kısmi dif. 1.denk. x bağımsız değişken. 1. Böylece yukaridaki örnek için ∂z = 0.Örnek : Aşağıdaki diferansiyel denklemleri isimlendiriniz. x bağımsız değişken. Mertebe. Isı transferinde kullanılır. 1) dy + 4 y = sin x dx : y bağımlı. 1.1 Bazı Diferansiyel Uygulamaları Diferansiyel yaklaşım denklem üretiminin yanında varolan bazı denklemlerin çözümünde de kullanılır. mertebe.derece homojen 5) dx 4 6) q = − k 7) dT : Fourier Dif. Bir extramum noktada bağımlı değişkenin diferansiyeli sıfırdır. 1. Açık formu bilinmeyen birden fazla bağımsız değişkene bağlı bir bağıntının diferansiyeli alınabilir ve bu diferansiyel form minimum-maksimum hesabı veya başka çözüm amacıyla kullanılabilir.mertebe.sistemi 9) ∂2u ∂2v + = x+y ∂x 2 ∂y 2 :u ve v bağımlı .derece dr ∂2T ∂2T + = 0 : T bağımlı değişken. Bu noktada bazı örnekler şu şekilde verilebilir. Bir z=z(x. x ve y bağımsız değişkenler. 1. dx≠0 ve dy≠0 yazılabilecektir. 3.

z. son terim ise zamana bağlı ivme olarak bilinir. V hızının x. V ve W olarak gösterilirse hız için şu işlemler yapılabilir. Taneciklerin ivmesi için bir bağıntı türetiniz. Meydana gelen ısı transferi Q=C.z ve t nin fonksiyonu olacaktır. Bu durumda ısının en az miktarda kaybı için sadece A yüzeyi ile 14 . Burada C depo malzemesinin ve ortamın bir sabit değeridir.(300-25) denklemiyle basitce hesaplanabilir. Yukarıdaki şekilden görüleceği üzere seçilen orijin noktasından uzaklaştıkca farklı hız değerlerine ulaşılacaktır. y ve z ye göre değişecektir.y.t) ise dV = ∂V ∂V ∂V dV ∂V dx ∂V dy ∂V dz ∂V ∂V + ise a = W+ + V+ + U+ =a= ∂x ∂y dt ∂x dt ∂y dt ∂z dt ∂t ∂t ∂z Son ifadedeki ilk üç terim konuma bağlı konvektif ivme. geometri ise KxLxM boyutlarında prizmatik yapıdır. V=V(x. En az ısı kaybı için hangi geometri uygundur. Bu durumda hız x. geometri R yarıçapında ve H yüksekliğindeki bir silindirik yapı.(Tiç-Tdış)=C. y ve z üzerindeki izdüşümleri U.A. Isı akış doğrultuları şekilde oklarla gösterilmiştir. Akış kanalının boyutları. dz + dy + dx + ∂x ∂y ∂t ∂z Bulunan diferansiyel ifade dt’ye bölünerek ivme bağıntısı bulunabilir. ∂V ∂V ∂V ∂V dt yazılabilir. Sıcak sıvının soğumasının en az düzeyde olabilmesi için düşünülen geometrilerin boyutları ne olmalıdır. Hız bir vektörel büyüklük olup her 3 eksen üzerinde de izdüşümü meydana gelebilir. Aynı zamanda her noktadaki hız değeri zamanlada değişebilir. V = Ui + Vj + Wk . Problem-2: 25 oC lık ortam sıcaklığında 300 oC lık sıcaklığa sahip 1000 m3 lük bir sıcak sıvıyı saklamak üzere iki farklı geometriye sahip depo düşünülmektedir. 1. A ise ısının transfer olduğu yüzeydir. 2. R K M H L Açıklama: Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar.A.y. z V x 0 y Çözüm için gerekli koordinat sistemi kartezyen (x:y:z) olarak seçilirse akışkan taneciklerinin hızı x.Problem-1: Bir akış ortamında akışkan taneciklerinin hızını veren hız profilini veya hız alanını belirleyiniz. Dolayısıyla hız sabit olsada akışkanlar için ivme sıfır olmayabilir. dolayısyla akış kesiti değiştiği için kütlenin korunumuna göre hızda değişmelidir.

10)=10 m dir .L) ise diferansiyeli şu şekildedir. =0 ∂L ∂L ∂M ∂A = 0 .10)=600 m2 1000 m3 lük hacim silindir yapı ile daha düşük yüzey alanı ile sağlanmaktadır. 2 2/3 πR ⎛ 2000 ⎞ π⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 2000 Amin = 2πR 2 + = 2π (5.10+10. olmalıdır.58m 2 R 5. L= ⇒ L3 = 1000 ise L=10 m = 2(− 2 + L) = 0 ⇒ L = 2 2 2 ∂M M M 1000 / L A = 2( [ ] M=1000/102 =10 m ve K=1000/(10. 1000 1000 ∂A 1000 1000 + + LM ) ise = 2(− 2 + M ) = 0 ⇒ M = 2 ∂L L L M L ∂A 1000 1000 1000 .838m . prizmanın yüzey alanından (600 m2 ) daha küçüktür.613 10 × ⎛ 2000 ⎞ R=⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 1/ 3 = 5. Amin=2(10. Q ve A doğru orantılı olacağı için. Silindir yapının tercih edilmesiyle ısı kaçağından %7. Silindir için sadece R’nin fonksiyonu olarak değişiyordu.419 5 10 15 20 1 r 20 Prizmatik yapı için çözüm: HACİM= KLM = 1000 ⇒ K= 1000 1000 1000 + + LM ) ve A = 2( KL + KM + LM ) = 2( M L LM Öncekinden farklı olarak burada A hem L hemde M nin fonksiyonu olarak elde edilebildi. Silindirin yüzey alanı (553. dA = ∂A ∂A ∂A dL + dM ise dL≠0 ve dM≠0.oynanabilir. A=A(M.10+10.419) 2 + = 553. 2000 dA 2000 A = 2πR 2 + ⇒ = 4πR − 2 = 0 3000 R dR R 3 H= 2. A nın R ye göre değişimi şekilde verilmiştir. 15 .582 0 1000 1000 = = 10. 1000 m3 lük hacmi veren en küçük A yüzeyi aranmalıdır.58]x100/600) daha tasarruf edilebilir. Bu şekle göre R nin 5 m civarlarında A yüzey alanının minumum bir değeri vardır. Silindirik yapı için çözüm: HACİM= πR 2 H = 1000 ⇒ 1000 1000 ve A = 2πR 2 + 2πRH = 2πR 2 + 2πR 2 πR πR 2 A nın en küçük değerini bulmak için türevi sıfır olmalıdır. ∂M A’nın en küçük değerini bulmak için türevi (dA) sıfır olmalıdır.419m A( r) 1000 H= 553.58 m2). Bunun içinde A’nın L ve M ye göre kısmi türevleri sıfır olmalıdır. en az ısı tranferi için A değeride en küçük olmalıdır.7 (=[600-553.

Örnek olması açısından bir integralin alt ve üst sınırının ortalaması..Problem-3: 500 m uzunluğundaki bir tel ile bir saha çevrelenecektir. Herhangi bir triginometrik veya logaritmik fonksiyonun kendisi çarpımı veya toplamı bu açılım ile gösterilebilir.. = ∑ ( x − xo ) n 2 3. Derece bir polinomu gösterir.2 n! n =0 Bu açılımlar yardımıyla çözümsüzlüğe sebep olan bir türevlenebilir bir fonksiyon polinom haline dönüştürülerek çözümsüzlük aşılmaya çalışılır... Seriler yardımıyla dx.. Problem: Şekilde görülen taralı alanda Z vektörü düzlemsel değişim göstermektedir.2 Seriler Analitik veya teorik çözümlerin üretilmesinde en çok kullanılan yötemlerden biride seri açılımlardır. Bu serideki xo çözüm sahasının alt ve üst noktaları arasını veya çözüm civarını tarif eder..5.b =b(250-b) = 250b-b2 dA/db=0 ise 250-2b=0 ise b=125 m ve a=125 m bulunur b 1.3. = ∑ n! 2 3. Çözüm süreci içerisinde fonksiyonun kendisi işlemin devamını mümkün kılmaz ise seri açılımıyla devam edilir.. y Zy y0+dy y0 dy dx Zx Z Zx ? dx dy ? Zy Diferansiyel Eleman Diferansiyel yüzey 0 x0 x0+dx x 16 .? Çevre=2a+2b=500 m..2 n =0 ∞ y' ' ( xo ) 2 y' ' ' ( xo ) y ( n) ( xo ) 3 y( x) = y( xo ) + y' ( xo )( x − xo ) + ( x − xo ) + ( x − xo ) + . ∞ y ' ' (0) 2 y ' ' ' (0) 3 y ( IV ) 4 y (V ) 5 y ( n ) (0) n x y ( x) = y (0) + y ' (0) x + x + x + x + x + .. Bu serilerin xo=0 açılımı Maclaurin ve xo≠0 açılımı ise Taylor serisi olarak bilinmektedir. + Cn ( x − xo ) n n =0 ∞ Bu ifade n.dy lik diferansiyel elamanın sınırları arasında bir bağıntı geliştiriniz.3. Değişik seri ifadeler olmakla birlikte en temel seri “kuvvet serisi” olarak bilinir.2 4. bir aranılan kök değerinin yaklaşık değeri veya bir türevin noktası olabilir. Bu serinin bir xo noktası civarında gösterimi şu şekildedir: y = ∑ Cn ( x − xo ) n =C0 + C1 ( x − xo ) + C2 ( x − xo ) 2 + C3 ( x − xo ) 3 + C4 ( x − xo ) 4 + . alanının maksimum a olması için kenar uzunlukları ne olmalıdır. Dikdötgen şeklinde olması istenen sahanın. Koordinat sistemini (x:y) seçerek diferansiyel elemanı oluşturunuz.2 5. a=250-b Alan=A=a.4.

Örnek olarak diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki gerilme σ ise dx kadar ve dy kadar sonraki değerleri şöyledir. Bir yüzeydeki Zx ve Zy değerleri hangi fonksiyonel değişimle diğer yüzeylere ulaşmaktadır. = ∑ ∂y ∂y 2 2 ∂y 3 3. Bu soru seri açılım ile cevaplanabilir. Diferansiyel eleman üzerinde x0≠0 ve y0≠0 olduğu için Taylor Serisi bu amaçla kullanılabilir. Dolayısıyla yukarıdaki ifadede. Bu elemanın koordinatları (x0:y0) ve (x0+dx:y0+dy) olacaktır.. = ∑ ∂x ∂x 2 2 ∂x3 3. x0. Böylece yukarıdaki açılımlar şu şekle dönüşürler. Daha önce verilen seride y yerine Z yazarak x ve y yönündeki değişimler Taylor Serisi belirlenmiş olur. Z ( x) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( y − yo ) ( x − xo ) ..türev sabit olacaktır. (x0:y0) daki Z değerleri biliniyor kabul edilirse. Bu amaçla. Z x ve y’ ye göre lineer olarak artacağı veya azalacağı için.. Sadece diferansiyel eleman için değil. σ ( x + dx) = σ ( x) + ∂σ ( x) dx ∂x σ ( y + dy ) = σ ( y ) + ∂σ ( y ) dy ∂y Bir hava akımında akış sıcaklığına ve basıncına bağlı olarak hava yogunluğu çok değişecektir.2 ∂y n n! n =0 Daha önce diferansiyel elemanın sonsuz küçük olduğu ve içerisindeki tüm değişimlerin lineer olduğu söylenmişti. Çünkü tüm fonksiyonlar seriye açılabilir. yukarıdaki denklemde x=x0+dx ve y=y0+dy yazılmalıdır: Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( yo + dy − yo ) ( xo + dx − xo ) . Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂y ∂x ∂Z ( xo ) dx ∂x Bulunan son ifadelerde gerekli yoketmeler yapılarak ve yeniden düzenlenirse Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + . Sonsuza giden sayıda olan diferansiyel yüzeylerden bir tanesi ele alınarak istenen bağıntı kurulabilir. Z=ax+b ve Z=cy+d ise 1.2 ∂x n n! n =0 Z ( y) = Z ( yo ) + ∞ ∂Z ( yo ) ∂ 2 Z ( yo ) ( y 2 − yo ) ∂3 Z ( yo ) ( y − yo )3 ∂ n Z ( yo ) ( y − yo )n ( y − yo ) + + + . (x:y) düzleminde hava yoğunluğu hesabı yapılmak istenirse yukarıdakine benzer işlemler yapılır. Ancak Z hem x hemde y ile değiştiğinden türevler kısmi türev olacaktır. özellikle sürekli ortamlar için (ısı akışı veya akışkan akışının oluşturduğu ortam katı cisimler gibi belirli bir sınıra sahip olmadığı için sürekli ortam olarak isimlendirilir) önemlidir.. Diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki (x0:y0) veya girişindeki değerler Zx ve Zy ise karşılık yüzeylerdeki (x0+dx:y0+dy) veya çıkıştaki değeri nedir? Bu soru diferansiyel eleman üzerinden denklem üretiminde. (x0+dx:y0+dy) daki Z değerleri bu denklemler yardımıyla belirlenebilir. Bu durumda Z nin x ve y’ ye göre x0 ve y0 daki Taylor açılımları şu şekilde olacaktır: ∞ ∂Z ( xo ) ∂ 2 Z ( xo ) ( x 2 − xo ) ∂3 Z ( xo ) ( x − xo )3 ∂ n Z ( xo ) ( x − xo )n Z ( x) = Z ( xo ) + ( x − xo ) + + + . Buradaki x. y ve y0 değişken oldukları için seçilen bir eleman tüm diferansiyel elemanları temsil edecektir. Direkt bir denklem yazmak mümkün olduğu için. Daha yüksek mertebeden türevler bu durumda sıfır olacaktır. tüm sistemler için bir değişimi seri ile ifade etmek mümkündür. Z ( y) = Z ( yo ) + ∂y ∂x Bu ifadeler diferansiyel eleman içerisinde Z’ nin x ve y’ ye göre değişimini göstermektedir.. Nasıl bir eğri değişimi ile iki sınır birbirine bağlanmaktadır.Çözüm için taralı alan diferansiyel yüzeylere bölünmüştür. Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂Z ( yo ) dy ∂y bulunur Bulunan sonuçlar mühendislikte kullanılan değişik fiziksel büyüklükler için gemelleştirilebilir. akış ortamı bir denklemin yazılabileceği 17 ..

2. Bilindiği gibi belirli integrasyon (sınırlı integrasyon) ve belirsiz integrasyon (sınırsız integrasyon) şeklinde iki integral alma yöntemi mevcuttur. 1. Bu şartların anlaşılması için. Diğer taraftan. “C” bir sabit olup reel. Sonuç olarak nümerik karşılığı belli olmayan C’ li denklem ile direkt olarak sayısal bir hesaplama yapılamaz. Örnek olarak. II. 3. Sonuç olarak başlangıç ve sınır şartlarının bilinmesi veya problem üzerinden çıkarılabilmesi gerekir. bağımsız değişken geometri veya boyut ise bulunması gereken şart SINIR ŞARTI olarak isimlendirilir. Bu şartlar problemin yapısından elde edilir. İşte bu C sabitlerinin sayısal karşılıklarının bulunmasını sağlayan hallere BAŞLANGIÇ ve SINIR ŞARTLARI ismi verilir. integrasyon işlemi veya diferansiyel denklem çözümü sonrasında elde edilecek çözüm denklemi bu C sabitlerinide içerecektir. Eğer bağımsız değişken sayısı biden fazla ise bu sayılar bağımsız değişken adedi ile çarpılmalıdır. Diferansiyel denklemin bağımsız değişkeni zaman ise bulunması gereken şart BAŞLANGIÇ ŞARTI. Bu diferansiyel denklemin çözümünden hesaplamalarda kullanılabilecek analitik bağıntılar bulunur. Yoğunluk (ρ) için bu değerler. ρ ( x + dx) = ρ ( x) + ∂ρ ( x) dx ∂x ρ ( y + dy ) = ρ ( y ) + ∂ρ ( y ) dy ∂y Diferansiyel eleman üzerinden çeşitli fiziksel kanunlar. İyi tesbit edilmeleri çözümün sağlığı üzerinde müspet yönde etkili olacaktır. mertebe için 2 tane C sabiti . Eğer proplem geometrisi üzerindeki orijin noktası yer değiştirirse. diferansiyel denklemlerin çözümü esnasında da belirsiz integral çözümünde karşımıza çıkan integral sabitlerine benzeyen “C” diferansiyel denklem sabitleri karşımıza çıkar. mertebe için 1 tane C sabiti. Başlangıç ve sınır sartları tariflenirken bu orijin noktası ve koordinat sisteminin tipi dikkate alınmalıdır. Bir noktada çözüm denkleminin fiziki olarak doğru olup olmadığı hakkında karar vermemizi sağlayan en temel büyüklüklerdir. başlangıç ve sınır şartları şartlar sağlanamadığı için çözümsüzlük mümkün olabilmektedir. 1. Çözüm fonksiyonu bulunabilmesine rağmen. tamsayı. Bu şartlar aynı zamanda diferansiyel denklemin çözümü sonrasında bulunan analitik ifadenin sağlaması gereken değerlerdir. kütlenin korunumu. enerjinin korunumu. Bu şartlar. silindirik koordinatlar veya küresel koordinatlar ) göre yapılmak zorundadır. diferansiyel denklemim çözümü mutlaka bir koordinat sistemine (kartezyen koordinatlar.6 Başlangıç ve Sınır Şartları İntegrallerin en basit diferansiyel denklem oldukları noktasından hareketle başlangıç ve sınır şartlarının tarifi ve gereği integrasyon işleminden verilebilir. Literatürde. Bu sabitlerin sayısı diferansiyel denklemin mertebesine göre değişir. Görülebileceği gibi çözüm için belirli olması gereken şart sayısının C sabiti sayısına eşit olması gerekir. Mertebe. Diferansiyel denklem çözümlerinde bu sabitlerin sayısı daha fazla olabilir.diferansiyel elemanlara bölünür. kullanılacak şartların durumlarına göre problemler SINIR DEĞER PROPLEMİ veya BAŞLANGIÇ DEĞER PROBLEMİ olarak da isimlendirilebilir. Diferansiyel denklemlerin çözümü daha ziyade belirsiz integral çözüm mantığı ile çözülürler. bağımsız değişken sayısı 2 olan bir kısmi diferansiyel denklemin C sabiti sayısı 4 tür. özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin çözümünde çok etkilidirler. mertebe için 3 tane C sabiti bulunur. Eğer bu şartlar yerine gelmezse rahatlıkla çözümün yanlışlığından bahsedebiliriz. Dolayısıyla. Her koordinat sistemi mutlaka bir orijin noktasına sahiptir. 2. pozitif veya complex sayısal karşılığı belirli olmayan büyüklüktür. Bir problem sadece sınır veya sadece başlangıç şartı gerektirebileceği gibi her ikisinide birden isteyebilir. x3 y = ∫ x dx ⇒ y = +C 3 2 x=3 ⇒ y=? 33 y = +C 3 (C den dolayı y tam belli değil) Belirsiz integral ile sadece bir C sabiti karşımıza çıkmaktadır. Elemanın bir yüzeyindeki belirli kabul edilerek diğer yüzeyindeki yogunluklar yazılabilir. makine mühendisliği eğitimi sürecinde mutlaka 18 .Newton Yasası vb kullanılarak yukarıdaki eşitlikler ile bir diferansiyel denklem bulunur. Yani. başlangıç ve sınır şartlarının değeride değişecektir. negatif.

çözüm fonksiyonunun bu eğrilerden birini vermesi gerekir. L 5. ısı iletim yeteneği ) 4. Duvarın veya levhanın iç bölgesindeki sıcaklıklarda bu iki değerin arasında olacaktır. Doğru bir çözüm için. A Sınır Şartları orijin noktası solda orijin noktası sağda 1. q 2. Bu problemlerde ilk önce diferansiyel denklemin meydana getirilmesi araştırılacak daha sonra başlangıç ve sınır şartları bulunacaktır.görülecek en temel konuları ihtiva eden. minimum veya maksimum noktalara sahip çözümler fiziken yanlış olacaktır. Sıcaklık . elde edilen diferansiyel denklemlerin çözümüyle bulunması gereken eğriler araştırılacaktır. Malzeme (yoğunluk. diğer yüzeyi T2 sıcaklığına sahip olacaktır. En son olarakta. Böyle bir durumda iki ortam arasındaki levha veya duvar üzerinden bir miktar ısı geçecektir. Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. düşerse bir ısı absorberi olmalıdır. Zaman . T 3. Isının yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa akması gerektiği için. x = 0 ıse T=T1 2. x = L ise T=T2 ∆T=T1-T2 x = 0 ıse T=T2 x = L ise T=T1 Bir duvar veya levha ile iki ayrı sıcaklığa sahip iki ayrı ortam oluşturulmuştur. şekilde görülen kesik çizgilerle verilmiş eğrileri tanımlayan. Aksi halde. Silindirik veya küresel koordinatlardan birisi) seçilmeli ve problem geometrisinin bir yeride eksen takımının orijin noktası olarak tercih edilmelidir. Bu sıcaklık değerleri T1>T2 şeklinde birbirinden farklı olarak verilmiş ise levha-duvar içerisinden geçen ısı miktarını ve levha-duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklere bağlı olarak bulunuz. Böylece duvarın bir yüzeyi T1. t 6. PROBLEM-1: L kalınlığındaki levha veya duvarın iki yüzeyindeki sıcaklıklar T1 ve T2 dir. Termodinamik kanunlara göre iki ortam arasında ısı transferinin olabilmesi için ortamlar arasındaki sıcaklık farkının sıfırdan farklı olması gerekir (∆T=T1-T2≠ 0). Böylece duvar içerisindeki sıcaklık değişimi T(x) eğrisi veya denklemi şekildeki a. Doğru olması mümkün olabilecek veya beklenen çözümler neler olabilir? Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c q T2 T2 0 x=L L x Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri Problemi etkileyen Fiziksel büyüklükler: 1. Yüzey alanı . Çünkü.b ve c eğrilerinden biri olacaktır Her mühendislik probleminin çözümünde mutlaka bir referans sistem olarak bir eksen takımı (Kartezyen koordinat sistemi. bulunması 19 . duvarın iç noktalarındaki sıcaklık değerleri T1 ve T2 den büyük veya küçük olamaz. Transfer olan ısı mıktarı . aşağıdaki uygulama problemlerinin iyi analiz edilmesinde fayda vardır. Kalınlık . Böyle bir bilgi olmadığı için doru sıcaklık dağılımları a. Bulunan diferansiyel denklemlerin belirlenen sınır veya başlangıç şartları vasıtasıyla çözümleri ileriki bölümlerde verilecektir. Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. b ve c eğrilerinden biri olacaktır. Çünkü. duvar veya levha içindeki sıcaklık yükselirse bir ısı üreticisi.

yasasına göre ısı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. Yukarıdaki fiziksel büyüklüklerin 2. Malzemenin ısı iletme kabiliyeti malzemeye ait bir sabit olup.Termodinamiğin 2. problem parametrelerinin zamana göre değişimi istenmeyen ve beklenmeyen bazı olumsuzlukları beraberinde getirir. Bu problemin çözümünde amaç fiziksel büyüklükler arasında q=q(T. Başka bir ifade ile iki ortam arasında ısı transferinin olması için aralarında bir sıcaklık farkının (∆T=T1-T2 ) olması gerekir. . Böylece 2 boyutludeğişkenli (T ve x) çözüm aranacaktır. Malzeme. Yani transfer olan ısı miktarı sıcaklık farkı ile doğru orantılıdır. Yani q ile L ters orantılıdır. Böylece çözüm düzlemi düşey doğrultu T ve yatay ısı akış doğrultusu x olacaktır.A. yüzey alanı ve transfer olan ısı sabittir.gerekli başlangıç ve sınır şartları ancak orijini belirli olan bir sistem için belirlenebilir. Yukarıdaki yorumların ilk ikisi birleştirilerek şu şekide bir denklem elde edilir. Bu değer literatürde ISI İLETİM KATSAYISI olarak bilinmektedir. Ancak. Fakat bu orantının derecesi bilinemez. ( q ∝ ∆Tn . Bu işlem yapılırken mutlaka fiziksel büyüklüklerin DEĞİŞKEN olan tipi ele alınmalıdır. Ancak bir denklemin veya bağıntının geliştirilmesine yardımcı olabilecek. Başka bir ifade ile sıcaklık (T) kalınlığa (L.A ısı akış doğrultusuna dik yüzey alanı olup transfer olan ısı ile doğru orantılıdır. Çünkü.x) bağlı olarak değişmektedir. Dolayısı ile sıcaklık farkı büyüdükce transfer olan ısı miktarınında artması gerekir. 5 nolu fiziksel büyüklük olan zaman da bir değişkendir. Bununla beraber sıcaklık kalınlığın her noktasında farklı değerler aldığı için değişkendir. Yani malzemenin ısı iletme kabiliyeti ısı yükü ile doğru orantılıdır. Eksen takımı olarak.t) (1) şeklinde bir denklem geliştirmektir. Ancak duvar veya levha içerisinde her nokta için bir sıcaklık değeri sözkonusudur.x. 4 ve 5 nolu elemanları değişken olurken diğerleri sabittirler.malzeme. Bu sıcaklık farkı sıfır ise ısı transferi olmaz. mühendisliğin pratik uygulamalarında zamana göre bir değişme istenmez.x ve y) bir problem meydana gelecekti. deneysel çalışmalarla düzenlenmiş tablolardan malzeme tipine göre seçilir. Duvar içerisi koordinat sisteminin x boyutu ile temsil edildiğinden T x’e göre değişecektir.Levha veya duvar malzemesinin ısı iletme kabiliyeti iyi ise daha çok ısı. sınır şartlarına ilaveten birde başlangıç sartı gerekecekti. n:orantının derecesi) . Direkt böyle bir bağıntının yazılması şu aşamada mümkün değildir. Bu tür zamana bağlı olarak değişmeyen problemler DAİMİ (steady) veya SÜREKLİ REJİM olarak isimlendirilir. Eksen takımı ve orijin noktasının yeri değiştirilmiş olsa sınır şartlarınında değişeceği açıkca görülebilir.Levhanın veya duvarın kalınlığı arttıkca q miktarı azalmalıdır. Eksen takımının orijin noktası olarak levhanın sol tarafı tercih edilmiştir. Yani sıcaklık duvar içerisindeki noktadan noktaya değişmektedir. Bu şartlar altında gerekli olan sınır şartları çıkarılmıştır. cözüm süresince veya çözüm alanında değişmezler. Aynı zamanda bulunacak çözümün formuda eksen takımının tipinden ve orijin noktasının yerinden etkilenecektir. Zaman bağlı olarak değişen problemlere DAİMİ OLMAYAN (unsteady) problem ismi verilir. kötü ise daha az ısı iletilmelidir. fiziksel büyüklükler arasında şu yorumlar çıkarılabilir: . problem geometrisi bir düzlem yapı arzettiği için. 20 . Şayet T ve x zamana bağlı olarak değişmiş olsaydı eksenlerin biri zaman boyutunu temsil ederken. Seçilen eksen takımının her eksenine (her doğrultusuna) fiziksel büyüklüklerden bir tanesi atanmalıdır. Kalınlık sabit değer gibi görülebilir. ( q ≈ 1/ Lm . zaman problemin çözümünü zorlaştırmasının yanında. düzlemsel kartezyen koordinatlar seçilmiş ve eksen doğrultularıda T ve x olarak alınmıştır. m: orantı derecesi) . Eğer x yönü q doğrultusuna göre 30o açılı seçilseydi T ve q hem x hemde x’ e dik doğrultuda (y doğrultusu) değişim göstereceğinden 3 boyutlu (T. Çünkü.

duvar veya levha içerisindeki sıcaklık dağılımının bilindiği bir yapı bulunursa çözüm ileriye götürülebilir. Çünkü. Duvarın en ince dx kalınlığındaki dilimlere ayrıldığı düşünülürse. Bu değişim m ve n nin değerlerine göre şekil alacaktır. Sonsuz giden sayıdaki doğrucuklar yanyana gelerek herhangi bir eğriyi oluşturmaktadırlar. Bölünen her parça içerisinde değişimler biraz daha basitleşir. Süperpozisyon prensibi gereği çözülemeyen bir bütün çözülebilir daha basit ve kontrol edilebilir küçük parçalara ayrılır. Şayet bölüm işlemi sonsuza giden sayıda yapılacak olursa sistem en küçük parçasına ayrılmış olur. Matematik ifadeyle. bu eğrilerin diferansiyel eleman üzerindeki izdüşümleri mutlaka bir doğru olacaktır. i sonsuz küçük parçalama sayısı ise ⇒ T T1 lim i →∞ L = dx lim ∆T = dT i →∞ i Lineer değişim Diferansiyel Eleman ve içerisindeki sıcaklık dağılımı x+dx Lineer değişimler dT T2 0 x x+dx x x dx Diferansiyel eleman ve üst taraftaki açıklamalar 3 nolu ifadeye taşınarak yeni haliyla denklem şu şekilde yazılabilir. Bu sıcaklıklar T1 ve T2 nin arasında olacaktır. Sonuç olarak. dx sonsuz küçük levha kalınlığı olduğu için. Bu en küçük yapıya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir. dT q=k (4) dx 21 . ∆T n q=k m L (3) Son ifadedeki k bir orantı sabiti olup yukarıdaki 3. Eğer. b ve c eğrilerinden hangisi olursa olsun. Bu diferansiyel eleman genelde problem geometrisinin çok küçültülmüş bir minyatürü olur ve genelde diferansiyel eleman ile ana problemin geometrisi birbirine benzerler. Çözüm için bundan sonra fiziksel büyüklükler ile diferansiyel eleman arasında yukarıdaki mantıkla bağıntı elde edilmeye çalışılır.b ve c eğrileri diferansiyel elemanlar vasıtasıyla sonsuza giden sayıda lineer doğruya ayrılmıştır. Sonuç olarak. Diğer bir ifade ile a. bu kalınlığın iki kenarı arasındaki sıcaklık farkıda sonsuz küçük (dT= T1' . Sıcaklığın duvar veya levha içerisindeki değişimi a. Bulunan son denklem daha ileriye götürülemez. Bu parçalama sayısı artıkca her parça içerisindeki değişimler lineer hale yaklaşacaktır.T2' ) olacaktır. bunların bir tanesi aşağıdaki gibi olacaktır: Bu incecik duvarın yüzey sıcaklıkları T1' T2' olacaktır. Çünkü. Sıcaklığın levha içerisindeki değişimi a. bu aşamada bir tıkanma meydana gelmiştir. hem malzeme ısı iletme yeteneği hemde orantı katsayısı sabittirler. sıcaklığın levha içerisinde kalınlığa bağlı olarak ne şekilde değiştiği bilinmemektedir. Dolayısıyla diferansiyel eleman içinde m=n=1 olacaktır. yorumu temsil edebilir. Bu eleman çok küçük olduğu için içerisinde sıcaklığın kalınlığa göre değişimide LİNEER olacaktır. b ve c eğrilerinden hangisidir.q∝ ∆T n Lm (2) Bu orantı bir katsayı ile ( k ) eşitliğe dönüştürülebilir. Dolayısı ile m ve n bilinmediği için sayısal hesaplamada yapılamaz.

Son denklemin birim analizi yapıldığı zaman birim alandan birim zamanda transfer olan ısıyı vereceği görülecektir. q ısısı T1>T2 şatıyla boru içerisinden dışarıya doğru akacaktı. Aynı problem T1 sıcaklığında su taşıyan borunun T2 sıcaklığındaki bir ortam için analiz edilmiş olsaydı. Bu nedenle meydana gelecek tersliğin giderilmesi için 4 nolu ifade aynı zamanda (-) ile de çarpılmalıdır. içerisinde diferansiyel operatör olan “d” bulunmaktadır. Böylece düzlemsel duvardan eğrisel boruya geçilecektir. Böylece elde edilecek dr et kalınlığına sahip içiçe sonsuza giden sayıdaki diferansiyel elemanlar içerisinde değişimler lineer olacağından m =n=1 olacaktır. Bu nedenle 4 nolu denklemle hesaplanacak ısı da negatif olacaktır. 5 nolu denklem herhangi bir hesaplama için uygun değildir. Bu nedenle herhangi bir A yüzeyinden t kadar zamanda tranfer olan ısının bulunması için 4 nolu denklem A ve t ile çarpılmalıdır. Çünkü. Bu durumda q ısısı r doğrultusunda akacaktır. Oysaki ısı (q) mutlak değerdir. b ve c eğrilerinden birini veren bir ifade olmalıdır. Bu fonksiyonel bağıntı şekildeki a. Fakat değişken ve sabitler noktasında bir değişim olacaktır. Yani esas sistemin diferansiyeli-türevi alınmıştır. Bu değerlerin belirli olduğu yapıya ulaşmak için r doğrultusu (radyal doğrultu) sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılacaktır. tekrar integre ederek toplanabilir.θ. Levha kalınlığını temsil eden dx ve sıcaklık farkını temsil edene dT’ nin nümerik değerleri bilinmektedir. Böylece levhada sabit kabul edilen A yüzeyi boru için r nin fonksiyonu olacaktır. Eğer levha için ortaya atılan analizler boru içinde yapılırsa ısı değeri ∆T n q=k olarak bulunacaktır. Eksen takımının orijin noktasının yerinin levhanın sağ tarafının seçilmesi halinde negatif eğimden kaynaklanan olumsuzlukların olmayacağı açıktır. Dolayısyla 5 nolu denklem sadece diferansiyel eleman için geçerlidir. Denklemde T bağımlı x ise bağımsız değişken olarak ele alınmıştır. Toplam çözümün bulunması için her bir parça tek tek çözülerek. lim i →∞ r1 − r 2 = dr lim ∆T = dT i →∞ i ise q = k dT dr 22 . parçaların herbirinden bulunan çözümlerin toplanması demek integral alma işlemi ile eş anlamlıdır. Bu d operatörleri esas problemin sonsuza giden sayıda parçalanmasından elde edilmiştir. Yine n ve m için sayısal değer bulunumayacağı için bu (r 2 − r1) m denklem kullanılamıyacaktır. matematiksel olarak sistem parçalanarak türevi alınmış ise. Şimdi önemli olan “boru et kalınlığı içerisinde sıcaklığın değişiminin ne olduğu?” sorusu olacaktır. Dolayısıyla 5 nolu diferansiyel denklemin esas problem için geçerli olabilmesi için integre edilmesi veya diferansiyel denklem çözümünün uygulanması gerekir. Yeni durumda ısı transferi yüzeyi boru içinden dışına doğru değişmektedir. Sonsuz sayıda parça için bu işlemin yapılamayacağı aşikardır. dT q = − Atk (5) dx Bulunan bu ifade içindeki “d” operatörlerinden dolayı bir diferansiyel denklem olarak isimlendirilir.z) sistemi seçilecek ve boru eksenide orijin noktası olarak alınması gerekecektir. Silindirik bir yapı olması nedeniyle böyle bir problemde referans sistem olarak SİLİNDİRİK KOORDİNAT (r. Yani. Yukarıdaki benzer analiz burada yapılabilir. elde edilen çözümlerin toplanması gerekir. Gerçek bir hesaplama için d operatörlerinin yokedilmesi gerekir. Seçilen eksen takımına göre T nin x’ e göre çizdiği eğri negatif eğimlidir. Çözüm sonrasında 1 nolu denklem yapısında hesaplamalar için uygun bir fonksiyonel bağıntı bulunur. Duvar veya levha için önerilen fiziksel değişkenler bu problem içinde geçerli olacaktır. Buda 5 nolu diferansiyel denklemin çözümü demektir. Isı transferinde bu bağıntı FOURIER DENKLEMİ olarak bilinmektedir. Fakat. Düzlemsel yapılar kartezyen koordinatlarda kolaylıkla ifade edilebilir. Bir tane bağımsız değişken olduğu için ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM olarak da isimlendirilir. Aksi takdirde bulunan çözüm fiziki olarak doğru olmaz.

Doğru bir koordinat tercihi önemlidir. kötü ise daha fazla olacaktır. Problem 2 : İçerisinde birim zamanda ve birim hacimde q*[kj/m3s] kadarlık ısı üretilen ve cevresi farklı sıcaklıklara sahip HxLxM ebatlarındaki prizmatik hacim içerisindeki sıcaklık dağılımının hesaplanabileceği diferansiyel denklemi tesis ediniz. r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r. θ) dr dθ T1 T1 0 T5 T1 T4 T3 T1 ≠ T2 ≠ T3 ≠ T4≠ T5 Diferansiyel Eleman Dikkat edilirse problemin asıl geometrisi ile diferansiyel elamanı arasında bir benzerlik mevcuttur. Aynı zamanda yapının yüzeyindeki sıcaklıkların birbirinden farklı olması nedeniyle sıcaklık farkından dolayı da bir ısı akışı sözkonusudur. Yanlış tercih değişken sayısını artırabilir. Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. İçerde üretilen ısı. Bunun yanında problem geometrisi ile seçilen koordinat sistemi uyumludur. Bu koordinat sistemlerinin farkı kartezyen koordinatlarda değişim birbirine dik üç dogrultu (x. Silindirik koordinatlarda iki doğrultu (r ve z doğrultuları) ve bir açı (θ açısı) ile ifade edilmektedir. Prizmatik yapı içerisindeki sıcaklık dağılımını veren denklemin karekteristiğini tahmin ediniz. içerisine su doldurulan havuzda suyun seviyesinin yükselmesi gibi iç taraftaki sıcaklığın yükselmesine neden olacaktır. Prizmanın iç taraflarındaki beklenen sıcaklık yükselmesi muhtemelen yüzey sıcaklıklarının da üzerine çıkacaktır. Neticede problem-1 deki yapıdan farklı bir beklenti meydana gelecektir. Böyle bir durumda diferansiyel eleman dr et kalınlığındaki ve dθ açısını gören silindir parçası olacaktır.y. çekirdek reaksiyonları veya elektriki rezistans gibi yöntemler vasıtasıyla q* kadarlık sabit bir ısı üretimi mevcuttur. borular. Prizmatik yapının tüm noktalarındaki sıcaklık değeri başlangıçta To değerine sahiptir. Küresel koordinatlarda ise aynı değişim bir r doğrultusu ve iki açı (θ ve ϕ açıları) ile ifade edilmektedir. Düzlemsel veya plaka yapılar kartezyen koordinatlarda. Şayet malzemenin ısı iletme yeteneği iyi ise bu yükselme nispeten az.r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r) dr T2 T1 0 T2 T1 T2 T2 T2' T1' Diferansiyel Eleman Eğer boru çevresi boru etrafındaki sıcaklıklar birbirine eşit olmadığı kabul edilirse sıcaklıklar birbirlerinde farklı olacağı için ısı transferi hem r hemde θ yönünde olacak ve sıcaklık dağılımıda hem r hemde θ yönünde değişecektir. Prizmatik hacim içerisinde kimyasal. Zamanla suyun havuzda seviyesinin yükselmesi gibi prizmatik yapı içerisindede sıcaklık yükselecek ve yapının sıcaklık yükselmesinden dolayı iç 23 .z doğrultuları) vasıtasıyla ifade edilmektedir. Artan değişken sayısı problem çözümünü zorlaştırır. yaylar silindirik koordinatlarda kubbe gibi yapılar küresel koordinatlarda analiz edilmelidir. Bu durumda iç bölgelerden dış yüzeylere doğru bir ısı akışı sözkonusu olacaktır. Bu nedenle diferansiyel eleman için hem r hemde θ yönünde dilimler düşünülmelidir.

Bu küçük prizma yapıların sayısı sonlu değerde bir sayı ise ancak nümerik çözüm yapılabilir. T(x. Orijinin yerinin iyi belirlenmesi çözüm rahat olmasınıda sağlayacaktır. başlangıç noktası. 5.t) = T4 4. 7. simetri ekseni. Problemin fiziksel büyüklükleri şunlardır: 1.z ) ve zamana (t) bağlı olarak değişir. T(x.t) = T3 3.q*) (1) Bu problemde yapının prizmatik olması (silindirik veya küresel bir yapıya sahip olmaması nedeniyle) nedeniyle çözüm için kartezyen koordinatlar seçilmiştir.t : Değişkendir.y. Neticede bulunacak fonksiyon şu formda olmalıdır: T = T ( t.0. T(L. Bu durumda çözüm için gerekli olan sınır ve başlangıç şartları seçilen eksen takımına göre şu şekildedir: Sınır şartları: Başlangıç şartı : 1.enerjisi de artacaktır. DENKLEM olacaktır.t) = T6 6. t = 0 T(x.z. Sıcaklık farkı değişirse transfer olan ısı miktarıda değişecektir.y. y T6 T2 Isı akış Doğrultusu L T3 0 H M T4 x T1 ≠T2 ≠ T3 ≠T4 ≠ T5 ≠T6 z T5 T1 Fiziksel büyüklüklerin 5 tanesi değişkendir.0) = To 2. Problem prizmatik yapıdan dolayı kartezyen koordinatlarda çözülecektir. Eksen takımının orijin noktası ise sol alt köşeye tesbit edilmiştir. Üretilen ısı miktarı. minumum veya maksimum değere sahip noktalar orijin olması açısından faydalı noktalardır. Bu nedenle bu değişimin belli olduğu daha küçük bir fiziki yapı ele alınmalıdır.0.y. Eğer bölünen sayı sonsuza giden bir değerde ise. 4. 3. T : Konuma(x.z. 2.q. İç enerji. Bu değişkenlerin bir tanesi Bağımlı değişken olarak alınırken diğerleri bağımsız değişken olarak seçilmelidir.H. Boyutlar : Yapı içerisine sıcaklık değiştiği için değişkendir. Fakat.t) = T5 Şu aşamada (1) nolu denklemin açık fonksiyon olarak yazılması mümkün değildir. 6. orijin noktasının özellikli bir nokta olması gerekir. T(0. elde edilen en küçük yapı diferansiyel eleman olur.t) = T1 1. q* : Genellikle sabittir.y.y. Bu 24 . İstenen olması nedeniyle T bağımlı diğerleri bağımsız değişken olarak tayin edilir. Daha küçük bir yapı için büyük prizmatik yapı daha küçük prizmalara ayrılmalıdır.malzeme.z.z.y. ısı iletim kabiliyeti ve mikrokobik yapı ile şekli sabit olmalıdır. prizmatik yapı içerisinde nasıl bir değişim gösterdiği ve fonksiyonel yapısı belirli değildir. T(x. u : Belirli sıcaklıktaki malzemenin sahip olduğu enerjidir. ağırlık merkezi. Hacim merkezi.z. Çünkü fiziksel büyüklüklerin birbirlerine göre. Prizmatik yapının sıcaklığı konuma ve zaman göre değişebileceği için değişkendir. Orijin noktasının yeri başka yerde seçilebilirdi.M. T(x.z. Dolayısıyla iç ve dış taraf arasındaki sıcaklık farkıda değişecektir. Kötü bir orijin noktası gereğinde çözümsüzlüğe kadar gidebilir. Bağımsız değişken sayısı birden fazla olduğu için bulunacak olan diferansiyel denklem de KİSMİ DİF.x.y. Isı q : İç ve dış sıcaklık farkının değişmesinden dolayı değişkendir.t) =T2 5. Malzeme : Yoğunluk. Zaman . Sıcaklık.

dV=dx dy dz ise dm=ρ dx dy dz ve dU= =ρ dx dy dz Cv dT Daha önce bahsedildiği gibi havuzda zamanla suyun birikmesi gibi.z) bağlı olarak değişecektir.dz ve z yönündeki ise dx. Büyük prizmatik yapının H. qy ve qz ise. Diğer taraftan [2] denklemindeki iç ısı üretimide açıklanmalıdır.dy.2 deki seriler kavramı ve örnek problemindeki bilgilerden faydalanarak belirlenebilir. Bu dt aralığında sıcaklık lineer değişerek dT kadar artar. Seçilen koordinat sistemine uygun olarak x. Sıcaklığın yükselmesi ile de eleman içerisindeki iç enerjide değişecektir. diğer yüzeylerinden ısı çıkışı olacaktır. Sabit hacimdeki özgül ısıya (Cv) bağlı olarak şu şekilde denklemize edilmiştir. dy ve dz lik boyutlara sahip sonsuz küçük sanal hacimlere bölünür.dy dir. birim kütle için u ile gösterilir. Bu diferansiyel hacim içerisinde tüm değişimler lineerdir. Diferansiyel hacim içerisindeki toplam ısı üretimi dQ*=q*[kj/m3s].dx dy dz olacaktır. sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılarak dx. kenarlarda daha düşük olacağından (Isıtıcı mantığına) ısı iç bölgelerden dış bölgelere akacaktır. sıcaklık farkından dolayı farklı yönlerde farklı ısılar akacaktır. ρ dir. içindeki q* kadarlık ısı üretiminden dolayı zamanla diferansiyel eleman içerisindeki sıcaklıkta yükselecektir. Diferansiyel elaman üzerindeki ısı üretimi ve transferi arasında enerjinin korunumu prensibine (termodinamiğin 1. y ve z doğrultusunda birim yüzeyden akan ısılar qx. Çünkü. Aşağıdaki şekilden görüleceği üzere x yönünde diferansiyel eleman yüzeyi dy. Bu değerler sabit olmayıp (x. Sonuç olarak örnek olarak alınan diferansiyel elemanın birkaç yüzeyinden ısı girişi olurken. sıcaklığın değiştiği yönlerde.5. diferansiyel eleman içerisinde üretilen ısı ve bu diferansiyel elemandan komşu diferansiyel elemanlara geçen ısı arasında enerjinin korunumunu gösteren Termodinamiğin 1. Hesaplamalarda diferansiyel yüzeyin yüzey alanı dikkate alınmalıdır. y yönündeki dx. [2] denkleminde açıklanmayan ifadeler diferansiyel elemanın yüzeylerinden meydana gelen ısı transferleridir. Herhangi bir diferansiyel elemana komşu diferansiyel elemanlardan geçen ısı. Diferansiyel eleman sonsuz küçük olduğu için kütlesi ve hacmide sonsuz küçük olacaktır. U = m Cv dT [ KJ] ise du =Cv dT ve dU = m Cv dT m:kütle [kg]. qy ve qz yüzeylerle çarpılmalıdır. İlave olarak bir yüzeyindeki değerine bağlı olarak diğer yüzeyindeki değer seri açılımlarla belirlenebilir. En küçük hacim içerisinde üretilen ısıda en küçük olacaktır (hacim dV ise Q da dQ olur).diferansiyel eleman bir hacim yapıyı göstermesinden dolayı DİFERANSİYEL HACİM ismini alır. Prizmanın bütün yüzeyleri farklı sıcaklıkta olup. L ve M boyutları.dz. hacmi ve iç enerjisi şu şekilde olacaktır. dx.dV= q*[kj/m3s]. Kanununa göre bir denge olmalıdır.kanunu) göre aşağıdaki ifade yazılabilir: Giren ısı miktarı . prizmanın merkezi bölgesinde üretilen ısı zorlukla yüzeye ulaşırken. V:hacim [m3] ve ρ : yogunluk [kg/m3] ise m=V. u =Cv T [ KJ/kg] .Çıkan ısı miktarı + Üretilen ısı miktarı = İç enerji değişimi (2) İç enerji toplam kütle için U.y ve z yönünde sonsuz küçük dilimlere ayrılarak sonsuza giden sayıda dx. Bu durumda birim zamanda diferansiyel eleman içinde ∂T meydana gelen iç enerji değişimi ρ Cv dxdydz olacaktır. Dolayısıyla merkezden yüzeylere doğru birim yüzeyden geçen ısılar artarak değişecektir.dz 25 .y. y ve z yönlerine göre değişimi lineedir. Bu durumda elemanın diferansiyel kütlesi. Daha önce verilen HxLxM ebatlarındaki prizma x. Diferansiyel hacim içinde sıcaklığın x. Daha önce verilen qx. Zamana göre sıcaklığın nasıl değiştiği bilinmediği için zaman boyutuda sonsuz küçük dt aralıklarına ayrılır. Merkezi yerlerde sıcaklık daha yüksek. Giriştedeki birim yüzeydeki ısıl yükün qx. T birden fazla bağımsız değişkene ∂t bağlı olduğu için kısmı diferansiyel ( ∂ ) kullanılmıştır. yüzeye yakın bölgelerde üretilen ısılar ise daha kolay yüzeye ulaşacaktır. İç enerji maddenin sıcaklığından dolayı sahip olduğu enerjidir. dy ve dz kadar sonra ne kadar ısı çıkacağının hesaplanması Bölüm 1. qy ve qz ile sembolize edilmiştir.

⎢ qz dxdy + z dzdxdy ⎥ . Bunlardan bir tanesi seçilerek aşağıdaki şekli verilen yapı üzerinden işlemler yapılabilir.⎢q z + z dz⎥dydx .⎢ qx dydz + x dxdydz ⎥ + ∂z ∂x ∂y ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz ∂t ∂T ⎡ ∂ qy ⎤ ⎡∂ q ⎤ ⎤ ⎡∂ q dydxdz ⎥ − ⎢ z dzdxdy ⎥ − ⎢ x dxdydz ⎥ + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz −⎢ ∂t ⎦ ⎣∂x ⎦ ⎣∂y ⎦ ⎣∂z Bulunan son denkleme Problem 1’ de bulunan fourier denklemi de dikkate alınarak düzenlenirse ve tüm ifade dx dy dz ile bölünürse denklem en son haline getirilmiş olur.⎢q x + x dx⎥dydz + qxdzdy + qydxdz + qz dydx .⎢ q y dxdz + y dydxdz ⎥ . ⎡ ⎢q ⎣ + ∂q y y ∂y ⎤ dy⎥dxdz ⎦ dz ∂q z ⎤ ⎡ ⎢q z + ∂z dz ⎥ dydx ⎣ ⎦ qx dy dz dy ∂q x ⎤ ⎡ ⎢q x + ∂x dx⎥dydz ⎣ ⎦ Diferansiye Eleman Diferansiyel Hacim : dV = dx dy dz dx qzdydx qydxdz Bulunan değerler [2] ifadesinde yazılarak aşağıdaki diferansiyel form elde edilir.ebatlarında eleman elde edilir.⎢q y + ∂y ⎦ ∂z ⎦ ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz (3) ∂t Gerekli parentezler açılarak sadeleştirmeler yapılırsa şu ifade elde edilir: ∂q ⎡ ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ qxdzdy+qydxdz+qzdydx. ∂T ∂q x ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q x ∂2T = −k 2 qx = −k ⇒ = −k ⎥⇒ ∂x ∂x ∂x ⎢ ∂x ⎦ ∂x ∂x ⎣ k=sabit qy = −k ∂q y ∂q y ∂T ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂2T = −k 2 ⇒ = −k ⎥⇒ ∂y ∂y ∂y ⎢ ∂y ⎦ ∂y ∂y ⎣ k=sabit (4) ∂T ∂q z ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q z ∂2T = −k 2 q z = −k ⇒ = ⎢− k ⎥ ⇒ ∂z ∂z ∂z ⎣ ∂z ⎦ ∂z ∂z 26 k=sabit . ∂q y ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ ⎡ dy⎥dxdz .

∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q * ρC v ∂T + + + = k ∂t ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 k (5) 5 nolu denklem ısı transferinde Isı İletiminin Temel Diferansiyel Denklemi olarak bilinir. birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan L[m] uzunluğundaki kabloda yerçekimi etkisiyle meydana gelen çökmeyi veren diferansiyel denklemi belirleyiniz ve sınır şartlarını tespit ediniz. Bununla birlikte merkezi bölgelerdeki sıcaklığın kenarlarındam daha yüksek olması gerektiği söylenebilir. eksen takımının orijin noktasının yeri ise sol taraftaki direğin tepe noktası alınmıştır. X=L/2 ise U=0 ise U=0 ise U= Umax ( dU = 0) dx . Bu denklem matematiksel bir isimlendirme ile 2. Fiziksel değişkenler : 1. meydana gelecek çökmenin hemen hemen bir parabolik eğri olması beklendiğinden ve bir parabolun en rahat tanımlanabilmesi (y=ax2+bx+c) nedeniyle kartezyen koordinatlar seçilmiş olup. Beklenen sıcaklık dağılım eğrisi ileri bölümlerde diferansiyel denklemlerin çözümü aşamasında verilecektir. Bu eleman sonsuz küçük alınırsa değişim daha isabetli olarak doğru bir şekilde bulunacaktır.derece non-homojen kısmi diferansiyel denklemdir. Çünkü U’nun x’e ve diğer etkenlere göre nasıl bir değişim gösterdiği bilinmememektedir. Kablo ağırlığı (sabit) 2.Yukarıdaki ifadeler yerine taşınıp bütün ifadeler diferansiyel hacime bölünüp gerekli sadeleştirmeler yapılarak şu ifade elde edilir. Bu uzunluk dx miktarına tekabül edecek ve dx uzunluğundaki çökme miktarıda dU kadar olacatır. Seçilen elemanın büyük olması bu lineer değişim yaklaşımını geçersiz kılar. x=L 3. en küçük uzunluğa sahip kablo elde edilir. y g 0 U(x) direk L x kablo U(x): x çizgisine göre kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen çökme miktarının x’ e göre değişimi g: yerçekimi ivmesi Bu tür problemler gerek asma köprü hesabında ve gerekse kabloların asıldığı iki direk arasındaki mesafenin araziye uygun olarak hesabında önemlidir.mertebe 1. Yani sonsuz küçük 27 Sınır şartları: 1. Bu durumda fiziksel büyüklükler ve sınır şartları şu şekilde olur. Çözüm için kullanılacak eksen takımı olarak. Problem 3 : İki direk arasında asılı bulunan. Direklerarası mesafe (değişken) Bu problemde de direkt olarak U’yu veren bağıntı bulunamaz. Burada yapılacak işlem yine bu belirsizliğin giderileceği daha küçük model ve eleman düşünmektir. Germe kuvveti (sabit) 4. Çökme miktarı (değişken) 3. L mesafesi sonsuza giden sayıda dilimlere ayrıldığı varsayılarak. x=0 2. Bu germe kuvveti ise kabloyu koparmaya çalışacağından kablonun kopma mukavemeti ile sınırlanmıştır. Çünkü sonsuz küçük yapılarda değişimler lineerdir. U çökme miktarı belirli bir değeri geçemez. Dolayısıyla bütün bu etkilerin iyi bir kombinasyon içerisinde çözülmesi gerekir. Bunun nedeni değişimin karekteri ve mertebesinin bilinmemesidir. Bu değerde kablolara yatay yönde verilen germe kuvvetiyle (To) sağlanır.

başka noktasındaki eğimin cosinüsü ve T nin çapımına eşittir. Direk tepe noktalarında germe kuvveti To yatay olduğu için herhangi bir noktadaki eğim ile T nin çarpımı To a eşit olacaktır. Statik denge şartları diferansiyel elemana da uygulanabilir. T2 sin β T1 sin α dw − = To To To T2 sin β T1 sin α dw ise − = T2 cos β T1 cos α To tgβ − tgα = wo dx olarak bulunur. α + d α = β olduğuna dikkat dU edilmelidir.α → dβ (veya dα) ise tgβ . Bu diferansiyel elemanın statik dengesi T1 ve T2 ile sağlanacaktır. Rüzgardan meydana gelecek küçük salınım hareketleri ise hesapların basitliği açısından ihmal edilebilir.uzunlukta meydana gelen çökme de sonsuz küçük olacaktır. ΣFy=0) uygulanabilir. ΣFy = T2sinβ .T1sinα = dw dw = wo dx ( diferansiyel elemanın ağırlığı) (3) (2) 2 nolu ifade To değerine bölünerek ve 1 nolu ifadedeki değerler kullanılarak şu işlemler yapılabilir: Burada wo (N/m) kablonun birim uzunluğunun ağırlığıdır.tgα = dtgβ = dtgα Bu işlemde β açısı α dan sonsuz küçük miktarda büyük olmalıdır. Bu gerilme kuvvetleri germe kuvvetinin ve kablo ağırlığının vektörel toplamından meydana gelir. To dx → 0 ise α → β ise β . Diferansiyel eleman asıl kablodan kesilerek çıkarılmış gibi düşünüleceğinden kesilen yüzeyleri temsil eden T gerilme kuvvetleri hesaba katılmalıdır. Hesabı düşünülen bu problemdeki kabloda herhangi bir hareket düşünülmediği için statik denge şartları (ΣFx=0. ΣFx = T2cosβ-T1cosα = 0 ise T2cosβ = T1cosα = To (1) Bu denklemin başka bir ifadesi kablonun herhangi bir noktasındaki eğimin (α) cosinüsü ile o noktadaki T kuvvetinin çarpımı. Dolayısıyla kablo doğrultusu boyunca değeri değişir. Diferansiyel elemandan tgα = ve yukarıdaki analizler birleştirilerek aşağıdaki dx ifade bulunur: d ⎡ dU ⎤ w o d 2U wo ⎡ dU ⎤ w dx = ⇒ = dtgα = d ⎢ ⎥ = o ⇒ To dx ⎢ dx ⎥ To dx 2 To ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦ 28 . Elde edilen diferansiyel eleman ve üzerinde etkili olan kuvvetler şekil olarak aşağıda görülmektedir: T2 β dU dx → 0 ve dU → 0 ise α → β α – β → dα ( veya dβ ) α T1 dw dx Önceki problemlerden farklı olarak göre kesme yüzeylerinde yeni fiziki parametreler (T1 ve T2 kesit alma kuvvetleri) belirtilmiştir.

4V kuvveti: değişken 6. hareketli sistemlerin dengesini temsil eden Newton’un 2. zaman.a ise P .a . orijin noktası olarakta hareketin başlangıç noktası tercih edilmelidir.derece adi diferansiyel denklemdir. a : değişken 4.Bulunan son ifade 2. Gerek akışkanın katı cidarlar ile ve gerekse akışkan 29 . Problem 5 : Akışkanların hareketinde kütlenin korumunu temsil eden süreklilik denklemini bulunuz. Hız . Bu durumda kullanılacak bağıntı. a= dV dt ise m dV − 4V = P dt olarak diferansiyel denklem bulunur. Açılama: Bütün akışkan akış problemlerinde akışkan içerisinde hız gradyanının bilinmesi gerekir.kanunudur. Hareket esnasında. t ise bağımsız değişkendir. P kuvveti : sabit 5. Fiziksel büyüklükler: 1. t :değişken V (m/s) P(N) Başlangıç şartı 1. Problem 4: Su içerisinde tamamen batmış ve durmakta iken denizaltı P sabit motor kuvvetiyle harekete başlamıştır. su tarafından 4V şiddetinde bir direnç kuvveti tepki vermektedir.mertebe homejen olmayan adi diferansiyel denklemdir. Bu denklem 1. İvme . Hız profili veya gradyanı akış bölgesinde nokta nokta hızın nasıl değiştiğini ifade eder. denizaltı yörüngesinin bir doğru olması gerektiğinden kartezyen koordinatlar seçilirken. Eğer akış bolgesi x-y düzleminde ise hız gradyanıda x ve y nin fonksiyonu olacaktır. Çözüm için referans sistem olarak. P motor kuvveti hareketi sağlarken. kütle . Denizaltıya iki tane kuvvet etkimektedir. Denizaltı katı bir yapıya sahip olması nedeniyle yaklaşık olarak bütün noktalarının hız ve ivmeleri birbirine eşittir. Her dilim içerisinde yolun zamana göre değişimi lineerdir ve hız her sonsuz küçük zaman aralığı (diferansiyel aralık veya zaman) içerisinde sabit bir değere sahiptir (V= ds/dt). Dikkat edilirse değişken sayısı 2 den fazla olmasına rağmen diferansiyel denklem kismi yapıda çıkmamıştır. t=0 iken V=0 (denizaltı başlangıçta duruyor) g (m/s2) x: hareket doğrultusu 4V (N) ΣF = m. Bu problemde öncekilerden farklı olarak sadece aracın takip ettiği yörünge sonsuz küçük dilimlere ayrılır. Bu durumda denizaltıyı maddesel nokta seviyesine indirgeyebiliriz. 4V su direnç kuvveti ise harekete engel olmaktadır. V : değişken 3.4V = m.derece 1. Bu problemde hareketli bir sistem analiz edilecektir. V bağımlı değişken. m : sabit 2. Maddesel nokta kinematik bir kavram olup diferansiyel eleman gibi çok küçük yapıyı ifade etmektedir. Bu bağıntıdan herhangi bir kablo ve L mesafesi için max çökme bulunabilir. araca hızıyla orantılı olarak. Hız gradyanı hız profili veya hız dağılımı olarak da bilinir. Sadece ağırlık gibi homejen yayılı yüklerin olduğu problemler için uygulanabilir. mertebe 1. Bu diferansiyel denklemin çözümünden U=U(x) şeklinde bağıntı bulunur. Aracın hızının ve almış olduğu yolun hesaplanacağı ifadeyi bulunuz.

dAx = l. Her iki haldede hız gradyanı birbirinden çok farklıdır. Zaman. Akış doğrultusuna göre değişir. 30 . t : değişken Debi ve diğer büyüklükler arasında şu şekilde ifade yazılabilir. Yukarıdaki şekilde verilen dx dy lik eleman içerisinde hızın değişimi linerdir. : değişkendir. İki boyutlu bir akış ortamından aşağıdaki diferansiyel hacim cıkarılabilir.dy dAy = l. Gerekli işlemler ve şekil aşağıda verilmiştir.5.taneciklerinin birbirleriyle sürtünmeleri sonucu meydana gelen enerji kayıplarının hesaplanabilmesi için hız gradyanının bilinmesi gerekir. Q : kütlenin korunumuna göre sabittir. Bu istenilen değerleri hesaplayan bağıntılardan biride SÜREKLİLİK DENKLEMİ'dir. Akışkan yogunluğu.dx (2) u ve v ise x ve y doğrultularındaki toplam akışkan hızının izdüşümleridir. Akış miktarı. y Kanal Duvarı dx dy x u Kanal Duvarı x Hız dağılımı y v V Q=ρAV Qx = ρ Ax u Qy = ρ Ay v (1) V hızının x ekseni üzerindeki izdüşümü u. Diferansiyel elemana veya kontrol yüzeyine x yönünde Qx. hesaplamada kullanılan bağıntılar ve elde edilen sonuçlar birbirinden farklıdır. Daha Bölüm 1. y yönünde ise Qy kadarlık debiler girerse çıkışta bu değerler sonsuz küçük miktarda artar veya azalır. Böyle bir durumdada doğrultuya göre miktarların ve hız şiddetlerinin nasıl dağıldığını bulmak mühendislik açısından önemlidir. Girişte tek doğrultuda bir akış olabilirken çıkışta doğrultu düzlemsel yani iki boyutlu olabilir. ρ : Gazlar için konuma ve basınca bağlı olarak değişirken. Akış kesiti : akış doğrultusuna göre bazen değişir bazen sabit kalır. Süreklilik denklemi kütlenin korunumu prenbine dayanır. 4.v (düşey yöndeki hız). sıvılarda akışkanlar sıkıştırılamaz olduğu için sabit kalır. Akışkan hızı. Bu diferansiyel eleman içerisine giren çıkan akışkan miktarları birbirine eşittir. Yani bir kesitten geçen akışkan miktarı başka bir kesitten geçen akışkan miktarına eşittir. Akışkan mekaniği veya Termodinamik problemlerin diferansiyel yöntemle çözümünde kullanılan diferamsiyel eleman genellikle KONTROL HACMİ veya YÜZEYİ olarak isimlendirilir. Hızın düşük ve akış çizgilerinin düzgün olduğu laminer akış ve hızın yüksek akış çizgilerinin gelişigüzel eğriler ve girdaplar olduğu türbülanslı akışta. 5. 3. 2. y ekseni üzerindeki izdüşümü v olarak alındı. Bu durumda bir kesitten geçen akışkanın başka bir kesitten geçerken. bir doğrultuya göre gerek akan miktarın dağılımının ve gerekse hızın değişiminin ne olduğunun bilinmesi gerekir.2 de verilen bilgiler ışığında elamanın içine giren çıkan akışkan miktarları arasında bir denklem türetilebilir. Bu denklem bulunurken akışkan ortamından akış doğrultusuna göre 2 veya 3 boyutlu diferansiyel eleman alınır. Fiziksel büyüklükler: 1. u (yatay yöndeki hız). debi. Burada sayfa düzlemine dik derinlik l birim olduğu kabul edilerek.

Mühendislikte akış problemleri genellikle zamana bağlı olmayan daimi hallerde düşünüldüğü için zaman dikkate alınmamıştır.7 Cözümlerin Fiziki Yorumu Diferansiyel denklemlerin çözülmesi sonucu bulunan ifadelerin matematiksel olarak doğru olmasının yanında ilgili probleme uygun bir değişimide bize vermesi gerekir. Bu durumda şu ifade bulunur: ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y (5) Bulunan denklemde u ve v bağımlı.⎢ Qy + ∂y ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ 1 nolu denklemlerin gerekli kısmı türevleri alınıp 3 nolu ifadeye taşınırsa ve 3 nolu ifadede gerekli düzenlemeler yapılırsa şu ifade bulunur: ∂ ( ρu ) ∂ ( ρv ) + =0 ∂x ∂y veya u ∂ρ ∂u ∂ρ ∂v +ρ +v +ρ =0 ∂x ∂x ∂y ∂y (4) Bulunan bu ifade akışkanlar mekaniğinde SÜREKLİLİK DENKLEMİ olarak bilinir. 1. Bu tür yorumlar daha önce çözülmüş problemlerin diferansiyel denklemlerinin çözümü esnasında yapılacaktır. Akış problemlerinin çözümünde kullanılan 3 ana denklemden biridir. x ve y ise bağımsız değişkenlerdir. En başından çözüm belirlenmiş olan başlangıç ve sınır şartlarını sağlamalıdır.⎢ Qx + Qydx . Böyle bağımlı değişkenin birden fazla olduğu diferansiyel denklemler DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ olarak bilinir ve çözüm için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır. ∂Qy ⎤ ⎡ ∂Qx ⎤ ⎡ (3) dx⎥dy = 0 dy⎥dx + Qx dy . 31 . Beklenen eğri gerçekleşmiyorsa ve şartlar sağlanmıyorsa cözüm yanlış olacaktır.∂Qy ⎤ ⎡ dy⎥dx ⎢ Qy + ∂y ⎣ ⎦ Qx dy dy ∂Qx ⎤ ⎡ Qx + dx ⎥dy ⎢ ∂x ⎣ ⎦ dx Diferansiyel eleman ve eleman üzerindeki akış miktarları Qy dx Kütlenin korunumu prensibine kontrol hacmine göre giren ve çıkan akışkan miktarları birbirine eşit olmalıdır. Bu denklem bu haliyle sıkıştırılabilir akışkanların (gazlar) değişken kesitli ortamda akması geçerlidir. Şayet akışkan sıkıştırılamayan bir sıvı ise yoğunluk değişmeyeceğinden türevleri sıfır olacaktır.

Sağlama işlemi diferansiyel denklemde hiçbir ifadenin kalmaması manasınadır. denklemi sağlayacan şekilde seri sabitleri düzenlenir. bağımlı değişkenin ve türevlerinin önünde bağımsız değişkene bağlı fonksiyonların çarpım halinde olduğu değişken katsayılı denklemlerin çözümü seri ile yapılır. 1.BÖLÜM II ADİ DİFERANSİYEL DENKLEMLER VE ÇÖZÜMLERİ Önceki bölümlerde integrallerin en basit diferansiyel denklem olduğu ifade edilmişti.mertebe diferansiyel denklemler için kullanılan son yöntem ise TAM DİFERANSİYEL yaklaşımdır. mertebe diferansiyel denklemler için denklemin lineer veya non-lineer olması çözüm üzerinde çok etkili olmamasına karşın. özel DEĞİŞKEN DÖNÜŞÜMLERİ ile çözüm aranabilir. Serinin bir çözüm olduğu kabul edilerek. Bu çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak da isimlendirilir. mertebe denklemlerde hem bağımlı hemde bağımsız değişken dönüştürülebilirken. birbirinden ayrı olarak bulunan çözümlerin toplanmasından bulunan çözümdür. 32 . Örnek olarak. non-homejen adi diferansiyel denklemlerin çözüm mantığı verilecektir. Yeni değişkenler ile integerasyon çözüm uygulandıktan sonra eski değişkenlere tekrar dönülür. Bu bölümde tek bağımsız değişkene bağlı. İntegrasyon için fonksiyonel yapısı uygun olmayan 1. Genel çözüm. Bu durumda önerilen çözüm fonksiyonun yeterli sayıda türevi ve kendisi diferansiyel denkleme taşınarak denklemin sağlaması araştırılır. Yüksek mertebeli denklemlerde kullanılan bir diğer yöntem KUVVET SERİLERİ ile çözümdür. Eğer önerilen çözüm denklemi sağlıyorsa ileriki aşamaya geçilir. Sağlama işlemi gerçekleşmemiş ise yeni bir öneri yapılarak tekrar sağlaması kontrol edilir. homojen olmayan bir diferansiyel denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından bulunur.mertebe diferansiyel denklemlerde çözüm için ilk önce İNTEGRASYON düşünülmelidir. İlk önce diferansiyel denklemin tümünün değil. Böyle bulunan çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak isimlendirilir. homojen çözüme benzetilerek veya diferansiyel denklemin homojen olmayan kısmına benzetilerek diferansiyel denklemin özel çözümü önerilir. Yüksek mertebeli diferansiyel denklemler için ilk önce HOMOJEN ÇÖZÜM’ ün bulunması ilk aşama olmaktadır.mertebe diferansiyel denklemler ise İNTEGRE EDİLEBİLİR PARÇALARA AYRILARAK çözümü gerçekleştirilmektedir. önemli bir kısmının çözümü bulunur. yüksek mertebeli denklemlerde genellikle bağımsız değişken dönüştürülür. Daha sonra dikkate alınmayan kısmın GENEL ÇÖZÜME etkisi yansıtılır. İntegre edilebilir parçalara ayırmak mümkün olmazsa. Homojen çözüm bulunduktan sonra HOMOJEN OLMAYAN ÇÖZÜM bulunmalıdır. homojen veya parçalama ile homojen hale dönüştürülen diferansiyel denklemin çözümüne verilen isimdir. Bu yöntemle çözümde değişken sayısı sonra iptal edilmek üzere 2’ den 3’ e çıkarılır. Bu amaçla özellikle bağımsız değişkene bağlı fonksiyon bloğu ve sabitler çözümün ilk aşamasında düşünülmeyebilir. Özellikle. Homojen çözüm. Bazı durumlarda herhangi bir matematiksel işlem yapılmaksızın tahmine ve tecrübeye dayanarak. Özellikle 1. 1. yüksek mertebeli diferansiyel denklemlerde sadece lineer diferansiyel denklemlerin analitik çözümü mümkündür. 1. Bu nedenle diferansiyel denklemelerin çözümünde de integrasyon prosesi kullanılacaktır. Yüksek mertebeli denklemlerde de değişken dönüşümleri kullanılabilir.

x ise bağımsız değişken olmak üzere şu şekilde verilebilir: d ny = f(x) dx n (1) Burada f(x) bağımsız değişkene bağlı bilinen bir fonksiyondur. denklemde varolan değişkenler taraf tarafa ayrılabilmelidir. çözüm fonksiyonunun yeniden türevinin alınmasıyla.y)=g(x). Birinci teste göre mutlaka tekrar diferansiyel denklemi vermelidir. Sağlama: Bulunan çözümün doğru olup olmadığı. x2 y2 2 x 2 yy ' x yy ' + = C1 ise 1. denklemin C1. mertebe diferansiyel denklemler için “f” fonsiyonu hem bağımlı değişken ve hemde bağımsız değişkenlerin fonksiyonu. f(x.h(y) şeklinde iki ayrı fonksiyona bölünebilmesidir. mertebe değişkenlerine ayrılabilen diferansiyel denklemin genel formu ve çözüm formatı şu şekildedir. 8x − −4 x 36C1 − 4 x 2 x2 y2 9 → y′ = = dif denklemde + = C1 ise y = 9 9 4 36C1 − 4 x 2 36C1 − 4 x 2 2 9 9 9 yerine yazılırsa 33 .2.y) fonsiyonun. y ) = g ( x). İkinci teste görede bulunan çözüm ve türevi diferansiyel denklemde yerine yazılır. Bu durumda çözüm sonrasında n. belirlenebilir. f=f(x. C2. Tüm ifadeler birbirini yokediyorsa bulunan veya önerilen çözüm doğru demektir. Çözümün sağlanması 2 şekilde test edilebilir. 1.mertebe bir diferansiyel denklem için bu şekildeki ayırım yapılarak ve 1 kez integral alınarak çözüm gerçekleştirilmiş olacaktır. türevi Çözüm + = 0.….h( y ) ⇒ ∫ h( y) = ∫ g ( x)dx dx Problem 1: 9 y dy + 4 x = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Diğer taraftan f(x. dy dy (2) = f ( x. olabilir. C3. 4 x + 9 yy ' = 0 36 Verilen denklem elde edildiği için çözüm doğrudur. Bununla birlikte.y). f(x. Örnek olarak. Mertebe bir dif.y)=xyln(x+y) şeklinde ise sadece x’in ve sadece y’nin fonksiyonları elde edilemeyeceği için bu metodla çözüm elde edilemez. 9 4 9 4 9 4 4 x + 9 yy ' = 0.y)=ex+y ise f(x.1 Değişkenlerine Ayrılabilen Diferansiyel Denklemler En genel halde bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayrılabilen n. Yani.y)=exey olarak ayrılabildiği için çözüm mümkündür. + = 0. Bu tip denklemlerin çözümleri n kere x üzerinden integrasyon ile gerçekleştirilebilir. Sadece 1. dx Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. 1. Cn gibi n tane integral sabiti bulunmalıdır. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. C 9y2 x2 y2 2 + = C1 ∫ 9 ydy = − ∫ 4 xdx 2 = −2 x + C C1 = 18 9 4 C1 sabiti başlangıç veya sınır şartı ile bulunacaktır. bu özelliğe sahip denklemlerin çözümü için gerekli şart f(x. mertebeden bir diferansiyel denklem y bağımlı.

Bu değişkenler ve C sabitleri arasında sadeleştirme işlemleri açısından faydalı olacaktır.v 2 ln u = ln v 2 + ln C Co = ln(C ). ⎡d2y⎤ d3y d ⎡d2y ⎤ d 2 y −5 −2 x e + C1 = = 5e −2 x ⇒ ∫ d ⎢ 2 ⎥ = ∫ 5e −2 x dx ⇒ 2 = ⎢ ⎥ dx3 dx ⎣ dx 2 ⎦ dx 2 ⎣ dx ⎦ d ⎡ dy dx ⎢ dx ⎣ dy 5 − 2 x ⎤ − 5 −2x ⎡ dy ⎤ ⎛ − 5 −2x ⎞ ⎥ = 2 e + C1 ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ 2 e + C1 ⎟ dx ⇒ dx = 4 e + C1x + C2 ⎝ ⎠ ⎦ ⎣ ⎦ Benzer şekilde bir kez daha integrali alınarak çözüm aşağıdaki şekilde bulunur. dx 3 Çözüm: Bu tür diferansiyel denklemlerin çözümünde tütevin integrasyonu için şu benzerlik unutulmamalıdır. Gerekli ters dönüşümlerle çözüm şu şekilde bulunacaktır: 1-y2 = C(1-x)2 Sağlama : “Bulunan çözüm doğrumu?” sorusu çözümün kendisi ve türevi verilen denklemde yerine yazılarak kontrol edilebilir. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. SinC. Böyle bir dönüşüm mantıksal olarak da yanlış değildir. 5 x2 Çözüm : y = − e − 2 x + C1 + C 2 x + C3 8 2 Buradaki C ler sabitler olup başlangıç veya sınır şartları yardımıyla bulunur. ⎛ d2y ⎞ d2y ⎛ dy ⎞ dy dx = x dt = t dA = A → ∫ d ⎜ ⎟ = d⎜ 2 ⎟= 2 ∫ ∫ ∫ ∫ ⎝ dx ⎠ dx ⎝ dx ⎠ dx Buna göre örnek diferansiyel denklemin çözümü. Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. Not: Çözüm sonrasında tüm fonksiyonların logaritma fonksiyonu veya sinus fonsiyonu … olması halinde integral veya diferansiyel denklem sabiti de ( C ) aynı fonksiyonlar cinsinden (lnC. C değeri sabitse bunun logaritması veay sinus değeride sabit olacaktır.Birinin etkisini diğeri yokeder. Çözüm için değişken dönüşümü de gerekecektir. dy 1 − y2 Problem 3: = dx y(1 − x) diferansiyel denklemini çözünüz. ydy dx ∫ 1 − y2 = ∫ 1 − x 1 − y 2 = u 1 − x = v ⇒ − 2 ydy = du − dx = dv ∫ − 2u = ∫ − du dv v ⇒∫ du dv = ∫2 u v ⇒ ln(u ) = 2 ln(v) + Co ln u = ln v 2C ⇒ u = C.…) yazılabilir.36C1 − 4 x 2 dy 9 y + 4 x = 0 ise 9 dx 9 −4 x 36C1 − 4 x 2 9 9 + 4x = 0 → − 4x + 4x = 0 → 0 = 0 d 3y Problem 2: = 5 e-2x diferansiyel denklemini çözünüz. 1 − y 2 = C (1 − x ) 2 y = 1 − C (1 − x ) 2 y′ = 34 2C (1 − x ) 2 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 . İntegral ve türev birbirinin tersidir.

x=0 ise y=2 [ y(0)=2] Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 2 yazılarak C1 belirlenir. 1 y= 5 x +1 dy x = diferansiyel denklemini y(1)=3 şartı ile çözünüz. Duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını belirleyip çiziniz.dy 1 − y2 = . Denklemdeki k bir sabittir. = + C ise C=4 2 2 bulunur. Problem 6: dx y Çözüm: y2 x2 ydy = ∫ xdx x=1 ise y=3 [ y(1)=3] = + C ∫ 2 2 33 12 Çözüm denkleminde x yerine 1 y yerine 3 yazılarak C belirlenir. -1=-0+C ise C=-1 bulunur. Böylece genel çözüm. Böylece genel çözüm. dx dy = ∫ dx arctgy=x+C y=tg(x+C) ∫1+ y Problem 5: Çözüm: 2 dy + 5 x 4 y 2 = 0 diferansiyel denklemini y(0)=1 şartı ile çözünüz. lny=kx+lnC1 ise y = C1ekx ∫ y = ∫ kdx ise lny=kx+C. Böylece genel çözüm. ∫y dy 2 Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri q T2 T2 0 x=L L x 35 . denklemini y(0)=2 şartı ile çözünüz. dx Çözüm: dy C=lnC1. dx = −5∫ x 4 dx − 1 = −x5 + C x=0 ise y=1 [ y(0)=1] y Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 1 yazılarak C belirlenir. dx y(1 − x) C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 2 2 (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 0 = 0 ise çözüm doğru. 2 = C1e k 0 ise C1=2 bulunur. y2 = x2 + 8 dy Problem 7: = ky dif. Problem 4: Çözüm: dy = 1 + y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. y = 2e kx Uygulama 1: Yüzey sıcaklıkları T1 ve T2 olan L kalınlığındaki duvardan geçen ısıyı hesaplayınız.

dT denklemiyle hesaplanmalıdır. y ve z yönündeki boyutun daha büyük olması nedeniyle ısı akısı duvar içerisinde kalacaktır. Dolayısıyla sıcaklık değişimide x sadece x yönünde olacaktır. Bu nedenke y ve z yönünde duvar uzunluklarının sonsuz olduğu kabul edilebilir. Bizim için duvarın x doğrultusundaki ısı tarnsferi önemlidir. sınır şartı yerine konularak transfer olan ısı bulunur. 1: x = 0 ise T = T1 . q = −k ∫ qdx = −∫ kdT q dx = -k dT ise çözüm q x = -kT + C şeklinde bulnur. q. 2: x=L ise T=T2 ise T2 = T(x) T1 b Duvar içerinde hesaplanan sıcaklık dağılımı k qL + T1 duvardan transfer olan ısı miktarı q = (T1 − T2 ) dir. Sınır şartları iki tane bulunur. Bu nedenle değişken sayısı 2 tane oluncaya kadar bazı kabuller yapılmalıdır. Bu durumda da ısı y ve z yönündeki mesafeler çok uzun olduğu için en kısa yön olan x yönünde akabilecektir. q x = -kT + k T1 ise T ( x) = qx + T1 k Bu denklem şekildeki b eğrisine uygun bir lineer değişimi ifade ettiği için beklenen bir çözüm bulunmuştur.Bu durumda duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını veren ifade şu şekildedir. o yöne göre sıcaklık değişmez .0 = -k T1 + C ise C = k T1 bulunur. 0 q’’’ q1 T1 Duvar veya Levha x q2 T2 Isı akış Doğrultusu L Duvar içerisinde ısı üretimi mevcut ise diferansiyel denklem şu şekilde olacaktır: ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q ' ' ' ρC v ∂T + + + = ∂x 2 ∂y 2 ∂z2 k k ∂t 36 Ancak bu denklem kısmi olup çözümü zordur. Bu ifadede 2. Herhangi bir yönde ısı akışı yoksa. Değişkenler olan T ve x eşitliğin her iki tarafına dx ayrılabilir. L k Isı akış Doğrultusu T2 0 x=L x Uygulama 2: Yukarıdaki problemde duvar içerisinde kimyasal yolla q’’’ kadarlık bir ısı üretimi söz konusu olursa sıcaklık dağılımı ve q değerleri ne olur? Maksimum sıcaklığı bulunuz. Diğer y ve z yönlerindeki ısı akısı önemli değildir. Yapılardaki uygulama açısından x yönündeki ısı içeri veya dışarı akarkan.

q’’’. Maksimum sıcaklık için sıcaklık dağılımını veren denklemde x=xkrt yazılmalıdır. dT q′′′x ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ =− +⎢ + =0 dx k 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ise xkrt = k (T2 − T1 ) L + 2 q′′′L xkrt maksimum sıcaklığın yerini belirler.y. Maximum sıcaklık ve yeri şu şekilde tesbit edilir. Bir sabitin türevi ise sıfırdır.z. Sıcaklık dağılımını kullanarak fourier denklemi yardımıyla yüzeylerden transfer olan ısılar hesaplanabilir.L + T1 ⇒ C1 = (T2. Fiziki yorum olarak duvar içerisinde ısı üretimi olmasından dolayı duvar içinde bir yerde sıcaklık maksimumdur. sıcaklık zamanla değişmiyor ise ∂T =0 ∂t ∂T ∂ 2T = =0 ∂y ∂y 2 ∂T ∂ 2T = =0 ∂z ∂z 2 Bu yaklaşımlar ile değişken sayısı 4 den (T. Diferansiyel denklemin yeni hali şu şekildedir: d 2T q' ' ' + = 0 (Bir tane bağımsız değişken var.T1 )/L+ q’’’L/2k q′′′x 2 ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ + + T =− x + T2 2k ⎢ L 2k ⎥ ⎣ ⎦ Duvar içerisinde sıcaklık dağılımını veren denklem Sıcaklık duvar içerisinde parabolik olarak değişmektedir. Daha önce diferasiyel denklem çıkarılmasında bahsediliği gibi bu beklenen bir durumdur.0 + C2 ⇒ C2 = T1 x=L ⇒ T=T2 T2 =. sıcaklık bu yönde değimiyor ise .x) düşecektir. Bu nedenle duvar içerisinde bir noktada sıcaklık maksimum veya minimumdur.ve sabit kalır. İlave olarak problem daimi (steady) olarak düşünülürse sıcaklık değişmeyecektir: zamanla da . T1>T2 için duvar içindeki sıcaklık dağılımı ve yüzeyden meydana gelen q1 (x=0) ve q2 (x=L) ısı akışları şu şekildedir: dT ⎡ T − T q′′′L ⎤ = q′′′x − k ⎢ 2 1 + ısı x değerine bağlı olarak değişiyor. Adi dif. sıcaklık bu yönde değimiyor ise . dx 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎡ T − T q′′′L ⎤ ⎡ T − T q′′′L ⎤ q2 = q′′′L − k ⎢ 2 1 + q1 = − k ⎢ 2 1 + 2k ⎥ 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎣ L ⎦ q = −k 37 .) 2 ye (T. T1<T2 olduğu zaman maksimum nokta sağ tarafa yakın.daimi problem.0/2k + C1. denklem) dx 2 k d ⎡ dT ⎤ − q ' ' ' dT − q ' ' ' ⎡ dT ⎤ ⎛ − q ' ' '⎞ ⎢ dx ⎥ = k ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ k ⎟ dx ⇒ dx = k x + C1 ⇒ ⎝ ⎠ dx ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ∫ dT = ∫ ⎢ ⎣ − q' ' ' 2 ⎡ − q' ' ' ⎤ x + C1 ⎥dx ⇒ T = x + C1x + C2 k 2k ⎦ Çözüm için gerekli sınır şartları: x=0 ⇒ T=T1 T1 =.q’’’L2/2k + C1. T1>T2 olduğu zaman ise sol tarafa yakın olacaktır.x. 2 değişken arasındaki diferansiyel değişim adi formda olacaktır.y yönünde ısı akışı yok.z yönünde ısı akışı yok.

T(x) Tmax T1 q1 T2 0 xkrt x=L/2 x=L x T1 > T2 için sıcaklık dağımı, maximum sıcaklık değeri ve yeri q2

Uygulama 3: AralarındaL mesafes bulunan direklere asılan birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan sahip kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen sarkmayı bulunuz. Direklerin tepe seviyesine göre meydana gelen maximum çökme miktarını ve yerini bulunuz.
0 x

wo [N/m]

g

kablo

U

d2U wo ise = dx 2 To

⎛w ⎞ d ⎡ dU ⎤ w o dU w o ⎡ dU ⎤ = ⇒ ∫ d ⎢ ⎥ = ∫ ⎜ o ⎟ dx ⇒ = x + C1 ⇒ dx ⎢ dx ⎥ To dx To ⎝ To ⎠ ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦

∫ dU = ∫ ⎢ T ⎣

⎡ wo
o

⎤ w x + C1 ⎥dx ⇒ U = o x 2 + C1x + C2 2To ⎦

Sınır şartları uygulanarak integral sabitleri bulunur. 1: x = 0 ⇒ U = 0 2: x = L ⇒ U = 0 0 = 0+ 0+C2 ⇒ C2= 0 0 = (w0/2T0)L2 + C1L ⇒ C1= - w0L/(2T0) ise
U ( x) = w0 2 ( x − Lx ) 2T0 maksimum çökmenin meydana geldiği noktayı bulmak için bulunan denklemin 1.türevi sıfıra eşitlenir. 2 w ⎡⎛ L ⎞ w L2 L⎤ dU w0 L = (2 x − L) = 0 ⇒ 2 x − L = 0 ⇒ xkrt = ise U max = 0 ⎢⎜ ⎟ − L. ⎥ = − 0 dx 2T0 2 2T0 ⎢⎝ 2 ⎠ 2⎦ 8T0 ⎥ ⎣ L/2
0 x=L/2 x=L x Meydana gelen sarkmanın x’ e göre değişimi ve maksimum çökme

Umax U(x)

38

Uygulama 4: Yola(x) bağlı ivmesi a = 2x ile verilen hareket durmakta iken harekete başlayan bir araca aittir. Aracın hızını ve yolunu zamana bağlı olarak bulunuz.

dV = 2 x şeklinde bir denklem elde edilecektir. Bu diferansiyel denklemde 3 tane dt değişken (V,x ve t) mevcuttur. 3 değişkenli diferansiyel denklem çözülemez. Çözüm için değişken sayısı 2 ye düşürülmelidir. Bu iki şekilde yapılabilir: a=

İlk yöntemde bağımlı değişken (V) yokedilebilir. V yerine x li ifadesi yazılır. Yolun zamana göre 1. türevi hız ise dx d d ⎡ dx ⎤ d 2 x d 2x V= ise diferansiyel denklem = 2 x olur. Böyle → a = [V ] = ⎢ ⎥ = 2 dt dt dt ⎣ dt ⎦ dt dt 2 2.mertebe bir denklemin çözülebilmesi için sağ taraf bağımsız değişkenin (t) fonksiyonu olmalıdır. Oysaki elde edilen denklemin sağ tarafı bağımlı değişkenin (x) fonksiyonudur. d 2x İntegrasyon için 2 = f (t ) olmalı dt IIDeğişken sayısını 2 ye indirgemenin diğer yolu bağımsız değişkenlerden birinin yokedilmesidir. Zincirleme türev kuralı ile bu amaç gerçekleştirilebilir. dV dV dx dx dV = → a= V= a =V dt dx dt dt dx Böylece V ve t arasındaki ivmeden V ve x arasındaki ivme ifadesine geçilebilir. dV V2 = 2x ⇒ ∫ VdV = ∫ 2 xdx ⇒ = x2 + C V dx 2 x = 0 ⇒ V = 0 (Durmaktadır.) ise 0 = 0 + C ⇒ C = 0 , V2 = 2x2 ⇒ V =1.414 x
Uygulama-5: Şekilde görülen çelik köprü üzerinde seyretmekte olan bir araçtan dolayı köprüde meydana gelen çökmeyi (sehim) bulunuz. Maksimum değeri belirleyiniz. Açıklama: Köprü üzerinden geçen en ağır araç körünün tam ortasında en büyük çökmeyi meydana getirir. Bu nedenle tam orta nokta için bulunacak çökme değeri için sağlanacak emniyet diğer noktalar içinde kafi olacaktır. Araç ağırlığından dolayı gövdeyi F kuvveti ile eğmeye çalışacaktır. Hesaplama için mesnet reaksiyonları hesaplandıktan sonra 0 orijin noktasına x kadar uzaklıktaki A noktasına göre moment alınır.
gövde g

I-

Köprü Ayağı F L F 0 F/2 x A

Köprü Ayağı

Çökme eğrisi Sehimin x’ e göre değişimi

Sehim veya çökme (u) diferansiyel denklemi I atalet momenti ve E elastisite modulü ve moment (M) değerine ne bağlı olarak şu şekildedir;
39

EI

d 2u Fx = M ( x) burada moment önceki şekle göre A noktasından M ( x) = − dir. 2 dx 2 d 2u Fx =− , 2 dx 2 d ⎛ du ⎞ Fx , ⎜ ⎟=− 2 IE dx ⎝ dx ⎠ u=− Fx du Fx 2 ⎛ du ⎞ =− + C1 , d ⎜ ⎟ = −∫ dx ise ∫ ⎝ dx ⎠ 2 IE dx 4 IE

ise IE

⎛ Fx 2 ⎞ du = − ∫ ⎜ + C1 ⎟ dx ∫ ⎝ 4 IE ⎠

Fx 3 + C1 x + C 2 12 IE

Çözümün tamamlanması için 2 tane sınır şartı gerekir: 1. x=0 ise u=0 , C2=0 Fx 3 FL2 FL2 2. x=L/2 ise du/dx=0, C1 = ise u = − + x 12 IE 16 IE 16 IE
Uygulama-6: Hareketsiz duran ve aralarında H kadar mesafe bulunan iki plaka arasında akan Qo debiye sahip sıvının hız profilini veren bağıntıyı bulunuz. Akış daimi (steady) dir.
Kanala girerken Hız profili y 0 x H Kanala içeriside Hız profili Açıklama: Sıvıların yapışma özelliği vizkosluk özelliği olarak bilinir. Gerçek sıvılar temasta oldukları katı yüzeye yapıştıklarından hızları yüzey ile aynı olur. Bu problemde plaka yüzeyler hareketsiz olduğu için palakaya bitişik tanecik hızları sıfırdır. Bu suretle girişteki homejen hız profili (gradyeni) kanal içinde parabolik olarak değişir.

Çözüm: İki boyutlu (y,x) akış için akışın hareketini tanımlayan Navier-Stokes denklemi sıkıştırılamayan sıvılar için şu şekildedir. ⎛ ∂ 2u ∂ 2u ⎞ ⎛ ∂ 2v ∂ 2v ⎞ ∂u ∂P ∂v ∂P x için, ρg x − ve y ekseni için ρg x − + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ ⎜ ∂x ⎟ ⎜ ∂x ⎟ ∂t ∂y ∂y ⎠ ∂t ∂x ∂y ⎠ ⎝ ⎝ Bu denklemlerde u ve v sırasıyla akışkan taneciği hızının x ve y eksenlerindeki izdüşümleridir. İlave olarak g yerçekimi ivmesini, ρ akışkan yoğunluğunu, µ dinamik viskoziteyi ve P basıncı göstermektedir. Akış sadece x yönündedir ve hız sadece y’ ye göre ∂u değişmektedir. Bu nedenle v=0 ve = 0 olacaktır. Daimi akış zamana göre değişim ∂x göstermeyen akış için zamana göre türevlerde sıfır olacaktır. Geriye kalan ifade şu şekildedir.

ρg x −

⎛ ∂ 2u ⎞ ⎛ d 2u ⎞ ∂P ∂P + µ ⎜ 2 ⎟ = 0 , ρg x − + µ⎜ 2 ⎟ = 0 , ⎜ ∂y ⎟ ⎜ dy ⎟ ∂x ∂x ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

ρ gx −

∂P = K ise ∂x

⎛ d 2u ⎞ K +µ⎜ 2 ⎟ =0 ⎝ dy ⎠

Yukarıdaki denklemde tek bağımsız değişken olduğu için kısmi diferansiyenden adi diferansiyele geçilir. İntegral y üzerinden alınacak olup x ile ilgili terimler bu nedenle K sabiti ile kısaca gösterilmiştir.
d 2u K −K 2 = − = sabit ise iki kez y’y göre integral alınarak u ( y ) = y + C1 y + C 2 bulunur. 2 µ 2µ dy

Sabitlerin bulunması için 2 sınır şartı gerekir. Koordinat sisteminin orijin noktası iki plakanın tam ortası seçilerek hareketsiz plaka yüzeyindeki sıvı taneciklerinin hızı tanımlanabilir. Plakaların orijine uzaklığı seçilen orijine göre H/2 ve –H/2 olacaktır. Gerçek akışkanlar katı
40

a2 dx = x ( x2 .3 dy = 0 3. x y3 dx + (y+1) e-x dy = 0 21. Bu durumda çözüm 8µ 1 ⎡ dP ⎤ 2 2 ⎢− dx + ρg x ⎥ H − 4 y 8µ ⎣ ⎦ ( ) Bu hız profili bir parabolik bağıntı olup beklenen çözümdür. Kesit akış doğrultusuna dik olup. Plakaya yakın birim kesitten geçen debi ve 0 orijin noktası civarındaki birim kesitten geçen debi aynı olmayacaktır.x2)1/2dy = 0 16.5dy 20. tan2 y dy = sin3 x dx 8. Bu değişim HIZ ALANI olarakta isimlendirilir. Bu nedenle her y noktası için bir debiden bahsedilebilir.yüzeyine yapışacağından ve plakalar hareketsiz olacağından plaka yüzeyindeki taneciklerin hızı da sıfır olacaktır. y’ = y sec x 13. dr = b (cos θ dr + r sin θ dθ ) . H. y’ = 2x + x y2/ 3y +x2 y 17. x2 dx + y(x-1) dy = 0 4. sınır şartı . sınır şartı . dx = t (1+t2) sec2 x dt 14. Qo = ∫ ifadenin integrasyonu ile bulunabilir. y’ = cos2 x cos y 41 12. x dx . y ln x ln y dx + dy = 0 18. 0 = 2µ 2 1. 0 = Son iki sınır şartı denkleminin çözümümden C1=0 ve C 2 = sabitler ve K yerine yazılarak şu şekilde bulunur. y=H/2 ise u=0 . Debi (=hız*kesit) prensibine göre hesaplanır. Bağıntı y yönünde akışkan hızının nasıl değiştiğini ifade etmektedir.Derinlik şeklinde hesaplanır. Bu durumda H değerinden geçen debi integralle belirlenir.Derinlik kesitinden geçen debide sonsuz küçük olacaktır. x2 y y’ = ey 19. y2 e2x dx = (4+ e2x) dy 6. (1+ ln x ) dx + (1+ln y ) dy = 0 15. sin x sin y dx + cos x cos y dy = 0 10. x cos2 y dx + tan y dy = 0 9. Bu nedenle y doğrultusu dy lik sonsuz küçük diferansiyel dilimlere ayrılır. y=-H/2 ise u=0 . x dx + (a2 . u= KH 2 bulunur. Herhangi bir dy. −K (H / 2)2 + C1 H + C2 2µ 2 −K (− H / 2)2 − C1 H + C2 2. Ancak H boyunca u hızı değişmektedir. dy/dx = y/x2 5. Örnek Problemler : 1.(x+2) dy = 0 2. (1-x) y’ = y2 11.a2 )0. Bu hız bağıntısından hareketle debi ve viskoz kuvvetler hesaplanabilir. Qo debisi bu −H / 2 u ( y )dy = ∫ 1 − H / 2 8µ H /2 H3 ⎡ dP ⎤ − + ρg x ⎥ H 2 − 4 y 2 dy = ⎢ dx 12 µ ⎣ ⎦ ( ) ⎡ dP ⎤ ⎢− dx + ρg x ⎥ ⎣ ⎦ Son çözümden istenirse Qo debisini veren kanal aralığı H belirlenir. Qo = ∫ H /2 H /2 −H / 2 u ( y )dy şeklinde yazılabilir. dx/(y(1+x2)) =2 dy 7. Bu durumda diferansiyel kesitten geçen debi Derinlik=1 alınarak. xy dx . (e2x + 4 ) y’ = y 22.

5sin2wx .5π)=-0.25π) = -1 r(0) = r0 y(2) = 3 y(0) = 1 y(2) = -1 y(1) = 3e-1 y(2) = 3 y(π/2) = 4 y(-2) = 1 y(1) = 9 32.2 Tam Diferansiyel Denklemler Önceki bölümde verilen bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayırma yöntemi her diferansiyel dy = f ( x. y) dx + N(x .5 cos2x. y yerine V ve x yerine t 42 . y’=x2y2-2y2+x2-2 42.y) ve N(x. Idy = x+ y → ∫ dy = ∫ ( x + y ) dx : x üzerinden integral almak için y değişkeni dx x cinsinden yerine yazılmalıdır.mertebeden diferansiyel denklemler tam diferansiyel yaklaşımı ile çözülebilir. g:sbt.y.x (x2 – 1)0. çözüm ifadesinde x-değişkeni. w:sbt 39. y’=3(y+1) 37. sinθ dr = r cosθ dθ. y’ = (3y-xy)/x 31. 1. Eğer değişken ayırma yapılamaz ise integral almak mümkün olmayacaktır. y’=4(y+1)0. y-değişkeni ve Cintegral sabiti bulunacaktı.y)=h(x). y′ = dx şeklinde ayırmanın mümkün olmadığı hallerde. 2 xyy’ = 1+ y2 28. I(0)=Io 47. r(0)=8. dr/dt=-4tr. L(dI/dt)+RI=0. 2y dx = 3x dy 30. y’= cosx tgy 40. V(to)=Vo 45. (1. Ancak y=y(x) şeklinde bir bilginin bulunması da verilen integralin çözümüne bağlı olduğundan klasik mantıkla çözüm bulunamaz.örnek uyarlanırsa (2) dy = x+ y → dy − ( x + y )dx = 0 ise dx M(x.y)=1 olacaktır.3 46. Aynı şekilde II. bağımlı ve bağımsız değişkenlerin fonksiyonu olan M(x. y’+(x+1)y =0 3 2. r(0.örnek için. y’ = (3+y) cot x 33.y) dy = 0 Bu denkleme yukarıda verilen I. xyy’ = 1+ y 2 3 x2 36. dr/dt = -4 rt 27.2 44.y) fonsiyonlarına bağlı olarak 1.y)=-(x+y) ve N(x. y ) genel ifadesindeki f(x. dV = sin t + V → ∫ dV = ∫ ( sin t + V ) dV : zaman (t) üzerinden integral almak dt için hız (V) zaman cinsinden yerine yazılmalıdır.23. y’+cscy=0 38. V(dV/dt)=g.y2)0. Bulunan f(x. x y dx + e dy = 0 26. y’=y2 sinx 41.5 dy = 0 24.g(y) denklem için mümkün olmayabilir.C)=0 denkleminden C çekilerek C=C(y. y’ = x2y2 35. y(0.5dx . 2ydx = 3x dy 34. Değişkenlerine ayrılamayan. yy’=0. M(x. Örnek olarak. mertebe bir diferansiyel denklemin standart formu şu şekilde gösterilebilir.x) (1) şeklinde bir kapalı fonksiyonel denklem bulunabilir. y’ = 3y 29. Ancak bu integral çözümüne bağlı olup çözüm mümkün olmaz II- Şayet verilen örnekler çözülmüş olsaydı. y’=x3e-y y(2)=0 43.

(1) denklem ile tanımlanmış olan kapalı fonksiyonda C integral sabiti geçici olarak değişken kabul edilirse 2 değişkenli yapıdan 3 değişkenli bir yapıya ulaşılır.yazılarak M(t. bu toplamda tam diferansiyel olacaktır. (5) nolu denklemler 2 tane olup hangisinden C değeri bulunabilir. N(t. Başka bir ifade ile “M(x. (3) denklemine göre C’ nin değişiminin bir kısmı x. y ) ∂ 2 C ∂C ∂ N ( x.y) fonsiyonlarına bağlı olarak (4) şartını sağlayan C ne olmalıdır?” sorusunun cevabı verilmelidir. y ) = ∂C ∂y (5) yazılabilir. y ) = ∂C ∂x . Tam diferansiyel C gibi bir sabit için kesinlikle sıfırdır. Birinden bulunan C değeri. Bu yaklaşım Sabitlerin Değişimi ismi verilmekte olup başka diferansiyel denklem çözümlerinde de kullanılmaktadır.diferansiyeli önceki bilgilere (Bölüm 1.5. Çünkü bu türevleme birbirine eşit iki diferansiyel ifade elde edilir. Diferansiyel “değişim” olarak da algılanabilir.V)=Sint+t .V)=1 şeklinde (2) formuna dönüştürülür. N’ ninde x’ e göre tekrar kısmı türevleri alınması ile mümkün olur. Bu benzeşimden . C’nin x’e göre değişimi olarakta düşünülebilir. y ) = ise = ∂x ∂y ∂ x∂ y ∂y ∂x ∂ y∂ x (6) 43 . y ) = ∂C ∂ M ( x. Tam diferansiyel bir fonksiyon (değişken ∂y sayısı gerçekte 2 tane olan fonksiyon) için dC=0 olmalıdır. hem M hemde N fonksiyonları etkili olacağından her ikiside kullanılmalıdır. M ( x. 3 değişkenli (C. Bunlar kısmi diferansiyel dir. Biri diğerini yokedebilir. ∂C ve ∂x ∂C ∂C dx + dy = 0 ∂x ∂y (4) şeklinde yazılabilir. Her ikisininde kullanılabilmesi içim iki denklem birleştirilmelidir. M ( x. Tam ve kısmi diferansiyeller 2 ve 2’ den daha fazla değişken içeren fonksiyonlar için lullanılan kavramalardır.y) ve N(x. Ancak ∂C sıfır olmayabilir. N ( x.y) böyle bir fonksiyonun 1. Verilen (5) denklemleri de x ve y ye göre kısmı olarak türetilirse. Bu ikisinin toplamı değişiminin tamamını verecek olup. Bu birleşme ancak M’ nin y’ ye göre kismi türevine. y ) ∂ 2 C ise = ve N ( x.x. diğerinden bulunacak C değerine eşit olacakmıdır? Çözüm üzerinde her ikiside. ∂C C’nin x’e göre ∂x 1. (2) formunda verilen bir diferansiyel denklemin çözümünden bulunacak (1) nolu denklemin tam diferansiyel şartını sağlayarak (4) denklemini sağlayabilmesi için (5) nolu denklemlerden tam diferansiyellik şartları üretilmelidir. diğer bir kısmı da y üzerindedir.1) dayanarak şu şekilde yazılabilir: dC = ∂C ∂C dx + dy ∂x ∂y (3) Burada C nin bir integral sabiti olduğu için tam diferansiyelinin sıfır olması sözkonusudur. Dikkat edilirse (2) formundaki çözülecek diferansiyel denklem ve çözüldüğü varsayılan çözümün diferansiyelini ifade eden (4) denklemleri birbirine benzemektedir.türevi olarak bakılacağı gibi.

Bulunan Co(y) (8) denlemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır. (5) denklemlerindeki ifadelerden biri ele alınarak. integral işleminde dikkate alınmayan y değişkenine bağlı olabileceği ihtimali her zaman düşünülmelidir. ∂C nin N(x. ya M(x. Dolayısıyla bu aşamada çözümün bitmiş olduğunun söylenmesi imkansızdır. Tersinden düşünecek olursak diferansiyel denklemdeki M'nin y' ye göre kımi türevinin. Mx M’ nin x’ e göre kısmi türevi demketir.y)'ye eşit olduğu ∂y (9) ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy = N ( x. N' nin x' e göre kımi türevine eşit ise o denklem tam diferansiyel denklemdir denilebilir. y ) = ∂x bulunur. Co(y) bulunarak (8) de yerine yazılmalıdır. Bu durumda tam diferansiyel bir form için (2) denklemindeki M ve N fonksiyonlarına bağlı olarak. M x ve y ye bağlı bir fonksiyondur. integral y üzerinden alınmış olup. (8) ifadesi y 'ye göre tekrar türetilecek olursa çözümün tamamlanmasını sağlayacak Co(y) . y ) ∂y ∂y Bu durumda (9) denleminin integrasyonundan Co(y) bulunur. Bu ifade kısca Mx=Ny olarak da gösterilebilir.y) seçilerek ∂C ⇒ ∂C = M∂x ⇒ ∫ ∂C = ∫ M ( x. Çünkü. Co sadece bir değişkene bağlı olmak zorundadır. y )∂x + Co ( y ) (8) M ( x.y) yerine N(x.olduğu görülecektir. Co(x) değerini bulmak içinde (10) denklemin x’ e göre kısmi türevi alınarak M değerine eşitlenmesi gerekir. Problem-1: (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu durumda (7) nolu denklem tam diferansiyellik şartı olacaktır. y ) ∂ N ( x. (8) çözümünün elde edilmesinde M(x. M(x. Böyle bir şart sağlanırsa diferansiyel denklemin çözümü şu şekilde geliştirilir. 44 . (9) denkleminde Co’ın y’ ye göre türevinde “d” operatörünün kullanıldığına dikkat edilmelidir.y). Çünkü. Co(x) (10) denklemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır.y) tercih edilirse çözüm şu şekilde ilerleyecektir: N ( x. bulunacak Co sabitinin x’ e bağlı olması muhtemel olacaktır. ∂ M ( x . y ) = ∂y ∂x (7) şeklinde tam diferansiyellik şartı yazılabilir. Bu integrasyon sonucu Co içerisinde x ile ilgili bir ifadenin olamıyacağı açıktır. Bunun x' e göre kısmen integre edilmesi halinde meydana gelen Co integral sabitinin x e göre sabit olurken.y) yada N(x. Bu nedenle Co(y) şeklinde yazılım doğru olacaktır. işleme başlanır. y ) = ∂C ⇒ ∂C = N∂y ⇒ ∂y ∫ ∂C = ∫ N ( x. Aksi halde işlem hatası olup çözüm yanlış olur. Eğer Co içerisinde x bulunursa yapılan işlemlerde yanlışlık var demektir. y)∂y + C ( x) o (10) Buradaki Co=C(x) olduğuna dikkat edilmelidir. ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy ∂y ∂y ifadesinden bulunacaktır. (5) ifadesine dikkate edilecek olursa görülecektir. Bulunan Co(x) içerisinde kesinlikle y değişkeni bulunmaz.

x’e göre kısmi türev alınırken y sabit kabul edilir. Bunun için M(x.y)=3xy 2 +1 ise dy ∂y dy Dif.y) den faydalanılır. şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 3y 2 ⇒ tam diferansiyeldir. Ancak. 2. y) = 3xy 2 + 1 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡3xy 2 + 1⎤∂y ⇒ C = xy 3 + y + Co ( x) ⎣ ⎦ ∂y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir. C integral sabitidir.y) dx + N(x. Bunun için N(x. y) = =y + 2x . = 3y 2 ⇒ ∂x ∂y Çözüm için diferansiyel denklemden M ve N fonksiyonları input olarak alınmıştır. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır. M ve N den biri ile C(x.denklemin çözümü C = xy 3 + y + x 2 şeklindedir. y ) = y3 + 2x ise = 2 x ⇒ ∫ dCo = ∫ 2 xdx ⇒ Co ( x) = x dx ∂x dx Dif. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. 45 .y) çözüm fonsiyonu diğeriden ise Co(x) veya Co(y) fonksiyonel integral sabiti bulunacaktır.y) den faydalanılır.denklemin çözümü C = y 3 x + x 2 + y şeklindedir.y) ile C(x.y) ve N(x. ∂C 3 =y + 2x ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ y 3 + 2 x ⎤∂x ⇒ C = y 3 x + x 2 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.çözüm: M(x. ∂C = N(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Çözümün x2 e göre türevi.çözüm: N(x. dC dCo ∂C = 1 ⇒ ∫ dCo = ∫ dy ⇒ Co ( y ) = y =3xy 2 + o =N(x.Diferansiyel denklemde ki (y3 + 2x) ve (3xy2 +1) fonksiyonlarının sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir. [Not: Kısmi türev bilinen adi türev ile aynır. Bulunan M ve N’nin kısmi türevleri alınarak tam diferansiyel şartını sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir. y’ ye göre kısmi türev alınırken x sabit. N(x. ) ∂M ∂N ∂C 3 ∂C = (or My=Nx) M(x. Sağlama: Bulunan çözüm tekrar türetilerek doğru olup olmadığı belirlenebilir.y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir. 2 dC dCo ∂C = y 3 + o = M ( x. Her iki alternatif kullanılarak çözüm şu şekilde gerçeklenir: 1. Aynı şekilde kısmi integrasyonda da x üzerinden (∂x) integrasyonda y sabit. (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 M(x. y) = =3xy 2 + 1 Tam dif.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. y üzerinde integrasyonda (∂y) x sabit alınır. Bu inputların her ikiside kullanılarak output çözüm bulunacaktır.y) ve M(x.y) ile C(x.

⎣ ⎦ Diferansiyel denklemde ki fonksiyonel yapı sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.y) ve N(x. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. y) = = ⎢ x +Cosy+ ⎥ Tam dif. y) = =.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ∂x ⎝ x ⎠ ise ∫∂ C = ∫.( x 2 -3yx )dx = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.y) dx + N(x. Başka bir bir ifade bir denklemde sayısal değeri 46 . Çözüm denkleminde C bulunduğu için Co alınmayabilir. C integral sabitidir. Bu verilen diferansiyel denklemin aynısı olup çözüm doğrudur.y) den faydalanılır. Ancak bir integral sabiti olarak kullanılabilir. 2.y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir.y)=x 3 +cosy+ dy ∂y x dy x Dif.y) den faydalanılır. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir. = cos y ⇒ ∫ dCo = ∫ cos ydy ⇒ Co ( y ) = sin y = +x 3 + o =N(x.3 2 dC d ( xy ) dy d ( x ) dy dy = + + → 0 = y 3 + 3 xy 2 + + 2x .y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. ∂C ⎡ 3 1⎤ = ⎢ x +Cosy+ ⎥ ise ∂y ⎣ x⎦ ∫ ∂ C = ∫ ⎢ x +Cosy+ x ⎥∂y ⇒ C = x y + sin y + x + C ( x) ⎣ ⎦ 3 3 o ⎡ 1⎤ y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır. dC dCo ∂C 1 1 . = 3x 2 − 2 ⇒ tam diferansiyeldir.y) ile C(x. Bunun için M(x.y) ve M(x. şartı ∂y ∂x ∂x x⎦ ∂y ⎣ ⎝ x ⎠ ∂M ∂N 1 ⎛ 1 ⎞ = − ⎜ 2 − 3x 2 ⎟ . ∂M ∂N ∂C ⎛ y ∂C ⎡ 3 1⎤ ⎞ = M(x.denklemin çözümü C = y + yx 3 + sin y x şeklindedir.( x 2 -3yx )dx = 0 ⎣ ⎦ M(x.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ .y) ile C(x. y ) = . son ifade dx ile çarpılarak dx ve dx dx dx dx dx dx dy parentezine alınırsa (3y2+1)dy+(2x+y3)dx=0 bulunur. Problem-2: 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy . N(x. ∂C ⎛ y ⎞ =.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ise ∂x dx x dx ⎝ x ⎠ Co sabit bulundu. 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy . Daha tam diferansiyel şart kontrol edilir.⎜ ⎝ y ⎛ y ⎞ -3yx 2 ⎟∂x ⇒ C = + yx3 + Co ( y ) 2 x x ⎠ Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. dCo ∂C y dC ⎛ y ⎞ = 0 ⇒ Co = sabit = 3x 2 y − 2 + o = M ( x. ∂y ∂x x ⎝x ⎠ 1. Bunun için N(x. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır.çözüm: M(x.çözüm: N(x.

denklemin çözümü y C = x 3 y + sin y + şeklindedir. yine sayısal değeri bilinmeyen başka bir sabitle kısaca tariflenebilir. ∂M ∂N ∂C ∂C = M(x. Dif.y)= =3x 4 y 2 . C integral sabitidir.bilinmeyen sabitlerin toplamı.y)= =4x 3 y3 -2xy N(x. =3x 4 y 2 -x 2 + o =N(x. Bunun için N(x. dC dCo y4 ∂C = y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ y 3 dy ⇒ Co ( y ) = =3x 2 y+ o =N(x. farkı veya çarpımı. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir.y)=3x 4 y 2 .x 2 . ∂C =4x 3 y3 -2xy ∂x ise ∫ ∂ C = ∫ ( 4x y -2xy ) ∂x ⇒ C = x 3 3 4 y 3 − yx 2 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir.y)= ∂y ∂x ∂M ∂N = 6 xy ⇒ = 6 xy ⇒ tam diferansiyeldir.denklemin çözümü C = x 4 y 3 − yx 2 şeklindedir. Tüm denklem taraf tarafa 4 4 2 4 ile çarpılarak ve 4C=C1 yazılarak çözüm daha basit yazılabilir.x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir. dC dCo ∂C = 0 ise Co sabittir. dy 4 ∂y dy x4 3 2 2 y 4 + y x + şeklindedir. ∂y ∂x ∂M ∂N = ∂y ∂x M(x. dy ∂y dy Önceki problemdeki yorumdan çözüme yansıtılmayabilir. Çözümün son formu C1 = x 4 + 6 y 2 x 2 + y 4 dir. ∂C 3 =x +3xy 2 ∂x ise 3 2 ∫ ∂ C = ∫ ( x +3xy ) ∂x ⇒ C = x4 3 2 2 + y x + Co ( y ) 4 2 Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.y) den faydalanılır.y)=3x 2 y +y3 . Problem-4: (x3+3xy2)dx + (3x2y + y3)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bunun için N(x. M(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.y) ve N(x.y) ve N(x.denklemin çözümü C = 47 . C1 yeni integral sabitidir. Dif.y)= ∂C 3 ∂C =3x 2 y+y3 Tam diferansiyel şartı =x +3xy 2 N(x.x2)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz.y) den faydalanılır.y) ile C(x. ∂x ∂y M(x. Bu sabit C ise dif.y) ile C(x. x Problem-3: (4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 .

y) den faydalanılır.( cosx sinhy ) Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = sin x sinh y ⇒ tam diferansiyeldir. denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz. y)= .sinhy+ o N(x. Akım fonksiyonu u ve v ile şu şekilde ifade edilir. y3. dC ∂ Co ∂C = -cosx. = sin x sinh y ∂y ∂x M(x. ∂ψ ∂ψ = a( x 2 − y 2 ) v = − = −2axy ∂y ∂x Bu veriler akım fonksiyonunun tam diferansiyel yaklaşımla çözülebileceğini göstermektedir.y) tercih edilerek. u= ∂u ∂v + =0 (süreklilik denklemi) 2ax-2ax=0 ise tam diftir. lnx. y)= . hem bağımlı hemde bağımsız değişkenler özel fonksiyonlar (cosy. x4. Akışkanlarda tam diferansiyellik kontrolu süreklilik denklemi vasıtasıyla yapılır. ∂M ∂N ∂C ∂C = = M(x. y)= sinx coshy ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ sin x cosh y∂x ⇒ C = − cos x cosh y + C ( y) o Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır. Not : Verilen diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılamıyorsa. y ) = a ( x y − ) + C − dx 3 ∂x Bu çözümde C ye değişik değerler verilerek akım cizgileri elde edilir. ∂C = M(x. Verilen şartlara göre x=0 ise y=0 olmalıdır. Basit cözüm için veya daha sonra görülecek metodlarla çözüm için genel bir prensip olarak bağımlı değişken ya sadece “y” (lineer veya 1. Genel çözüm. ∂x ∂y Çözüm: y3 ∂ψ 2 2 2 2 2 = a ( x − y ) ⇒ ∂ψ = ∫ a ( x − y )∂y ⇒ ψ = a ( x y − ) + C ( x) ∂y 3 dC ∂ψ y3 2 = −a(2 xy ) + = −2axy ise C=sbt. Bunun için N(x. Daha önce verilen (sıkıştırılamayan akışkanlar için) bu denklem sağlanmaktadır..) cinsinden denklemde mevcutsa çözümü tam diferansiyel yöntemle veya tam diferansiyel hale getirme yöntemi ile gerçekleştirilebilir.cosh0=C ise C=-1 bulunur. cos x cosh y = 1 Uygulama: Bir akış ortamında x yönündeki hız u=a(x2-y2) ve y yönündeki hız v=-2axy ile verilmiştir.denklemin çözümü C = − cos x cosh y dir. Bu akışın akım fonksiyonunu (ψ) bulunuz. ψ ( x.(cosx sinhy)dy=0 dif.( cosx sinhy ) ise =0 dy ∂y ∂y Co = sabit Dif.derece diferansiyel denklem) şeklinde denklemde mevcut olmasına dikkat edilmelidir. 48 .coshy)dx .. y)= sinx coshy = N(x..derece diferansiyel denklem) veya “ y2 ” (2. –cos0.Problem-5: (sinx.

y(0)=π y(1) = 2 1 1 y x 1.y)dx + N(x. (0)=6 17.y)dy=0 49 (1) . (2xy . cosπx cos2πydx = 2sinπx sin2πy dy. ex(cosy dx-siny dy)=0 20. Dolayısıyla. ∂y ∂x Denklemin x ile bölünmesi tam diferansiyel şartını bozmuştur.x2)dy=0 ] tam diferansiyel şart sağlanmıştı: ∂M ∂N ∂C ∂C M(x.3)dx + (x2 + 4y)dy = 0 14. (4x y + 1/x)dx + (3x y . (xcos(x+y)+sin(x+y))dx + xcos(x+y)dy = 0 11. (yexy + 4y3)dx + (xexy + 12xy2 .y)= =4x 3 y3 -2xy N(x. tam diferansiyel şartını sağlamamasına rağmen bir fonksiyon ile çarpılınca tam diferansiyellik sağlanabilir. (yex+2ex +y2) dx+ (ex+2xy)dy = 0. (x2 + y2)dx + 2xydy = 0 3. y(0)=2 22.x)dy=0] elde edilir.2 Tam Diferansiyel Hale Getirilen Diferansiyel Denklemler (İntegrasyon Faktörü) Önceki bölümde problem-3 olarak çözülen örnekte [(4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 . 2. (x .y)= =3x 3 y 2 .2y)dy = 0 6. (3x2y2-y3+2x)dx+(2x3y-3xy2+1)dy=0 . a) (x2 + 3xy)dx + (Ax2 + Ay)dy = 0 b) (1/x2+1/y2)dx + ((Ax + 1)/y3) dy = 0 18. Ters mantıkla bu olay değerlendirilirse. = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ ∂x ∂y Eğer tüm denklem taraf tarafa x ile bölünecek olursa [(4x2y3-2y)dx + (3x3y2 .x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir.x Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x 2 y 2 − 2 ⇒ = 9 x 2 y 2 − 1 ⇒ tam diferansiyel değildir. Bu fonksiyona integral çarpanı veya integrasyon faktörü ismi de verilir. tam diferansiyel denklem formuna benzemesine rağmen tam diferansiyel şartı sağlanmayan bazı denklemler λ(x.Örnek Problemler: y(-2)=1 13.y)= = =3x 4 y 2 . ydx + xdy = 0 24. değişkenlerine ayrılamayan. M(x. (2xy + ey)dx + (x2 + xey)dy = 0 4. sinhx dx + y-1coshx dy=0 . ( ln x ln(ln y) 2 3 + xy )dx + ( + x 2 y 2 )dy = 0 y ln y x 3 3 3 4 2 9. 2xy dx + dy = 0.1/y)dy = 0 10. ((3-y)/x2)dx+((y2-2x)/xy2)dy = 0. y(0)=6 16. e-θdr –r e-θ dθ =0 19. 2sinwydx + wcoswy dy =0.ycosx)dx . M(x. y(0)=π/2w 23.sinx dy = 0 8. (3x2 lnx + x2 .y) şeklindeki bir fonksiyon ile çarpılarak tam diferansiyel hale getirilebilir.xdy = 0 5.y)= ∂M ∂N ∂C ∂C = =4x 2 y3 -2y N(x. cosh2x cosh2ydx + sinh2x sinh2y dy = 0 7. ( − 2 )dy = 0 2 ) dx + ( 2 2 − x x +y y x +y 2. 2xydx + (x2 + y2)dy = 0 12.y)dx .(2ysinx cosx+y2sinx)dx+ (sin2x-2ycosx)dy=0 15. y(3/2)=1/2 21. Yeni halde tam diferansiyel şart aranırsa. Matematiksel olarak bir ifade bir sabit veya değişken taraf tarafa çarpılabilir veya bölünebilir.

Bu nedenle λ ya sadece x. Gerekli işlemler şu şekildedir: M y -N x = [8xy 3e y + 2 xy 4 e y + 6xy 2 + 1] − ⎡ 2 xy 4 e y − 2 xy 2 − 3⎤ = [8xy 3e y + 8xy 2 + 4] ⎣ ⎦ ∂λ = 1. Aksi takdirde λ(x) ve λ(y) integral çarpanları doğru bir şekilde bulunamaz. ∫ 1.denklemde sadece x’ e. ∫ 2. 2.y) şeklindeki 3 değişkenli değişim tecrübeye bağlı olarak z=z(x.denklemde ise sadece y’ ye bağlı olmalıdır.y)N(x. λ=λ(x) ise λ ∫ My − Nx N 8xy 3e y + 8xy 2 + 4 ∂x = ∫ 2 4 y ∂x x y e − x 2 y 2 − 3x 50 .y) fonksiyonunun tesbit edilmesi için 3 nolu denklemin çözülmesi gerekir. λ=λ(x) ise ∫ λ = ∫ N dx ∂y λ N ⎛∂ N ∂M ⎞ ⎜ ∂x − ∂y ⎟ Nx − M y ∂λ dλ dλ ⎠ dy or =∫⎝ = 0 . Bu işlemlerde zircirleme türev kuralı kullanılır. Problem-1: (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Genellikle λ(x. Bu nedenle tam diferansiyelyaklaşım ile çözüm için ilk önce tam diferansiyel hale dönüştürecek λ çarpanı bulunmalıdır. yada sadece y’nin fonksiyonu olarak aranmalıdır. M ∂λ ∂M ∂λ ∂N +λ =N +λ ∂y ∂y ∂x ∂x ise (2) şeklinde yazılabilir. sırasıyla test ederek doğru olan bulunabilir.y)dy=0 (2) nolu denklemin tam diferansiyel şartı . Bu nedenle. Ancak.y:bağımsız) bağlı kısmi diferansiyel olup çözümü bu aşamada mümkün değildir. λ’ nın hangi değişkene bağlı olduğu direkt bulmak zor olabilir. λ ya sadece x’in.λ (x. λ(x.y)M(x. x.y) şeklinde bir değişken dönüşümü ile λ(z) şeklinde 2 değişkenli adi diferansiyel yapıya indirgenir. Bu haller için λ fonksiyonları aşağıdaki gibi iki şekilde bulunur: ⎛ ∂N ∂M ⎞ ⎜− ∂ x + ∂ y ⎟ M y − Nx ∂λ dλ dλ ⎠ dx or =∫⎝ = 0 . ∂( λM ) ∂( λN ) = ∂y ∂x alınırsa. λ=λ(y) ise ∫ λ = ∫ M dy ∂x λ M Yukarıdaki denlemlerde çözüm için sağ taraftaki integraller içindeki fonksiyonlar gerekli sadeleştirmelerden sonra 1. ∂→d . Hem x ve hem de y’nin fonksiyonu olması kısmi dif denklem çözümüne neden olduğundan önceden tahmin etmek oldukça zordur. Parantez içerisindeki ifadelerin diferansiyeli M ⎛ ∂N ∂M ⎞ ∂λ ∂λ −N = λ⎜ − ⎟ ∂y ∂x ⎝ ∂x ∂y ⎠ (3) elde edilir. ∂→d. Bu denklem 3 tane değişkene (λ:bağımlı. ya sadece y’nin yada hem x hem de y’nin fonksiyonu olabilir. ∂M ∂N = M=2xy 4 e y +2xy3 +y N=x 2 y 4 e y -x 2 y 2 -3x tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂M ∂N = 8xy3e y + 2 xy 4 e y + 6xy2 + 1 ⇒ = 2 xy 4 ey − 2 xy2 − 3 ⇒ ∂x ∂y türevler birbirine eşit olmadığından tam diferansiyel değildir. N ve M fonksiyonlarının yapısına göre λ fonksiyonun analitik olarak belirlenmesi belirli haller için mümkündür.y)dx + λ (x.

2. λ=λ(y) ise Nx − My ∂λ [8xy3ey + 8xy2 + 4] ∂y = − 4[2 xy3ey + 2 xy2 + 1] ∂y =∫ ∂y = ∫ − ∫ y[2 xy3e y + 2 xy2 + 1] λ M 2 xy 4 e y + 2 xy3 + y dλ 4 dy 1 = ∫− ise ln λ =-lny . x2 x dCo ∂ C 2 y x 2 3 x dC o =x e − 2 − 4 + =N(x.λ=λ(x) ise sadece x’in fonksiyonu olmadığı için. x 1 ∂C =2 xe y + 2 + 3 y y ∂x ise y ∫ ∂ C = ∫ ⎜ 2 xe + 2 + ⎛ ⎝ x y 1 ⎞ x2 x ∂x ⇒ C = x 2 e y + + 3 + Co ( y ) ⎟ y3 ⎠ y y Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. Bu nedenle işlemler λ=λ(y) kabulu için tekrarlanmalıdır. x 1 ∂C 2 y x 2 x ∂C =x e − 2 − 3 4 M(x. Bunun için N(x. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir.y) ve N(x. (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 ilk dif denklem.y)=x 2 e y − 2 − 3 4 . yaklaşımı çözüm x e + + 3 = C y y 2 y şeklinde elde edilir.y) ile C(x. ∫ 2 xy 4 e y + 2 xy 3 + y x 2 y 4e y + x 2 y 2 − 3x ( )dy + ( )dx = 0 y4 y4 (2 xe y + 2 x 1 x 2 3x + 3 )dy + ( x 2 e y − 2 − 4 )dx = 0 y y y y x 1 + y y3 N = x2e y − x2 x −3 4 2 y y M = 2 xe y + 2 ∂M x 1 = 2 xe y − 2 2 − 3 4 ∂y y y ve ∂N 2x 3 = 2 xe y − 2 − 4 ∂x y y Bulunan türevler birbirine eşit olduğu için tam diferansiyel şart sağlanmıştır. Bundan sonra λ çarpanı ile çarpılmış M ve N fonksiyonları kullanılarak önceki bölümde verilen yöntemle çözüm aranır. integrasyonlar alınırken integral sabiti alınması gerekmez.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. denklemini çözünüz. 51 .y) den faydalanılır.y)= ∂y y y y y ∂x M(x. Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem taraf tarafa çarpılırsa .y)= =2 xe y + 2 + 3 N(x. yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra hala y değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu yanlıştır. Problem-2: 2 ydx + 3xdy = 0 dif. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy y y y y ∂y x2 x çözüm tam dif. λ ( y) = 4 λ y y λ=λ(y) kabulu sonuçta sadece y’ ye bağlı çukmasından dolayı doğrudur. λ’ nın bulunması diferansiyel denklem çözümünde ara işlem niteliğinde olduğu için.

N ( x. I. İşlemler yapıldığında integral çarpanının y’ nin de fonksiyonu olduğu görülecektir. Önemli nokta hangi metodun daha kısa ve daha az işlem gerektireceğinin önceden bilinmesidir.y)=2y ve N(x.y)=3x 2 / 3 .y) den faydalanılır.Tam diferansiyel hale getirerek çözüm: 2 ydx + 3xdy = 0 ise M(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.3 = -1 ise λ=λ(x) kabulu ile çözüm bulunabilir.y) ile C(x. M ( x. Bir diferansiyel denklemin birden fazla yöntemle çözümü mümkündür. yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra.Değişkenlerine ayırarak çözüm: 2 ydx + 3 xdy = 0 → ∫2 dx dy C = −∫ 3 → 2 ln x = −3ln y + ln C → x 2 = 3 x y y II. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir.Not: Bu diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılarakta çözülebilir. M(x. Bu çözüm 3 ile bölünerek ve her iki tarafında üst değeri 3 alınarak değişkenlerine ayırma ile elde edilen form elde edilir. 2 yx −1/ 3dx + 3x 2 / 3dy = 0 .y)=3x ∂M =2⇒ ∂y ∂N = 3⇒ ∂x tam diferansiyel değildir. Bunun için N(x. 52 . hemde tam diferansiyel yaklaşımla çözülerek aradaki işlem sayısı farkı ortaya konulacaktır. dC dCo ∂C =3x 2 / 3 + o =N(x. dλ λ =∫ M y − Nx N ∂x=∫ −1 dx ise 3x sadece x’in fonksiyonu olduğu için. integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur. yaklaşımı çözüm C = 3 yx 2 / 3 şeklinde elde edilir. y ) = 3 x 2 / 3 ise M y = 2 x −1/ 3 My=Nx olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy ∂y çözüm tam dif. Bu nedenle verilen örnek hem değişkenlerine ayırarak. My-Nx = 2 . Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır.y) ve N(x. Çok işlemin hata yapma ihtimalini de beraberinde getireceği unutulmamlıdır. y ) = 2 yx −1/ 3 . ∂C =2 yx −1/ 3 ∂x ise N x = 2 x −1/ 3 ∫ ∂ C = ∫ ( 2 yx ) ∂x ⇒ C = 3 yx −1/ 3 2/3 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. ∫ dλ dx = ∫− λ 3x ise lnλ =- lnx 3 → λ (x)= 1 =x -1/3 1/3 x Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur .

integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise çözüm C = − yx −1 dir.2 ⎛ 2⎞ ⎛C⎞ ⎛ 3 ⎞ = ⎜ yx ⎟ = y 3 ⎜ x 3 ⎟ ⎜ ⎟ ⎝3⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ 3 3 3 ⎛C ⎞ 3 2 . y) = yx -2 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ yx −2 ⎤dx ⇒ C = − yx −1 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. M y − N x = 4 y cos y 2 − y cos y 2 = 3 y cos y 2 ⇒ λ=λ(x) ise dλ =∫ M y − Nx N 3 y cos y 2 3dx dλ 3dx dx = ∫ dx = ∫ ise ∫ =∫ → ln λ = 3ln x → λ ( x) = x3 2 xy cos y x λ x λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . λ (x)=x -2 Bulunan λ çarpanı ile ilk diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . denklemini çözünüz. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. denklemini çözünüz. x3 ( 2sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy ) = 0 ise 2 x 3 sin( y 2 )dx + x 4 y cos( y 2 )dy = 0 53 . λ=λ(x) ise =∫ dx = ∫ − dλ M y − Nx ∫ dλ λ = ∫− 2dx x ise lnλ = −2(lnx) . Bunun için N(x. ⎜ ⎟ = C1 → C1 = y x 3⎠ ⎝ 3 C1 ile değişkenlerine ayırmada bulunan C arasında hiçbir fark yoktur.y)=-x-1 ise My = x-2 ve Nx = x-2 olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. yani λ N x pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra. x −2 ( ydx − xdy ) = 0 yx −2 dx − x −1 dy = 0 M(x. N(x. Problem-3: ydx − xdy = 0 dif.y)=-x −1 .y)=-x ise ∂M =1⇒ ∂y ∂N = −1 ⇒ tam diferansiyel değildir.y)=y ve N(x. N(x. Bu nedenle ∂x tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. ∂C = M(x.y)=yx-2 .y)=2siny2 . M(x.y)=xycosy2 ∂N ∂M = 4 y cos y 2 ⇒ = y cos y 2 ⇒ tam dif. Her ikiside integral sabiti olup. dy dy ∂y Problem-4: 2 sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy = 0 dif. M(x. dC dCo ∂C =-x −1 + o =N(x. değildir. aralarında işlemlerin gelişmesinden kaynaklanan simgesel bir farklılık mevcuttur.y) den faydalanılır. My-Nx = 1 – (-1) = 2 2dx = ise sadece x’in fonksiyonu olduğu için.

Bunun için N(x. Bunun için N(x. dC dCo ∂C = 3 y 2 x 2 + o =N(x. 2C=C1 alınarak daha basit forma ulaşılabilir. değildir. y ) = 2 xy. Verilen şarta göre x=0. ln λ = 2 ln y → λ ( y ) = y 2 2 xy M y λ y λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) N ( x. 2 xy 3 dx + (4 y 3 + 3x 2 y 2 )dy = 0 M ( x. ∂M ∂N M ( x.y) den faydalanılır.9275 3 2 4 Örnek Problemler: 1. 2ydx+xdy=0 54 2.5 ) = 4.9275 ise çözüm y 3 x 2 + y 4 = 4.y) den faydalanılır. C = ( −1.2 ise y=-1. y 2 ( 2 xydx + (4 y + 3 x 2 )dy ) = 0 . y ) = 2 xy 3 ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ ⎡ 2 xy ⎣ 3 ⎤∂x ⇒ C = y 3 x 2 + Co ( y ) ⎦ Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır.M ( x. y ) = 4 y 3 + 3 x 2 y 2 ise M y = 6 xy 2 N x = 6 xy 2 .5 şartıyla çözünüz. dCo ∂ C 2 yx 4 cos y 2 dCo =N(x. x 4 sin y 2 ∂C + Co ( y ) = M ( x. Bu nedenle integral çarpanı y değişkenine bağlı olarak bulunmaya çalışılır. My-Nx = 2x-6x =-4x M y − Nx dλ 4x =∫ dx = − ise sağ taraf sadece x’in fonksiyonu olmadığı λ=λ(x) ise N 4 y + 3x 2 λ için λ=λ(x) kabulu yanlıştır. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. x 4 sin y 2 = C1 2 Problem-5: 2 xydx + (4 y + 3x 2 )dy = 0 dif.y)=4 y 3 + 3x 2 y 2 ise = 4 y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ 4 y 3 dy ⇒ Co ( y ) = y 4 dy dy ∂y Dif.5 dir.y)=x 4 y cos( y 2 ) .2)=-1. y ) = 4 y + 3 x 2 ise = 2x ⇒ = 6 x ⇒ tam dif. Bunlar yerine yazılarak C sabiti belirlenir.2 ) + ( −1. λ=λ(y) ise −( M y − N x ) dλ −4 x 2 dλ 2dy =∫ dy = ∫ − dy = ∫ d y ise ∫ =∫ . = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise = + 2 dy dy ∂y çözüm C = x 4 sin y 2 dir.5 ) ( 0. 3ydx + 2xdy = 0 .denklemin çözümü C = y 3 x 2 + y 4 dir. y ) = 2 xy 3 N ( x. denklemini y(0. y ) = x 4 y cos( y 2 ) M y = 4 yx 3 cos( y 2 ) N x = 4 x 3 y cos( y 2 ) olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. N ( x. My=Nx tam diferansiyeldir ∂C = M ( x. y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) ise ∫ ∂ C = ∫ 2 ⎡ x 3 sin y 2 ⎤dx ⇒ C = ⎣ ⎦ 2 ∂x Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır.

(2x-1y -3)dx + (3-2y-1x)dy = 0. (y+1)dx-(x+1)dy=0 13. Bu =U + y ise yeni yapı U + y y dy dy dy denklem çözülerek U=U(y) formu elde edilir. ydx +[cot(x-y)-y]dy = 0. yn=(λy)n ve xn=(λx)n ise f(λx. aydx+bxdy=0 2. Burada λ sıfırdan büyük pozitif bir sayıdır(λ.λy)=λnf(x. Başka bir ifade ile verilen M(x. 55 . y cosx dx +3 sinx dy=0 15. Aynı yaklaşım x’ in bağımlı değişken olarak kabul edilmesiyle de sağlanabilir. (1+2x2+4xy)dx + 2dy = 0 12. (2xex-y2)dx+2ydy=0 9. y′=f( ) ise dy y x dx dU x dU = U ( y ) ise x = U ( y ) y ⇒ x′ = = f (U ) dir. U=x/y ile orijinal değişkenlere dönülür. 5dx –ey-x dy =0 23. Burada U yerine y/x yazılarak orijinal değişkenlere dönülür. 2ydx+3xdy=0 16. 2cosπy dx=π sinπy dy 10. (1 + xy)dx + x2 dy = 0 4. (x2 + y2 + x)dx + ydy = 0 19. Değişken dönüşümü sonrası diferansiyel denklem yapısı U + x y dx x =x′=f( ) elde edilir. yn=(λy)n yazıldığında f(λx.y)dx+N(x.y)dy=0 veya y′=f(x. ydx + [y+tg(x+y)]dy = 0. Eğer denklem homojen ise y bağımlı değişken ve x eski bağımsız olmak üzere y=Ux dönüşümü yapılarak çözüm aranır.y) elde edilebiliyorsa denklemin n.xdy = 0 21. 2y2dx + (2x + 3xy)dy = 0 20. Bir diferansiyel denklemde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerine xn=(λx)n.mertebeden bazı denklemler üstel homenjenlik yaklaşımıyla çözülebilir. tam diferansiyel şartı sağlamayan ve tam diferansiyel hale getirilemeyen 1.> 0). 2xdx=[3y2+(x2-y3)tgy]dy 17. İntegrasyon sonrasında U=U(x) şeklinde çözüm fonksiyonu bulunur. λ=cos(x-y) 8. (2y+xy)dx + 2xdy = 0 11. dx + (x+y+1)dy = 0 5. U eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir.4. λ=cos(x+y) 7. Bundan sonra şu dönüşümler x x x dy dU y yapılır: = U ( x) ise y = U ( x) x ⇒ y′ = =U + x x dx dx dU = f (U ) dx olacaktır. (x2 + y2)dx + 3xy dy = 0 22. Yani y ve x arasındaki bir denklemden U ve x arasındaki değişkenlerine ayrılabilir yeni bir form elde edilecektir. olacaktır.y) şekillerindeki diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapı matematiksel işlemlerle y y y M( )dx+N( )dy=0 ve y′=f( ) haline dönüştürülebilmelidir.y) homojenlik şartı Bu şartın sağlanması gerekli sadeleştirmeler sonrasında diferansiyel denklemde hiç bir λ nın kalmamasından anlaşılabilir. λ=x2y2 6. ydx + (y-x)dy = 0 18. (3xey+2y)dx + (x2ey+x)dy=0 Değişkenlerine ayrılamayan.λy)=λnf(x.3. dereceden üstel homojen olmasından bahsedilir. (x2 + 2y)dx .Homojen Diferansiyel Denklemler: 14.

⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜1 + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 3 + y 3 3 3 2 ⎠ = = ⎝ (x + y )dx = 3xy dy ise 2 2 dx 3 xy ⎛ y⎞ 3x3 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 y: bağımlı değişken y=Ux ise x: bağımsız değişken dy dU =U +x ve U=y/x dir. dx ile çarpılıp düzenlenirse ( x 3 + y 3 )dx − 3 xy 2 dx = 0 bulunur. x=λx y=λy M=(λx)3 + (λy)3 = λ3(x3 + y3)= λ3M. N=3xy2 .Problem-1: (x3 + y3)dx -3xy2 dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu dx durumda bulunan çözüm doğrudur. U ve x arasındaki yapıya dönülür. M=x3 + y3 . Bu dönüşümler ana denkleme taşınarak y ve x dx dx arasındaki yapıdan. dU 1 + U 3 U+x = 3U 2 dx ise 1 + U 3 − 3U 3 1 − 2U 3 dU 1 + U 3 x = −U = = 3U 2 3U 2 3U 2 dx 3U 2 dU ln(1 − 2U 3 ) dx =∫ ⇒− = ln x + ln c -2lnc=lnC1 ise ln(1 − 2U 3 ) = −2 ln x + ln C1 ∫ 1 − 2U 3 x 2 C1 y 3 C1 3 1 − 2U = 2 ⇒ 1 − 2 3 = 2 ⇒ x3 − 2 y 3 = C1 x x x x Sağlama: Çözümün doğruluğu türetilmesi sonucu diferansiyel denklemi vermesinden anlaşılır. c1 = x 2 − 2 y3 2 y3 2 y3 ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = x 2 − . çözümden C1 çekilerek türevli ifadeye taşınır. y=λy x=λx N=3λx(λy)2 = 3λ3xy2=λ3N ise denklem bu durumda 3. Dereceden homojendir. Elde edilen yeni yapı mutlaka değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklem olmalıdır. 2 x 2 − 6 y 2 y' = − . 2 x 3 − 6 xy 2 y '+2 y 3 = 0 x x x dy + y 3 = 0 . Çözüm . 2 2 ⎛ ⎛ y⎞ ⎞ x ⎜1 + 3 ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 2 + 3 y 2 ⎝ ⎠ 2 2 x +3y ) dx + 2xydy=0 ise = = ( y⎞ dx 2 xy ⎛ 2x2 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ dy dU dU 1 + 3U 2 dU 1 + 3U 2 y = Ux ⇒ =U + x →U + x = → x = −U dx dx dx dx 2U 2U 56 . x 3 − 2 y 3 = C1 x ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = C1 . x3 − 3 xy 2 Problem-2: (x2+3y2)dx + 2xydy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.

y=Ux ise dy = U + x dU 3 3 2 = = ⎝ y .y) dy 20. U 3 = −3 ln x + ln C1 . (2x . y’ = (y + (x2 + y2)1/2)/x 5. y = 2.y2) dx + xy dy = 0 7. y dx = 2(x + y) dy 6.x e y/x y/x 16. y dy = (ydx -x dy)x ln(x/y) 12.2xy dy = 0 19. (y2 + yx) dx + x2 dy = 0 9. y’= (y . xy2y’ = y3 . x dx + (y-2x) dy = 0 3. x = 1.4.x)/(y+x) 8. (x2 . (2xy + 3y ) dx . 57 . (x + ye ) dx . ([x+y]1/2 +[x-y]1/2 )dx + ([x-y]1/2 -[x+y]1/2)dy = 0 2 2 2 13. xydx -x2 dy = y(x2+y2)1/2dy 18.x ) dx = xy dy ise ( 2 dx dx dx xy 2 2⎛ y⎞ x ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 U+x dU U 3 − 1 = dx U2 ise x U 3 −1−U 3 −1 dU U 3 − 1 = −U = = 2 dx U2 U U2 x 3 eU = C1 y3 3 x3 3 2 ∫ − U dU = ∫ dx U3 ⇒− = ln x + ln C .dU 1 + 3U 2 − 2U 2 1 + U 2 = =x dx 2U 2U 1 + U 2 = Cx ⇒ 1 + y2 = Cx ⇒ x2 → ∫ 1+U 2UdU 2 = ∫ dx ⇒ ln(1 + U 2 ) = ln x + ln C x x 2 + y 2 = Cx 3 Problem-3: x y2y’=y3 – x3 diferansiyel denklemini y(1)=2 şartıyla çözünüz.(6x2+4xy) dy = 0 y(2) = 6 2. -ydx + [x + (xy)1/2]dy = 0 11.x2 dy = 0 4.2x2 y dx 1/2 dy = 0 y(1) =0 21.3y2)dx + 2xy dy = 0 2. ⇒ 1 e 3 U 3 = C1 → C1 = 2981 → x e = 2981 Örnek Problemler : 1. (y2 + yx) dx . 2x2 (dy/dx) = 3xy + y2 17.mertebe diferansiyel denklemler değişken dönüşümü ile homejen hale getirilebilir. (x + (xy) )dy/dx + x . x 3 y3 3 x3 ⎛ 2⎞ 3 ⎜1⎟ ⎝ ⎠ 3 x e = C1 ⇒ x e = C1. (x2 + 3y2)dx . ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜ ⎜ ⎟ − 1⎟ ⎜⎝ x ⎠ ⎟ dy y 3 − x 3 ⎠ .(2xy + x ) dy = 0 10. (x2 + xy .5y)dx + (4x . (3x2+9xy+5y2) dx . y3 dx = 2x3 dy . (x2 + 2y2) dx = xy dy 15.dereceden homojen (λ=1) olan bu denklemler.y = x-1/2 y3/2 y(1) = 1 22.1 Homejen Hale Getirilebilen Diferansiyel Denklemler Homejen diferansiyel denklemlere benzemesine rağmen çözüm elde edilemeyen bazı 1. En genel halde denklem 1.x3 y(1) = 2 y(-1) = 1 y(1) = -2 y(0) = 1 y(2) = 6 y(1) =4 y(1) = √2 14.

b. Bu durumda y ' = olacaktır. e. dy dY = dx dx x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) + 5 X + 3Y + ( A + 3B + 5) = = dX 3( A + X ) − 4(Y + B) + 8 3 X − 4Y + (3 A − 4 B + 8) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir. Böylece denklem 1. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise = dX 3 X − 4Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = = = U + XU ' dX 3 X − 4Y 3 X − 4 XU U + XU ' = 1 + 3U 1 + 3U 1 + 3U − 3U + 4U 2 1 + 4U 2 ⇒ XU ' = −U = = 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 58 .derece homejen denklem haline gelmiş olur ve U= y/x dönüşümü ile çözülebilir. (1) nolu diferansiyel denklem ise U = Y/X değişken dönüşümü ile çözülebilir. Problem 1: y' = dy x + 3y + 5 = dx 3 x − 4 y + 8 diferansiyel denklemini çözünüz. c ve g sabitlerinin yok edilmesi içinde y = Y + A ve x = X + B ise dy=dY ve dx=dX değişken dönüşümleri yapılmalıdır. derece homojen denklem olacaktır.f ve g sabitlerine bağlı olarak parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadeler sıfır olur. Parentez içerisindeki ifadeler A ve B nin keyfi sabitler olması nedeniyle sıfır olacak şekilde düzenlenebilir. Geriye kalan ifade 1. Buradaki Y ve X yeni. f ve g sabitlerdir. Gerekli işlemler yapılarak yerine = dx dX taşınırsa y' = aX + bY + (aB + bA + c ) dy dY a (X + B) + b (Y + A ) + c = = = eX + fY + (eB + fA + g ) dx dX e (X + B) + f (Y + B) + g elde edilir.c. aB+bA+c = 0 (2) . A ve B dy dY keyfi sabitlerdir. eB+fA +g = 0 (3) (2) ve (3) nolu denklemler iki bilinmeyenli iki denklem olup çözümünden A ve B bulunabilir. çözülecek diferansiyel denklemden gelen a. veya başka bir ifade ile y=xU(x) dönüşümü ile çözülebilmesi için c ve g sabit değerlerinin yokedilmesi gerekir. c. Yani A ve B öyle ayarlanırkı. x ve y ise eski değişkenler.y '= dy ax + by + c = dx ex + fy + g şeklinde olup a. Böyle bir yaklaşımla denklem yeni halde Y'= dY aX + bY = dX eX + fY (1).b. B+3A+5 = 0 -3 ile taraf tarafa çarpılarak 3B -4A+8 = 0 1 ile taraf tarafa çarpılarak Y'= -3B-9A-15 = 0 3B-4A+8 = 0 0 -13A -7 = 0 ise A=-7/13 B = -44/13 dY X + 3Y . Bu tür denklemlerin çözülebilmesi için. Y=XU(X) .e.

649( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 0−2 x−2 Örnek Problemler : 3. dy/dx = (x . Y=y+44/13. ( x. A+3B-5 = 0 A –B-1 = 0 Y'= 1 ile taraf tarafa çarpılarak 3 ile taraf tarafa çarpılarak A+3B-5 = 0 3A -3B-3 = 0 4A +0-8 = 0 ise A=2 B = 1 dY X + 3Y = . Y=XU(X) . X dU=dZ.6)dy = 0 2. 0− 2 − x+ y −3 C ( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 x −2 x=0 . ln X = =∫ +∫ ∫ 1 + 4U 2 2 2 X 1 + 4U 2 1 + 4U 2 U=Y/X.649 ⇒ 0. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise dX X −Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = U + XU ' = = dX X −Y X − XU 1 + 3U 1 + 3U − U + U 2 1 + 2U + U 2 1 + 3U U + XU ' = = −U = ⇒ XU ' = 1−U 1−U 1−U 1−U ∫ 1 + 2U + U ln X = − (1 − U )dU 2 =∫ (1 − U )dU (1 + U ) 2 =∫ dX .y-1) 1.5)/(x . dy/dx = -(4x + 3y -15)/(2x + y -7) 5. X=x+7/13 ise U= y + 44 / 13 13 y + 44 = 13 x + 7 x + 7 / 13 y' = 13 y + 44 ln(1 + 4⎛ 13 y + 44 ⎞ ) ⎜ ⎟ ] 3arctg[2 7 ⎝ 13x + 7 ⎠ + C 13x + 7 − ln( x + ) = 2 2 13 diferansiyel denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz. U=Z-1 ise 2 − 2 2 2 . dy/dx = (x + 3y . y=0 ise C (0 − 2)( − − x+ y −3 0+0−3 ) = e 0+ 0−3 . C=0. Y=y-1. X=x-2 ise U = x−2 y −1 C ( x − 2)(1 + )=e x−2 − 1+ 2 y −1 x−2 .2y . (x . Geriye kalan ifade 1. XC (1 + U ) = e 1+U − ln Z = − − ln(1 + U ) − ln C .3y . dy dY = dx dx 2 Problem 2: dy x + 3 y − 5 = dx x − y −1 x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) − 5 X + 3Y + ( A + 3B − 5) = = dX ( A + X ) − (Y + B) − 1 X − Y + ( A − B − 1) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir. ln[ XC (1 + U )] = − 1+U Z 1+U y −1 U=Y/X.2y + 1)dx + (4x .y -3)/(x + y . 1+U=Z.3)dx + (2x + y -1)dy = 0 59 .(3 − 4U )dU 3dU − 4UdU 3arctg 2U ln(1 + 4U 2 ) dX =∫ − +C . derece homojen denklem olacaktır.1) 4.

Bu amaçla önerilen çözümün kendisi ve türevi ana diferansiyel denkleme taşınır ve denklemi sağlayan C(x) fonksiyonu belirlenir. homojen çözüm esnasında sadece x’in fonksiyonu olan bir yapının ihmal edildiğini gösterir. Bu amaçla diferansiyel denklem integre edilebilen değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayrılır. P(x) ve Q(x) bilinen bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olmak üzere diferansiyel denklemin genel formu şu şekildedir. Q(x)=0 çözüme ulaşmak için yapılan geçici bir kabuldur. Bu şekilde bulunan çözüm homojen çözüm (yH) olup (1) diferansiyel denkleminin tam çözümünü vermemektedir. ⎥ dx dx dx ⎢ ⎣ ⎦ − Pdx e ∫ − Pdx dC d − Pdx + C ⎡e ∫ ⎤ + P(x)Ce ∫ = Q(x) ⎥ dx dx ⎢ ⎣ ⎦ 60 . Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler y bağımlı. Sabitlerin değişimi metoduna göre daha önce yapılan Q(x)=0 kabulü. Yani Q(x)’in genel çözüm üzerindeki etkisi C=C(x) kabulü ile bulunmaya çalışılmaktadır. Mühendislikte çözülebilir daha basit parçalara ayrılarak özüm üretme mantığı bu denklemin çözümü için de kullanılır. Bu durumda denklem değişkenlerine ayrılabilir. (1) nolu ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde belirlenir. C(x) fonksiyonu. Bu tip denklemler önceki gösterilmiş olan metodlarla çözülmesi zor veya mümkün değildir.2. x bağımsız değişkenler.5 I. dy + P ( x ) y = Q( x ) dx (1) Bağımlı değişkenin kuvvetinin birinci dereceden olması nedeniyle lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Non-homojen olan bu diferansiyel denklemin iki çözüm metodu vardır.P(x)dx ⇒ lny = -∫ P(x)dx + lnC ⇒ y . Homojen çözüm: Q(x)=0 ⇒ denklem homojen olur. − ∫ Pdx dy dC d − Pdx .5. Bu nedenle.1 Sabitlerin Değişimi Metodu: Yukarıdaki denklemin sağ tarafının sıfır olması halinde denklemin homojen olmasından bahsedilir. Burada. Bu önerilen genel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması çözümün tamamlanması için yeterli olacaktır.∫ Pdx y = C(x)e =e + C ⎡e ∫ ⎤ (1) nolu denkleme taşınır. dy + P(x)y = 0 dx Değişkenlerine ayrılan bu homejen denklem çözülerek. Bu çözüm genel çözümün bir yarısı olup genel çözüme giden yolda bir basamaktır.Pdx y H = Ce ∫ (2) (3) bulunur. Bu nedenle bu tip denklemlerde genel çözüm iki şekilde bulunan. dy = . homejen çözümdeki C sabiti x’in fonsiyonu kabul edilerek yapılan ihmal telafi edilebilir. 2. homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından elde edilir. homejen çözümden (yH) hareketle bir genel çözüm (y) önerisi meydana getirilmiştir. Birinci çözüm sadece homojen kısmından bulunurken ikinci çözüm ise homojen olmayan kısımdan bulunur.

y = (1+x) 2 diferansiyel denklemi çözünüz. Q(x) = (1 + x) 2 ise 1. denklemde mutlaka sadece C ve x olmalıdır. dC x2 = ( 1+ x) ⇒ ∫ dC = ∫ ( 1+ x)dx ⇒ C = x+ + C1 ise çözüm dx 2 2.2 y =u(x). Aksi halde daha önce işlem hatası yapılmış demektir. y′ − =0 ⇒ =0 ⇒ = 1+x dx 1+x dx 1+x ∫ dy dx ⇒ ln y = ln(1 + x) + ln C ⇒ y H = C (1 + x) =∫ y 1+ x bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür.Homojen Çözüm. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir. y H = C (1 + x) ⇒ y = C ( x)(1 + x) ise dy dC = y′ = (1 + x) +C ⇒ dx dx Ana denkleme taşınarak (1 + x) dC C(1+x) dc +C − = (1+x) 2 ⇒ (1 + x) = (1 + x) 2 1+x dx dx Not: Homojen çözümden üretilen genel çözüm ve türevi non-homojen lineer denkleme taşındıktan sonra gerekli sadeleşmeler sonucu.v(x) kabulüyle çözüm y = ( 1+ x) (x + x2 + C1 ) 2 Diferansiyel denklemde. − ∫ Pdx e ∫ = − P( x)e ∫ dx dx − Pdx [ ] e ∫ dc − Pdx − Pdx + CP( x)(e ∫ ) − CP( x)e ∫ = Q(x) dx dC Pdx =Q(x)(e ∫ ) dx ∫ dC = ∫ Q(x)e ∫ Pdx dx + c1 şeklinde C(x) fonksiyonu P(x) ve Q(x)’e bağlı olarak bulunur. Mutlaka integrasyon ile çözülebilir bir formda olmalıdır.5. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm (y) homojen çözüme (yH) benzetilir. mertebe lineer dif denklemdir . 1+ x y dy y dy y − değişkenlerine ayrılır.d − ∫ Pdx d − Pdx − Pdx (e )= : P’ nin integralinin türevi P dir. Bu nedenlerde kabul edilen yapının ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde u ve v bulunmaya çalışılır. Problem-1: y′ − 1+x 1 P( x ) = . u(x) ve v(x) bağımsız değişkene bağlı keyfi bağımlı değişkenler olmak üzere genel çözümün y=u(x). 61 .v(x) olduğu kabul edilir. Bulunan değer (3) denkleminde yerine taşınarak genel çözüm bulunur. u ve v bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkenlerdir.

y' + P(x)y = Q(x) y = u(x).v = 0 (7) dx du =Q( x) (8) v dx Bu durumda (7) denklemini sağlayan v(x) fonksiyonu bulunarak (8) denklemine taşınır. Akabinde u(x) bulunur. eldeki denklemi ikiye bölebiliriz. Q(x) = e 2x 62 .u(x)=cosx(-2cosx + C) Problem-3: y ' . çözümünde integral sabiti düşünülür.v(x) denkleminde ki yerine yazılarak genel çözüm bulunur.cosx.vtgx ⇒ ∫ = . çözümünde integral sabiti düşünülmez.diferansiyel denklem. Sadece bir diferansiyel deklemin bulunmasından dolayı çözüm. geriye kalanlar ise ikinci diferansiyel denklem olacaktır.sinx ⇒ ∫ du = ∫ cos x u = −2 cos x + C ⇒ genel çözüm y=v(x).v⎥ = Q( x) or dx ⎣ dx ⎦ u dv ⎡ du ⎤ +v ⎢ + P(x). Böylece.u ⎥ = Q( x) dx ⎣ dx ⎦ (6) elde edilir.) dv dv dv sin x dx → ln v = ln cos x ⇒ v = cos x = .v(x) ⇒ dy du dv ise bulunanlar lineer dif = y′ = v +u dx dx dx (5) denkleme nolu ana denkleme taşınır.) vu’=sin2x (2. y = u( x).v.∫ dx v v cos x du sin 2 x sin 2 x u′v = sin 2 x → u′ cos x = sin 2 x ⇒ = dx ⇒ ∫ du = ∫ dx cos x cos x 2sin x cos x dx = 2∫ sin xdx sin 2 x = 2. 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm Homojen kısmın çözümü. Problem-2: y ′ + ytgx = sin 2 x diferansiyel denklemini çözünüz. u'v + v'u + u.1. Daha önce u ve v nin keyfi fonsiyonlar olmasından bahsedilmişti. çözümü nispeten zor olan diferansiyel denklemi u ve v fonksiyonları yardımıyla daha kolay çözülebilir iki tane değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayırmaktır. sıfıra eşitlenmiş köşeli parentez içerisindeki ifade birinci. P ( x) = . Böylece çözümü istenen diferansiyel denklem integre edilebilir diferansiyel denklemlere bölünmüş olur. Diğer bir ifade ile v(x) ve u(x) öyle fonksiyonlar olmalıdırki. Böylece. v( x) ⇒ = u' v + v' u ise u'v + u(v' + vtgx) = sin 2 x dx dx Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir v’+vtgx=0 (1.y = e 2x diferansiyel denklemi her iki metodla çözünüz. parantez içerisi sıfır yapsın. şu aşamada mümkün değildir. Bulunan u ve v fonksiyonları y=u(x).∫ tgxdx = ∫ = . (6) nolu denklem iki bağımlı değişkene bağlı bir diferansiyel denklem sistemidir. dv + P(x).v = Q( x ) +u v dx dx Yukarıdaki denklemde u veya v nin parentezi oluşturulursa. Burada amaç. v du ⎡ dv ⎤ +u ⎢ + P(x). dv du + P(x)u.diferansiyel denklem. Diferansiyel denklem sisteminin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır.tgx= sin 2 x dy dy + ytgx = sin 2 x . (6) nolu denlemde köşeli parantez içerisindeki ifadenin sıfır olacak şekilde v(x) ve u(x)’ in seçildiğinin kabul edilmesi çözüm için yeterli olacaktır.

y = 0⇒ = y.diferansiyel denklem.diferansiyel denklem. çözümünde integral sabiti düşünülmez.) dv dv = v ⇒ ∫ =∫ dx ln v = x ⇒ v=e x dx v du u ' v = sin 2 x. = ex + Ce x ⇒ Ana denkleme taşınarak dx dx y' .v kabulu ile çözüm ∫ dC =∫ e x dx ⇒ C= e x+C1 dy dy − y = e 2 x .v ise y =e (e + C ) Problem-4: y ' + 3 x 2 y = x e -x diferansiyel denklemi her iki metodla ve y(0)=-1 şartıyla birlikte çözünüz. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir.v( x) ⇒ = u ' v + v' u dx dx ise u ' v + v' u − u. = ex ⇒ dx dx dx x x Genel Çözüm y =e (e + C1 ) 2) y=u.) 2x vu’=e (2. ∫ y = ∫ dx ⇒ ln y = x + ln C ⇒ y H = Ce dx dx bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür.dy dy dy x .v=0 (1. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir.Ce x = e 2x ⇒ e x = e2x . çözümünde integral sabiti düşünülür.x ⇒ . y = u ( x). y H = Ce − x 3 ⇒ y = C ( x )e − x . u' e x = e 2 x ⇒ =e x ⇒ ∫ du = ∫ e x dx. v’ .C3x 2e.x = xe. dy dC y H = Ce x ⇒ y = C ( x )e x .C3x 2 e .x ⇒ dx dx e− x 3 3 3 3 dC x2 dC = x ⇒ ∫ dC = ∫ xdx ⇒ C= +C1 .v=e 2 x u ' v + u(v' − v) =e 2 x Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir.x + 3x 2Ce.y = 0 ⇒ ex dC dc dC + Ce x . u = ex + C dx x x Genel çözüm y=u. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir. 3 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm dy dy y ' + 3x 2 y = 0 ⇒ + 3x 2 y = 0 ⇒ = -3x 2 y dx dx dy 2 3 − x3 ∫ y = -∫ 3x dx ⇒ ln y = − x + ln C ⇒ y H = Ce bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. 3 3 dC 3 dy = e −x . C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. dx 2 dx x2 − x3 Genel Çözüm y =e ( + C1 ) 2 63 .

B = xe− x A′B + A(B′ + 3 x 2 B) = xe− x 3 −3 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir. B’ + 3x2B=0 (1. y = A( x). P − 3V = m dt ise m dt + 3V = P 1. bağımsız değişkenler olmak üzere sabitlerin değişimi ile çözüm aşağıdaki şekilde yapılır: Homojen kısmın çözümü.diferansiyel denklem. dt m m 3 3 3 3 − t − t dC − m t dC − m t e − 3Ce m + 3Ce m = P.) 3 dB dB = − 3x 2 B ⇒ ∫ ln B = − x3 ⇒ v = e− x = − ∫ 3 x 2 dx dx B 3 3 3 dA x2 A′B = xe − x . A′e − x = xe− x ⇒ = x ⇒ ∫ dA = ∫ xdx. bağımlı.) 3 dy dy + 3x 2 y = xe − x . v = C (t )e m = ( e m + C1 )e m 3 3 3 dC p m t = e dt m ∫ dC = 3 p mt e m∫ ⇒ C= Çözümün tam olması için C1 integral sabitinin sayısal değeri belirlenmelidir. 64 . e − Ce dt dt m m m( 3 3 3 − t dC − m t 3 − m t e − Ce ) + 3Ce m = P. − 1 =e − 0 ( + C ) . V. ax . Denizaltı P sabit motor kuvvetiyle durmakta iken harekete başlatılmıştır. Problem zamana bağlı bir Başlangıç Değer Problemidir. Benzeşim için C=C(t) olmalıdır. denkleme taşınarak. Bu t=0 anında hızın sıfır (durmakta olduğu için ) olmasıdır. t.B ise y =e− x ( + C ) 2 2 3 3 x2 0 x=0 ise y=-1 . Denizaltının maksimum hızı ne olur? dV dV ∑ Fx = m.mertebe lineer diferansiyel denklemdir. m e =P dt dt 3 3 3 − t − t p mt p 3t e + C1 . C=-1.) vA’=xe-x3 (2.B( x) ⇒ = A′B + B′A dx dx ise A′B + B′A + 3 x 2 A.2) y=A(x). 3 3 3 − t dV dC − m t 3 − m t V = C (t )e m ise = ana dif. y =e − x ( − 1) 2 2 Uygulama-1: Su içerisinde hareket eden denizaltıya. Hızın zamana göre grafiğini çiziniz. Denizaltının zamana bağlı hızını bulunuz. çözümünde integral sabiti düşünülür. su tarafından denizaltının hızıyla orantılı olarak 3V’lik bir direnç kuvveti etkimektedir.diferansiyel denklem. dV dV dV + 3V = 0 ⇒ m = −3V ⇒ ∫ m = ∫ −3dt dt dt v 3 − t 3 m ln V = −3t + ln C1 ⇒ ln V = − t + ln C ⇒ VH = Ce m m Genel çözüm homojen olarak bulunan çözüme benzetilerek bulunur. P=0 kabul ediliyor. çözümünde integral sabiti düşünülmez.B(x) kabulu ile çözüm : (u ve v yerine A ve B keyfi fonksiyonları tercih edilerek çözüm yapıldı. A= +C 2 dx 2 3 x Genel çözüm y=A. Bu münasebetle C1’ in sayısal değeri için bir başlangıç şartına gerek vardır.

Herhangi bir m değeri için buharlaşan miktar 0.05m = 0 ⇒ dt dt dt dm −0.3 3 3 − t − t − t P P P + C1e0 . Aynı zamanda havuzda biriken suyun %5 i her saniyede buharlaşmaktadır. tüm ifade dt bölünerek. Bu bulgular yukarıdaki ifadeye taşınarak şu ifade bulunur. Başlangıçta havuz tamamen boş durumdadır. ya sabitlerin değişimi ile yada m=v.05m = 10 dt dt Son ifade bir diferansiyel denklem olup. Bu verilen debi değerlerine göre (50t-40t)=10t olarak yazılabilir. dt zaman diliminde biriken miktar belirlenebilir. C1 = − ⇒ v = (1 − e m ) .05t + ln C ⇒ mH = Ce 65 .mertebe lineer diferansiyel denklem olup.05m . Bu denklem 1. Bu durumda dt süresince dolan miktar-boşalan miktar (50-40)dt=10dt olacaktır. = 10 − 0.05m = 0 ⇒ + 0. Biriken m değeri sabit olmayıp sürekli olarak zamnala değişmektedir. m= dolan miktar-boşalan miktar-buharlaşan miktar Dolan miktar-boşalan miktar giriş ve çıkış debilerinin zamanla çarpılmasından bulunabilir. Buharlaşan miktar biriken m miktarının %5 i kadardır. Diferansiyel zaman aralığında değişimler lineer olacağı için. Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm: dm dm dm = -0.u dönüşümüyle çözülebilir. Pratik olarak bu hıza çok yaklaşacak ama hiçbir zaman ulaşamayacaktır.05mdt .05m ⇒ + 0. Matemetikte bu tür değişim ASİMTOTİK değişim olarak bilinir. t = 0 ⇒ v = 0. + 0. dm dm dm = 10dt − 0.05mdt olacaktır.05dt ⇒ ln m = −0. Havuzdaki su miktarının zamanla değişimini bulunuz. kütlenin korunumuna göre biriken miktar şu şekilde ifade edilebilir. m bağımlı t ise bağımsız değişkendir. Bu değişimin nasıl olduğu bu aşamada belirlenemez. dt zamanında biriken miktarda dm olacaktır. Bu hızada zamanın sonsuz değerinde ulaşacaktır. 0= V(t) Vmax 0 Hızın zamana göre değişimi t Uygulama-2: Şekildeki havuza sürekli olarak 50 m3/sn lik bir debi ile su dolmakta ve havuzdan 40 m3/sn debi ile tekrar boşalmaktadır. (1 − e m ) → 1 3 3 3 Dolayısıyla denizaltının ulaşabilceği maksimum hız Vmax=P/3 kadar olacaktır. Havuzda birikebilecek maximum su miktarı ne olur? 50 kg/sn buhar Havuz 40 kg/sn Açıklama: Havuzda biriken su miktarı “ m :[kg] “ ile sembolize edilecek olursa. t → ∞ ⇒ e m → 0.05t ∫ m = -∫ 0. Bununla birlikte.

05t ⇒ ∫ dC = ∫ 10e 0. mH = Ce −0.05t (e0.05t+ C ) t=0 ise m=0 (başlangıçta hiç su yok). ( 200e 0+ C ) . reel durumda zaman sonsuz olamayacağı içinde 200 kg değerine çok yaklaşılmasına rağmen ulaşılamayacaktır.05t = 10 ise dt dC =10e0.05Ce. u ' e − 0.05t v du u ' v = 10. (x +1)y’ + xy = x 9.05Ce. dy + (4xy .dy = 0 15. y’ + 3y = 3 x2 e-3x 4. ( x2 + 1)y’ = x2 + 2x .05m = 10 . (t + y + 1 )dt .05t .05t ⇒ m = C (t )e −0. x4y’ + 2 x3y = 1 3.05t ( 200e0. x3y’ + 3x2y = x 20.e-0.) dv = − ∫ 0.05dt ln v = − 0.1)dx = 0 14. xy’ + 3y + 2x2 = x3 + 4x 8.05v) =10 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir.y = e3x 11. u = 200e0.05t + 0.05v ⇒ dt ∫ Bu denklem analiz edildiği zaman. 0 =e −0. y’ .bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür.05t = 10 ⇒ =10e0.05uv=10 u ' v + u(v' + 0. v’ + 0.diferansiyel denklem. m =200e −0. dr/dθ + r tan θ = cos θ 16.diferansiyel denklem.05Ce.(1 + sin x)dy = 0 17. havuzda birikebilecek en fazla su miktarının teorik olarak 200 kg olduğu görülecektir.ycos x)dx .x = sin 2t 66 2. ( x2 + x . dx/dt .4xy 2 2 y(2) = 8 y(0) = 4/3 y(2) = 0 x(0) = 0 .05t ⇒ v=e − 0. C(t) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(t) olduğu kabul edilir.05t .05t ) dv = − 0.1 .v kabulu ile çözüm dm dm + 0.0.0. e − 0.05t) →200.05t + C dt Genel çözüm m=u. m = u (t ). (x + 1) y’ + xy = x 7. y dx/dy + 2x = 5y3 10.4y 6. C=-200.05t ( 200e0. dm dC = e − 0.05t − 1) = 200(1 .05t dt ⇒ C= 200e 0.05t taşınarak. Ancak. Örnek problemler: 1.05t ⇒ Ana denkleme dt dt dC . çözümünde integral sabiti düşünülmez. Çünkü t→∞.v ise m =e−0.8x ) dx = 0 5.05t) →1 ise 200(1-e-0. (1-e-0. ( cos2 x .) (2.05t ⇒ ∫ du = ∫ 10e0. dx/dt + (1/t2 )x = 1/t2 12.0. xy’ .05t dt .05t+C1 dt Genel Çözüm y =e−0. y’ = x2 e-4x .2y = 2x4 18 y’ + 4y = e-x 19.05t+ C1 ) y=u.0. çözümünde integral sabiti düşünülür.0.v(t ) ⇒ = u 'v + v 'u dtx dt ise u ' v + v' u + 0.05v=0 vu’=10 (1. x dy + (xy + y .2)y’ + 3(x +1)y = x -1 13.

Z eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir. denklem geçiş işlemleri şu şekildedir: y 1 dZ dZ y ' 1 − n dy y' ⇒ = Z = y 1− n = n ise = (1 − n) n = n (2) n 1 − n dx dx y y y dx y (1) nolu denklem denklem taraf tarafa yn değerine bölünürek.(x + 1)dy = 0 2. y’ + P(x) y = Q(x) yn Bu denklemde Z = y 1− n = (1) y şeklinde bir dönüşüm yapılarak 1. Bu yeni form Z ve x arasında 1. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ . denklemdir. C ( x) = x + C1 ⇒ Z = x ( x + C1 ) Z=C(x)x → =x + C ise x dx dx dx x dx Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm elde edilir: Z = 67 1 1 = x 2 + C1 x ise y 3 = 2 3 x + C1 x y . Bernoulli dif. dZ Z − = x (1. denkleminden 1.mertebe lineer dif. denklem elde edilecektir. mertebe lineer diferansiyel yn denklem elde edilir.6 1. denklem (3xy’+y=-x2) olacaktı. denkleme ulaşmak içinde yn ifadesi yokedilmelidir. y’ + (1/2x)y = x/y3 2 y(1) = 2 y(1) = -5 23. derece bir diferansiyel denklem olup en genel formu aşağıdaki şekildedir.meretebe lineer dif.Mertebeden Özel Diferansiyel Denklemler 2.1 Bernoulli Diferansiyel Denklemi n. sin x y’ + cos xy = x sin x 24. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse 3x dy 1 1 3 dy dZ dZ + 3 = −x2 . dC Cx dC dZ dC +C − = x⇒ = 1.21. Bu denklemde yn ifadesi olmazsa 1. Bu denklemde y4 bulunmamış olsaydı 1. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır. denklem Z ve x arasında olup çözümünden Z=Z(x) şeklinde bir ifade bulunur. Problem-1 : (3) 3 x y’ + y + x 2 y4 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.mertebe lineer dif.6. Orijinal değişkenlere dönmek için ters transformasyon işlemi yapılmalıdır. Çözümü belirli olan 1.2x (y+1)dx . y’ + 3y/x + 2 = 3x y(π/2) = 2 y(1) = 1 22. ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx ise genel çözüm (Z) dx x Z x homojen çözüme benzetilirek bulunur. Yeni dif. Z = 3 ⇒ =− 4 ise − x + Z = −x2 4 dx y dx y y y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur.mertebe lineer dif.mertebe lineer dif. y' y 1 dZ + P( x) n = Q( x) ise + P ( x) Z = Q ( x) n 1 − n dx y y bulunur.

y’ = P(x) y2 + Q(x) y + R(x) 68 . ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx .5C1 − x + 4. ⎡ −1 ( y − 1) x 1 ⎤ 1 ∫ dx = ∫ ⎢ y + y − 1⎥ dy → x = − ln y + ln ( y − 1) + ln C ise C y = e ise y = e x ⎣ ⎦ 1− C IIBu denklem aynı zamanda 2. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse y' + y = y 2 ise y' = y 2 − y = 1 1 dy dZ 1 dy 1 dZ =− 2 ise − + =1. dZ Z − = − x (1. Şayet denklemde y2 bulunmamış olsaydı 1. denklem (y’+y=1) olacaktı.Problem-2 : y' + y = y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. Z = ⇒ + Z =1 2 y dx y dx y dx y dx yeni denklem değişkenlerine ayrılabilir.meretebe lineer dif. y= 1 1 − Ce x Problem-3 : x y' + y=x 2 y 2 diferansiyel denklemini y(0. C ( x) = − x + C1 dx x dx x dx bulunur.6. I⎡A dy dy B ⎤ → ∫ 2 = ∫ dx = ∫ ⎢ + ⎥ dy basit kesirlerine dx y −y ⎣ y y − 1⎦ ayrılarak integrasyon alınır. dZ − dZ = 1− Z ⇒ ∫ = dx.2 Riccati diferansiyel denklemi En genel formu şu şekildedir. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ . İki şekilde çözüm mümkündür: Verilen denklem değişkenlerine ayrılarak çözülebilir. derece bernoulli denklemidir. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır.5 .5 şartıyla çözünüz. dx 1− Z ∫ 1 1 Z = ⇒ 1 − = Ce x ise y y − ln(1 − Z ) = x + ln C ⇒ 1 − Z = Ce x . x +C − = −x ⇒ = −1. Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm şu şekilde elde edilir. Z = ⇒ =− 2 ise − x + Z = x2 2 y dx y y dx y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. İşlemlerle A=-1 ve B=1 bulunur. Z= 1 1 1 1 = − x 2 + C1 x ise y = .5 = ise C1=4.5 + 0.5)=0. x dy 1 1 1 dy dZ dZ + = x2 .5 x 2. Z=C(x)x dx x Z x Z'=C'x+C ise Z ( x) = x ( − x + C1 ) dZ Z dC Cx dC − = −x . 0. y = 2 2 2 y − x + C1 x − 0.

Özel çözümün aranmasının nedeni denklemdeki R(x) fonksiyonunu yoketmek içindir. Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1.işareti bulunan bağımlı ve bağımsız değişkenler ile türevlerinden meydana gelen terimlerin birbirlerine eşitlenerek yokedilmesi. ve böylece ana diferansiyel denklemi sağlaması temin edilmelidir. Son denklem − 2 = + 2 bulunur. Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir. Z Z dx y′=y 2 + (1-2x ) y+x 2 -x +1 diferansiyel denklemini çözünüz. + 1 ise y’ ile yokedilebilir. y = U+ 1 1 dZ ⇒ y ' = U '+ 2 dönüşümleri ana dif. Denklem ve değişkenlerine ayrılabilir bir denklemdir. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. Başka bir ifade ile aralarında + ve . parentezler açılarak.denkleme taşınır. 1/Z dönüşümüylede 1. dZ dZ −x −x = −( Z + 1) ∫ Z + 1 = − ∫ dx ise. ln(Z + 1) = − x + ln C . denklemi sağlaması temin edilir. Gerekli yoketmeler yapılarak. Z + 1 = Ce ⇒ Z = Ce − 1 dx 1− y = x+ 1 1 1 1 ⇒ y = −x +x →Z = ise Z = Ce − x − 1 = Z y−x y−x Ce − 1 69 . derece bernoulli diferansiyel denklemine dönüşür. Diferansiyel denklemin yapısına göre tahmin edilerek ana dif. 2 Z Z Z Z Z dZ Z' 1 1 + Z = −1 bulunur. İfade incelenirse x2 ancak y2 ile x ise y ile yokedilebilir.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir.mertebe lineer dif. Eğer R(x) fonksiyonu elimine edilirse denklem 2. Bu durumda y = x istenen işlemleri yerine getirebilir. Bu işlem yapılırken R(x)=x2-x+1 ifadesinin diğerleri tarafından yokedilmesine dikkat edilir. Z2 ile denklem çarpılırsa dx Z Z Z 1. U ve Z bağımsız değişkene bağlı özel çözüm ve yeni bağımlı değişkendir. U=x ise U’=1 dir. 2 Z Z Z Z' 2x 1 1 2x = x2 + + 2 + x + − 2x 2 − + x 2 − x + 1 bulunur.Burada P.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir. Problem-1: Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü (U) bulunmalıdır. y’ = y2 + (1-2x) y + x2 -x +1 1 = x2 + (1-2x)x + x2 -x +1 0 = 0 ise (denklem sağlanıyor) 1 1 1 dZ = x + ⇒ y′ = 1 + 2 olacaktır. Q ve R bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlardır. Yani özel çözüm R(x) fonksiyonundan hareketle bulunabilir. Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir. Özel çözüm ana diferansiyel denklemi sağlayan herhangi bir fonksiyondur. Bu tür denklemlerde y = U + 1/Z dönüşümü yapılarak 1. y = x ana diferansiyel denklemi sağladığı için bir özel çözüm olabilir. Fonksiyonel yapısı önceden problemi çözen şahıs tarafından belirlendiğinden bu ismi almıştır. Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. y =U + 1− Z' 1 1 = ( x + ) 2 + (1 − 2 x)( x + ) + x 2 − x + 1 .

denklem).mertebe diferansiyel denklem çözümleri standart çözümlerdir.6. 1 (x + ) 3 3 Z' 1 Z = x + 1 + 1 ise − Z ' = x + 1 . dönüşüm sonrasında. değişken dönüşümü ile çözülebilir.mertebe diferansiyel denkleme taşınarak − 2+ = − x 3 bulunur. y = x + 1 x5 (C1 + ) x 5 2. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır.y) den f(x+y). Problem-2: y′=x 3 ( y-x ) + 2 U=x ise U’=1 dir. Pek çok değişken dönüşümü verilebilir. 0 = 0 ⎝x ⎠ ⎝x ⎠ denklem sağlanıyor. Değişkeni dönüştürme işleminin bir faydasının olması için. Böylece U=x özel çözüm ise 1 1 1 dZ olacaktır. dx x dx x Z x C C ( x) dZ 1 dC C ZH = . Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir. ⎛1 ⎞ ⎛1 ⎞ y′=x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 ⇒ x′ = 1 = x 3 x 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ x+x 5 . x Denklemdeki parentez açıldığı zaman Riccati denklemi olduğu görülecektir. y = U + = x + ⇒ y′ = 1 + 2 Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir. Denklemdeki bağımsız değişkenin fonksiyonel yapısından etkilenmeyen çözümlerdir.3 Değişken dönüşümleri ile çözülebilen diferansiyel denklemler Önceki bölümlerde anlatılan 1. y=x test edilirse ana diferansiyel denklemi sağladığı görülecektir. − Z ' = x 3 + Z 1 − 2 = x 3 ( x + − x) 2 + Z Z x Z2 Zx Z 2 Z 2 Zx x dZ Z dZ Z dZ dx + = − x 3 (1. Değişken dönüşümleri sadece bunlar değildir. 70 . Fakat bu dönüşümler diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapıyla çok ilgilidir. Böyle bir dönüşümün mümkün olması için fonksiyonel yapının f(x. y y ⎛1 ⎞ y′=x 3 ( y 2 -2yx+x 2 ) + = x 3 y 2 -2x 4 y+x 5 + = x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 x x ⎝x ⎠ Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü bulunmalıdır. Bu noktadan hareketle. Fonksiyonel yapısı uygun olan denklemlerde sadece bağımlı. ise dx x dc x 2 x x 1 dC C C / x 1. x+y=Z ise Zx=1 ve Zy=1 ile 2 değişken 1 e iner. Örnek olarak. + =0⇒ ∫ = −∫ . x dx x x 5 5 1 x 1 x 1 4 ∫ dC = −∫ x dx ⇒ C ( x) = 5 + C1 ise Z = x ( 5 + C1 ) = y − x . f(xy). Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1. Bulunanlar ln Z = − ln x + ln C .mertebe lineer dif. Mümkünse değişken sayısı azalmalıdır: 3 değişkenden 2 değişkene düşürmek çözümde büyük ilerlemedir. önceki diferansiyel denklem formatlarına uymayan ve değişken dönüşümü için uygun olan bazı diferansiyel denklemler. Bununla birlikte hepsinde uygulanan teknik integre edilebilir parçalara ayırma ve değişken dönüşümü üzerine kuruludur. sadece bağımsız ve hem bağımlı-hemde bağımsız değişkenler yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlere dönüştürülebilir. f(x2/y). Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. f(x/y).y diferansiyel denklemini çözünüz. Bu işlem yapılırken yukarıdaki denklemin sağlanmasını takip etmek gerekir. Özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin bu yöntemle adi diferansiyel denkleme dönüşmesi mümkündür. 1. … gibi düzenlenebilmesi gerekir. Z= = − olacaktır.

Bu nedenle x’ in değiştirilmesi bir fayda getirmez. 3. Örnek olarak. parentez dışındaki xdx ve ydy lerde türevleri olacaktır. ( x +3xy ) dx + ( 3x y + y ) dy=0 3 2 2 3 x ( x 2 +3y 2 ) dx + y ( 3x 2 + y 2 ) dy=0 Bu denklem tam diferansiyel yaklaşımla çözülmüştü. sinx=A ise cosxdx=dA olur. derece homojen olup B=UA dönüşümü ile çözülebilir. İşlemler sonucu denklemin derecesi 3 den 1 e düşecektir. expolansiyel ve logaritmik fonksiyonlar genelde integral işleminde zorluk çıkarırlar. Parentezlerin birisi yeni bir değişkenle tanımlanırsa daha basit haller elde edilebilir. Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısı basitleşmelidir: İntegrasyon prosesi büyük oranda fonksiyonel yapısı ile ilgilidir. Problem-1: Daha önce Bölüm-2. Yeni bir değişken dönüşümü ile değişkenlerine ayrılabilen en basit form bulunabilirmi? Son denklemin yapısı düzgün olup A ve B önündeki katsayılar uyumludur. Z = A + 3B = x + 3 y → 2 pareztezler açılıp düzenlenirse daha önce bulunan çözüm elde edilecektir.dereceden 1. dA x 2 = A → 2 xdx = dA. Gerek bağımlı ve gerekse bağımsız değişkenin kuvvet derecesi azalmalıdır: Azalan kuvvet derecesi denklemi basitleştirir. 2 (x 2 + 3 y2 ) 2 2 = 4 y 4 + C → x 4 + 6 x 2 y 2 + 9 y 4 = 8 y 4 + 2C . Sinx içindeki x yerine U1/2 yazılacak olursa fonksiyonel yapı daha da karışık hale gelecektir. Örnek olarak. Bunların daha fonksiyonlar cinsinden tanımlanması çözümü rahatlatır. parentezler açılırsa. A+3B=Z → dA + 3dB = dZ → A = Z − 3B.dereceye (lineer) geçilir. dA = dZ − 3dB Z ( dZ − 3dB ) + ( 3Z − 8 B ) dB=0 ( Z − 3B +3B )( dZ − 3dB ) + ( 3[ Z − 3B ] + B ) dB=0. Değişken dönüşümü sonrasında diferansiyel denklemde eski değişken kalmamalıdır: Yokedilmek istenen değişken hala denklemde bulunursa değişken sayısı artacağından çözüm kolaylaşmak yerine daha da zorlaşacaktır. xdx = 2 ise ( A+3B ) dA + ( 3A + B) dB=0 dB y 2 = B → 2 ydy = dB.derece üstel homojen olduğu için y=Ux dönüşümüyle de çözülebilir. Böylece 2. Bu durumda sinx içindeki x kaybolmayacaktır. Bu durumda referans fonksiyonlar x2 ve y2 olurken. Bu denklemde 1. tanjant.2. Sinüs. Örnek olarak (x2+sinx)dy ifadesinde x2=U dönüşümü yapılırsa (U+sinx)dy elde edilecektir. Denklemde tgx var ise kolaylık için sec2x de olmalıdır.2 de (tam diferansiyel denklemler) Problem-4 olarak çözülen diferansiyel denklemi değişken dönüşümü ile çözünüz. ZdZ − 3ZdB + 3ZdB − 8 BdB=0 → ZdZ − 8BdB=0 ( x2 + 3 y 2 ) = 4 y 4 + C Z2 2 2 2 ∫ ZdZ = 8∫ BdB → 2 = 4 B + C . ydy = 2 Bulunan son diferansiyel denklem ilk halinden daha basittir. 71 x 4 + 6 x 2 y 2 + y 4 = 2C = C1 . Değişken dönüşümü ile yeni formlar elde edilebilirmi? Bu soruyu cevaplamak için denklemde bir veya daha fazla fonksiyon ve onların türevlerini belirlemeliyiz. 4. Fonksiyonel dönüşümün mümkün olması için diferansiyel denklemde hem fonksiyon hemde onun türevi olmalıdır. Denklemdeki ifadeler x ve y parentezlerine alınabilir. y2=U ise 2ydy=dU olur. Aynı zamanda 3.

Hangisi ilk önce alınmalıdır? Bunun için operatörlere bakılmalıdır. xe2y y’ + e2y = lnx/x 2. bu fonksiyonların birbirlerinin türevi olması büyük bir fayda sağlayabilir. Bu nedenle ilk önce mümkünse değişken dönüşümü ile fonksiyonel yapı daha basit hale getirilmelidir. Bu nedenle diferansiyel denklemin başka bir değişken dönüşümü ile çözülmesi gerekir. Hem sinüs hemde cosinüs denklemde olması. 3x − y = U → 3 − y′ = U ′ → y′ = 3 − U ′ dy y′= = dx ( 6x − 2y − 3) 2 ( 3x − y ) − 3 3 A − B + 1 = 0 6 A − 2B − 3 = 0 → U +1 U + 1 3 ( 2U − 3) − (U + 1) 5U − 10 dU →U′ = 3− = = = dx 2U − 3 2U − 3 2U − 3 2U − 3 Son denklem integre edilebilir. y’ + y lny = yex . Sin ve Cos y’ye ağlı olduğundan dy referans alınarak. ydx + (1+ yex) dy = 0 4. dH dH = 0. Bu denklem yapısı itibariyle homojen hale getirilebilen denklem tipine benzemektedir. A ve B sabitleri bulunamayacaktır. siny = H → cos ydy = dH → H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 elde edilir. ( 3x − y + 1) dx − ( 6x y = Y + B → dy = dY − 2y − 3) dy=0 → y′= ( 3x − y + 1) x = X + A → dx = dX . x2y’ + 2xy = x4y2 +1 5. 2 x 2 + xH = −H 2 dx dx 1 1 dH dZ 2. Denklemde trigonometrik fonksiyonların olması diferansiyel denklem çözümü açısından zorluk meydana getirebilir. Bu amaçla hem x hemde y bir değişken cinsinden tanımlanır.( 6x . Dolayısıyla ilk aşamada değişken dönüşümü düşünülmelidir. Dolayısıyla x=X+A ve y=Y+B dönüşümleri ile çözülebilir gibi görünmektedir.2y + 1) dx + (3x .Mertebe Diferansiyel Denklemler İçin Genel Tekrar Problemleri: 3. dy = dx ( 6x − 2y − 3) ( 3 ( X + A) − Y − B + 1) = 3 X − Y + ( 3 A − B + 1) dY = dX ( 6 ( X + A ) − 2 (Y + B ) − 3) 6 X − 2Y + ( 6 A − 2 B − 3) dY 3X − Y = dX 6 X − 2Y 3A − B +1 = 0 6 A − 2 B − 3 = 0 denklemlerinden A ve B çekilemez. H H dx dx H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 → Hx+H 2 + 2 x 2 1.2y -3) dy=0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz. y′=3 − U ′ = Problem-3: siny ( x + siny ) dx + 2x 2 cosy dy = 0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz.Problem-2: ( 3x-y + 1) dx. cosy nin türev olarak seçilmesi gerekir. y’ = y + x (y+1)2 + 1 72 1. Parentez açılıp dx ile bölünürse Bernoulli denklemi elde edilir. Bu denklem daha önce verilen metodlardan sadece tam diferansiyel yaklaşım ile çözülebilir. Ancak gerekli değişiklikler ve işlemler yapılınca görülecektir ki.derece Bernoulli dönüşümüne göre =Z →− 2 = ile denklem çözülür.2y + 3) dy = 0 6. (3x . Bu yöntem uzun ve beklide integral çarpanı bulunamayan bir yöntemdir. Çözümsüzlük vardır. ( 3x − y + 1) = 3x − y + 1 .

y(3)=0 52.2(x-y) . Ancak yukarıdaki formu ile mertebe düşürme işlemi bir sonuç vermez.y.y + 5)2 23. mertebe bir diferansiyel denklem şu şekildedir: f(x. (ey+x)y’=1 38.1) dx + (2x + 4y .y′. y’ = (x . 2xyy’+(x-1)y2=x2ex 42.3) dy = 0 13.(1/x) y + y2 35. y’-1=e-ysinx 37. xy’’ = y’ + (y’)2 30.2 14. xy’’ = y’ + x(y’)2 27.5x) dx + 2x2 coty dy = 0 16. y(x tanx + lny ) dx + tanx dy = 0 19.y′. y’ = (9x + 4y +1)2 12. ve 2. y’ = 1 . 2yy’ + x2 + y2 + x = 0 8. y’ tanx sin2y = sin2x + cos2y 22. 2xtgydx+sec2ydy=0 50. (3 tanx -2 cosy) sec2 x dx + tanx siny dy = 0 18. mertebeden diferansiyel denklemler En genel halde 2. y’’ = 1 + (y’)2 29. 1. y’ = -4/x2 . 3y2dx/x-2ydy=0.x .7. xy’-3y=x4(ex+cosx)-2x2. y’ = (x . (3 siny . y’cosy+xsiny=2x 36. y’’ = 2x(y’)2 28. Bu durumda y’=U(x) değişken 73 .y)2 . y’=(y-x)/(y+x) 44. 2x csc 2y dy/dx = 2x . y(1)=0 51. y’ = sin (x-y) 25.ln(tan y) 10.y + y2 f(x) = 2 n ≠ 1. y(π)=π3eπ+2π2 2.y′′)=0 Bu tür denklemler bazen değişken değişimi ile mertebesi düşürülerek çözülebilir. y’ = sin(x+y) 21.y = xk yn 20.y′′)=0 : Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısında bağımlı değişken “y” kesinlikle görünmeyecektir. y’cosy+2xsiny=2x 43. y’-y/x+(x-y)3/x=0. Bu açıdan mertebe düşürme işlemi için iki alt grub ele alınabilir: I) f(x. x2y’+2xy-x+1=0. 3y’+y=(1-2x)y4 40. y(4)=8 53. (x + 2y . 2x3y’ = y(y2 + 3x2) 17. y’ = -2 . y’ = 1+ 6x ex-y 15. y’=(1+x)(1+y2) 47. y’(sinh3y-2xy)=y2 39. 4xdx+9ydy=0. k+n ≠ 1 34. y’=(1-x)/(1+y) 45. y’+xy=x/y 48. y’ = (x+y)1/2 . 2xyy’+3y2+4x=0 49.1 24. türevleri olabilir.y + xy2 33. (2 + e -x/y 32. 2xy’=10x3y5+y 41.7 Birinci mertebeye indirgenen 2. xy’ . y’’ + 2y(y’)3 = 0 31. y’ = 6 + 5y + y 2 f(x) = 1 f(x) = 2/x ) dx + 2(1-(x/y)) dy = 0 9. y’=2x(y+x2-1) 46. siny (x + siny) dx + 2x2 cosy dy = 0 11. y’ = (x + y + 2)2 26. y(1)=0 54.

Mertebe düşürme işlemi sonunda mertebe birdir. dU dU y′ = U ( x) → y′′ = . çözümü sonrasında U=U(y) şeklinde bir fonksiyon bulunur.y′. U .mertebe dif.y. x f(x. Kısaca yapılan işlem şu şekildedir: y '' = d d dU dy dU dU dU dU ( y ') = U = = y'= U =U → f ( y.U . dy ∫ dx = ∫ U(y) + C integrali ile x=x(y) şeklinde bir fonksiyona dönüştürülür. Bu fonsiyon.mertebe lineer diferansiyel x denklem çözülebilir: (sabitlerin değişimi metodu kullanılarak) y′ = U → y′′ = U ′ ⇒ U '− U '− U =1 x dU dx dU U dU dx = − =0 ∫ U = ∫ x lnU=lnx+lnC ise UH=Cx U x dx x dU dC dC Cx dx = x + C ise x+C − = 1 . Bu diferansiyel denklem bilinen metodlarla çözümü yapılır. Adi diferansiyel denklemlerin çözümü için bu sayı 2 olmalıdır. U = 1bulunur. Burada zinzirleme türev kuralı kullanılarak x değişkeninin denklemden elimine edilmesi sağlanır. )=0 dx dx Burada U yeni bağımlı değişkendir. Bu çözüm y′ = = U ( x) → ∫ dy = ∫ U ( x)dx integraliyle y=y(x) haline dx dönüştürülür. İki aşamalı bir integral ve 1.y′′)=0 : Fonksiyonel yapıda kesinlikle bağımsız değişken “x” olmamalıdır. Bu nedenle bir değişken yokedilmelidir. Çözüm sonrasında U=U(x) formunda dy bir çözüm elde edilir.U )=0 dx dx dy dx dy dy dy dy Yeni 1.mertebe diferansiyel denklem çözümüyle 2. Bu denklem ise 1. Türevli bir değişken türevsiz bir değişkene dönüştürülerek mertebe düşürülür: dU dU y′ = U ( x) → y′′ = .y′.U) vardır. )=0 dx dx Ancak yeni diferansiyel denklemde 3 tane değişken (x. f ( y.dönüşümü yapılmalıdır. Diferansiyel denklemde x yok ise y’=U(x) dönüşümü ile düşürülür.U . U=y’ ters dönüşümü yapılarak ve kısmı integrasyon tekniği kullanılarak genel çözüm U = x ( ln x + C1 ) = y′ = dy → ∫ dy= ∫ x (lnx+C1 )dx dx 74 ∫ dy = ∫ x ln xdx + C ∫ xdx 1 . Haldeki dönüşüm ile mertebe düşürülür. Mertebe bir diferansiyel denklem çözülmüş olur. Problem 1: y'' - y' = 1 diferansiyel denklemini çözünüz. II) f(y.denklemin bağımlı değişkeni U ve bağımsız değişkeni ise y olup. f ( x.çözüm U = x ( ln x + C1 ) olarak bulunur.y′′)=1 formunda olduğu için yukarıdaki I. ∫ dC = ∫ → C ( x) = ln x + C1 dx dx dx x x U=C(x)x 1.

Bu tepki pratikte viskoz kuvvet (Fv) olarak bilinmektedir. C katsayısı ise belitilen değerlere bağlı olarak deneysel metodlarla bulunur. y′ = U ( x) → y′′ = yU Silindir dU dU =U → dx dy U D d Piston yağ P (N) V L Çözüm : Silindir içerisindeki yağ yoğunluğuna. Elde edilecek yeni denklem 1. denklemdeki c1(t) dif. Bu kuvvet ise hız ve viskoz sönüm katsayısı olarak bilinen bir C sabiti ile çarpımına eşit alınabilir. (II. V = c1 (t )e − Ct m bu 75 . dU dU dy dU .mertebe lineer dif. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = P − Fv = P − CV .kanun) x yönündeki hareket için. D çaplarına ve piston geometrisine göre piston hareketine bir tepki gelecektir. d 2x dx . denklemin sağlanmasından hesaplanabilir.ln x = u → y= dx x2 x2 x 2 dx = du xdx = dv → v = ⇒ ∫ dy = ln x − ∫ + C1 ∫ xdx → x 2 2 2 x x2 x2 x2 1 C x2 ln x − + C1 + C2 − + 1 = C → y = ln x + Cx 2 + C2 2 4 2 4 2 2 Problem 2: y y'' . = V ve dönüşümü ile mertebe dt dt dt dt dt 2 düşürülebilir. Denklemdir: Ct − dV dV dV m + CV = P m + CV = 0 m∫ = −C ∫ dt ise V H = c1e m dt dt V bulunan homejen çözümden hareketle genel çözüm tanımlanabilir. Pistonun hareketini ve yağın memeden çıkış hızını zamana bağlı olarak bulunuz. Çözüm : f(y. d. ∑ F = ma. ax = d 2x dx d 2 x dV dx = m 2 +C = P formunda elde edilir. Problemin içerisinde hareket ve kuvvet olduğu için ancak newtonun 2.(U) 2 = 0 → y U = U2 → ∫ =∫ dy dy y U dy dy Cx ln y + ln C1 = ln U → U = C1 y = y′ = ∫ y = C1 ∫ dx ⇒ ln y = C1 x + ln C2 y = C2e 1 dx UYGULAMA : Aşağıda şekildeki silindir içerisinde yağ sabit P kuvveti ile hareket ettirilen piston tarafından d çaplı memeden enjekte edilmektedir.(y')2 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Kanunu ile çözüm bulunabilir.y′.y′′)=0 formunda olduğu için II. Haldeki dönüşüm kullanılarak mertebe indirgenir.

n diferansiyel denklemin mertebesini göstermektedir. İntegral sabitlerinin bulunması içinde bağımsız değişkenin zaman olmasından dolayı iki tane başlangıç şartına ihtiyaç vardır. Bunlar ana denkleme taşınarak. homejen çözüme veya f(x) fonksiyonuna benzetilerek bulunmasıdır. Bulunan bu denklemler direkt hesaplamalar için uygun değildir. homojen çözüm (yH) ve homojen olmayan çözüme (yp) ‘e bağlı olarak şu şekilde bulunur: y=yH + yp Homojen olmayan çözüm genellikle özel çözüm olarakta isimlendirilir. bağımsız değişkene bağlı ise değişken katsayılı denklem olarak isimlendirilir. an(x) katsayıları en genel halde bağımsız değişkene bağlı fonsiyonel yapılardır.. a1. dt dt Ct Ct Ct ∫ dc1 = ∫ P P m e dt integrali çözülerek c1 (t ) = e m + c 2 bulunur.c1 (t )e = P ise m e = P bulunur. t = 0 ise x = 0 2. Bu özel durumlar 3 tane olup şu şekildedir: 76 .. f(x)≠0 ise homojen olmayan (nonhomojen) diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. 1. dt m dt Ct Ct Ct − − dc1 dc1 (t ) − m m m +e ) + C.m c2 / C + c3 = 0 ise c3 = m c2/C c2 = . Bunun nedeni homejen olmayan çözümün. + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu tür denklemler sağ taraftaki f(x)=0 ise homejen. Nümerik hesaplamalar için c2 ve c3 sabitlerinin sayısal karşılıkları bilinmelidir. n. denklem şu formdadır : a0 ( x) dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + . mertebeden lineer diferansiyel denklemler En genel halde n.. a2.an-1 ve an fonksiyonlarının yapısı çözüm tekniği üzerinde önemli bir rol oynar.P/C c3= -mP/C2 ) P mP x(t ) = t + 2 e C C − Ct m − mP C2 Memeden çıkış hızı ise kütlenin korunumuna göre yazılabilir. Bunlar sabit ise denklem sabit katsayılı. Ancak bu fonksiyonların bazı özel durumları için diferansiyel denklemin çözümü elde edilebilir. C m − Ct m P V (t ) = + c 2 e C dx = dt P ∫ dx = ∫ ( C + c2 e − Ct m )dt mc 2 P ise x(t ) = t − e C C − Ct m + c3 bulunur.8.. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y)..V = c1 (t )e − Ct m ise Ct − C m(− c1 (t )e m m Ct − − dc dV C = − c1 (t )e m + e m 1 bulunur. U memeden çıkış hızı olsun: πd2 U=π D2V ise U=(D/d)2V 2. mertebeden lineer dif. t = 0 ise V = 0 P V (t ) = (1 − c 2 e C − Ct m .

Yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir. = D n−1 . . İlk önce homejen çözüm bulunur. Bu durumda çözüm OPERATÖR ÇÖZÜM olarak isimlendirilir. Bu üç form için çözüm teknikleri takip eden bölümlerde verilmiştir. Kalan bu sabitlerde sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunur. Bu fonksiyonda t yerine ln(A+Bx) yazılarak orijinal değişkenlere dönülür. a2 = ( Ax + B ) n−2 .1.. Burada ana denklemin genel 77 .. t yeni bağımsız değişkendir.8. + an−2 D 2 + an−1 D + an y = f ( x) ) Bu denklemdeki “D” harfi operatör olarak isimlendirilir.... Daha sonra ise f(x) fonksiyonunun yapısına göre özel çözüm aranır. dn d n−1 = Dn . Denklemin en genel haldeki formu şu şekildedir: a0 dny d n−1 y d n−2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + .1 HOMOJEN ÇÖZÜM : Diferansiyel denklemin sadece homejen kısmının çözümünden bulunan çözümdür.. Bu nedenle denklemin sağ tarafıda sıfırdan farklı ise sabit katsayılı homojen olmayan n. = D2 . Bu formatla çözüm ise OPERATÖR ÇÖZÜM olarak verilir.a) an katsayıları bağımsız değişkene bağlı olmayıp sabit sayılar olabilir.. Homejen diferansiyel denklem sağ taraf f(x)=0 alınarak bulunur.8. 2. Bu tür diferansiyel denlemler ise sabit katsayılı diferansiyel denklem olarak isimlendirilir..mertebe lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir... a1 = ( Ax + B ) n n −1 b) . c) an katsayıları birer polinom ise kuvvet serileriyle çözüm elde edilir. Bu fonksiyonlardaki A ve B sabit sayılar olurken. a3 = ( Ax + B ) n −3 . Yukarıda verilen diferansiyel denklem formu bazı kaynaklarda şu şekilde de gösterilebilir. Katsayıların bu şekilde değiştiği denklemlere Euler-Cauchy diferansiyel denklemi ismi verilir. birbirlerine bağlı olarak diferansiyel denklemin mertebesine kadar indirgenir. + an−2 2 + an−1 + an y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu denklemde de genel çözüm (y) homojen (yH) ve homojen olmayan (yP) çözümlerin toplanmasından bulunur. y= ∑C x n= 0 n ∞ n Burada amaç önerilen çözüm formunun ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir. =D n−2 2 dx dx dx ise (a D 0 n + a1 D n−1 + a2 D n−2 + .. a0 = ( Ax + B ) . 2.1 Sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemler Bağımlı değişken ve türevlerinin önündeki an(x) fonksiyonları birer sabit sayılar konumundadır. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup şu şekildedir. an −1 = ( Ax + B ) an = 1 şeklinde ise Ax+B=et değişken dönüşümü ile sabit katsayılı yeni bir form elde edilir. Genellikle sonsuz adet olan C sabitleri.. n −1 n dx dx d d n−2 d2 = D n−2 .

çözümüne ulaşmak için. y′′′ = k 3e kx . + an − 2 k e + an −1ke + an e kx = 0 . a1. + Cn e kn x 78 .. derece bir denklem elde edilebilir. Bu yeni ifadeye homojen denkleme benzemesi dolayısıyle KAREKTERİSTİK DENKLEM adı verilir. kök değerleri birbirine eşit değilse n tane e k1x . Bu nedenle denklemi sıfır yapacak şekilde k değerleri aranır. homejen ve homejen olmayan kısımlar şeklinde parçalama sözkonusudur. e k3 x . + an − 2 k 2 + an −1k + an = 0 Daha önce tanımlanmış olan “D operatörü” ile “k” aynı işlevi görmektedir. dereceden bir polinom olup n tane k kökü vardır. Bu amaçla fonksiyonun kendisi ve gerekli sayıda türevleri denkleme taşınarak diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde k sabitleri tayin edilir. + an−2 2 + an−1 + an y = 0 n dx dx dx dx dx kx Bu tip denklemlerde k gerçek veya komplex bir sabit olmak üzere e bir çözüm olabilir. y ( n ) = (a k 0 n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + . Karakteristik denklem pratik olarak homojen diferansiyel denklemde y yerine k yazılarak ve türev mertebeleri ise üs olarak alınarak tesis edilebilir. e kx parentezine alınırsa y = e kx .. Ancak. Süperposizyon prensibine göre toplam çözüm parçalanmış yapıdan elde edilen çözümlerin toplanmasından bulunabilir... Bununla birlikte. Prensib olarak bir değişken sıfır olamaz. … . e kx ancak kx→-∞ için sıfır olacağı için genel bir çözüm açısından sıfır olamaz. Dolysıyla e kx matematik olarak sıfır olamayacağı için parentez içerisindeki sabit sayı bloğu sıfır olmalıdır.... ≠ kn-1 ≠ kn . a0 k n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + .. e kn x çözümleri bulunacaktır.. Parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadenin sıfıra eşitlenmesiyle n tane “k” köke sahip n. birbirinden farklı veya bir kısmı sanal (imajiner) sayılar olabilir... Dolayısıyla üstteki denklemde k yerine D yazılması bir hata meydana getirmeyecektir. k değeri birden fazla olabileceği için birden fazla çözüm bulunabilir. y = e kx ve türevleri homojen denkleme şu şekilde taşınır: dny = k n e kx n dx n kx n −1 kx n − 2 kx 2 kx kx a0 k e + a1k e + a2 k e + . Bunun nedeni expolansiyel fonksiyonun n kere türetilmesi halinde fonksiyonel yapısının değişmemesidir. Bu amaçla. İlave olarak.. a2. Bir değişkenin bir çok sayısal değeri vardır. e kx fonksiyonu x değişkeni içerdiğinden değişkendir. Bu üç hal için homojen çözüm formları şu şekildedir: a) k1 ≠ k2 ≠ k3 ≠ .an katsayıları diferansiyel denklemden gelip değerleri değiştirilemez. …. son denklemden ya parantez içerisi yada ekx sıfır olmalıdır. + an − 2 k 2 + an −1k + an ) e kx = 0 Önerilen e kx çözümün homojen diferansiyel denklemi sağlaması için son denklemin her iki tarafınında sıfır olması gerekir. … . nümerik karşılığı belirli olmayan bir sabit veya sabitler grubu sıfıra eşitlenebilir. Homojen çözüm elde edilen bu çözümlerin her birinin bir integral sabitiyle çarpılmış hallerinin toplanmasıyla bulunur: yH = C1e k1x + C2 e k2 x + C3e k3 x + C4 k4 x + . y′′ = k 2 e kx . a0 dny d n−1 y d n −2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + . Son denklemde a0. y′ = ke kx .. e k2 x . Bu denklem n. Bu çözümler toplanarak homojen çözüm tariflenmiş olur. Dolayısıyla her k kökü için expolansiyel formda bir çözüm önerilebilir. bulunacak kökler birbirine eşit. Bu değeri sıfıra eşit almakla bunlardan bir tanesi dikkate alınmış olur. y = e kx bir çözüm ise bu çözüm diferansiyel denklemi sağlamalıdır.

Karekteristik denklemden bulunan bütün kök değerleri birbirine eşit ise.. Bu durumda önceki yaklaşıma göre n. bulunacak çözümler birbirine eşit olacaktır. 2. Yeni çözümler ve dolayısıyla yeni sabitler lineer bağımsız çözüm prensibine göre üretilir. Homojen çözümde C integral sabiti olacağı için lineer denklemdeki a ve b sabitleri düşünülmeyebilir.. çarpılması halinde bile elde edilen yeni fonksiyonun da diferansiyel denklemi sağlamasına verilen terminolojidir. + Cn e kx = ( C1 + C2 + C3 + C4 + . Fonksiyonların Maclaurin Serisi açılımından çözümdeki expolansiyel fonksiyon için şu şekilde verilmiştir. Lineer bağımsız çözüm. Burada α ve β reel sayılar olup..çözüm: xe kx . Bu tür çözümde diferansiyel denklemin mertebesince diferansiyel denklem sabiti ve çözüm üretilebildiği için bir zorluk yoktur.çözüm: x 2 e kx .çözüm: x n −1e kx Bu çözümler birer C sabiti ile çarpılıp elde edilen sonuçlar toplanarak homojen çözüm şu şekilde bulunur: yH = C1e kx + C2 xe kx + C3 x 2 e kx + C4 x3e kx + . + Cn x n −1 ) e kx c) → Bulunan kökler reel sayı yerine imaginer(complex. eldeki çözüm lineer denklemle çarpılarak yeni çözümler üretilebilir. 10 s ve 10i s mukayese dahi edilemez. … . k2 = α + β i formuyla ortaya çıkmaktadır. = kn-1 = kn =k . Bu çarpma işlemi ardışık olarak istenen miktarda tekrarlanır. … .çözüm: x 3e kx . 10i s belirlenemz. Bu nedenle (ax+b) yerine x alınarak lineer bağımsız çözümler şu şekilde üretilir.derece denklemlerin (ax2+bx+c=0) kökleri bulunurken karşılaşıldığı gibi köklerin komplex olması k1 = α − β i .C2.C3.. Örnek olarak. b) k1 = k2 = k3 = . 4.. bulunan ilk çözümün bir lineer denklemle..Buradaki C1. 3.. ancak. eiβ x = cos β x + i sin β x e −iβ x = cos β x − i sin β x 79 . n. Yani.... Mühendislikteki hiçbir büyüklük sanal değere sahip değildir. + Cn x n −1e kx yH = ( C1 + C2 x + C3 x 2 + C4 x 3 + . sanal) sayı olarak bulunuyor ise homejen çözüm. (ax+b). + Cn ) e kx = Ce kx olacaktır.çözüm: e kx . Sayısal değeri bilinmeyen sabitlerin toplamı yeni bir sabitle tanımlanacağı için homejen çözümde yeterli çözüm ve integral sabiti üretilememiş olur. i = −1 dir.. 10 s bir kronometre ile belirlenebilir. Böylece 2. Cn değerleri sınır ve başlangıç şartlarına göre belirlenen diferansiyel denklem sabitleridir. Bu nedenle yukarıdaki homojen çözüm formu pratik açıdan uygun değildir.. Bu çözümdeki i sayısı seri açılımlar ile denklemden düşürülebilir. 2.mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü 2 tane integral sabitiyle şu şekildedir: yH = C1e( α −β i)x + C2 e ( α +β i)x = C1eα x e − β ix + C2 eα x e β ix = eα x ⎡C1e − β ix + C2 e β ix ⎤ ⎣ ⎦ Bu çözümde imajiner boyut fiziki olarak anlamsız olduğundan yokedilmelidir.mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü. 1. Bizim diferansiyel denklemimiz n tane çözüm gerektirdiği için n-1 kere lineer denklemle çarpmak yeterlidir. yH = C1e kx + C2e kx + C3e kx + C4 e kx + ...

Sabit integral sabitlerinin değişken-fonksiyonel hale dönüştürülmesi nedeniyle sabitlerin değişimi ismini almıştır. f(x) ve türevlerinin sonlu sayıda fonksiyon vermediği. Örnekler. Bu amaçla homojen çözümdeki integral sabitleri bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilir. f(x) ve türevlerine benzetme ise belirlenmemiş katsayılar metodu olarak bilinir. yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] 2. Sabitlerin çarpımı.1. dolayısıyla f(x) ve türevlerine göre özel çözüm önerisinin yapılamadığı hallerde kullanılmalıdır.1.8. Bu yeni fonksiyonlar ise özel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması gerektiği prensibinden hareketle belirlenir. 2.8. Bu metod ancak f(x) fonksiyonunun karışık olduğu.1 Sabitlerin Değişimi Metodu (Homojen Çözüme Benzetme): Diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzetilerek özel çözüm elde edilir. Daha işlem gerektirmesi nedeniyle önerilen 3 çözümden ii ve iii halleri tercih edilmelidir.2. C4 ismi de C2 ile tekrar değiştirilerek son form elde edilir. Özel çözüm homojen olmayan çözüm olarakta bilinir. Non-homojen diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde C1(x) ve C2(x) fonksiyonları belirlenir. Homojen çözüme benzetme tekniği sabitlerin değişimi metodu.Bu eiştlilerin sol tarafında i fonksiyonun içinde iken. bölümü veya toplamı yeni bir sabit doğuracağı için bu matematiksel açıdan yanlış değildir. Matematiksel işlemlerin çok ve zor olduğu bu yöntem mümkün olursa kullanılmamalıdır.2 ÖZEL ÇÖZÜM: Sabit katsayılı diferansiyel denklemlerin özel çözümü iki şekilde bulunur. Bu amaçla bu yP çözümlerinin kendisi ve gerekli sayıda türevleri nonhomojen denkleme taşınır. Bu öneri çözümler non-homojen diferansiyel denklemi sağlamalıdır. Bu açılımlar yukarıdaki homojen çözümde yerine yazılarak reel olmayan kökler içinde homojen çözüm şu şekilde önerilir: yH = eα x ⎡C1 ( cos β x − i sin β x ) + C2 ( cos β x + i sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 cos β x − iC1 sin β x ) + ( C2 cos β x + iC2 sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 + C2 ) cos β x + i ( C2 − C1 ) sin β x ⎤ ⎣ ⎦ ( C1 + C2 ) = C3 i ( C2 − C1 ) = C4 → yH = eα x [C3 cos β x + C4 sin β x ] C3 ismi C1. Özel çözüm ya homojen çözüme. sağ tarafında fonksiyonun dışına çıkmıştır. Özel çözüm f(x) foksiyonu ve bunun türevlerine bakılarak yazılması halinde f(x)’in sonlu sayıda türevi olursa bu metod tercih edilmemelidir. i ) yP = C1 ( x)e −2 x + C2 ( x)e x yH = C1e −2 x + C2 e x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x)e x iii ) yP = C1 ( x)e −2 x i ) yP = C1 ( x) sin 3 x + C2 ( x) cos 3 x yH = C1 sin 3 x + C2 cos 3 x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x) cos 3x iii ) yP = C1 ( x) sin 3 x Önerilen bu formlardan bir tanesi tercih edilir. 80 . Homojen çözümdeki integral sabitlerinin birisi veya tamamı fonksiyonel hale getirilebilir. Böylece i sabiti C integral sabitlerinin içinde yok edilebilir. yada homejen olmayan kısmı temsil eden f(x) fonksiyonuna ve türevlerine benzetilir.

f ′′( x) = 2. f ′′′( x) = 8e 2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x iii ) f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x. cosx. f ′′( x) = −2sin x − x cos x. Bu benzerlik fonksiyonlar bazında olup daha önce lineer bağımsız çözüm olarak isimlendirilmiştir. f(x)=sinx/x.… gibi sabitlerle çarpılıp toplanarak özel çözüm formu belirlenir.C.) ⇒ y P =Axsinx+Bcosx 81 . … gibi belirli olmayan katsayılar non-homojen diferansiyel denklemin sağlanması prensibine göre belirlenir. f(x)=1/x. f(x)= sinx.2. Bu yeni fonksiyonlar belirli olamayan A.lnx gibi fonksiyonların n kere türetilmesinden n tane yeni fonksiyon oluşur. f ′′′( x) = −3cos x + x sin x f ( iv ) ( x) = 4sin x + x cos x ⇒ 4 tane fonksiyon (sinx. v) y H =C1sinx+C 2e-2x f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x. Türevlendikce yeni bir fonksiyon veren f(x) yapıları için sabitlerin değişimi yöntemi kullanılmalıdır. f(x)=tgx. f(x)=sinx gibi fonksiyonlar varsa bunların n kere türetilmesinden birkaç tane yeni fonksiyon oluşur. f ′′( x) = 4e 2 x . Örnekler: f(x)=x2. … katsayıları sabit ve nümerik bir değere sahip olmalıdır. Şayet f(x)=x2.C. bir çözümden birden fazla lineer bağımsız çözüm üretilebilir. Bu amaçla eldeki çözüm lineer denklemle (=x) ile çarpılır. Bu çarpma işlemi gerektirdiği kadar ardışık olarak devam ettirilir. f ′′′( x) = 0 ⇒ 3 tane fonksiyon (x 2 . doğru çözüm için. B.D katsayılarının tamamı veya birkaçının sayısal değeri hesaplanamaz. f(x)=e2x. Aşağıda verilen f(x) ve yH homojen çözüm şekillerine göre yp özel çözüm formlarını belirleyiniz. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx f ( x) = x cos x → f ′( x) = cos x − x sin x. C. Belirli olmayan katsayılar ile çarpımı nedeniyle yöntem belirli olmayan katsayılar ismini almıştır.8. Özel çözüm ve homejen çözümlerin birbirine benzemesi halinde.2. Eğer. Dolayısıyla.x. f ′′( x) = − sin x. A. Örnek olarak. Kesinlikle yP önerisindeki A. D.2 Belirlenmemiş Katsayılar Metodu [ f(x) ve Türevlerine Benzetme]: Sabitlerin değişimi metoduna göre daha basittir. i) f ( x) = x 2 → f ′( x) = 2 x. yP önerisindeki A. Ancak bu metod ile yP non-homojen çözümünün bulunabilmesi için f(x) fonksiyonunun kendisi ve türevleri sonlu sayıda olması gerekir. Bu yöntemin kullanılmasında dikkat edilecek bir hususda önerilen özel çözüm hiçbir zaman diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzememelidir. f(x)=sinx ve f(x9=xcosx için özel çözüm (nonhomojen çözüm) denklemini belirleyiniz. xsinx ve xcosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx+Cxsinx+Dxcosx iv) Örneklerde verilen yP ve gerekli sayıda türevi alınarak non-homojen diferansiyel denklemde yerlerine yazılır. homojen (yH) ve non-homojen (yP) çözümler arasında bir benzerlik varsa.B. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx . veya bu sabitler bağımsız değişkenin fonksiyonu olarak bulunur. C1sinx ≈ Asinx (iki çözüm aynıdır.sabit) var ⇒ y P =Ax 2 +Bx+C ii ) f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x . B. f(x)=ex. Dolayısıyla böyle f(x) ler için belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılamaz. önerilen yP çözümlerinin lineer bağımsız çözümleri üretilir. C. f ′′( x) = − sin x.1.B.

II . Bu amaçlada özel çözüm formu homojen çözüme benzetilmelidir. C1e2x ≈ Ae2x (iki çözüm aynıdır. f ′′( x) = 4e2 x . Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. 1000 sayısı sadece problemin anlaşılabilmesi açısından ortaya atılmış bir rakamdır.Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: İlk olarak daha basit olması nedeniyle bu metod düşünülmelidir. Bu durumda üç farklı özel çözüm önerilebilir: i) yP = C1 ( x)e x + C2 ( x)e 2 x . non-homojen diferansiyel denkleme taşınması mümkün değildir. D. = = . Belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle çözüm için f(x) fonsksiyonunun n→∞ kere türevi düşünülmelidir. Bu kadar çok fonksiyonun katsayılarının belirlenebilmesi için türevinin alınıp. Dolayısıyla bu diferansiyel denklemin özel çözümü bu yöntemle bulunamaz. Sabitlerden birisi veya ikisi birden fonksiyonel olarak alınabilir. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e 2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Özel çözüm formunun homejen çözümden farkı integral sabitlerinin bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilmesidir. C. Bu nedenle önerilen y P =Ae 2 x çözümünün lineer bağımsız çözümü alınır. 2 2 e +1 dx e x + 1) e x + 1) ( ( 2x 3x x x 2x 3x d 2 f ( x) ( 4e + 3e )( e + 1) − 2e ( 2e + e ) = . y P =Axe 2 x Problem 1: y'' − 3y' + 2y= e2 x diferansiyel denklemini her iki metodla çözünüz. A sabiti yerine C1 sabitinin gelmesi matematik olarak sonucu değiştirmez. ii) yP = C1 ( x)e x iii) y P = C2 ( x ) e 2 x 82 . ex + 1 y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. Bu amaçla denklemin sağ tarafındaki f(x) fonksiyonuna bakılmalıdır. Bu üstel büyüme özel çözümün f(x) fonksiyonunun 1000 kere türetilmesiyle 1000 tane yeni fonksiyon ortaya çıkacağını gösterir. Diferansiyel denklemde verilen f(x) fonksiyonu türevlendikçe paydada bulunan ex+1 ifadesinin üst değeri büyüyecektir. f ′′′( x) = 8e2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x .Sabitlerin Değişimi Metodu: Sonuçta özel çözüm sabitlerin değişimi metodu ile bulunmalıdır. 1000 tane fonksiyonu 1000 tane A. df ( x) 2e 2 x (e x + 1) − e 2 x e x e3 x + 2e 2 x e2x f ( x) = x .vi ) y H =C1e 2x +C2 e-2x ve f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x . … gibi belirlenmemiş katsayı ile çarpıp yP önerisinin yapılması matematik olarak mümkün değildir. B.… 3 x dx 2 ( e + 1) Görüldüğü gibi f(x) türevi alındıkca fonksiyonel yapı daha da karmaşık hale gelmektedir.

P P yP = C1 ( x)e x → y′ = C1′( x)e x + C1 ( x)e x . bir ilerlemeden bahsedebilmemiz için C gözükmemelidir. Aradaki fark son denklemin mertebesi düşürülebilir olmasıdır.Bunlardan herhangi biri tercih edilebilir. Sadece türevleri denklemde olmalıdır. İşlem kolaylığı bakımından tek fonksiyonlu (ii) veya (iii) önerilerin tercih edilmesi mantıklıdır. C ′( x)e x + C ( x)e x − Ce x = x = (değişkenlerine x e +1 e +1 e + 1 dx dx dx e − x e− x dx C ( x) = − ln ( e − x + 1) ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x =∫ x = ∫ −x → e +1 e + 1 e− x e +1 U = C ( x)e x = −e x ln ( e − x + 1) taşınarak.mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır. e − x dx dx e x dx C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ∫ e x − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ x e +1 e +1 e +1 yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e − x + 1) + ln ( e x + 1) C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ln ( e x + 1) . P y′′ = C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x P y'' − 3y' + 2y= e2 x . ex dU dU → U ′ − U = 0. ex C1′ = U ( x) → C1′′ = U ′( x) ⇒ U ′ − U = x (1. İlk denklemde y bağımlı değişken iken. son denklemde C1 bağımlı değişken olmuştur.mertebe lineer dif. U ′ − U = C1′ = U ( x) = −e x ln ( e − x + 1) = dC1 → ∫ dC1 = ∫ −e x ln ( e− x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e − x dx x −x −x x x ∫ dC1 = − ∫ e ln ( e + 1) dx − ln ( e + 1) =u → e− x + 1 =du e dx = dv → e = v. yada bağımsız değişkenin denklemde olmaması gerekir. Mertebe düşürme için denklemde ya bağımlı. (ii) tercihiyle çözümün gelişmesi şu şekilde olacaktır: (ii) denklemindeki C1(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (ii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2. denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. Sabitlerin değişimi kullanılırsa. lnU=x+lnC ⇒ U H = Ce x U ′ −U = x =U → ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce x → U = C ( x)e x ⇒ U′=C ′( x)e x + C ( x)e x 1. = dx. Bu taşıma işleminde homojen denklemdeki y yerine yP. Dolayısıyla çözümün son aşamasında. ( ) 83 . y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ ise P P ex + 1 e2 x ex + 1 C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x − 3 ( C1′( x)e x + C1 ( x)e x ) + 2C1 ( x)e x = C1′′( x)e x − C1′( x)e x = e2 x ex + 1 ise C1′′− C1′ = ex ex + 1 Elde edilen son difreransiyel denkleminde mertebesi çözülmeye çalışılan denklemle aynıdır. Çözüm mertebe düşürmeyle devam edecektir. mertebe lineer diferansiyel denkleme ex ex 1 dC → C′ = x . Bu sabitlerin değişimi metodunda mutlaka olması gereken şarttır.

′′ ′ y′′ = C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x P y'' − 3y' + 2y= e2 x . ( y = yH + yP ) 84 .mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. U ′ + U = dC2 → ∫ dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e x dx =du dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx ln ( e x + 1) =u → x e − x dx = dv → −e − x = v. ′ ′ yP = C2 ( x)e 2 x → yP = C2 e 2 x + 2C2 e 2 x . (iii) denklemindeki C2(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (iii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2. denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. = − dx. yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) yH = C1e x + C2 e2 x ve yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) → çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) genel Problem 2: y'' − 3y' + 2y=e5 x diferansiyel denkleminini çözünüz.mertebe lineer dif. mertebe lineer diferansiyel denkleme 1 ex dC 1 → C′ = x = → C ′( x)e − x − C ( x)e − x + Ce− x = C ′( x)e − x = x x e +1 e +1 e + 1 dx x e dx → C ( x) = ln ( e x + 1) (değişkenlerine ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x e +1 U = C ( x)e − x = e − x ln ( e x + 1) taşınarak. 1 dU dU U ′ +U = x → U ′ + U = 0. ex + 1 e2 x ex + 1 ′′ ′ ′ C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x − 3 ( C2 e 2 x + 2C2 e 2 x ) + 2C2 e 2 x = ′′ ′ C2 e 2 x + C 2 e 2 x = e2 x ex + 1 ′′ ′ ise C2 + C2 = x ′ ′′ C2 = U ( x) → C2 = U ′( x) 1 (mertebesi düşürülebilir) e +1 1 ⇒ U′ +U = x (1. Sabitlerin değişimi kullanılırsa. lnU= − x+lnC ⇒ U H = Ce − x =−U→ ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce − x → U = C ( x)e− x ⇒ U′=C ′( x)e x − C ( x)e x 1. ∫ e +1 x e dx dx e − x dx = − e− x ln ( e x + 1) + ∫ x = − e − x ln ( e x + 1) + ∫ − x x C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x x e +1 e +1 e ( e + 1) ′ C2 = U ( x) = e − x ln ( e x + 1) = C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x dx = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e− x + 1) e − x + 1) ( yP = C2 ( x)e 2 x = e 2 x ⎡ −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) ⎤ ⎣ ⎦ C2 = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) .yH = C1e x + C2 e 2 x ve yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) → genel çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) ( ( ) ) Aynı çözüm (iii) denklemiyle yapılırsa çözüm şu şekilde meydana gelir.

= 25e 5 x ise bir fonksiyon (e5x) meydana geliyor. 2 2 dx dx dx dx dx C1(x) fonksiyonunu bulmak için yP ve bulunan türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Bu nedenle özel çözüm f(x) benzetilerek bulunur. Aynı zamanda sabitlerin değişimi metodu ile de özel çözüm bulunabilir. C ' = e 3 x ⇒ C ( x) = 3 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. iki metodun işlem uzunluğunun ve zorluğunun mukayesesi açısından aynı problem sabitlerin değişimi yöntemi ile de çözülecektr. 85 . Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için.Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu genelleştirilebilir. Fakat bu yöntem çok uzun işlemler gerektirir. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. = 5e . yP = Ae5 x .HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. P = 1 e x + C1e x . y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır) = yP P P 2 dx dx 5x y'' − 3y' + 2y=e5 x → 25e5 x − 3. Z H = Ce x ⇒ Z = C ( x)e x Z e3x Z ' = C ' e x + Ce x ise C ' e x + Ce x − Ce x = e 4 x . 12 yP = e5 x e5 x ⇒ y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 II . mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '− Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = x + ln C = ∫ dx. Birinci homejen çözüme özel çözüm benzetilerek önerilebilir: dy dC d 2 yP d 2C1 x dC = e + 2 1 e x + C1e x yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. Bu 2 dx dx fonksiyon A belirli olmayan katsayısı ile çarpılarak özel çözüm önerilirse. A sabitinin sayısal değerini belirlemek için türevleri alınarak non-homejen diferansiyel denkleme taşınır: dyP d 2 yP ′ = 5 Ae5 x . C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e 5 x C1'' e x − C1' e x = e 5 x ise C1'' − C1' = e 4 x (mertebesi düşürülebilir. ′′ = yP = 25 Ae5 x (y yerine yP. elde edilir.5e5 x + 2e5 x = e5 x ise A= 1 . Yani türevlendikce ortaya sadece bir tane fonksiyon çıkar. Sadece bir yöntemle çözüm yeterli iken.) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = e 4 x (1. Bu durumda özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: 2 df ( x) 5 x d f ( x) f ( x) = e .

Dolayısıyla genel çözümde yP özel çözümünü karşılayan bir fonksiyon yoktur. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü mutlaka homojen çözümden ayrı bir fonksiyon olarak özel çözüm kapsamalıdır. ( y = yH + yP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. özel çözüm f(x) benzetilerek bulunabilir. = yP = 2 Ae x + Axe x (y → yP. İki sabitin toplamı yeni sabittir prensibine göre özel çözüm ve homojen çözümün kısmı toplanır. yP = Ae x ise lineer bağımsız çözüm yP = Axe x A sabitini bulmak için işlemler şu şekildedir: dyP d 2 yP ′′ = y′ = Ae x + Axe x . Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I .Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevlerinden 1 tane fonksiyon çıkacağı için. Ancak yP formu homojen çözümdeki C1ex ile aynıdır. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Hem C1 hemde A sayısal değeri belirli olmayan iki sabitiir.Z = C ( x )e x = dC e4x e4x e3x x e 4 x dC1 = ∫ dx = ise e = = C1' = 1 ∫ 3 12 3 3 dx 4x 5x 5x e x e e yP = C1 ( x)e x = e = ise genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 12 . Son ifade homojen çözümün aynısır. Problem 3: y'' − 3y' + 2y=e x diferansiyel denkleminini çözünüz. 86 . Bu amaçla ex fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalır veya eldeki çözüm x ile çarpılır. Yukarıda olduğu gibi özel çözümün homojen çözüm içerisinde yok olmaması için yH ve yP fonksiyonel olarak birbirinden farklı olmalıdır. Özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilirse: yP = Ae x Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. Daha önce yH ve yP nin tamamen veya kısmen benzemesi hali lineer bağımsızlık olarak isimlendirilmişti. e5 x yP = ⇒ y = C1e x + C2 e 2 x − xe x 12 Dikkat edilirse bulunan özel çözümün homojen çözüm içerisinde kaybolma ihmali yoktur. Bu haliyle yP genel çözüme yazılırsa. y′ → y′ ve y′′ → y′′ ) P P P 2 dx dx y'' − 3y' + 2y=e x → 2 Ae x + Axe x − 3 ( Ae x + Axe x ) + 2 xe x = e x ise A= − 1. y = C1e x + C2 e2 x + Ae x C1 +A=C3 → y = C3e x + C2 e 2 x elde edilir. Eğer yH ve yP birbirine benziyor ise önerilen özel çözümün lineer bağımsız çözümü alınır. A yerine C1 veya C1 yerine A harfinin kullanıması matematik bakışı değiştirmez.

Problem 4: C2e2x in içine dahi edilirse genel çözüm y'''+3y'' − 4y=x e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem y'''+3y'' − 4y=0 ise. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir.) dZ Z '= Z +1 ⇒ ∫ = ∫ dx. Lineer bağımsız çözüm gerektiren problemlerde sabitlerin değişimi kullanılması daha faydalı olabilir: yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x . değişkenlerine ayrılabilir. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e x C1'' e x − C1' e x = e x ise C1'' − C1' = 1 (mertebesi düşürülebilir. karekteristik denklem k 3 +3k 2 − 4 = 0 olarak bulunur.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi ile Çözüm: Özel çözüm formu f(x) ve türevlerine benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: f ( x) = xe −2 x → f ′( x) = e −2 x − 2 xe−2 x . f ′′( x) = 12e −2 x − 8 xe−2 x 2 tane fonksiyon (e−2x. ln(Z + 1) = x Z = e x −1 Z +1 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. Köklerden k2=k3=−2 için bulunan e−2x homojen çözümünün lineer bağımsız çözümü xe−2x dir. Homojen çözümler de birbirinin aynısı olamaz.) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = 1 (1. = e + 2 1 e x + C1e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C1ex kısmına benzetildi. f ′′( x) = −4e−2 x + 4 xe−2 x .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. dC Z = e x − 1 = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ e x − 1 dx = e x − x dx x x yP = C1 ( x)e = ( e − x ) e x = e2 x − xe x → genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + e 2 x − xe x ( ) Son denklemde görülen e2x genel çözümdeki y = C1e x + C2e 2 x − xe x olarak bulunur. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. Köklerin iki tanesi birbirine eşit olduğu için lineer bağımsızlık vardır. Özellikle özel çözümün lineer bağımsız olması gerektiği durumlarda belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözümde hatalar oluşabilir. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . dyP dC1 x d 2 yP d 2C1 x dC = e + C1e x . mertebe lineer diferansiyel denklem. xe−2x) meydana geliyor ise yP = ( Ax + B ) e −2 x 87 . Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır.II . Denklemi sağlayan k1=1 ve k2=k3=−2 şeklinde üç tane kök değeri vardır.

88 . Bu nedenle özel çözümün bir kısmını da lineer bağımsız çözümü alınarak yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x şeklinde özel çözüm bulunur. ' yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x . A ve B nin sayısal değerleri için işlemler şu şekildedir. Eşitliğin her iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları eşit olmalıdır. '' yP = (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx3 )e−2 x ′′′ yP = (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8 Bx3 )e−2 x Bulunan yP ve türevleri y'''+3y'' − 4y=x e −2 x de yerine yazılırsa. 18 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur . Ancak f(x) formu homojen çözümün ( C2 + C3 x ) e −2 x ve özel çözümün ( Ax + B ) e −2 x birbirinin aynı olduğu için lineer bağımsızlık mevcuttur.Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. Bu nedenle e−2x fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalıdır veya önerilen yP x ile çarpılmalıdır: yP = ( Ax + B ) e −2 x nin lineer bağımsız çözümü yP = ( Ax 2 + Bx ) e−2 x Son halde de Homejen çözümün C3 xe −2 x kısmı ile özel çözümün Bxe −2 x kısmı birbirine benzemektedir. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. dyP dC2 −2 x e − 2C2 e −2 x . (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8Bx 3 )e −2 x + 3 (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx 3 )e −2 x −4 ( Bx 3 + Ax 2 )e −2 x = xe −2 x bulunur. x’in kaysayısı -18B=1 ve sabitler 6B−6A=0 dan A = B = − yP = − 1 3 ( x + x2 ) 18 1 bulunur. si ne özel çözüm II . Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ise yP = C2 ( x)e −2 x . = dx dx ⎞ d 2 yP d 2C2 −2 x dC d 3 y P ⎛ d 3C 2 d 2 C2 dC = e − 4 2 e −2 x + 4C2 e−2 x .Sabitlerin Değişimi Metodu ile Çözüm: benzetilerek. Gerekli sadeleştirmeler neticesinde 6 B − 18 Bx − 6 A = x elde edilir. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 Homejen çözümün 2. Özel çözüm. = ⎜ 3 −6 + 12 2 − 8C2 ⎟ e −2 x 2 2 3 2 dx dx dx dx dx dx ⎝ dx ⎠ Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. Bu nedenle Bxe−2 x x ile çarpılarak Bx 2 e −2 x şeklinde yeni lineer bağımsız çözüm bulunmalıdır. yP = (2 Ax − 2 Ax 2 + 3Bx 2 − 2 Bx3 )e−2 x . Bu durumda da özel çözümün Ax 2 e−2 x ve Bx 2 e−2 x aynı olacaktır.

özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e−3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılara bulunabilir: f ( x) =x cosx+2 sinx → f ′( x) = 3cosx − xsinx . f ′′( x ) = − 4sinx − x cos x f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cosx. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır.) C2'' = Z ( x) ⇒ C2'' = Z ' Z − 3Z = x (1. xsinx ise yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ′ yP =(A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ′′ yP = ( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx yP ve türevleri nonhomojen diferansiyel denkleme taşınırsa ve eşitliğin heriki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları birbirlerine eşitlenirse A. C ' = xe −3 x ⇒ C ( x) = − − 3 9 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ P P ise 89 . ln Z = 3 x + ln C Z H = Ce 3 x ⇒ Z = C ( x)e 3 x Z ∫ xe −3 x e −3 x Z ' = C 'e 3 x + 3Ce 3 x ise C 'e 3 x + 3Ce 3 x − 3Ce 3 x = x . mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '−3Z = 0 ⇒ ∫ = 3dx. sinx. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. y''+2y' − 3y =x cosx+2 sinx .' ' − 6C2'' + 12C2 − 8C2 e −2 x + 3 C2'' − 4C2 + 4C2 e −2 x − 4C2 e −2 x = xe −2 x − 3C2'' e −2 x = xe −2 x ' C − 3C 2'' = x ise (mertebesi düşürülebilir. xcos. ∫ dC2 = ∫ ⎜ − − ⎟dx → ∫ ⎝ dx ⎠ ⎝ 3 9 ⎠ dx 6 9 ⎝ 6 9⎠ ''' 2 ''' 2 ''' 2 ' (C (C ) ) ( ) C2 ( x ) = − 1 3 ( x + x2 ) 18 ise yP = C2 ( x)e−2 x = − y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 1 3 ( x + x 2 ) e−2 x ise genel çözüm 18 Problem 5: y′′+2y′ − 3y =x cosx+2 sinx diferansiyel denklemini çözünüz. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+2y′ − 3y =0 ise karekteristik denklem k 2 +2k − 3 = 0 olarak bulunur. C ve D bulunabilir. B. d 2C2 d ⎛ dC2 ⎞ x 1 '' Z = C2 = = ⎜ Z = C ( x )e 3 x ⇒ Z ( x ) = − − ⎟ ise 3 9 dx 2 dx ⎝ dx ⎠ ⎛ x2 x ⎞ dC2 x2 x ⎛ dC ⎞ ⎛ x 1⎞ d ⎜ 2 ⎟ = ∫ ⎜ − − ⎟ dx → = − − . diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=−3 şeklinde iki tane kök değeri vardır.

B= − 1 ⇒ yP = 2 x − 1 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur . yP = 0 nonhomojen denklemde yerine yazılırsa y′′ − y′ − 2y = − 4x → 0 − A − 2 ( Ax+B ) = − 4x ise A=2.( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx+2 [ (A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ] − − 3 [ (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ] =x cosx+2 sinx ( − 4B+2C+2D+2A) cosx + ( − 2A − 4D+2C − 2B) sinx+(2C − 4A)xcosx+ ( − 4C − 2 A) xsinx=x cosx+2 sinx xsinx' in katsayısı xcosx' in katsayısı − 4C − 2 A = 0 → 2C − 4A=1 → A = −2C 2C − 4 ( −2C ) =1 → C= 1 1 . Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e− x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Bu denklemi sağlayan k1=−1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. A= − 10 5 2 1 1 cosx' in katsayısı − 4B+2C+2D+2A =0 → −4B+ +2D − 2 =0 → −4B+2D= 10 5 5 1 1 7 sinx' in katsayısı − 2A − 4D+2C − 2B=2 → 2 − 4D+2 − 2B=2 → −4D − 2B= 5 10 5 9 46 23 son iki denklemin çözümünden B= .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. dx dx 90 . D= = 50 100 50 1 9 1 23 ) sinx yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx=( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 1 9 1 23 ) sinx y = C1e x + C2 e−3 x +( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 Problem 6: y′′ − y′ − 2y = − 4x diferansiyel denklemini çözünüz. d 2 y P d 2 C2 2 x dC = e + 4 2 e 2 x + 4C2 e2 x 2 2 dx dx dx dyP dC2 2 x = e + 2C2 e2 x . f ′′( x) =0 . yH = C1e− x + C2 e 2 x ise yP = C2 ( x)e2 x .Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) = − 4x → f ′( x) = − 4. y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 II . f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: x ve sabit ′ ′′ yP =Ax+B → yP =A. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − y′ − 2y =0 ise karekteristik denklem k 2 − k − 2 = 0 olarak bulunur.

Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) =sin3x+4cosx → f ′( x ) = 3cos3x − 4sin x. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+y =0 ise karekteristik denklem k 2 + 1 = 0 olarak bulunur. yP = C2 ( x)e = ( 2 x − 1) e e = 2 x − 1 ise genel çözüm y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 Problem 7: y′′+y =sin3x+4cosx diferansiyel denklemini çözünüz. sin3x. sinx yP =A cos3x+B sin3x+C cosx+D sinx Önerilen özel çözümün homojen çözümle benzerliği kontrol edilerek lineer bağımsızlığın varlığı araştırılır. cosx. (C + 3C ) = −4 xe ise (mertebesi düşürülebilir. (C + 3C )e = −4 x . Bu denklemi sağlayan k1=−i ve k2=+i şeklinde iki tane sanal kök değeri vardır. y′′ → y′′ P ′′ yP = − 9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx Non-homojen diferansiyel denklemde bulunanlar yerine yazılırak. f ′′( x ) = − 9sin 3x − 4 cos x → f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cos3x.Özel çözüm homejen çözümün C2e2x kısmına benzetildi.) C = Z ( x) ⇒ C = Z 2 ' 2 2x 2x 2x 2 2 2 2 '' 2 ' 2 2x '' 2 ' 2 −2 x ' 2 '' 2 ' Z ' + 3Z = −4 xe −2 x (1. ln Z = −3x + ln C Z H = Ce −3 x ⇒ Z = C ( x)e −3 x Z ' ' −3 x Z = C e − 3Ce −3 x ise C 'e −3 x − 3Ce −3 x + 3Ce −3 x = −4 xe −2 x . D = 2 8 91 . k2 = α + β i ise yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] α=0 ve β=1 → yH = C1 cos x + C2 sin x ÖZEL ÇÖZÜM: I . C1 cos x + C2 sin x ve C cos x + D sin x birbirinin aynısıdır. y′′+y =sin3x+4cosx −9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx+ A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx =sin3x+4cosx → 1 −8A cos3x − 8B sin3x − 2C sinx+2D cosx =sin3x+4cosx → A=0. Bu nedenle C cos x + D sin x in lineer bağımsız çözümü alınır. Bu çözüm Cx cos x + Dx sin x yP =A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx → türevleri ′ yP = − 3A sin3x+3B cos3x+C cosx − Cxsinx+D sinx+Dxcosx yp→y. ( C ′′ 4C + 4C ) e − ( C ′ + 2C ) e − 2C e = −4 x . Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: k1 = α − β i . C ' = −4 xe x ⇒ C ( x) = −4e x ( x − 1) dC 2 ' Z = C ( x)e −3 x ⇒ Z ( x) = −4e −2 x ( x − 1) ise Z = C2 = dx −2 x −2 x 2x −2 x 2 x ∫ dC2 = ∫ − 4e ( x − 1)dx = (2 x − 1)e . mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '+3Z = 0 ⇒ ∫ = − ∫ 3dx. B= − . C = 0.

k1= k2 =1. ln Z = −2 ln ( sin x ) + ln C Z sin x Bulunan son integralin alınması çok uzun sürecektir. kökler eşit. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. 2 dx dx ' ' ′′ ′ C2 sin x + 2C2 cos x = sin3x+4cosx . mertebe lineer diferansiyel denklem) Z ′ sin x + 2Z cos x = 0 ⇒ ∫ ZH = C C ( x) C′ 2C cos x ⇒Z = → Z′ = − 2 2 2 sin x sin x sin x sin 3 x 2C cos x ⎞ C ⎛ C′ ⎜ 2 − ⎟ sin x + 2 2 cos x = sin 3 x + 4 cos x 3 sin x ⎠ sin x ⎝ sin x C′ = sin 3 x + 4 cos x → ∫ dC = ∫ ( sin 3 x + 4 cos x ) sin xdx sin x cos xdx dZ = −∫ 2 . Görüldüğü gibi sabitlerin değişimi uzun ve zor bir matematik süreç gerektşrmektedir. 1 1 y = C1 cos x + C2 sin x − sin3x+2x sinx yP = − sin3x+2x sinx 8 8 II . dx dx 2 2 d y P d C2 dC = sin x + 2 2 cos x − C2 sin x 2 2 dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Non-homojen diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevli sonlu sayıda fonksiyon içermez.Eşitliğin iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayısı eşitlenerek belirli olmayan katsayılar bulunur. 12e x y′′ − 2 y′ + y = 3 diferansiyel denklemini çözünüz. II . dy dC yH = C1 cos x + C2 sin x ise yP = C2 ( x) sin x . yH = ( C1 x + C2 ) e x ÖZEL ÇÖZÜM: I . İntegral sabiti ile çarpılıp toplanarak homojen çözüm yazılır. Bu nedenle sabitlerin değişimiyle özel çözüm bulunur.) C2 = Z ( x) ⇒ C2' = Z ' Z ′ sin x + 2 Z cos x = sin3x+4cosx (1.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. Çünkü f(x) türevlendikce paydadaki x3 ün üst değeri dahada artmaktadır. Aynı tipte C2 nin bulunması için alınacaktır.ise (mertebesi düşürülebilir. lineer bağımsız çözüm 2 bulunur.Sabitlerin Değişimi Metodu: 92 . y′′+y =sin3x+4cosx d 2 C2 dC sin x + 2 2 cos x − C2 sin x + C2 sin x = sin3x+4cosx . P = 2 sin x + C2 cos x . ex in lineer bağımsız çözümü xex dir. ( y = yH + yP ) Problem 8: x HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 2 y′ + y = 0 . Bu durumda. k 2 − 2k + 1 = 0 → ( k − 1) = 0 .

k 2 − 6k + 9 = 0 → ( k − 3) = 0. f ( x) =2e3x → f ′( x) = 6e3x . özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için.yH = ( C1 x + C2 ) e x y P = C2 ( x )e x . f ′′( x) =18e3x . Z = 2 ⇒ Z ( x) = − 3 x dx x x ⎝ x ⎠ ( ) ( ) yP = C1 ( x) xe x = 6 x 6e x xe = x2 x ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e x + 6 x e x Problem 9: y′′ − 6 y′ + 9 y = 2e3 x denklemini y(0)=0 ve y’(0)=1 şartlarıyla birlikte çözünüz. k1 =k 2 =3 . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. C 2' = 3 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak 6e x 12dx 2 6 d 2 C 2 = ∫∫ 3 ⇒ C 2 = . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 6 y′ + 9 y = 0 . 2 yH = ( C1 + C2 x ) e3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda fonksiyon vereceğinden Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi kullanılmalıdır. mertebe lineer diferansiyel denklem) x dZ dx C C ( x) xZ '+2Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = −2 ln x + ln C ZH = 2 ⇒ Z = 2 = −∫ 2 . dx dx d 2 yP d 2C1 x dC dC = xe + 2 1 e x + 2 1 xe x + 2C1e x + C1 xe x 2 2 dx dx dx dx 12e x xC1'' + 2C1' + 2 xC1' + 2C1 + xC1 e x − 2 xC1' + C1 + xC1 e x + xC1e x = 3 x x 12e xC1'' e x + 2C1' e x = 3 ise (mertebesi düşürülebilir. dyP dC2 x d 2 y P d 2 C2 x dC = e + C2 e x .) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' x 12 xZ ' + 2Z = 3 (1. yP = C2 ( x)e x = ∫∫ x x x ( ) ( ) Eğer özel çözüm homojen çözümün diğer kısmına benzetilerek bulunulusa işlemler şu şekilde olur: dyP dC1 x yH = ( C1 x + C2 ) e x ise yP = C1 ( x) xe x . C ' = 2 ⇒ C ( x) = − ⎜x ⎟ x x x x x ⎠ x x ⎝ Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. dC 6 C ( x) 12 ⎛ 12 ⎞ Z = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ ⎜ − 3 ⎟dx = 2 . f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: e3x 93 . Z x x x ' ' ⎛ C 2C ⎞ 12 12 C 2C C 12 Z ' = 2 − 3 ise x⎜ 2 − 3 ⎟ + 2 2 = 3 . = e + 2 2 e x + C2 e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. = xe + C1e x + C1 xe x . 12e x 12e x 12 ' ' ' ' ' C2' + 2C2 + C2 e x − 2 C2 + C2 e x + C 2 e x = 3 . Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. C2' e x = 3 . Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir.

yP = (2 Ax + 3 Ax 2 )e3 x . yP = x 2 e3x ise genel çözüm y = (C1 + C2 x )e 3 x + x 2 e 3 x x=0 ise y=0 0 = (C1 + C 2 0 )e 0 + 0 2 e 0 ise C1=0 x=0 ise y’=1. ′ ′′ yP = Ax 2 e3x .1)e −2 − e −2 ln 1 ise ( ) ( ) 94 . y = xe 3 x + x 2 e 3 x . Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. Bu nedenle polinom derecesi tekrar bir artırılır. Lineer bağımsız çözüm mutlaka kontrol edilmeli. x2 y = yH + yP k 2 +4k +4 = 0 → ( k+2 ) = 0 → k1 = k2 = −2 → 2 HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ + 4 y′ + 4 y = 0 . Problem 10: y′′ + 4 y′ + 4 y = e −2 x denklemini y(1)=e−2 ve y’(1)=−2e−2 şartlarıyla çözünüz. C2' = 2 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak dx 2 d 2 C 2 = ∫∫ 2 ⇒ C 2 = − ln x . yÖ = C2 ( x)e −2 x = −e −2 x ln x ∫∫ x yH=(C2+C1x)ex ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e −2 x − e −2 x ln x C1+C2 =1 (I) x=1 ise y=e-2 . yP =Axe3x yeni durumda da Axe3x ve C2 xe3x birbirine benzemektedir.′ ′′ yP =Ae3x → yP =3Ae3x . e −2 = (C2 + C1 . e −2 x 1 e −2 x ' ' ' ' ' C 2' − 4C 2 + 4C 2 e −2 x + 4 C 2 − 2C 2 e −2 x + 4C 2 e −2 x = 2 . C 2' e −2 x = 2 . Bu nedenle Sabitlerin Değişimi Metodu ile çözüm yapılabilir: dyP ⎛ dC2 ⎞ =⎜ − 2C2 ⎟ e −2 x . Nedeni y P elde edilirken homojen çözümle mukayesesi yapılmadı. yP = (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e3 x denkleme taşınarak (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e 3 x −6 (2 Ax + 3 Ax 2 )e −2 x +9 Ax 2 e 3 x = 2e 3 x Özel çözümün kendisi ve türevleri ana diferansiyel denkleme taşınarak düzenlenirse ve katsayılar taraf tarafa eşitlenerek A= 1 bulunur. y H = ( C2 +C1x ) e −2 x yP = C2 ( x)e −2 x dx ⎝ dx ⎠ 2 2 ⎞ d y P ⎛ d C2 dC =⎜ − 4 2 + 4C2 ⎟ e −2 x 2 2 dx dx ⎝ dx ⎠ yP nin kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. yP = 9Ae3x nonhomojen denklemde yerine yazılırsa 9 Ae3 x − 18 Ae3 x + 9 Ae3 x = 2e3 x → A bulunamaz. y ' = (C2 )e 3 x + 3C2 xe3 x + 2 xe3 x + 3x 2 e 3 x 1 = (C 2 )e 0 + 3C 2 0e 0 + 0 + 0 ⇒ C 2 = 1 . Özel çözüm Ae3x ile homjen çözümün C1e3x kısmı aynı olduğu için polinomun derecesi bir artırılmalıdır. y = (C 2 x )e 3 x + x 2 e 3 x . y H = ( C 2 +C1x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda değil.

Normalde y varsa hiç türevsiz yalın hal dikkate alınır. d4y d2y d2y d 4 y d 2Z d 2Z 2 + 4 2 = −2 x . sağ taraftaki fonksiyonun benzeri sol tarafta da meydana getirilmektedir. türevin aynı olması ve birbirini götürmesi her zaman mümkün olmaz. f ′′( x) = −4. Bağımlı değişken bulundurmayan diferansiyel denklemlerin ilk önce mertebesi düşürülür. kendisi ve türevleri sonlu sayıda olmasına rağmen bu denklemin özel çözümü belirlenmiş katsayılar yöntemi ile bulunması dikkat gerektirir. =Z→ 4 = 2 ⇒ + 4 Z = −2 x 2 . türevi sol tarafa yansımaktadır.1⎤ ⎡ x=1 ise y’=-2e-2 . belirlenmemiş katsayılar ile çözüm önerilirken sol taraftaki en düşük diferansiyelli (türevli) bağımlı değişken dikkate alınmalıdır. x⎦ ⎣ 1⎤ ⎡ − 2e −2 = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 . Bu nedenle. Özel çözüm önerilirken sol tarafta hep bağımlı değişken yalın halde (y) olması nedeniyle. ⇒ Eğer aynı diferansiyel denklem mertebe düşürme ile çözülmek istenirse. k 4 +4k 2 =0 → k 2 ( k 2 +4 ) = 0 → k1 = k2 = 0. 48A= − 2 ⇒ A= − 24 3 1 1 1 1 4 1 2 C = −3 A = = → yP = − x 4 + x 2 ⇒ x + x y=C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x − 24 8 24 8 24 8 ′′ yP = 12 Ax 2 + 6 Bx + 2C . Daha sonra belirlenmemiş katsayılar yöntemi düşünülür. ve 4. 24B=0 ⇒ B=0. k3 = 2i k2 = −2i dx 4 dx 2 eşit reel ve 2 imajiner (sanal kök) → y H =C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu basit olmasına rağmen. Bunun nedeni bağınlı değişken y’ nin kendisinin denklemde olmamasıdır. Dolayısıyla çözüm belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözüm yapılacak: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. dx 4 dx y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y d2y + 4 2 = 0 . Genel çözüm y = ( x − ln x ) e −2 x Problem 11: d4y d2y + 4 2 = −2x 2 denklemini çözünüz. Yada yP üretiminde en düşük türev referans alınır. türevleri alınıp yerine yazılırsa 0 + 8 A = −2 x 2 gibi bir çözümsüzlük ortaya çıkacaktır. Şimdiki problemde ise. En düşük türevli hal ve sağ taraftaki fonksiyona denklenir. Böylece aynı fonksiyonlar birbirini götürebilmektedir. Bir sabitin bir değişkeni yoketmesi mümkün olmadığı için önerilen özel çözümün nonhomojen denklemi sağlamadığı manasına gelir. Gerekli sayıda integrasyon ile yP önerilir. f(x) fonksiyonun ancak 2. k2 = 2i ⇒ Z H = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x dx 2 95 . ′′ ′ yP ≈ −2 x 2 → yP ≈ −2 x3 → yP ≈ −2 x 4 ⇒ yP ≈ Ax 4 + Bx3 + Cx 2 d 4 yP = 24 A non-homojen denkleme taşınarak dx 4 1 24 A + 4 (12 Ax 2 + 6 Bx + 2C ) = −2 x 2 → 24 A + 8C = 0. Z=ZH +ZP 4 2 2 dx dx dx dx dx dx 2 d Z + 4 Z = 0 → k 2 + 4 = 0 → k1 = −2i. y ' = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 x ) + 2 ln x − ⎥ e −2 x . f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C Önerilen yP nin 2.1) + 2 ln1 − ⎥ e −2 ise C1+2C2 =1 (II) 1⎦ ⎣ I ve II nolu denklemler çözülerek C2=0 ve C1=1 bulunur. Dolayısıyla bir fonksiyon ile 2.

Not: kütlenin ağırlığından dolayı ilk çökme sonrası hareketsiz kaldığı denge noktası orijin noktası olarak alınmıştır.Özel çözüm belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle bulunur: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C ′ yP = 2 Ax + B y′′ = 2 A P değerler . k 4 − 16=0 → ( k 2 − 4 )( k 2 +4 ) = 0 → k1 = −2. f ′′′( x) = 0 ⇒ Z P = Ax 2 + Bx + C ′ ′′ Z P = 2 Ax + B Z P = 2 A değerler . A= − ⇒ 2A+4( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 1 1 C= → Z P = − x 2 + 2 4 2 4 2 1 1 d y d ⎛ dy ⎞ Z= 2 = ⎜ ⎟ → Z = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x − x 2 + 2 4 dx dx ⎝ dx ⎠ ∫ d ⎜ dx ⎟ = ∫ ⎜ C sin 2 x + C ⎝ ⎠ ⎝ 1 ⎛ dy ⎞ ⎛ 2 cos 2 x − 1 2 1 x + 2 4 1 x dy C C ⎞ = − 1 cos 2 x + 2 sin 2 x − x3 + + C3 ⎟dx → 2 2 6 4 dx ⎠ ∫ dy = ∫ ⎜ − 2 cos 2 x + ⎝ ⎛ C1 1 x C2 ⎞ sin 2 x − x 3 + + C3 ⎟ dx → 2 6 4 ⎠ 1 4 x2 C1 C2 y = − sin 2 x − sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 24 8 4 C C 1 4 x2 − 1 = C5 . B=0. Düşey doğrultu x olarak seçilmiştir k x Serbest durmakta olan yay sistemi üzerine m kütleli blok serbest olarak bırakılarak 96 . Daha sonra ise zamana bağlı peryodik F=Pocoswt [N] kuvvetiyle m kütlesi harekete zorlanmıştır. f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. k2 = 2. f ′′( x) = −4. y = yH + yP 4 dx HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y − 16 y = 0 . f ′′( x) = −4. k3 = 2i k2 = −2i dx 4 2 kök reel ve 2 kök sana → y H =C1e −2x +C2 e2x +C3sin2x+C 4cos2x Problem 12: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla bulunur. y′′′=0 ⇒ P 0 − 16( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 → yP = x 2 8 8 1 y=C1e −2x +C2 e 2x +C3sin2x+C4 cos2x+ x 2 8 B=C=0. − 2 = C6 → y = C5 sin 2 x + C6 sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 4 24 8 d4y − 16 y = −2 x 2 denklemini çözünüz. A= Uygulama -1: F= Acoswt m x=0 dengeye gelmesi beklenmiştir. m kütlesinin yerdeğişiminin zamana bağlı ifadesini bulunuz.

Çözüm : Sistem hareket ve kuvvetler içerdiği için newtonun 2. kanunu ile problem cözülebilir. coswt) m verir. 1. Bu çözüm homojen çözüm ile karşılaştırıldığında lineer bağımsız hal olabilir. → 2 ve 2 2 dt m m dt dt dt dt 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt + z 2 ( At sin wt + Bt cos wt ) = w= z→ 2 Aw cos wt − 2 Bw sin wt = Po cos wt m Po P P cos wt B=0. ax = m d 2x d2x k F = F − kx → 2 + x = . V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = F − kx. t ise bağımsız değişkenlerdir. Bu durumda 2 hal düşünülebilir. d 2x dx . Şayet w=z ise lineer bağımsız çözüm aranacaktır. Denklemde x bağımlı. Sistemde yay kuvveti ve F kuvveti vardır. m ve k sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir. Buna bağlı homejen xH = C1 sin zt + C2 cos zt ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı düzgün fonksiyon olduğu için özel çözüm sağ tarafa benzetilerek bulunabilir. xP = A sin wt + B cos wt olacaktır. Ağırlığı daha önce dengelendiği için düşünülmedi. → . A= o → xP = o t sin wt m 2wm 2 wm Po w=z için genel çözüm . Ancak homejen ve özel çözümlerin sin ve cos fonksiyonlarını içermesi özel çözüm önerisinin durumunu etkiliyecektir. ( x = xH + xP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem k 2 + z 2 =→ k1 = − zi. ∑ F = ma. 2 dt dt m m d 2x F P k = z 2 → 2 + z 2 x = = o cos wt dt m m m şeklinde diferansiyel denklem bulunur. Bu amaçla öneri lineer değişim. çözüm şu şekildedir: d 2x + z 2 x = 0 ise karekteristik denklem 2 dt k2 = zi şeklinde kökler sanal olarak bulunur.t ile çarpılarak şu şekilde yazılır: dx xP = At sin wt + Bt cos wt → P = A sin wt + Awt cos wt + B cos wt − Bwt sin wt dt 2 d xP = 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt dt 2 dxP d 2 xP d 2x F P dx d 2x + z 2 x = = o cos wt ise xP → x.kanun) x yönündeki hareket için. Denklemin sağ P tarafındaki f (t ) = o cos wt fonksiyonunun kendisi ve türevleri iki fonksiyon (sinwt. Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur. x = C1 sin zt + C2 cos zt + t sin wt 2wm Bulunan son denklem zamana göre türetilerek istenirse kütlenin hızı da hesaplanabilir: 97 . Bu durumda özel çözüm. (II.

x = C1 sin zt + C2 cos zt + Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Bulunan son denklem zamana göre türetilerek kütlenin hızı da hesaplanabilir: V= wPo dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt − sin wt dt m ( z 2 − w2 ) Yine net bir hesaplama için integral sabitleri (C1. dt dt dxP d 2 xP = Aw cos wt − Bw sin wt . dxP dx → . Dolayısı ile homejen ve özel çözüm formları birbirine benzemeyecektir.C2) bulunmalıdır. Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir. Şayet w≠z ise çözüm daha basit olacaktır. 0 = zC1 cos z 0 + o sin w0 + o 0 cos w0 → C1 = 0 2wm 2m P P P Net çözümler : x = o t sin wt ve V = o sin wt + o t cos wt 2wm 2wm 2m 2. Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır. Böyle bir halde ise form şu şekilde olacaktır: xP = A sin wt + B cos wt → xP → x. Po Po t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + cos w0 → C2 = − 2 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) t = 0 → V = 0 . P t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + o 0sin w0 → C2 = 0 2wm P P t = 0 → V = 0 . Kütlenin sağına ve soluna yay ile viskoz eleman bağlanmıştır. Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir. 98 Uygulama-2: Şekildeki m kütlesi sürtünmeli zemin üzerinde zaman bağlı F(t) kuvveti ile salınım hareketine tabii tutul- .C2) bulunmalıdır. Kütlenin hareketini zaman bağlı olarak bulunuz. m ise genel çözüm . Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır. 0=zC1 cos z 0 − zC2 sin z 0 − x=− Po Po cos zt + cos wt 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) 2 wPo sin w0 → C1 = 0 m ( z 2 − w2 ) V= Po z wPo dx sin zt − sin wt = 2 2 dt m ( z − w ) m ( z 2 − w2 ) maktadır. Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir. Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir.V= P P dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt + o sin wt + o t cos wt dt 2 wm 2m Tam bir hesaplama için integral sabitleri (C1. = − Aw2 sin t − Bw2 cos t dt dt 2 d 2 xP d 2x F P d 2x + z 2 x = = o cos wt ise → 2 ve 2 2 dt m m dt dt Po cos wt m B= Po m ( z − w2 ) 2 − Aw2 sin wt − Bw2 cos wt + z 2 ( A sin wt + B cos wt ) = A ( z 2 − w2 ) sin wt + B ( z 2 − w2 ) cos wt = xP = Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Po cos wt → A = 0.

k1 = −C − ∆ −C + ∆ k2 = 2m 2m k1t 2 1. Viskoz ∑ F = ma.C = 4mko → xH = ( C1 + C2t ) e 2m C − t ⎛ ∆ ∆ ⎞ 3. viskoz kuvvet. ∆ > 0. C 2 < 4mko → xH = e 2 m ⎜ C1 sin t + C2 cos t⎟ ⎜ 2m 2m ⎟ ⎝ ⎠ Özel çözüm bilinen yöntemlerle F(t) kuvvetinin yapısına göre belirlenir. Bu kuvvetler Newton’un II. Bu kuvvet literatürde deneysel olarak belirlenmiş viskoz sönüm katsayısı (C) ile kütle hızının çarpımına eşittir. V = dt ⇒ diferansiyel denklem m d 2x dx d 2x dx = F (t ) − C − kx ⇒ m 2 + C + ko x = F (t ) x: Bağımlı. k1 ve k 2 kökleri sanal sayıdır. ∆ = 0. C ve k1 sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir. k1 =k 2 = − kökler eşit lineer bağımsız çözüm bulunur. (II. yay kuvveti. ∆ < 0. x = xH + xP HOMOJEN ÇÖZÜM: d 2x dx + C + ko x = 0 ise karekteristik denklem mk 2 + Ck + ko = 0 olarak bulunur. t: bağımsız 2 dt dt dt dt Son denklem m.derece 2 dt dt bir denklem olup kök değerleri m (kütle). 2. Çözüm : Problem bir kinetik problemidir. F(t) ve atalet kuvvetleri etkimektedir. Newton kanunu ile çözülmelidir. Uygulama-3 99 . k1 ve k 2 kökleri reel sayıdır. d 2x dx ∑ Fx = max → max = F (t ) − CV − kx. C (viskoz sönüm katsayısı) ve ko (yay sabiti)’ ın sayısal değerlerine bağlı olarak üç farklı halde olur: m mk 2 + Ck + ko = 0 → ∆ = C 2 − 4mko . 2. C > 4mko → xH = C1e + C2 e k2t C − t C 2 2m 2. Yasasında yerine yazılıp düzenlenirse diferansiyel denklem yol ve zaman arasında bulunur.kanun) x yönündeki hareket için. Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur. Yay kuvveti gibi harekete ters direnç meydana getirir.V(m/sn) F(t) m k C Fs (N) L eleman içerisinde hidrolik eleman bulunan bir makina uzvunu temsil etmektedir. ax = dt 2 . Bu durumda kütleye.

Çubuk boyutu x ile gösterilirse hem y=(x) ve hemde M=M(x) olacaktır. Homojen ve homojen olmayan çözümlere sahiptir HOMOJEN ÇÖZÜM: d2y + m 2 y = 0 ise k 2 + m 2 = 0 dx 2 yH = C1 cos mx + C2 sin mx ⇒ k1 =−mi .türevi ile atelet momenti (I) ve elastisite modülünün (E) çarpımı eğilmeye neden olan eğilme momentini (M) verir. Çubuk üzerinde y eğilmesi A mesnetinden B ye değiştiği için. M eğilme momentide A’ dan B’ye değişecektir. dereceden polinomdur: yP = Ax + B → y′ = A. Çubuk üzerindeki herhangi bir O noktasındaki için M. B = 0→ 0 + m 2 ( Ax + B ) = − − 2 IE 2m IE Genel çözüm: y = C1 cos mx + C2 sin mx − − F x 2P yP = − − F F x = −− x 2 2m IE 2P Bulunan çözüm A ve B mesnetleri arasında geçerli olacaktır. = m2 → 2 + m2 y = − − x IE 2 + Py = − − x ise 2 2 dx IE 2 IE IE dx 2 IE dx Son denklem homojen olmayan sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemdir. Maksimum sehimi (eğilme) veren kritik yükü bulunuz. d2y F Fx M = − Py − ise M = IE 2 = − Py − − x 2 2 dx Sehimin (y) 2. Dolayısıyla problem geometrik sınırlar ile çözüm alanı daraltılmıştır. y′′ = 0 → P P F F x→ A= −− 2 . Matematik olarak bulunan çözümdeki C1 ve C2 sabitlerinin sayısal değerleri bulunarak mühendislik çözüme ulaşılmalıdır. k2 = mi ⇒ ÖZEL ÇÖZÜM : Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı basit fonksiyon olduğu için özel çözüm buraya benzetilerek bulunmalıdır.P A L/2 0 x O M F L/2 y=y(x) B P Çözüm : P F/2 x y P F/2 L uzunluğundaki çubuk şekilde görüldüğü gibi P ve F kuvvetlerinin tesiri altındadır. Bu amaçla bu sınır değer problemi için 2 tane sınır şartına ihtiyaç vardır: Sınır şartları : 1) x =0 → y=0 0 = C1 cos 0 + C2 sin 0 − − F 0→ 2P C1 = 0 100 . Bu denklem bağımlı y ve bağımsız x değişkenler taraf tarafa ayrılırsa şu şekilde düzenlenir. d2y F d2y P F P d2y F + y = −− x. M eğme momenti kuvvetler vasıtasıyla hesaplanabilir. Sağ taraftaki fonksiyon 1.

Karekteristik denklem ise 4 2 2 homojen k +m k = 0 şeklinde olup çözüm şu şekildedir: d2y = − Py dx 2 yazılabilir. P = m 2 olmak üzere. 4. tg(mL/2)→∞ . k 3 =mi. Dolayısıyla genel çözüm homojen çözüme eşittir. çökme için tg(mL/2) büyük olmalıdır. Uygulama 4: P Mo Mo P L v Toplam Mo nedeniyle 0 x İnce L uzunluğundaki çubuk eksenel P yükünün ve Mo eğme momentinin etkisindedir. Bu durumda bu moment sınır şartı olarak kullanılmak durumundadır. Böylece sehimi temsil eden y yerine momenti temsil eden 2 . Önceki ve bu problemin farkı sehime-eğilmeye neden olan 2 kuvvet yerine bir kuvvet ve bir moment olarak değişmiş olmasısır. ⎤ ⎡ mL mL ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎥ F ⎢ sin( mx ) ⎢ sin( 2 ) ⎥ F ⎢ tan( 2 ) L ⎥ F L y= − x⎥ ise ymax = − ⎥= − ⎥ ⎢ ⎢ ⎢ mL mL 2P ⎢ 2 P ⎢ m cos( ) 2 ⎥ 2 P ⎢ m 2⎥ ⎥ ) m cos( 2 ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 2 mak. Moment eğilmenin 2. Çubukta meydana gelen maksimum çökmeyi ve eğilme momentini hesaplayınız. Şekle göre x=0 ve x=L Önceki problemden M = IE k 4 +m 2 k 2 = 0 → ( k 2 +m 2 ) k 2 = 0 → k1 =k 2 =0 .2) x = L dy F F =0 .türev gelir.mertebeye çıkacaktır. v = C1 +C 2 x+C3cosmx + C4sinmx bu çözüm türetilerek x’ e bağlı moment bulunabilir: 101 . k 4 = − mi genel çözüm . IE d 2v d 4v + m2 2 = 0 dx dx 4 şeklindedir. türevi olduğundan önceki denklem 2 kere türetilerek y yokedilir. m= n π /L olur.mertebe olan denklem 4. Yeni denklemde y yerine v yazılarak diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. cos(mL/2) → 0. Aynı zamanda 2. y=C2 sin mx − − x y′ = mC2 cos mx − − → → y=y max ⇒ 2 dx 2P 2P L F F 0 = mC2 cos m − − → C2 = − → L 2 2P 2mP cos m 2 ⎛ ⎞ ⎟ 1 F F F ⎜ sin mx − − x = sin mx − x ⎟ y=− ⎜− mL 2P 2 P ⎜ m cos mL ⎟ 2mP cos 2 ⎝ 2 ⎠ Maksimum çökme bulmak x=L/2 yazılararak bulunabilir. mertebeden homojen lineer diferansiyel denklemdir. Çözüm : Problemin diferansiyel denklemi şu şekilde elde edilebilir: de Mo’ lık moment ile çubuk eğilmeye zorlanmaktadır. Başka bir ifade ile Mo etkisinin denkleme yansıtılması gerekir.

( D − 1) y = e sec x tan x 35.dv d2v M = C2 − mC3sinmx + mC4 cosmx. (D4-1)y=e-x 31. 2 IEm sin mL M max = − M o (cos mL 1 − cos mL mL sin + ) 2 sin mL 2 Örnek Problemler 1. y′′-3y′-4y=6ex 21. y′′+y=10e2x. y′′-2y′-2y=0 9. y(0)=-4. Bubların 2 tanesi sehim. y′(0)=0 −x 32. y′′+ y=0 4. y′′+7y′+10y=0. y ′′ − y ′ − 2 y = 0 −x 36. y′(0)=7 15. (D2+4)y=10cos3x 16. (D2-1)y=10sin2x 27. y ′′ + y ′ + y = 0 3 2 40. 4y′′+4y′+y=0 3. y′′+2y′+y=7+75sin2x 25. (D2-3D+2)y=2x2+1 20. y′′-3y′-4y=5e4x 102 22. y′′+4y′+4y=0. (D2-4)y=8e2x-12 23. (D2+D)y=6+3e2x 19. y′′-y=0. y(0)=3. y′(0)=5 13. 2 taneside moment olacaktır. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 0 . y′′′-6y′′+12y′-8y=0 12. (D2+1)y=12cos2x 28. y ′′ − 3 y ′ − 4 y = 16 x − 50 cos 2 x 39. y′′-9y′+9y=0 8. y′′+2y′-3y=0 2. y(0)=0. (D2+4)y=10cos3x 18. (D3-D)y=x 26. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 2 x − 9 x + 6 x 41. y′′-8y′+16y=0 7. Sınır şartları: 1) x=0 → v=0 ⇒ 0 = C1 +C2 0+C3cosm0 + C4 sinm0 → C1 +C3 =0. y′′+9y=0 5. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0 38. y′′-4y′+3y=2cosx+4sinx 24. y′′+4y′+3y=15e2x+e-x 30. 4y′′′+4y′′-7y′+2y=0 11. y′′-3y′-4y=16x-50cos2x 29. y(0)=3. C1 = − C3 0 = C2 L+C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL → C2 = − C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL L v = C2 x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx 2) x=L → v=0 ⇒ v= − 3) x=0 → M = − M o 4) x=L → M = − M o C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx L −M o Mo ⇒ = − m 2 C3cosm0 − m 2 C4sinm0 → C3 = IEm 2 IE −M o Mo M o ( cosmL − 1) ⇒ = − m2 cosmL − m 2 C4sinmL → C4 = − 2 IE IEm IE m 2sinmL Mo M o ( cosmL − 1) cosmL − 1) − sinmL 2 ( C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL IE m 2sinmL = − IEm → C2 = 0 C2 = − L L v= Mo 1 − cos mL (cos mx + sin mx − 1) . y′′′-6y′′+12y′-8y=0 10. y ′′ − y ′ − 2 y = 6 x + 6e 37. (D2+4)y=8x+1-15ex 17. = = − m 2 C3cosmx − m 2 C4sinmx dx dx 2 IE Bu problemde bir sınır değer problemi olup mühendislik çözümü için 4 tane sınır şartı gerekir. y′(0)=2 14. y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 y(0)=0. y ′ (0)=3 2 x 2 34. 4y′′+-12y′+5y=0 6. y ′′ + 2 y ′ + y = 48e cos 4 x 33.

90. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = e + x sin 3 x − cos 3 x x 108. ( D + 3) y = 15 x e 85. 2 4x 47. 73. y ′(0) = 0. 92. 63. ( D − 1) y = e x 2 x2 99. y ′′ − 4′ + 4 y = x e − e 5x 107. 46. y ′′ − y = e − 7 + cos x 2 −x −x 109. 72. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = xe cos x 45. ( D − 4) y = 15 x e 88. 89. 75. 69. y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x. 50. 76. 2e −2 x 3 y (0) = y′(0) = 5 3. 70. 71. y ′′ + y = 12 cos 2 x − sin x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x y ′′ + y = sin 3x + 4 cos x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) y ′′ − 2 y ′ + 5 y = e x cos 2 x y ′′ + y = x 3 y ′′ + 2 y ′ + 5 y = e − x sin 2 x y ′′ + 2 y ′ + y = 4e x y ′′′ − y ′′ + y = sin 2 x + cos x y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2 x + 1 y ′′′ − y ′ + 5 y = e x sin x + 1 y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x y ′′ + 5 y ′ − 2 y = 1 − x + x 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x ( D − 2) 2 y = 4 − 8 x + 6 xe 2 x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) ( D 2 − 4) y = 16 xe −2 x + 8 x + 4 y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 ( y ′′′ + y ′) = xe x + x 2 + sin x y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3x + 2 ( D − 1) 2 = e x sin x + e x x 2 − cos 3 x y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 y′′ + y = x cos x y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x 2 + 2 x y′′ + y = x sin x + x 2 y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x ( y′′ + 2 y ) = x cos x + e x cos x y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) ( D − 1) 2 y = xe x sin x y ′′ + 4 y = 2 x 2 − 12 x + 9 ( y′′ − y ) = xe − x cos 2 x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x ( D − 2) 2 ( D + 1) y = e 2 x x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) ( D − 1)( D 2 − 4) y = xe x + e 2 x 103 y ′′′ + y ′′ − y = sin x y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x ( D 2 + 1)( D − 2) y = sin x − 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x y ′′ + 5 y ′ + 2 y = e − x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) y′′′ − y = 5e x y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 3 2 −x 2x 96. 8 y ′′ − 6 y ′ + y = 6e + 3 x − 16. y ′′ − y = x sin x 2 83. y ′′ + 2 y ′ + y = 4e 3 x 86. y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2x +1 48. y ′(0) = 6. 82. y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x + 2 x x 102. y ′(0) = 1. y ′′ + y = e 110. y ′′ + y = x 3 3 2 −3 x y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x 2x 44. 55. y ′′ + y = sin x + x cos x + 10 + xe 2 x + x 2 e 2 x x 2 104. x y (0) = 1. 62. y (0) = 1. 53. y p = 2e x + 2 x + 2 113. 94. 57. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 10e . y ′′ + 4 y = 2 x − 12 x + 9 2 87. 3x 2x + x 2 e3x y (0) = 0. y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3 x + 2 98. 59. 52. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = sin x − cos 2 x 2 2x 2x 106. 81. x y (0) = 7. y p = x 2 e 3 x 112. 64. 56. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 2e . y ′′′ − 6 y ′′ + 12 y ′ − 8 = xe 111. 54. 78. 68. 51. y p = −e x sin x . y ′′ + 4 y = 12 sin 2 x. 49. 61.5. 67. ⎡ ( D − 2) ( D + 1) D ⎤ y = e − 2e ⎣ ⎦ 97.42. y ′′ + 2 y ′ + 2 y = x + e cos x + xe sin x 2x 103. 77. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) 43. ( D + 2)( D − 1) y = cos 2 x + e 2 2x 84. 80. y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 x −3 x>0 2 101. y p = 115. 74. 65. y ′′ − y = (2 x − 1)e 100. 95. y ′(0) = 3. y ′′ − y ′ − 2 y = e cos x − x + x + 1 105. 58. 60. 79. y p = 3x cos 2 x −2 x 114. 66. 91. 93.

y ′(0) = 0. y ′′ + 2 y ′ − 8 y = 0. y ′′ + ω y = 0. y ′(0) = 1 141. y ′′ − 2 y ′ + y = x ln x x>0 158. y ′(0) = 1 128. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0.04 143. y ′(1) = 7 −2 x 156. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e x x>0 x −1 166. y (0) = 2 y ′(0) = −8 2 137. y ′′ + 2 y ′ − 8 y = −256t .6 cos x 136. y ′(0) = 0 −t 150. y ′′ − 2 y ′ + y = 12e / x . . y ′′ + y = −3 sin 2 x. y ′(0) = 0. y ′(0) = 0 155. y (0) = 0. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 2t − 8 / 3. y (0) = 3. y ′(0) = 2k 2 3 145. y ′′ + ky ′ − 2k y = 0. y (0) = 0. y ′′′ + 3 y ′′ − y ′ − 3 y = 21e + 3x + 1. y ′′ + 4 y = 0. y (0) = 1. y (0) = 0. y (0) = 3. y ′′ + π y = t . y ′′ + y = t .1. y ′(0) = 0 2 144. y (0) = 0. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 0. y ′(0) = 1 104 y (0) = A. y ′(0) = −2. y ′′ + 3 y′ − 4 y = 5e . y (0) = 0 y ′(0) = 0 147. y ′′ + 2 y ′ − 3 y = 0. y ′′(0) = −1. x/2 122. y p = x 2 e 3 x 134. y ′(0) = 2 126. y ′(0) = 19 3 129. y ′′ + y = sec x 2 160. y (0) = 3. y (0) = 1. y ′′ − 2 y ′ + y = (ln x) x>0 x 162. y ′′ + 3 y′ − 4 y = −6. y ′′ + 3 y ′ + 2 y = 1+ ex 1 168. y (0) = 15. y′′′(1) = 6. y ′′ + 4 y ′ + 13 y = 145 cos 2t .5 127. y ′′′ + y ′′ − 2 y = 2 x + 2 x. y ′(0) = 1 125. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e −2 x x2 y (1) = 1/ e2 . y ′′ + 2 y ′ + 2 y = 0. y ıv 131. y ′′ − y ′ − 6 y = 0. y p = 2 x − 1 132. 120. y p = xe x x 135. y p = sin x + 0. y (0) = −7. y ′(0) = 6 140. y (0) = −1. y ′(0) = B 139. y ′(0) = 1. y (0) = 0 y ′(0) = 0 148. ıv 123. 124. y′′(1) = −2. y′′(0) = 0. y ′(0) = 2 154. y (0) = 3. y ′′′ − y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6e . y (0) = 0. y′′′(0) = −27.8sin x. y (0) = 9. y (0) = 2. y + y ′′′ − 2 y ′′ = −4 x + 18. y (0) = 2. y′(0) = y′′(0) = y′′′(0) = 0 −x 118. y ′′′ − 4 y ′ = 10 cos x + 5 sin x. 9 y ′′ − 6 y ′ + y = 0. y (0) = 0. y ′(0) = 36 2x 2x 130.2 y ′(0) = −10. 4 y ′′ + π y = 0. y (0) = 0.2e . y ′′ + y = sin t . y ′(0) = −2 152. y (0) = 6 / π 4 . y ′(0) = −4. y′(1) = −2 / e2 . y ′′ + y = cot x 3 159. y (0) = 0. y′(1) = −10 / 3. y ′(0) = 1. ıv 2 119. y ′′(0) = −1. y (0) = 2. y (0) = 1. y ′(0) = 3. y ′′ − 2 y ′ + y = xe ln x x>0 163. y (0) = 0. y (1) = 4. y′(0) = 4. y p = −e2 x ln x − 5 y ′′ + 4 y = 10 cos x. y (0) = 1. y ′′ + 25 y = 5. y ′′ + y = 1 + sin x 2 138. y p = sin 2 x x 3 133. y (0) = 0. y ′′ + 4 y = 0. y ′′ + y = sin 3t . y ′′ + 4 y ′ + 5 y = e sec x 157.116.2 151. y ′′ + 4 y = 3 csc 2 x 0 < x < π / 2 164. y ′(0) = −8 153. y ′(0) = 0 146. y p = e 117. y (0) = 0. y ′(0) = 0 −t 149. y ′′ − y = 3e . y ′(0) = −16 / 3 142. 4 y ′′ − 4 y ′ + 37 y = 0. y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x 1 167. y ′′ + 4 y = sec 2 x 2 161. y ′′ + 4 y = 1 − 2t . y (1) = 3 / 2. y ′′(0) = −4.9. y ′′ + 2 y ′ + 4 y = 0. 2 121. y ′′ − y ′ − 2 y = −4 x. y + 10 y ′′ + 9 y = 2 sinh x. y ′′ + y = tan x 0 < x < π / 2 −2 x -2 165. y ′′ + 25 y = t . y (0) = −1. y ′′ + 3 y ′ + 2 y = e . y ′′(0) = −9. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = 0.

y ′′ + 4 y ′ − 12 y = x + cos(3 x ) 2x 189. Bağımsız değişkenin t ye aktarılması esnasında zincirleme türev kuralı kullanılarak x yokedilir. y ′′′ + 5 y ′′ + 7 y ′ − 13 y = −48 cos x − 36 sin x 184. Bu çözüm fonksiyonda t=ln(Ax+B) yazılarak orijinal değişkenler ile çözüm elde edilir. y ′′ − y ′ − 6 y = 12 xe 187. y = yH + yP Bu denklemin çözümü Ax+B=et değişken dönüşümü ile bulunan sabit katsayılı form vasıtasıyla elde edilir. Aynı zamanda değişken katsayı sabit katyası haline dönüşür. + ( Ax + B) 2 2 + an −1 ( x) + Cy = f ( x) n dx dx dx dx dx f(x) ≠ 0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir.. y ′′ − 2 y ′ + y = 3x + 25 sin(3x) 3x 185. dx dt y' = dy dy dt dy = = Ae −t = Ae −t Dy dx dt dx dt D= d d2 d3 . y ′′′ − y ′ = 10 cos 2 x ıv 3x 192.. y ′′ + 6 y ′ + 9 y = 9 cos(3x) 2 3x 183. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 21e 182. y − 5 y ′′ + 4 y = 80e x 193.2 Euler -Cauchy diferansiyel denklemi En genel halde denklem şu formdadır : ( Ax + B) n dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + ( Ax + B) n −1 n −1 + ( Ax + B) n − 2 n − 2 + . D3 = 3 dt dt dt y' ' = d2y d dy dy dt dy d2y = ( y' ) = ( Ae −t ) = (− Ae −t + Ae −t 2 ) Ae −t = A 2 e − 2t ( D 2 y − Dy ) dt dt dx dt dx 2 dx dt d3y d dy 2 − 2t 2 dt = ( y' ' ) = ( A e ( D y − Dy )) = A 3 e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dt dx dx 105 y' ' ' = .6 sin x 191. D2 = 2 .169. y ′′ + 4 y = 8 x − 20 x + 16 x − 18 171. y ′′ − 2 y ′ − 3 y = 8e x 186. Değişken katsayılı bir denklemdir. y ′′ + y ′ = 5 + 10 sin( 2 x ) 188. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yP) bağlı olarak şu şekilde bulunur. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 1 − 4 x x 195. y ′′ + 4 y ′ = 3 cos(3 x) + sin( 2 x ) −x −x 177. y ′′ − 4 y = 5 sinh( 2 x ) 3 2 179. y ′′′ − 3 y ′′ + 3 y ′ − y = 12e 3 194. y ′′ − y ′ − 2 y = 2 x + 5 2 3 2 170. dx dt Ax+B =e t ise A = e t . y ′′ − 4 y ′ = 36 x − 2 x + 24 176. 2. y ′′ − 2 y ′ + 10 y = 20 x + 2 x − 8 2 x 172. y ′′ + 3 y ′ − 4 y = −13. t yeni bağımsız değişken olup yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir. y ′′ − y ′ − 6 y = 8e 2x 181. y ′′′ + 3 y ′′ + 3 y ′ + y = 16e + x + 3 196. y ′′ − 6 y ′ + 8 y = 3e y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 10 sin x 2x 3x 174. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 12e 190. = Ae −t . y ′′ − 4 y ′ + 13 y = 3e − 5e 2 175. y ′′ − y = x − 4 x − 11x + 9 2x 180.8. y ′′ − 4 y = 8 x + 2e 173. y ′′ + 2 y ′ + y = −3e + 8 xe + 1 178.

A = 1 ve B=0 → x =e t ise dx dt = et . D2 = 2 dt dt 2 d2y d dy dt −t −t dy −t d y y' ' = 2 = ( y' ) = (2e Dy ) = (−2e + 2e )2e −t = 4e − 2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dt dx dt dx dt Bulunan değerler denklemde yerine yazılarak 106 . x =e t → t = ln x y = C1e 2ln x + e− ln x C2 sin 3 ln x + C3 cos 3 ln x = C1 x 2 + Problem 2: ( ) ( ) (C sin 2 3 ln x + C3 cos 3 ln x ) x (2x+1) 2 y′′ − (2x+1)y′+y = 0 diferansiyel denklemininin çözümünü bulunuz Ax+B =e t . = 2e −t . Sonuçta yeni diferansiyel denklem sabit katsayılı diferansiyel denklem olacaktır. dt dx D= d d2 d3 . dt dx y' = dy dy dt dy = = 2e −t = 2e −t Dy dx dt dx dt D= d d2 . k2 = −1 − 3i . Problem 1: x 3 y′′′ + 3x 2 y′′ +xy′ − 8y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. A = 2 ve B=1 → 2x+1 =e t ise 2 Çözüm: dx dt = et . = e−t . D 2 = 2 . Çözüm: Denklem homojen olduğu için yP=0 olacağından genel çözüm homojen çözüme eşit olacaktır ( y = y H ) . Türev derecesi ve x’ in derecesi uyumlu gittiği için euler denklemidir. Bu ise bilinen metodlarla çözülür. e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 3e 2t ⎡e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +e t ⎡ e − t Dy ⎤ − 8y = 0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 ( D y − 3D y + 2 Dy ) + 3( D y − Dy ) + Dy − 8 y = 0 (D 3 − 8 ) y = 0 → k 3 − 8 = 0 ⇒ ( k − 2 ) ( k 2 + 2k + 4 ) = 0 → k1 = 2. Ax+B =e t .şeklinde istendiği kadar işleme devam edilir. k2 = −1 + 3i y = yH = C1e2t + e− t C2 sin 3t + C3 cos 3t . D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak.

2 x + 1 = et → t = ln ( 2 x + 1) ⇒ 0.31t . − 6B=1.31ln ( 2 x +1) = C1 ( 2 x + 1) Problem 3: + C2 ( 2 x + 1) 1. D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak.19t + C2 e1.31 y = C1e0. = e−t . Çözüm: Değişken katsayılı non-homojen diferansiyel denklemdir. k2 = 1.19. D 2 = 2 . 48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t .19 y = C1e0. e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ − 3e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +6e t ⎡ e −t Dy ⎤ − 6y = e 4t lne t = te 4t ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4t ( D y − 3D y + 2 Dy ) − 3( D y − Dy ) + 6 Dy − 6 y = te . f ′′(t ) = 8e 4t + 16te 4t y P = ( A + Bt ) e4t ′ ′′ yP = ( A + Bt )e 4t .31 x 3 y′′′ − 3x 2 y′′+6xy′ − 6y = x 4 lnx diferansiyel denklemini çözünüz. 107 .(e t ) 2 4e −2t ( D 2 y − Dy ) − (e t )2e− t Dy +y = 0 4( D 2 y − Dy ) − 2 Dy +y = 0 → ( 4 D 2 − 6 D +1) y = 0 ⇒ 4k 2 − 6k+1=0 → k1 = 0. k3 = 3 yH = C1et + C2 e 2t + C3e3t Özel çözüm f (t ) = te 4t ve türevlerine benzetilerek bulunabilir: f (t ) = te 4t → f ′(t ) = e 4t + 4te 4t . 6 6 1 1 yP = (11 − t )e 4t ise genel çözüm y = C1et + C2 e 2t + C3e3t + (11 − t )e 4t 6 6 ters dönüşüm yapılarak t= lnx yazılırsa orijinal çözüm bulunmuş olur.19ln ( 2 x +1) + C2 e1. y = yH + yP x =e t ise dx dt = et . 11B+6A − 6Bt=t. dt dx D= d d2 d3 . yP = (8 B + 16 A + 16 Bt )e 4t ve ′′′ yP = (48 B + 64 A + 64 Bt )e 4t non-homojen diferansiyel denkleme taşınarak (48B + 64 A + 64 Bt )e 4t − 6 (8B + 16 A + 16 Bt )e 4t + 11 ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t − 6 ( A + Bt )e 4t = te 4t . k2 = 2. y=y H +y P → homojen çözüm 3 (D − 6 D 2 + 11D − 6 ) y = 0 → k 3 − 6k 2 + 11k − 6 = 0 ⇒ ( k − 1)( k − 2 )( k − 3) = 0 → k1 = 1. yP = ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t . 11B+6A=0 → 1 11 taraf tarafa eşleme yapılark B = − ve A = bulunacaktır. 48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t .

Bununla birlikte denklem taraf tarafa x ile çapılırsa uygun form elde edilebilir.1 1 y = C1eln x + C2 e 2ln x + C3e3ln x + (11 − ln x)e 4ln x . k2 = − .5 = − 3/ 2 2x 2 2 2 x 3 C1 1 3 C1 1 x=1 ise y’’=-1. y=y H 1 1 − D ) y = 0 → 4k 3 − k = 0 ⇒ k ( 4k 2 − 1) = 0 → k1 = 0. Homojen 108 . II ve III nolu denklemler çözülerek.. C1=-2. 4e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 12e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +3e t ⎡ e− t Dy ⎤ =0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4( D y − 3D y + 2 Dy ) + 12( D y − Dy ) + 3Dy = 0. an(x) katsayıları bağımsız değişkene bağlı polinom fonsiyonel yapılardır.3 Kuvvet Serileri ile Diferansiyel Denklem Çözümü En genel halde denklem şu formdadır: dny d n −1 y d n−2 y d2y dy a0 ( x) n + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + .. expolansiyel veya logaritmik bir fonksiyon ise çözüm mümkün olmayabilir. ( 4D 3 Genel çözüm. dt dx dx y '' = e −2t ( D 2 y − Dy ) y ''' = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) bu değişimler denkleme taşınarak. bir çözüm olarak denklemin merbesi düşürülebilir.8.75 şartlarıyla birlikte çözünüz.5 ve y′′(1)= − 1.5 y ' = − + C2 + C2 . -C1+C2= 3 (II) 1.75 y ' ' = − C 2 . Eğer an(x) trigonometrik.75 = 5/ 2 4x 4x 4 4 I. + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) dx dx dx dx dx f(x)≠0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. y = C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + (11 − ln x) x 4 6 6 Problem 4: 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0. y′(1)=1. y = 1 + C 2 x + C3 x C x=1 ise y=0 0 = 1 + C 2 1 + C3 C1+C2+C3=0 (I) 1 1 C1 1 1 C1 1 x=1 ise y’=1. 3C1-C2=-7 (III) − C 2 3 / 2 − 1. y ' = = e − t Dy . Çözüm: Denklem normalde euler formunu sağlamıyor. C2=1 ve C3=1 bulunur. y′′=Z′ ve y′′′=Z′′ ise 4x 2 Z′′+12xZ′+3Z= 0 İlk hal tercih edilerek dx dt dy x =e t ise = et . 2. k3 = 2 2 ln x ln x t t − − C y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 . y = − 2 + x +1 x 2. x ( 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′ ) = 0 ise 4x 3 y′′′+12x 2 y′′+3xy′= 0 veya y′=Z. = e−t .

Sabit katsayılı denklemlerde olduğu gibi özel çözüm. Çok az olarak belirli fonksiyonların serileri elde edilebilir. (1) formu ile meydana getirilen çözüm tekniği adi noktalar civarında çözüm olarak isimlendirilir. x0=0 orijin noktası veya seri merkezi için için şu şekildedir. Bu r köklerinin durumuna göre homojen çözümler şu şekilde olacaktır. mertebe diferansiyel denklemler üzerinde uygulandığı için burada da 2. Genellikle. Bu tür çözümede aykırı noktalar civarında çözüm denir.. 2. Homejen kısımlarının çözümü ise kuvvet serileri vasıtasıyla bulunabilir. + Cn x n n =0 ∞ (1) Bu çözüm tekniğinde diferansiyel denklemin çözümünün bir n. y = yH + yÖ Bu tür denklemlerde özel çözümün bulunması çok zor olabilmektedir. mertebe bir denklem ise şu şekilde genelleştirilebilir. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup. Çözüm sonrasında elde edilen yapıda genellikle yine bir seridir. Bu durumda yeni formlar şu şekilde olur: y = ∑ Cn ( x − x0 ) n ve y = ∑ Cn ( x − x0 ) n+r n =0 n =0 ∞ ∞ (4) Burada r bir reel veya imajiner sayıdır. önerilen çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir. 109 . Eğer belirli x değerleri için tanımsızlık mevcut ise serinin aşağıdaki formu kullanılmalıdır. y′′+p1 (x)y′+p 2 (x)y=f(x) (2) p1(x) ve p2(x) fonksiyonları bütün x değerleri için tanımlı olması halinde (1) denklem ile tanımlanan seri formu ile çözüm üretilebilir. Bunu yapabilmek içinde serinin yakınsak bir seri olması gerekir. ya homojen çözüme yada homojen olmayan kısmı gösteren f(x) fonksiyonuna bağlı olarak bulunabilir. mertebe için gerekli teknikler verilecektir. dereceden polinom olduğu kabul edilir. Bu amaçla serinin gerekli olan sayıda türevi alınarak ana diferansiyel denkleme taşınır. Amaç.. Eğer seri ıraksak ise bulunacak çözümün pratik yönden bir ehemniyeti yoktur. Mühendislikte genellikle hesaplamalar 2. mertebe bir denklem için iki tane r kökü bulunmalıdır. Seri sonsuza kadar giden bir toplamı temsil etmektedir. Bu nedenle pratik olması bakımından ilk üç beş terimden sonraki kısımlar ihmal edilebilmelidir. Aykırı noktalar civarında çözümde 2.. f(x) fonksiyonunun seri açılımı alınmadan çözüm üretmek zordur.olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yÖ) bağlı olarak şu şekilde bulunur. y = ∑ C n x n =C0 + C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + C 4 x 4 + C5 x 5 + . y = ∑ Cn x n + r n=0 ∞ (3) Çözüm sahasının merkezi veya beklenen seri çözüm merkezi sıfırdan farklı ise yukarıdaki seriler x0 civarında düşünülmelidir.

.. Bu durumda ise önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibi bulunamayacaktır. 2∑ C n x n + ∑ C n x n + 2 + ∑ nC n x n + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 ∞ ∞ ∞ ∞ ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n n=0 ∞ n=0 n=0 n=0 ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ve netice olarak sayısının diferansiyel denklem mertebesine indirgenmesi için sol tarafın sıfır olması gerekir.r1=r2 =r ise. yani önerilen seri yapının diferansiyel denklemi sağlaması için. ve III. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. Aynı şekilde II. Böylece C ler arasında bir korelasyon oluşturulabilir.. Bu form ile üç ayrı seri sıfıra eşitlenmelidir. 2. xn≠0 olacağı için xn’ nin katsayıları çözümün tamamlanması bakımından sıfırlanır. 2Co + 3C1x + 4 C2 x2 + 5 C3x3 + 6C4x4 + 7C5 x5 + 8 C6x6 + 9 C7 x7 + .. Fakat bu durumda I. + 0 + 0+ 2 C2 + 6 C3x1 + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + ... Eğer son ifadede üç seri bir seri haline getirilebilirse çözüm meydana getirilebilir. ( x 2 + 2 )∑ C n x n + x∑ nC n x n −1 + ∑ n ( n − 1) C n x n − 2 = 0 n= 0 n= 0 n= 0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir.serilerin sıfır olmasını sağlamayacaktır. Çözüm : p1(x) = x ve p2(x) = x2 + 2 bütün x noktaları için tanımlıdır. y ' = ∑ nCn x n −1 n=0 ∞ ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)Cn x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır.I .. 110 . İlk terimler için üç seri açılırsa.serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri II. Sol tarafın sıfır olması. Problem 1: y′′+xy′+(x 2 +2)y=0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır.r1 ≠r2 ise II. Denklemin sağ tarafı sıfırdır.. = 0 elde edilir. y = ∑ Cn x n + r1 + n =0 ∞ ∞ ∑C x n =0 n ∞ n + r2 y1 = ∑ Cn x n =0 n+r ve y 2 = ∑ C n x n + r + y1 ln( x ) . Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti sayısı ikiye indirgenmelidir. Veya üç serinin açılımları yazılarak aynı xn katsayısı altında toplanır. + Co x2 + C1x3 + C2 x4 + C3x5 + C4x6 + C5 x7 + C6x8 + C7 x 9 + . Bu durumlarda (II) ile verilen durum kullanılabilir..serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri diğerlerini sıfırlamayacaktır... y = y1 + y2 n=0 ∞ Bunlara ilave olarak bulunacak kök değerlerinin farkının (r1-r2) tamsayı olduğu durumlarda (I) ile önerilecek çözüm sınır ve başlangıç ve sınır şartlarını sağlamayabilir. y = ∑ Cn xn n= 0 ∞ .

. Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri. I.. Çözümün son halinde. ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n ∞ ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır. m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar.. Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır. Amaç c ler arasındaki korelasyonu belirlemektir.) + C1 (x -x3/2 + 3 x5/40 .x2 + x4/4 .) Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır.. Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir.sabitler toplamı sıfır olmalıdır x katsayısı sıfır olmalıdır x2 katsayısı sıfır olmalıdır x3 katsayısı sıfır olmalıdır x4 katsayısı sıfır olmalıdır x5 katsayısı sıfır olmalıdır : 2Co : 3C1 : 4 C2 : 5 C3 : 6 C4 : 7 C5 + + + + + + 2 C2 = 0 6 C3 = 0 C0 + 12C4 = 0 C1 + 20C5 = 0 C2 + 30C6 = 0 C3 + 42C7 = 0 ise ise ise ise ise ise C2 C3 C4 C5 C6 C7 = -C0 = -C1 /2 = C0 /4 = 3 C1 /40 = -C0 /60 = . ∑ ( n + 2) C n x n n=0 ∞ ∑ Cn xn +2 n=0 ∞ ∑ n( n − 1)C x n=0 n ∞ n−2 n+2 = m n=m-2 n-2=k n=k+2 xk = 0 ise ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C m − 2 x m + n=0 m= 2 ∞ ∞ k = −2 ∑ ( k + 2)( k + 1)C ∞ k +2 Son ifadede n. En yüksek değer 2 olduğuna göre I ve III 2’ ye kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: 111 . Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir. Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır. ∑ ( n + 2) C x n=0 n ∞ n + ∑ Cn −2 x + n n=2 ∞ n = −2 ∑ ( n + 2)( n + 1)C (III) ∞ n+2 xn = 0 (I) (II) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitlenmiştir. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır. başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir. Fakat.. Yukarısı analiz edilecek olursa bütün c değerleri c1 ce c0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır.. Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir. Sonuçta çözüm şu şekildedir: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat.seri referans seçilirse.... m ve k n ’ye dönüştürülürse. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır..x6 /60 +. n= 0 ∞ y = C0 ( 1.. Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz. Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir. daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir.x7/1680 + ..C1 /1680 bu şekide işlem istenildiği kadar yapılır. yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir.

2Co+3C1x+0 + 0 + 2C2 + 6C3x + ∑ ( n + 2)C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ (2Co+ 2C2) + (6C3+3C1)x + ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ Diferansiyel denklemin sağlanması için. Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir. Daha önceki bölümlerde ex in x=0 civarında seri açılımı bulunmuştu. Bu nedenle sadece homejen kısmı düşünülerek çözüm aranmamalıdır. p1(x) = 0 ve p2(x)=x-1 bütün x noktaları için tanımlıdır.C1 /2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: ∑ [C n=2 ∞ n-2 + ( n + 2)( n + 1)C n + 2 + ( n + 2)C n x n = 0 ] Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. = ∑ x n 2! 3! 4! 5! 6! n =0 n! 112 .. y = ∑ Cn x n= 0 ∞ n . Homojen olmayan çözüm ise ya sabitlerin değişimi metodu ile yada sağ taraftaki fonksiyonda yakınsak olmak şartıyla seriye açılıp işleme dahil edilebilir. Bu nedenle sağ taraftaki ex fonksiyonu seriye açılmalıdır.. y ' = ∑ nC n x n=0 ∞ n −1 ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)C n x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. n=2 ise n=3 ise n=4 ise n=5 ise 4C2 + C 0 − 4C0 + C 0 3C0 C0 =− = = 12 12 12 4 5C + C1 5(−C1 / 2) + C1 − 5C1 + 2C1 3C1 = =− = C5 = − 5 20 20 40 40 6C5 + C 3 6(C0 / 4) − C 0 6C0 − 4C0 C C6 = − =− 0 =− =− 30 30 120 60 7C5 + C 3 7(3C1 / 40) − C1 / 2 21C1 − 20C1 C C7 = − =− =− =− 1 42 42 1680 1680 C4 = − Problem 2: y′′+(x − 1)y=e x diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz.. Çözüm : Verilen denklem homojen olmayan diferansiyel denklemdir. ex = 1 + x + ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 x + x + x + x + x . sabitler toplamı sıfır olmalıdır: 2Co + 2 C2 = 0 x katsayısı sıfır olmalıdır : 3C1 + 6 C3 = 0 ise ise C2 = -C0 C3 = . ∑ [C n=2 ∞ n -2 + (n + 2)(n + 1)C n+ 2 + (n + 2)C n ] = 0 ise C n+2 = − ( n + 2)C n + C n-2 ( n + 2)( n + 1) ( n≥2 ) Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır.

. = -Co =1 + x + 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x .C2 x2 . y=Co+C1x+(C0+1)x2/2+(1-C0+C1)x3/6+(2-2C1+C0)x4/24+(C1-4C0-1)x5/120+ 113 n= 0 ∞ ..... ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir.C3x3 ...( x − 1)∑ C n x n + ∑ n(n − 1)C n x n− 2 = 1 + x + n =0 n =0 ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x . Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir..C5 x5 . Yukarısı analiz edilecek olursa bütün C değerleri C1 ce C0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır. ∑ Cn x n+1 − ∑ Cn x n + ∑ n(n − 1)Cn x n−2 = 1 + x + n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x . C1x .C6x6 . 2! 3! 4! 5! 6! C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ilk 4 veye 5 tane n değeri için seri açılımı yapılır...C7 x7 + . + Co x + C1x2 + C2 x3 + C3x4 + C4x5 + C5 x6 + C6x7 + C7 x 8 + . + 0 + 0+2C2 + 6C3x + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + 56C8x6. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. 2! 3! 4! 5! 6! Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur. Daha sonra çözümün diferansiyel denklemi sağlamsı prensibi gereği katsayılar taraf tarafa eşitlenir. Amaç C ler arasındaki korelasyonu belirlemektir.... 2. 2! 3! 4! 5! 6! sabitler iki taraf için eşit olmalıdır: -Co+2C2=1 ise C2= (C0+1)/2 x katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C1+C0 + 6C3 = 1 ise C3=(1-C0 +C1) /6 1 1 x2 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C2+C1+12C4 = ise C4=( -C1+C2 )/12 2! 2! 1 1 C4=( -C1+(C0+1)/2 )/12=( -C1+C0/2+1/2 )/12=(2-2C1+C0)/24 2! 2! 1 1 x3 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C3+C2+20C5= ise C5 =( +C3-C2 )/20 3! 3! 1 C5 =( +(1-C0 +C1) /6-(C0+1)/2 )/20=(1+(1-C0 +C1)-3(C0+1) )/120=(C1-4C0-1)/120 3! 1 1 x4 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C4+C3+30C6= ise C6=( +C4 –C3) /30 4! 4! 1 C6=( +(2-2C1+C0)/24–(1-C0+C1)/6) /30=(1+(2-2C1+C0)–4(1-C0+C1) ) /720=(-6C1+5C0-1)/720 4! 1 1 x5 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C5+C4+42C7 = ise C7=( +C5-C4) /42 5! 5! 1 C7=( +(C1-4C0-1) )/120-(2-2C1+C0)/24) /42=(1+(C1-4C0-1)-5(2-2C1+C0)) /5040= 5! =(-10+11C1-9C0-) /5040 bu şekilde işlem istenildiği kadar yapılır.... Sonuçta yukarıda bulunan C değerleri seriye taşınarak çözüm şu şekilde bulunur: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + ..C4x4 . Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir.

.)+C1(x+x3/6-2x4/24+x5/1206x6/720+11x7/5040+. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır. sabitler toplamı sıfır olmalıdır: -Co + 2C2 = 1 ise C2= (C0+1)/2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: n ∞ ∞ [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ]x n = ∑ x ∑ n =1 n! n =1 114 .. m ve k n ’ye dönüştürülürse. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir.. I..seri referans seçilirse. II ve III nolu seriler 1’ e kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: ∞ ∞ ⎛ ⎞ Cn−1 x n − (C0 + ∑ Cn x n ) + ⎜ 0 + 0 + 2C 2 + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x n ⎟ = 1 + ∑ n =1 n =1 n =1 ⎝ ⎠ ∞ ∑ n! x n =1 ∞ 1 n Diferansiyel denklemin sağlanması için. ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 =e = x ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır.... Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat. Fakat. Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir. Çözümün son halinde.)+x2/2+x3/6+2x4/24-x5/120-x6/720-11x7 /5040+ . daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir.. Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır. m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar. başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir. Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri. ∑C n =1 ∞ n −1 x − ∑ C n x + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x = n n n n =0 n = −1 ∞ ∞ ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitliğin her iki tarafı içinde eşitlenmiştir.. yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir. y=C0(1+x2/2-x3/6+x4/24-4x5/120+5x6/720-9x7/5040+... Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır. Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır.. Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir.. Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz. En yüksek seri başlangıç değeri değer 1 olduğuna göre I. ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n n+1 = m n=m-1 ∞ ∞ n-2=k n=k+2 ∞ ise m −1=0 ∑ Cm−1 x m−1+1 − ∑ Cn x n + n =0 k +1= 0 ∑ (k + 2)(k + 1)Ck +2 x k +2−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n Son ifadede n....+(-6C1+5C0-1)x6/720+(-10+11C1-9C0-) x7 /5040+ .

2.Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. Z’=y’’ ve Z’’=y’’’ ise 4x2 Z’’+12xZ’ +3Z= 0 Bulunan son denklem 4x2’ ye bölünerek p1(x)=3/x ve p2(x)=3/(4x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir. Bu amaçla tüm ifade bir toplam içerisine alınmalıdır. Z'= ∑ (n + r )C x n =0 n ∞ n + r −1 ve Z ' ' = ∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 n =0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. 1 + Cn − C n -1 ∞ ∞ 1 [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ] = ∑ ise Cn+ 2 = n! ( n≥1 ) ∑ (n + 2)(n + 1) n =1 n =1 n! Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır. Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. 3∑ C n x n+ r + 12∑ (n + r )C n x n + r + 4∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 115 .5 ve y′′(1)= − 1. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. Z = ∑ Cn x n =0 ∞ n+ r . Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. Not: Bu örnek daha önce euler-cauchy denklemi olarak problem-4 de çözüldü. 3∑ C n x n+ r + 12 x ∑ (n + r )C n x n+ r −1 + 4 x 2 ∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r − 2 = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir.75 şartlarıyla birlikte çözünüz. n=1 ise C3 = Çözüm : Verilen denklemin mertebesi düşürülebilir. 1 + C1 − C 0 6 1 1 + (C0 + 1) / 2 − C1 + C2 − C1 2 + C0 − 2C1 2 2 = = n=2 ise C4 = 12 12 24 1 (1 + C1 − C0 ) (C 0 + 1) 1 + − + C3 − C 2 C − 4C0 − 1 6 2 n=3 ise C5 = 3! =6 =− 1 20 20 120 (2 + C0 − 2C1 ) (1 + C1 − C0 ) 1 1 + − + C4 − C 3 5C − 6C1 − 1 24 24 6 4! = = 0 n=4 ise C6 = 30 30 720 2 Problem 3: 4x y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0. Z=y’. y′(1)=1.

. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır. Bu nedenle çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=. ]x-1/2 n =0 ∞ Z 2 ( x) =C0x-1/2 116 . =0 İlk terim sıfırdır. Diğer terimlerde parantez içerisindeki terimlerin sıfır olması mümkün değildir. Bu iki kök reel sayı olup Z= c1 Z1 + c2 Z2 formunda olmalıdır.. 4r(r -1)+12r+3 = 0. xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [4r(r -1)+12r+3]Co=0 olmalıdır. Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir. =0 İlk terim sıfırdır.. Z1 ( x) = ∑ Cn x n−3 / 2 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . Dolayısıyla çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=..Cn=0 olmalıdır.C0xr+[4(1-3/2)r+12(-3/2+1)+3]C1xr+1+[4(-3/2+2)(-3/2+1)+12(-3/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-3/2+3)(-3/2+2)+12(-3/2+4)+3]C3x3+r+[4(-3/2+4)(-3/2+3)+12(-3/2+5)+3]C4x4+r+ ... Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir. denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için. sıfır olmalıdır.. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir. Bunlar r1=-3/2 ve r2=-1/2 dir.. Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . =0 Çözüm için x’ in katsayıları. ]x-3/2 n =0 ∞ Z1 ( x) =C0x-3/2 r = -1/2 için çözüm : Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1/ 2 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0.. r = -3/2 için çözüm : Z1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n− 3 2 =x − 3 ∞ 2 ∑C x n =0 n n yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine -3/2 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0.∑ [4(n + r )(n + r − 1) + 12(n + r ) + 3]C x n =0 n ∞ n+r =0 İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa.Cn=0 olmalıdır.. Yukarıda olduğu gibi parantez içerileri sıfır olamaz... Çözüm için C0≠0 olmalıdır.. [4r(r-1)+12r+3]C0xr+[4(1+r)r+12(r+1)+3]C1xr+1+[4(r+2)(r+1)+12(r+2)+3]C2x2+r+ +[4(r+3)(r+2)+12(r+4)+3]C3x3+r+[4(r+4)(r+3)+12(r+5)+3]C4x4+r+ .. 4r2 +8r+3=0 Bu ifade ise 2.C0xr+[4(1-1/2)r+12(-1/2+1)+3]C1xr+1+[4(-1/2+2)(-1/2+1)+12(-1/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-1/2+3)(-1/2+2)+12(-1/2+4)+3]C3x3+r+[4(-1/2+4)(-1/2+3)+12(-1/2+5)+3]C4x4+r+ . derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır. Bu ise çözümsüzlük demektir.

Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir. Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa 2x2 ile bölünerek.5 117 .. 2r2-3r-5=0 Bu ifade ise 2. 2.5 için çözüm : y1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n + 2. Bunlar r1=2...5 ve r2=-1 dir. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: * * Z = C0 x-3/2 + C*0 x-1/2 =y’ ise ∫ dy = ∫ (C0 x −3 / 2 + C0 x −1 / 2 )dx y = −2C0 x −1 / 2 + C0 x1 / 2 + C3 -2C0=C1 ve C0*=C2 şeklinde sabitler değiştirilirse. y = ∑ Cn x n=0 ∞ n+ r . sıfır olmalıdır. 2r(r -1)-r-5 = 0.+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+. [r(2r-3)-5]C0xr+[(1+r)(2r-1)-5]C1xr+1+[(r+2)(2r+1)-5]C2x2+r+[(r+3)(2r+3)-5]C3x3+r+ [(r+4)(2r+5)-5]C4x4+r+[(r+5)(2r+7)-5]C5x5+r+ . r = 2. y' = ∑ (n + r )C n=0 ∞ n x n + r −1 ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır.= 0 Çözüm için x’ in katsayıları. p1(x)=1/(2x) ve p2(x)=(x .Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır. Bu ise çözümsüzlük demektir. y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir. derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. Çözüm için C0≠0 olmalıdır. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. ( x − 5) ∑ C n x n + r − x∑ ( n + r )C n x n + r −1 + 2 x 2 ∑ ( n + r )( n + r − 1)C n x n + r − 2 = 0 n=0 n=0 n=0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. y = Problem 4: C1 + C 2 x + C3 x 2x 2 y′′ − xy′+ (x − 5)y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.5)/(2x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir. denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için. ∑ [2( n + r )( n + r − 1) − ( n + r ) − 5]C ∑ [(n + r )(2n + 2r − 3) − 5]C n =0 ∞ n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n + r +1 = 0 n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n+ r +1 = 0 n =0 ∞ İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa. Bu iki kök reel sayı olup y= c1 y1 + c2 y2 formunda olmalıdır.. xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [r(2r -3)-5]Co=0 olmalıdır. Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir.

+Cox2.C0xr-5C1xr+1-6C2x2+r-7C3x3+r+4C4x4+r+20C5x5+r+ . ∑ Cn x n+r + (3x − 1)∑ (n + r )Cn x n+r −1 + x( x − 1)∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 = 0 ∑[1 + 3(n + r ) + (n + r )(n + r − 1)]C x n =0 n n =0 ∞ n =0 n =0 n+ r ∞ ∞ ∞ + ∑ [−(n + r )(n + r − 1) − (n + r )]C n x n+ r −1 = 0 n =0 ∞ 118 .x2/198+ x3/7722.yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine 2. ]C0x-1 Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır. ]x-1 y2 ( x) =[1+ x/5 -x2/30...5+6 + C6xr2.) x-1 Problem 5: x(x-1)y′′+(3x-1)y′+ y = 0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz.5+5 + C5 x2.= 0 İlk terim sıfırdır..5+2 in katsayısı sıfır olmalıdır 22C2+C1=0 ise C2=-C1/22=-C0/198 x2.. y = ∑ C n x n+ r .5+7+ .5+1+22C2x2+2... Xr+1 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+2 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+3 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+4 in katsayısı sıfır olmalıdır ∞ n =0 -5C1+C0=0 -6C2+C1=0 -7C3+C2=0 4C4+C3=0 ise C1=C0/5 ise C2=C1/6=-C0/30 ise C3=C2/7=-C0/210 ise C4=-C3/4=C0/840 y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .5+39C3x3+2.5....5 +85C5x5+2.5 + C*0 (1 + x/5 .5 n =0 ∞ y1 ( x) =[1+ x/9 -x2/198+ x3 /7722 + . Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa x(x-1) ile bölünerek.5 r = -1 için çözüm : y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0...5 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . p1(x)=(3x-1)/[x(x-1)] ve p2(x)=1/[x(x-1)] olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 ve x=1 noktalarında sonsuza gittiği görülecektir.. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır. İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: y = C0 ( 1+x/9 ..5+2 + C2 x2.x3 /210 +x4/840 .5+4 + C4x2.x2 /30 + x3/210. y' = ∑ (n + r )C n x n+ r −1 n=0 n=0 ∞ ∞ ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır.. ]C0x2. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır..5+60C4x4+2...)x2..5+3 in katsayısı sıfır olmalıdır 39C3+C2=0 ise C3=-C2/39=C0/7722 y1 ( x) = ∑ Cn x n+2.5+1+ C1x2..+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+.5 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0-9C1x2.5+3 + C3x2.. x2. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır.= 0 İlk terim sıfırdır.... ]x2..5+1 in katsayısı sıfır olmalıdır -9C1+C0=0 ise C1=C0/9 x2..

P ve n bir sabit olup denklemin isimlendirilmesinde rol oynar. Bu durumda r2=0 olacaktır.=Cn=C ise ∞ ∞ y1 ( x) = ∑ Cn x n =0 ∞ n−1 =C[1+ x + x + x +x + x + x + x + . 2 (1 − x ) y′′ − 2xy′+n(n+1)y=0.. r=0 ise + 2n + 1)C n − (n + 1) 2 C n+1 = 0 ise ] 2 ] ∑ [(n + 1) ∞ n =0 2 Cn − (n + 1) 2 Cn+1 = 0 ] Son ifadeden Cn+1=Cn bulunacaktır. 3. 1. ifadede değişken olduğu için xr-1≠0 ve daha sonraki C değerlerininde sıfır olmasına neden olabileceği için C0≠0 olmak zorundadır. Bu nedenle yukarıda verilen (II) hal ile çözüm bulunacaktır. Küresel koordinatlardaki kısmi difreansiyel denklem çözümü aşamasında karşımıza çıkar. ]=1(1-x) olduğu görülecektir... n=sabit x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 4) y = 0 119 . tip bessel diferansiyel denklemi gibi diferansiyel denkler isimlendirilir. Örnek olarak nümerik çözümlerde iki nümerik nokta arasındaki değişimlerin fonksiyonel olarak tanımlanmasında kullanılır. P = 1 ise 1. ∑ [(n ∞ 2 ∑ [(n n =0 n =0 ∞ + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)Cn − (n + r + 1) 2 Cn+1 = 0 . Silindirik koordinatlardaki kısmi diferansiyel denklemlerin çözüm aşamasında karşımıza çıkan adi diferansiyel denklemlerden bir tanesidir. Böylece genel çözüm şu şekilde olur: 1 y= (C + C * ln x) 1− x Örnek Problemler : n =0 n =0 ∞ Aşağıdaki örnek problemlerde 1. akışkanlar mekaniği gibi değişik proplemlerinin çözümünde kullanıldığı gibi bu diferansiyel denklemlerin çözümünden üretilen Bessel veya Legendre Fonksiyonları değişik amaçlar içinde kullanılır...∑ [n ∞ 2 ∑ [n ∑ [n n =0 ∞ n =0 n =0 ∞ n =0 ∞ + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + r ) 2 C n x n+ r −1 = 0 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ] ∞ 2 ] ] n =0 ∞ 2 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + 1 + r ) 2 C n+1 x n+ r = 0 n = −1 m +1=0 ∞ ∑ (m + 1 + r ) 2 C m+1 x m+1+ r −1 = 0 ∑ [(n 2 + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)C n − (n + r + 1) 2 C n+1 x n+ r − r 2 C0 x r −1 = 0 ] Önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibine göre son denklemdeki iki ifadenin sıfır olması gerekir. tip bessel diferansiyel denklemi. Yine çözümün olabilmesi için köşeli parantez içerisindeki sabit ifadeler grubu sıfır olmalıdır. P=sabit 2. denklemler BESSEL DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak bilinir. r2=0 ise r1=r2=0 ise kökler eşittir.. P=0 ise 0. Co=C1=C2=. ve 2. ] = C * ln x∑ x n−1 Daha önce verilen Taylor serisi yardımıyla [1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + ... ve 2. çözümler şu şekilde olacaktır. ] = C 2 3 4 5 6 7 ∑x n =0 n −1 y2 ( x) = ln x∑ Cn x n−1 =Clnx[1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + . 2 nolu denklem ise LEGENDRE DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak ismlendirilir. x 2 y′′+xy′+(x 2 − P 2 )y = 0. Böylece 1. Isı transferi. 2.

4. 5. 6. 7. 8. 9.

x 2 y ′′ + xy ′ + (λ2 x 2 − v 2 ) y = 0 (λx = z )
xy ′′ + y ′ + 1 4 y = 0 ( x = z ) 1 x 2 y ′′ + xy ′ + (4 x 4 − ) y = 0 (x2=z) 4 y ′′ + (1 + 2n) y ′ + xy = 0 ( y = x − n u ) x 2 y ′′ − 3xy ′ + 4( x 4 − 3) y = 0
( y = x u, x = z )
2 2

23. y ′′ + 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48.

10.

11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22.

x y ′′ + (1 − 2v) xy ′ + v ( x + 1 − v ) y = 0 v v ( y = x u, x = z ) 1 3 x 2 y ′′ + ( x + ) y = 0 4 4 ( y = u x, x = z ) x 2 y ′′ − 4 xy ′ + 4 y = 0 y(1)=4, y ′ (1)=13 4 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − y = 0 y(4)=2, y ′ (4)= −0.25 x 2 y ′′ − 5 xy ′ + 8 y = 0 y(1)=5, y ′ (1)=18 x 2 y ′′ − xy ′ + 2 y = 0 y(1)=−1, y ′ (1)= −1 10 x 2 y ′′ + 46 xy ′ + 32.4 y = 0 y(1)=0, y ′ (1)=2 x 2 y ′′ + xy ′ − 0.01y = 0 y(1)=1, y ′ (1)=0.1 x 2 y ′′ + x(2 − x) y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + 2 xy ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x − 8) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 2) y = 0 3 1 x 2 y ′′ + x( x 2 − ) y ′ + ( x − ) y = 0 4 8 2 y ′′ + xy ′ − 2 y = 0 x
2 2 2v 2

5 9 y ′ + (1 − 2 ) y = 0 4x 4x 2 2 x y ′′ − 3xy ′ + ( x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + ( x 2 − 3 x) y ′ + ( x − 4) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − 3 xy = 0 2 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + (3 x + 2) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ + ( x 2 − 3x) y = 0 x 2 y ′′ − 4 x 3 y ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x 2 + 5 9) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 + 8 9) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + (2 x 2 − 3) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 1) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 1) y = 0 x 2 y ′′ + y ′ + 2 y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + 3 4 y = 0 x 2 y ′′ + ( x 3 − x) y ′ − 3 y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + x( x − 2) y ′ + x 2 y = 0 x 2 y ′′ + 8 x 2 y ′ + (2 x − 7) y = 0 x 2 y ′′ + x( x 2 − 4) y ′ + (2 x − 3) y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 8 y = 0 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + 8 xy = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + (3x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 8 x 2 y ′ + ( x 2 + 4) y = 0 xy ′′ + 2 y ′ + xy = 0

2.9 Laplace Dönüşümleriyle Diferansiyel Denklem Çözümü

Matematikte çeşitli transformasyonlar ile çözümü zor veya mümkün olmayan yapılar veya değişkenler yeni yapılar veya değişkenlere dönüştürülür. Burada amaç işlemlerin daha basit veya çözülebilir olduğu formlar elde etmektir. Bir nevi değişken dönüşümü olarak da görülebilir. Bu tür dönüşümlerde genellikle bazı transformasyon denklemleri kullanılır. Bu denklemler hem eski değişkenleri hemde yeni değişkenleri içerir. Gerekli işlemlerden sonra elde edilen yeni form üzerinde arzu edilen işlemler yapılarak, elde edilen son netice ters transformasyonla orijinal hale dönülür. Özellikle diferansiyel denklemlerin çözülmesi bakımından en çok kullanılan transformasyon türlerinden biride LAPLACE DÖNÜŞÜMLERİ’ dir. Özellikle birim basamak fonksiyonu, delta fonksiyonu, step fonksiyonu gibi adi manada türetilemeyen süreksiz fonksiyonların laplace ortamından sürekli ve türevlenebilir bir karşılığı vardır. Daha önce “sabit katsayılı homojen olmayan lineer
120

diferansiyel denklem” olarak görülen denklemlerin çözümünde sıkca kullanılan bu transformasyonun dönüşüm denklemi şu şekildedir: F(s)= ∫ f(x) e− sx dx
0 ∞

veya

F(s)=lim ∫ f(x) e− sx dx
n →∞ 0

n

Burada y=f(x) ve x eski, Y=F(s) ve s ise yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlerdir. Yani s ve F laplace değişkenidir. Dikkat edilirse yukarıdaki ifade bir genelleştirilmiş integral olup sınırlarının biri sonsuza gitmektedir. Bu açıdan herhangi bir fonksiyonun laplace formuna dönüştürülmesi halinde bir belirsizlik olursa limit ile elde edilen çözüm tanımlı hale getirilebilir. Diferansiyel denklem çözümü için diferansiyel ifadelerinde laplace karşılıklarının bilinmesi gerekir. Bu ifade ise şu şekildedir. dny = s n Y(s) − C0 s n-1 − C1 s n-2 − ... − Cn − 2 s − Cn-1 n dx Bu denlemdeki “Cn” değerleri bizim daha önce bildiğimiz integral sabitleri olup, “n” ise diferansiyel ifadenin mertebesidir. Yukarıdaki dönüşüm denklemleriyle bir diferansiyel denklem Y(s) = F(s) şeklinde laplace formuna dönüştürülür. Bu yeni ifadede diferansiyel ‘d’ operatörü olmayacaktır. Dolayısıyla diferansiyel denklem laplace formuna diferansiyeli alınmış olarak geçer. Yani bizim ortamımızdaki diferansiyel ifadenin Laplace ortamında türev veya diferansiyel boyutu yokolur. Elde edilen laplace formatındaki yeni ifade genellikle polinom fonsiyonların bölümü veya çarpımı formunda olurlar. Bu polinomik yapı daha sonra basit kesirlerine ayrılarak ters laplace dönüşümleri uygulanır.
2.2.1.Fonksiyonların Laplace Formuna Dönüştürülmesi

Bilinen değişkenlerin, fonsiyonların ve diferansiyel ifadelerin laplace ortamına nasıl aktarıldığının bilinmesi, elimizdeki fonksiyonların laplace karşılıklarının elde edilmesi önemlidir. Bu noktada, aşağıdaki fonksiyonların laplace karşılıklarını bulunması incelenmelidir: 1) f(x)=eax ⇒ F(s) =? F(s)= ∫ eax e − sx dx = ∫ e(a −s)x dx=
0 0 ∞ ∞

1 (a −s)x ∞ e 0 a −s

ise

s>a ⇒ F(s)=

1 1 (e −∞ − e0 ) = a −s s−a

s<a ⇒ tanımsızlık mevcuttur. Ancak bu durum s’nin orijin noktasının a’dan daha büyük alınmasıyla halledilebilir.
2)

f(x)= A: sbt ⇒ F(s)=? F(s)= ∫ Ae− sx dx = −
0 ∞

A − sx e s

(0

= −

A -∞ 0 A (e − e ) = s s

3) f(x) = x ⇒ F(s)=?

F(s)= ∫ xe− sx dx
0

1 x = U dx = dU , e −sxdx = dν ⇒ ν= − e − sx s

121

1 1 1 ⎡ x ⎤ F(s)= − e− sx x − ∫ − e −sx dx = ⎢ − e− sx − 2 e− sx ⎥ s s s ⎣ s ⎦0 1 1 F(s)= − (∞e −∞ − 0e0 ) − 2 (e−∞ − e −0 ) s s

1 1 F(s) = - (∞) + 2 olduğundan tanımsızlık mevcuttur. Tanımlı hale getirmek için tanımsızlığa s s neden olan kısmın limiti alınır. Limit işlemlerinde hospital kuralı uygulanabilir. x x ∞ = lim ( − e − sx ) = lim ( − sx ) = x →∞ s x →∞ s e ∞ 1 1 = 0 = lim 2 sx ) = x→∞ s e ∞
4)

ise

F(s) =

1 s2

f(x) = Sinax ⇒ F(s) = ? F(s)= ∫ e− sx Sinaxdx
0 ∞

1 Sinax = U aCosaxdx = dU ve e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s

1 F(s)= − e− sx Sinax − s

∫−se

1

− sx

aCosaxdx

1 Cosax = U ⇒ −aSinaxdx=du, e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s 1 a 1 1 F(s)= − e−sxSinax + ( − e−sx Cosax − ∫ e−sx aSinaxdx ) s s s s
1 −sx a −sx a 2 −sx = − e Sinax − 2 e Cosax − 2 ∫ e Sinaxdx s s s F(s)= ∫ e Sinaxdx
− sx

ise

1 − sx a − sx a2 F(s)= − e Sinax − 2 e Cosax − 2 F(s) s s s

a2 1 a F(s)(1+ 2 )= − e− sx Sinax − 2 e− sx Cosax ise s s s 2 s a e −sx ∞ a F(s)=( 2 )( − Sinax − ) ( 0 = s2 + a 2 2 s +a s s
5)

f(x)= 3+2x ⇒ F(s)=? 3 2 F(s)= ∫ (3 + 2 x)e dx = ∫ 3e dx + ∫ 2 xe− sx dx = + 2 s s 0 0 0
− sx − sx ∞ ∞ ∞

6)

f(x)=xe4x⇒F(s)=?

F ( s) = ∫ xe e dx = ∫ xe( 4 − s ) x dx
4 x − sx 0 0

Bu problem s>4 için 3 nolu probleme benzetilebilir.

122

f(x)=x ⇒ ∫ xe − sx ≈ ∫ xe(4− s ) x f(x)=x ⇒ F ( s ) = 1 1 ⇒ f(x)=xe 4x ⇒ F ( s ) = 2 s ( s − 4) 2

f(x) fonksiyonu iki ayrı bilinen fonksiyonların çarpımı şeklinde ise aşağıdaki denklem yardımıyla laplace dönüşümü daha rahat bulunur. dn n n L (x f (x )) = (−1) n ( F ( s)) L f(x))=(−1) ds
n n

7)

1 f(x)=xe4x x göz önüne alınmaz ise e4x’in laplacesi F(s)= dür. s−4 d 1 −1 ) = (−1)1 f(x)=xe4x⇒ F(s)=( − 1)1 ( ds s − 4 ( s − 4) 2 f(x)=xsinax ⇒F(s)=? L (Sinax ) = a a 2as 1 d ( 2 2 ⇒ L ( xSinax ) = F ( s) = (−1) 2 = 2 ds a + s ) (a + s 2 ) 2 a +s
2

8)

9)

f(x)=xe−xSin2x ⇒F(s)=?
f(x) = e − x ⇒ F(s) = 1 s+1
2

2 2 2 = 2 + (1 + s) 4 + (1 + s) 2 2 4(1 + s) d f ( x ) = xe − x Sin2 x ⇒ F ( s) = ( −1) n ( 2 ) = ds 4 + (1 + s) (4 + (1 + s) 2 ) 2 f ( x ) = e − x Sin2 x ≈ F ( s) = d2y 10) f(x) = y ' ' = 2 ⇒ F(s) = ? dx Kısmi integrasyon ile çözüm aranmalıdır. Diferansiyellik integral ile giderilebildiği için dv=y’’ dx tercih edilmelidir. F(s)= ∫ e − sx y''dx ,
0 ∞

e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx ,
∞ − sx

∫ dv = ∫ y' ' dx ⇒ v = y' ∫ dv = ∫ y' dx ⇒ v = y

⎡ F(s)= ⎢ y'e− sx + ⎣

∫ se

⎤ y'dx ⎥ , e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx , ⎦0

∞ ⎡ − sx ⎤ ∞ − sx − sx ⎡ y'e − sx + yse− sx ⎤ + s 2 ∫ e −sx ydx F(s)= ⎢ y'e + s(ye + ∫ se ydx) ⎥ = ⎣ ⎦0 0 ⎣ ⎦0

F(s)= − y'(0) − y(0)s + s 2 ∫ e− sx ydx = Y − y '(0) s − y (0) = Y + C1s + C2
0

y’(0) ve y(0) ın integral sabiti olarak düşünülmesi mümkündür. Bununla birlikte x=0 daki sınır ve başlangıç şartlarının kullanılabilmesi açısından
123

C=c1 + = sbt → 10 5 1 1 Bs + C 1 1 s s Y (s) = + 2 = +B 2 +C 2 5 s + 2 s +1 5 s + 2 s +1 s +1 1 = e −2 x . denklem çözümü gerçekleştirilecektir. A+B=c0 2B+C=2c0+c1 2C+A=2c1+1 1 A= . Bu tablo değerleri kullanılarak dif. 5 B=c0 − ise 2 2 = sbt .9. A Bs + C 1 + s2 c 0 + 2 sc 0 + sc1 + 2 c1 = + 2 olmalıdır. s+ 2 s = Cosx. s+ 2 s +1 ( s + 2)( s2 + 1) ( Bs + C )(s + 2 ) + A( s 2 + 1) 1 + s 2 c0 + 2sc0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) Bs 2 + 2 Bs + Cs + 2C + As 2 + A 1 + s 2 c 0 + 2sc 0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) ( A + B) s 2 + (2 B + C ) s + 2C + A s 2 c0 + (2c 0 + c1 ) s + 2c1 + 1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) s'nin katsayıları her iki taraf içinde birbirine eşit olmalıdır. s +1 2 1 = Sinx s +1 2 B ve C integral sabitleri 1 y = e −2 x + BCosx + CSinx 5 124 .2 Laplace Dönüşümleri ve Diferansiyel Denklem Çözümleri Problem-1: d2y + y = e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz. Böylece. Sınır ve başlangıç şartları x=0 da verilmemiş ise integral sabitli yapı tercih edilmelidir.integral sabiti dönüşümüne gerek yoktur.(Laplace dönüşümü kullanarak) dx 2 L ( y ) = Y ( s) L( d2y ) = s2Y ( s) − sc0 − c1 (Tablodan alındı) dx 2 1 L(e − 2 x ) = s+2 1 + s 2 c0 + 2 sc0 + sc1 + 2c1 1 s 2Y ( s ) − sc0 − c1 + Y ( s ) = → Y (s) = s+2 ( s + 2)( s 2 + 1) L( d2y ) + L( y ) = L(e −2 x ) 2 dx Bundan sonra eşitliğin sağ tarafı basit kesirlere ayrılmalıdır. Benzer şekilde belirli bazı fonksiyonların laplace karşılıkları bulunarak bir takip eden sayfada tablo halinde verilmiştir. 2.

..2. a≠b ( s − a )( s − b) s .3. a≠b ( s − a)( s − b) a (s +a 2 ) 2 dn L (x f (x )) = (−1) (F (s)) Ln f(x))=(-1)n ds n n n dny = s n Y(s) − C0s n −1 − C1s n − 2 − .. − Cn − 2s − Cn −1 n dx dny n =s Y(s) − y (0)s n −1 − y′(0)s n − 2 − .Tablo: Laplace Dönüşüm Formulleri y=f(x) A:sabit x xn-1 1 Y=F(s) A s 1 s2 (n-1)! . − y ( n − 2) (0) s − y ( n −1) (0) n dx 125 . n=1.… sn 1 s 1 s 3/ 2 y=f(x) Cosax Sinh(ax) Cosh(ax) xSinax xCosax ebxCosax Y=F(s) s (s +a 2 ) 2 a (s − a 2 ) 2 s (s − a 2 ) 2 πx 2 2as (s +a 2 ) 2 2 x π (s 2 − a 2 ) (s 2 +a 2 ) 2 xn−1/2 (1*3*5*…(2n−1)*s−n −1/2)/2n (s-b) (s-b) 2 +a 2 a (s-b) 2 +a 2 a2 s( s 2 + a 2 ) eax xn-1eax 1 (e ax − e bx ) a −b 1 (ae ax − bebx ) a−b Sinax 1 s−a ebxSinax 1-cosax ( n − 1)! n (s − a) 1 ..

(Laplace dönüşümü 3 dt dt dt kullanarak) dy d3y L( ) = sY − c1 3 2 L( 3 ) = s Y − s c1 − sc2 − c3 dt dt L(Y (t )) = Y ( s) d2y 2 s L( 2 ) = s Y − sc1 − c2 L(Cost ) = 2 dt s +1 10s s3Y − s2 c1 − sc2 − c3 + 4( s2Y − sc1 − c2 ) + 5( sY − c1 ) + 2Y = 2 s +1 10s ( s 3 + 4 s 2 + 5s + 2)Y − s 2 c1 − sc 2 − c3 + 4(− sc1 − c 2 ) + 5(−c1 ) = 2 s +1 10s ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2)Y = 2 + s 2 c1 + sc 2 + c3 + 4sc1 + 4c 2 + 5c1 s +1 Buradan Y çekilirse. A= −3. ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2) = ( s + 2)( s + 1) 2 ise Y (s) = ( s 2 + 4 s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 10 s + ( s 2 + 1)( s + 2)( s + 1) 2 ( s + 2)( s + 1) 2 ( s 2 + 4s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 II = ( s + 2)( s + 1) 2 10s I= 2 . − 3s + 1 − 12 15 5 Y1 (s) = 2 + + − s + 1 s + 2 s + 1 (s + 1) 2 126 . B=1.Problem-2: d 3y d2y dy + 4 2 + 5 + 2 y = 10Cost diferansiyel denklemini çözünüz. D=15. E= −5 bulunur. C= −12. ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 I’in çözümü (Basit Kesirlere Ayrılması) As + B C D E 10s + + + 2 2 = 2 s + 1 s + 2 s + 1 ( s + 1) ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 (As + B)(s3 + 4s2 + 5s + 2) + C(s2 + 1)(s + 1) 2 + D(s2 + 1)(s + 2)(s + 1) + E(s2 + 1)(s + 2) = 10s Denklemler açılıp katsayılar eşitlenirse. s4 (A + C + D) = 0 s3 (4A + 2C + 3D + E + B) = 0 s2 (5A + 2C + 3D + E + 4B) = 0 s(2A + 2C + 3D + E + 5B) = 10 s6 (2B + C + 2D + 2E) = 0 Eşitlikler çözülürse.

L( 4 x ) = 2 s bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa. A B C D 4 4 + s 3 − 4s 2 4 + s 3 − 4s 2 2 = 2 = 2+ + + s Y − s + 1 − 3sY + 3 + 2Y = 2 ⇒ Y = 2 2 s s ( s − 3s + 2) s ( s − 2)( s − 1) s s s − 2 s −1 1 1 ⎤ ⎡2 3 =⎢ 2 + − − s s − 2 s − 1⎥ ⎣s ⎦ 127 . Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır.L−1 (Y ( s)) = L−1 (−3 s 1 1 15 1 ) + L−1 ( 2 ) + L−1 (−12 ) + L−1 ( ) − 5 L−1 ( ) s+2 s+1 s +1 s +1 ( s + 1) 2 2 Y1 (t ) = −3Cost + S int − 12 e −2 t + 15e − t − 5te − t II nolu eşitlikte benzer şekilde çözülürse. 1 1 1 ⎡ 1 1 ⎤ s 4Y − 1 + k 4Y = 0 ⇒ Y = 4 = 2 = 2⎢ 2 − 2 4 2 2 2 2 ( s − k )( s + k ) 2k ⎣ s − k s −k s + k2 ⎥ ⎦ 1 ⎡ ⎛ k ⎞ −1 ⎛ k ⎞⎤ L−1 (Y ) = 3 ⎢ L−1 ⎜ 2 ⎟−L ⎜ 2 2 ⎟⎥ 2k ⎣ ⎝ s − k 2 ⎠ ⎝ s + k ⎠⎦ y ( x) = − 2 [ Sinh(kx) − sin kx] k3 d2y dy Problem-4: − 3 + 2 y = 4 x diferansiyel denklemini y(0)=1 ve y’(0)=−1 şartlarıyla 2 dx dx çözünüz. o halde Y(t)=-3cost+sint+(c 1 −12)e−2t + (15 − 5t + (15 − 5t + c2 − c3 t)e− t Y(t) = −3cost + sint + c1e−2t + (c2 + c3 t)e − t bulunur. Problem-3: d4y − k 4 y = 0 denklemini y(0)=y'(0)=y''(0)=0 ve y'''(0)=1 şartlarıyla 4 dx çözünüz.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli olanı alınmalıdır. Y2 (t) = c1e −2t + (c 2 + cc t)e − t . d4y L(k 4 y ( x)) = k 4Y ( s ) L( 4 ) = s 4Y − s 3 y (0) − s 2 y ' (0) − sy ' ' (0) − y ' ' ' (0) = s 4Y − 1 dx bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa. d2y dy L( 2 ) = s 2Y − sy (0) − y ' (0) = s 2Y − s + 1 L( ) = sY − y (0) = sY − 1 dx dx 4 L( y ( x)) = Y ( s ).

(II. B=− Am0+B=0 ve A(k1+k2)=w ise m0 w k1 + k 2 w bulunur. mo 0 x k1 k2 bırakılması ∑ F = ma.kanun) ∑ Fx = max → max = mg − ( k1 + k2 ) x. A= k1 + k 2 C=0 128 . V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt d 2x m0 2 = w − ( k1 + k 2 ) x dt d2x m0 2 + ( k1 + k2 ) x = w dt d2x ) = m0 ( s2 X ( s) − c1s − c2 ) dt 2 w L ( w) = s L(( k1 + k2 ) x ) = ( k1 + k2 ) X ( s) L(m0 ise m0 ( s 2 X − c1s − c2 ) + ( k1 + k 2 ) X = w s(m0 s + k1 + k2 ) c m s + c2 m0 II = 1 20 m0 s + k1 + k2 I= 2 w s X = w c m s + c2 m0 + 1 20 s( m0 s + k1 + k 2 ) m0 s + k1 + k 2 2 (I) ( II ) I’in çözümü w A Bs + C = + 2 s(m0 s + k1 + k2 ) s m0 s + k1 + k2 2 ise A(m0s2+k1+k2)+(Bs+C)s=w bulunur. d 2x dx .⎡ 2 3 ⎛ 1 ⎞ −1 ⎛ 1 ⎞ ⎤ L−1 (Y ) = ⎢ L−1 ( 2 ) + L−1 ( ) − L−1 ⎜ ⎟−L ⎜ ⎟⎥ s s ⎝ s − 2⎠ ⎝ s − 1 ⎠⎦ ⎣ ise y ( x) = 2 x + 3 − e 2 x − e x Uygulama-1: m0 kütlesinin serbest haldeki yaylar sistemi üzerine durumunda kütlenin yerdeğişimini zamana bağlı olarak bulunuz. ax = x yönündeki hareket için.

t=0 ⇒ V=0 dx k + k2 k + k2 k + k2 k + k2 = − c1 1 t ) + c2 1 t) sin( 1 cos( 1 dt m0 m0 m0 m0 129 . c1m0 s + c2 m0 = m0 s 2 + k1 + k 2 c1s + c2 k + k2 s2 + 1 m0 1 s + c2 k + k2 k + k2 s2 + 1 s2 + 1 m0 m0 1 s ) + c2 L−1 ( ) L−1 ( X II ) = c1 L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 2 2 s + s + m0 m0 X II = c1 X II ( t ) = c1 cos c2 ' = c2 k1 + k2 m0 k + k2 w k1 + k2 Genel çözüm bulunur.XI = w 1 w s − k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 s2 + m0 w 1 w s ) − L−1 ( ) k1 + k2 s k1 + k2 s2 + k1 + k2 m0 L−1 ( X I ) = L−1 ( X I (t ) = 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 k + k2 w w − cos 1 k 1 + k 2 k1 + k 2 m0 X I (t ) = X I (t ) = II’nin çözümü. t=0 ⇒X=0 2. t+ t + c2 sin 1 m0 k1 + k2 m0 k1 + k2 k + k2 t + c2 ' sin 1 t m0 m0 X ( t ) = X I ( t ) + X II ( t ) X ( t ) = c1 cos Başlangıç Şartları 1.

Çözüm: Burada tekrar h0 derinliğindeki bir çukura düşerse l mesafesi uzayacaktır. y yönündeki zıplamalar. Hesaplamalarda olabilecek maksimum çukur ve tepe ele alınarak dizayn yapılabilir. Düşüp çıkışlar y yönünde de hareket neden olacaktır. Bu yok etme işleminin yumuşak olması amaotisör sistemini kalitesini ve aracın konforunu artıracaktır. Bir çukur veya tepeciğe arabanın çarpması halinde araba gövdesinde meydana gelen zıplamayı zamana bağlı bulunuz.1 + k1 + k 2 x= w ⎡ k1 + k 2 ⎤ t )⎥ ⎢1 − cos( k1 + k 2 ⎣ m0 ⎦ w k1 + k2 0 m0 ( k1 + k 2 ) . 130 . Akabinde h0 tekrar sıkışacağınan l mesafesi ilk halinden daha kısa hale gelecektir.Bu nedenle ani çözümler üretilmelidir. y ve x birlikte analiz edilmelidir.0 + c2 .0 = − c1 .1 ⇒ c2 = 0 w 0 = c1 . vizkoz eleman ve yay tarafından emilerek zaman içerisinde yok edilecektir. t π 2 Uygulama-2: w l h0 Amartisör Düzgün olmayan yol Arabadaki amartisör sistemleri şekildeki gibi hidrolik ve yay elemanlarından meydana meydana gelmektedir.

V= 2gh 0 = V0 Tekrar yere değdiğinde hız. y h0 y=0 ∑F = m. Daha sonra gövde harekete devam eder.k nı sayısal değerlerine göre gelişecektir.y Sistem h0 kadar düşer. 131 .c. B=− . c . ∆=0. D=− k k k 1 w 1 mw s m. Dolayısıyla l küçülür. w w. T kadar zaman sonra l l orjinal değerini bulur. m. c s Y ( s) = − − + c1m 2 + (mcc1 + mc2) 2 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k ms + cs + k ms + cs + k 1 w1 s Y ( s) = + c3 2 + c4 2 k s ms + cs + k ms + cs + k Bundan sonra çözüm. Tekrar yere değer. ∆<0 da olduğu gibi). a ise d2y dy + ky = w 2 +c dt dt d2y L(m 2 ) = (Y ( s) s2 − c1s − c2)m dt dy L(c ) = (Y ( s) s − c1 )c dt L( ky ) = (Y ( s)) k w L ( w) = s I’in çözümü w A Bs + D = + 2 2 s(ms + cs + k ) s ms + cs + k A(ms + cs + k ) + ( Bs + D) S = 0 2 w s w (ms + c )c1 + mc2 Y= + 2 s (ms + cs + k ) ms2 + cs + k w YI = 2 s (ms + cs + k ) (ms + c )c1 + mc2 YII = ms2 + cs + k mYs2 − mc1s − mc2 + cYs − c1c + kY = s 2 ( Am + B ) = 0 s( Ac + D) = 0 Ak = w w m. Başlangıç şartları t=0 ⇒ y=l t=0 ⇒ V=V0= 2gh 0 lmin y lmax . c YI ( s) = − − 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k A= II’nin çözümü aynı şekilde yapılırsa ve I ile toplanırsa. 1 1 w 1 mw s m. (daha önceki ∆>0.. Ya expolansiyel yada trigonometrik formları bulunacaktır.

y’’.y. Daha önce sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemlerin çözümü için verilen Laplace Transformu ile sabit katsayılı lineer diferansiyel denklem sistemide çözülebilir.…)=f2(t. Bu denklemler bilinen metotlarla çözülerek z=z(t) ve y=y(x) şeklinde bağıntılar bulunur.z’.…)=k f2(t.…)=k şeklinde iki tane adi diferansiyel denklem elde edilir. Diferansiyel denklem sisteminin durumuna göre çözüm usulü de değişkenlik gösterir. Eğer bir tane denklem varsa çözüm için bir tane fazla sınır veya başlangıç şartına ihtiyaç vardır. 132 . Bağımlı değişken bir tane bağımsız değişkene bağlı ise adi diferansiyel yapının meydana geleceği aşikardır.z’. “k”’da bilinmeyen sabit olup sınır ve başlangıç şartlarından bulunabilir.z’’.…) ⇒ k=reel veya integer sabit olmak üzere 1 2 f1(x.y’.1 Diferansiyel Denklem Sistemleri Daha önce belirtildiği gibi bağımlı değişken sayısının birden fazla olması durumunda elde edilen yapıya diferansiyel denklem sistemleri ismi verilir.z. Bağımlı değişkenlerin bağlı oldukları bağımsız değişkenler farklı olabilir. Bu ilave olarak k sabiti de gelecektir.y’’. z=z(t) ⇒ f1(x.z’’. Bu bağıntılarda 1 ve 2 nolu denklemlerin mertebesine göre gerekli sayıda sabitler olacaktır. x ve t bağımsız değişken olmak üzere bir tane denklem mevcut ise ve yapı şu şekilde düzenlenebiliyorsa bir tane fazla şartla çözüm üretilebilir. Bu nedenle klasik sayıdan bir tane fazla şarta ihtiyaç olabilir.y. y=y(x) .z. Diferansiyel denklem sistemlerinde bağımsız değişken bir veya daha fazla olabilir. Bağlı değişken sayısınca diferansiyel denklem mevut ise normal şartlarda çözüm gerektirir.y’. Y ve z bağımlı değişken.BÖLÜM-3 ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ 3.

z=zH+zö) 3k2+k=0 (karekteristik denklem) k(3k+1) =0 ise k1=0 ve k2=-1/3 zH= C1+C2e-x/3 zö= Ax2+Bx zö’=2Ax+B zö’’=2A denklemde yerine yazılarak 6A+2Ax+B = x+1 ise A=1/2 6A+B=1 B=-2 z= C1+C2e-x/3+x2/2+-2x y=z’-1=C3 e-x/3+x-3 çözüm için 3 tane şart gereklidir. Bu durumda yukarıdaki gibi k sabitleri olmayacaktır. 133 .y). y=y(x) I. k iki denklemi sağlayan bir sabit olup ci’ler gibi bulunabilir. c3 ve c4 integral sabitleridir. z’’-2z’+1=k I‘in çözümü: y’’+3y’+2=k (Homojen olmayan sabit katsayılı lineer denklem) m2+3m+2=0 ⇒ m1=-1. z’’+2y’+y=x z’’+2(z’’)+(z’-1)=x 3z’’+z’=x+1 (sabit katsayılı 2. Bulunan bu değerler üstteki denklemde yerine yazılarak denklemden y=z’-1 bağımlı değişken sayısı bir taneye indirilir. Diferansiyel denklem sistemlerinin ikinci türü ise bağımlı değişken sayısınca denklemin elde edilmesidir. Problem 2: Çözüm: z ' '+2 y '+ y = x z '− y = 1 z=z(x) ve y=y(x) ise diferansiyel denklem sistemini çözünüz. y’’+3y’+2=k II. Z=z(t).Problem-1: y’’+3y’+2=z’’-2z’+1 denlemini çözünüz. Bunun içinde bir tane fazla şarta ihtiyaç vardır. Alttaki ise y’=z’’ dir. Burada bağımsız değişken bir tanedir. Bu tür diferansiyel denklem sistemlerine daha çok kısmi diferansiyel denklem çözümlerinin bir alt aşaması olarak karşılaşılabilir. c2. m2=-2 yÖ=A k:sabit olduğu için II’nin çözümü: z’’-2z’+1=k m2-2m+1=0 ⇒ m1=m2=1 z=(c3+c4t)et + k ⇒ zH=(c3+c4t)et zÖ=B ≈k ⇒ B=k yH=c1e-x + c2e-2x A=k/2 ⇒ y=c1e-x + c2e-2x +k/2 Burada c1. bağımsız değişken sayısı 1 (x) tir.mertebe dif denklem. Bağımlı değişken sayısı 2 (z. Uygulaması bu konu işlenirken yapılacaktır. Bu tür denklemlerin çözümünde türevleme işlemiyle denklem sistemindeki bağımlı değişken sayısı lineer denklem sisteminin çözümü gibi azaltılmaya çalışılır.

7t y2 = − 2. Karekteristik denklemi k2+6k+8=0 ise k1=-4 ve k2=-2 ise y1=C1e-4x+C2e-2x ise y1' = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x y 2 = y1' + 3 y1 = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x + 3(C1e −4 x + C 2 e −2 x ) ⇒ y 2 = −C1e −4 x + C2 e −2 x Problem 4: diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=4 şartlarıyla ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 birlikte çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)).7C 2 ⇒ −2. y ' = +2 y1 − 4 y 2 Problem 5: 1' diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=0 şartlarıyla y 2 = y1 − 3 y2 birlikte Laplace Transformunu kullanarak çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)).7 t+C2e2.7 ise y1=C1e-3. ' 2 y + 3 y = y1 − 3( y + 3 y1 ) = y1 − 3 y − 9 y1 ⇒ '' 1 ' 1 ' 1 ' 1 y1'' + 6 y1' + 8 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir.7C 2 e 2t 1 ' y1 + y1 = 4 4 ise y1' = −3.7 t [ ] t=0 ise y1=3 .766 ve C2=3.7 ve k2=2. 4 = 4 (I) ve (II) birlikte çözülerek C1= -0. Karekteristik denklemi k2+k-10=0 ise k1=-3. Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir.7C 2 = 16 (II) t=0 ise y2=4 .766 bulunur.Problem 3: y1' = −3 y1 + y 2 ' y 2 = y1 − 3 y 2 diferansiyel denklem sistemini çözünüz (y1=y1(x) ve y2=y2(x)).7 t + 2.7C1 + 3.7C1e −3. y1' = − y1 + 4 y 2 ⇒ y 2 = ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 .7C1 + 3. Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir. ' y1' = −3 y1 + y 2 ⇒ y 2 = y1' + 3 y1 ⇒ y 2 = y1'' + 3 y1' y = y1 − 3 y 2 . y1' = − y1 + 4 y 2 1 ' 1 ' y1 + y1 ⇒ y 2 = y1'' + y1' 4 4 1 '' 1 1 1 y1 + y1' = 3 y1 − ( y1' + y1 ) = 3 y1 − y1' − y1 ⇒ 4 2 2 2 [ ] [ ] [ ] y1'' + y1' − 10 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır.7C 2 e 2. L( y 2 ( x)) = Y2 134 . Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır.7C1e −4t + 3. dy dy L( 1 ) = sY1 − y1 (0) = sY1 − 3 L( 2 ) = sY2 − y 2 (0) = sY2 dx dx L( y1 ( x)) = Y1 ( s ). 3=C1+C2 (I) − 2.

2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 .bu dönüşümler denklem sistemine taşınıp Y1 ve Y2 çekilirse. yay y1 kadar uzarken 2. yay y2-y1 kadar uzayacaktır. k2=2 . mertebe sabit katsayılı homojen olmayan diferansiyel denklem sistemidir. s ( sY2 + 3Y2 ) − 3 = 2( sY2 + 3Y2 ) − 4Y2 1 1 s 2Y2 + 3sY2 − 3 = 2sY2 + 6Y2 − 4Y2 . g=10 ve m1=m2=1 alınarak işleme devam edilirse. kütle y1 kadar hareket ederken 2. Her kütle için 2. m1 y1'' = − k1 y1 + k 2 ( y 2 − y1 ) + m1 g (I) ve m2 y 2'' = − k 2 ( y 2 − y1 ) + m2 g (II) Bu denklemler 2. . kütle y2 kadar hareket edecektir. Kendisi ve türevleri (II) nolu denklemde yerine yazılarak tek bağımlı değişkene sahip bir diferansiyel denklem elde edilir: k1=3. Bununla birlikte 1.Newton yasası uygulanarak birbirine bağlı 2 ayrı denklem elde edilir. s 2Y2 + sY2 − 2Y2 = 3 ⇒ Y2 = 2 = s + s − 2 ( s − 1)( s + 2) s+3 1 1 1 1 4 1 1 1 Y1 = sY2 + 3Y2 = ( s + 3)Y2 ⇒ Y1 = Y2 = − = − ( s − 1)( s + 2) 3 s − 1 3 s + 2 3 s −1 3 s + 2 1 1 1 ⎤ 1 1 ⎡1 L−1 (Y2 ) = ⎢ L−1 ( ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y 2 = e x − e −2 x s −1 3 s+2 ⎦ 3 3 ⎣3 1 1 1 ⎤ 4 1 ⎡4 ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y1 = e x − e −2 x L−1 (Y1 ) = ⎢ L−1 ( 3 3 s −1 3 s+2 ⎦ ⎣3 Uygulama : m1 ve m2 kütleleri yay sabitleri k1 ve k2 olan yaylar ile seri olarak bağlanarak bir tavana asılmışlardır. Y1 = sY2 + 3Y2 k1 m1 k2 m2 Dengede iken y2 y1 Hareketli iken 1. Şekilde görülen bu yapı yaylar dengede iken harekete bırakılıyor. y1'' = −3 y1 + 2 y 2 − 2 y1 + 10 = −5 y1 + 2 y 2 + 10 (I) ve y 2'' = −2 y 2 + 2 y1 + 10 (II) y1'' = −5 y1 + 2 y 2 + 10 . (I) nolu denklemden y2 çekilerek 2 kez türetilir. y 2'' = y1'''' + 5 y1'' 2 ise ' 2 y 2 = y1''' + 5 y1' ' 2 y 2' = y1'''' + 5 y1'' ise y1'''' + 5 y1'' = − y1'' − 5 y1 + 10 + 2 y1 + 10 2 135 y1'''' + 5 y1'' = −2 y1'' − 6 y1 + 40 . sY1 − 3 = 2Y1 − 4Y2 sY2 = Y1 − 3Y2 . Kütlelerin zamana bağlı yol denklemlerini bulunuz.

Genel çözüm (y=yH+yÖ). y 2 (0) = 15 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3.y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 40 4. Örnek Problemler: 1.0 + 6 A = 40 ise A=yÖ=40/6 dır. k 3 = i. k2=z ise z2+7z+6=0 . Denklemin sağ tarafı bir sabit olduğu için özel çözümde bir sabit olmalıdır. 4. 40 y1 = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t + 6 ' y1 = 6 (C1 cos 6t − C 2 sin 6t ) + C3 cos t − C 4 sin t y1'' = −6(C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) − C3 sin t − C 4 cos t 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 ise y1'' + 5 y1 − 10 − (C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) 140 y2 = = + 2(C3 sin t + C 4 cos t ) + 2 2 12 4 tane C sabiti iki kütlenin başlagıçtaki yol ve hız değerlerinin bilinmesiyle bulunabilir. 14. 7. y 2 (0) = −4 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 . 8. yÖ=A:sabit ise türevler sıfır olur. 0 + 7. 5. 10. 2. 13. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4. k 4 = −i y1− H = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t Özel Çözüm: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla yapılmalıdır. ′ y1 = 4 y1 + 5 y 2 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 ′ y1 = − y 2 ′ y 2 = − y1 y1 (0) = 3. k4+7k2+6=0 . y 2 (0) = 1 ′ y1 = 2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 y1 (0) = −9. 12. 6. z1=-6 z2=-1 ise k 2 = − 6i. ′ y1 = 3 y1 − y 2 ′ y 2 = − y1 + 3y 2 ′ y1 = −4 y 2 ′ y 2 = y1 − 5y 2 ′ y1 = −3 y1 + y 2 ′ y 2 = −4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 8y1 ′ y1 = y1 + 3y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = y1 − 4 y 2 ′ y 2 = −3 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ y 2 = −5 y1 − 4 y 2 136 9.mertebe sabit katsayılı nonhomojen lineer denklem. 3. 11. Homojen Çözüm: y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 0 k1 = 6i.

15. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3. y 2 (0) = −2 ′ y1 = y1 + 4 y 2 − t 2 + 6t ′ y 2 = y1 + y 2 − t 2 + t − 1 y1 (0) = 2. y 2 (0) = 1. 33. y1 = −5 y1 + 2 y 2 . y 2 (0) = 4 ′ y1 = −3 y1 − 4 y 2 + 5e t ′ y 2 = 5 y1 + 6 y 2 − 6e t ′ y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 − 16t 2 ′ y1 = y 2 + 6e 2t ′ y 2 = y1 − 3e 2t ′ y1 = −3 y1 + y 2 + 3 cos t ′ y 2 = y1 − 3 y 2 − 2 cos t − 3 sin t ′ y1 = 4 y1 − 8 y 2 + 2 cosh t ′ y 2 = 2 y1 − 6 y 2 + cosh t + 2 sinh t ′ y1 = y 2 − 5 sin t ′ y 2 = −4 y1 + 17 cos t ′ y1 = 5 y 2 + 23 ′ y 2 = −5 y1 + 15t y1 (0) = 1. y 2 (0) = 1 ′ y1 = − y1 + y 2 ′ y 2 = − y1 − y 2 y1 (0) = 1.75 ′ y1 = − y 2 + cos t − sin t ′ y 2 = − y1 + cos t + sin t y1 (0) = −1. y1 (0) = 1. y 2 (0) = 7 ′ y1 = −2 y1 + 3 y 2 ′ y 2 = 4 y1 − y 2 y1 (0) = 4. 19. 31. 27. 32. 30. y 2 (0) = 7 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 y1 (0) = −3. y1 = y1 + 3y 2 ″ y 2 = 4 y1 − 4e t ′ ′ y1 (0) = 2. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 2 y1 + 3 y 2 + 2e 2t ′ y 2 = y1 + 4 y 2 + 3e 2t y1 (0) = − 2 3 . y 2 (0) = 2 ″ 39. y1 = − y 2 ′ 29. 25. 35. y 2 (0) = 1 3 137 28. 34. y 2 (0) = 3 ″ y1 + y 2 = −5 cos 2t ″ y 2 + y1 = 5 cos 2t ′ ′ y1 (0) = 1. 36. y1 (0) = 3. 22. y 2 (0) = 1. ′ y 2 = y1 y1 (0) = 1. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4. 24. y 2 (0) = −4 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. y 2 (0) = 1 ″ 38. y 2 (0) = −6 ′ y1 = 5 y1 + 4 y 2 − 5t 2 + 6t + 25 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 − t 2 + 2t + 4 y1 (0) = 0. y 2 (0) = −1 ′ y1 = 4 y1 + 8 y 2 + 2 cos t − 16 sin t ′ y 2 = 6 y1 + 2 y 2 + cos t − 14 sin t y1 (0) = 0. y 2 (0) = 4 ′ y1 = 2 y1 − 4 y 2 ′ y 2 = y1 − 3y 2 y1 (0) = 3. 21. 23. 37. y 2 (0) = 0 ′ y1 + y 2 = 2 cos t ′ y1 + y 2 = 0 y1 (0) = 0. 17. 20. y1 (0) = −3. y 2 (0) = 1. 26. 18. 16.

2 y1 + 5 y 2 = 0 ′ ′ y1 + 2 y 2 − 2 y1 = 2 − 4e 2 x ′ ′ 3 y 2 + 2 y1 − 3 y1 − y 2 = 0 ″ ′ y1 + y 2 = 0 ′ ′ y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ ′ y1 + y1 + y 2 − 4 y 2 = 6 cos x ″ ′ y 2 + y1 − y1 + 4 y 2 = −6 sin x ″ ′ ′ y1 + y1 − 3 y 2 + y1 = 0 ″ ′ y 2 − y1 = 0 ″ ″ y1 − 2 y 2 = e x ′ ′ y 2 − 2 y1 + 2 y1 = e 2 x ″ ′ y1 − y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ y1 − y 2 = 0 ′ y1 + y1 + y 2 = sin x ′ ″ ′ 2 y1 + y 2 + y1 + y 2 + y1 = cos x ″ ″ y1 + y 2 − y 2 + y 1 = 1 ′ y 2 − y1 + y 2 = e x 138 . y2 (0) = 1. 56. ′ ′ y1 + y 2 = 4t + 2. y 3 (0) = 0 ′ ′ ′ 41. y1 = 5y 2 ′ 52. 53. y1 = 2 y1 + 3 y 2 ′ 1 y 2 = y1 + 2 y 2 3 ′ 47. y1 + y 2 = 2 sinh t . y1 = y1 − y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 51. y1 = y 2 ′ y 2 = y1 ′ 43. ′ ′ y 2 + y 3 = t 2 + 2. y1 = y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 48. y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 45. y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ 50. 2 y1 − y 2 − y 3 = 0. 58. y1 + y1 − y 2 = 0 y1 (0) = 1. ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 49. y1 (0) = y 2 (0) = y 3 (0) = 0 ′ 42. 55. y ′ (0) = y ′ (0) = 0 1 40. 54. y1 = −4 y1 − 6 y 2 ′ 57.″ y 2 = 2 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 ′ 44. 59. ′ ′ 2 ′ ′ y 2 + y3 = e t . y 2 (0) = 1. ′ y 2 = −5y1 ′ 46. ′ ′ y 3 + y1 = 2e t + e −t .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful