Erciyes Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü

DİFERANSİYEL DENKLEMLER ve UYGULAMALARI
(DERS NOTLARI)

Doç.Dr. Sebahattin ÜNALAN

Kayseri, Eylül 2003
01

BÖLÜM I PROBLEM ve DİFERANSİYEL ÇÖZÜM 1.1 GİRİŞ. Mühendislik bir problemin çözümüne yönelik araştırma yapan bir hesaplama bilimidir. Bir hesaplama işlemi ise, değişik metodlar neticesinde geliştirilmiş olan bağıntı-denklem-eşitlik ismi verilen, değişik fonksiyonların kullanılmasıyla mümkündür. Yani denklemsiz bir problem çözümünden bahsedilemez. “Doğru-Yanlış”, “Az-çok”, “Büyük-Küçük” gibi mantıksal yorumlar ancak bir denklemin vereceği sayısal sonuca göre veya eğrisel karekterestiğine göre yapılabilir. Bu bağıntılar veya denklemler, deneysel olarak bulunması halinde AMPİRİK, nümerik metodlarla bulunması halinde NÜMERİK ve teorik tekniklerle elde edilmesi halinde ise ANALİTİK bağıntılar ismini alırlar. Bir bağıntının çözüm aralığı ve hassasiyeti, sınırlı ve hatasız olabileceği gibi, (-∞, ∞) aralığı ve belirli bir hata olabilir. Bunun nedeni, bir denklemin üretimi sürecinde bazı ön şartların kabul edilmesi ve denklem üretimini imkansız kılan bazı parametreler ihmal edilmesidir. Dolayısıyla hem denklemleri kullanabilmek ve çözebilmek, hemde bu denklemlerden elde edilecek sonuçların doğruluğu hakkında yorum yapmak belirli bir bilgi birikimini gerektirecektir. Bu nedenle, hesaplama işleminde kullanılan denklemlerin nasıl ve hangi şartlarda bulunduğu çok önemli olacaktır. Başka bir ifadeyle, denklemlerin nasıl üretilildiğinin ve çözüm metodlarının ne olduğunun bilinmesi mühendisler için vazgeçilmez bir aşamadır. Bu dersin amacı, bahsedilen denklemlerden TEORİK ve NÜMERİK çözümlerin uygulanabileceği temel yapının oluşturulabilmesi için gerekli olan matematiksel ve temel fiziki teknikleri vermektir. İlave olarak, çözüm modeli olarakta isimlendirilebilecek temel yapının ürünü olan denklemlerin nasıl çözüleceği sorusuda cevaplanacaktır. Çözüm teknikleri ve çözümün uygulanacağı temel yapı, tam olarak doğru olabileceğı gibi belirli bir hata payını baştan kabul ederek yaklaşık neticeler de verebililecektir. Önemli olan bu hatanın problem üzerinde etkisinin mühendislik açısından ihmal edilebilir seviyede olmasıdır. Bu nedenle bir mühendis kesin çözümlerin yanında yaklaşık çözümlerle de ilgilenen kişidir. Çözüme ulaşma yolunda, nelerden vazgeçileceğini ve bu vazgeçilen parametrelerin sonuç üzerindeki etkisi tahmin edebilen matematik ve fizik adamıdır. Mühendis başka bir ifade ile “matemetiksel ve fiziksel olarak doğru olabilen bir çözümü mutlaka bulmak için zorunlu olarak kabul edilen bir hatanın, çözüm sonrasında sonuç üzerine etkisini yansıtabilecek kadar, ilgili problemin gereği olan fiziksel ve matematiksel bilgiye sahip olan ” kişi demektir. Diğer bir bakış açısıyla, mühendis problemi en kolay, mümkün olan en doğru şekilde çözüp, bulunan neticelerin geçerliliğinide tayin edebilen kişidir. Böyle bir kabiliyet ise ancak matematisel ve fiziksel bilgilerin olarak tam olarak bilinmesiyle ve bunların harmanlanmasıyla mümkün olabilir. Sonuçta, probleme ve problemin fiziğine olan hakimiyet, pratik mühendislikte oluşabilecek arızaların veya üretim hatalarının meydana geliş sebeplerinin kolay bir şekilde belirlenmesine ve en kısa zamanda arızanın giderilmesine de yardımcı olacaktır. Örnek-1: İlk hızı 1 m/s olan maddesel nokta, a =

1 şeklinde zamana bağlı ivme ile sin(0.25t ) hareketine devam etmektedir. Hareketin zamana bağlı hızını veren denklemi bulunuz. Denklemdeki t nin birimi saniyedir.
02

dV , dV = ∫ adt ise hız dt ∫ ivmenin zaman üzerinden integrasyonundan V t dt integrali bulunabilir. dV = ∫ ∫ sin(0.25t ) 1 0 hareketin zamana bağlı hız denklemini verecektir. Bu integralin çözümü ile 0-∞ arasındaki herhangi bir t zamanı için geçerli V=V(t) şeklinde bir denklemi verecektir. Ancak verilen integral çözülemeyen bir integraldir. Dolayısıyla V=V(t) şeklinde bir bağıntı üretilemeyecektir. Buda hareketin hızının hesaplanamaması manasınadır. Bu aşamada tam bir çözüm yerine yaklaşık bir çözüm düşünülebilir. Bu yaklaşık çözümün birincisi analitik olarak çözülemeyen integralin sayısal (nümerik) olarak çözülmesidir. İkincisi ise, integralin çözümsüzlüğüne neden olan fonksiyonel yapının belirli bir hata ile giderilmeye çalışılmasıdır. İntegraldeki sin(0.25t) yerine, küçük 0.25t değerleri için ≈ 0.25t yazılabilir. Böylece integral çözülebilir hale dönüşür. Bu yaklaşımın doğruluğu, yandaki şekilden gözlenebilir. Zaman-t nin 0 ile 3 saniye değerleri arasında sin(0.25t) ve 0.25t arasında büyük bir uyum vardır. İntegral eğri altında kalan alanın hesabı manasınada geleceği için 0-3 saniye aralığında her iki eğri altındaki alanda hemen hemen aynı olacaktır. Ancak, 3 saniyeden büyük zaman değerlerinde aradaki fark büyümektedir. Böylece 0-3 arasında kullanılmak üzere hareketin hızını tanımlayan bir denklem üretilebilir.
Çözüm : a =
V

2

2 1.8 1.6 1.4

sin ( 0.25 t ) 0.25 t

1.2 1 0.8 0.6 0.4 0.2

0

0

0
0

1

2

3

4

5
t

6

7

8

9 10
10

Çözülemeyen integral nümerik yöntemlerle çok hassas bir şekilde çözülebilir. Nümerik çözüm ve V(t)=1+4 t1/2 denklemiyle değişik zamanlar için hesaplanan hız değerleri mukayese edildiği zaman 3 s den sonraki hız değerlerinin çok farklı olduğu görülecektir. Yandaki tabloda MATHCAD ile yapılan nümerik integrasyon ve V(t)=1+4t1/2 denklemi ile hesaplanan hız değerleri görülmektedir. İfade edildiği gibi 3 s den sonra hız değerleri arasında fark meydana gelmektedir. 10 saniye için V(t)=1+4t1/2 denkleminden hız hesaplanır- sa %12 lik [=(15.524-13.649)*100/15.524] bir hata yapılmış olur. Değişik zamanlar için nümerik ve analitik hız değerleri [m/s] 1/2 Zaman Nüm.Hes. V(t)=1+4t t [s] 1 5.004 5.000 2 6.681 6.656 3 7.995 7.928 4 8.139 9.000 5 9.194 9.944 6 10.205 10.797 8 13.232 12.313 10 15.524 13.649

∫ dV = ∫
1 0

t

dt ≈ sin(0.25t )


0

t

dt 0.25t

ise

V(t) = 1+4 t1/2 (t<3 s)

Örnek-2: Aynı kütleye sahip bir paraşütün ve bir çelik bilyanın H kadar yükseklikten serbest bırakılması halinde meydana gelen hareketlerin hız ve yol denklemlerini bulunuz. Çözüm : Çelik bilyaya ve paraşüte etkiyen kuvvetler Ağırlık (W) ve Hava Direnç (FR) kuvvetleridir. Hava direnci cismin yüzey alanıyla (A) yakından ilişkilidir. Büyük yüzeylere büyük direnç kuvvetleri, küçük yüzeylere küçük direnç kuvvetleri etkiyecektir. Genel olarak akışkan direnç kuvvetleri akışkan veya cisim hızıyla n.dereceden (Vn) orantılıdır. Bu durumda paraşüt ve çelik bilya için II.Newton Kanunu (∑F=ma) uygulanırsa ivme (a) şu şekilde bulunur.
3

Analitik veya teorik analizi içeren çözüm metodu ve aşamaları Diferansiyel Denklemler Dersinin müfredatını kapsamaktadır. ayar işlemleri. Termodinamik. Bu çözüm metodları için gerekli alt yapı ve teknikler Ölçme Tekniği ve Nümerik Analiz dersleriyle verilir. Daha ekonomik ve kolay olan analitik ve nümerik çözümler ile netice aranır. İvmeden hıza ve hızdan yola integrasyon ile geçilebilir. Genel olarak bir mühendislik probleminin çözümü için gerekli olan bir denklemin elde edilmesi için başlangıcından sonuna kadar gelişen genel olaylar Tablo-I‘ deki akış şeması ile açıklanabilir. Lise seviyesinde fizik bilgisi olarak verilen bu denklemler sadece direnç kuvvetinin yaklaşık sıfır olduğu veya hareket ivmesinin sabit olduğu durumlarda kullanılabilir. Bir paraşüt hareketinin analizinde kullanılamaz. 4 . analitik çözüm için bu tabloda görünen aşamalar daha detaylı olarak alt bölümlerde incelemiştir: 1. neticeleri daha sağlıklı olacaktır. Bu durumda ivme yerçekimi ivmesine eşit olup sabit olacaktır. birden fazla alanıda kapsayabilir. Ancak deneysel çalışma pahalı ve hassas bir işlemdir.∑F=ma . İmalat-Konsrüksiyon. W-FR = ma . Makina Dinamiği ve Mekanik anabilim dallarını ilgilendiren Dizayn. Bu dersin kapsamının daha iyi anlaşılması bakımından. Yeni durumda zamana bağlı hız ve yol denklemleri a= dV 1 = g ise V=gt ve s = gt 2 dt 2 olacaktır. Sonra nümerik ve gerekirse deneysel çözümler takip edilecektir. Bir problemin hem nümerik hem deneysel veya hem teorik hemde deneysel çözümü yapılabilir. Hareket süresince hız değişeceği için ivme değişecektir.5 ile 2 arasında değer alabilir. Çok küçük yüzey alanına sahip çelik bilya için FR≈ 0 alınabilir. üretim sonrası kontrol gibi tüm süreçler bir problemin kapsamı dahilindedir. a= dV A = g − V n ise ∫ dt = ∫ dt m dV A g− Vn m Son integralin alınabilmesi n değerinin sayısal değerine bağlıdır.2 Mühendislik Problemi: Makina mühendisliğinin ilgi alanı olan Enerji. akışkan cinsine ve akış cinsine göre 0. Yukarıdaki örneklerden görüldüğü gibi problem çözümünde amaç en doğru ve en kolay çözümü uygulamaktır. Deneysel ve nümerik çözümlerin aşamaları Tablo-1 de açıktır. Üretim ve Kontrol hesaplamalarının tamamıdır. Deney reel ortamı temsil edeceğinden. W=mg ve FR=AVn ise a = g − AV n m Son ifadeye göre ivme hızın fonksiyonudur. Tercih edilen bir denklem vasıtasıyla analitik çözüm aramaktır. Bu durumda integral alma işlemi genel manada mümkün olamadığı için “çözümsüzlük var” denilebilir. Bir problem bu anabilim dallarından sadece biri ile alakalı olabileceği. “n” sayısı cisim geometrisine. Bu nedenle literatürde teorinin doğruluğu deneysel çalışma ile doğrulandıktan sonra deneysel çalışma tercih edilmez. Hata tayini. Çözüm için çözümsüzlüğe sebep olan direnç kuvvet ihmal edilmesi düşünülebilir.

I : Bir Çözüm Denklemin Bulunması için Gerekli Aşamalar Mühendislik Problemi Deney Setinin Hazırlanması Deneysel Çalışma ve Model Fiziksel Büyüklüklerin Tanımlanması Teorik Çalışma Uygun Koordinat Sisteminin Seçilmesi Deneysel Ölçümler ÖLÇME TEKNİĞİ Sınır ve Başlangıç Şartlarının Belirlenmesi Diferansiyel Denklemin Teşkil Edilmesi Sonuçların Yorumu ve Hata Analizi İSTATİSTİK METODLAR Nümerik Çözüm Diferansiyel Denklemin Çözümü Analitik Çözüm NÜMERİK ANALİZ Deneysel Ölçümlerin AMPİRİK DENKLEME Dönüştürülmesi Tüm Sonuçların Fiziki Olarak Yorumlanması. F ∆L1 L ∆L1 < ∆L2 Şekil değişmiş haller 25 oC (a) 400 oC (b) Flambaj hali F ∆L2 F Değerlendirme : Bu makina elemanının F kuvvetini emniyetli bir şekilde taşıması için gerekli kesit ve uzunluk değeri Makine Elemanları. Bu açıdan kullanılan malzemenin emniyetli gerilme değerleri F’ nin sebep olduğu basıncı ve L uzunluğunun maruz kaldığı burkulmayı (flambaj) karşılayacak seviyede olmalıdır. Basınç ve burkulma tesirinde malzeme bir şekil değişimine maruz kalacaktır. Teorik ve Deneysel Neticelerin Mukayesesi Örnek: F [N] luk bir basma kuvveti zorlanan A kesitli L uzunluğundaki makina elemanının 25 oC ve 400 oC sıcaklık ortamlarında çalışması halinde hesaplamalarda dikkate alınacak kriterler neler olabilir. Bu şekil değişiminin 5 . Malzeme.Tablo . Isı transferi ve Mukavemet bilgileri dahilinde hesaplanmalıdır.

a şıkkına göre şekil değiştirme (elastik veya plastik deformasyon) kabiliyeti daha fazladır. Bu kesitte ve diğer boyutlarda değişime neden olacaktır. Mukavemet hesaplamaları için L.Cv K.çalışılan ortam ve malzeme sıcaklığı ile yakın bir ilgisi vardır. Dolayısıyla konular birbirinden bağımsız olmayıp. Hatta soğutmayı temin etmek için eleman yapısında meydana gelecek dizayn değişimleri. Fiziksel 6 . mukavemet analizinde tekrar dikkate alınmalıdır. Bar N/m Nm Kg. Bir probleme etkiyen fiziksel büyüklüklerin iyi belirlenmesi çözümün sıhhatini de direkt etkiliyecektir. Örnek olarak. a şıkkında malzeme oda sıcaklığındadır. kabul edilebilir bir çözümün üretilmesi mühendislik formasyonunun bir sonucudur. Tablo II : Temel Fiziksel Büyüklükler. birbirleriyle etkileşim halindedirler. dayanımı gibi tüm özelliklerinin değişmesine neden olabilir. İş. Dolayısıyla mukavemet hesaplarına ilave olarak ısı transferi hesaplamaları ve malzemenin mikroskobik analizide yapılmalıdır.BG Gerilme o o Sıcaklık T C. üst sınırı yoktur. Bu nedenle sadece mukavemet problemi olarak ele alınabilir. Bu nedenle atomik (kristalik) yapı değişim gösterebilir.sn daN/cm2 m2/sn Kg/m.3 Fiziksel Büyüklükler: İlgili probleme etkisi olan birimli (4 temel birim: m.u m/sn Özgül ısı 2 İvme a. Bu nedenle atomik yapıda bir değişim gözlenmez.P N Isı taşınım katsayısı Güç P. g m/sn Isı iletim katsayısı Kuvvet F. kolay çözüm açısından hangi fiziksel parametrelerin ihmal edilebileceği tayin edilebilir.W Kw. Bu açıdan b şıkkında malzeme ek bir sistemle soğutulmalıdır. mikroskopik yapı YMK yapıdan HMK yapıya kayabilir. Joule Dinamik vizkosite Boyutsuz Basınç Sürtünme Katsayısı µ Boyutsuz Yay Katsayısı Birim uzama ε 3 kg/m Yogunluk Moment ρ Mm Kütle Çökme miktarı δ Sembol I W.sn. metre. sabitlerin problem çözümünde bir zorlaştırıcı ve kolaylaştırıcı bir etkisi yoktur. Fiziksel büyüklüklerin problemin hiç bir safhasında değişiklik göstermeyen kısmına sabit büyüklükler ismi verilir. Oysaki b şıkkında malzeme yüksek sıcaklıktadır. ısı iletme kabiliyeti. kgmm2 Joule j/Kg. N/m2 .τ ν µ P. Genelde. Enerji Hız V. g Makina mühendisliği açısından önemli büyüklükler. kilogram) veya birimsiz bütün büyüklüklerdir. Bu nedenle yüksek sıcaklık ortamında çalışmak istenmeyen neticeler doğuracaktır. Hiç çözüm bulamamak yerine. İyi bir fiziki bilgi aynı zamanda pratikte meydana gelebilecek problemlerin giderilmesinede yardımcı olacaktır. elektrik iletkenliği. K Kinematik vizkosite Isı Q. En basit problem için değişken sayısı en az iki tane olması gerekirken. Soğutma için eleman içerisinde soğtucu akışkan kanalları açılmalıdır. oC.λ H. Yanlış bir belirleme hasaplanan ve gerçekte meydana gelen değerler arasında bir farkın meydana gelmesine neden olacaktır. Böyle bir halde sıcaklık sonucu mukavemette bir azalma veya plastik-elastik şekil değişiminin tehlikesinden bahsedilemez.o C kW/m.q Kcal. fiziksel büyüklük sayısının artması. s. problemin daha komplex olmasına ve analitik çözümün daha zor olmasına neden olacaktır.E Cp. Fiziksel büyüklükler tespit edilirken probleme olan etkiside başlangıçta belirlenebilmelidir. Böylece. Problem çözümünde asıl etkili olan değişken fiziksel büyüklükler’ dir. Çünkü.sn kW/m2. saniye ve kg.p k M m Birim mm4. Bu değişim malzemenin sertlik. bunların birimleri ve sembolleri Tablo II verilmiştir. Diğer bir ifade ile bulunacak çözüm denkleminde ve çözüm aşamasında karşımıza çıkacak Sabit ve Değişkenlerdir. A ve F ile malzemenin emniyet sınırını belirleyen gerilme değeri yeterlidir.s m.h.α σ. santigrad derece. Bu büyüklüklerin belirlenmesi ilgili problemin fiziğine hakim olmakla mümkündür. 1. Sembolleri ve Birimleri Değişkenler Sembol Birim Değişkenler Zaman T Sn Atalet momenti Yol x.

Gerek ergime ve gerekse soğutma problemleri için roket ucundaki sıcaklık dağılımı bilinmelidir.malzeme ve malzemenin ısı iletim katsayısı. Meydana gelecek ısı uç taraftaki sıcaklığın yükselmesi ile neticelenir. T . Örnek: Atmosferde hızla hareket eden roketin uç kısmındaki sıcaklık değerinin doğru olarak hesaplanması için gerekli fiziksel büyüklükler ne olmalıdır? Et kalınlığı Hareket yönü Roket içindeki cihazlar Hava akım çizgileri Açıklama: Roketin atmosfer içerisindeki hareti esnasında hava taneciklerinin akım çizgileri roketin uç kısmından dolayı şekilde gösterilen yapıya sahip olur.yerçekimi ivmesi . x bağımlı y bağımsız değişkenler olacaktır. Elde edilecek bu bağıntı bulunması gerekli veya kurulacak deney setinde ölçülecek fiziksel büyüklüklere şunlar olmalıdır: Fiziksel büyüklükler : . Bağımsız değişken genelde keyfi değer alabilen değişkendir. Sıcaklığın düşürülmesi için bir soğutma sistemi düşünülebilir.A . Hatta havanın sıcaklığı nemi. gece gündüz gibi bir çok faktörle meydana gelecek ısınma değerini etkileyecektir.Roketin hızı. t zaman ise bağımsız değişken olarak isimlendirilir. “hangi zaman da hız ne olur?” şeklindeki soru sorulması nedeniyle V=V(t) şeklinde gösterim gerekir. Aerodinamik yapıya sahip bir uç geometrisi ile düzlem yüzeye (küt geometri) sahip bir uç geometrisi aynı etkiye neden olmayacaktır. k . Q .g Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Sabit parametre Değişken parametre Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Bu büyüklüklerden uç geometrisi. Burada amaç roket ucundaki sıcaklık değerinin rokete ve roket içindeki cihazlara zarar vermeyecek bir seviyede olmasıdır. x ise bağımsız değişkendir [Örnek: y(x)=4sinx]. Hava tanecikleri roket ucunun çarparak hareket doğrultusuna dik doğrultuda dağılırlar. malzeme yapısının değişmesi başlangıçta yapılan hesaplamalarıda 7 . y=y(x)=f(x) fonksiyonel gösteriminde y bağımlı. Çünkü. Bu nedenle uç tarafta sürtünme meydana gelir. Kolay çözümü veren bir grublama tercih edilmelidir. Eğer “V=10 iken t=?” sorusunun cevabı önemli ise t=t(V) şeklinde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerdeğiştirmesi de mümkündür. Sıcaklık değerinin hesaplanabilmesi için deneysel veya teorik çalışma sonunda bir bağıntının bulunması gerekir.hava yoğunlugu.hareket doğrultusu. roketin hedefine varmadan bozucu tesirin altına girmesi roketin imal edilme düşüncesine aykırıdır. malzeme ve yerçekimi roketin hareketi süresince sabit kalırken.sürtünme sonucu meydana gelen ısı . Bu ayırma işlemi problemin çözümünde etkilidir. Çünkü. Bu sürtünme de aşırı ısınmaya neden olur. Sıcaklık yükselmesi malzemenin ergime sınırını aşarsa istenmeyen.Sıcaklık. İstenmeyen bir olayın meydana gelmemesi için roket ucundaki malzeme cinsinin ve et kalınlığının istenen şartları sağlayacak derecede olması gerekir.büyüklüklerin değişebilir kısmı kendi arasında BAĞIMLI DEĞİŞKEN ve BAĞIMSIZ DEĞİŞKEN şeklinde iki alt gruba ayrılır. Genelde. x . Meydana gelen ısınma roket ucunun geometrisi. V hız bağımlı değişken olarak. roket hareketini bozan etkileşimler meydana gelir. roket hızı gibi değerlere büyük oranda bağlı olacaktır. diğerleri değişir. Eğer x = x (y) şeklinde [Örnek: x(y)=4siny] bir düzenleme yapılırsa. Önceki örnekte verilen hareket probleminde. ρ . V . Bağımlı değişken ise bağımsız değişkene karşı değer alabilen bir değişkendir.roket ucunun geometrik yapısı .

Yinede her hal için çok sayıda yapılması gereken deneylerin getirdiği yüksek maliyet nedeniyle teorik analizin mümkün olmadığı veya büyük oranda hatalı olduğu hallerde deneysel yönteme başvurulur. çözümsüzlüğün olduğu durumlarda kullanılmalıdır. Sadece değişkenlerin birimleri birbirleriyle uyumlu olmalıdırlar. viskozite (akışkanların sıvılık kabiliyetini gösterir). Deney seti. sonucun mümkün olduğunca doğru olması için gerçek problemin küçük bir maketi olmalıdır. yoğunluk. Böyle bir bağıntının bulunması için deney yapan kişinin ölçüm cihazlarının kullanım kapasitesi ve hata yapma büyüklüğü hakkında uzman olması gerekir. Bu denklemler.5at2 : Vo ilk hızıyla başlamış bir hareketin zamana bağlı hız ve yol denklemleridir. Bununla birlikte. Örnek: Aşağıda verilen denklemleri analitik ve ampirik olması durumuna göre değerlendiriniz. T=T(ρ. Böylece keyfi ve bağımsız ρ. Deneysel çalışmalarla bulunan bu bağıntıların kullanılabilme aralığı analitik denklemlere göre oldukça sınırlıdır. Bu denklemler ile hesaplama bağımsız değişken olan zamanın 0 < t < ∞ aralığı içindeki tüm değerleri için geçerlidir. Günümüzde. sonsuza giden sayıdaki deney seti ise o kadar büyük sayıda personel ve maddi desteği gerekli kılacaktır. Örneğin. Ancak gerçek bir uygulamadan (deney bir nevi uygulama sahası olarak alınabilir) bulunması nedeniyle neticeleri analitik denklemlere göre daha sağlıklı olacaktır. Yani. yerçekimi ivmesi gibi fiziksel büyüklükler ancak deneysel olarak tesbit edilebilirler. 1. Çünkü. Bir çok mühendislik probleminin var olduğu düşünülürse sonsuza giden sayıda deney seti ile ancak tüm mühendislik problemleri çözüme kavuşturulabilir. Q ve V değerlerine karşılık T nin bağlı olarak hangi değerleri alacağı hesaplanabilir. Bu nedenle malzeme özellikleri hareket süresince sabit kalmalıdır. Çünkü. deneysel çalışma ancak.etkileyecektir. diğerleri bağımsız değişken olarak isimlendirilebilir. İlgili kitaplarada. ısı taşınım katsayısı (akışkanların ısı transfer etme yeteneğini gösterir). Bunlara deneysel olarak bulunmaları sebebiyle AMPİRİK BAĞINTI ismi verilir. 8 . y(t)=Vot-0. ısı iletim katsayısı (katıların ısı transfer etme kabiliyetini gösterir). Aynı zamanda deneysel ölçümler sonucu bulunmuş datalar iyi bir istatiksel bilgi ile değerlendirilmelidir. y(yol).4 Deneysel Çalışma Oldukca karışık ve analitik çözümü mümkün olmayan bazı problemlerde pratik hesaplamalar için kullanılan bir takım bağıntılar-denklemler deneysel çalışmalar neticesinde bulunur. Değişken büyüklüklerden sıcaklık bağımlı. Bu durumda a=g olacaktır.Newton Kanunu ve integrasyonla bulunduğu için ANALİTİK DENKLEM’lerdir. teorik analizin iyi neticeler vermediği. a) V(t)=Vo-at . x. sabit olmasından dolayı.x. Verilen bir denklemin ampirik olduğu. Denklemlerde bulunan değişkenlerin birimlerinin ne olması gerektiği de açıklanmıştır. a(ivme) ve t(zaman) değişkenleri için bir birim mecburiyeti verilmemiştir. yoğunluğu ve ısı iletim kabiliyeti deneysel olarak belirlenmiş bir metal plaka içerisindeki sıcaklık dağılımı oldukca iyi bir hassasiyetle teorik olarak hesaplanabilir. değişkenlerin önünde ve üst olarak bulunan sabitlerin çok küsüratlı olmasından anlaşılabilir. denklemlerde sabitler çok küsüratli değildir ve V(hız). Böylece deneysel olarak belirlenebilen yerçekimi ivmesi teorik bir analizle birleştirilerek denklem üretiminde kullanılabildiğine dikkat edilmelidir. denklemin ampirik olup olmadığı belirtilir. mühendislik problemlerinin çoğu teorik ve deneysel neticelerin birlikte değerlendirildiği özelliktedirler. Bu denklemler ivmenin sabit olduğu ve hareketin yavaşlayan bir karaktere sahip olduğunu göstermektedir. Verilen denklemler II. Yol ve zaman km (kilometre) ve h (saat) olarak verilmişse hız ve ivme km/h veya km/h2. herhangi bir problemin deneysel olarak analizi çok kapsamlı deney setini ve çok sayıda deney yapılmasını gerekli kılar.Q. cm ve s (saniye) verilmiş ise cm/s veya cm/s2 olacaktır. Aynı zamanda ampirik denklemin sağlıklı kullanılma aralığı da belirtilmiştir. Hiç süphesiz ki.V) şeklinde bir bağıntı araştırılıyor. g yerçekimi etkisinde gelişen hareketler içinde kullanılabilir. Dikkat edilirse.

çözülemeyen mühendislik problemlerinde genellikle süperpozisyon ilkesi uygulanır. en küçük olmakla birlikte hiçbir zaman sıfır değere sahip değildir. düşünülecek parametre sayısıda azaldığı için. çözülen problem bir geometrik problem ise. Bu nedenle. Genelde bir teorinin neticesi deneysel bir çalışmayla doğrulanmaya çalışılır. Esas 9 . Ancak. Daha sonra sonuçta elde edilen çözümler belirli fizik kaidelerine göre toplanır. Denklemdeki sabitler çok küsüratlıdır ve değişkenler H ve P . havanın atmosferik basıncınının denklemsel ifadesidir. elde edilen neticenin daha sağlıklı olmasıda sözkonusudur. Bu denklem ile sağlıklı bir hesaplama için maksimum H yüksekliği 11000 m olabilir. ana probleme göre çok daha küçük olan problemciklerdir. Teorik çalışmada problemin seyri üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler tesbit edildikten sonra. Po ve To deniz seviyesindeki basınç ve sıcaklıklardır. Bu prensibe göre çözülemeyen bir problem çözülebilir daha küçük parçalara ayrılır. Sıfıra en yakın ve en küçük şeklindeki bir yorum daha doğrudur.⎡ 0. o irtifa seviyesindeki basınç hesaplanabilir. Şayet. Başka bir ifade ile en küçük fiziksel yapıya diferansiyel eleman demek de mümkündür. Sonuç olarak büyük sistemlerin belirli sayıda alt sistemlere bölünerek. (örnek olarak mm ve N/m2). matematisel olarak. çözülebilirlik şartına ulaşılabilmesidir. parçalama işlemi bağımsız değişkenler olarak belirlenen fiziksel büyüklükler esas alınarak gerçekleştirilir. çözülemeyen problemin sonsuza (N→ ∞ ) giden sayıda parçalama ile çözümü aranırsa. Diferansiyel eleman. Daha sonra Nümerik Teknikler kullanılarak. Bu doğrulama işlemi bir problemin birkaç sahası için içra edildikten sonra ileri sürülen teorinin doğru neticeler verdiği kanaatine ulaşılır. H ve P’ nin bu denklemde kullanılması yanlış netice verecektir.5 Teorik Çalışma ve Diferansiyel Çözüm 5. Diferansiyel Yüzey veya Diferansiyel Hacim isimlerinide alabilir. Yani denklemin kullanımına bir sınır getirilmiştir. diferansiyel eleman esas problemin bir minik minyatürü şeklinde olur. zaman (t) için (zamanın diferansiyel elemanı veya diferansiyeli ). Bu denklemde 0 ile 11000 metre arasındaki herhangi yükseklik yazılarak. Daha büyük problemleri ve yapıları daha küçük problemler veya yapılar şeklinde düşünmenin temel mantığı. Bu şekilde asıl problem için lazım olan genel çözüm elde edilmiş olur. Daha önce çeşitli ölçüm cihazlarıyla basınç değerleri ölçülmüştür. lim ∆t = N = dt N →O t şeklinde bir örnekle tariflenebilir. çözüm gayesi ile üretilmiş. belirlenmiş fiziksel büyüklükler arasında direkt olarak bir denklem türetmek pek mümkün değildir. Daha yükseklerde yanlış netice verecektir. Bir fiziksel büyüklüğün en küçük parçası. Dolayısıyla. Parçalama işlemi makas veya testere ile gerçekleştirilen bir olgu olmayıp. ölçüm değerleri formülize edilmişlerdir. onun matematisel olarak türevi (ingilizcede diferansiyel) dir. Bu diferansiyel eleman duruma göre Diferansiyel Aralık. Dolayısıyla bu bir AMPİRİK DENKLEM’dir. Ayrılan bu parçalar teker teker birbirlerinden ayrı olarak çözüme tabii tutulurlar. Çünkü direkt bir denklem yazmak için mantiken ve fiziksel olarak gerekçe bulunamaz. 1.0065H ⎤ b) P = Po ⎢1 − ⎥ : Bu bağıntı atmosferin değişik yüksekliklerinde (H) ölçülen basınç To ⎦ ⎣ (P) değerlerinin nümerik ve istatistik metodlarla denklem haline dönüştürülmesinden belirlenmiş olup. sırasıyla m ve Atm. Çözülemeyen problemde. Özellikle. bu değişkenlerin problemin geçerliliği süresince oynadığı rol de tespit edilmelidir. termodinamikte ve akışkanlar mekaniğinde Kontrol Hacmi olarakda isimlendirilir. Değişken fiziksel büyüklüklerin artan sayısı teorik analizin yapılabilirliğini azaltır. 1 büyük problemin N sayıda küçük probleme ayrılması esastır.26 Teorik çalışma deneysel çalışmaya göre ucuz olması nedeniyle tercih edilir. birimlerinde olmak zorundadırlar. Bu işlemde amaç fiziksel büyüklükleri sabit ve değişken şeklinde iki gruba ayırmaktır. elde edilen her bir parçaya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir. bu gerekçelerin üretilebileceği yeni ortamlar düşünülmelidir. Parçalama işlemi diğer bir tanımla türetmedir. Genel olarak. Bahsedilen parçalama işleminin sayısı arttıkca. hayali-sanal olarak düşünülen. Başka birimlerde. Genel olarak.

Bir problemde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi herhengi bir eğridir. Şekilden S −S tgθ = 1 0 yazılabilir. y=0. Ancak. Hangi aralıklarda çözüm sağlıklıdır. bir küre ise diferansiyel eleman küçük bir bir küre parçası. Ancak. Genelliklede. Mantıksal olarak en küçük yapı içerisinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi ancak lineer olabilirler. esas problem bir silindir ise diferansiyel eleman da küçük bir silindir parçası şeklindedir.5(1. Buna göre hareketleri tanımlamak için gerekli olan bağıntıları tanımlayınız. en basit eğri-en basit denklem-en basit değişim lineer (y=ax+b) bir denklemdir. Çünkü. Lineer bir değimin eğimi (θ) tüm t değerleri için aynıdır. Bu eğrinin bilinen fonsiyonlar (sinüs. Çünkü. Örnek : İki değişik harekette yolun zamana göre değişimleri aşağıdaki şekilde verilmiştir. Sonuç olarak.5 ise dx = ?” sorusu hiç bir zaman netice bulamaz.5x2+C den. alınabilen veya alınamayan integrallerde olduğu gibi. sinuziodal ve logaritmik eğriler veya değişimler meydana gelmez. sıfır olmayan bir büyüklüktür. çözülemeyen bu problemin en küçük parçası olan diferansiyel eleman içerisinde tüm değişimler lineerdir. Dolayısıyla bir çözümsüzlük mevcuttur. Diferansiyel eleman ile ana problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler arasında belirli fiziki kaidelere göre geliştirilmiş bağıntılara ise DİFERANSİYEL DENKLEM ismi verilir. log. Bir diferansiyel denklem. sistem sonsuza giden sayıda parçalara ayrılarak süperpoze edilir. yarım açı formülleri vb çözüm şekilleri gibi. “ y = ∫ xdx integralinde x=1. Dolayısıyla I. denklem teşkil edilirken bağımsız değişkenin diferansiyel boyutunda. Başka bir bakış açısıyla.5)2+C şeklinde hesaplama yapılması mümkündür.” gibi Eğrisel Değişim mutlaka bilinmesi gereklidir. exp veya porabolik) cinsinden açık ifadesinin yazılabilmesi problemin çözülmüş olduğunu gösterir. diferansiyel denklemlerin çözümlerinde de çeşitli teknikler vardır. “x=1. Sonuç olarak I. cosinüs. Hareket için s ve t böyle bir kavramla birbirine bağlanmakta ve bir denkleme dönüşmektedir. Herhangi bir t anındaki θ değeri bulunursa bu tüm t ler için kullanılabilir. Hareketin tam olarak tanımlanabilmesi için s ve t ye . bağımlı değişkenin nasıl değiştiği araştırılır. Diferansiyel çözümün anlaşılabilmesi için aşağıdaki kinematik probleminin üzerinde durulmasında büyük fayda vardır. Diferansiyel denklemlerinde. Lineer denklemden daha basit ifade ise sabitlerdir. tan.Hareket) diferansiyel denklemlerdir. Aslında soruda “Şeklin yazı ifadesi nedir” sorusuna cevap isteniyor. Mühendislik problemlerinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi başlangıçta bilinmez. İntegrallerin çözümünde karşılaşılan değişken dönüşümleri.problem bir prizma ise diferansiyel elemanda minik bir prizma. lineer bir değişim yakalamak için. (II. Bu nedenle ya nümerik olarak yada analitik olarak tekrar çözülmelidirler. Bilinen dx en küçük ama. en küçük parçalara ayırarak meydana getirilen çözüm tekniğine ise DİFERANSİYEL ÇÖZÜM denir. Bu denklemdeki t1 − t0 tgθ yol/zaman kavramına uygun olarak m/s birimine sahip olmalıdır. Bu tür eğriler veya değişimler asıl problem boyutunda meydana gelir. kısmi integrasyon. Harekette yol zamana göre lineer olarak artmaktadır. Bulunacak bu bağıntı benzer hangi problemlerde S(yol) sorulara cevapların kullanılabilir. Direkt hesaplamalar için kullanılamazlar. Bu nedenle “Bu bağıntı nasıl olmalıdır? Nasıl elde edilir? 10 Bu şekle göre I. bu integralin çözümü olan y = 0. analitik olarak çözülebilen ve çözülemeyen tipleri mevcuttur.5 için y ne olmalıdır?” sorusu S1 S0 0 t0 θ Lineer Değişim (I.hareket) t1 t(zaman) Açıklama : Dikkat edilirse bir hesaplama için mutlaka gerekli olan bir denklem veya bağıntı isteniyor. bildiğimiz klasik denklemlerden farklıdır. Daha önce verilmiş olan İntegraller en basit cevaplanamaz. Yani diferansiyel boyutta parobolik. Dolayısıyla çözülemeyen ana problemler süperpoze edilirken genel çözüm grubunu oluşturan herhangi bir eğri çok sayıda doğrulara bölünmektedir.

Bu denklemler birbirine bağlı olup birinin neticesi bir sonraki hareketciğin input bilgisi olacaktır. Fakat. Bu yaklaşımdan hareketle parçalama sayısı arttıkca. aşağıdaki S-t grafikleri elde edilir. Bu nedenle. 8 parçacık için 8 bilinmeyenli denklem sistemi ortaya çıkacaktır. Böylece.hareketin çözümünden s ve t arasında lineer bir değişim için çözümün olabileceği sonucu ortaya çıkmıştır. Bu hatayı azaltmak için çözüm düşünülen küçük hareket sayısının artırılmasıdır. yani. Harekette ise yolun zamana göre değişimi herhangi bir eğridir. Neticede I. Yani gerçek ve lineer değişimler birbirine yaklaşacaktır. Hareket için bu noktada bir çözümsüzlük mevcuttur. Bu eğriyi bilinen fonksiyonların çarpımı.hareketin 8 parçaya bölünmesi 2 3 4 ∆t1 0 ∆t1 ∆t1 ∆t1 t(zaman) I.hareket uygulamasından elde edilecek hız ve denklem sayısıda 8 e çıkacaktır. Dolayısıyla 4 hareketcik için 4 bilinmeyenli.hareketin 4 parçaya bölünmesi I. Çünkü. Bu amaçla dilim sayısı bölüm sayısının 8 olursa. kinematik problemlerde herhangi bir andaki hız ve yol merak edilir. Bu denklem eğimin sabit olduğu. Çünkü. Eğrinin eğimi zamanla değişmektedir. II. “Niçin böyle bir fonksiyon?” sorusu her seferinde cevap bulamayacaktır. Bununla birlikte lineer değişim ve gerçek değişim arasındaki farkta ε1 den yarı yarıya azalarak ε2 ye düşecektir. I. mantıksal bir tabanı olmadığı için yanlış olacaktır. Örneğin. Hareketin denklemi. Bununla 11 . V bağımlı ve t bağımsız S −S S değişkenler olmak üzere V (t ) = 1 0 = t1 − t0 t şeklindeki olup tüm zamanlar için hareketin hızını verir. herhangi bir an için bulunmuş olan eğim diğer zaman dilimleri için yanlış olacaktır. II.hareketten elde edilen hız bağıntısı uygulanabilir. bu çözüm küçükte olsa hatalı olacaktır. Hareket 4 ve 8 parçaya ayrılırsa. Hareketteki yaklaşımla hızı bulmak mümkün değildir. Bu büyüklüğe literatürde HIZ ismi verilmiş ve V harfi ile simgeselleşmiştir. yolun zamana göre düzgün değiştiği tüm hareketler için geçerlidir. Çözüm için II. gerçek değişimler çözüm için olması arzu edilen lineer değişimler birbirlerine yaklaşacaktır şeklinde genel sonuç elde edilir. V=V(t) veya S = S(t) şeklinde bir bağlantı arandığı için t bağımsız değişken olarak tercih edilmelidir. toplamı veya bölümü şeklinde direkt yazmak. II. bölüm veya dilim sayısının artması halinde meydana gelen hata azalacaktır. Dolayısıyla I. Çözmek içinde hareket daha kısa süreli hareketciklere bölünmelidir.hareket ∆t1 lik zamana sahip 4 eşit hareketciğe bölündüğü zaman her hareketcik içerisinde s-t değişiminin biraz daha basit olduğu görülecektir. zamana göre değişimlerin lineer olması prensibi gözetilmelidir. Harekette olduğu gibi yol zamana göre düzgün değişmiyorsa kullanılamaz. her bir hareketin zamanı ∆t2=∆t1/2 olacaktır. Böylece 4 küçük hareket için 4 tane denklem ve hız değeri bulunacaktır. Bu hata kabul edilirse her bir hareketcik için I. Netice olarak. S(yol) 1 ε1 Lineer değişim kabulu S(yol) 1 ε2 4 8 ∆t2 0 ∆t2 ∆t2 t(zaman) I. Bu nedenle her dilim içerindeki değişim lineer olarak kabul edilirse. gerçek eğri ve lineer eğri arasında bir ε1 kadar Hata farkı meydana gelecektir.hareket çözüm gayesiyle daha küçük parçalara ayrılırken. II.ilave olarak m/s birimine sahip yeni bir fiziksel büyüklük gereklidir. II. Çünkü. II. Hareket için V=2sint + lnt veya V = 5t2-et gibi bir tanımlamalar doğru olmayacaktır.

∞ m/sn veya ∞ oC gibi ifadeler ölçüm aletlerinin ve insan hafsalasının ötesinde bir olgudur. Hareketciğin meydana geldiği bu en kısa zaman aralığı DİFERANSİYEL ELEMAN olacaktır. ∞ sn. bağımlı değişken sayısı birden fazla ise DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ ismini alır. Hem bağımlı hemde bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ sözkonusu olacaktır. Bu denkleme ulaşmak için uygulanan sonsuz küçük parçalara ayırma mantığı ve süreci DİFERANSİYEL ÇÖZÜM olarak bilinmektedir. Bu tanımlamalara ilave olarak. Bağımsız değişken sayısı ve bağımlı değişken sayısı birer tane ise diferansiyel denklem ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM ismini alır. sonsuz veya tanımsız olmadan önceki. “Çok bilinmeyenli denklem sistemi nasıl çözülecek?” ve “yukarıdaki ifadeden S nasıl çekilecel?” soruları cevaplanmalıdır. sıfır değilse Homojen Olmayan (non-homojen) diferansiyel denklem olarakta isimlendirilir. Ancak. Bu kavramlar diferansiyel denklemin çözümünü de belirlemektedir. Bu işlem sonucu. Bulunan bu denklem tüm hareketler için geçerlidir. tanımlı olan son değere matematikten bildiğimiz LİMİT ile ulaşılabilir. bağımsız değişken ve sabitler ise eşitliğin diğer tarafında toplanırlar. Bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM. Bu denklem sisteminin çözümü ayrı bir zorluk olarak düşünülmelidir.birlikte ele daha fazla bilinmeyenli denklem sistemi elde edilmektedir. Çözüm aşamasında bağımlı değişken ve türevleri eşitliğin sol tarafında. parçalama sayısı t ∆S dS n → ∞ ⇒ → dt → 0 ⇒ lim ∆t = dt = V n n →∞ ε →0 Bu prosesle bulunan denklem DİFERANSİYEL DENKLEM olacaktır. İşlemlerdeki ∆t ve ∆S sonlu küçük zaman ve yol. Dolayısıyla. elde edilen denklem sistemi bir toplama işlemi gerektirir ki bunada integrasyon ismi verilir. Adi diferansiyel denklemler “ d “ . En az hata ile çözüm için sistem en küçük parçasına ayrılır. Yolun (S) diferansiyeli dS. Yinede. Sonsuzluk matematiksel ve fiziksel olarak yorumlanamayan bir büyüklüktür. Daha önce bahsedilen ve asıl problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklerin değişken olanları diferansiyel denklemlerin bağımlı ve bağımsız değişkenlerini meydana getirirler. Eğer parçalanma sayısı sonsuza giden miktarda büyük alınırsa hata değeride sıfıra ve hareketciğin zamanı gidecektir. Yolun zamana göre değişimi ne olursa olsun bu denklemle cevap almak mümkündür.hareket için herhengi bir zaman diliminde hız ifadesi matematiksel yaklaşımla şu şekilde yazılabilir: n. En az hata için dilim sayısı olabildiğince artırılmalıdır. kısmi diferansiyel denklemler “ ∂ “ operatörü ile gösterilirler. ∞ N. Bu son ifadeden hızın. bağımlı değişkenin veya türevlerinin en büyük kuvvet derecesine görede Derece olarakta sınıflandırılabilir. Ancak meydana gelecek çok bilinmeyenli denklem sistemini çözümü bu artırıma engel olacaktır. yolun zamana göre birinci türevi olduğu sonucu çıkarılabilir. Başka bir ifadeyle birbirinin tersi olan. buna türev veya diferansiyel. hızın (V) diferansiyeli dV ve sıcaklığın (T) diferansiyeli dT olacaktır. dt ve dS ise sonsuz küçük zaman ve yol olarak isimlendirilir. Bu açıdan II. Ancak. çözüm için bir sistemin sonsuz küçük parçalara ayrılması ve bunların tekrar toplanması olarak tariflenebilir. eğer eşitliğin sağ tarafı sıfır ise Homejen.hareketin S = S(t) fonksiyonu belirlenip zamana göre türetilirse hız bulunmuş olur. II. 12 . Bu nedenle herhangi bir ifadeyi sonsuz kabul etmek mümkün değildir. Bu değişkenlerin sayılarına göre diferansiyel eleman üzerinden elde edilecek diferansiyel denklemin isimlendirilmesi yapılabilir. Diferansiyel denklem sistemlerinin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem elde bulunmalıdır. türev ve integrasyon. çözüm tekniğini ve diferansiyel denklemi ilk bulan bilim adamlarının isimleriyle anılan diferansiyel denklemlerde mevcuttur. Diferansiyel denklemler aynı zamanda bağımlı ve bağımsız değişkenlerin diferansiyellik derecesine (türev mertebesine) göre Mertebe olarak. zamanın (t) diferansiyeli dt. hata sıfır değildir. operatörü ile.

mertebe 1. 3. Açık formu bilinmeyen birden fazla bağımsız değişkene bağlı bir bağıntının diferansiyeli alınabilir ve bu diferansiyel form minimum-maksimum hesabı veya başka çözüm amacıyla kullanılabilir.mertebe. 1. x ve y bağımsız değişkenler. 1. x bağımsız değişken.derece non-homojen ⎣ dx ⎦ d4y + 4 y = 0: y bağımlı. Bir extramum noktada bağımlı değişkenin diferansiyeli sıfırdır.derece homojen 5) dx 4 6) q = − k 7) dT : Fourier Dif. 1. 1.derece (non-lineer) non-homojen dx 2 ⎡ dy ⎤ 4) ⎢ ⎥ + 4 y = sin x : y bağımlı. 2. 1) dy + 4 y = sin x dx : y bağımlı.5. Böylece yukaridaki örnek için ∂z = 0.Örnek : Aşağıdaki diferansiyel denklemleri isimlendiriniz. 1. Bir z=z(x. t bağımsız değişkenler. x bağımsız. 1. Denklemi . 1. 13 . Mertebe.sistemi 9) ∂2u ∂2v + = x+y ∂x 2 ∂y 2 :u ve v bağımlı . x bağımsız değişken. x bağımsız değişken. x bağımsız değişken.denk.denklem ∂x 2 ∂y 2 ds d 2 r + =3 dt dt dr − 3s = ln t dt ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y 8) : s ve r bağımlı. 4. 2.y) fonsiyonunun 1. sistemi 1.derece dr ∂2T ∂2T + = 0 : T bağımlı değişken. Kısmi dif.1 Bazı Diferansiyel Uygulamaları Diferansiyel yaklaşım denklem üretiminin yanında varolan bazı denklemlerin çözümünde de kullanılır. x ve y bağımsız değişkenler. ve 2. Fakat bağımsız değişken bu noktalarda kesinlikle sıfır değildir.derece (lineer) non-homojen dx 2 3) dy + 4 y 3 = sin x : y bağımlı. Isı transferinde kullanılır.denk. Adi dif. türevleri şu şekildedir. Mertebe. dz = ∂z ∂z dx + dy dy ∂x d 2z = ∂2z 2 ∂2z ∂2z dx + 2 dxdy + 2 dy 2 ∂x 2 ∂x∂y dy Özellikle extramum (minimum veya maksimum) noktaların belirlenmesi noktasında çok faydalıdır.mertebe. mertebe. Kısmi dif. Bu noktada bazı örnekler şu şekilde verilebilir. dx≠0 ve dy≠0 yazılabilecektir.derece (lineer) non-homojen 2) d 2y + 4 y = sin x : y bağımlı.

Yukarıdaki şekilden görüleceği üzere seçilen orijin noktasından uzaklaştıkca farklı hız değerlerine ulaşılacaktır. Isı akış doğrultuları şekilde oklarla gösterilmiştir. geometri R yarıçapında ve H yüksekliğindeki bir silindirik yapı.z. dz + dy + dx + ∂x ∂y ∂t ∂z Bulunan diferansiyel ifade dt’ye bölünerek ivme bağıntısı bulunabilir. Bu durumda ısının en az miktarda kaybı için sadece A yüzeyi ile 14 . Sıcak sıvının soğumasının en az düzeyde olabilmesi için düşünülen geometrilerin boyutları ne olmalıdır. Burada C depo malzemesinin ve ortamın bir sabit değeridir.A. V hızının x. V=V(x. Akış kanalının boyutları.Problem-1: Bir akış ortamında akışkan taneciklerinin hızını veren hız profilini veya hız alanını belirleyiniz. geometri ise KxLxM boyutlarında prizmatik yapıdır. dolayısyla akış kesiti değiştiği için kütlenin korunumuna göre hızda değişmelidir.t) ise dV = ∂V ∂V ∂V dV ∂V dx ∂V dy ∂V dz ∂V ∂V + ise a = W+ + V+ + U+ =a= ∂x ∂y dt ∂x dt ∂y dt ∂z dt ∂t ∂t ∂z Son ifadedeki ilk üç terim konuma bağlı konvektif ivme. Taneciklerin ivmesi için bir bağıntı türetiniz. En az ısı kaybı için hangi geometri uygundur.y. Problem-2: 25 oC lık ortam sıcaklığında 300 oC lık sıcaklığa sahip 1000 m3 lük bir sıcak sıvıyı saklamak üzere iki farklı geometriye sahip depo düşünülmektedir.(300-25) denklemiyle basitce hesaplanabilir.(Tiç-Tdış)=C. Bu durumda hız x. V ve W olarak gösterilirse hız için şu işlemler yapılabilir. R K M H L Açıklama: Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. ∂V ∂V ∂V ∂V dt yazılabilir. y ve z üzerindeki izdüşümleri U.z ve t nin fonksiyonu olacaktır. 2. Hız bir vektörel büyüklük olup her 3 eksen üzerinde de izdüşümü meydana gelebilir.y. Dolayısıyla hız sabit olsada akışkanlar için ivme sıfır olmayabilir.A. son terim ise zamana bağlı ivme olarak bilinir. 1. Meydana gelen ısı transferi Q=C. V = Ui + Vj + Wk . A ise ısının transfer olduğu yüzeydir. z V x 0 y Çözüm için gerekli koordinat sistemi kartezyen (x:y:z) olarak seçilirse akışkan taneciklerinin hızı x. y ve z ye göre değişecektir. Aynı zamanda her noktadaki hız değeri zamanlada değişebilir.

582 0 1000 1000 = = 10. Silindir yapının tercih edilmesiyle ısı kaçağından %7. 15 . 2000 dA 2000 A = 2πR 2 + ⇒ = 4πR − 2 = 0 3000 R dR R 3 H= 2. 1000 1000 ∂A 1000 1000 + + LM ) ise = 2(− 2 + M ) = 0 ⇒ M = 2 ∂L L L M L ∂A 1000 1000 1000 . Bu şekle göre R nin 5 m civarlarında A yüzey alanının minumum bir değeri vardır. 1000 m3 lük hacmi veren en küçük A yüzeyi aranmalıdır. A=A(M. ∂M A’nın en küçük değerini bulmak için türevi (dA) sıfır olmalıdır. Silindirin yüzey alanı (553. Q ve A doğru orantılı olacağı için.613 10 × ⎛ 2000 ⎞ R=⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 1/ 3 = 5. =0 ∂L ∂L ∂M ∂A = 0 .419 5 10 15 20 1 r 20 Prizmatik yapı için çözüm: HACİM= KLM = 1000 ⇒ K= 1000 1000 1000 + + LM ) ve A = 2( KL + KM + LM ) = 2( M L LM Öncekinden farklı olarak burada A hem L hemde M nin fonksiyonu olarak elde edilebildi. dA = ∂A ∂A ∂A dL + dM ise dL≠0 ve dM≠0. Silindir için sadece R’nin fonksiyonu olarak değişiyordu.oynanabilir. Silindirik yapı için çözüm: HACİM= πR 2 H = 1000 ⇒ 1000 1000 ve A = 2πR 2 + 2πRH = 2πR 2 + 2πR 2 πR πR 2 A nın en küçük değerini bulmak için türevi sıfır olmalıdır. A nın R ye göre değişimi şekilde verilmiştir.10+10.58]x100/600) daha tasarruf edilebilir. olmalıdır. Amin=2(10.58m 2 R 5. en az ısı tranferi için A değeride en küçük olmalıdır.838m .7 (=[600-553. Bunun içinde A’nın L ve M ye göre kısmi türevleri sıfır olmalıdır. prizmanın yüzey alanından (600 m2 ) daha küçüktür.58 m2).L) ise diferansiyeli şu şekildedir.419m A( r) 1000 H= 553.419) 2 + = 553. L= ⇒ L3 = 1000 ise L=10 m = 2(− 2 + L) = 0 ⇒ L = 2 2 2 ∂M M M 1000 / L A = 2( [ ] M=1000/102 =10 m ve K=1000/(10.10)=10 m dir .10)=600 m2 1000 m3 lük hacim silindir yapı ile daha düşük yüzey alanı ile sağlanmaktadır.10+10. 2 2/3 πR ⎛ 2000 ⎞ π⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 2000 Amin = 2πR 2 + = 2π (5.

Problem: Şekilde görülen taralı alanda Z vektörü düzlemsel değişim göstermektedir.. Seriler yardımıyla dx. Dikdötgen şeklinde olması istenen sahanın. Herhangi bir triginometrik veya logaritmik fonksiyonun kendisi çarpımı veya toplamı bu açılım ile gösterilebilir.2 4. a=250-b Alan=A=a. Örnek olması açısından bir integralin alt ve üst sınırının ortalaması..2 n! n =0 Bu açılımlar yardımıyla çözümsüzlüğe sebep olan bir türevlenebilir bir fonksiyon polinom haline dönüştürülerek çözümsüzlük aşılmaya çalışılır. = ∑ ( x − xo ) n 2 3..2 Seriler Analitik veya teorik çözümlerin üretilmesinde en çok kullanılan yötemlerden biride seri açılımlardır..dy lik diferansiyel elamanın sınırları arasında bir bağıntı geliştiriniz.. = ∑ n! 2 3. y Zy y0+dy y0 dy dx Zx Z Zx ? dx dy ? Zy Diferansiyel Eleman Diferansiyel yüzey 0 x0 x0+dx x 16 .? Çevre=2a+2b=500 m. + Cn ( x − xo ) n n =0 ∞ Bu ifade n. bir aranılan kök değerinin yaklaşık değeri veya bir türevin noktası olabilir. Koordinat sistemini (x:y) seçerek diferansiyel elemanı oluşturunuz.Problem-3: 500 m uzunluğundaki bir tel ile bir saha çevrelenecektir. Çözüm süreci içerisinde fonksiyonun kendisi işlemin devamını mümkün kılmaz ise seri açılımıyla devam edilir. Bu serideki xo çözüm sahasının alt ve üst noktaları arasını veya çözüm civarını tarif eder. ∞ y ' ' (0) 2 y ' ' ' (0) 3 y ( IV ) 4 y (V ) 5 y ( n ) (0) n x y ( x) = y (0) + y ' (0) x + x + x + x + x + ..2 5.2 n =0 ∞ y' ' ( xo ) 2 y' ' ' ( xo ) y ( n) ( xo ) 3 y( x) = y( xo ) + y' ( xo )( x − xo ) + ( x − xo ) + ( x − xo ) + ..5.3. Bu serilerin xo=0 açılımı Maclaurin ve xo≠0 açılımı ise Taylor serisi olarak bilinmektedir. Derece bir polinomu gösterir..4.3.b =b(250-b) = 250b-b2 dA/db=0 ise 250-2b=0 ise b=125 m ve a=125 m bulunur b 1. alanının maksimum a olması için kenar uzunlukları ne olmalıdır. Bu serinin bir xo noktası civarında gösterimi şu şekildedir: y = ∑ Cn ( x − xo ) n =C0 + C1 ( x − xo ) + C2 ( x − xo ) 2 + C3 ( x − xo ) 3 + C4 ( x − xo ) 4 + . Değişik seri ifadeler olmakla birlikte en temel seri “kuvvet serisi” olarak bilinir..

(x0+dx:y0+dy) daki Z değerleri bu denklemler yardımıyla belirlenebilir. Diferansiyel eleman üzerinde x0≠0 ve y0≠0 olduğu için Taylor Serisi bu amaçla kullanılabilir. Örnek olarak diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki gerilme σ ise dx kadar ve dy kadar sonraki değerleri şöyledir. Nasıl bir eğri değişimi ile iki sınır birbirine bağlanmaktadır.Çözüm için taralı alan diferansiyel yüzeylere bölünmüştür. Bu elemanın koordinatları (x0:y0) ve (x0+dx:y0+dy) olacaktır. akış ortamı bir denklemin yazılabileceği 17 . (x0:y0) daki Z değerleri biliniyor kabul edilirse..2 ∂x n n! n =0 Z ( y) = Z ( yo ) + ∞ ∂Z ( yo ) ∂ 2 Z ( yo ) ( y 2 − yo ) ∂3 Z ( yo ) ( y − yo )3 ∂ n Z ( yo ) ( y − yo )n ( y − yo ) + + + . Z x ve y’ ye göre lineer olarak artacağı veya azalacağı için. Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂Z ( yo ) dy ∂y bulunur Bulunan sonuçlar mühendislikte kullanılan değişik fiziksel büyüklükler için gemelleştirilebilir. tüm sistemler için bir değişimi seri ile ifade etmek mümkündür.. Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂y ∂x ∂Z ( xo ) dx ∂x Bulunan son ifadelerde gerekli yoketmeler yapılarak ve yeniden düzenlenirse Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + . Sonsuza giden sayıda olan diferansiyel yüzeylerden bir tanesi ele alınarak istenen bağıntı kurulabilir. Bu amaçla.. Bu soru seri açılım ile cevaplanabilir. = ∑ ∂y ∂y 2 2 ∂y 3 3. (x:y) düzleminde hava yoğunluğu hesabı yapılmak istenirse yukarıdakine benzer işlemler yapılır.. Z ( x) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( y − yo ) ( x − xo ) .türev sabit olacaktır. Ancak Z hem x hemde y ile değiştiğinden türevler kısmi türev olacaktır..2 ∂y n n! n =0 Daha önce diferansiyel elemanın sonsuz küçük olduğu ve içerisindeki tüm değişimlerin lineer olduğu söylenmişti. Diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki (x0:y0) veya girişindeki değerler Zx ve Zy ise karşılık yüzeylerdeki (x0+dx:y0+dy) veya çıkıştaki değeri nedir? Bu soru diferansiyel eleman üzerinden denklem üretiminde. Sadece diferansiyel eleman için değil.. yukarıdaki denklemde x=x0+dx ve y=y0+dy yazılmalıdır: Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( yo + dy − yo ) ( xo + dx − xo ) . Daha yüksek mertebeden türevler bu durumda sıfır olacaktır. x0. Direkt bir denklem yazmak mümkün olduğu için. Çünkü tüm fonksiyonlar seriye açılabilir. Z=ax+b ve Z=cy+d ise 1. Bu durumda Z nin x ve y’ ye göre x0 ve y0 daki Taylor açılımları şu şekilde olacaktır: ∞ ∂Z ( xo ) ∂ 2 Z ( xo ) ( x 2 − xo ) ∂3 Z ( xo ) ( x − xo )3 ∂ n Z ( xo ) ( x − xo )n Z ( x) = Z ( xo ) + ( x − xo ) + + + . σ ( x + dx) = σ ( x) + ∂σ ( x) dx ∂x σ ( y + dy ) = σ ( y ) + ∂σ ( y ) dy ∂y Bir hava akımında akış sıcaklığına ve basıncına bağlı olarak hava yogunluğu çok değişecektir. Buradaki x. y ve y0 değişken oldukları için seçilen bir eleman tüm diferansiyel elemanları temsil edecektir. özellikle sürekli ortamlar için (ısı akışı veya akışkan akışının oluşturduğu ortam katı cisimler gibi belirli bir sınıra sahip olmadığı için sürekli ortam olarak isimlendirilir) önemlidir. = ∑ ∂x ∂x 2 2 ∂x3 3. Bir yüzeydeki Zx ve Zy değerleri hangi fonksiyonel değişimle diğer yüzeylere ulaşmaktadır. Böylece yukarıdaki açılımlar şu şekle dönüşürler. Z ( y) = Z ( yo ) + ∂y ∂x Bu ifadeler diferansiyel eleman içerisinde Z’ nin x ve y’ ye göre değişimini göstermektedir. Daha önce verilen seride y yerine Z yazarak x ve y yönündeki değişimler Taylor Serisi belirlenmiş olur. Dolayısıyla yukarıdaki ifadede.

Görülebileceği gibi çözüm için belirli olması gereken şart sayısının C sabiti sayısına eşit olması gerekir. başlangıç ve sınır şartları şartlar sağlanamadığı için çözümsüzlük mümkün olabilmektedir. Mertebe. Bilindiği gibi belirli integrasyon (sınırlı integrasyon) ve belirsiz integrasyon (sınırsız integrasyon) şeklinde iki integral alma yöntemi mevcuttur. 3. II. 1. tamsayı. kullanılacak şartların durumlarına göre problemler SINIR DEĞER PROPLEMİ veya BAŞLANGIÇ DEĞER PROBLEMİ olarak da isimlendirilebilir. ρ ( x + dx) = ρ ( x) + ∂ρ ( x) dx ∂x ρ ( y + dy ) = ρ ( y ) + ∂ρ ( y ) dy ∂y Diferansiyel eleman üzerinden çeşitli fiziksel kanunlar. Başlangıç ve sınır sartları tariflenirken bu orijin noktası ve koordinat sisteminin tipi dikkate alınmalıdır. Eğer bağımsız değişken sayısı biden fazla ise bu sayılar bağımsız değişken adedi ile çarpılmalıdır. 2. Dolayısıyla. İyi tesbit edilmeleri çözümün sağlığı üzerinde müspet yönde etkili olacaktır. Sonuç olarak nümerik karşılığı belli olmayan C’ li denklem ile direkt olarak sayısal bir hesaplama yapılamaz. Bir noktada çözüm denkleminin fiziki olarak doğru olup olmadığı hakkında karar vermemizi sağlayan en temel büyüklüklerdir. Bu şartlar. Eğer bu şartlar yerine gelmezse rahatlıkla çözümün yanlışlığından bahsedebiliriz. Yoğunluk (ρ) için bu değerler. Çözüm fonksiyonu bulunabilmesine rağmen. pozitif veya complex sayısal karşılığı belirli olmayan büyüklüktür. Diferansiyel denklem çözümlerinde bu sabitlerin sayısı daha fazla olabilir. x3 y = ∫ x dx ⇒ y = +C 3 2 x=3 ⇒ y=? 33 y = +C 3 (C den dolayı y tam belli değil) Belirsiz integral ile sadece bir C sabiti karşımıza çıkmaktadır. makine mühendisliği eğitimi sürecinde mutlaka 18 . diferansiyel denklemlerin çözümü esnasında da belirsiz integral çözümünde karşımıza çıkan integral sabitlerine benzeyen “C” diferansiyel denklem sabitleri karşımıza çıkar. Bu şartlar problemin yapısından elde edilir.6 Başlangıç ve Sınır Şartları İntegrallerin en basit diferansiyel denklem oldukları noktasından hareketle başlangıç ve sınır şartlarının tarifi ve gereği integrasyon işleminden verilebilir. negatif. enerjinin korunumu. başlangıç ve sınır şartlarının değeride değişecektir. diferansiyel denklemim çözümü mutlaka bir koordinat sistemine (kartezyen koordinatlar. mertebe için 1 tane C sabiti.diferansiyel elemanlara bölünür. Yani. Literatürde. Örnek olarak. Bu şartların anlaşılması için. Diferansiyel denklemin bağımsız değişkeni zaman ise bulunması gereken şart BAŞLANGIÇ ŞARTI. mertebe için 3 tane C sabiti bulunur. Eğer proplem geometrisi üzerindeki orijin noktası yer değiştirirse. Elemanın bir yüzeyindeki belirli kabul edilerek diğer yüzeyindeki yogunluklar yazılabilir.Newton Yasası vb kullanılarak yukarıdaki eşitlikler ile bir diferansiyel denklem bulunur. 1. Her koordinat sistemi mutlaka bir orijin noktasına sahiptir. Bu sabitlerin sayısı diferansiyel denklemin mertebesine göre değişir. Diferansiyel denklemlerin çözümü daha ziyade belirsiz integral çözüm mantığı ile çözülürler. mertebe için 2 tane C sabiti . bağımsız değişken geometri veya boyut ise bulunması gereken şart SINIR ŞARTI olarak isimlendirilir. İşte bu C sabitlerinin sayısal karşılıklarının bulunmasını sağlayan hallere BAŞLANGIÇ ve SINIR ŞARTLARI ismi verilir. “C” bir sabit olup reel. Sonuç olarak başlangıç ve sınır şartlarının bilinmesi veya problem üzerinden çıkarılabilmesi gerekir. Bu şartlar aynı zamanda diferansiyel denklemin çözümü sonrasında bulunan analitik ifadenin sağlaması gereken değerlerdir. özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin çözümünde çok etkilidirler. integrasyon işlemi veya diferansiyel denklem çözümü sonrasında elde edilecek çözüm denklemi bu C sabitlerinide içerecektir. bağımsız değişken sayısı 2 olan bir kısmi diferansiyel denklemin C sabiti sayısı 4 tür. Bu diferansiyel denklemin çözümünden hesaplamalarda kullanılabilecek analitik bağıntılar bulunur. Diğer taraftan. silindirik koordinatlar veya küresel koordinatlar ) göre yapılmak zorundadır. Bir problem sadece sınır veya sadece başlangıç şartı gerektirebileceği gibi her ikisinide birden isteyebilir. kütlenin korunumu. 2.

Silindirik veya küresel koordinatlardan birisi) seçilmeli ve problem geometrisinin bir yeride eksen takımının orijin noktası olarak tercih edilmelidir. Termodinamik kanunlara göre iki ortam arasında ısı transferinin olabilmesi için ortamlar arasındaki sıcaklık farkının sıfırdan farklı olması gerekir (∆T=T1-T2≠ 0). Yüzey alanı . Bu problemlerde ilk önce diferansiyel denklemin meydana getirilmesi araştırılacak daha sonra başlangıç ve sınır şartları bulunacaktır. t 6. Transfer olan ısı mıktarı . düşerse bir ısı absorberi olmalıdır. Isının yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa akması gerektiği için. Böyle bir bilgi olmadığı için doru sıcaklık dağılımları a. Doğru olması mümkün olabilecek veya beklenen çözümler neler olabilir? Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c q T2 T2 0 x=L L x Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri Problemi etkileyen Fiziksel büyüklükler: 1. q 2. Böylece duvarın bir yüzeyi T1. diğer yüzeyi T2 sıcaklığına sahip olacaktır. şekilde görülen kesik çizgilerle verilmiş eğrileri tanımlayan. En son olarakta. A Sınır Şartları orijin noktası solda orijin noktası sağda 1. aşağıdaki uygulama problemlerinin iyi analiz edilmesinde fayda vardır. Zaman . duvar veya levha içindeki sıcaklık yükselirse bir ısı üreticisi. duvarın iç noktalarındaki sıcaklık değerleri T1 ve T2 den büyük veya küçük olamaz. Böyle bir durumda iki ortam arasındaki levha veya duvar üzerinden bir miktar ısı geçecektir. Bu sıcaklık değerleri T1>T2 şeklinde birbirinden farklı olarak verilmiş ise levha-duvar içerisinden geçen ısı miktarını ve levha-duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklere bağlı olarak bulunuz. Çünkü. Sıcaklık . b ve c eğrilerinden biri olacaktır. ısı iletim yeteneği ) 4. Aksi halde.görülecek en temel konuları ihtiva eden. minimum veya maksimum noktalara sahip çözümler fiziken yanlış olacaktır. Çünkü. bulunması 19 . Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. çözüm fonksiyonunun bu eğrilerden birini vermesi gerekir. Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. L 5. PROBLEM-1: L kalınlığındaki levha veya duvarın iki yüzeyindeki sıcaklıklar T1 ve T2 dir. Bulunan diferansiyel denklemlerin belirlenen sınır veya başlangıç şartları vasıtasıyla çözümleri ileriki bölümlerde verilecektir.b ve c eğrilerinden biri olacaktır Her mühendislik probleminin çözümünde mutlaka bir referans sistem olarak bir eksen takımı (Kartezyen koordinat sistemi. Kalınlık . x = L ise T=T2 ∆T=T1-T2 x = 0 ıse T=T2 x = L ise T=T1 Bir duvar veya levha ile iki ayrı sıcaklığa sahip iki ayrı ortam oluşturulmuştur. Doğru bir çözüm için. x = 0 ıse T=T1 2. Duvarın veya levhanın iç bölgesindeki sıcaklıklarda bu iki değerin arasında olacaktır. T 3. Böylece duvar içerisindeki sıcaklık değişimi T(x) eğrisi veya denklemi şekildeki a. elde edilen diferansiyel denklemlerin çözümüyle bulunması gereken eğriler araştırılacaktır. Malzeme (yoğunluk.

mühendisliğin pratik uygulamalarında zamana göre bir değişme istenmez. 4 ve 5 nolu elemanları değişken olurken diğerleri sabittirler. deneysel çalışmalarla düzenlenmiş tablolardan malzeme tipine göre seçilir. n:orantının derecesi) . Dolayısı ile sıcaklık farkı büyüdükce transfer olan ısı miktarınında artması gerekir. Ancak bir denklemin veya bağıntının geliştirilmesine yardımcı olabilecek. problem parametrelerinin zamana göre değişimi istenmeyen ve beklenmeyen bazı olumsuzlukları beraberinde getirir.x ve y) bir problem meydana gelecekti.Levha veya duvar malzemesinin ısı iletme kabiliyeti iyi ise daha çok ısı. Aynı zamanda bulunacak çözümün formuda eksen takımının tipinden ve orijin noktasının yerinden etkilenecektir. Bununla beraber sıcaklık kalınlığın her noktasında farklı değerler aldığı için değişkendir. Şayet T ve x zamana bağlı olarak değişmiş olsaydı eksenlerin biri zaman boyutunu temsil ederken.x) bağlı olarak değişmektedir. Fakat bu orantının derecesi bilinemez. Bu değer literatürde ISI İLETİM KATSAYISI olarak bilinmektedir. Malzemenin ısı iletme kabiliyeti malzemeye ait bir sabit olup. ( q ∝ ∆Tn . kötü ise daha az ısı iletilmelidir. ( q ≈ 1/ Lm . fiziksel büyüklükler arasında şu yorumlar çıkarılabilir: . Böylece 2 boyutludeğişkenli (T ve x) çözüm aranacaktır.malzeme.gerekli başlangıç ve sınır şartları ancak orijini belirli olan bir sistem için belirlenebilir. Eğer x yönü q doğrultusuna göre 30o açılı seçilseydi T ve q hem x hemde x’ e dik doğrultuda (y doğrultusu) değişim göstereceğinden 3 boyutlu (T. Eksen takımının orijin noktası olarak levhanın sol tarafı tercih edilmiştir. Yani sıcaklık duvar içerisindeki noktadan noktaya değişmektedir. Yani q ile L ters orantılıdır. Başka bir ifade ile iki ortam arasında ısı transferinin olması için aralarında bir sıcaklık farkının (∆T=T1-T2 ) olması gerekir. . yasasına göre ısı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. Başka bir ifade ile sıcaklık (T) kalınlığa (L.x. Böylece çözüm düzlemi düşey doğrultu T ve yatay ısı akış doğrultusu x olacaktır. Eksen takımı ve orijin noktasının yeri değiştirilmiş olsa sınır şartlarınında değişeceği açıkca görülebilir. Bu problemin çözümünde amaç fiziksel büyüklükler arasında q=q(T.Termodinamiğin 2. Ancak duvar veya levha içerisinde her nokta için bir sıcaklık değeri sözkonusudur. Yani transfer olan ısı miktarı sıcaklık farkı ile doğru orantılıdır. 20 . Ancak. Bu işlem yapılırken mutlaka fiziksel büyüklüklerin DEĞİŞKEN olan tipi ele alınmalıdır. Yukarıdaki yorumların ilk ikisi birleştirilerek şu şekide bir denklem elde edilir. sınır şartlarına ilaveten birde başlangıç sartı gerekecekti. Bu sıcaklık farkı sıfır ise ısı transferi olmaz. Zaman bağlı olarak değişen problemlere DAİMİ OLMAYAN (unsteady) problem ismi verilir. düzlemsel kartezyen koordinatlar seçilmiş ve eksen doğrultularıda T ve x olarak alınmıştır. cözüm süresince veya çözüm alanında değişmezler.Levhanın veya duvarın kalınlığı arttıkca q miktarı azalmalıdır.A ısı akış doğrultusuna dik yüzey alanı olup transfer olan ısı ile doğru orantılıdır. yüzey alanı ve transfer olan ısı sabittir. Malzeme. Yukarıdaki fiziksel büyüklüklerin 2. Seçilen eksen takımının her eksenine (her doğrultusuna) fiziksel büyüklüklerden bir tanesi atanmalıdır. Bu tür zamana bağlı olarak değişmeyen problemler DAİMİ (steady) veya SÜREKLİ REJİM olarak isimlendirilir.t) (1) şeklinde bir denklem geliştirmektir. Bu şartlar altında gerekli olan sınır şartları çıkarılmıştır. Kalınlık sabit değer gibi görülebilir. Çünkü. Direkt böyle bir bağıntının yazılması şu aşamada mümkün değildir. Yani malzemenin ısı iletme kabiliyeti ısı yükü ile doğru orantılıdır.A. Duvar içerisi koordinat sisteminin x boyutu ile temsil edildiğinden T x’e göre değişecektir. m: orantı derecesi) . problem geometrisi bir düzlem yapı arzettiği için. zaman problemin çözümünü zorlaştırmasının yanında. Çünkü. 5 nolu fiziksel büyüklük olan zaman da bir değişkendir. Eksen takımı olarak.

dT q=k (4) dx 21 . Dolayısıyla diferansiyel eleman içinde m=n=1 olacaktır. Çözüm için bundan sonra fiziksel büyüklükler ile diferansiyel eleman arasında yukarıdaki mantıkla bağıntı elde edilmeye çalışılır. dx sonsuz küçük levha kalınlığı olduğu için. duvar veya levha içerisindeki sıcaklık dağılımının bilindiği bir yapı bulunursa çözüm ileriye götürülebilir. Bu diferansiyel eleman genelde problem geometrisinin çok küçültülmüş bir minyatürü olur ve genelde diferansiyel eleman ile ana problemin geometrisi birbirine benzerler.q∝ ∆T n Lm (2) Bu orantı bir katsayı ile ( k ) eşitliğe dönüştürülebilir. Çünkü. Süperpozisyon prensibi gereği çözülemeyen bir bütün çözülebilir daha basit ve kontrol edilebilir küçük parçalara ayrılır.b ve c eğrileri diferansiyel elemanlar vasıtasıyla sonsuza giden sayıda lineer doğruya ayrılmıştır. yorumu temsil edebilir. b ve c eğrilerinden hangisi olursa olsun. hem malzeme ısı iletme yeteneği hemde orantı katsayısı sabittirler. Bu en küçük yapıya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir.T2' ) olacaktır. b ve c eğrilerinden hangisidir. i sonsuz küçük parçalama sayısı ise ⇒ T T1 lim i →∞ L = dx lim ∆T = dT i →∞ i Lineer değişim Diferansiyel Eleman ve içerisindeki sıcaklık dağılımı x+dx Lineer değişimler dT T2 0 x x+dx x x dx Diferansiyel eleman ve üst taraftaki açıklamalar 3 nolu ifadeye taşınarak yeni haliyla denklem şu şekilde yazılabilir. Bölünen her parça içerisinde değişimler biraz daha basitleşir. Bu eleman çok küçük olduğu için içerisinde sıcaklığın kalınlığa göre değişimide LİNEER olacaktır. bu aşamada bir tıkanma meydana gelmiştir. sıcaklığın levha içerisinde kalınlığa bağlı olarak ne şekilde değiştiği bilinmemektedir. Sonuç olarak. Bulunan son denklem daha ileriye götürülemez. Bu parçalama sayısı artıkca her parça içerisindeki değişimler lineer hale yaklaşacaktır. Bu sıcaklıklar T1 ve T2 nin arasında olacaktır. Matematik ifadeyle. Eğer. Çünkü. bunların bir tanesi aşağıdaki gibi olacaktır: Bu incecik duvarın yüzey sıcaklıkları T1' T2' olacaktır. Sıcaklığın levha içerisindeki değişimi a. bu eğrilerin diferansiyel eleman üzerindeki izdüşümleri mutlaka bir doğru olacaktır. ∆T n q=k m L (3) Son ifadedeki k bir orantı sabiti olup yukarıdaki 3. Şayet bölüm işlemi sonsuza giden sayıda yapılacak olursa sistem en küçük parçasına ayrılmış olur. Sıcaklığın duvar veya levha içerisindeki değişimi a. Sonuç olarak. Bu değişim m ve n nin değerlerine göre şekil alacaktır. Dolayısı ile m ve n bilinmediği için sayısal hesaplamada yapılamaz. Sonsuz giden sayıdaki doğrucuklar yanyana gelerek herhangi bir eğriyi oluşturmaktadırlar. bu kalınlığın iki kenarı arasındaki sıcaklık farkıda sonsuz küçük (dT= T1' . Diğer bir ifade ile a. Duvarın en ince dx kalınlığındaki dilimlere ayrıldığı düşünülürse.

Bu nedenle meydana gelecek tersliğin giderilmesi için 4 nolu ifade aynı zamanda (-) ile de çarpılmalıdır. Yani. Böylece düzlemsel duvardan eğrisel boruya geçilecektir. Çözüm sonrasında 1 nolu denklem yapısında hesaplamalar için uygun bir fonksiyonel bağıntı bulunur. Sonsuz sayıda parça için bu işlemin yapılamayacağı aşikardır. Bu fonksiyonel bağıntı şekildeki a. Fakat değişken ve sabitler noktasında bir değişim olacaktır.z) sistemi seçilecek ve boru eksenide orijin noktası olarak alınması gerekecektir. Yeni durumda ısı transferi yüzeyi boru içinden dışına doğru değişmektedir. Bir tane bağımsız değişken olduğu için ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM olarak da isimlendirilir. Şimdi önemli olan “boru et kalınlığı içerisinde sıcaklığın değişiminin ne olduğu?” sorusu olacaktır. Gerçek bir hesaplama için d operatörlerinin yokedilmesi gerekir. Duvar veya levha için önerilen fiziksel değişkenler bu problem içinde geçerli olacaktır. Silindirik bir yapı olması nedeniyle böyle bir problemde referans sistem olarak SİLİNDİRİK KOORDİNAT (r. 5 nolu denklem herhangi bir hesaplama için uygun değildir. Böylece elde edilecek dr et kalınlığına sahip içiçe sonsuza giden sayıdaki diferansiyel elemanlar içerisinde değişimler lineer olacağından m =n=1 olacaktır. Seçilen eksen takımına göre T nin x’ e göre çizdiği eğri negatif eğimlidir. Denklemde T bağımlı x ise bağımsız değişken olarak ele alınmıştır. Buda 5 nolu diferansiyel denklemin çözümü demektir. Oysaki ısı (q) mutlak değerdir. Düzlemsel yapılar kartezyen koordinatlarda kolaylıkla ifade edilebilir. Aksi takdirde bulunan çözüm fiziki olarak doğru olmaz. Dolayısıyla 5 nolu diferansiyel denklemin esas problem için geçerli olabilmesi için integre edilmesi veya diferansiyel denklem çözümünün uygulanması gerekir. Fakat. tekrar integre ederek toplanabilir.θ. Çünkü. Dolayısyla 5 nolu denklem sadece diferansiyel eleman için geçerlidir. Yine n ve m için sayısal değer bulunumayacağı için bu (r 2 − r1) m denklem kullanılamıyacaktır. Toplam çözümün bulunması için her bir parça tek tek çözülerek. Aynı problem T1 sıcaklığında su taşıyan borunun T2 sıcaklığındaki bir ortam için analiz edilmiş olsaydı. parçaların herbirinden bulunan çözümlerin toplanması demek integral alma işlemi ile eş anlamlıdır. Böylece levhada sabit kabul edilen A yüzeyi boru için r nin fonksiyonu olacaktır. Bu nedenle herhangi bir A yüzeyinden t kadar zamanda tranfer olan ısının bulunması için 4 nolu denklem A ve t ile çarpılmalıdır. matematiksel olarak sistem parçalanarak türevi alınmış ise.Son denklemin birim analizi yapıldığı zaman birim alandan birim zamanda transfer olan ısıyı vereceği görülecektir. lim i →∞ r1 − r 2 = dr lim ∆T = dT i →∞ i ise q = k dT dr 22 . Eksen takımının orijin noktasının yerinin levhanın sağ tarafının seçilmesi halinde negatif eğimden kaynaklanan olumsuzlukların olmayacağı açıktır. b ve c eğrilerinden birini veren bir ifade olmalıdır. Eğer levha için ortaya atılan analizler boru içinde yapılırsa ısı değeri ∆T n q=k olarak bulunacaktır. Bu d operatörleri esas problemin sonsuza giden sayıda parçalanmasından elde edilmiştir. Bu değerlerin belirli olduğu yapıya ulaşmak için r doğrultusu (radyal doğrultu) sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılacaktır. elde edilen çözümlerin toplanması gerekir. dT q = − Atk (5) dx Bulunan bu ifade içindeki “d” operatörlerinden dolayı bir diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. içerisinde diferansiyel operatör olan “d” bulunmaktadır. Bu durumda q ısısı r doğrultusunda akacaktır. Levha kalınlığını temsil eden dx ve sıcaklık farkını temsil edene dT’ nin nümerik değerleri bilinmektedir. Yani esas sistemin diferansiyeli-türevi alınmıştır. Isı transferinde bu bağıntı FOURIER DENKLEMİ olarak bilinmektedir. Bu nedenle 4 nolu denklemle hesaplanacak ısı da negatif olacaktır. Yukarıdaki benzer analiz burada yapılabilir. q ısısı T1>T2 şatıyla boru içerisinden dışarıya doğru akacaktı.

Şayet malzemenin ısı iletme yeteneği iyi ise bu yükselme nispeten az. Prizmatik yapının tüm noktalarındaki sıcaklık değeri başlangıçta To değerine sahiptir. Bu nedenle diferansiyel eleman için hem r hemde θ yönünde dilimler düşünülmelidir. Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. Bu durumda iç bölgelerden dış yüzeylere doğru bir ısı akışı sözkonusu olacaktır. Küresel koordinatlarda ise aynı değişim bir r doğrultusu ve iki açı (θ ve ϕ açıları) ile ifade edilmektedir. borular. içerisine su doldurulan havuzda suyun seviyesinin yükselmesi gibi iç taraftaki sıcaklığın yükselmesine neden olacaktır. Problem 2 : İçerisinde birim zamanda ve birim hacimde q*[kj/m3s] kadarlık ısı üretilen ve cevresi farklı sıcaklıklara sahip HxLxM ebatlarındaki prizmatik hacim içerisindeki sıcaklık dağılımının hesaplanabileceği diferansiyel denklemi tesis ediniz. r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r. Doğru bir koordinat tercihi önemlidir. yaylar silindirik koordinatlarda kubbe gibi yapılar küresel koordinatlarda analiz edilmelidir. Aynı zamanda yapının yüzeyindeki sıcaklıkların birbirinden farklı olması nedeniyle sıcaklık farkından dolayı da bir ısı akışı sözkonusudur. İçerde üretilen ısı. Prizmatik yapı içerisindeki sıcaklık dağılımını veren denklemin karekteristiğini tahmin ediniz. Artan değişken sayısı problem çözümünü zorlaştırır. Yanlış tercih değişken sayısını artırabilir. Bu koordinat sistemlerinin farkı kartezyen koordinatlarda değişim birbirine dik üç dogrultu (x. kötü ise daha fazla olacaktır. Düzlemsel veya plaka yapılar kartezyen koordinatlarda. Neticede problem-1 deki yapıdan farklı bir beklenti meydana gelecektir. Zamanla suyun havuzda seviyesinin yükselmesi gibi prizmatik yapı içerisindede sıcaklık yükselecek ve yapının sıcaklık yükselmesinden dolayı iç 23 . Böyle bir durumda diferansiyel eleman dr et kalınlığındaki ve dθ açısını gören silindir parçası olacaktır.r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r) dr T2 T1 0 T2 T1 T2 T2 T2' T1' Diferansiyel Eleman Eğer boru çevresi boru etrafındaki sıcaklıklar birbirine eşit olmadığı kabul edilirse sıcaklıklar birbirlerinde farklı olacağı için ısı transferi hem r hemde θ yönünde olacak ve sıcaklık dağılımıda hem r hemde θ yönünde değişecektir. çekirdek reaksiyonları veya elektriki rezistans gibi yöntemler vasıtasıyla q* kadarlık sabit bir ısı üretimi mevcuttur. Prizmanın iç taraflarındaki beklenen sıcaklık yükselmesi muhtemelen yüzey sıcaklıklarının da üzerine çıkacaktır. Silindirik koordinatlarda iki doğrultu (r ve z doğrultuları) ve bir açı (θ açısı) ile ifade edilmektedir. θ) dr dθ T1 T1 0 T5 T1 T4 T3 T1 ≠ T2 ≠ T3 ≠ T4≠ T5 Diferansiyel Eleman Dikkat edilirse problemin asıl geometrisi ile diferansiyel elamanı arasında bir benzerlik mevcuttur.y. Bunun yanında problem geometrisi ile seçilen koordinat sistemi uyumludur.z doğrultuları) vasıtasıyla ifade edilmektedir. Prizmatik hacim içerisinde kimyasal.

x.0.t) = T1 1. Üretilen ısı miktarı.y. Prizmatik yapının sıcaklığı konuma ve zaman göre değişebileceği için değişkendir. Kötü bir orijin noktası gereğinde çözümsüzlüğe kadar gidebilir. T : Konuma(x. Boyutlar : Yapı içerisine sıcaklık değiştiği için değişkendir. Bu küçük prizma yapıların sayısı sonlu değerde bir sayı ise ancak nümerik çözüm yapılabilir. T(x.t) = T3 3.z ) ve zamana (t) bağlı olarak değişir. Bu durumda çözüm için gerekli olan sınır ve başlangıç şartları seçilen eksen takımına göre şu şekildedir: Sınır şartları: Başlangıç şartı : 1. Bu nedenle bu değişimin belli olduğu daha küçük bir fiziki yapı ele alınmalıdır. Bağımsız değişken sayısı birden fazla olduğu için bulunacak olan diferansiyel denklem de KİSMİ DİF.malzeme. Malzeme : Yoğunluk.H.y. Hacim merkezi. Isı q : İç ve dış sıcaklık farkının değişmesinden dolayı değişkendir. 3. 6.y. prizmatik yapı içerisinde nasıl bir değişim gösterdiği ve fonksiyonel yapısı belirli değildir.t) = T4 4. DENKLEM olacaktır. T(0.z. u : Belirli sıcaklıktaki malzemenin sahip olduğu enerjidir.q*) (1) Bu problemde yapının prizmatik olması (silindirik veya küresel bir yapıya sahip olmaması nedeniyle) nedeniyle çözüm için kartezyen koordinatlar seçilmiştir. İstenen olması nedeniyle T bağımlı diğerleri bağımsız değişken olarak tayin edilir. Orijin noktasının yeri başka yerde seçilebilirdi. 7. Zaman . Fakat.z.0) = To 2. simetri ekseni. Bu 24 . 4. Eksen takımının orijin noktası ise sol alt köşeye tesbit edilmiştir. Neticede bulunacak fonksiyon şu formda olmalıdır: T = T ( t. ısı iletim kabiliyeti ve mikrokobik yapı ile şekli sabit olmalıdır. Bu değişkenlerin bir tanesi Bağımlı değişken olarak alınırken diğerleri bağımsız değişken olarak seçilmelidir.t) =T2 5. Orijinin yerinin iyi belirlenmesi çözüm rahat olmasınıda sağlayacaktır.z. Sıcaklık. Sıcaklık farkı değişirse transfer olan ısı miktarıda değişecektir.y. Problem prizmatik yapıdan dolayı kartezyen koordinatlarda çözülecektir. y T6 T2 Isı akış Doğrultusu L T3 0 H M T4 x T1 ≠T2 ≠ T3 ≠T4 ≠ T5 ≠T6 z T5 T1 Fiziksel büyüklüklerin 5 tanesi değişkendir. Çünkü fiziksel büyüklüklerin birbirlerine göre.t) = T6 6. 5.0.t) = T5 Şu aşamada (1) nolu denklemin açık fonksiyon olarak yazılması mümkün değildir. T(L.z.M.y.enerjisi de artacaktır. minumum veya maksimum değere sahip noktalar orijin olması açısından faydalı noktalardır. t = 0 T(x. Dolayısıyla iç ve dış taraf arasındaki sıcaklık farkıda değişecektir. T(x.y. Problemin fiziksel büyüklükleri şunlardır: 1. Daha küçük bir yapı için büyük prizmatik yapı daha küçük prizmalara ayrılmalıdır. elde edilen en küçük yapı diferansiyel eleman olur. T(x.y. ağırlık merkezi.q. Eğer bölünen sayı sonsuza giden bir değerde ise. orijin noktasının özellikli bir nokta olması gerekir. başlangıç noktası.t : Değişkendir. q* : Genellikle sabittir. T(x.z. 2.z. İç enerji.

qy ve qz ile sembolize edilmiştir.z) bağlı olarak değişecektir. Diğer taraftan [2] denklemindeki iç ısı üretimide açıklanmalıdır. Prizmanın bütün yüzeyleri farklı sıcaklıkta olup. Seçilen koordinat sistemine uygun olarak x. u =Cv T [ KJ/kg] .5.2 deki seriler kavramı ve örnek problemindeki bilgilerden faydalanarak belirlenebilir. Diferansiyel eleman sonsuz küçük olduğu için kütlesi ve hacmide sonsuz küçük olacaktır. Diferansiyel hacim içinde sıcaklığın x. Giriştedeki birim yüzeydeki ısıl yükün qx. dx. hacmi ve iç enerjisi şu şekilde olacaktır. sıcaklık farkından dolayı farklı yönlerde farklı ısılar akacaktır. Zamana göre sıcaklığın nasıl değiştiği bilinmediği için zaman boyutuda sonsuz küçük dt aralıklarına ayrılır. Diferansiyel elaman üzerindeki ısı üretimi ve transferi arasında enerjinin korunumu prensibine (termodinamiğin 1. Hesaplamalarda diferansiyel yüzeyin yüzey alanı dikkate alınmalıdır. Bu dt aralığında sıcaklık lineer değişerek dT kadar artar. prizmanın merkezi bölgesinde üretilen ısı zorlukla yüzeye ulaşırken. İç enerji maddenin sıcaklığından dolayı sahip olduğu enerjidir. İlave olarak bir yüzeyindeki değerine bağlı olarak diğer yüzeyindeki değer seri açılımlarla belirlenebilir.dy. Aşağıdaki şekilden görüleceği üzere x yönünde diferansiyel eleman yüzeyi dy. U = m Cv dT [ KJ] ise du =Cv dT ve dU = m Cv dT m:kütle [kg].diferansiyel eleman bir hacim yapıyı göstermesinden dolayı DİFERANSİYEL HACİM ismini alır. Diferansiyel hacim içerisindeki toplam ısı üretimi dQ*=q*[kj/m3s]. Daha önce verilen qx. y ve z doğrultusunda birim yüzeyden akan ısılar qx.dV= q*[kj/m3s]. Bu değerler sabit olmayıp (x. yüzeye yakın bölgelerde üretilen ısılar ise daha kolay yüzeye ulaşacaktır. Herhangi bir diferansiyel elemana komşu diferansiyel elemanlardan geçen ısı. dy ve dz kadar sonra ne kadar ısı çıkacağının hesaplanması Bölüm 1. Bu diferansiyel hacim içerisinde tüm değişimler lineerdir. birim kütle için u ile gösterilir. L ve M boyutları. y ve z yönlerine göre değişimi lineedir.y. Bu durumda elemanın diferansiyel kütlesi. dV=dx dy dz ise dm=ρ dx dy dz ve dU= =ρ dx dy dz Cv dT Daha önce bahsedildiği gibi havuzda zamanla suyun birikmesi gibi. sıcaklığın değiştiği yönlerde. Sabit hacimdeki özgül ısıya (Cv) bağlı olarak şu şekilde denklemize edilmiştir. Bu durumda birim zamanda diferansiyel eleman içinde ∂T meydana gelen iç enerji değişimi ρ Cv dxdydz olacaktır. Daha önce verilen HxLxM ebatlarındaki prizma x. Çünkü.kanunu) göre aşağıdaki ifade yazılabilir: Giren ısı miktarı . V:hacim [m3] ve ρ : yogunluk [kg/m3] ise m=V. içindeki q* kadarlık ısı üretiminden dolayı zamanla diferansiyel eleman içerisindeki sıcaklıkta yükselecektir. Büyük prizmatik yapının H. y yönündeki dx. sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılarak dx. [2] denkleminde açıklanmayan ifadeler diferansiyel elemanın yüzeylerinden meydana gelen ısı transferleridir. En küçük hacim içerisinde üretilen ısıda en küçük olacaktır (hacim dV ise Q da dQ olur).dz 25 . ρ dir. diferansiyel eleman içerisinde üretilen ısı ve bu diferansiyel elemandan komşu diferansiyel elemanlara geçen ısı arasında enerjinin korunumunu gösteren Termodinamiğin 1.dz. T birden fazla bağımsız değişkene ∂t bağlı olduğu için kısmı diferansiyel ( ∂ ) kullanılmıştır. kenarlarda daha düşük olacağından (Isıtıcı mantığına) ısı iç bölgelerden dış bölgelere akacaktır.dx dy dz olacaktır. Sonuç olarak örnek olarak alınan diferansiyel elemanın birkaç yüzeyinden ısı girişi olurken.y ve z yönünde sonsuz küçük dilimlere ayrılarak sonsuza giden sayıda dx. qy ve qz yüzeylerle çarpılmalıdır.Çıkan ısı miktarı + Üretilen ısı miktarı = İç enerji değişimi (2) İç enerji toplam kütle için U. Merkezi yerlerde sıcaklık daha yüksek. qy ve qz ise.dz ve z yönündeki ise dx. Sıcaklığın yükselmesi ile de eleman içerisindeki iç enerjide değişecektir. Dolayısıyla merkezden yüzeylere doğru birim yüzeyden geçen ısılar artarak değişecektir. dy ve dz lik boyutlara sahip sonsuz küçük sanal hacimlere bölünür. Kanununa göre bir denge olmalıdır.dy dir. diğer yüzeylerinden ısı çıkışı olacaktır.

⎢ qx dydz + x dxdydz ⎥ + ∂z ∂x ∂y ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz ∂t ∂T ⎡ ∂ qy ⎤ ⎡∂ q ⎤ ⎤ ⎡∂ q dydxdz ⎥ − ⎢ z dzdxdy ⎥ − ⎢ x dxdydz ⎥ + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz −⎢ ∂t ⎦ ⎣∂x ⎦ ⎣∂y ⎦ ⎣∂z Bulunan son denkleme Problem 1’ de bulunan fourier denklemi de dikkate alınarak düzenlenirse ve tüm ifade dx dy dz ile bölünürse denklem en son haline getirilmiş olur.⎢q x + x dx⎥dydz + qxdzdy + qydxdz + qz dydx .⎢ qz dxdy + z dzdxdy ⎥ . Bunlardan bir tanesi seçilerek aşağıdaki şekli verilen yapı üzerinden işlemler yapılabilir.⎢q y + ∂y ⎦ ∂z ⎦ ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz (3) ∂t Gerekli parentezler açılarak sadeleştirmeler yapılırsa şu ifade elde edilir: ∂q ⎡ ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ qxdzdy+qydxdz+qzdydx. ∂q y ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ ⎡ dy⎥dxdz .⎢q z + z dz⎥dydx .ebatlarında eleman elde edilir. ∂T ∂q x ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q x ∂2T = −k 2 qx = −k ⇒ = −k ⎥⇒ ∂x ∂x ∂x ⎢ ∂x ⎦ ∂x ∂x ⎣ k=sabit qy = −k ∂q y ∂q y ∂T ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂2T = −k 2 ⇒ = −k ⎥⇒ ∂y ∂y ∂y ⎢ ∂y ⎦ ∂y ∂y ⎣ k=sabit (4) ∂T ∂q z ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q z ∂2T = −k 2 q z = −k ⇒ = ⎢− k ⎥ ⇒ ∂z ∂z ∂z ⎣ ∂z ⎦ ∂z ∂z 26 k=sabit .⎢ q y dxdz + y dydxdz ⎥ . ⎡ ⎢q ⎣ + ∂q y y ∂y ⎤ dy⎥dxdz ⎦ dz ∂q z ⎤ ⎡ ⎢q z + ∂z dz ⎥ dydx ⎣ ⎦ qx dy dz dy ∂q x ⎤ ⎡ ⎢q x + ∂x dx⎥dydz ⎣ ⎦ Diferansiye Eleman Diferansiyel Hacim : dV = dx dy dz dx qzdydx qydxdz Bulunan değerler [2] ifadesinde yazılarak aşağıdaki diferansiyel form elde edilir.

Bu durumda fiziksel büyüklükler ve sınır şartları şu şekilde olur. Kablo ağırlığı (sabit) 2. Çözüm için kullanılacak eksen takımı olarak.derece non-homojen kısmi diferansiyel denklemdir. Bu denklem matematiksel bir isimlendirme ile 2. U çökme miktarı belirli bir değeri geçemez. Problem 3 : İki direk arasında asılı bulunan. Burada yapılacak işlem yine bu belirsizliğin giderileceği daha küçük model ve eleman düşünmektir. Germe kuvveti (sabit) 4. Çünkü sonsuz küçük yapılarda değişimler lineerdir. Yani sonsuz küçük 27 Sınır şartları: 1. x=0 2. Çökme miktarı (değişken) 3. Bunun nedeni değişimin karekteri ve mertebesinin bilinmemesidir. Çünkü U’nun x’e ve diğer etkenlere göre nasıl bir değişim gösterdiği bilinmememektedir. Bununla birlikte merkezi bölgelerdeki sıcaklığın kenarlarındam daha yüksek olması gerektiği söylenebilir. Fiziksel değişkenler : 1. Dolayısıyla bütün bu etkilerin iyi bir kombinasyon içerisinde çözülmesi gerekir. Seçilen elemanın büyük olması bu lineer değişim yaklaşımını geçersiz kılar. ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q * ρC v ∂T + + + = k ∂t ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 k (5) 5 nolu denklem ısı transferinde Isı İletiminin Temel Diferansiyel Denklemi olarak bilinir. meydana gelecek çökmenin hemen hemen bir parabolik eğri olması beklendiğinden ve bir parabolun en rahat tanımlanabilmesi (y=ax2+bx+c) nedeniyle kartezyen koordinatlar seçilmiş olup. y g 0 U(x) direk L x kablo U(x): x çizgisine göre kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen çökme miktarının x’ e göre değişimi g: yerçekimi ivmesi Bu tür problemler gerek asma köprü hesabında ve gerekse kabloların asıldığı iki direk arasındaki mesafenin araziye uygun olarak hesabında önemlidir. Direklerarası mesafe (değişken) Bu problemde de direkt olarak U’yu veren bağıntı bulunamaz. x=L 3. L mesafesi sonsuza giden sayıda dilimlere ayrıldığı varsayılarak.Yukarıdaki ifadeler yerine taşınıp bütün ifadeler diferansiyel hacime bölünüp gerekli sadeleştirmeler yapılarak şu ifade elde edilir. Beklenen sıcaklık dağılım eğrisi ileri bölümlerde diferansiyel denklemlerin çözümü aşamasında verilecektir. Bu germe kuvveti ise kabloyu koparmaya çalışacağından kablonun kopma mukavemeti ile sınırlanmıştır.mertebe 1. X=L/2 ise U=0 ise U=0 ise U= Umax ( dU = 0) dx . Bu değerde kablolara yatay yönde verilen germe kuvvetiyle (To) sağlanır. Bu uzunluk dx miktarına tekabül edecek ve dx uzunluğundaki çökme miktarıda dU kadar olacatır. birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan L[m] uzunluğundaki kabloda yerçekimi etkisiyle meydana gelen çökmeyi veren diferansiyel denklemi belirleyiniz ve sınır şartlarını tespit ediniz. Bu eleman sonsuz küçük alınırsa değişim daha isabetli olarak doğru bir şekilde bulunacaktır. en küçük uzunluğa sahip kablo elde edilir. eksen takımının orijin noktasının yeri ise sol taraftaki direğin tepe noktası alınmıştır.

Statik denge şartları diferansiyel elemana da uygulanabilir.α → dβ (veya dα) ise tgβ . ΣFy = T2sinβ . ΣFx = T2cosβ-T1cosα = 0 ise T2cosβ = T1cosα = To (1) Bu denklemin başka bir ifadesi kablonun herhangi bir noktasındaki eğimin (α) cosinüsü ile o noktadaki T kuvvetinin çarpımı. Hesabı düşünülen bu problemdeki kabloda herhangi bir hareket düşünülmediği için statik denge şartları (ΣFx=0. Direk tepe noktalarında germe kuvveti To yatay olduğu için herhangi bir noktadaki eğim ile T nin çarpımı To a eşit olacaktır.T1sinα = dw dw = wo dx ( diferansiyel elemanın ağırlığı) (3) (2) 2 nolu ifade To değerine bölünerek ve 1 nolu ifadedeki değerler kullanılarak şu işlemler yapılabilir: Burada wo (N/m) kablonun birim uzunluğunun ağırlığıdır. Diferansiyel eleman asıl kablodan kesilerek çıkarılmış gibi düşünüleceğinden kesilen yüzeyleri temsil eden T gerilme kuvvetleri hesaba katılmalıdır. Dolayısıyla kablo doğrultusu boyunca değeri değişir. Bu gerilme kuvvetleri germe kuvvetinin ve kablo ağırlığının vektörel toplamından meydana gelir. To dx → 0 ise α → β ise β . T2 sin β T1 sin α dw − = To To To T2 sin β T1 sin α dw ise − = T2 cos β T1 cos α To tgβ − tgα = wo dx olarak bulunur. α + d α = β olduğuna dikkat dU edilmelidir. başka noktasındaki eğimin cosinüsü ve T nin çapımına eşittir.uzunlukta meydana gelen çökme de sonsuz küçük olacaktır. Diferansiyel elemandan tgα = ve yukarıdaki analizler birleştirilerek aşağıdaki dx ifade bulunur: d ⎡ dU ⎤ w o d 2U wo ⎡ dU ⎤ w dx = ⇒ = dtgα = d ⎢ ⎥ = o ⇒ To dx ⎢ dx ⎥ To dx 2 To ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦ 28 .tgα = dtgβ = dtgα Bu işlemde β açısı α dan sonsuz küçük miktarda büyük olmalıdır. ΣFy=0) uygulanabilir. Bu diferansiyel elemanın statik dengesi T1 ve T2 ile sağlanacaktır. Elde edilen diferansiyel eleman ve üzerinde etkili olan kuvvetler şekil olarak aşağıda görülmektedir: T2 β dU dx → 0 ve dU → 0 ise α → β α – β → dα ( veya dβ ) α T1 dw dx Önceki problemlerden farklı olarak göre kesme yüzeylerinde yeni fiziki parametreler (T1 ve T2 kesit alma kuvvetleri) belirtilmiştir. Rüzgardan meydana gelecek küçük salınım hareketleri ise hesapların basitliği açısından ihmal edilebilir.

Hız gradyanı hız profili veya hız dağılımı olarak da bilinir. Bu denklem 1. araca hızıyla orantılı olarak. Hız . Maddesel nokta kinematik bir kavram olup diferansiyel eleman gibi çok küçük yapıyı ifade etmektedir. V bağımlı değişken. Gerek akışkanın katı cidarlar ile ve gerekse akışkan 29 . m : sabit 2. Bu durumda kullanılacak bağıntı. Bu diferansiyel denklemin çözümünden U=U(x) şeklinde bağıntı bulunur. Problem 5 : Akışkanların hareketinde kütlenin korumunu temsil eden süreklilik denklemini bulunuz. Problem 4: Su içerisinde tamamen batmış ve durmakta iken denizaltı P sabit motor kuvvetiyle harekete başlamıştır. İvme . Bu problemde öncekilerden farklı olarak sadece aracın takip ettiği yörünge sonsuz küçük dilimlere ayrılır.4V = m. 4V kuvveti: değişken 6. Açılama: Bütün akışkan akış problemlerinde akışkan içerisinde hız gradyanının bilinmesi gerekir. Sadece ağırlık gibi homejen yayılı yüklerin olduğu problemler için uygulanabilir. t :değişken V (m/s) P(N) Başlangıç şartı 1.mertebe homejen olmayan adi diferansiyel denklemdir. Dikkat edilirse değişken sayısı 2 den fazla olmasına rağmen diferansiyel denklem kismi yapıda çıkmamıştır. Bu durumda denizaltıyı maddesel nokta seviyesine indirgeyebiliriz. Denizaltıya iki tane kuvvet etkimektedir.kanunudur.a .derece adi diferansiyel denklemdir. V : değişken 3. Bu bağıntıdan herhangi bir kablo ve L mesafesi için max çökme bulunabilir. hareketli sistemlerin dengesini temsil eden Newton’un 2. zaman. Denizaltı katı bir yapıya sahip olması nedeniyle yaklaşık olarak bütün noktalarının hız ve ivmeleri birbirine eşittir. Aracın hızının ve almış olduğu yolun hesaplanacağı ifadeyi bulunuz. Çözüm için referans sistem olarak. Eğer akış bolgesi x-y düzleminde ise hız gradyanıda x ve y nin fonksiyonu olacaktır. 4V su direnç kuvveti ise harekete engel olmaktadır.derece 1. orijin noktası olarakta hareketin başlangıç noktası tercih edilmelidir. a : değişken 4. Her dilim içerisinde yolun zamana göre değişimi lineerdir ve hız her sonsuz küçük zaman aralığı (diferansiyel aralık veya zaman) içerisinde sabit bir değere sahiptir (V= ds/dt). t=0 iken V=0 (denizaltı başlangıçta duruyor) g (m/s2) x: hareket doğrultusu 4V (N) ΣF = m. Hareket esnasında. P kuvveti : sabit 5. kütle . denizaltı yörüngesinin bir doğru olması gerektiğinden kartezyen koordinatlar seçilirken. P motor kuvveti hareketi sağlarken. Fiziksel büyüklükler: 1. a= dV dt ise m dV − 4V = P dt olarak diferansiyel denklem bulunur. Hız profili veya gradyanı akış bölgesinde nokta nokta hızın nasıl değiştiğini ifade eder.Bulunan son ifade 2.a ise P . su tarafından 4V şiddetinde bir direnç kuvveti tepki vermektedir. t ise bağımsız değişkendir. Bu problemde hareketli bir sistem analiz edilecektir. mertebe 1.

y yönünde ise Qy kadarlık debiler girerse çıkışta bu değerler sonsuz küçük miktarda artar veya azalır. Yani bir kesitten geçen akışkan miktarı başka bir kesitten geçen akışkan miktarına eşittir. t : değişken Debi ve diğer büyüklükler arasında şu şekilde ifade yazılabilir. Akış kesiti : akış doğrultusuna göre bazen değişir bazen sabit kalır. 5.dy dAy = l. Yukarıdaki şekilde verilen dx dy lik eleman içerisinde hızın değişimi linerdir. Bu denklem bulunurken akışkan ortamından akış doğrultusuna göre 2 veya 3 boyutlu diferansiyel eleman alınır. Q : kütlenin korunumuna göre sabittir. Böyle bir durumdada doğrultuya göre miktarların ve hız şiddetlerinin nasıl dağıldığını bulmak mühendislik açısından önemlidir.dx (2) u ve v ise x ve y doğrultularındaki toplam akışkan hızının izdüşümleridir. sıvılarda akışkanlar sıkıştırılamaz olduğu için sabit kalır.5. 2. 3. Akışkan hızı. İki boyutlu bir akış ortamından aşağıdaki diferansiyel hacim cıkarılabilir. Bu istenilen değerleri hesaplayan bağıntılardan biride SÜREKLİLİK DENKLEMİ'dir.2 de verilen bilgiler ışığında elamanın içine giren çıkan akışkan miktarları arasında bir denklem türetilebilir. hesaplamada kullanılan bağıntılar ve elde edilen sonuçlar birbirinden farklıdır. y ekseni üzerindeki izdüşümü v olarak alındı. bir doğrultuya göre gerek akan miktarın dağılımının ve gerekse hızın değişiminin ne olduğunun bilinmesi gerekir. y Kanal Duvarı dx dy x u Kanal Duvarı x Hız dağılımı y v V Q=ρAV Qx = ρ Ax u Qy = ρ Ay v (1) V hızının x ekseni üzerindeki izdüşümü u. Akış doğrultusuna göre değişir. Bu durumda bir kesitten geçen akışkanın başka bir kesitten geçerken. Diferansiyel elemana veya kontrol yüzeyine x yönünde Qx. Süreklilik denklemi kütlenin korunumu prenbine dayanır. Bu diferansiyel eleman içerisine giren çıkan akışkan miktarları birbirine eşittir. Zaman. Girişte tek doğrultuda bir akış olabilirken çıkışta doğrultu düzlemsel yani iki boyutlu olabilir. ρ : Gazlar için konuma ve basınca bağlı olarak değişirken. dAx = l. Daha Bölüm 1. u (yatay yöndeki hız). debi. Gerekli işlemler ve şekil aşağıda verilmiştir.v (düşey yöndeki hız). Akışkan yogunluğu. Akış miktarı. 4. Her iki haldede hız gradyanı birbirinden çok farklıdır. : değişkendir. Akışkan mekaniği veya Termodinamik problemlerin diferansiyel yöntemle çözümünde kullanılan diferamsiyel eleman genellikle KONTROL HACMİ veya YÜZEYİ olarak isimlendirilir.taneciklerinin birbirleriyle sürtünmeleri sonucu meydana gelen enerji kayıplarının hesaplanabilmesi için hız gradyanının bilinmesi gerekir. Fiziksel büyüklükler: 1. 30 . Hızın düşük ve akış çizgilerinin düzgün olduğu laminer akış ve hızın yüksek akış çizgilerinin gelişigüzel eğriler ve girdaplar olduğu türbülanslı akışta. Burada sayfa düzlemine dik derinlik l birim olduğu kabul edilerek.

x ve y ise bağımsız değişkenlerdir. Böyle bağımlı değişkenin birden fazla olduğu diferansiyel denklemler DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ olarak bilinir ve çözüm için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır. Şayet akışkan sıkıştırılamayan bir sıvı ise yoğunluk değişmeyeceğinden türevleri sıfır olacaktır. Bu durumda şu ifade bulunur: ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y (5) Bulunan denklemde u ve v bağımlı.⎢ Qx + Qydx . En başından çözüm belirlenmiş olan başlangıç ve sınır şartlarını sağlamalıdır.∂Qy ⎤ ⎡ dy⎥dx ⎢ Qy + ∂y ⎣ ⎦ Qx dy dy ∂Qx ⎤ ⎡ Qx + dx ⎥dy ⎢ ∂x ⎣ ⎦ dx Diferansiyel eleman ve eleman üzerindeki akış miktarları Qy dx Kütlenin korunumu prensibine kontrol hacmine göre giren ve çıkan akışkan miktarları birbirine eşit olmalıdır. Bu tür yorumlar daha önce çözülmüş problemlerin diferansiyel denklemlerinin çözümü esnasında yapılacaktır.⎢ Qy + ∂y ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ 1 nolu denklemlerin gerekli kısmı türevleri alınıp 3 nolu ifadeye taşınırsa ve 3 nolu ifadede gerekli düzenlemeler yapılırsa şu ifade bulunur: ∂ ( ρu ) ∂ ( ρv ) + =0 ∂x ∂y veya u ∂ρ ∂u ∂ρ ∂v +ρ +v +ρ =0 ∂x ∂x ∂y ∂y (4) Bulunan bu ifade akışkanlar mekaniğinde SÜREKLİLİK DENKLEMİ olarak bilinir.7 Cözümlerin Fiziki Yorumu Diferansiyel denklemlerin çözülmesi sonucu bulunan ifadelerin matematiksel olarak doğru olmasının yanında ilgili probleme uygun bir değişimide bize vermesi gerekir. 31 . Bu denklem bu haliyle sıkıştırılabilir akışkanların (gazlar) değişken kesitli ortamda akması geçerlidir. Beklenen eğri gerçekleşmiyorsa ve şartlar sağlanmıyorsa cözüm yanlış olacaktır. ∂Qy ⎤ ⎡ ∂Qx ⎤ ⎡ (3) dx⎥dy = 0 dy⎥dx + Qx dy . Mühendislikte akış problemleri genellikle zamana bağlı olmayan daimi hallerde düşünüldüğü için zaman dikkate alınmamıştır. Akış problemlerinin çözümünde kullanılan 3 ana denklemden biridir. 1.

mertebe diferansiyel denklemler için kullanılan son yöntem ise TAM DİFERANSİYEL yaklaşımdır. homojen olmayan bir diferansiyel denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından bulunur. Homojen çözüm. Bu amaçla özellikle bağımsız değişkene bağlı fonksiyon bloğu ve sabitler çözümün ilk aşamasında düşünülmeyebilir. Böyle bulunan çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak isimlendirilir. Daha sonra dikkate alınmayan kısmın GENEL ÇÖZÜME etkisi yansıtılır. Serinin bir çözüm olduğu kabul edilerek. homojen veya parçalama ile homojen hale dönüştürülen diferansiyel denklemin çözümüne verilen isimdir. yüksek mertebeli diferansiyel denklemlerde sadece lineer diferansiyel denklemlerin analitik çözümü mümkündür. denklemi sağlayacan şekilde seri sabitleri düzenlenir. Özellikle 1. Özellikle. birbirinden ayrı olarak bulunan çözümlerin toplanmasından bulunan çözümdür. İntegre edilebilir parçalara ayırmak mümkün olmazsa. özel DEĞİŞKEN DÖNÜŞÜMLERİ ile çözüm aranabilir. 1. Yüksek mertebeli diferansiyel denklemler için ilk önce HOMOJEN ÇÖZÜM’ ün bulunması ilk aşama olmaktadır. Homojen çözüm bulunduktan sonra HOMOJEN OLMAYAN ÇÖZÜM bulunmalıdır. 32 . Sağlama işlemi gerçekleşmemiş ise yeni bir öneri yapılarak tekrar sağlaması kontrol edilir. 1. mertebe diferansiyel denklemler için denklemin lineer veya non-lineer olması çözüm üzerinde çok etkili olmamasına karşın. 1.BÖLÜM II ADİ DİFERANSİYEL DENKLEMLER VE ÇÖZÜMLERİ Önceki bölümlerde integrallerin en basit diferansiyel denklem olduğu ifade edilmişti. Örnek olarak. homojen çözüme benzetilerek veya diferansiyel denklemin homojen olmayan kısmına benzetilerek diferansiyel denklemin özel çözümü önerilir. Sağlama işlemi diferansiyel denklemde hiçbir ifadenin kalmaması manasınadır. Bu çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak da isimlendirilir. mertebe denklemlerde hem bağımlı hemde bağımsız değişken dönüştürülebilirken. Yüksek mertebeli denklemlerde de değişken dönüşümleri kullanılabilir. Bazı durumlarda herhangi bir matematiksel işlem yapılmaksızın tahmine ve tecrübeye dayanarak.mertebe diferansiyel denklemlerde çözüm için ilk önce İNTEGRASYON düşünülmelidir. Bu durumda önerilen çözüm fonksiyonun yeterli sayıda türevi ve kendisi diferansiyel denkleme taşınarak denklemin sağlaması araştırılır.mertebe diferansiyel denklemler ise İNTEGRE EDİLEBİLİR PARÇALARA AYRILARAK çözümü gerçekleştirilmektedir. bağımlı değişkenin ve türevlerinin önünde bağımsız değişkene bağlı fonksiyonların çarpım halinde olduğu değişken katsayılı denklemlerin çözümü seri ile yapılır. yüksek mertebeli denklemlerde genellikle bağımsız değişken dönüştürülür. Yüksek mertebeli denklemlerde kullanılan bir diğer yöntem KUVVET SERİLERİ ile çözümdür. Yeni değişkenler ile integerasyon çözüm uygulandıktan sonra eski değişkenlere tekrar dönülür. İlk önce diferansiyel denklemin tümünün değil. Eğer önerilen çözüm denklemi sağlıyorsa ileriki aşamaya geçilir. Bu nedenle diferansiyel denklemelerin çözümünde de integrasyon prosesi kullanılacaktır. önemli bir kısmının çözümü bulunur. İntegrasyon için fonksiyonel yapısı uygun olmayan 1. non-homejen adi diferansiyel denklemlerin çözüm mantığı verilecektir. Genel çözüm. Bu yöntemle çözümde değişken sayısı sonra iptal edilmek üzere 2’ den 3’ e çıkarılır. Bu bölümde tek bağımsız değişkene bağlı.

x2 y2 2 x 2 yy ' x yy ' + = C1 ise 1. 9 4 9 4 9 4 4 x + 9 yy ' = 0. Mertebe bir dif.y)=xyln(x+y) şeklinde ise sadece x’in ve sadece y’nin fonksiyonları elde edilemeyeceği için bu metodla çözüm elde edilemez.y)=exey olarak ayrılabildiği için çözüm mümkündür.…. Birinci teste göre mutlaka tekrar diferansiyel denklemi vermelidir.mertebe bir diferansiyel denklem için bu şekildeki ayırım yapılarak ve 1 kez integral alınarak çözüm gerçekleştirilmiş olacaktır. x ise bağımsız değişken olmak üzere şu şekilde verilebilir: d ny = f(x) dx n (1) Burada f(x) bağımsız değişkene bağlı bilinen bir fonksiyondur. C 9y2 x2 y2 2 + = C1 ∫ 9 ydy = − ∫ 4 xdx 2 = −2 x + C C1 = 18 9 4 C1 sabiti başlangıç veya sınır şartı ile bulunacaktır. Tüm ifadeler birbirini yokediyorsa bulunan veya önerilen çözüm doğru demektir. çözüm fonksiyonunun yeniden türevinin alınmasıyla. dy dy (2) = f ( x. bu özelliğe sahip denklemlerin çözümü için gerekli şart f(x. türevi Çözüm + = 0. Bununla birlikte. f(x. Çözümün sağlanması 2 şekilde test edilebilir. denklemde varolan değişkenler taraf tarafa ayrılabilmelidir. Diğer taraftan f(x.y). mertebeden bir diferansiyel denklem y bağımlı. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. f=f(x. y ) = g ( x). 1. 8x − −4 x 36C1 − 4 x 2 x2 y2 9 → y′ = = dif denklemde + = C1 ise y = 9 9 4 36C1 − 4 x 2 36C1 − 4 x 2 2 9 9 9 yerine yazılırsa 33 . Yani. Bu durumda çözüm sonrasında n. olabilir. belirlenebilir. mertebe diferansiyel denklemler için “f” fonsiyonu hem bağımlı değişken ve hemde bağımsız değişkenlerin fonksiyonu. İkinci teste görede bulunan çözüm ve türevi diferansiyel denklemde yerine yazılır. Bu tip denklemlerin çözümleri n kere x üzerinden integrasyon ile gerçekleştirilebilir. C3.h( y ) ⇒ ∫ h( y) = ∫ g ( x)dx dx Problem 1: 9 y dy + 4 x = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. C2. f(x. denklemin C1. dx Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. + = 0. Örnek olarak.y) fonsiyonun. Sağlama: Bulunan çözümün doğru olup olmadığı. 4 x + 9 yy ' = 0 36 Verilen denklem elde edildiği için çözüm doğrudur.y)=g(x). mertebe değişkenlerine ayrılabilen diferansiyel denklemin genel formu ve çözüm formatı şu şekildedir. Sadece 1.y)=ex+y ise f(x.2.1 Değişkenlerine Ayrılabilen Diferansiyel Denklemler En genel halde bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayrılabilen n. 1.h(y) şeklinde iki ayrı fonksiyona bölünebilmesidir. Cn gibi n tane integral sabiti bulunmalıdır.

…) yazılabilir. ydy dx ∫ 1 − y2 = ∫ 1 − x 1 − y 2 = u 1 − x = v ⇒ − 2 ydy = du − dx = dv ∫ − 2u = ∫ − du dv v ⇒∫ du dv = ∫2 u v ⇒ ln(u ) = 2 ln(v) + Co ln u = ln v 2C ⇒ u = C. Gerekli ters dönüşümlerle çözüm şu şekilde bulunacaktır: 1-y2 = C(1-x)2 Sağlama : “Bulunan çözüm doğrumu?” sorusu çözümün kendisi ve türevi verilen denklemde yerine yazılarak kontrol edilebilir. 1 − y 2 = C (1 − x ) 2 y = 1 − C (1 − x ) 2 y′ = 34 2C (1 − x ) 2 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 . ⎡d2y⎤ d3y d ⎡d2y ⎤ d 2 y −5 −2 x e + C1 = = 5e −2 x ⇒ ∫ d ⎢ 2 ⎥ = ∫ 5e −2 x dx ⇒ 2 = ⎢ ⎥ dx3 dx ⎣ dx 2 ⎦ dx 2 ⎣ dx ⎦ d ⎡ dy dx ⎢ dx ⎣ dy 5 − 2 x ⎤ − 5 −2x ⎡ dy ⎤ ⎛ − 5 −2x ⎞ ⎥ = 2 e + C1 ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ 2 e + C1 ⎟ dx ⇒ dx = 4 e + C1x + C2 ⎝ ⎠ ⎦ ⎣ ⎦ Benzer şekilde bir kez daha integrali alınarak çözüm aşağıdaki şekilde bulunur. Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. Böyle bir dönüşüm mantıksal olarak da yanlış değildir. Not: Çözüm sonrasında tüm fonksiyonların logaritma fonksiyonu veya sinus fonsiyonu … olması halinde integral veya diferansiyel denklem sabiti de ( C ) aynı fonksiyonlar cinsinden (lnC. SinC. ⎛ d2y ⎞ d2y ⎛ dy ⎞ dy dx = x dt = t dA = A → ∫ d ⎜ ⎟ = d⎜ 2 ⎟= 2 ∫ ∫ ∫ ∫ ⎝ dx ⎠ dx ⎝ dx ⎠ dx Buna göre örnek diferansiyel denklemin çözümü. Bu değişkenler ve C sabitleri arasında sadeleştirme işlemleri açısından faydalı olacaktır. İntegral ve türev birbirinin tersidir. 5 x2 Çözüm : y = − e − 2 x + C1 + C 2 x + C3 8 2 Buradaki C ler sabitler olup başlangıç veya sınır şartları yardımıyla bulunur. C değeri sabitse bunun logaritması veay sinus değeride sabit olacaktır.Birinin etkisini diğeri yokeder. dy 1 − y2 Problem 3: = dx y(1 − x) diferansiyel denklemini çözünüz. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. dx 3 Çözüm: Bu tür diferansiyel denklemlerin çözümünde tütevin integrasyonu için şu benzerlik unutulmamalıdır. Çözüm için değişken dönüşümü de gerekecektir.36C1 − 4 x 2 dy 9 y + 4 x = 0 ise 9 dx 9 −4 x 36C1 − 4 x 2 9 9 + 4x = 0 → − 4x + 4x = 0 → 0 = 0 d 3y Problem 2: = 5 e-2x diferansiyel denklemini çözünüz.v 2 ln u = ln v 2 + ln C Co = ln(C ).

Problem 6: dx y Çözüm: y2 x2 ydy = ∫ xdx x=1 ise y=3 [ y(1)=3] = + C ∫ 2 2 33 12 Çözüm denkleminde x yerine 1 y yerine 3 yazılarak C belirlenir. y = 2e kx Uygulama 1: Yüzey sıcaklıkları T1 ve T2 olan L kalınlığındaki duvardan geçen ısıyı hesaplayınız. dx dy = ∫ dx arctgy=x+C y=tg(x+C) ∫1+ y Problem 5: Çözüm: 2 dy + 5 x 4 y 2 = 0 diferansiyel denklemini y(0)=1 şartı ile çözünüz. denklemini y(0)=2 şartı ile çözünüz. lny=kx+lnC1 ise y = C1ekx ∫ y = ∫ kdx ise lny=kx+C. = + C ise C=4 2 2 bulunur. y2 = x2 + 8 dy Problem 7: = ky dif. -1=-0+C ise C=-1 bulunur. ∫y dy 2 Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri q T2 T2 0 x=L L x 35 . Problem 4: Çözüm: dy = 1 + y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. dx = −5∫ x 4 dx − 1 = −x5 + C x=0 ise y=1 [ y(0)=1] y Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 1 yazılarak C belirlenir.dy 1 − y2 = . dx y(1 − x) C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 2 2 (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 0 = 0 ise çözüm doğru. 2 = C1e k 0 ise C1=2 bulunur. Denklemdeki k bir sabittir. Böylece genel çözüm. dx Çözüm: dy C=lnC1. 1 y= 5 x +1 dy x = diferansiyel denklemini y(1)=3 şartı ile çözünüz. Duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını belirleyip çiziniz. Böylece genel çözüm. x=0 ise y=2 [ y(0)=2] Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 2 yazılarak C1 belirlenir. Böylece genel çözüm.

Herhangi bir yönde ısı akışı yoksa. sınır şartı yerine konularak transfer olan ısı bulunur. Yapılardaki uygulama açısından x yönündeki ısı içeri veya dışarı akarkan. 1: x = 0 ise T = T1 . q = −k ∫ qdx = −∫ kdT q dx = -k dT ise çözüm q x = -kT + C şeklinde bulnur. 0 q’’’ q1 T1 Duvar veya Levha x q2 T2 Isı akış Doğrultusu L Duvar içerisinde ısı üretimi mevcut ise diferansiyel denklem şu şekilde olacaktır: ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q ' ' ' ρC v ∂T + + + = ∂x 2 ∂y 2 ∂z2 k k ∂t 36 Ancak bu denklem kısmi olup çözümü zordur. Sınır şartları iki tane bulunur.0 = -k T1 + C ise C = k T1 bulunur. Bu nedenle değişken sayısı 2 tane oluncaya kadar bazı kabuller yapılmalıdır. Değişkenler olan T ve x eşitliğin her iki tarafına dx ayrılabilir. y ve z yönündeki boyutun daha büyük olması nedeniyle ısı akısı duvar içerisinde kalacaktır. 2: x=L ise T=T2 ise T2 = T(x) T1 b Duvar içerinde hesaplanan sıcaklık dağılımı k qL + T1 duvardan transfer olan ısı miktarı q = (T1 − T2 ) dir. o yöne göre sıcaklık değişmez . Bu ifadede 2. L k Isı akış Doğrultusu T2 0 x=L x Uygulama 2: Yukarıdaki problemde duvar içerisinde kimyasal yolla q’’’ kadarlık bir ısı üretimi söz konusu olursa sıcaklık dağılımı ve q değerleri ne olur? Maksimum sıcaklığı bulunuz. Bu nedenke y ve z yönünde duvar uzunluklarının sonsuz olduğu kabul edilebilir. Bu durumda da ısı y ve z yönündeki mesafeler çok uzun olduğu için en kısa yön olan x yönünde akabilecektir. Dolayısıyla sıcaklık değişimide x sadece x yönünde olacaktır. q x = -kT + k T1 ise T ( x) = qx + T1 k Bu denklem şekildeki b eğrisine uygun bir lineer değişimi ifade ettiği için beklenen bir çözüm bulunmuştur. Diğer y ve z yönlerindeki ısı akısı önemli değildir. q.Bu durumda duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını veren ifade şu şekildedir. Bizim için duvarın x doğrultusundaki ısı tarnsferi önemlidir.dT denklemiyle hesaplanmalıdır.

y. Fiziki yorum olarak duvar içerisinde ısı üretimi olmasından dolayı duvar içinde bir yerde sıcaklık maksimumdur. İlave olarak problem daimi (steady) olarak düşünülürse sıcaklık değişmeyecektir: zamanla da . T1<T2 olduğu zaman maksimum nokta sağ tarafa yakın.ve sabit kalır.0/2k + C1.z. Maximum sıcaklık ve yeri şu şekilde tesbit edilir. sıcaklık zamanla değişmiyor ise ∂T =0 ∂t ∂T ∂ 2T = =0 ∂y ∂y 2 ∂T ∂ 2T = =0 ∂z ∂z 2 Bu yaklaşımlar ile değişken sayısı 4 den (T.q’’’L2/2k + C1.0 + C2 ⇒ C2 = T1 x=L ⇒ T=T2 T2 =. Maksimum sıcaklık için sıcaklık dağılımını veren denklemde x=xkrt yazılmalıdır.daimi problem.T1 )/L+ q’’’L/2k q′′′x 2 ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ + + T =− x + T2 2k ⎢ L 2k ⎥ ⎣ ⎦ Duvar içerisinde sıcaklık dağılımını veren denklem Sıcaklık duvar içerisinde parabolik olarak değişmektedir.) 2 ye (T. Diferansiyel denklemin yeni hali şu şekildedir: d 2T q' ' ' + = 0 (Bir tane bağımsız değişken var. sıcaklık bu yönde değimiyor ise . dx 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎡ T − T q′′′L ⎤ ⎡ T − T q′′′L ⎤ q2 = q′′′L − k ⎢ 2 1 + q1 = − k ⎢ 2 1 + 2k ⎥ 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎣ L ⎦ q = −k 37 .q’’’.x) düşecektir. Bu nedenle duvar içerisinde bir noktada sıcaklık maksimum veya minimumdur. Bir sabitin türevi ise sıfırdır. T1>T2 olduğu zaman ise sol tarafa yakın olacaktır. Adi dif. Daha önce diferasiyel denklem çıkarılmasında bahsediliği gibi bu beklenen bir durumdur. sıcaklık bu yönde değimiyor ise .y yönünde ısı akışı yok.z yönünde ısı akışı yok. dT q′′′x ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ =− +⎢ + =0 dx k 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ise xkrt = k (T2 − T1 ) L + 2 q′′′L xkrt maksimum sıcaklığın yerini belirler. Sıcaklık dağılımını kullanarak fourier denklemi yardımıyla yüzeylerden transfer olan ısılar hesaplanabilir. 2 değişken arasındaki diferansiyel değişim adi formda olacaktır.x. denklem) dx 2 k d ⎡ dT ⎤ − q ' ' ' dT − q ' ' ' ⎡ dT ⎤ ⎛ − q ' ' '⎞ ⎢ dx ⎥ = k ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ k ⎟ dx ⇒ dx = k x + C1 ⇒ ⎝ ⎠ dx ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ∫ dT = ∫ ⎢ ⎣ − q' ' ' 2 ⎡ − q' ' ' ⎤ x + C1 ⎥dx ⇒ T = x + C1x + C2 k 2k ⎦ Çözüm için gerekli sınır şartları: x=0 ⇒ T=T1 T1 =. T1>T2 için duvar içindeki sıcaklık dağılımı ve yüzeyden meydana gelen q1 (x=0) ve q2 (x=L) ısı akışları şu şekildedir: dT ⎡ T − T q′′′L ⎤ = q′′′x − k ⎢ 2 1 + ısı x değerine bağlı olarak değişiyor.L + T1 ⇒ C1 = (T2.

T(x) Tmax T1 q1 T2 0 xkrt x=L/2 x=L x T1 > T2 için sıcaklık dağımı, maximum sıcaklık değeri ve yeri q2

Uygulama 3: AralarındaL mesafes bulunan direklere asılan birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan sahip kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen sarkmayı bulunuz. Direklerin tepe seviyesine göre meydana gelen maximum çökme miktarını ve yerini bulunuz.
0 x

wo [N/m]

g

kablo

U

d2U wo ise = dx 2 To

⎛w ⎞ d ⎡ dU ⎤ w o dU w o ⎡ dU ⎤ = ⇒ ∫ d ⎢ ⎥ = ∫ ⎜ o ⎟ dx ⇒ = x + C1 ⇒ dx ⎢ dx ⎥ To dx To ⎝ To ⎠ ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦

∫ dU = ∫ ⎢ T ⎣

⎡ wo
o

⎤ w x + C1 ⎥dx ⇒ U = o x 2 + C1x + C2 2To ⎦

Sınır şartları uygulanarak integral sabitleri bulunur. 1: x = 0 ⇒ U = 0 2: x = L ⇒ U = 0 0 = 0+ 0+C2 ⇒ C2= 0 0 = (w0/2T0)L2 + C1L ⇒ C1= - w0L/(2T0) ise
U ( x) = w0 2 ( x − Lx ) 2T0 maksimum çökmenin meydana geldiği noktayı bulmak için bulunan denklemin 1.türevi sıfıra eşitlenir. 2 w ⎡⎛ L ⎞ w L2 L⎤ dU w0 L = (2 x − L) = 0 ⇒ 2 x − L = 0 ⇒ xkrt = ise U max = 0 ⎢⎜ ⎟ − L. ⎥ = − 0 dx 2T0 2 2T0 ⎢⎝ 2 ⎠ 2⎦ 8T0 ⎥ ⎣ L/2
0 x=L/2 x=L x Meydana gelen sarkmanın x’ e göre değişimi ve maksimum çökme

Umax U(x)

38

Uygulama 4: Yola(x) bağlı ivmesi a = 2x ile verilen hareket durmakta iken harekete başlayan bir araca aittir. Aracın hızını ve yolunu zamana bağlı olarak bulunuz.

dV = 2 x şeklinde bir denklem elde edilecektir. Bu diferansiyel denklemde 3 tane dt değişken (V,x ve t) mevcuttur. 3 değişkenli diferansiyel denklem çözülemez. Çözüm için değişken sayısı 2 ye düşürülmelidir. Bu iki şekilde yapılabilir: a=

İlk yöntemde bağımlı değişken (V) yokedilebilir. V yerine x li ifadesi yazılır. Yolun zamana göre 1. türevi hız ise dx d d ⎡ dx ⎤ d 2 x d 2x V= ise diferansiyel denklem = 2 x olur. Böyle → a = [V ] = ⎢ ⎥ = 2 dt dt dt ⎣ dt ⎦ dt dt 2 2.mertebe bir denklemin çözülebilmesi için sağ taraf bağımsız değişkenin (t) fonksiyonu olmalıdır. Oysaki elde edilen denklemin sağ tarafı bağımlı değişkenin (x) fonksiyonudur. d 2x İntegrasyon için 2 = f (t ) olmalı dt IIDeğişken sayısını 2 ye indirgemenin diğer yolu bağımsız değişkenlerden birinin yokedilmesidir. Zincirleme türev kuralı ile bu amaç gerçekleştirilebilir. dV dV dx dx dV = → a= V= a =V dt dx dt dt dx Böylece V ve t arasındaki ivmeden V ve x arasındaki ivme ifadesine geçilebilir. dV V2 = 2x ⇒ ∫ VdV = ∫ 2 xdx ⇒ = x2 + C V dx 2 x = 0 ⇒ V = 0 (Durmaktadır.) ise 0 = 0 + C ⇒ C = 0 , V2 = 2x2 ⇒ V =1.414 x
Uygulama-5: Şekilde görülen çelik köprü üzerinde seyretmekte olan bir araçtan dolayı köprüde meydana gelen çökmeyi (sehim) bulunuz. Maksimum değeri belirleyiniz. Açıklama: Köprü üzerinden geçen en ağır araç körünün tam ortasında en büyük çökmeyi meydana getirir. Bu nedenle tam orta nokta için bulunacak çökme değeri için sağlanacak emniyet diğer noktalar içinde kafi olacaktır. Araç ağırlığından dolayı gövdeyi F kuvveti ile eğmeye çalışacaktır. Hesaplama için mesnet reaksiyonları hesaplandıktan sonra 0 orijin noktasına x kadar uzaklıktaki A noktasına göre moment alınır.
gövde g

I-

Köprü Ayağı F L F 0 F/2 x A

Köprü Ayağı

Çökme eğrisi Sehimin x’ e göre değişimi

Sehim veya çökme (u) diferansiyel denklemi I atalet momenti ve E elastisite modulü ve moment (M) değerine ne bağlı olarak şu şekildedir;
39

EI

d 2u Fx = M ( x) burada moment önceki şekle göre A noktasından M ( x) = − dir. 2 dx 2 d 2u Fx =− , 2 dx 2 d ⎛ du ⎞ Fx , ⎜ ⎟=− 2 IE dx ⎝ dx ⎠ u=− Fx du Fx 2 ⎛ du ⎞ =− + C1 , d ⎜ ⎟ = −∫ dx ise ∫ ⎝ dx ⎠ 2 IE dx 4 IE

ise IE

⎛ Fx 2 ⎞ du = − ∫ ⎜ + C1 ⎟ dx ∫ ⎝ 4 IE ⎠

Fx 3 + C1 x + C 2 12 IE

Çözümün tamamlanması için 2 tane sınır şartı gerekir: 1. x=0 ise u=0 , C2=0 Fx 3 FL2 FL2 2. x=L/2 ise du/dx=0, C1 = ise u = − + x 12 IE 16 IE 16 IE
Uygulama-6: Hareketsiz duran ve aralarında H kadar mesafe bulunan iki plaka arasında akan Qo debiye sahip sıvının hız profilini veren bağıntıyı bulunuz. Akış daimi (steady) dir.
Kanala girerken Hız profili y 0 x H Kanala içeriside Hız profili Açıklama: Sıvıların yapışma özelliği vizkosluk özelliği olarak bilinir. Gerçek sıvılar temasta oldukları katı yüzeye yapıştıklarından hızları yüzey ile aynı olur. Bu problemde plaka yüzeyler hareketsiz olduğu için palakaya bitişik tanecik hızları sıfırdır. Bu suretle girişteki homejen hız profili (gradyeni) kanal içinde parabolik olarak değişir.

Çözüm: İki boyutlu (y,x) akış için akışın hareketini tanımlayan Navier-Stokes denklemi sıkıştırılamayan sıvılar için şu şekildedir. ⎛ ∂ 2u ∂ 2u ⎞ ⎛ ∂ 2v ∂ 2v ⎞ ∂u ∂P ∂v ∂P x için, ρg x − ve y ekseni için ρg x − + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ ⎜ ∂x ⎟ ⎜ ∂x ⎟ ∂t ∂y ∂y ⎠ ∂t ∂x ∂y ⎠ ⎝ ⎝ Bu denklemlerde u ve v sırasıyla akışkan taneciği hızının x ve y eksenlerindeki izdüşümleridir. İlave olarak g yerçekimi ivmesini, ρ akışkan yoğunluğunu, µ dinamik viskoziteyi ve P basıncı göstermektedir. Akış sadece x yönündedir ve hız sadece y’ ye göre ∂u değişmektedir. Bu nedenle v=0 ve = 0 olacaktır. Daimi akış zamana göre değişim ∂x göstermeyen akış için zamana göre türevlerde sıfır olacaktır. Geriye kalan ifade şu şekildedir.

ρg x −

⎛ ∂ 2u ⎞ ⎛ d 2u ⎞ ∂P ∂P + µ ⎜ 2 ⎟ = 0 , ρg x − + µ⎜ 2 ⎟ = 0 , ⎜ ∂y ⎟ ⎜ dy ⎟ ∂x ∂x ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

ρ gx −

∂P = K ise ∂x

⎛ d 2u ⎞ K +µ⎜ 2 ⎟ =0 ⎝ dy ⎠

Yukarıdaki denklemde tek bağımsız değişken olduğu için kısmi diferansiyenden adi diferansiyele geçilir. İntegral y üzerinden alınacak olup x ile ilgili terimler bu nedenle K sabiti ile kısaca gösterilmiştir.
d 2u K −K 2 = − = sabit ise iki kez y’y göre integral alınarak u ( y ) = y + C1 y + C 2 bulunur. 2 µ 2µ dy

Sabitlerin bulunması için 2 sınır şartı gerekir. Koordinat sisteminin orijin noktası iki plakanın tam ortası seçilerek hareketsiz plaka yüzeyindeki sıvı taneciklerinin hızı tanımlanabilir. Plakaların orijine uzaklığı seçilen orijine göre H/2 ve –H/2 olacaktır. Gerçek akışkanlar katı
40

y’ = cos2 x cos y 41 12. y’ = 2x + x y2/ 3y +x2 y 17. Debi (=hız*kesit) prensibine göre hesaplanır. dy/dx = y/x2 5. (1-x) y’ = y2 11. Bağıntı y yönünde akışkan hızının nasıl değiştiğini ifade etmektedir. Qo = ∫ ifadenin integrasyonu ile bulunabilir. y’ = y sec x 13. H. Qo = ∫ H /2 H /2 −H / 2 u ( y )dy şeklinde yazılabilir. Bu nedenle her y noktası için bir debiden bahsedilebilir. Herhangi bir dy.yüzeyine yapışacağından ve plakalar hareketsiz olacağından plaka yüzeyindeki taneciklerin hızı da sıfır olacaktır. dr = b (cos θ dr + r sin θ dθ ) . y2 e2x dx = (4+ e2x) dy 6.Derinlik kesitinden geçen debide sonsuz küçük olacaktır. dx/(y(1+x2)) =2 dy 7. sınır şartı . Bu hız bağıntısından hareketle debi ve viskoz kuvvetler hesaplanabilir. Bu nedenle y doğrultusu dy lik sonsuz küçük diferansiyel dilimlere ayrılır.5dy 20. x y3 dx + (y+1) e-x dy = 0 21. Bu durumda diferansiyel kesitten geçen debi Derinlik=1 alınarak. x2 dx + y(x-1) dy = 0 4. x2 y y’ = ey 19. tan2 y dy = sin3 x dx 8. y ln x ln y dx + dy = 0 18.x2)1/2dy = 0 16. Ancak H boyunca u hızı değişmektedir.a2 )0. y=-H/2 ise u=0 . u= KH 2 bulunur. 0 = Son iki sınır şartı denkleminin çözümümden C1=0 ve C 2 = sabitler ve K yerine yazılarak şu şekilde bulunur. (e2x + 4 ) y’ = y 22. Kesit akış doğrultusuna dik olup. sınır şartı . x dx . dx = t (1+t2) sec2 x dt 14.(x+2) dy = 0 2. x cos2 y dx + tan y dy = 0 9. xy dx . a2 dx = x ( x2 . sin x sin y dx + cos x cos y dy = 0 10. Bu değişim HIZ ALANI olarakta isimlendirilir. Plakaya yakın birim kesitten geçen debi ve 0 orijin noktası civarındaki birim kesitten geçen debi aynı olmayacaktır. Bu durumda H değerinden geçen debi integralle belirlenir. 0 = 2µ 2 1. Örnek Problemler : 1. (1+ ln x ) dx + (1+ln y ) dy = 0 15. Qo debisi bu −H / 2 u ( y )dy = ∫ 1 − H / 2 8µ H /2 H3 ⎡ dP ⎤ − + ρg x ⎥ H 2 − 4 y 2 dy = ⎢ dx 12 µ ⎣ ⎦ ( ) ⎡ dP ⎤ ⎢− dx + ρg x ⎥ ⎣ ⎦ Son çözümden istenirse Qo debisini veren kanal aralığı H belirlenir. y=H/2 ise u=0 .3 dy = 0 3. −K (H / 2)2 + C1 H + C2 2µ 2 −K (− H / 2)2 − C1 H + C2 2. x dx + (a2 .Derinlik şeklinde hesaplanır. Bu durumda çözüm 8µ 1 ⎡ dP ⎤ 2 2 ⎢− dx + ρg x ⎥ H − 4 y 8µ ⎣ ⎦ ( ) Bu hız profili bir parabolik bağıntı olup beklenen çözümdür.

Idy = x+ y → ∫ dy = ∫ ( x + y ) dx : x üzerinden integral almak için y değişkeni dx x cinsinden yerine yazılmalıdır. y’+(x+1)y =0 3 2. y’=y2 sinx 41. 2y dx = 3x dy 30. y’+cscy=0 38.y) dy = 0 Bu denkleme yukarıda verilen I. Değişkenlerine ayrılamayan.25π) = -1 r(0) = r0 y(2) = 3 y(0) = 1 y(2) = -1 y(1) = 3e-1 y(2) = 3 y(π/2) = 4 y(-2) = 1 y(1) = 9 32. y’ = x2y2 35.x) (1) şeklinde bir kapalı fonksiyonel denklem bulunabilir. I(0)=Io 47. y’ = (3y-xy)/x 31. (1.23. y yerine V ve x yerine t 42 . M(x. y’ = (3+y) cot x 33.3 46. çözüm ifadesinde x-değişkeni. y’= cosx tgy 40.5sin2wx . y’ = 3y 29. y-değişkeni ve Cintegral sabiti bulunacaktı.g(y) denklem için mümkün olmayabilir. Bulunan f(x.x (x2 – 1)0.y)=-(x+y) ve N(x. x y dx + e dy = 0 26. Eğer değişken ayırma yapılamaz ise integral almak mümkün olmayacaktır.y.örnek için. V(to)=Vo 45.y)=h(x). Örnek olarak. y′ = dx şeklinde ayırmanın mümkün olmadığı hallerde. V(dV/dt)=g.5π)=-0.y) fonsiyonlarına bağlı olarak 1. y’=x2y2-2y2+x2-2 42.2 Tam Diferansiyel Denklemler Önceki bölümde verilen bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayırma yöntemi her diferansiyel dy = f ( x. Aynı şekilde II. yy’=0. xyy’ = 1+ y 2 3 x2 36.y) ve N(x. y(0. y ) genel ifadesindeki f(x.2 44.5dx .örnek uyarlanırsa (2) dy = x+ y → dy − ( x + y )dx = 0 ise dx M(x. r(0)=8. 2ydx = 3x dy 34. Ancak y=y(x) şeklinde bir bilginin bulunması da verilen integralin çözümüne bağlı olduğundan klasik mantıkla çözüm bulunamaz.C)=0 denkleminden C çekilerek C=C(y.y2)0. 2 xyy’ = 1+ y2 28. sinθ dr = r cosθ dθ.5 cos2x.mertebeden diferansiyel denklemler tam diferansiyel yaklaşımı ile çözülebilir. y’=x3e-y y(2)=0 43. dr/dt=-4tr. r(0.5 dy = 0 24. g:sbt. mertebe bir diferansiyel denklemin standart formu şu şekilde gösterilebilir. 1. y) dx + N(x . Ancak bu integral çözümüne bağlı olup çözüm mümkün olmaz II- Şayet verilen örnekler çözülmüş olsaydı.y)=1 olacaktır. dV = sin t + V → ∫ dV = ∫ ( sin t + V ) dV : zaman (t) üzerinden integral almak dt için hız (V) zaman cinsinden yerine yazılmalıdır. L(dI/dt)+RI=0. y’=3(y+1) 37. dr/dt = -4 rt 27. bağımlı ve bağımsız değişkenlerin fonksiyonu olan M(x. w:sbt 39. y’=4(y+1)0.

Bu benzeşimden . 3 değişkenli (C.5. (3) denklemine göre C’ nin değişiminin bir kısmı x.x. M ( x.V)=Sint+t . (1) denklem ile tanımlanmış olan kapalı fonksiyonda C integral sabiti geçici olarak değişken kabul edilirse 2 değişkenli yapıdan 3 değişkenli bir yapıya ulaşılır. Biri diğerini yokedebilir.y) fonsiyonlarına bağlı olarak (4) şartını sağlayan C ne olmalıdır?” sorusunun cevabı verilmelidir. N’ ninde x’ e göre tekrar kısmı türevleri alınması ile mümkün olur. Birinden bulunan C değeri. ∂C C’nin x’e göre ∂x 1. (5) nolu denklemler 2 tane olup hangisinden C değeri bulunabilir. Bu birleşme ancak M’ nin y’ ye göre kismi türevine. ∂C ve ∂x ∂C ∂C dx + dy = 0 ∂x ∂y (4) şeklinde yazılabilir. Her ikisininde kullanılabilmesi içim iki denklem birleştirilmelidir. N(t. y ) = ∂C ∂x . diğerinden bulunacak C değerine eşit olacakmıdır? Çözüm üzerinde her ikiside. Ancak ∂C sıfır olmayabilir. Verilen (5) denklemleri de x ve y ye göre kısmı olarak türetilirse. y ) = ise = ∂x ∂y ∂ x∂ y ∂y ∂x ∂ y∂ x (6) 43 . y ) = ∂C ∂y (5) yazılabilir. Tam diferansiyel bir fonksiyon (değişken ∂y sayısı gerçekte 2 tane olan fonksiyon) için dC=0 olmalıdır.türevi olarak bakılacağı gibi. Bu ikisinin toplamı değişiminin tamamını verecek olup.yazılarak M(t. Tam ve kısmi diferansiyeller 2 ve 2’ den daha fazla değişken içeren fonksiyonlar için lullanılan kavramalardır. N ( x. Başka bir ifade ile “M(x. Dikkat edilirse (2) formundaki çözülecek diferansiyel denklem ve çözüldüğü varsayılan çözümün diferansiyelini ifade eden (4) denklemleri birbirine benzemektedir. y ) ∂ 2 C ∂C ∂ N ( x.1) dayanarak şu şekilde yazılabilir: dC = ∂C ∂C dx + dy ∂x ∂y (3) Burada C nin bir integral sabiti olduğu için tam diferansiyelinin sıfır olması sözkonusudur. Bu yaklaşım Sabitlerin Değişimi ismi verilmekte olup başka diferansiyel denklem çözümlerinde de kullanılmaktadır. y ) ∂ 2 C ise = ve N ( x. M ( x.V)=1 şeklinde (2) formuna dönüştürülür. y ) = ∂C ∂ M ( x.y) böyle bir fonksiyonun 1. Diferansiyel “değişim” olarak da algılanabilir. Tam diferansiyel C gibi bir sabit için kesinlikle sıfırdır.y) ve N(x. Çünkü bu türevleme birbirine eşit iki diferansiyel ifade elde edilir. C’nin x’e göre değişimi olarakta düşünülebilir. Bunlar kısmi diferansiyel dir. (2) formunda verilen bir diferansiyel denklemin çözümünden bulunacak (1) nolu denklemin tam diferansiyel şartını sağlayarak (4) denklemini sağlayabilmesi için (5) nolu denklemlerden tam diferansiyellik şartları üretilmelidir. hem M hemde N fonksiyonları etkili olacağından her ikiside kullanılmalıdır. diğer bir kısmı da y üzerindedir. bu toplamda tam diferansiyel olacaktır.diferansiyeli önceki bilgilere (Bölüm 1.

∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy ∂y ∂y ifadesinden bulunacaktır. y)∂y + C ( x) o (10) Buradaki Co=C(x) olduğuna dikkat edilmelidir. y ) = ∂y ∂x (7) şeklinde tam diferansiyellik şartı yazılabilir. y ) ∂y ∂y Bu durumda (9) denleminin integrasyonundan Co(y) bulunur. Bunun x' e göre kısmen integre edilmesi halinde meydana gelen Co integral sabitinin x e göre sabit olurken. Bu integrasyon sonucu Co içerisinde x ile ilgili bir ifadenin olamıyacağı açıktır. Bu durumda tam diferansiyel bir form için (2) denklemindeki M ve N fonksiyonlarına bağlı olarak. Bu durumda (7) nolu denklem tam diferansiyellik şartı olacaktır. y )∂x + Co ( y ) (8) M ( x. (8) çözümünün elde edilmesinde M(x. Bulunan Co(x) içerisinde kesinlikle y değişkeni bulunmaz. Böyle bir şart sağlanırsa diferansiyel denklemin çözümü şu şekilde geliştirilir. Co(x) (10) denklemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır. integral işleminde dikkate alınmayan y değişkenine bağlı olabileceği ihtimali her zaman düşünülmelidir. Çünkü. y ) = ∂C ⇒ ∂C = N∂y ⇒ ∂y ∫ ∂C = ∫ N ( x. Tersinden düşünecek olursak diferansiyel denklemdeki M'nin y' ye göre kımi türevinin. N' nin x' e göre kımi türevine eşit ise o denklem tam diferansiyel denklemdir denilebilir. işleme başlanır.y). Aksi halde işlem hatası olup çözüm yanlış olur. Mx M’ nin x’ e göre kısmi türevi demketir.y) tercih edilirse çözüm şu şekilde ilerleyecektir: N ( x. Problem-1: (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Eğer Co içerisinde x bulunursa yapılan işlemlerde yanlışlık var demektir. ∂C nin N(x. Bu nedenle Co(y) şeklinde yazılım doğru olacaktır. Co(y) bulunarak (8) de yerine yazılmalıdır. 44 . (8) ifadesi y 'ye göre tekrar türetilecek olursa çözümün tamamlanmasını sağlayacak Co(y) . M(x.y) yada N(x. integral y üzerinden alınmış olup. y ) ∂ N ( x. Bu ifade kısca Mx=Ny olarak da gösterilebilir.olduğu görülecektir. Dolayısıyla bu aşamada çözümün bitmiş olduğunun söylenmesi imkansızdır. Çünkü. (5) ifadesine dikkate edilecek olursa görülecektir. (5) denklemlerindeki ifadelerden biri ele alınarak. Co(x) değerini bulmak içinde (10) denklemin x’ e göre kısmi türevi alınarak M değerine eşitlenmesi gerekir.y)'ye eşit olduğu ∂y (9) ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy = N ( x. ya M(x. M x ve y ye bağlı bir fonksiyondur.y) yerine N(x. Bulunan Co(y) (8) denlemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır.y) seçilerek ∂C ⇒ ∂C = M∂x ⇒ ∫ ∂C = ∫ M ( x. y ) = ∂x bulunur. (9) denkleminde Co’ın y’ ye göre türevinde “d” operatörünün kullanıldığına dikkat edilmelidir. bulunacak Co sabitinin x’ e bağlı olması muhtemel olacaktır. Co sadece bir değişkene bağlı olmak zorundadır. ∂ M ( x .

M ve N den biri ile C(x. y) = =y + 2x .denklemin çözümü C = y 3 x + x 2 + y şeklindedir. y’ ye göre kısmi türev alınırken x sabit. Her iki alternatif kullanılarak çözüm şu şekilde gerçeklenir: 1. y) = =3xy 2 + 1 Tam dif. = 3y 2 ⇒ ∂x ∂y Çözüm için diferansiyel denklemden M ve N fonksiyonları input olarak alınmıştır. Bunun için N(x. Bulunan M ve N’nin kısmi türevleri alınarak tam diferansiyel şartını sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir.çözüm: N(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.y) çözüm fonsiyonu diğeriden ise Co(x) veya Co(y) fonksiyonel integral sabiti bulunacaktır. (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 M(x.y) den faydalanılır.y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir. ∂C 3 =y + 2x ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ y 3 + 2 x ⎤∂x ⇒ C = y 3 x + x 2 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. Bu inputların her ikiside kullanılarak output çözüm bulunacaktır. N(x. y ) = y3 + 2x ise = 2 x ⇒ ∫ dCo = ∫ 2 xdx ⇒ Co ( x) = x dx ∂x dx Dif.y) den faydalanılır. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. 45 .y)=3xy 2 +1 ise dy ∂y dy Dif. Ancak.y) ile C(x. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir. Sağlama: Bulunan çözüm tekrar türetilerek doğru olup olmadığı belirlenebilir.y) dx + N(x. şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 3y 2 ⇒ tam diferansiyeldir. Çözümün x2 e göre türevi.y) ve M(x. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır. x’e göre kısmi türev alınırken y sabit kabul edilir. Bunun için M(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.Diferansiyel denklemde ki (y3 + 2x) ve (3xy2 +1) fonksiyonlarının sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir. Aynı şekilde kısmi integrasyonda da x üzerinden (∂x) integrasyonda y sabit. ) ∂M ∂N ∂C 3 ∂C = (or My=Nx) M(x. y) = 3xy 2 + 1 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡3xy 2 + 1⎤∂y ⇒ C = xy 3 + y + Co ( x) ⎣ ⎦ ∂y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır. ∂C = N(x. C integral sabitidir. [Not: Kısmi türev bilinen adi türev ile aynır. y üzerinde integrasyonda (∂y) x sabit alınır.çözüm: M(x.y) ile C(x. 2 dC dCo ∂C = y 3 + o = M ( x.y) ve N(x.denklemin çözümü C = xy 3 + y + x 2 şeklindedir. dC dCo ∂C = 1 ⇒ ∫ dCo = ∫ dy ⇒ Co ( y ) = y =3xy 2 + o =N(x. 2.

1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy . C integral sabitidir. = cos y ⇒ ∫ dCo = ∫ cos ydy ⇒ Co ( y ) = sin y = +x 3 + o =N(x. Çözüm denkleminde C bulunduğu için Co alınmayabilir. son ifade dx ile çarpılarak dx ve dx dx dx dx dx dx dy parentezine alınırsa (3y2+1)dy+(2x+y3)dx=0 bulunur. Bunun için M(x. Başka bir bir ifade bir denklemde sayısal değeri 46 . = 3x 2 − 2 ⇒ tam diferansiyeldir. ∂M ∂N ∂C ⎛ y ∂C ⎡ 3 1⎤ ⎞ = M(x.y) den faydalanılır.y) dx + N(x. dCo ∂C y dC ⎛ y ⎞ = 0 ⇒ Co = sabit = 3x 2 y − 2 + o = M ( x. y) = = ⎢ x +Cosy+ ⎥ Tam dif.y) ve M(x. Bu verilen diferansiyel denklemin aynısı olup çözüm doğrudur.y)=x 3 +cosy+ dy ∂y x dy x Dif.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ∂x ⎝ x ⎠ ise ∫∂ C = ∫.çözüm: M(x.y) ile C(x. 2. ∂y ∂x x ⎝x ⎠ 1.⎜ ⎝ y ⎛ y ⎞ -3yx 2 ⎟∂x ⇒ C = + yx3 + Co ( y ) 2 x x ⎠ Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. y) = =.3 2 dC d ( xy ) dy d ( x ) dy dy = + + → 0 = y 3 + 3 xy 2 + + 2x .( x 2 -3yx )dx = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.çözüm: N(x.y) ve N(x. şartı ∂y ∂x ∂x x⎦ ∂y ⎣ ⎝ x ⎠ ∂M ∂N 1 ⎛ 1 ⎞ = − ⎜ 2 − 3x 2 ⎟ .y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Daha tam diferansiyel şart kontrol edilir. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır.y) den faydalanılır. Bunun için N(x.denklemin çözümü C = y + yx 3 + sin y x şeklindedir.y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. ∂C ⎛ y ⎞ =. ⎣ ⎦ Diferansiyel denklemde ki fonksiyonel yapı sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir. y ) = . N(x.( x 2 -3yx )dx = 0 ⎣ ⎦ M(x.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ise ∂x dx x dx ⎝ x ⎠ Co sabit bulundu. dC dCo ∂C 1 1 . Problem-2: 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy .y) ile C(x. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ . ∂C ⎡ 3 1⎤ = ⎢ x +Cosy+ ⎥ ise ∂y ⎣ x⎦ ∫ ∂ C = ∫ ⎢ x +Cosy+ x ⎥∂y ⇒ C = x y + sin y + x + C ( x) ⎣ ⎦ 3 3 o ⎡ 1⎤ y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır. Ancak bir integral sabiti olarak kullanılabilir.

y)= =4x 3 y3 -2xy N(x.y) den faydalanılır.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Bu sabit C ise dif. yine sayısal değeri bilinmeyen başka bir sabitle kısaca tariflenebilir.y) ve N(x. C integral sabitidir. Bunun için N(x.y)=3x 2 y +y3 .bilinmeyen sabitlerin toplamı.y)= ∂C 3 ∂C =3x 2 y+y3 Tam diferansiyel şartı =x +3xy 2 N(x. ∂C 3 =x +3xy 2 ∂x ise 3 2 ∫ ∂ C = ∫ ( x +3xy ) ∂x ⇒ C = x4 3 2 2 + y x + Co ( y ) 4 2 Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.y) den faydalanılır.x2)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz. C1 yeni integral sabitidir. dC dCo ∂C = 0 ise Co sabittir.y)= =3x 4 y 2 . dy 4 ∂y dy x4 3 2 2 y 4 + y x + şeklindedir. Dif. dC dCo y4 ∂C = y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ y 3 dy ⇒ Co ( y ) = =3x 2 y+ o =N(x.denklemin çözümü y C = x 3 y + sin y + şeklindedir. Çözümün son formu C1 = x 4 + 6 y 2 x 2 + y 4 dir. dy ∂y dy Önceki problemdeki yorumdan çözüme yansıtılmayabilir. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. x Problem-3: (4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 .denklemin çözümü C = 47 . Problem-4: (x3+3xy2)dx + (3x2y + y3)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz. farkı veya çarpımı.x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir. Bunun için N(x.y)= ∂y ∂x ∂M ∂N = 6 xy ⇒ = 6 xy ⇒ tam diferansiyeldir. =3x 4 y 2 -x 2 + o =N(x.y) ile C(x.x 2 . ∂C =4x 3 y3 -2xy ∂x ise ∫ ∂ C = ∫ ( 4x y -2xy ) ∂x ⇒ C = x 3 3 4 y 3 − yx 2 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. ∂y ∂x ∂M ∂N = ∂y ∂x M(x. ∂M ∂N ∂C ∂C = M(x. ∂x ∂y M(x. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. Dif. Tüm denklem taraf tarafa 4 4 2 4 ile çarpılarak ve 4C=C1 yazılarak çözüm daha basit yazılabilir.denklemin çözümü C = x 4 y 3 − yx 2 şeklindedir.y)=3x 4 y 2 . M(x.y) ve N(x.y) ile C(x.

∂C = M(x. Not : Verilen diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılamıyorsa.( cosx sinhy ) ise =0 dy ∂y ∂y Co = sabit Dif. x4.. Basit cözüm için veya daha sonra görülecek metodlarla çözüm için genel bir prensip olarak bağımlı değişken ya sadece “y” (lineer veya 1. –cos0.sinhy+ o N(x.Problem-5: (sinx.cosh0=C ise C=-1 bulunur. cos x cosh y = 1 Uygulama: Bir akış ortamında x yönündeki hız u=a(x2-y2) ve y yönündeki hız v=-2axy ile verilmiştir. y)= .. ∂x ∂y Çözüm: y3 ∂ψ 2 2 2 2 2 = a ( x − y ) ⇒ ∂ψ = ∫ a ( x − y )∂y ⇒ ψ = a ( x y − ) + C ( x) ∂y 3 dC ∂ψ y3 2 = −a(2 xy ) + = −2axy ise C=sbt..derece diferansiyel denklem) veya “ y2 ” (2.y) den faydalanılır.derece diferansiyel denklem) şeklinde denklemde mevcut olmasına dikkat edilmelidir. ψ ( x. y3.(cosx sinhy)dy=0 dif. ∂M ∂N ∂C ∂C = = M(x. Bunun için N(x.coshy)dx . 48 .( cosx sinhy ) Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = sin x sinh y ⇒ tam diferansiyeldir. lnx.) cinsinden denklemde mevcutsa çözümü tam diferansiyel yöntemle veya tam diferansiyel hale getirme yöntemi ile gerçekleştirilebilir. y ) = a ( x y − ) + C − dx 3 ∂x Bu çözümde C ye değişik değerler verilerek akım cizgileri elde edilir.denklemin çözümü C = − cos x cosh y dir. Genel çözüm. = sin x sinh y ∂y ∂x M(x. y)= sinx coshy = N(x. Akım fonksiyonu u ve v ile şu şekilde ifade edilir. Akışkanlarda tam diferansiyellik kontrolu süreklilik denklemi vasıtasıyla yapılır. hem bağımlı hemde bağımsız değişkenler özel fonksiyonlar (cosy. y)= sinx coshy ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ sin x cosh y∂x ⇒ C = − cos x cosh y + C ( y) o Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır. u= ∂u ∂v + =0 (süreklilik denklemi) 2ax-2ax=0 ise tam diftir. denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz. Bu akışın akım fonksiyonunu (ψ) bulunuz. Daha önce verilen (sıkıştırılamayan akışkanlar için) bu denklem sağlanmaktadır. ∂ψ ∂ψ = a( x 2 − y 2 ) v = − = −2axy ∂y ∂x Bu veriler akım fonksiyonunun tam diferansiyel yaklaşımla çözülebileceğini göstermektedir. dC ∂ Co ∂C = -cosx. y)= .y) tercih edilerek. Verilen şartlara göre x=0 ise y=0 olmalıdır.

ex(cosy dx-siny dy)=0 20.2y)dy = 0 6. cosh2x cosh2ydx + sinh2x sinh2y dy = 0 7. (4x y + 1/x)dx + (3x y . Bu fonksiyona integral çarpanı veya integrasyon faktörü ismi de verilir.ycosx)dx . 2sinwydx + wcoswy dy =0. 2xy dx + dy = 0. y(0)=π y(1) = 2 1 1 y x 1. ydx + xdy = 0 24. (0)=6 17. cosπx cos2πydx = 2sinπx sin2πy dy.y)dx + N(x. tam diferansiyel şartını sağlamamasına rağmen bir fonksiyon ile çarpılınca tam diferansiyellik sağlanabilir. y(3/2)=1/2 21. y(0)=2 22. ( − 2 )dy = 0 2 ) dx + ( 2 2 − x x +y y x +y 2.y)= =4x 3 y3 -2xy N(x. Matematiksel olarak bir ifade bir sabit veya değişken taraf tarafa çarpılabilir veya bölünebilir.y)= =3x 3 y 2 .Örnek Problemler: y(-2)=1 13.1/y)dy = 0 10. ((3-y)/x2)dx+((y2-2x)/xy2)dy = 0. (2xy + ey)dx + (x2 + xey)dy = 0 4. sinhx dx + y-1coshx dy=0 . M(x.2 Tam Diferansiyel Hale Getirilen Diferansiyel Denklemler (İntegrasyon Faktörü) Önceki bölümde problem-3 olarak çözülen örnekte [(4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 . (yex+2ex +y2) dx+ (ex+2xy)dy = 0. (2xy . Yeni halde tam diferansiyel şart aranırsa.y)= = =3x 4 y 2 .x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir. y(0)=π/2w 23.x2)dy=0 ] tam diferansiyel şart sağlanmıştı: ∂M ∂N ∂C ∂C M(x. (x . değişkenlerine ayrılamayan. e-θdr –r e-θ dθ =0 19.3)dx + (x2 + 4y)dy = 0 14. M(x. y(0)=6 16. (x2 + y2)dx + 2xydy = 0 3.x)dy=0] elde edilir.y)dx . = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ ∂x ∂y Eğer tüm denklem taraf tarafa x ile bölünecek olursa [(4x2y3-2y)dx + (3x3y2 .(2ysinx cosx+y2sinx)dx+ (sin2x-2ycosx)dy=0 15. 2.y)= ∂M ∂N ∂C ∂C = =4x 2 y3 -2y N(x. ∂y ∂x Denklemin x ile bölünmesi tam diferansiyel şartını bozmuştur.x Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x 2 y 2 − 2 ⇒ = 9 x 2 y 2 − 1 ⇒ tam diferansiyel değildir.sinx dy = 0 8. ( ln x ln(ln y) 2 3 + xy )dx + ( + x 2 y 2 )dy = 0 y ln y x 3 3 3 4 2 9. tam diferansiyel denklem formuna benzemesine rağmen tam diferansiyel şartı sağlanmayan bazı denklemler λ(x. (3x2 lnx + x2 . Ters mantıkla bu olay değerlendirilirse.xdy = 0 5.y) şeklindeki bir fonksiyon ile çarpılarak tam diferansiyel hale getirilebilir.y)dy=0 49 (1) . Dolayısıyla. 2xydx + (x2 + y2)dy = 0 12. (3x2y2-y3+2x)dx+(2x3y-3xy2+1)dy=0 . (xcos(x+y)+sin(x+y))dx + xcos(x+y)dy = 0 11. (yexy + 4y3)dx + (xexy + 12xy2 . a) (x2 + 3xy)dx + (Ax2 + Ay)dy = 0 b) (1/x2+1/y2)dx + ((Ax + 1)/y3) dy = 0 18.

∂→d.y) fonksiyonunun tesbit edilmesi için 3 nolu denklemin çözülmesi gerekir. ∂( λM ) ∂( λN ) = ∂y ∂x alınırsa. λ=λ(y) ise ∫ λ = ∫ M dy ∂x λ M Yukarıdaki denlemlerde çözüm için sağ taraftaki integraller içindeki fonksiyonlar gerekli sadeleştirmelerden sonra 1.y) şeklinde bir değişken dönüşümü ile λ(z) şeklinde 2 değişkenli adi diferansiyel yapıya indirgenir. Hem x ve hem de y’nin fonksiyonu olması kısmi dif denklem çözümüne neden olduğundan önceden tahmin etmek oldukça zordur.y)N(x. x. Bu denklem 3 tane değişkene (λ:bağımlı. ya sadece y’nin yada hem x hem de y’nin fonksiyonu olabilir. Bu nedenle. ∫ 2.y:bağımsız) bağlı kısmi diferansiyel olup çözümü bu aşamada mümkün değildir. Bu haller için λ fonksiyonları aşağıdaki gibi iki şekilde bulunur: ⎛ ∂N ∂M ⎞ ⎜− ∂ x + ∂ y ⎟ M y − Nx ∂λ dλ dλ ⎠ dx or =∫⎝ = 0 . ∂→d . λ=λ(x) ise ∫ λ = ∫ N dx ∂y λ N ⎛∂ N ∂M ⎞ ⎜ ∂x − ∂y ⎟ Nx − M y ∂λ dλ dλ ⎠ dy or =∫⎝ = 0 .y)dx + λ (x. λ ya sadece x’in. Bu nedenle λ ya sadece x. λ(x.y) şeklindeki 3 değişkenli değişim tecrübeye bağlı olarak z=z(x. λ=λ(x) ise λ ∫ My − Nx N 8xy 3e y + 8xy 2 + 4 ∂x = ∫ 2 4 y ∂x x y e − x 2 y 2 − 3x 50 . N ve M fonksiyonlarının yapısına göre λ fonksiyonun analitik olarak belirlenmesi belirli haller için mümkündür. Bu nedenle tam diferansiyelyaklaşım ile çözüm için ilk önce tam diferansiyel hale dönüştürecek λ çarpanı bulunmalıdır. Problem-1: (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. sırasıyla test ederek doğru olan bulunabilir. Genellikle λ(x. ∂M ∂N = M=2xy 4 e y +2xy3 +y N=x 2 y 4 e y -x 2 y 2 -3x tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂M ∂N = 8xy3e y + 2 xy 4 e y + 6xy2 + 1 ⇒ = 2 xy 4 ey − 2 xy2 − 3 ⇒ ∂x ∂y türevler birbirine eşit olmadığından tam diferansiyel değildir. yada sadece y’nin fonksiyonu olarak aranmalıdır. Ancak. Aksi takdirde λ(x) ve λ(y) integral çarpanları doğru bir şekilde bulunamaz.y)M(x.denklemde sadece x’ e. 2. Gerekli işlemler şu şekildedir: M y -N x = [8xy 3e y + 2 xy 4 e y + 6xy 2 + 1] − ⎡ 2 xy 4 e y − 2 xy 2 − 3⎤ = [8xy 3e y + 8xy 2 + 4] ⎣ ⎦ ∂λ = 1. ∫ 1.denklemde ise sadece y’ ye bağlı olmalıdır. Parantez içerisindeki ifadelerin diferansiyeli M ⎛ ∂N ∂M ⎞ ∂λ ∂λ −N = λ⎜ − ⎟ ∂y ∂x ⎝ ∂x ∂y ⎠ (3) elde edilir.y)dy=0 (2) nolu denklemin tam diferansiyel şartı . λ’ nın hangi değişkene bağlı olduğu direkt bulmak zor olabilir. Bu işlemlerde zircirleme türev kuralı kullanılır.λ (x. M ∂λ ∂M ∂λ ∂N +λ =N +λ ∂y ∂y ∂x ∂x ise (2) şeklinde yazılabilir.

(2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 ilk dif denklem. λ ( y) = 4 λ y y λ=λ(y) kabulu sonuçta sadece y’ ye bağlı çukmasından dolayı doğrudur.y) ile C(x. Bu nedenle işlemler λ=λ(y) kabulu için tekrarlanmalıdır. 2. yaklaşımı çözüm x e + + 3 = C y y 2 y şeklinde elde edilir.y)= ∂y y y y y ∂x M(x. Bunun için N(x. Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem taraf tarafa çarpılırsa .y)= =2 xe y + 2 + 3 N(x.λ=λ(x) ise sadece x’in fonksiyonu olmadığı için.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. x2 x dCo ∂ C 2 y x 2 3 x dC o =x e − 2 − 4 + =N(x. Problem-2: 2 ydx + 3xdy = 0 dif. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy y y y y ∂y x2 x çözüm tam dif. x 1 ∂C =2 xe y + 2 + 3 y y ∂x ise y ∫ ∂ C = ∫ ⎜ 2 xe + 2 + ⎛ ⎝ x y 1 ⎞ x2 x ∂x ⇒ C = x 2 e y + + 3 + Co ( y ) ⎟ y3 ⎠ y y Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. x 1 ∂C 2 y x 2 x ∂C =x e − 2 − 3 4 M(x. denklemini çözünüz.y) ve N(x. yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra hala y değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu yanlıştır. ∫ 2 xy 4 e y + 2 xy 3 + y x 2 y 4e y + x 2 y 2 − 3x ( )dy + ( )dx = 0 y4 y4 (2 xe y + 2 x 1 x 2 3x + 3 )dy + ( x 2 e y − 2 − 4 )dx = 0 y y y y x 1 + y y3 N = x2e y − x2 x −3 4 2 y y M = 2 xe y + 2 ∂M x 1 = 2 xe y − 2 2 − 3 4 ∂y y y ve ∂N 2x 3 = 2 xe y − 2 − 4 ∂x y y Bulunan türevler birbirine eşit olduğu için tam diferansiyel şart sağlanmıştır. Bundan sonra λ çarpanı ile çarpılmış M ve N fonksiyonları kullanılarak önceki bölümde verilen yöntemle çözüm aranır.y) den faydalanılır. 51 . λ=λ(y) ise Nx − My ∂λ [8xy3ey + 8xy2 + 4] ∂y = − 4[2 xy3ey + 2 xy2 + 1] ∂y =∫ ∂y = ∫ − ∫ y[2 xy3e y + 2 xy2 + 1] λ M 2 xy 4 e y + 2 xy3 + y dλ 4 dy 1 = ∫− ise ln λ =-lny . integrasyonlar alınırken integral sabiti alınması gerekmez. λ’ nın bulunması diferansiyel denklem çözümünde ara işlem niteliğinde olduğu için.y)=x 2 e y − 2 − 3 4 .

integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur.3 = -1 ise λ=λ(x) kabulu ile çözüm bulunabilir. M ( x. M(x. Bunun için N(x.y)=3x ∂M =2⇒ ∂y ∂N = 3⇒ ∂x tam diferansiyel değildir.Değişkenlerine ayırarak çözüm: 2 ydx + 3 xdy = 0 → ∫2 dx dy C = −∫ 3 → 2 ln x = −3ln y + ln C → x 2 = 3 x y y II. hemde tam diferansiyel yaklaşımla çözülerek aradaki işlem sayısı farkı ortaya konulacaktır.Not: Bu diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılarakta çözülebilir.Tam diferansiyel hale getirerek çözüm: 2 ydx + 3xdy = 0 ise M(x. Çok işlemin hata yapma ihtimalini de beraberinde getireceği unutulmamlıdır. Önemli nokta hangi metodun daha kısa ve daha az işlem gerektireceğinin önceden bilinmesidir. Bir diferansiyel denklemin birden fazla yöntemle çözümü mümkündür.y) den faydalanılır. N ( x. ∂C =2 yx −1/ 3 ∂x ise N x = 2 x −1/ 3 ∫ ∂ C = ∫ ( 2 yx ) ∂x ⇒ C = 3 yx −1/ 3 2/3 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. 2 yx −1/ 3dx + 3x 2 / 3dy = 0 . 52 . Bu çözüm 3 ile bölünerek ve her iki tarafında üst değeri 3 alınarak değişkenlerine ayırma ile elde edilen form elde edilir. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy ∂y çözüm tam dif. İşlemler yapıldığında integral çarpanının y’ nin de fonksiyonu olduğu görülecektir. y ) = 2 yx −1/ 3 . yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra.y)=2y ve N(x. dC dCo ∂C =3x 2 / 3 + o =N(x.y)=3x 2 / 3 . y ) = 3 x 2 / 3 ise M y = 2 x −1/ 3 My=Nx olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir.y) ile C(x. Bu nedenle verilen örnek hem değişkenlerine ayırarak.y) ve N(x. My-Nx = 2 . dλ λ =∫ M y − Nx N ∂x=∫ −1 dx ise 3x sadece x’in fonksiyonu olduğu için.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. I. ∫ dλ dx = ∫− λ 3x ise lnλ =- lnx 3 → λ (x)= 1 =x -1/3 1/3 x Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . yaklaşımı çözüm C = 3 yx 2 / 3 şeklinde elde edilir.

N(x. x −2 ( ydx − xdy ) = 0 yx −2 dx − x −1 dy = 0 M(x. aralarında işlemlerin gelişmesinden kaynaklanan simgesel bir farklılık mevcuttur. integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur.y)=2siny2 . ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. Bu nedenle ∂x tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. M y − N x = 4 y cos y 2 − y cos y 2 = 3 y cos y 2 ⇒ λ=λ(x) ise dλ =∫ M y − Nx N 3 y cos y 2 3dx dλ 3dx dx = ∫ dx = ∫ ise ∫ =∫ → ln λ = 3ln x → λ ( x) = x3 2 xy cos y x λ x λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . dC dCo ∂C =-x −1 + o =N(x. λ=λ(x) ise =∫ dx = ∫ − dλ M y − Nx ∫ dλ λ = ∫− 2dx x ise lnλ = −2(lnx) . Problem-3: ydx − xdy = 0 dif.y)=-x −1 . My-Nx = 1 – (-1) = 2 2dx = ise sadece x’in fonksiyonu olduğu için.2 ⎛ 2⎞ ⎛C⎞ ⎛ 3 ⎞ = ⎜ yx ⎟ = y 3 ⎜ x 3 ⎟ ⎜ ⎟ ⎝3⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ 3 3 3 ⎛C ⎞ 3 2 . ⎜ ⎟ = C1 → C1 = y x 3⎠ ⎝ 3 C1 ile değişkenlerine ayırmada bulunan C arasında hiçbir fark yoktur.y)=-x-1 ise My = x-2 ve Nx = x-2 olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. Her ikiside integral sabiti olup. Bunun için N(x.y) den faydalanılır. denklemini çözünüz.y)=xycosy2 ∂N ∂M = 4 y cos y 2 ⇒ = y cos y 2 ⇒ tam dif. dy dy ∂y Problem-4: 2 sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy = 0 dif. x3 ( 2sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy ) = 0 ise 2 x 3 sin( y 2 )dx + x 4 y cos( y 2 )dy = 0 53 . λ (x)=x -2 Bulunan λ çarpanı ile ilk diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . N(x. ∂C = M(x. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise çözüm C = − yx −1 dir. y) = yx -2 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ yx −2 ⎤dx ⇒ C = − yx −1 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. M(x.y)=-x ise ∂M =1⇒ ∂y ∂N = −1 ⇒ tam diferansiyel değildir. denklemini çözünüz.y)=y ve N(x. yani λ N x pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra. değildir.y)=yx-2 . M(x.

y ) = x 4 y cos( y 2 ) M y = 4 yx 3 cos( y 2 ) N x = 4 x 3 y cos( y 2 ) olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. ln λ = 2 ln y → λ ( y ) = y 2 2 xy M y λ y λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur .y)=x 4 y cos( y 2 ) .2)=-1. N ( x. denklemini y(0.2 ) + ( −1. değildir.5 ) = 4.5 dir. y ) = 4 y + 3 x 2 ise = 2x ⇒ = 6 x ⇒ tam dif. y ) = 2 xy 3 N ( x. y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) N ( x. λ=λ(y) ise −( M y − N x ) dλ −4 x 2 dλ 2dy =∫ dy = ∫ − dy = ∫ d y ise ∫ =∫ . C = ( −1. Bunlar yerine yazılarak C sabiti belirlenir. 2ydx+xdy=0 54 2. y ) = 2 xy. Bu nedenle integral çarpanı y değişkenine bağlı olarak bulunmaya çalışılır. 3ydx + 2xdy = 0 . 2C=C1 alınarak daha basit forma ulaşılabilir. My=Nx tam diferansiyeldir ∂C = M ( x.9275 ise çözüm y 3 x 2 + y 4 = 4. y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) ise ∫ ∂ C = ∫ 2 ⎡ x 3 sin y 2 ⎤dx ⇒ C = ⎣ ⎦ 2 ∂x Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır.9275 3 2 4 Örnek Problemler: 1.5 şartıyla çözünüz.2 ise y=-1. My-Nx = 2x-6x =-4x M y − Nx dλ 4x =∫ dx = − ise sağ taraf sadece x’in fonksiyonu olmadığı λ=λ(x) ise N 4 y + 3x 2 λ için λ=λ(x) kabulu yanlıştır. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise = + 2 dy dy ∂y çözüm C = x 4 sin y 2 dir.denklemin çözümü C = y 3 x 2 + y 4 dir.5 ) ( 0. y 2 ( 2 xydx + (4 y + 3 x 2 )dy ) = 0 . x 4 sin y 2 ∂C + Co ( y ) = M ( x. dCo ∂ C 2 yx 4 cos y 2 dCo =N(x.y)=4 y 3 + 3x 2 y 2 ise = 4 y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ 4 y 3 dy ⇒ Co ( y ) = y 4 dy dy ∂y Dif. 2 xy 3 dx + (4 y 3 + 3x 2 y 2 )dy = 0 M ( x. Bunun için N(x.y) den faydalanılır. y ) = 2 xy 3 ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ ⎡ 2 xy ⎣ 3 ⎤∂x ⇒ C = y 3 x 2 + Co ( y ) ⎦ Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır.M ( x. ∂M ∂N M ( x. dC dCo ∂C = 3 y 2 x 2 + o =N(x. Verilen şarta göre x=0. Bunun için N(x. y ) = 4 y 3 + 3 x 2 y 2 ise M y = 6 xy 2 N x = 6 xy 2 . x 4 sin y 2 = C1 2 Problem-5: 2 xydx + (4 y + 3x 2 )dy = 0 dif.y) den faydalanılır.

ydx + [y+tg(x+y)]dy = 0.4. Burada U yerine y/x yazılarak orijinal değişkenlere dönülür. 55 . dereceden üstel homojen olmasından bahsedilir.y) şekillerindeki diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapı matematiksel işlemlerle y y y M( )dx+N( )dy=0 ve y′=f( ) haline dönüştürülebilmelidir. tam diferansiyel şartı sağlamayan ve tam diferansiyel hale getirilemeyen 1. Bundan sonra şu dönüşümler x x x dy dU y yapılır: = U ( x) ise y = U ( x) x ⇒ y′ = =U + x x dx dx dU = f (U ) dx olacaktır. yn=(λy)n yazıldığında f(λx. 2cosπy dx=π sinπy dy 10.λy)=λnf(x. (x2 + y2 + x)dx + ydy = 0 19. (x2 + y2)dx + 3xy dy = 0 22. (3xey+2y)dx + (x2ey+x)dy=0 Değişkenlerine ayrılamayan. Yani y ve x arasındaki bir denklemden U ve x arasındaki değişkenlerine ayrılabilir yeni bir form elde edilecektir. (y+1)dx-(x+1)dy=0 13. İntegrasyon sonrasında U=U(x) şeklinde çözüm fonksiyonu bulunur. 2y2dx + (2x + 3xy)dy = 0 20.y) elde edilebiliyorsa denklemin n. λ=cos(x+y) 7.y)dx+N(x. ydx +[cot(x-y)-y]dy = 0. Başka bir ifade ile verilen M(x.mertebeden bazı denklemler üstel homenjenlik yaklaşımıyla çözülebilir. olacaktır.3. λ=cos(x-y) 8. (x2 + 2y)dx . (2x-1y -3)dx + (3-2y-1x)dy = 0. Aynı yaklaşım x’ in bağımlı değişken olarak kabul edilmesiyle de sağlanabilir.y)dy=0 veya y′=f(x.xdy = 0 21. λ=x2y2 6.λy)=λnf(x. (1 + xy)dx + x2 dy = 0 4. aydx+bxdy=0 2. y′=f( ) ise dy y x dx dU x dU = U ( y ) ise x = U ( y ) y ⇒ x′ = = f (U ) dir. 5dx –ey-x dy =0 23. Bu =U + y ise yeni yapı U + y y dy dy dy denklem çözülerek U=U(y) formu elde edilir. (2y+xy)dx + 2xdy = 0 11. Eğer denklem homojen ise y bağımlı değişken ve x eski bağımsız olmak üzere y=Ux dönüşümü yapılarak çözüm aranır. 2xdx=[3y2+(x2-y3)tgy]dy 17. Bir diferansiyel denklemde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerine xn=(λx)n. (2xex-y2)dx+2ydy=0 9. U eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir. yn=(λy)n ve xn=(λx)n ise f(λx.y) homojenlik şartı Bu şartın sağlanması gerekli sadeleştirmeler sonrasında diferansiyel denklemde hiç bir λ nın kalmamasından anlaşılabilir. (1+2x2+4xy)dx + 2dy = 0 12. ydx + (y-x)dy = 0 18. y cosx dx +3 sinx dy=0 15.Homojen Diferansiyel Denklemler: 14. Değişken dönüşümü sonrası diferansiyel denklem yapısı U + x y dx x =x′=f( ) elde edilir.> 0). U=x/y ile orijinal değişkenlere dönülür. dx + (x+y+1)dy = 0 5. Burada λ sıfırdan büyük pozitif bir sayıdır(λ. 2ydx+3xdy=0 16.

2 x 2 − 6 y 2 y' = − . y=λy x=λx N=3λx(λy)2 = 3λ3xy2=λ3N ise denklem bu durumda 3. ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜1 + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 3 + y 3 3 3 2 ⎠ = = ⎝ (x + y )dx = 3xy dy ise 2 2 dx 3 xy ⎛ y⎞ 3x3 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 y: bağımlı değişken y=Ux ise x: bağımsız değişken dy dU =U +x ve U=y/x dir. Çözüm . çözümden C1 çekilerek türevli ifadeye taşınır. dx ile çarpılıp düzenlenirse ( x 3 + y 3 )dx − 3 xy 2 dx = 0 bulunur. Elde edilen yeni yapı mutlaka değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklem olmalıdır. 2 x 3 − 6 xy 2 y '+2 y 3 = 0 x x x dy + y 3 = 0 . x3 − 3 xy 2 Problem-2: (x2+3y2)dx + 2xydy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.Problem-1: (x3 + y3)dx -3xy2 dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. U ve x arasındaki yapıya dönülür. Bu dx durumda bulunan çözüm doğrudur. x=λx y=λy M=(λx)3 + (λy)3 = λ3(x3 + y3)= λ3M. N=3xy2 . c1 = x 2 − 2 y3 2 y3 2 y3 ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = x 2 − . 2 2 ⎛ ⎛ y⎞ ⎞ x ⎜1 + 3 ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 2 + 3 y 2 ⎝ ⎠ 2 2 x +3y ) dx + 2xydy=0 ise = = ( y⎞ dx 2 xy ⎛ 2x2 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ dy dU dU 1 + 3U 2 dU 1 + 3U 2 y = Ux ⇒ =U + x →U + x = → x = −U dx dx dx dx 2U 2U 56 . Bu dönüşümler ana denkleme taşınarak y ve x dx dx arasındaki yapıdan. Dereceden homojendir. M=x3 + y3 . x 3 − 2 y 3 = C1 x ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = C1 . dU 1 + U 3 U+x = 3U 2 dx ise 1 + U 3 − 3U 3 1 − 2U 3 dU 1 + U 3 x = −U = = 3U 2 3U 2 3U 2 dx 3U 2 dU ln(1 − 2U 3 ) dx =∫ ⇒− = ln x + ln c -2lnc=lnC1 ise ln(1 − 2U 3 ) = −2 ln x + ln C1 ∫ 1 − 2U 3 x 2 C1 y 3 C1 3 1 − 2U = 2 ⇒ 1 − 2 3 = 2 ⇒ x3 − 2 y 3 = C1 x x x x Sağlama: Çözümün doğruluğu türetilmesi sonucu diferansiyel denklemi vermesinden anlaşılır.

En genel halde denklem 1. (y2 + yx) dx .2xy dy = 0 19.y = x-1/2 y3/2 y(1) = 1 22. ⇒ 1 e 3 U 3 = C1 → C1 = 2981 → x e = 2981 Örnek Problemler : 1.x ) dx = xy dy ise ( 2 dx dx dx xy 2 2⎛ y⎞ x ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 U+x dU U 3 − 1 = dx U2 ise x U 3 −1−U 3 −1 dU U 3 − 1 = −U = = 2 dx U2 U U2 x 3 eU = C1 y3 3 x3 3 2 ∫ − U dU = ∫ dx U3 ⇒− = ln x + ln C .x3 y(1) = 2 y(-1) = 1 y(1) = -2 y(0) = 1 y(2) = 6 y(1) =4 y(1) = √2 14.(2xy + x ) dy = 0 10. (2x . x dx + (y-2x) dy = 0 3.dereceden homojen (λ=1) olan bu denklemler. -ydx + [x + (xy)1/2]dy = 0 11. y’= (y . y’ = (y + (x2 + y2)1/2)/x 5. ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜ ⎜ ⎟ − 1⎟ ⎜⎝ x ⎠ ⎟ dy y 3 − x 3 ⎠ .x e y/x y/x 16.3y2)dx + 2xy dy = 0 2. (x + ye ) dx . (x + (xy) )dy/dx + x . (x2 + xy . y dy = (ydx -x dy)x ln(x/y) 12. U 3 = −3 ln x + ln C1 .mertebe diferansiyel denklemler değişken dönüşümü ile homejen hale getirilebilir. ([x+y]1/2 +[x-y]1/2 )dx + ([x-y]1/2 -[x+y]1/2)dy = 0 2 2 2 13. xydx -x2 dy = y(x2+y2)1/2dy 18. (x2 . y=Ux ise dy = U + x dU 3 3 2 = = ⎝ y .1 Homejen Hale Getirilebilen Diferansiyel Denklemler Homejen diferansiyel denklemlere benzemesine rağmen çözüm elde edilemeyen bazı 1. y dx = 2(x + y) dy 6. (2xy + 3y ) dx . 2x2 (dy/dx) = 3xy + y2 17. (3x2+9xy+5y2) dx .y) dy 20. (x2 + 2y2) dx = xy dy 15. 57 .x2 dy = 0 4.y2) dx + xy dy = 0 7. x 3 y3 3 x3 ⎛ 2⎞ 3 ⎜1⎟ ⎝ ⎠ 3 x e = C1 ⇒ x e = C1. xy2y’ = y3 . x = 1. (x2 + 3y2)dx .(6x2+4xy) dy = 0 y(2) = 6 2. (y2 + yx) dx + x2 dy = 0 9.5y)dx + (4x .x)/(y+x) 8. y3 dx = 2x3 dy . y = 2.2x2 y dx 1/2 dy = 0 y(1) =0 21.dU 1 + 3U 2 − 2U 2 1 + U 2 = =x dx 2U 2U 1 + U 2 = Cx ⇒ 1 + y2 = Cx ⇒ x2 → ∫ 1+U 2UdU 2 = ∫ dx ⇒ ln(1 + U 2 ) = ln x + ln C x x 2 + y 2 = Cx 3 Problem-3: x y2y’=y3 – x3 diferansiyel denklemini y(1)=2 şartıyla çözünüz.4.

Böyle bir yaklaşımla denklem yeni halde Y'= dY aX + bY = dX eX + fY (1). c ve g sabitlerinin yok edilmesi içinde y = Y + A ve x = X + B ise dy=dY ve dx=dX değişken dönüşümleri yapılmalıdır. (1) nolu diferansiyel denklem ise U = Y/X değişken dönüşümü ile çözülebilir. aB+bA+c = 0 (2) . b. x ve y ise eski değişkenler. Buradaki Y ve X yeni. Problem 1: y' = dy x + 3y + 5 = dx 3 x − 4 y + 8 diferansiyel denklemini çözünüz. f ve g sabitlerdir. A ve B dy dY keyfi sabitlerdir. Yani A ve B öyle ayarlanırkı.e. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise = dX 3 X − 4Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = = = U + XU ' dX 3 X − 4Y 3 X − 4 XU U + XU ' = 1 + 3U 1 + 3U 1 + 3U − 3U + 4U 2 1 + 4U 2 ⇒ XU ' = −U = = 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 58 .y '= dy ax + by + c = dx ex + fy + g şeklinde olup a.derece homejen denklem haline gelmiş olur ve U= y/x dönüşümü ile çözülebilir. Bu durumda y ' = olacaktır. e. Parentez içerisindeki ifadeler A ve B nin keyfi sabitler olması nedeniyle sıfır olacak şekilde düzenlenebilir. c. eB+fA +g = 0 (3) (2) ve (3) nolu denklemler iki bilinmeyenli iki denklem olup çözümünden A ve B bulunabilir. dy dY = dx dx x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) + 5 X + 3Y + ( A + 3B + 5) = = dX 3( A + X ) − 4(Y + B) + 8 3 X − 4Y + (3 A − 4 B + 8) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir.b. çözülecek diferansiyel denklemden gelen a. B+3A+5 = 0 -3 ile taraf tarafa çarpılarak 3B -4A+8 = 0 1 ile taraf tarafa çarpılarak Y'= -3B-9A-15 = 0 3B-4A+8 = 0 0 -13A -7 = 0 ise A=-7/13 B = -44/13 dY X + 3Y . Böylece denklem 1.f ve g sabitlerine bağlı olarak parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadeler sıfır olur. veya başka bir ifade ile y=xU(x) dönüşümü ile çözülebilmesi için c ve g sabit değerlerinin yokedilmesi gerekir. Bu tür denklemlerin çözülebilmesi için. derece homojen denklem olacaktır. Geriye kalan ifade 1. Gerekli işlemler yapılarak yerine = dx dX taşınırsa y' = aX + bY + (aB + bA + c ) dy dY a (X + B) + b (Y + A ) + c = = = eX + fY + (eB + fA + g ) dx dX e (X + B) + f (Y + B) + g elde edilir. Y=XU(X) .c.

X=x-2 ise U = x−2 y −1 C ( x − 2)(1 + )=e x−2 − 1+ 2 y −1 x−2 .3y . X=x+7/13 ise U= y + 44 / 13 13 y + 44 = 13 x + 7 x + 7 / 13 y' = 13 y + 44 ln(1 + 4⎛ 13 y + 44 ⎞ ) ⎜ ⎟ ] 3arctg[2 7 ⎝ 13x + 7 ⎠ + C 13x + 7 − ln( x + ) = 2 2 13 diferansiyel denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz.(3 − 4U )dU 3dU − 4UdU 3arctg 2U ln(1 + 4U 2 ) dX =∫ − +C .y -3)/(x + y . dy/dx = (x . Y=y+44/13.5)/(x . ln X = =∫ +∫ ∫ 1 + 4U 2 2 2 X 1 + 4U 2 1 + 4U 2 U=Y/X.2y + 1)dx + (4x . ( x. X dU=dZ. U=Z-1 ise 2 − 2 2 2 .6)dy = 0 2. dy dY = dx dx 2 Problem 2: dy x + 3 y − 5 = dx x − y −1 x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) − 5 X + 3Y + ( A + 3B − 5) = = dX ( A + X ) − (Y + B) − 1 X − Y + ( A − B − 1) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir. A+3B-5 = 0 A –B-1 = 0 Y'= 1 ile taraf tarafa çarpılarak 3 ile taraf tarafa çarpılarak A+3B-5 = 0 3A -3B-3 = 0 4A +0-8 = 0 ise A=2 B = 1 dY X + 3Y = . Geriye kalan ifade 1.2y . 0− 2 − x+ y −3 C ( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 x −2 x=0 . C=0. XC (1 + U ) = e 1+U − ln Z = − − ln(1 + U ) − ln C .y-1) 1. (x . Y=XU(X) .3)dx + (2x + y -1)dy = 0 59 . y=0 ise C (0 − 2)( − − x+ y −3 0+0−3 ) = e 0+ 0−3 . 1+U=Z.1) 4. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise dX X −Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = U + XU ' = = dX X −Y X − XU 1 + 3U 1 + 3U − U + U 2 1 + 2U + U 2 1 + 3U U + XU ' = = −U = ⇒ XU ' = 1−U 1−U 1−U 1−U ∫ 1 + 2U + U ln X = − (1 − U )dU 2 =∫ (1 − U )dU (1 + U ) 2 =∫ dX . dy/dx = (x + 3y . Y=y-1.649 ⇒ 0. ln[ XC (1 + U )] = − 1+U Z 1+U y −1 U=Y/X.649( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 0−2 x−2 Örnek Problemler : 3. dy/dx = -(4x + 3y -15)/(2x + y -7) 5. derece homojen denklem olacaktır.

P(x) ve Q(x) bilinen bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olmak üzere diferansiyel denklemin genel formu şu şekildedir.∫ Pdx y = C(x)e =e + C ⎡e ∫ ⎤ (1) nolu denkleme taşınır.P(x)dx ⇒ lny = -∫ P(x)dx + lnC ⇒ y . dy + P(x)y = 0 dx Değişkenlerine ayrılan bu homejen denklem çözülerek. Homojen çözüm: Q(x)=0 ⇒ denklem homojen olur. homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından elde edilir. Sabitlerin değişimi metoduna göre daha önce yapılan Q(x)=0 kabulü. Bu amaçla önerilen çözümün kendisi ve türevi ana diferansiyel denkleme taşınır ve denklemi sağlayan C(x) fonksiyonu belirlenir.5. Q(x)=0 çözüme ulaşmak için yapılan geçici bir kabuldur. Burada. Bu şekilde bulunan çözüm homojen çözüm (yH) olup (1) diferansiyel denkleminin tam çözümünü vermemektedir. Bu nedenle. 2. Bu önerilen genel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması çözümün tamamlanması için yeterli olacaktır. (1) nolu ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde belirlenir. − ∫ Pdx dy dC d − Pdx . dy + P ( x ) y = Q( x ) dx (1) Bağımlı değişkenin kuvvetinin birinci dereceden olması nedeniyle lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir.2. ⎥ dx dx dx ⎢ ⎣ ⎦ − Pdx e ∫ − Pdx dC d − Pdx + C ⎡e ∫ ⎤ + P(x)Ce ∫ = Q(x) ⎥ dx dx ⎢ ⎣ ⎦ 60 . Non-homojen olan bu diferansiyel denklemin iki çözüm metodu vardır. Birinci çözüm sadece homojen kısmından bulunurken ikinci çözüm ise homojen olmayan kısımdan bulunur.5 I. Bu nedenle bu tip denklemlerde genel çözüm iki şekilde bulunan. homejen çözümden (yH) hareketle bir genel çözüm (y) önerisi meydana getirilmiştir.Pdx y H = Ce ∫ (2) (3) bulunur. Bu amaçla diferansiyel denklem integre edilebilen değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayrılır.1 Sabitlerin Değişimi Metodu: Yukarıdaki denklemin sağ tarafının sıfır olması halinde denklemin homojen olmasından bahsedilir. x bağımsız değişkenler. C(x) fonksiyonu. homejen çözümdeki C sabiti x’in fonsiyonu kabul edilerek yapılan ihmal telafi edilebilir. Bu çözüm genel çözümün bir yarısı olup genel çözüme giden yolda bir basamaktır. dy = . Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler y bağımlı. homojen çözüm esnasında sadece x’in fonksiyonu olan bir yapının ihmal edildiğini gösterir. Bu tip denklemler önceki gösterilmiş olan metodlarla çözülmesi zor veya mümkün değildir. Mühendislikte çözülebilir daha basit parçalara ayrılarak özüm üretme mantığı bu denklemin çözümü için de kullanılır. Bu durumda denklem değişkenlerine ayrılabilir. Yani Q(x)’in genel çözüm üzerindeki etkisi C=C(x) kabulü ile bulunmaya çalışılmaktadır.

C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm (y) homojen çözüme (yH) benzetilir.v(x) kabulüyle çözüm y = ( 1+ x) (x + x2 + C1 ) 2 Diferansiyel denklemde. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir. − ∫ Pdx e ∫ = − P( x)e ∫ dx dx − Pdx [ ] e ∫ dc − Pdx − Pdx + CP( x)(e ∫ ) − CP( x)e ∫ = Q(x) dx dC Pdx =Q(x)(e ∫ ) dx ∫ dC = ∫ Q(x)e ∫ Pdx dx + c1 şeklinde C(x) fonksiyonu P(x) ve Q(x)’e bağlı olarak bulunur.5.2 y =u(x). Q(x) = (1 + x) 2 ise 1. u ve v bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkenlerdir. Bu nedenlerde kabul edilen yapının ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde u ve v bulunmaya çalışılır.v(x) olduğu kabul edilir. y = (1+x) 2 diferansiyel denklemi çözünüz. 1+ x y dy y dy y − değişkenlerine ayrılır. Problem-1: y′ − 1+x 1 P( x ) = . u(x) ve v(x) bağımsız değişkene bağlı keyfi bağımlı değişkenler olmak üzere genel çözümün y=u(x).d − ∫ Pdx d − Pdx − Pdx (e )= : P’ nin integralinin türevi P dir. denklemde mutlaka sadece C ve x olmalıdır. Mutlaka integrasyon ile çözülebilir bir formda olmalıdır.Homojen Çözüm. mertebe lineer dif denklemdir . y′ − =0 ⇒ =0 ⇒ = 1+x dx 1+x dx 1+x ∫ dy dx ⇒ ln y = ln(1 + x) + ln C ⇒ y H = C (1 + x) =∫ y 1+ x bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. Aksi halde daha önce işlem hatası yapılmış demektir. Bulunan değer (3) denkleminde yerine taşınarak genel çözüm bulunur. 61 . y H = C (1 + x) ⇒ y = C ( x)(1 + x) ise dy dC = y′ = (1 + x) +C ⇒ dx dx Ana denkleme taşınarak (1 + x) dC C(1+x) dc +C − = (1+x) 2 ⇒ (1 + x) = (1 + x) 2 1+x dx dx Not: Homojen çözümden üretilen genel çözüm ve türevi non-homojen lineer denkleme taşındıktan sonra gerekli sadeleşmeler sonucu. dC x2 = ( 1+ x) ⇒ ∫ dC = ∫ ( 1+ x)dx ⇒ C = x+ + C1 ise çözüm dx 2 2.

diferansiyel denklem. çözümünde integral sabiti düşünülmez. geriye kalanlar ise ikinci diferansiyel denklem olacaktır. Q(x) = e 2x 62 .vtgx ⇒ ∫ = . v du ⎡ dv ⎤ +u ⎢ + P(x). Sadece bir diferansiyel deklemin bulunmasından dolayı çözüm. çözümü nispeten zor olan diferansiyel denklemi u ve v fonksiyonları yardımıyla daha kolay çözülebilir iki tane değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayırmaktır. dv du + P(x)u.y = e 2x diferansiyel denklemi her iki metodla çözünüz.sinx ⇒ ∫ du = ∫ cos x u = −2 cos x + C ⇒ genel çözüm y=v(x). Burada amaç.u ⎥ = Q( x) dx ⎣ dx ⎦ (6) elde edilir. 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm Homojen kısmın çözümü.v(x) ⇒ dy du dv ise bulunanlar lineer dif = y′ = v +u dx dx dx (5) denkleme nolu ana denkleme taşınır. Böylece çözümü istenen diferansiyel denklem integre edilebilir diferansiyel denklemlere bölünmüş olur. şu aşamada mümkün değildir.y' + P(x)y = Q(x) y = u(x).v(x) denkleminde ki yerine yazılarak genel çözüm bulunur. (6) nolu denlemde köşeli parantez içerisindeki ifadenin sıfır olacak şekilde v(x) ve u(x)’ in seçildiğinin kabul edilmesi çözüm için yeterli olacaktır. Diğer bir ifade ile v(x) ve u(x) öyle fonksiyonlar olmalıdırki. u'v + v'u + u.∫ dx v v cos x du sin 2 x sin 2 x u′v = sin 2 x → u′ cos x = sin 2 x ⇒ = dx ⇒ ∫ du = ∫ dx cos x cos x 2sin x cos x dx = 2∫ sin xdx sin 2 x = 2.1. Böylece. Bulunan u ve v fonksiyonları y=u(x). y = u( x). P ( x) = .v = 0 (7) dx du =Q( x) (8) v dx Bu durumda (7) denklemini sağlayan v(x) fonksiyonu bulunarak (8) denklemine taşınır.cosx.) dv dv dv sin x dx → ln v = ln cos x ⇒ v = cos x = .u(x)=cosx(-2cosx + C) Problem-3: y ' . v( x) ⇒ = u' v + v' u ise u'v + u(v' + vtgx) = sin 2 x dx dx Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir v’+vtgx=0 (1. çözümünde integral sabiti düşünülür. Akabinde u(x) bulunur.) vu’=sin2x (2. sıfıra eşitlenmiş köşeli parentez içerisindeki ifade birinci.v⎥ = Q( x) or dx ⎣ dx ⎦ u dv ⎡ du ⎤ +v ⎢ + P(x). Böylece. parantez içerisi sıfır yapsın. (6) nolu denklem iki bağımlı değişkene bağlı bir diferansiyel denklem sistemidir. Daha önce u ve v nin keyfi fonsiyonlar olmasından bahsedilmişti.∫ tgxdx = ∫ = .diferansiyel denklem.tgx= sin 2 x dy dy + ytgx = sin 2 x . dv + P(x). Problem-2: y ′ + ytgx = sin 2 x diferansiyel denklemini çözünüz. eldeki denklemi ikiye bölebiliriz.v.v = Q( x ) +u v dx dx Yukarıdaki denklemde u veya v nin parentezi oluşturulursa. Diferansiyel denklem sisteminin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır.

) dv dv = v ⇒ ∫ =∫ dx ln v = x ⇒ v=e x dx v du u ' v = sin 2 x. = ex + Ce x ⇒ Ana denkleme taşınarak dx dx y' . dy dC y H = Ce x ⇒ y = C ( x )e x .C3x 2 e .diferansiyel denklem. 3 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm dy dy y ' + 3x 2 y = 0 ⇒ + 3x 2 y = 0 ⇒ = -3x 2 y dx dx dy 2 3 − x3 ∫ y = -∫ 3x dx ⇒ ln y = − x + ln C ⇒ y H = Ce bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. u = ex + C dx x x Genel çözüm y=u.) 2x vu’=e (2.v kabulu ile çözüm ∫ dC =∫ e x dx ⇒ C= e x+C1 dy dy − y = e 2 x .v=0 (1. y H = Ce − x 3 ⇒ y = C ( x )e − x .x ⇒ .y = 0⇒ = y.diferansiyel denklem. v’ . C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. u' e x = e 2 x ⇒ =e x ⇒ ∫ du = ∫ e x dx.v( x) ⇒ = u ' v + v' u dx dx ise u ' v + v' u − u.x = xe. ∫ y = ∫ dx ⇒ ln y = x + ln C ⇒ y H = Ce dx dx bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. = ex ⇒ dx dx dx x x Genel Çözüm y =e (e + C1 ) 2) y=u.y = 0 ⇒ ex dC dc dC + Ce x . çözümünde integral sabiti düşünülür.C3x 2e.v=e 2 x u ' v + u(v' − v) =e 2 x Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir.x ⇒ dx dx e− x 3 3 3 3 dC x2 dC = x ⇒ ∫ dC = ∫ xdx ⇒ C= +C1 . çözümünde integral sabiti düşünülmez. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir.dy dy dy x . Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir.v ise y =e (e + C ) Problem-4: y ' + 3 x 2 y = x e -x diferansiyel denklemi her iki metodla ve y(0)=-1 şartıyla birlikte çözünüz.Ce x = e 2x ⇒ e x = e2x . C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. 3 3 dC 3 dy = e −x .x + 3x 2Ce. y = u ( x). dx 2 dx x2 − x3 Genel Çözüm y =e ( + C1 ) 2 63 .

dV dV dV + 3V = 0 ⇒ m = −3V ⇒ ∫ m = ∫ −3dt dt dt v 3 − t 3 m ln V = −3t + ln C1 ⇒ ln V = − t + ln C ⇒ VH = Ce m m Genel çözüm homojen olarak bulunan çözüme benzetilerek bulunur. Denizaltının maksimum hızı ne olur? dV dV ∑ Fx = m. C=-1.B(x) kabulu ile çözüm : (u ve v yerine A ve B keyfi fonksiyonları tercih edilerek çözüm yapıldı. su tarafından denizaltının hızıyla orantılı olarak 3V’lik bir direnç kuvveti etkimektedir.B( x) ⇒ = A′B + B′A dx dx ise A′B + B′A + 3 x 2 A. Bu münasebetle C1’ in sayısal değeri için bir başlangıç şartına gerek vardır. m e =P dt dt 3 3 3 − t − t p mt p 3t e + C1 . 3 3 3 − t dV dC − m t 3 − m t V = C (t )e m ise = ana dif. Hızın zamana göre grafiğini çiziniz. A= +C 2 dx 2 3 x Genel çözüm y=A. P=0 kabul ediliyor. v = C (t )e m = ( e m + C1 )e m 3 3 3 dC p m t = e dt m ∫ dC = 3 p mt e m∫ ⇒ C= Çözümün tam olması için C1 integral sabitinin sayısal değeri belirlenmelidir. A′e − x = xe− x ⇒ = x ⇒ ∫ dA = ∫ xdx. Denizaltı P sabit motor kuvvetiyle durmakta iken harekete başlatılmıştır.) 3 dB dB = − 3x 2 B ⇒ ∫ ln B = − x3 ⇒ v = e− x = − ∫ 3 x 2 dx dx B 3 3 3 dA x2 A′B = xe − x . e − Ce dt dt m m m( 3 3 3 − t dC − m t 3 − m t e − Ce ) + 3Ce m = P. dt m m 3 3 3 3 − t − t dC − m t dC − m t e − 3Ce m + 3Ce m = P.B = xe− x A′B + A(B′ + 3 x 2 B) = xe− x 3 −3 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir. bağımlı.2) y=A(x). çözümünde integral sabiti düşünülür.) vA’=xe-x3 (2. P − 3V = m dt ise m dt + 3V = P 1. denkleme taşınarak. V. ax . Denizaltının zamana bağlı hızını bulunuz. Bu t=0 anında hızın sıfır (durmakta olduğu için ) olmasıdır. Problem zamana bağlı bir Başlangıç Değer Problemidir.) 3 dy dy + 3x 2 y = xe − x . t.mertebe lineer diferansiyel denklemdir.diferansiyel denklem.diferansiyel denklem. y =e − x ( − 1) 2 2 Uygulama-1: Su içerisinde hareket eden denizaltıya. 64 . B’ + 3x2B=0 (1.B ise y =e− x ( + C ) 2 2 3 3 x2 0 x=0 ise y=-1 . − 1 =e − 0 ( + C ) . Benzeşim için C=C(t) olmalıdır. y = A( x). bağımsız değişkenler olmak üzere sabitlerin değişimi ile çözüm aşağıdaki şekilde yapılır: Homojen kısmın çözümü. çözümünde integral sabiti düşünülmez.

Matemetikte bu tür değişim ASİMTOTİK değişim olarak bilinir.u dönüşümüyle çözülebilir.05mdt . Aynı zamanda havuzda biriken suyun %5 i her saniyede buharlaşmaktadır. Bununla birlikte.05m = 10 dt dt Son ifade bir diferansiyel denklem olup.05m ⇒ + 0. dt zaman diliminde biriken miktar belirlenebilir. Başlangıçta havuz tamamen boş durumdadır. dm dm dm = 10dt − 0. Biriken m değeri sabit olmayıp sürekli olarak zamnala değişmektedir. Havuzda birikebilecek maximum su miktarı ne olur? 50 kg/sn buhar Havuz 40 kg/sn Açıklama: Havuzda biriken su miktarı “ m :[kg] “ ile sembolize edilecek olursa. Havuzdaki su miktarının zamanla değişimini bulunuz. Herhangi bir m değeri için buharlaşan miktar 0. t → ∞ ⇒ e m → 0. 0= V(t) Vmax 0 Hızın zamana göre değişimi t Uygulama-2: Şekildeki havuza sürekli olarak 50 m3/sn lik bir debi ile su dolmakta ve havuzdan 40 m3/sn debi ile tekrar boşalmaktadır. Bu verilen debi değerlerine göre (50t-40t)=10t olarak yazılabilir.05t ∫ m = -∫ 0. C1 = − ⇒ v = (1 − e m ) .05m = 0 ⇒ dt dt dt dm −0. Bu denklem 1.3 3 3 − t − t − t P P P + C1e0 . kütlenin korunumuna göre biriken miktar şu şekilde ifade edilebilir. Pratik olarak bu hıza çok yaklaşacak ama hiçbir zaman ulaşamayacaktır.05mdt olacaktır.05m .05m = 0 ⇒ + 0.05dt ⇒ ln m = −0. Diferansiyel zaman aralığında değişimler lineer olacağı için.05t + ln C ⇒ mH = Ce 65 . m= dolan miktar-boşalan miktar-buharlaşan miktar Dolan miktar-boşalan miktar giriş ve çıkış debilerinin zamanla çarpılmasından bulunabilir. = 10 − 0. + 0. Bu hızada zamanın sonsuz değerinde ulaşacaktır. m bağımlı t ise bağımsız değişkendir. Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm: dm dm dm = -0.mertebe lineer diferansiyel denklem olup. t = 0 ⇒ v = 0. ya sabitlerin değişimi ile yada m=v. tüm ifade dt bölünerek. Buharlaşan miktar biriken m miktarının %5 i kadardır. Bu değişimin nasıl olduğu bu aşamada belirlenemez. Bu durumda dt süresince dolan miktar-boşalan miktar (50-40)dt=10dt olacaktır. dt zamanında biriken miktarda dm olacaktır. Bu bulgular yukarıdaki ifadeye taşınarak şu ifade bulunur. (1 − e m ) → 1 3 3 3 Dolayısıyla denizaltının ulaşabilceği maksimum hız Vmax=P/3 kadar olacaktır.

05v ⇒ dt ∫ Bu denklem analiz edildiği zaman. x3y’ + 3x2y = x 20. m = u (t ).e-0.4xy 2 2 y(2) = 8 y(0) = 4/3 y(2) = 0 x(0) = 0 . y’ + 3y = 3 x2 e-3x 4.05t v du u ' v = 10.05t) →200.1)dx = 0 14.bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür.05t) →1 ise 200(1-e-0.05t = 10 ⇒ =10e0.05t ( 200e0. C(t) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir.05t ) dv = − 0.v(t ) ⇒ = u 'v + v 'u dtx dt ise u ' v + v' u + 0.0.0.05t+ C1 ) y=u.(1 + sin x)dy = 0 17.diferansiyel denklem.05m = 10 .) dv = − ∫ 0.diferansiyel denklem.05t ⇒ ∫ du = ∫ 10e0.05t dt .05t ⇒ Ana denkleme dt dt dC .05uv=10 u ' v + u(v' + 0. çözümünde integral sabiti düşünülür. 0 =e −0.0. dr/dθ + r tan θ = cos θ 16. x dy + (xy + y . ( 200e 0+ C ) . m =200e −0.05t ⇒ v=e − 0.05t = 10 ise dt dC =10e0.dy = 0 15.0.0. ( cos2 x . dx/dt + (1/t2 )x = 1/t2 12. u = 200e0.05t ⇒ m = C (t )e −0. ( x2 + x .05t+ C ) t=0 ise m=0 (başlangıçta hiç su yok). dm dC = e − 0. Örnek problemler: 1. reel durumda zaman sonsuz olamayacağı içinde 200 kg değerine çok yaklaşılmasına rağmen ulaşılamayacaktır.05t . çözümünde integral sabiti düşünülmez.05v=0 vu’=10 (1. dy + (4xy .05t − 1) = 200(1 .v ise m =e−0. y’ .05t (e0.x = sin 2t 66 2.ycos x)dx .05t .1 . (x +1)y’ + xy = x 9. y dx/dy + 2x = 5y3 10.05t dt ⇒ C= 200e 0. y’ = x2 e-4x . (x + 1) y’ + xy = x 7.05dt ln v = − 0.05t+C1 dt Genel Çözüm y =e−0.05v) =10 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir.05Ce. (t + y + 1 )dt . (1-e-0. dx/dt . u ' e − 0.) (2.v kabulu ile çözüm dm dm + 0.05t + 0. x4y’ + 2 x3y = 1 3. e − 0. v’ + 0.05t ⇒ ∫ dC = ∫ 10e 0. havuzda birikebilecek en fazla su miktarının teorik olarak 200 kg olduğu görülecektir.2)y’ + 3(x +1)y = x -1 13.05Ce. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(t) olduğu kabul edilir.05t + C dt Genel çözüm m=u. Ancak. C=-200. Çünkü t→∞.8x ) dx = 0 5.2y = 2x4 18 y’ + 4y = e-x 19.4y 6. xy’ .05t ( 200e0.05Ce. ( x2 + 1)y’ = x2 + 2x . mH = Ce −0. xy’ + 3y + 2x2 = x3 + 4x 8.05t taşınarak.y = e3x 11.

mertebe lineer dif.1 Bernoulli Diferansiyel Denklemi n. y’ + 3y/x + 2 = 3x y(π/2) = 2 y(1) = 1 22. denklem Z ve x arasında olup çözümünden Z=Z(x) şeklinde bir ifade bulunur. denkleminden 1. Orijinal değişkenlere dönmek için ters transformasyon işlemi yapılmalıdır. denklem (3xy’+y=-x2) olacaktı. dC Cx dC dZ dC +C − = x⇒ = 1. y’ + P(x) y = Q(x) yn Bu denklemde Z = y 1− n = (1) y şeklinde bir dönüşüm yapılarak 1. Z = 3 ⇒ =− 4 ise − x + Z = −x2 4 dx y dx y y y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. Bu denklemde yn ifadesi olmazsa 1. Bernoulli dif. denklemdir.21. Çözümü belirli olan 1. denkleme ulaşmak içinde yn ifadesi yokedilmelidir.6 1.mertebe lineer dif. sin x y’ + cos xy = x sin x 24. Yeni dif. mertebe lineer diferansiyel yn denklem elde edilir.2x (y+1)dx . ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx ise genel çözüm (Z) dx x Z x homojen çözüme benzetilirek bulunur.mertebe lineer dif.Mertebeden Özel Diferansiyel Denklemler 2. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ . denklem geçiş işlemleri şu şekildedir: y 1 dZ dZ y ' 1 − n dy y' ⇒ = Z = y 1− n = n ise = (1 − n) n = n (2) n 1 − n dx dx y y y dx y (1) nolu denklem denklem taraf tarafa yn değerine bölünürek. C ( x) = x + C1 ⇒ Z = x ( x + C1 ) Z=C(x)x → =x + C ise x dx dx dx x dx Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm elde edilir: Z = 67 1 1 = x 2 + C1 x ise y 3 = 2 3 x + C1 x y .6. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır. Problem-1 : (3) 3 x y’ + y + x 2 y4 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. derece bir diferansiyel denklem olup en genel formu aşağıdaki şekildedir. Bu yeni form Z ve x arasında 1. denklem elde edilecektir. dZ Z − = x (1.mertebe lineer dif. y' y 1 dZ + P( x) n = Q( x) ise + P ( x) Z = Q ( x) n 1 − n dx y y bulunur.meretebe lineer dif. y’ + (1/2x)y = x/y3 2 y(1) = 2 y(1) = -5 23.(x + 1)dy = 0 2. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse 3x dy 1 1 3 dy dZ dZ + 3 = −x2 . Z eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir. Bu denklemde y4 bulunmamış olsaydı 1.

5 + 0. x +C − = −x ⇒ = −1. Z= 1 1 1 1 = − x 2 + C1 x ise y = . İşlemlerle A=-1 ve B=1 bulunur. y= 1 1 − Ce x Problem-3 : x y' + y=x 2 y 2 diferansiyel denklemini y(0. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ . Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm şu şekilde elde edilir. I⎡A dy dy B ⎤ → ∫ 2 = ∫ dx = ∫ ⎢ + ⎥ dy basit kesirlerine dx y −y ⎣ y y − 1⎦ ayrılarak integrasyon alınır. Şayet denklemde y2 bulunmamış olsaydı 1. İki şekilde çözüm mümkündür: Verilen denklem değişkenlerine ayrılarak çözülebilir. denklem (y’+y=1) olacaktı.5)=0. dx 1− Z ∫ 1 1 Z = ⇒ 1 − = Ce x ise y y − ln(1 − Z ) = x + ln C ⇒ 1 − Z = Ce x .meretebe lineer dif. ⎡ −1 ( y − 1) x 1 ⎤ 1 ∫ dx = ∫ ⎢ y + y − 1⎥ dy → x = − ln y + ln ( y − 1) + ln C ise C y = e ise y = e x ⎣ ⎦ 1− C IIBu denklem aynı zamanda 2.5 şartıyla çözünüz. Z=C(x)x dx x Z x Z'=C'x+C ise Z ( x) = x ( − x + C1 ) dZ Z dC Cx dC − = −x . y = 2 2 2 y − x + C1 x − 0. Z = ⇒ + Z =1 2 y dx y dx y dx y dx yeni denklem değişkenlerine ayrılabilir. y’ = P(x) y2 + Q(x) y + R(x) 68 .5C1 − x + 4.2 Riccati diferansiyel denklemi En genel formu şu şekildedir.5 = ise C1=4.5 . derece bernoulli denklemidir.6. dZ − dZ = 1− Z ⇒ ∫ = dx.5 x 2. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır. x dy 1 1 1 dy dZ dZ + = x2 . dZ Z − = − x (1. Z = ⇒ =− 2 ise − x + Z = x2 2 y dx y y dx y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur.Problem-2 : y' + y = y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse y' + y = y 2 ise y' = y 2 − y = 1 1 dy dZ 1 dy 1 dZ =− 2 ise − + =1. ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx . 0. C ( x) = − x + C1 dx x dx x dx bulunur.

mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir. U ve Z bağımsız değişkene bağlı özel çözüm ve yeni bağımlı değişkendir. Eğer R(x) fonksiyonu elimine edilirse denklem 2. denklemi sağlaması temin edilir. Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1. Gerekli yoketmeler yapılarak. Diferansiyel denklemin yapısına göre tahmin edilerek ana dif.denkleme taşınır. Özel çözümün aranmasının nedeni denklemdeki R(x) fonksiyonunu yoketmek içindir. derece bernoulli diferansiyel denklemine dönüşür. Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. Bu işlem yapılırken R(x)=x2-x+1 ifadesinin diğerleri tarafından yokedilmesine dikkat edilir.Burada P. 2 Z Z Z Z Z dZ Z' 1 1 + Z = −1 bulunur. Bu tür denklemlerde y = U + 1/Z dönüşümü yapılarak 1. Q ve R bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlardır. U=x ise U’=1 dir. Yani özel çözüm R(x) fonksiyonundan hareketle bulunabilir. Z2 ile denklem çarpılırsa dx Z Z Z 1. 2 Z Z Z Z' 2x 1 1 2x = x2 + + 2 + x + − 2x 2 − + x 2 − x + 1 bulunur. Başka bir ifade ile aralarında + ve . 1/Z dönüşümüylede 1. Problem-1: Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü (U) bulunmalıdır. İfade incelenirse x2 ancak y2 ile x ise y ile yokedilebilir. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. parentezler açılarak. Denklem ve değişkenlerine ayrılabilir bir denklemdir. + 1 ise y’ ile yokedilebilir. ln(Z + 1) = − x + ln C . Fonksiyonel yapısı önceden problemi çözen şahıs tarafından belirlendiğinden bu ismi almıştır. y’ = y2 + (1-2x) y + x2 -x +1 1 = x2 + (1-2x)x + x2 -x +1 0 = 0 ise (denklem sağlanıyor) 1 1 1 dZ = x + ⇒ y′ = 1 + 2 olacaktır. y =U + 1− Z' 1 1 = ( x + ) 2 + (1 − 2 x)( x + ) + x 2 − x + 1 . Son denklem − 2 = + 2 bulunur. Bu durumda y = x istenen işlemleri yerine getirebilir. y = U+ 1 1 dZ ⇒ y ' = U '+ 2 dönüşümleri ana dif.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir. Özel çözüm ana diferansiyel denklemi sağlayan herhangi bir fonksiyondur.işareti bulunan bağımlı ve bağımsız değişkenler ile türevlerinden meydana gelen terimlerin birbirlerine eşitlenerek yokedilmesi. y = x ana diferansiyel denklemi sağladığı için bir özel çözüm olabilir.mertebe lineer dif. ve böylece ana diferansiyel denklemi sağlaması temin edilmelidir. dZ dZ −x −x = −( Z + 1) ∫ Z + 1 = − ∫ dx ise. Z Z dx y′=y 2 + (1-2x ) y+x 2 -x +1 diferansiyel denklemini çözünüz. Z + 1 = Ce ⇒ Z = Ce − 1 dx 1− y = x+ 1 1 1 1 ⇒ y = −x +x →Z = ise Z = Ce − x − 1 = Z y−x y−x Ce − 1 69 . Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir. Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir.

sadece bağımsız ve hem bağımlı-hemde bağımsız değişkenler yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlere dönüştürülebilir. Özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin bu yöntemle adi diferansiyel denkleme dönüşmesi mümkündür. Pek çok değişken dönüşümü verilebilir. Örnek olarak. Değişkeni dönüştürme işleminin bir faydasının olması için. Z= = − olacaktır. Fonksiyonel yapısı uygun olan denklemlerde sadece bağımlı. Böylece U=x özel çözüm ise 1 1 1 dZ olacaktır.3 Değişken dönüşümleri ile çözülebilen diferansiyel denklemler Önceki bölümlerde anlatılan 1. Bu işlem yapılırken yukarıdaki denklemin sağlanmasını takip etmek gerekir. y=x test edilirse ana diferansiyel denklemi sağladığı görülecektir. önceki diferansiyel denklem formatlarına uymayan ve değişken dönüşümü için uygun olan bazı diferansiyel denklemler. Problem-2: y′=x 3 ( y-x ) + 2 U=x ise U’=1 dir. Bu noktadan hareketle. Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir. denklem).y) den f(x+y). f(x/y). Değişken dönüşümleri sadece bunlar değildir.mertebe lineer dif. 1 (x + ) 3 3 Z' 1 Z = x + 1 + 1 ise − Z ' = x + 1 .mertebe diferansiyel denklem çözümleri standart çözümlerdir. y = x + 1 x5 (C1 + ) x 5 2. Böyle bir dönüşümün mümkün olması için fonksiyonel yapının f(x. x+y=Z ise Zx=1 ve Zy=1 ile 2 değişken 1 e iner. Mümkünse değişken sayısı azalmalıdır: 3 değişkenden 2 değişkene düşürmek çözümde büyük ilerlemedir. f(x2/y). y y ⎛1 ⎞ y′=x 3 ( y 2 -2yx+x 2 ) + = x 3 y 2 -2x 4 y+x 5 + = x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 x x ⎝x ⎠ Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü bulunmalıdır. y = U + = x + ⇒ y′ = 1 + 2 Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir.mertebe diferansiyel denkleme taşınarak − 2+ = − x 3 bulunur. Denklemdeki bağımsız değişkenin fonksiyonel yapısından etkilenmeyen çözümlerdir. − Z ' = x 3 + Z 1 − 2 = x 3 ( x + − x) 2 + Z Z x Z2 Zx Z 2 Z 2 Zx x dZ Z dZ Z dZ dx + = − x 3 (1. Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1. Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. 0 = 0 ⎝x ⎠ ⎝x ⎠ denklem sağlanıyor. değişken dönüşümü ile çözülebilir. Bununla birlikte hepsinde uygulanan teknik integre edilebilir parçalara ayırma ve değişken dönüşümü üzerine kuruludur. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. f(xy). 1. … gibi düzenlenebilmesi gerekir. + =0⇒ ∫ = −∫ .y diferansiyel denklemini çözünüz. x dx x x 5 5 1 x 1 x 1 4 ∫ dC = −∫ x dx ⇒ C ( x) = 5 + C1 ise Z = x ( 5 + C1 ) = y − x . Bulunanlar ln Z = − ln x + ln C . ise dx x dc x 2 x x 1 dC C C / x 1. Fakat bu dönüşümler diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapıyla çok ilgilidir. 70 .6. ⎛1 ⎞ ⎛1 ⎞ y′=x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 ⇒ x′ = 1 = x 3 x 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ x+x 5 . dönüşüm sonrasında. dx x dx x Z x C C ( x) dZ 1 dC C ZH = . x Denklemdeki parentez açıldığı zaman Riccati denklemi olduğu görülecektir.

dA x 2 = A → 2 xdx = dA. İşlemler sonucu denklemin derecesi 3 den 1 e düşecektir. parentezler açılırsa. Örnek olarak. Değişken dönüşümü ile yeni formlar elde edilebilirmi? Bu soruyu cevaplamak için denklemde bir veya daha fazla fonksiyon ve onların türevlerini belirlemeliyiz. Bunların daha fonksiyonlar cinsinden tanımlanması çözümü rahatlatır. ydy = 2 Bulunan son diferansiyel denklem ilk halinden daha basittir.derece üstel homojen olduğu için y=Ux dönüşümüyle de çözülebilir. Sinüs. A+3B=Z → dA + 3dB = dZ → A = Z − 3B. Bu durumda referans fonksiyonlar x2 ve y2 olurken. Bu nedenle x’ in değiştirilmesi bir fayda getirmez. tanjant. Bu denklemde 1.dereceye (lineer) geçilir. Denklemde tgx var ise kolaylık için sec2x de olmalıdır. 3. Yeni bir değişken dönüşümü ile değişkenlerine ayrılabilen en basit form bulunabilirmi? Son denklemin yapısı düzgün olup A ve B önündeki katsayılar uyumludur. Z = A + 3B = x + 3 y → 2 pareztezler açılıp düzenlenirse daha önce bulunan çözüm elde edilecektir. ( x +3xy ) dx + ( 3x y + y ) dy=0 3 2 2 3 x ( x 2 +3y 2 ) dx + y ( 3x 2 + y 2 ) dy=0 Bu denklem tam diferansiyel yaklaşımla çözülmüştü. 71 x 4 + 6 x 2 y 2 + y 4 = 2C = C1 . Parentezlerin birisi yeni bir değişkenle tanımlanırsa daha basit haller elde edilebilir. Bu durumda sinx içindeki x kaybolmayacaktır. xdx = 2 ise ( A+3B ) dA + ( 3A + B) dB=0 dB y 2 = B → 2 ydy = dB. expolansiyel ve logaritmik fonksiyonlar genelde integral işleminde zorluk çıkarırlar. Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısı basitleşmelidir: İntegrasyon prosesi büyük oranda fonksiyonel yapısı ile ilgilidir.2. Gerek bağımlı ve gerekse bağımsız değişkenin kuvvet derecesi azalmalıdır: Azalan kuvvet derecesi denklemi basitleştirir.dereceden 1. sinx=A ise cosxdx=dA olur. y2=U ise 2ydy=dU olur. Aynı zamanda 3. 2 (x 2 + 3 y2 ) 2 2 = 4 y 4 + C → x 4 + 6 x 2 y 2 + 9 y 4 = 8 y 4 + 2C . parentez dışındaki xdx ve ydy lerde türevleri olacaktır. Örnek olarak (x2+sinx)dy ifadesinde x2=U dönüşümü yapılırsa (U+sinx)dy elde edilecektir. Değişken dönüşümü sonrasında diferansiyel denklemde eski değişken kalmamalıdır: Yokedilmek istenen değişken hala denklemde bulunursa değişken sayısı artacağından çözüm kolaylaşmak yerine daha da zorlaşacaktır. ZdZ − 3ZdB + 3ZdB − 8 BdB=0 → ZdZ − 8BdB=0 ( x2 + 3 y 2 ) = 4 y 4 + C Z2 2 2 2 ∫ ZdZ = 8∫ BdB → 2 = 4 B + C . Sinx içindeki x yerine U1/2 yazılacak olursa fonksiyonel yapı daha da karışık hale gelecektir. Fonksiyonel dönüşümün mümkün olması için diferansiyel denklemde hem fonksiyon hemde onun türevi olmalıdır. Denklemdeki ifadeler x ve y parentezlerine alınabilir. Böylece 2.2 de (tam diferansiyel denklemler) Problem-4 olarak çözülen diferansiyel denklemi değişken dönüşümü ile çözünüz. derece homojen olup B=UA dönüşümü ile çözülebilir. 4. dA = dZ − 3dB Z ( dZ − 3dB ) + ( 3Z − 8 B ) dB=0 ( Z − 3B +3B )( dZ − 3dB ) + ( 3[ Z − 3B ] + B ) dB=0. Problem-1: Daha önce Bölüm-2. Örnek olarak.

Bu nedenle ilk önce mümkünse değişken dönüşümü ile fonksiyonel yapı daha basit hale getirilmelidir. dy = dx ( 6x − 2y − 3) ( 3 ( X + A) − Y − B + 1) = 3 X − Y + ( 3 A − B + 1) dY = dX ( 6 ( X + A ) − 2 (Y + B ) − 3) 6 X − 2Y + ( 6 A − 2 B − 3) dY 3X − Y = dX 6 X − 2Y 3A − B +1 = 0 6 A − 2 B − 3 = 0 denklemlerinden A ve B çekilemez. ( 3x − y + 1) dx − ( 6x y = Y + B → dy = dY − 2y − 3) dy=0 → y′= ( 3x − y + 1) x = X + A → dx = dX . Bu denklem yapısı itibariyle homojen hale getirilebilen denklem tipine benzemektedir. Parentez açılıp dx ile bölünürse Bernoulli denklemi elde edilir.2y + 3) dy = 0 6. Bu amaçla hem x hemde y bir değişken cinsinden tanımlanır. x2y’ + 2xy = x4y2 +1 5. ( 3x − y + 1) = 3x − y + 1 .2y -3) dy=0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz. xe2y y’ + e2y = lnx/x 2. (3x . Dolayısıyla x=X+A ve y=Y+B dönüşümleri ile çözülebilir gibi görünmektedir. H H dx dx H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 → Hx+H 2 + 2 x 2 1. y’ + y lny = yex .2y + 1) dx + (3x . bu fonksiyonların birbirlerinin türevi olması büyük bir fayda sağlayabilir. dH dH = 0. Çözümsüzlük vardır.Problem-2: ( 3x-y + 1) dx.( 6x . 2 x 2 + xH = −H 2 dx dx 1 1 dH dZ 2. 3x − y = U → 3 − y′ = U ′ → y′ = 3 − U ′ dy y′= = dx ( 6x − 2y − 3) 2 ( 3x − y ) − 3 3 A − B + 1 = 0 6 A − 2B − 3 = 0 → U +1 U + 1 3 ( 2U − 3) − (U + 1) 5U − 10 dU →U′ = 3− = = = dx 2U − 3 2U − 3 2U − 3 2U − 3 Son denklem integre edilebilir. Bu denklem daha önce verilen metodlardan sadece tam diferansiyel yaklaşım ile çözülebilir. siny = H → cos ydy = dH → H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 elde edilir. Sin ve Cos y’ye ağlı olduğundan dy referans alınarak. Hem sinüs hemde cosinüs denklemde olması. Bu nedenle diferansiyel denklemin başka bir değişken dönüşümü ile çözülmesi gerekir.derece Bernoulli dönüşümüne göre =Z →− 2 = ile denklem çözülür. Hangisi ilk önce alınmalıdır? Bunun için operatörlere bakılmalıdır. A ve B sabitleri bulunamayacaktır. ydx + (1+ yex) dy = 0 4. Ancak gerekli değişiklikler ve işlemler yapılınca görülecektir ki. Bu yöntem uzun ve beklide integral çarpanı bulunamayan bir yöntemdir. cosy nin türev olarak seçilmesi gerekir. y′=3 − U ′ = Problem-3: siny ( x + siny ) dx + 2x 2 cosy dy = 0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz. Dolayısıyla ilk aşamada değişken dönüşümü düşünülmelidir. Denklemde trigonometrik fonksiyonların olması diferansiyel denklem çözümü açısından zorluk meydana getirebilir.Mertebe Diferansiyel Denklemler İçin Genel Tekrar Problemleri: 3. y’ = y + x (y+1)2 + 1 72 1.

xy’’ = y’ + (y’)2 30. xy’-3y=x4(ex+cosx)-2x2. y’-1=e-ysinx 37. 2xtgydx+sec2ydy=0 50. y(1)=0 54.y + 5)2 23.y + xy2 33.1 24. y’ = 6 + 5y + y 2 f(x) = 1 f(x) = 2/x ) dx + 2(1-(x/y)) dy = 0 9. y’cosy+2xsiny=2x 43. xy’’ = y’ + x(y’)2 27. y(x tanx + lny ) dx + tanx dy = 0 19.y′. türevleri olabilir. y(3)=0 52. y’ = (9x + 4y +1)2 12. y’ = -2 . y’ = sin (x-y) 25. y’=(1+x)(1+y2) 47. 2xyy’+3y2+4x=0 49. (3 tanx -2 cosy) sec2 x dx + tanx siny dy = 0 18.y′.(1/x) y + y2 35. y’’ + 2y(y’)3 = 0 31.y + y2 f(x) = 2 n ≠ 1. 2xy’=10x3y5+y 41. y’ = 1 .y′′)=0 Bu tür denklemler bazen değişken değişimi ile mertebesi düşürülerek çözülebilir. 2yy’ + x2 + y2 + x = 0 8. y’ tanx sin2y = sin2x + cos2y 22. y’+xy=x/y 48. y’ = (x . y’=2x(y+x2-1) 46. y’ = -4/x2 .5x) dx + 2x2 coty dy = 0 16. 3y2dx/x-2ydy=0.3) dy = 0 13. 2x csc 2y dy/dx = 2x . siny (x + siny) dx + 2x2 cosy dy = 0 11. 1.ln(tan y) 10. y’ = (x + y + 2)2 26. mertebeden diferansiyel denklemler En genel halde 2. y’-y/x+(x-y)3/x=0. y’(sinh3y-2xy)=y2 39.y = xk yn 20. 2xyy’+(x-1)y2=x2ex 42.1) dx + (2x + 4y .2 14. Ancak yukarıdaki formu ile mertebe düşürme işlemi bir sonuç vermez. y(4)=8 53. y’cosy+xsiny=2x 36.2(x-y) . Bu durumda y’=U(x) değişken 73 . 2x3y’ = y(y2 + 3x2) 17. y’’ = 1 + (y’)2 29.7 Birinci mertebeye indirgenen 2. mertebe bir diferansiyel denklem şu şekildedir: f(x. (2 + e -x/y 32. y’=(1-x)/(1+y) 45. (ey+x)y’=1 38. k+n ≠ 1 34. y’’ = 2x(y’)2 28. y’ = 1+ 6x ex-y 15. 4xdx+9ydy=0. Bu açıdan mertebe düşürme işlemi için iki alt grub ele alınabilir: I) f(x. y’ = sin(x+y) 21. ve 2.x . 3y’+y=(1-2x)y4 40.y. xy’ . x2y’+2xy-x+1=0.7. y’ = (x . y’=(y-x)/(y+x) 44.y)2 .y′′)=0 : Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısında bağımlı değişken “y” kesinlikle görünmeyecektir. y(1)=0 51. y’ = (x+y)1/2 . (x + 2y . (3 siny . y(π)=π3eπ+2π2 2.

y. f ( y. Bu nedenle bir değişken yokedilmelidir.dönüşümü yapılmalıdır. Bu diferansiyel denklem bilinen metodlarla çözümü yapılır. f ( x. )=0 dx dx Burada U yeni bağımlı değişkendir. II) f(y. İki aşamalı bir integral ve 1.mertebe lineer diferansiyel x denklem çözülebilir: (sabitlerin değişimi metodu kullanılarak) y′ = U → y′′ = U ′ ⇒ U '− U '− U =1 x dU dx dU U dU dx = − =0 ∫ U = ∫ x lnU=lnx+lnC ise UH=Cx U x dx x dU dC dC Cx dx = x + C ise x+C − = 1 . Bu çözüm y′ = = U ( x) → ∫ dy = ∫ U ( x)dx integraliyle y=y(x) haline dx dönüştürülür.mertebe diferansiyel denklem çözümüyle 2.U . U . ∫ dC = ∫ → C ( x) = ln x + C1 dx dx dx x x U=C(x)x 1.y′′)=1 formunda olduğu için yukarıdaki I. Mertebe düşürme işlemi sonunda mertebe birdir.denklemin bağımlı değişkeni U ve bağımsız değişkeni ise y olup. Mertebe bir diferansiyel denklem çözülmüş olur.y′. x f(x. dU dU y′ = U ( x) → y′′ = .mertebe dif. çözümü sonrasında U=U(y) şeklinde bir fonksiyon bulunur. )=0 dx dx Ancak yeni diferansiyel denklemde 3 tane değişken (x.çözüm U = x ( ln x + C1 ) olarak bulunur.U )=0 dx dx dy dx dy dy dy dy Yeni 1. Türevli bir değişken türevsiz bir değişkene dönüştürülerek mertebe düşürülür: dU dU y′ = U ( x) → y′′ = . Çözüm sonrasında U=U(x) formunda dy bir çözüm elde edilir.y′. Bu fonsiyon. Haldeki dönüşüm ile mertebe düşürülür. Kısaca yapılan işlem şu şekildedir: y '' = d d dU dy dU dU dU dU ( y ') = U = = y'= U =U → f ( y.U . Adi diferansiyel denklemlerin çözümü için bu sayı 2 olmalıdır. U = 1bulunur. Diferansiyel denklemde x yok ise y’=U(x) dönüşümü ile düşürülür.y′′)=0 : Fonksiyonel yapıda kesinlikle bağımsız değişken “x” olmamalıdır. Problem 1: y'' - y' = 1 diferansiyel denklemini çözünüz. U=y’ ters dönüşümü yapılarak ve kısmı integrasyon tekniği kullanılarak genel çözüm U = x ( ln x + C1 ) = y′ = dy → ∫ dy= ∫ x (lnx+C1 )dx dx 74 ∫ dy = ∫ x ln xdx + C ∫ xdx 1 .U) vardır. Burada zinzirleme türev kuralı kullanılarak x değişkeninin denklemden elimine edilmesi sağlanır. Bu denklem ise 1. dy ∫ dx = ∫ U(y) + C integrali ile x=x(y) şeklinde bir fonksiyona dönüştürülür.

ln x = u → y= dx x2 x2 x 2 dx = du xdx = dv → v = ⇒ ∫ dy = ln x − ∫ + C1 ∫ xdx → x 2 2 2 x x2 x2 x2 1 C x2 ln x − + C1 + C2 − + 1 = C → y = ln x + Cx 2 + C2 2 4 2 4 2 2 Problem 2: y y'' . C katsayısı ise belitilen değerlere bağlı olarak deneysel metodlarla bulunur. dU dU dy dU . = V ve dönüşümü ile mertebe dt dt dt dt dt 2 düşürülebilir. D çaplarına ve piston geometrisine göre piston hareketine bir tepki gelecektir. ax = d 2x dx d 2 x dV dx = m 2 +C = P formunda elde edilir. Kanunu ile çözüm bulunabilir. Problemin içerisinde hareket ve kuvvet olduğu için ancak newtonun 2.(U) 2 = 0 → y U = U2 → ∫ =∫ dy dy y U dy dy Cx ln y + ln C1 = ln U → U = C1 y = y′ = ∫ y = C1 ∫ dx ⇒ ln y = C1 x + ln C2 y = C2e 1 dx UYGULAMA : Aşağıda şekildeki silindir içerisinde yağ sabit P kuvveti ile hareket ettirilen piston tarafından d çaplı memeden enjekte edilmektedir. Haldeki dönüşüm kullanılarak mertebe indirgenir. y′ = U ( x) → y′′ = yU Silindir dU dU =U → dx dy U D d Piston yağ P (N) V L Çözüm : Silindir içerisindeki yağ yoğunluğuna.(y')2 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu kuvvet ise hız ve viskoz sönüm katsayısı olarak bilinen bir C sabiti ile çarpımına eşit alınabilir. denklemin sağlanmasından hesaplanabilir.y′′)=0 formunda olduğu için II. Bu tepki pratikte viskoz kuvvet (Fv) olarak bilinmektedir.mertebe lineer dif. Çözüm : f(y. d. d 2x dx . ∑ F = ma. Denklemdir: Ct − dV dV dV m + CV = P m + CV = 0 m∫ = −C ∫ dt ise V H = c1e m dt dt V bulunan homejen çözümden hareketle genel çözüm tanımlanabilir. (II. V = c1 (t )e − Ct m bu 75 . Elde edilecek yeni denklem 1. Pistonun hareketini ve yağın memeden çıkış hızını zamana bağlı olarak bulunuz. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = P − Fv = P − CV .y′. denklemdeki c1(t) dif.kanun) x yönündeki hareket için.

Bu özel durumlar 3 tane olup şu şekildedir: 76 . Ancak bu fonksiyonların bazı özel durumları için diferansiyel denklemin çözümü elde edilebilir. + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu tür denklemler sağ taraftaki f(x)=0 ise homejen. Bunlar sabit ise denklem sabit katsayılı. n diferansiyel denklemin mertebesini göstermektedir. Bunlar ana denkleme taşınarak. mertebeden lineer diferansiyel denklemler En genel halde n. Nümerik hesaplamalar için c2 ve c3 sabitlerinin sayısal karşılıkları bilinmelidir. denklem şu formdadır : a0 ( x) dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + . Bunun nedeni homejen olmayan çözümün. n. U memeden çıkış hızı olsun: πd2 U=π D2V ise U=(D/d)2V 2. t = 0 ise V = 0 P V (t ) = (1 − c 2 e C − Ct m . Bulunan bu denklemler direkt hesaplamalar için uygun değildir.P/C c3= -mP/C2 ) P mP x(t ) = t + 2 e C C − Ct m − mP C2 Memeden çıkış hızı ise kütlenin korunumuna göre yazılabilir.. t = 0 ise x = 0 2. dt m dt Ct Ct Ct − − dc1 dc1 (t ) − m m m +e ) + C.8. bağımsız değişkene bağlı ise değişken katsayılı denklem olarak isimlendirilir. dt dt Ct Ct Ct ∫ dc1 = ∫ P P m e dt integrali çözülerek c1 (t ) = e m + c 2 bulunur..V = c1 (t )e − Ct m ise Ct − C m(− c1 (t )e m m Ct − − dc dV C = − c1 (t )e m + e m 1 bulunur..c1 (t )e = P ise m e = P bulunur. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y). a1.an-1 ve an fonksiyonlarının yapısı çözüm tekniği üzerinde önemli bir rol oynar. İntegral sabitlerinin bulunması içinde bağımsız değişkenin zaman olmasından dolayı iki tane başlangıç şartına ihtiyaç vardır. an(x) katsayıları en genel halde bağımsız değişkene bağlı fonsiyonel yapılardır.. f(x)≠0 ise homojen olmayan (nonhomojen) diferansiyel denklem olarak isimlendirilir.m c2 / C + c3 = 0 ise c3 = m c2/C c2 = . a2.. C m − Ct m P V (t ) = + c 2 e C dx = dt P ∫ dx = ∫ ( C + c2 e − Ct m )dt mc 2 P ise x(t ) = t − e C C − Ct m + c3 bulunur. homojen çözüm (yH) ve homojen olmayan çözüme (yp) ‘e bağlı olarak şu şekilde bulunur: y=yH + yp Homojen olmayan çözüm genellikle özel çözüm olarakta isimlendirilir. mertebeden lineer dif. homejen çözüme veya f(x) fonksiyonuna benzetilerek bulunmasıdır. 1.

dn d n−1 = Dn ... Denklemin en genel haldeki formu şu şekildedir: a0 dny d n−1 y d n−2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + .8. Burada ana denklemin genel 77 . a1 = ( Ax + B ) n n −1 b) . Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup şu şekildedir. n −1 n dx dx d d n−2 d2 = D n−2 .1 Sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemler Bağımlı değişken ve türevlerinin önündeki an(x) fonksiyonları birer sabit sayılar konumundadır. Bu formatla çözüm ise OPERATÖR ÇÖZÜM olarak verilir.. c) an katsayıları birer polinom ise kuvvet serileriyle çözüm elde edilir. Yukarıda verilen diferansiyel denklem formu bazı kaynaklarda şu şekilde de gösterilebilir. a3 = ( Ax + B ) n −3 . Bu durumda çözüm OPERATÖR ÇÖZÜM olarak isimlendirilir. 2.. Genellikle sonsuz adet olan C sabitleri. Yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir. a2 = ( Ax + B ) n−2 ... Bu fonksiyonda t yerine ln(A+Bx) yazılarak orijinal değişkenlere dönülür.1 HOMOJEN ÇÖZÜM : Diferansiyel denklemin sadece homejen kısmının çözümünden bulunan çözümdür.8. Bu tür diferansiyel denlemler ise sabit katsayılı diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. 2.. Bu nedenle denklemin sağ tarafıda sıfırdan farklı ise sabit katsayılı homojen olmayan n. t yeni bağımsız değişkendir.. a0 = ( Ax + B ) . =D n−2 2 dx dx dx ise (a D 0 n + a1 D n−1 + a2 D n−2 + . İlk önce homejen çözüm bulunur.1. Bu üç form için çözüm teknikleri takip eden bölümlerde verilmiştir... Katsayıların bu şekilde değiştiği denklemlere Euler-Cauchy diferansiyel denklemi ismi verilir.. = D2 . y= ∑C x n= 0 n ∞ n Burada amaç önerilen çözüm formunun ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir. Daha sonra ise f(x) fonksiyonunun yapısına göre özel çözüm aranır.. Homejen diferansiyel denklem sağ taraf f(x)=0 alınarak bulunur. Bu fonksiyonlardaki A ve B sabit sayılar olurken.mertebe lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. + an−2 D 2 + an−1 D + an y = f ( x) ) Bu denklemdeki “D” harfi operatör olarak isimlendirilir. . an −1 = ( Ax + B ) an = 1 şeklinde ise Ax+B=et değişken dönüşümü ile sabit katsayılı yeni bir form elde edilir. = D n−1 . birbirlerine bağlı olarak diferansiyel denklemin mertebesine kadar indirgenir.a) an katsayıları bağımsız değişkene bağlı olmayıp sabit sayılar olabilir. Kalan bu sabitlerde sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunur. + an−2 2 + an−1 + an y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu denklemde de genel çözüm (y) homojen (yH) ve homojen olmayan (yP) çözümlerin toplanmasından bulunur.

Bu üç hal için homojen çözüm formları şu şekildedir: a) k1 ≠ k2 ≠ k3 ≠ . Dolayısıyla her k kökü için expolansiyel formda bir çözüm önerilebilir. Bunun nedeni expolansiyel fonksiyonun n kere türetilmesi halinde fonksiyonel yapısının değişmemesidir. homejen ve homejen olmayan kısımlar şeklinde parçalama sözkonusudur.. derece bir denklem elde edilebilir... + an − 2 k 2 + an −1k + an = 0 Daha önce tanımlanmış olan “D operatörü” ile “k” aynı işlevi görmektedir. y = e kx ve türevleri homojen denkleme şu şekilde taşınır: dny = k n e kx n dx n kx n −1 kx n − 2 kx 2 kx kx a0 k e + a1k e + a2 k e + . Dolysıyla e kx matematik olarak sıfır olamayacağı için parentez içerisindeki sabit sayı bloğu sıfır olmalıdır.. Parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadenin sıfıra eşitlenmesiyle n tane “k” köke sahip n. Prensib olarak bir değişken sıfır olamaz. Bununla birlikte. dereceden bir polinom olup n tane k kökü vardır. e kx fonksiyonu x değişkeni içerdiğinden değişkendir. Süperposizyon prensibine göre toplam çözüm parçalanmış yapıdan elde edilen çözümlerin toplanmasından bulunabilir. a0 k n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + . Bu amaçla fonksiyonun kendisi ve gerekli sayıda türevleri denkleme taşınarak diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde k sabitleri tayin edilir. Homojen çözüm elde edilen bu çözümlerin her birinin bir integral sabitiyle çarpılmış hallerinin toplanmasıyla bulunur: yH = C1e k1x + C2 e k2 x + C3e k3 x + C4 k4 x + . birbirinden farklı veya bir kısmı sanal (imajiner) sayılar olabilir. Bu yeni ifadeye homojen denkleme benzemesi dolayısıyle KAREKTERİSTİK DENKLEM adı verilir. Karakteristik denklem pratik olarak homojen diferansiyel denklemde y yerine k yazılarak ve türev mertebeleri ise üs olarak alınarak tesis edilebilir.. y ( n ) = (a k 0 n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + . …. y = e kx bir çözüm ise bu çözüm diferansiyel denklemi sağlamalıdır.an katsayıları diferansiyel denklemden gelip değerleri değiştirilemez.. Bu değeri sıfıra eşit almakla bunlardan bir tanesi dikkate alınmış olur. a2.. e kx parentezine alınırsa y = e kx . y′′′ = k 3e kx . … ... Dolayısıyla üstteki denklemde k yerine D yazılması bir hata meydana getirmeyecektir. Son denklemde a0.. a0 dny d n−1 y d n −2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + . bulunacak kökler birbirine eşit. e kx ancak kx→-∞ için sıfır olacağı için genel bir çözüm açısından sıfır olamaz. e k3 x . Bu amaçla. + an − 2 k e + an −1ke + an e kx = 0 .çözümüne ulaşmak için. + Cn e kn x 78 .. y′′ = k 2 e kx . Bu denklem n. nümerik karşılığı belirli olmayan bir sabit veya sabitler grubu sıfıra eşitlenebilir. + an−2 2 + an−1 + an y = 0 n dx dx dx dx dx kx Bu tip denklemlerde k gerçek veya komplex bir sabit olmak üzere e bir çözüm olabilir. Bir değişkenin bir çok sayısal değeri vardır. + an − 2 k 2 + an −1k + an ) e kx = 0 Önerilen e kx çözümün homojen diferansiyel denklemi sağlaması için son denklemin her iki tarafınında sıfır olması gerekir. son denklemden ya parantez içerisi yada ekx sıfır olmalıdır. e kn x çözümleri bulunacaktır. İlave olarak. kök değerleri birbirine eşit değilse n tane e k1x . a1. Bu çözümler toplanarak homojen çözüm tariflenmiş olur. Bu nedenle denklemi sıfır yapacak şekilde k değerleri aranır. ≠ kn-1 ≠ kn . e k2 x . Ancak. k değeri birden fazla olabileceği için birden fazla çözüm bulunabilir... … . y′ = ke kx .

. b) k1 = k2 = k3 = . + Cn x n −1 ) e kx c) → Bulunan kökler reel sayı yerine imaginer(complex. Fonksiyonların Maclaurin Serisi açılımından çözümdeki expolansiyel fonksiyon için şu şekilde verilmiştir. yH = C1e kx + C2e kx + C3e kx + C4 e kx + .çözüm: xe kx . Karekteristik denklemden bulunan bütün kök değerleri birbirine eşit ise. Böylece 2. (ax+b). ancak. Homojen çözümde C integral sabiti olacağı için lineer denklemdeki a ve b sabitleri düşünülmeyebilir. 10 s ve 10i s mukayese dahi edilemez.mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü... bulunacak çözümler birbirine eşit olacaktır.mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü 2 tane integral sabitiyle şu şekildedir: yH = C1e( α −β i)x + C2 e ( α +β i)x = C1eα x e − β ix + C2 eα x e β ix = eα x ⎡C1e − β ix + C2 e β ix ⎤ ⎣ ⎦ Bu çözümde imajiner boyut fiziki olarak anlamsız olduğundan yokedilmelidir.C2. Sayısal değeri bilinmeyen sabitlerin toplamı yeni bir sabitle tanımlanacağı için homejen çözümde yeterli çözüm ve integral sabiti üretilememiş olur.. k2 = α + β i formuyla ortaya çıkmaktadır. n.. Yani. bulunan ilk çözümün bir lineer denklemle. + Cn ) e kx = Ce kx olacaktır. 1. i = −1 dir.. 2.çözüm: x n −1e kx Bu çözümler birer C sabiti ile çarpılıp elde edilen sonuçlar toplanarak homojen çözüm şu şekilde bulunur: yH = C1e kx + C2 xe kx + C3 x 2 e kx + C4 x3e kx + . çarpılması halinde bile elde edilen yeni fonksiyonun da diferansiyel denklemi sağlamasına verilen terminolojidir. Burada α ve β reel sayılar olup. Mühendislikteki hiçbir büyüklük sanal değere sahip değildir... eldeki çözüm lineer denklemle çarpılarak yeni çözümler üretilebilir.çözüm: x 3e kx .. = kn-1 = kn =k .derece denklemlerin (ax2+bx+c=0) kökleri bulunurken karşılaşıldığı gibi köklerin komplex olması k1 = α − β i . Bu nedenle yukarıdaki homojen çözüm formu pratik açıdan uygun değildir. Lineer bağımsız çözüm. 10i s belirlenemz.. + Cn e kx = ( C1 + C2 + C3 + C4 + . Yeni çözümler ve dolayısıyla yeni sabitler lineer bağımsız çözüm prensibine göre üretilir.çözüm: x 2 e kx .. … . + Cn x n −1e kx yH = ( C1 + C2 x + C3 x 2 + C4 x 3 + . Örnek olarak. sanal) sayı olarak bulunuyor ise homejen çözüm. 4. Bizim diferansiyel denklemimiz n tane çözüm gerektirdiği için n-1 kere lineer denklemle çarpmak yeterlidir. Bu çözümdeki i sayısı seri açılımlar ile denklemden düşürülebilir.Buradaki C1. 2. Bu durumda önceki yaklaşıma göre n. eiβ x = cos β x + i sin β x e −iβ x = cos β x − i sin β x 79 . 3. Bu tür çözümde diferansiyel denklemin mertebesince diferansiyel denklem sabiti ve çözüm üretilebildiği için bir zorluk yoktur.çözüm: e kx . 10 s bir kronometre ile belirlenebilir.. Cn değerleri sınır ve başlangıç şartlarına göre belirlenen diferansiyel denklem sabitleridir. Bu nedenle (ax+b) yerine x alınarak lineer bağımsız çözümler şu şekilde üretilir. … .C3... Bu çarpma işlemi ardışık olarak istenen miktarda tekrarlanır.

bölümü veya toplamı yeni bir sabit doğuracağı için bu matematiksel açıdan yanlış değildir. Örnekler. Homojen çözüme benzetme tekniği sabitlerin değişimi metodu. Sabitlerin çarpımı.2. Bu açılımlar yukarıdaki homojen çözümde yerine yazılarak reel olmayan kökler içinde homojen çözüm şu şekilde önerilir: yH = eα x ⎡C1 ( cos β x − i sin β x ) + C2 ( cos β x + i sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 cos β x − iC1 sin β x ) + ( C2 cos β x + iC2 sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 + C2 ) cos β x + i ( C2 − C1 ) sin β x ⎤ ⎣ ⎦ ( C1 + C2 ) = C3 i ( C2 − C1 ) = C4 → yH = eα x [C3 cos β x + C4 sin β x ] C3 ismi C1. Bu yeni fonksiyonlar ise özel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması gerektiği prensibinden hareketle belirlenir. Bu amaçla bu yP çözümlerinin kendisi ve gerekli sayıda türevleri nonhomojen denkleme taşınır. Böylece i sabiti C integral sabitlerinin içinde yok edilebilir.1 Sabitlerin Değişimi Metodu (Homojen Çözüme Benzetme): Diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzetilerek özel çözüm elde edilir. f(x) ve türevlerine benzetme ise belirlenmemiş katsayılar metodu olarak bilinir.Bu eiştlilerin sol tarafında i fonksiyonun içinde iken. Matematiksel işlemlerin çok ve zor olduğu bu yöntem mümkün olursa kullanılmamalıdır. f(x) ve türevlerinin sonlu sayıda fonksiyon vermediği.8. Özel çözüm f(x) foksiyonu ve bunun türevlerine bakılarak yazılması halinde f(x)’in sonlu sayıda türevi olursa bu metod tercih edilmemelidir. C4 ismi de C2 ile tekrar değiştirilerek son form elde edilir. yada homejen olmayan kısmı temsil eden f(x) fonksiyonuna ve türevlerine benzetilir. Bu metod ancak f(x) fonksiyonunun karışık olduğu. Özel çözüm ya homojen çözüme. Özel çözüm homojen olmayan çözüm olarakta bilinir.1. Bu öneri çözümler non-homojen diferansiyel denklemi sağlamalıdır. i ) yP = C1 ( x)e −2 x + C2 ( x)e x yH = C1e −2 x + C2 e x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x)e x iii ) yP = C1 ( x)e −2 x i ) yP = C1 ( x) sin 3 x + C2 ( x) cos 3 x yH = C1 sin 3 x + C2 cos 3 x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x) cos 3x iii ) yP = C1 ( x) sin 3 x Önerilen bu formlardan bir tanesi tercih edilir.1. Bu amaçla homojen çözümdeki integral sabitleri bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilir. Non-homojen diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde C1(x) ve C2(x) fonksiyonları belirlenir. sağ tarafında fonksiyonun dışına çıkmıştır. yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] 2.2 ÖZEL ÇÖZÜM: Sabit katsayılı diferansiyel denklemlerin özel çözümü iki şekilde bulunur. Daha işlem gerektirmesi nedeniyle önerilen 3 çözümden ii ve iii halleri tercih edilmelidir. Sabit integral sabitlerinin değişken-fonksiyonel hale dönüştürülmesi nedeniyle sabitlerin değişimi ismini almıştır. dolayısıyla f(x) ve türevlerine göre özel çözüm önerisinin yapılamadığı hallerde kullanılmalıdır. 2.8. 80 . Homojen çözümdeki integral sabitlerinin birisi veya tamamı fonksiyonel hale getirilebilir.

… gibi belirli olmayan katsayılar non-homojen diferansiyel denklemin sağlanması prensibine göre belirlenir. B. Dolayısıyla. D.B. f ′′( x) = − sin x. Dolayısıyla böyle f(x) ler için belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılamaz. xsinx ve xcosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx+Cxsinx+Dxcosx iv) Örneklerde verilen yP ve gerekli sayıda türevi alınarak non-homojen diferansiyel denklemde yerlerine yazılır. Özel çözüm ve homejen çözümlerin birbirine benzemesi halinde. f(x)=1/x. f(x)=ex. Ancak bu metod ile yP non-homojen çözümünün bulunabilmesi için f(x) fonksiyonunun kendisi ve türevleri sonlu sayıda olması gerekir. f(x)=tgx.B.2 Belirlenmemiş Katsayılar Metodu [ f(x) ve Türevlerine Benzetme]: Sabitlerin değişimi metoduna göre daha basittir. v) y H =C1sinx+C 2e-2x f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x. Bu yeni fonksiyonlar belirli olamayan A.x. f ′′( x) = 4e 2 x . B. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx . Bu çarpma işlemi gerektirdiği kadar ardışık olarak devam ettirilir. önerilen yP çözümlerinin lineer bağımsız çözümleri üretilir.D katsayılarının tamamı veya birkaçının sayısal değeri hesaplanamaz. Örnek olarak. Aşağıda verilen f(x) ve yH homojen çözüm şekillerine göre yp özel çözüm formlarını belirleyiniz. Eğer. Örnekler: f(x)=x2. f ′′( x) = −2sin x − x cos x. f(x)=sinx/x. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx f ( x) = x cos x → f ′( x) = cos x − x sin x. Bu yöntemin kullanılmasında dikkat edilecek bir hususda önerilen özel çözüm hiçbir zaman diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzememelidir. f(x)=sinx ve f(x9=xcosx için özel çözüm (nonhomojen çözüm) denklemini belirleyiniz. f(x)= sinx. cosx.sabit) var ⇒ y P =Ax 2 +Bx+C ii ) f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x . bir çözümden birden fazla lineer bağımsız çözüm üretilebilir. Kesinlikle yP önerisindeki A. f ′′′( x) = 0 ⇒ 3 tane fonksiyon (x 2 . C. i) f ( x) = x 2 → f ′( x) = 2 x. C. doğru çözüm için. Türevlendikce yeni bir fonksiyon veren f(x) yapıları için sabitlerin değişimi yöntemi kullanılmalıdır. veya bu sabitler bağımsız değişkenin fonksiyonu olarak bulunur. Belirli olmayan katsayılar ile çarpımı nedeniyle yöntem belirli olmayan katsayılar ismini almıştır. f ′′( x) = − sin x. homojen (yH) ve non-homojen (yP) çözümler arasında bir benzerlik varsa. Şayet f(x)=x2. A. f ′′′( x) = −3cos x + x sin x f ( iv ) ( x) = 4sin x + x cos x ⇒ 4 tane fonksiyon (sinx.8.… gibi sabitlerle çarpılıp toplanarak özel çözüm formu belirlenir. yP önerisindeki A.2. f ′′′( x) = 8e 2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x iii ) f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x.2. f(x)=e2x. C1sinx ≈ Asinx (iki çözüm aynıdır. f(x)=sinx gibi fonksiyonlar varsa bunların n kere türetilmesinden birkaç tane yeni fonksiyon oluşur. Bu amaçla eldeki çözüm lineer denklemle (=x) ile çarpılır.C.lnx gibi fonksiyonların n kere türetilmesinden n tane yeni fonksiyon oluşur.C. … katsayıları sabit ve nümerik bir değere sahip olmalıdır.) ⇒ y P =Axsinx+Bcosx 81 . f ′′( x) = 2. Bu benzerlik fonksiyonlar bazında olup daha önce lineer bağımsız çözüm olarak isimlendirilmiştir.1.

B. Bu nedenle önerilen y P =Ae 2 x çözümünün lineer bağımsız çözümü alınır. f ′′( x) = 4e2 x . … gibi belirlenmemiş katsayı ile çarpıp yP önerisinin yapılması matematik olarak mümkün değildir. Bu amaçla denklemin sağ tarafındaki f(x) fonksiyonuna bakılmalıdır. Bu amaçlada özel çözüm formu homojen çözüme benzetilmelidir. A sabiti yerine C1 sabitinin gelmesi matematik olarak sonucu değiştirmez. C. f ′′′( x) = 8e2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x .Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: İlk olarak daha basit olması nedeniyle bu metod düşünülmelidir. 1000 tane fonksiyonu 1000 tane A. Bu üstel büyüme özel çözümün f(x) fonksiyonunun 1000 kere türetilmesiyle 1000 tane yeni fonksiyon ortaya çıkacağını gösterir. ii) yP = C1 ( x)e x iii) y P = C2 ( x ) e 2 x 82 . df ( x) 2e 2 x (e x + 1) − e 2 x e x e3 x + 2e 2 x e2x f ( x) = x . Sabitlerden birisi veya ikisi birden fonksiyonel olarak alınabilir. Dolayısıyla bu diferansiyel denklemin özel çözümü bu yöntemle bulunamaz. D. 1000 sayısı sadece problemin anlaşılabilmesi açısından ortaya atılmış bir rakamdır.… 3 x dx 2 ( e + 1) Görüldüğü gibi f(x) türevi alındıkca fonksiyonel yapı daha da karmaşık hale gelmektedir.Sabitlerin Değişimi Metodu: Sonuçta özel çözüm sabitlerin değişimi metodu ile bulunmalıdır. Diferansiyel denklemde verilen f(x) fonksiyonu türevlendikçe paydada bulunan ex+1 ifadesinin üst değeri büyüyecektir. 2 2 e +1 dx e x + 1) e x + 1) ( ( 2x 3x x x 2x 3x d 2 f ( x) ( 4e + 3e )( e + 1) − 2e ( 2e + e ) = . Bu kadar çok fonksiyonun katsayılarının belirlenebilmesi için türevinin alınıp. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Bu durumda üç farklı özel çözüm önerilebilir: i) yP = C1 ( x)e x + C2 ( x)e 2 x .vi ) y H =C1e 2x +C2 e-2x ve f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x . Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e 2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . = = . Belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle çözüm için f(x) fonsksiyonunun n→∞ kere türevi düşünülmelidir. II . C1e2x ≈ Ae2x (iki çözüm aynıdır. y P =Axe 2 x Problem 1: y'' − 3y' + 2y= e2 x diferansiyel denklemini her iki metodla çözünüz. ex + 1 y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. Özel çözüm formunun homejen çözümden farkı integral sabitlerinin bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilmesidir. non-homojen diferansiyel denkleme taşınması mümkün değildir.

Bu sabitlerin değişimi metodunda mutlaka olması gereken şarttır. İşlem kolaylığı bakımından tek fonksiyonlu (ii) veya (iii) önerilerin tercih edilmesi mantıklıdır. P y′′ = C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x P y'' − 3y' + 2y= e2 x . denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. ex C1′ = U ( x) → C1′′ = U ′( x) ⇒ U ′ − U = x (1. yada bağımsız değişkenin denklemde olmaması gerekir.Bunlardan herhangi biri tercih edilebilir. ( ) 83 . Dolayısıyla çözümün son aşamasında. son denklemde C1 bağımlı değişken olmuştur. lnU=x+lnC ⇒ U H = Ce x U ′ −U = x =U → ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce x → U = C ( x)e x ⇒ U′=C ′( x)e x + C ( x)e x 1. İlk denklemde y bağımlı değişken iken. Bu taşıma işleminde homojen denklemdeki y yerine yP.mertebe lineer dif. U ′ − U = C1′ = U ( x) = −e x ln ( e − x + 1) = dC1 → ∫ dC1 = ∫ −e x ln ( e− x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e − x dx x −x −x x x ∫ dC1 = − ∫ e ln ( e + 1) dx − ln ( e + 1) =u → e− x + 1 =du e dx = dv → e = v.mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. Sabitlerin değişimi kullanılırsa. e − x dx dx e x dx C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ∫ e x − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ x e +1 e +1 e +1 yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e − x + 1) + ln ( e x + 1) C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ln ( e x + 1) . y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ ise P P ex + 1 e2 x ex + 1 C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x − 3 ( C1′( x)e x + C1 ( x)e x ) + 2C1 ( x)e x = C1′′( x)e x − C1′( x)e x = e2 x ex + 1 ise C1′′− C1′ = ex ex + 1 Elde edilen son difreransiyel denkleminde mertebesi çözülmeye çalışılan denklemle aynıdır. P P yP = C1 ( x)e x → y′ = C1′( x)e x + C1 ( x)e x . ex dU dU → U ′ − U = 0. y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır. Çözüm mertebe düşürmeyle devam edecektir. mertebe lineer diferansiyel denkleme ex ex 1 dC → C′ = x . Sadece türevleri denklemde olmalıdır. = dx. Aradaki fark son denklemin mertebesi düşürülebilir olmasıdır. C ′( x)e x + C ( x)e x − Ce x = x = (değişkenlerine x e +1 e +1 e + 1 dx dx dx e − x e− x dx C ( x) = − ln ( e − x + 1) ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x =∫ x = ∫ −x → e +1 e + 1 e− x e +1 U = C ( x)e x = −e x ln ( e − x + 1) taşınarak. Mertebe düşürme için denklemde ya bağımlı. (ii) tercihiyle çözümün gelişmesi şu şekilde olacaktır: (ii) denklemindeki C1(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (ii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2. bir ilerlemeden bahsedebilmemiz için C gözükmemelidir.

mertebe lineer diferansiyel denkleme 1 ex dC 1 → C′ = x = → C ′( x)e − x − C ( x)e − x + Ce− x = C ′( x)e − x = x x e +1 e +1 e + 1 dx x e dx → C ( x) = ln ( e x + 1) (değişkenlerine ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x e +1 U = C ( x)e − x = e − x ln ( e x + 1) taşınarak. U ′ + U = dC2 → ∫ dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e x dx =du dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx ln ( e x + 1) =u → x e − x dx = dv → −e − x = v. denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. Sabitlerin değişimi kullanılırsa. ′ ′ yP = C2 ( x)e 2 x → yP = C2 e 2 x + 2C2 e 2 x . yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) yH = C1e x + C2 e2 x ve yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) → çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) genel Problem 2: y'' − 3y' + 2y=e5 x diferansiyel denkleminini çözünüz. ex + 1 e2 x ex + 1 ′′ ′ ′ C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x − 3 ( C2 e 2 x + 2C2 e 2 x ) + 2C2 e 2 x = ′′ ′ C2 e 2 x + C 2 e 2 x = e2 x ex + 1 ′′ ′ ise C2 + C2 = x ′ ′′ C2 = U ( x) → C2 = U ′( x) 1 (mertebesi düşürülebilir) e +1 1 ⇒ U′ +U = x (1.mertebe lineer dif. lnU= − x+lnC ⇒ U H = Ce − x =−U→ ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce − x → U = C ( x)e− x ⇒ U′=C ′( x)e x − C ( x)e x 1.yH = C1e x + C2 e 2 x ve yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) → genel çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) ( ( ) ) Aynı çözüm (iii) denklemiyle yapılırsa çözüm şu şekilde meydana gelir. (iii) denklemindeki C2(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (iii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2. ′′ ′ y′′ = C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x P y'' − 3y' + 2y= e2 x . ∫ e +1 x e dx dx e − x dx = − e− x ln ( e x + 1) + ∫ x = − e − x ln ( e x + 1) + ∫ − x x C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x x e +1 e +1 e ( e + 1) ′ C2 = U ( x) = e − x ln ( e x + 1) = C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x dx = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e− x + 1) e − x + 1) ( yP = C2 ( x)e 2 x = e 2 x ⎡ −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) ⎤ ⎣ ⎦ C2 = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) . = − dx.mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. 1 dU dU U ′ +U = x → U ′ + U = 0. ( y = yH + yP ) 84 .

Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '− Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = x + ln C = ∫ dx. C ' = e 3 x ⇒ C ( x) = 3 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. A sabitinin sayısal değerini belirlemek için türevleri alınarak non-homejen diferansiyel denkleme taşınır: dyP d 2 yP ′ = 5 Ae5 x .) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = e 4 x (1. Aynı zamanda sabitlerin değişimi metodu ile de özel çözüm bulunabilir. P = 1 e x + C1e x . elde edilir. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Yani türevlendikce ortaya sadece bir tane fonksiyon çıkar.5e5 x + 2e5 x = e5 x ise A= 1 . 12 yP = e5 x e5 x ⇒ y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 II . C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e 5 x C1'' e x − C1' e x = e 5 x ise C1'' − C1' = e 4 x (mertebesi düşürülebilir.HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. 85 . Bu nedenle özel çözüm f(x) benzetilerek bulunur. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır.Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu genelleştirilebilir. iki metodun işlem uzunluğunun ve zorluğunun mukayesesi açısından aynı problem sabitlerin değişimi yöntemi ile de çözülecektr. = 25e 5 x ise bir fonksiyon (e5x) meydana geliyor. = 5e . Bu 2 dx dx fonksiyon A belirli olmayan katsayısı ile çarpılarak özel çözüm önerilirse. yP = Ae5 x . Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Birinci homejen çözüme özel çözüm benzetilerek önerilebilir: dy dC d 2 yP d 2C1 x dC = e + 2 1 e x + C1e x yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x . y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır) = yP P P 2 dx dx 5x y'' − 3y' + 2y=e5 x → 25e5 x − 3. Z H = Ce x ⇒ Z = C ( x)e x Z e3x Z ' = C ' e x + Ce x ise C ' e x + Ce x − Ce x = e 4 x . Sadece bir yöntemle çözüm yeterli iken. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. 2 2 dx dx dx dx dx C1(x) fonksiyonunu bulmak için yP ve bulunan türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Bu durumda özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: 2 df ( x) 5 x d f ( x) f ( x) = e . Fakat bu yöntem çok uzun işlemler gerektirir. ′′ = yP = 25 Ae5 x (y yerine yP. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir.

Yukarıda olduğu gibi özel çözümün homojen çözüm içerisinde yok olmaması için yH ve yP fonksiyonel olarak birbirinden farklı olmalıdır.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevlerinden 1 tane fonksiyon çıkacağı için. y = C1e x + C2 e2 x + Ae x C1 +A=C3 → y = C3e x + C2 e 2 x elde edilir. Daha önce yH ve yP nin tamamen veya kısmen benzemesi hali lineer bağımsızlık olarak isimlendirilmişti. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilirse: yP = Ae x Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Bu amaçla ex fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalır veya eldeki çözüm x ile çarpılır. Eğer yH ve yP birbirine benziyor ise önerilen özel çözümün lineer bağımsız çözümü alınır. özel çözüm f(x) benzetilerek bulunabilir. ( y = yH + yP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü mutlaka homojen çözümden ayrı bir fonksiyon olarak özel çözüm kapsamalıdır. e5 x yP = ⇒ y = C1e x + C2 e 2 x − xe x 12 Dikkat edilirse bulunan özel çözümün homojen çözüm içerisinde kaybolma ihmali yoktur. Problem 3: y'' − 3y' + 2y=e x diferansiyel denkleminini çözünüz. İki sabitin toplamı yeni sabittir prensibine göre özel çözüm ve homojen çözümün kısmı toplanır. y′ → y′ ve y′′ → y′′ ) P P P 2 dx dx y'' − 3y' + 2y=e x → 2 Ae x + Axe x − 3 ( Ae x + Axe x ) + 2 xe x = e x ise A= − 1. Son ifade homojen çözümün aynısır. 86 . yP = Ae x ise lineer bağımsız çözüm yP = Axe x A sabitini bulmak için işlemler şu şekildedir: dyP d 2 yP ′′ = y′ = Ae x + Axe x . Dolayısıyla genel çözümde yP özel çözümünü karşılayan bir fonksiyon yoktur. A yerine C1 veya C1 yerine A harfinin kullanıması matematik bakışı değiştirmez. Ancak yP formu homojen çözümdeki C1ex ile aynıdır. = yP = 2 Ae x + Axe x (y → yP. Bu haliyle yP genel çözüme yazılırsa. Hem C1 hemde A sayısal değeri belirli olmayan iki sabitiir.Z = C ( x )e x = dC e4x e4x e3x x e 4 x dC1 = ∫ dx = ise e = = C1' = 1 ∫ 3 12 3 3 dx 4x 5x 5x e x e e yP = C1 ( x)e x = e = ise genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 12 .

Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır.) dZ Z '= Z +1 ⇒ ∫ = ∫ dx.II . mertebe lineer diferansiyel denklem. Özellikle özel çözümün lineer bağımsız olması gerektiği durumlarda belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözümde hatalar oluşabilir. HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem y'''+3y'' − 4y=0 ise. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. değişkenlerine ayrılabilir. xe−2x) meydana geliyor ise yP = ( Ax + B ) e −2 x 87 . ln(Z + 1) = x Z = e x −1 Z +1 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. dyP dC1 x d 2 yP d 2C1 x dC = e + C1e x . Köklerden k2=k3=−2 için bulunan e−2x homojen çözümünün lineer bağımsız çözümü xe−2x dir.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi ile Çözüm: Özel çözüm formu f(x) ve türevlerine benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: f ( x) = xe −2 x → f ′( x) = e −2 x − 2 xe−2 x . karekteristik denklem k 3 +3k 2 − 4 = 0 olarak bulunur. Lineer bağımsız çözüm gerektiren problemlerde sabitlerin değişimi kullanılması daha faydalı olabilir: yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x . Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. Problem 4: C2e2x in içine dahi edilirse genel çözüm y'''+3y'' − 4y=x e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz.) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = 1 (1. = e + 2 1 e x + C1e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C1ex kısmına benzetildi. C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e x C1'' e x − C1' e x = e x ise C1'' − C1' = 1 (mertebesi düşürülebilir. f ′′( x) = −4e−2 x + 4 xe−2 x . Denklemi sağlayan k1=1 ve k2=k3=−2 şeklinde üç tane kök değeri vardır. Homojen çözümler de birbirinin aynısı olamaz. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . f ′′( x) = 12e −2 x − 8 xe−2 x 2 tane fonksiyon (e−2x. dC Z = e x − 1 = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ e x − 1 dx = e x − x dx x x yP = C1 ( x)e = ( e − x ) e x = e2 x − xe x → genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + e 2 x − xe x ( ) Son denklemde görülen e2x genel çözümdeki y = C1e x + C2e 2 x − xe x olarak bulunur. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. Köklerin iki tanesi birbirine eşit olduğu için lineer bağımsızlık vardır.

Bu nedenle e−2x fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalıdır veya önerilen yP x ile çarpılmalıdır: yP = ( Ax + B ) e −2 x nin lineer bağımsız çözümü yP = ( Ax 2 + Bx ) e−2 x Son halde de Homejen çözümün C3 xe −2 x kısmı ile özel çözümün Bxe −2 x kısmı birbirine benzemektedir. y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 Homejen çözümün 2. Eşitliğin her iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları eşit olmalıdır. Özel çözüm. A ve B nin sayısal değerleri için işlemler şu şekildedir. 88 . x’in kaysayısı -18B=1 ve sabitler 6B−6A=0 dan A = B = − yP = − 1 3 ( x + x2 ) 18 1 bulunur. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Ancak f(x) formu homojen çözümün ( C2 + C3 x ) e −2 x ve özel çözümün ( Ax + B ) e −2 x birbirinin aynı olduğu için lineer bağımsızlık mevcuttur. Bu nedenle Bxe−2 x x ile çarpılarak Bx 2 e −2 x şeklinde yeni lineer bağımsız çözüm bulunmalıdır. '' yP = (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx3 )e−2 x ′′′ yP = (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8 Bx3 )e−2 x Bulunan yP ve türevleri y'''+3y'' − 4y=x e −2 x de yerine yazılırsa. yP = (2 Ax − 2 Ax 2 + 3Bx 2 − 2 Bx3 )e−2 x . = dx dx ⎞ d 2 yP d 2C2 −2 x dC d 3 y P ⎛ d 3C 2 d 2 C2 dC = e − 4 2 e −2 x + 4C2 e−2 x . Bu nedenle özel çözümün bir kısmını da lineer bağımsız çözümü alınarak yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x şeklinde özel çözüm bulunur. Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. dyP dC2 −2 x e − 2C2 e −2 x . (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8Bx 3 )e −2 x + 3 (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx 3 )e −2 x −4 ( Bx 3 + Ax 2 )e −2 x = xe −2 x bulunur.Sabitlerin Değişimi Metodu ile Çözüm: benzetilerek. yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ise yP = C2 ( x)e −2 x . = ⎜ 3 −6 + 12 2 − 8C2 ⎟ e −2 x 2 2 3 2 dx dx dx dx dx dx ⎝ dx ⎠ Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. ' yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x . Bu durumda da özel çözümün Ax 2 e−2 x ve Bx 2 e−2 x aynı olacaktır. 18 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur .Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Gerekli sadeleştirmeler neticesinde 6 B − 18 Bx − 6 A = x elde edilir. si ne özel çözüm II .

∫ dC2 = ∫ ⎜ − − ⎟dx → ∫ ⎝ dx ⎠ ⎝ 3 9 ⎠ dx 6 9 ⎝ 6 9⎠ ''' 2 ''' 2 ''' 2 ' (C (C ) ) ( ) C2 ( x ) = − 1 3 ( x + x2 ) 18 ise yP = C2 ( x)e−2 x = − y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 1 3 ( x + x 2 ) e−2 x ise genel çözüm 18 Problem 5: y′′+2y′ − 3y =x cosx+2 sinx diferansiyel denklemini çözünüz.) C2'' = Z ( x) ⇒ C2'' = Z ' Z − 3Z = x (1. C ' = xe −3 x ⇒ C ( x) = − − 3 9 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '−3Z = 0 ⇒ ∫ = 3dx. C ve D bulunabilir. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. xcos. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. y''+2y' − 3y =x cosx+2 sinx . ln Z = 3 x + ln C Z H = Ce 3 x ⇒ Z = C ( x)e 3 x Z ∫ xe −3 x e −3 x Z ' = C 'e 3 x + 3Ce 3 x ise C 'e 3 x + 3Ce 3 x − 3Ce 3 x = x . Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=−3 şeklinde iki tane kök değeri vardır. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. f ′′( x ) = − 4sinx − x cos x f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cosx.' ' − 6C2'' + 12C2 − 8C2 e −2 x + 3 C2'' − 4C2 + 4C2 e −2 x − 4C2 e −2 x = xe −2 x − 3C2'' e −2 x = xe −2 x ' C − 3C 2'' = x ise (mertebesi düşürülebilir. y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ P P ise 89 . d 2C2 d ⎛ dC2 ⎞ x 1 '' Z = C2 = = ⎜ Z = C ( x )e 3 x ⇒ Z ( x ) = − − ⎟ ise 3 9 dx 2 dx ⎝ dx ⎠ ⎛ x2 x ⎞ dC2 x2 x ⎛ dC ⎞ ⎛ x 1⎞ d ⎜ 2 ⎟ = ∫ ⎜ − − ⎟ dx → = − − . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e−3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılara bulunabilir: f ( x) =x cosx+2 sinx → f ′( x) = 3cosx − xsinx . HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+2y′ − 3y =0 ise karekteristik denklem k 2 +2k − 3 = 0 olarak bulunur. B. sinx. xsinx ise yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ′ yP =(A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ′′ yP = ( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx yP ve türevleri nonhomojen diferansiyel denkleme taşınırsa ve eşitliğin heriki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları birbirlerine eşitlenirse A.

dx dx 90 . yP = 0 nonhomojen denklemde yerine yazılırsa y′′ − y′ − 2y = − 4x → 0 − A − 2 ( Ax+B ) = − 4x ise A=2. yH = C1e− x + C2 e 2 x ise yP = C2 ( x)e2 x . HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − y′ − 2y =0 ise karekteristik denklem k 2 − k − 2 = 0 olarak bulunur. Bu denklemi sağlayan k1=−1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) = − 4x → f ′( x) = − 4.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: x ve sabit ′ ′′ yP =Ax+B → yP =A. d 2 y P d 2 C2 2 x dC = e + 4 2 e 2 x + 4C2 e2 x 2 2 dx dx dx dyP dC2 2 x = e + 2C2 e2 x . A= − 10 5 2 1 1 cosx' in katsayısı − 4B+2C+2D+2A =0 → −4B+ +2D − 2 =0 → −4B+2D= 10 5 5 1 1 7 sinx' in katsayısı − 2A − 4D+2C − 2B=2 → 2 − 4D+2 − 2B=2 → −4D − 2B= 5 10 5 9 46 23 son iki denklemin çözümünden B= . f ′′( x) =0 . Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e− x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 II . D= = 50 100 50 1 9 1 23 ) sinx yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx=( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 1 9 1 23 ) sinx y = C1e x + C2 e−3 x +( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 Problem 6: y′′ − y′ − 2y = − 4x diferansiyel denklemini çözünüz. B= − 1 ⇒ yP = 2 x − 1 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur .( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx+2 [ (A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ] − − 3 [ (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ] =x cosx+2 sinx ( − 4B+2C+2D+2A) cosx + ( − 2A − 4D+2C − 2B) sinx+(2C − 4A)xcosx+ ( − 4C − 2 A) xsinx=x cosx+2 sinx xsinx' in katsayısı xcosx' in katsayısı − 4C − 2 A = 0 → 2C − 4A=1 → A = −2C 2C − 4 ( −2C ) =1 → C= 1 1 .

Bu denklemi sağlayan k1=−i ve k2=+i şeklinde iki tane sanal kök değeri vardır. yP = C2 ( x)e = ( 2 x − 1) e e = 2 x − 1 ise genel çözüm y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 Problem 7: y′′+y =sin3x+4cosx diferansiyel denklemini çözünüz. sin3x.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) =sin3x+4cosx → f ′( x ) = 3cos3x − 4sin x. y′′ → y′′ P ′′ yP = − 9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx Non-homojen diferansiyel denklemde bulunanlar yerine yazılırak. C1 cos x + C2 sin x ve C cos x + D sin x birbirinin aynısıdır. f ′′( x ) = − 9sin 3x − 4 cos x → f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cos3x. C = 0. D = 2 8 91 . cosx. k2 = α + β i ise yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] α=0 ve β=1 → yH = C1 cos x + C2 sin x ÖZEL ÇÖZÜM: I . B= − . mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '+3Z = 0 ⇒ ∫ = − ∫ 3dx. ( C ′′ 4C + 4C ) e − ( C ′ + 2C ) e − 2C e = −4 x . Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: k1 = α − β i . C ' = −4 xe x ⇒ C ( x) = −4e x ( x − 1) dC 2 ' Z = C ( x)e −3 x ⇒ Z ( x) = −4e −2 x ( x − 1) ise Z = C2 = dx −2 x −2 x 2x −2 x 2 x ∫ dC2 = ∫ − 4e ( x − 1)dx = (2 x − 1)e . HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+y =0 ise karekteristik denklem k 2 + 1 = 0 olarak bulunur.) C = Z ( x) ⇒ C = Z 2 ' 2 2x 2x 2x 2 2 2 2 '' 2 ' 2 2x '' 2 ' 2 −2 x ' 2 '' 2 ' Z ' + 3Z = −4 xe −2 x (1. Bu nedenle C cos x + D sin x in lineer bağımsız çözümü alınır. y′′+y =sin3x+4cosx −9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx+ A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx =sin3x+4cosx → 1 −8A cos3x − 8B sin3x − 2C sinx+2D cosx =sin3x+4cosx → A=0. sinx yP =A cos3x+B sin3x+C cosx+D sinx Önerilen özel çözümün homojen çözümle benzerliği kontrol edilerek lineer bağımsızlığın varlığı araştırılır.Özel çözüm homejen çözümün C2e2x kısmına benzetildi. (C + 3C ) = −4 xe ise (mertebesi düşürülebilir. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Bu çözüm Cx cos x + Dx sin x yP =A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx → türevleri ′ yP = − 3A sin3x+3B cos3x+C cosx − Cxsinx+D sinx+Dxcosx yp→y. (C + 3C )e = −4 x . ln Z = −3x + ln C Z H = Ce −3 x ⇒ Z = C ( x)e −3 x Z ' ' −3 x Z = C e − 3Ce −3 x ise C 'e −3 x − 3Ce −3 x + 3Ce −3 x = −4 xe −2 x .

y′′+y =sin3x+4cosx d 2 C2 dC sin x + 2 2 cos x − C2 sin x + C2 sin x = sin3x+4cosx . Çünkü f(x) türevlendikce paydadaki x3 ün üst değeri dahada artmaktadır. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Non-homojen diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevli sonlu sayıda fonksiyon içermez. 2 dx dx ' ' ′′ ′ C2 sin x + 2C2 cos x = sin3x+4cosx . k1= k2 =1. 1 1 y = C1 cos x + C2 sin x − sin3x+2x sinx yP = − sin3x+2x sinx 8 8 II . ( y = yH + yP ) Problem 8: x HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 2 y′ + y = 0 . ex in lineer bağımsız çözümü xex dir. dx dx 2 2 d y P d C2 dC = sin x + 2 2 cos x − C2 sin x 2 2 dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. P = 2 sin x + C2 cos x . 12e x y′′ − 2 y′ + y = 3 diferansiyel denklemini çözünüz.) C2 = Z ( x) ⇒ C2' = Z ' Z ′ sin x + 2 Z cos x = sin3x+4cosx (1. Görüldüğü gibi sabitlerin değişimi uzun ve zor bir matematik süreç gerektşrmektedir.ise (mertebesi düşürülebilir. yH = ( C1 x + C2 ) e x ÖZEL ÇÖZÜM: I .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. II . dy dC yH = C1 cos x + C2 sin x ise yP = C2 ( x) sin x .Sabitlerin Değişimi Metodu: 92 . lineer bağımsız çözüm 2 bulunur. İntegral sabiti ile çarpılıp toplanarak homojen çözüm yazılır. Aynı tipte C2 nin bulunması için alınacaktır. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır.Eşitliğin iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayısı eşitlenerek belirli olmayan katsayılar bulunur. kökler eşit. Bu nedenle sabitlerin değişimiyle özel çözüm bulunur. Bu durumda. k 2 − 2k + 1 = 0 → ( k − 1) = 0 . mertebe lineer diferansiyel denklem) Z ′ sin x + 2Z cos x = 0 ⇒ ∫ ZH = C C ( x) C′ 2C cos x ⇒Z = → Z′ = − 2 2 2 sin x sin x sin x sin 3 x 2C cos x ⎞ C ⎛ C′ ⎜ 2 − ⎟ sin x + 2 2 cos x = sin 3 x + 4 cos x 3 sin x ⎠ sin x ⎝ sin x C′ = sin 3 x + 4 cos x → ∫ dC = ∫ ( sin 3 x + 4 cos x ) sin xdx sin x cos xdx dZ = −∫ 2 . ln Z = −2 ln ( sin x ) + ln C Z sin x Bulunan son integralin alınması çok uzun sürecektir.

) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' x 12 xZ ' + 2Z = 3 (1. Z x x x ' ' ⎛ C 2C ⎞ 12 12 C 2C C 12 Z ' = 2 − 3 ise x⎜ 2 − 3 ⎟ + 2 2 = 3 . k1 =k 2 =3 . Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. dx dx d 2 yP d 2C1 x dC dC = xe + 2 1 e x + 2 1 xe x + 2C1e x + C1 xe x 2 2 dx dx dx dx 12e x xC1'' + 2C1' + 2 xC1' + 2C1 + xC1 e x − 2 xC1' + C1 + xC1 e x + xC1e x = 3 x x 12e xC1'' e x + 2C1' e x = 3 ise (mertebesi düşürülebilir. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 6 y′ + 9 y = 0 . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. dC 6 C ( x) 12 ⎛ 12 ⎞ Z = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ ⎜ − 3 ⎟dx = 2 . yP = C2 ( x)e x = ∫∫ x x x ( ) ( ) Eğer özel çözüm homojen çözümün diğer kısmına benzetilerek bulunulusa işlemler şu şekilde olur: dyP dC1 x yH = ( C1 x + C2 ) e x ise yP = C1 ( x) xe x . mertebe lineer diferansiyel denklem) x dZ dx C C ( x) xZ '+2Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = −2 ln x + ln C ZH = 2 ⇒ Z = 2 = −∫ 2 . f ′′( x) =18e3x . f ( x) =2e3x → f ′( x) = 6e3x . 2 yH = ( C1 + C2 x ) e3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda fonksiyon vereceğinden Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi kullanılmalıdır. C ' = 2 ⇒ C ( x) = − ⎜x ⎟ x x x x x ⎠ x x ⎝ Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. C2' e x = 3 . k 2 − 6k + 9 = 0 → ( k − 3) = 0. f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: e3x 93 . dyP dC2 x d 2 y P d 2 C2 x dC = e + C2 e x . = xe + C1e x + C1 xe x . özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır.yH = ( C1 x + C2 ) e x y P = C2 ( x )e x . = e + 2 2 e x + C2 e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. Z = 2 ⇒ Z ( x) = − 3 x dx x x ⎝ x ⎠ ( ) ( ) yP = C1 ( x) xe x = 6 x 6e x xe = x2 x ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e x + 6 x e x Problem 9: y′′ − 6 y′ + 9 y = 2e3 x denklemini y(0)=0 ve y’(0)=1 şartlarıyla birlikte çözünüz. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. C 2' = 3 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak 6e x 12dx 2 6 d 2 C 2 = ∫∫ 3 ⇒ C 2 = . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. 12e x 12e x 12 ' ' ' ' ' C2' + 2C2 + C2 e x − 2 C2 + C2 e x + C 2 e x = 3 .

Bu nedenle polinom derecesi tekrar bir artırılır. Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. Bu nedenle Sabitlerin Değişimi Metodu ile çözüm yapılabilir: dyP ⎛ dC2 ⎞ =⎜ − 2C2 ⎟ e −2 x . yP = 9Ae3x nonhomojen denklemde yerine yazılırsa 9 Ae3 x − 18 Ae3 x + 9 Ae3 x = 2e3 x → A bulunamaz. Lineer bağımsız çözüm mutlaka kontrol edilmeli. ′ ′′ yP = Ax 2 e3x . yP = x 2 e3x ise genel çözüm y = (C1 + C2 x )e 3 x + x 2 e 3 x x=0 ise y=0 0 = (C1 + C 2 0 )e 0 + 0 2 e 0 ise C1=0 x=0 ise y’=1. Özel çözüm Ae3x ile homjen çözümün C1e3x kısmı aynı olduğu için polinomun derecesi bir artırılmalıdır. y = (C 2 x )e 3 x + x 2 e 3 x . Problem 10: y′′ + 4 y′ + 4 y = e −2 x denklemini y(1)=e−2 ve y’(1)=−2e−2 şartlarıyla çözünüz. e −2 x 1 e −2 x ' ' ' ' ' C 2' − 4C 2 + 4C 2 e −2 x + 4 C 2 − 2C 2 e −2 x + 4C 2 e −2 x = 2 . yP = (2 Ax + 3 Ax 2 )e3 x . yP = (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e3 x denkleme taşınarak (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e 3 x −6 (2 Ax + 3 Ax 2 )e −2 x +9 Ax 2 e 3 x = 2e 3 x Özel çözümün kendisi ve türevleri ana diferansiyel denkleme taşınarak düzenlenirse ve katsayılar taraf tarafa eşitlenerek A= 1 bulunur. yP =Axe3x yeni durumda da Axe3x ve C2 xe3x birbirine benzemektedir. x2 y = yH + yP k 2 +4k +4 = 0 → ( k+2 ) = 0 → k1 = k2 = −2 → 2 HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ + 4 y′ + 4 y = 0 . y H = ( C2 +C1x ) e −2 x yP = C2 ( x)e −2 x dx ⎝ dx ⎠ 2 2 ⎞ d y P ⎛ d C2 dC =⎜ − 4 2 + 4C2 ⎟ e −2 x 2 2 dx dx ⎝ dx ⎠ yP nin kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. y ' = (C2 )e 3 x + 3C2 xe3 x + 2 xe3 x + 3x 2 e 3 x 1 = (C 2 )e 0 + 3C 2 0e 0 + 0 + 0 ⇒ C 2 = 1 .′ ′′ yP =Ae3x → yP =3Ae3x . yÖ = C2 ( x)e −2 x = −e −2 x ln x ∫∫ x yH=(C2+C1x)ex ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e −2 x − e −2 x ln x C1+C2 =1 (I) x=1 ise y=e-2 .1)e −2 − e −2 ln 1 ise ( ) ( ) 94 . y H = ( C 2 +C1x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda değil. e −2 = (C2 + C1 . C2' = 2 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak dx 2 d 2 C 2 = ∫∫ 2 ⇒ C 2 = − ln x . C 2' e −2 x = 2 . y = xe 3 x + x 2 e 3 x . Nedeni y P elde edilirken homojen çözümle mukayesesi yapılmadı.

k 4 +4k 2 =0 → k 2 ( k 2 +4 ) = 0 → k1 = k2 = 0. 48A= − 2 ⇒ A= − 24 3 1 1 1 1 4 1 2 C = −3 A = = → yP = − x 4 + x 2 ⇒ x + x y=C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x − 24 8 24 8 24 8 ′′ yP = 12 Ax 2 + 6 Bx + 2C . türevi sol tarafa yansımaktadır. Normalde y varsa hiç türevsiz yalın hal dikkate alınır. f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C Önerilen yP nin 2. sağ taraftaki fonksiyonun benzeri sol tarafta da meydana getirilmektedir. Şimdiki problemde ise. Özel çözüm önerilirken sol tarafta hep bağımlı değişken yalın halde (y) olması nedeniyle. ve 4. Dolayısıyla bir fonksiyon ile 2. türevleri alınıp yerine yazılırsa 0 + 8 A = −2 x 2 gibi bir çözümsüzlük ortaya çıkacaktır. belirlenmemiş katsayılar ile çözüm önerilirken sol taraftaki en düşük diferansiyelli (türevli) bağımlı değişken dikkate alınmalıdır. kendisi ve türevleri sonlu sayıda olmasına rağmen bu denklemin özel çözümü belirlenmiş katsayılar yöntemi ile bulunması dikkat gerektirir. dx 4 dx y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y d2y + 4 2 = 0 . y ' = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 x ) + 2 ln x − ⎥ e −2 x . Bunun nedeni bağınlı değişken y’ nin kendisinin denklemde olmamasıdır. k3 = 2i k2 = −2i dx 4 dx 2 eşit reel ve 2 imajiner (sanal kök) → y H =C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu basit olmasına rağmen. En düşük türevli hal ve sağ taraftaki fonksiyona denklenir. ⇒ Eğer aynı diferansiyel denklem mertebe düşürme ile çözülmek istenirse. f ′′( x) = −4. x⎦ ⎣ 1⎤ ⎡ − 2e −2 = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 . Böylece aynı fonksiyonlar birbirini götürebilmektedir. k2 = 2i ⇒ Z H = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x dx 2 95 .1) + 2 ln1 − ⎥ e −2 ise C1+2C2 =1 (II) 1⎦ ⎣ I ve II nolu denklemler çözülerek C2=0 ve C1=1 bulunur. ′′ ′ yP ≈ −2 x 2 → yP ≈ −2 x3 → yP ≈ −2 x 4 ⇒ yP ≈ Ax 4 + Bx3 + Cx 2 d 4 yP = 24 A non-homojen denkleme taşınarak dx 4 1 24 A + 4 (12 Ax 2 + 6 Bx + 2C ) = −2 x 2 → 24 A + 8C = 0. Bir sabitin bir değişkeni yoketmesi mümkün olmadığı için önerilen özel çözümün nonhomojen denklemi sağlamadığı manasına gelir. Bu nedenle. türevin aynı olması ve birbirini götürmesi her zaman mümkün olmaz. Genel çözüm y = ( x − ln x ) e −2 x Problem 11: d4y d2y + 4 2 = −2x 2 denklemini çözünüz. Gerekli sayıda integrasyon ile yP önerilir. Daha sonra belirlenmemiş katsayılar yöntemi düşünülür. Yada yP üretiminde en düşük türev referans alınır. 24B=0 ⇒ B=0. Bağımlı değişken bulundurmayan diferansiyel denklemlerin ilk önce mertebesi düşürülür. f(x) fonksiyonun ancak 2. Dolayısıyla çözüm belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözüm yapılacak: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. =Z→ 4 = 2 ⇒ + 4 Z = −2 x 2 . Z=ZH +ZP 4 2 2 dx dx dx dx dx dx 2 d Z + 4 Z = 0 → k 2 + 4 = 0 → k1 = −2i.1⎤ ⎡ x=1 ise y’=-2e-2 . d4y d2y d2y d 4 y d 2Z d 2Z 2 + 4 2 = −2 x .

Düşey doğrultu x olarak seçilmiştir k x Serbest durmakta olan yay sistemi üzerine m kütleli blok serbest olarak bırakılarak 96 . Daha sonra ise zamana bağlı peryodik F=Pocoswt [N] kuvvetiyle m kütlesi harekete zorlanmıştır. f ′′′( x) = 0 ⇒ Z P = Ax 2 + Bx + C ′ ′′ Z P = 2 Ax + B Z P = 2 A değerler . y′′′=0 ⇒ P 0 − 16( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 → yP = x 2 8 8 1 y=C1e −2x +C2 e 2x +C3sin2x+C4 cos2x+ x 2 8 B=C=0. Not: kütlenin ağırlığından dolayı ilk çökme sonrası hareketsiz kaldığı denge noktası orijin noktası olarak alınmıştır.Özel çözüm belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle bulunur: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. k 4 − 16=0 → ( k 2 − 4 )( k 2 +4 ) = 0 → k1 = −2. m kütlesinin yerdeğişiminin zamana bağlı ifadesini bulunuz. f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. A= − ⇒ 2A+4( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 1 1 C= → Z P = − x 2 + 2 4 2 4 2 1 1 d y d ⎛ dy ⎞ Z= 2 = ⎜ ⎟ → Z = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x − x 2 + 2 4 dx dx ⎝ dx ⎠ ∫ d ⎜ dx ⎟ = ∫ ⎜ C sin 2 x + C ⎝ ⎠ ⎝ 1 ⎛ dy ⎞ ⎛ 2 cos 2 x − 1 2 1 x + 2 4 1 x dy C C ⎞ = − 1 cos 2 x + 2 sin 2 x − x3 + + C3 ⎟dx → 2 2 6 4 dx ⎠ ∫ dy = ∫ ⎜ − 2 cos 2 x + ⎝ ⎛ C1 1 x C2 ⎞ sin 2 x − x 3 + + C3 ⎟ dx → 2 6 4 ⎠ 1 4 x2 C1 C2 y = − sin 2 x − sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 24 8 4 C C 1 4 x2 − 1 = C5 . A= Uygulama -1: F= Acoswt m x=0 dengeye gelmesi beklenmiştir. f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C ′ yP = 2 Ax + B y′′ = 2 A P değerler . k3 = 2i k2 = −2i dx 4 2 kök reel ve 2 kök sana → y H =C1e −2x +C2 e2x +C3sin2x+C 4cos2x Problem 12: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla bulunur. f ′′( x) = −4. y = yH + yP 4 dx HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y − 16 y = 0 . k2 = 2. f ′′( x) = −4. − 2 = C6 → y = C5 sin 2 x + C6 sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 4 24 8 d4y − 16 y = −2 x 2 denklemini çözünüz. B=0.

Çözüm : Sistem hareket ve kuvvetler içerdiği için newtonun 2. coswt) m verir. ax = m d 2x d2x k F = F − kx → 2 + x = . d 2x dx . 2 dt dt m m d 2x F P k = z 2 → 2 + z 2 x = = o cos wt dt m m m şeklinde diferansiyel denklem bulunur.kanun) x yönündeki hareket için. Denklemin sağ P tarafındaki f (t ) = o cos wt fonksiyonunun kendisi ve türevleri iki fonksiyon (sinwt. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = F − kx. ∑ F = ma. Ancak homejen ve özel çözümlerin sin ve cos fonksiyonlarını içermesi özel çözüm önerisinin durumunu etkiliyecektir.t ile çarpılarak şu şekilde yazılır: dx xP = At sin wt + Bt cos wt → P = A sin wt + Awt cos wt + B cos wt − Bwt sin wt dt 2 d xP = 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt dt 2 dxP d 2 xP d 2x F P dx d 2x + z 2 x = = o cos wt ise xP → x. ( x = xH + xP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem k 2 + z 2 =→ k1 = − zi. Bu durumda özel çözüm. kanunu ile problem cözülebilir. (II. x = C1 sin zt + C2 cos zt + t sin wt 2wm Bulunan son denklem zamana göre türetilerek istenirse kütlenin hızı da hesaplanabilir: 97 . t ise bağımsız değişkenlerdir. çözüm şu şekildedir: d 2x + z 2 x = 0 ise karekteristik denklem 2 dt k2 = zi şeklinde kökler sanal olarak bulunur. Bu durumda 2 hal düşünülebilir. 1. Bu amaçla öneri lineer değişim. Sistemde yay kuvveti ve F kuvveti vardır. Şayet w=z ise lineer bağımsız çözüm aranacaktır. Ağırlığı daha önce dengelendiği için düşünülmedi. A= o → xP = o t sin wt m 2wm 2 wm Po w=z için genel çözüm . → . m ve k sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir. → 2 ve 2 2 dt m m dt dt dt dt 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt + z 2 ( At sin wt + Bt cos wt ) = w= z→ 2 Aw cos wt − 2 Bw sin wt = Po cos wt m Po P P cos wt B=0. Bu çözüm homojen çözüm ile karşılaştırıldığında lineer bağımsız hal olabilir. Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur. Buna bağlı homejen xH = C1 sin zt + C2 cos zt ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı düzgün fonksiyon olduğu için özel çözüm sağ tarafa benzetilerek bulunabilir. xP = A sin wt + B cos wt olacaktır. Denklemde x bağımlı.

x = C1 sin zt + C2 cos zt + Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Bulunan son denklem zamana göre türetilerek kütlenin hızı da hesaplanabilir: V= wPo dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt − sin wt dt m ( z 2 − w2 ) Yine net bir hesaplama için integral sabitleri (C1.C2) bulunmalıdır. Kütlenin hareketini zaman bağlı olarak bulunuz. Kütlenin sağına ve soluna yay ile viskoz eleman bağlanmıştır. Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir. Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir. Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir.V= P P dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt + o sin wt + o t cos wt dt 2 wm 2m Tam bir hesaplama için integral sabitleri (C1. Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir. 0 = zC1 cos z 0 + o sin w0 + o 0 cos w0 → C1 = 0 2wm 2m P P P Net çözümler : x = o t sin wt ve V = o sin wt + o t cos wt 2wm 2wm 2m 2. m ise genel çözüm . Böyle bir halde ise form şu şekilde olacaktır: xP = A sin wt + B cos wt → xP → x. Po Po t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + cos w0 → C2 = − 2 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) t = 0 → V = 0 . Dolayısı ile homejen ve özel çözüm formları birbirine benzemeyecektir. P t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + o 0sin w0 → C2 = 0 2wm P P t = 0 → V = 0 .C2) bulunmalıdır. Şayet w≠z ise çözüm daha basit olacaktır. 98 Uygulama-2: Şekildeki m kütlesi sürtünmeli zemin üzerinde zaman bağlı F(t) kuvveti ile salınım hareketine tabii tutul- . dt dt dxP d 2 xP = Aw cos wt − Bw sin wt . Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır. Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır. dxP dx → . = − Aw2 sin t − Bw2 cos t dt dt 2 d 2 xP d 2x F P d 2x + z 2 x = = o cos wt ise → 2 ve 2 2 dt m m dt dt Po cos wt m B= Po m ( z − w2 ) 2 − Aw2 sin wt − Bw2 cos wt + z 2 ( A sin wt + B cos wt ) = A ( z 2 − w2 ) sin wt + B ( z 2 − w2 ) cos wt = xP = Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Po cos wt → A = 0. 0=zC1 cos z 0 − zC2 sin z 0 − x=− Po Po cos zt + cos wt 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) 2 wPo sin w0 → C1 = 0 m ( z 2 − w2 ) V= Po z wPo dx sin zt − sin wt = 2 2 dt m ( z − w ) m ( z 2 − w2 ) maktadır.

yay kuvveti. V = dt ⇒ diferansiyel denklem m d 2x dx d 2x dx = F (t ) − C − kx ⇒ m 2 + C + ko x = F (t ) x: Bağımlı. k1 ve k 2 kökleri sanal sayıdır. C ve k1 sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir. t: bağımsız 2 dt dt dt dt Son denklem m. 2. (II. Bu kuvvet literatürde deneysel olarak belirlenmiş viskoz sönüm katsayısı (C) ile kütle hızının çarpımına eşittir. ∆ > 0. Bu durumda kütleye. viskoz kuvvet. x = xH + xP HOMOJEN ÇÖZÜM: d 2x dx + C + ko x = 0 ise karekteristik denklem mk 2 + Ck + ko = 0 olarak bulunur.C = 4mko → xH = ( C1 + C2t ) e 2m C − t ⎛ ∆ ∆ ⎞ 3. ∆ < 0. Yasasında yerine yazılıp düzenlenirse diferansiyel denklem yol ve zaman arasında bulunur. ax = dt 2 . Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur.kanun) x yönündeki hareket için. d 2x dx ∑ Fx = max → max = F (t ) − CV − kx. k1 ve k 2 kökleri reel sayıdır. C (viskoz sönüm katsayısı) ve ko (yay sabiti)’ ın sayısal değerlerine bağlı olarak üç farklı halde olur: m mk 2 + Ck + ko = 0 → ∆ = C 2 − 4mko . Uygulama-3 99 . Yay kuvveti gibi harekete ters direnç meydana getirir. Viskoz ∑ F = ma. 2. Çözüm : Problem bir kinetik problemidir. k1 =k 2 = − kökler eşit lineer bağımsız çözüm bulunur.derece 2 dt dt bir denklem olup kök değerleri m (kütle). C 2 < 4mko → xH = e 2 m ⎜ C1 sin t + C2 cos t⎟ ⎜ 2m 2m ⎟ ⎝ ⎠ Özel çözüm bilinen yöntemlerle F(t) kuvvetinin yapısına göre belirlenir. k1 = −C − ∆ −C + ∆ k2 = 2m 2m k1t 2 1. F(t) ve atalet kuvvetleri etkimektedir.V(m/sn) F(t) m k C Fs (N) L eleman içerisinde hidrolik eleman bulunan bir makina uzvunu temsil etmektedir. Bu kuvvetler Newton’un II. Newton kanunu ile çözülmelidir. C > 4mko → xH = C1e + C2 e k2t C − t C 2 2m 2. ∆ = 0.

dereceden polinomdur: yP = Ax + B → y′ = A. M eğme momenti kuvvetler vasıtasıyla hesaplanabilir. Çubuk üzerindeki herhangi bir O noktasındaki için M. Homojen ve homojen olmayan çözümlere sahiptir HOMOJEN ÇÖZÜM: d2y + m 2 y = 0 ise k 2 + m 2 = 0 dx 2 yH = C1 cos mx + C2 sin mx ⇒ k1 =−mi . d2y F d2y P F P d2y F + y = −− x.P A L/2 0 x O M F L/2 y=y(x) B P Çözüm : P F/2 x y P F/2 L uzunluğundaki çubuk şekilde görüldüğü gibi P ve F kuvvetlerinin tesiri altındadır. y′′ = 0 → P P F F x→ A= −− 2 . d2y F Fx M = − Py − ise M = IE 2 = − Py − − x 2 2 dx Sehimin (y) 2. k2 = mi ⇒ ÖZEL ÇÖZÜM : Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı basit fonksiyon olduğu için özel çözüm buraya benzetilerek bulunmalıdır. = m2 → 2 + m2 y = − − x IE 2 + Py = − − x ise 2 2 dx IE 2 IE IE dx 2 IE dx Son denklem homojen olmayan sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemdir. Matematik olarak bulunan çözümdeki C1 ve C2 sabitlerinin sayısal değerleri bulunarak mühendislik çözüme ulaşılmalıdır. Dolayısıyla problem geometrik sınırlar ile çözüm alanı daraltılmıştır. Bu amaçla bu sınır değer problemi için 2 tane sınır şartına ihtiyaç vardır: Sınır şartları : 1) x =0 → y=0 0 = C1 cos 0 + C2 sin 0 − − F 0→ 2P C1 = 0 100 . M eğilme momentide A’ dan B’ye değişecektir. B = 0→ 0 + m 2 ( Ax + B ) = − − 2 IE 2m IE Genel çözüm: y = C1 cos mx + C2 sin mx − − F x 2P yP = − − F F x = −− x 2 2m IE 2P Bulunan çözüm A ve B mesnetleri arasında geçerli olacaktır. Çubuk boyutu x ile gösterilirse hem y=(x) ve hemde M=M(x) olacaktır. Sağ taraftaki fonksiyon 1.türevi ile atelet momenti (I) ve elastisite modülünün (E) çarpımı eğilmeye neden olan eğilme momentini (M) verir. Maksimum sehimi (eğilme) veren kritik yükü bulunuz. Bu denklem bağımlı y ve bağımsız x değişkenler taraf tarafa ayrılırsa şu şekilde düzenlenir. Çubuk üzerinde y eğilmesi A mesnetinden B ye değiştiği için.

Çözüm : Problemin diferansiyel denklemi şu şekilde elde edilebilir: de Mo’ lık moment ile çubuk eğilmeye zorlanmaktadır. Başka bir ifade ile Mo etkisinin denkleme yansıtılması gerekir. k 4 = − mi genel çözüm . Moment eğilmenin 2. Yeni denklemde y yerine v yazılarak diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. tg(mL/2)→∞ . Aynı zamanda 2. türevi olduğundan önceki denklem 2 kere türetilerek y yokedilir. Böylece sehimi temsil eden y yerine momenti temsil eden 2 . çökme için tg(mL/2) büyük olmalıdır. mertebeden homojen lineer diferansiyel denklemdir.2) x = L dy F F =0 . Çubukta meydana gelen maksimum çökmeyi ve eğilme momentini hesaplayınız. Uygulama 4: P Mo Mo P L v Toplam Mo nedeniyle 0 x İnce L uzunluğundaki çubuk eksenel P yükünün ve Mo eğme momentinin etkisindedir. IE d 2v d 4v + m2 2 = 0 dx dx 4 şeklindedir. k 3 =mi. ⎤ ⎡ mL mL ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎥ F ⎢ sin( mx ) ⎢ sin( 2 ) ⎥ F ⎢ tan( 2 ) L ⎥ F L y= − x⎥ ise ymax = − ⎥= − ⎥ ⎢ ⎢ ⎢ mL mL 2P ⎢ 2 P ⎢ m cos( ) 2 ⎥ 2 P ⎢ m 2⎥ ⎥ ) m cos( 2 ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 2 mak.türev gelir. cos(mL/2) → 0. y=C2 sin mx − − x y′ = mC2 cos mx − − → → y=y max ⇒ 2 dx 2P 2P L F F 0 = mC2 cos m − − → C2 = − → L 2 2P 2mP cos m 2 ⎛ ⎞ ⎟ 1 F F F ⎜ sin mx − − x = sin mx − x ⎟ y=− ⎜− mL 2P 2 P ⎜ m cos mL ⎟ 2mP cos 2 ⎝ 2 ⎠ Maksimum çökme bulmak x=L/2 yazılararak bulunabilir. Dolayısıyla genel çözüm homojen çözüme eşittir. Şekle göre x=0 ve x=L Önceki problemden M = IE k 4 +m 2 k 2 = 0 → ( k 2 +m 2 ) k 2 = 0 → k1 =k 2 =0 . Önceki ve bu problemin farkı sehime-eğilmeye neden olan 2 kuvvet yerine bir kuvvet ve bir moment olarak değişmiş olmasısır. Bu durumda bu moment sınır şartı olarak kullanılmak durumundadır. 4. v = C1 +C 2 x+C3cosmx + C4sinmx bu çözüm türetilerek x’ e bağlı moment bulunabilir: 101 . m= n π /L olur. P = m 2 olmak üzere.mertebeye çıkacaktır. Karekteristik denklem ise 4 2 2 homojen k +m k = 0 şeklinde olup çözüm şu şekildedir: d2y = − Py dx 2 yazılabilir.mertebe olan denklem 4.

y ′′ + y ′ + y = 0 3 2 40. y(0)=3. y′′+2y′+y=7+75sin2x 25. ( D − 1) y = e sec x tan x 35. y′′-3y′-4y=6ex 21. y′′-9y′+9y=0 8. Bubların 2 tanesi sehim. y′′+ y=0 4. y′′-3y′-4y=16x-50cos2x 29. 4y′′+-12y′+5y=0 6. y′′+2y′-3y=0 2. y(0)=0. y ′′ − y ′ − 2 y = 0 −x 36. y′′+y=10e2x. y′′-8y′+16y=0 7. y(0)=3. y′′+7y′+10y=0. (D2-3D+2)y=2x2+1 20. y′(0)=7 15. y′′-4y′+3y=2cosx+4sinx 24. 4y′′+4y′+y=0 3. (D2-1)y=10sin2x 27. y ′′ − 3 y ′ − 4 y = 16 x − 50 cos 2 x 39. y′′+4y′+3y=15e2x+e-x 30. (D2+D)y=6+3e2x 19. (D4-1)y=e-x 31. y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 y(0)=0. = = − m 2 C3cosmx − m 2 C4sinmx dx dx 2 IE Bu problemde bir sınır değer problemi olup mühendislik çözümü için 4 tane sınır şartı gerekir. (D2+4)y=8x+1-15ex 17. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 0 .dv d2v M = C2 − mC3sinmx + mC4 cosmx. (D2-4)y=8e2x-12 23. y′(0)=5 13. (D2+1)y=12cos2x 28. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0 38. y′′-y=0. y ′′ + 2 y ′ + y = 48e cos 4 x 33. C1 = − C3 0 = C2 L+C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL → C2 = − C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL L v = C2 x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx 2) x=L → v=0 ⇒ v= − 3) x=0 → M = − M o 4) x=L → M = − M o C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx L −M o Mo ⇒ = − m 2 C3cosm0 − m 2 C4sinm0 → C3 = IEm 2 IE −M o Mo M o ( cosmL − 1) ⇒ = − m2 cosmL − m 2 C4sinmL → C4 = − 2 IE IEm IE m 2sinmL Mo M o ( cosmL − 1) cosmL − 1) − sinmL 2 ( C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL IE m 2sinmL = − IEm → C2 = 0 C2 = − L L v= Mo 1 − cos mL (cos mx + sin mx − 1) . y′′′-6y′′+12y′-8y=0 12. y′′+9y=0 5. y′′′-6y′′+12y′-8y=0 10. y′′-2y′-2y=0 9. y′(0)=0 −x 32. y′′-3y′-4y=5e4x 102 22. y(0)=-4. y′′+4y′+4y=0. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 2 x − 9 x + 6 x 41. (D2+4)y=10cos3x 18. Sınır şartları: 1) x=0 → v=0 ⇒ 0 = C1 +C2 0+C3cosm0 + C4 sinm0 → C1 +C3 =0. 2 IEm sin mL M max = − M o (cos mL 1 − cos mL mL sin + ) 2 sin mL 2 Örnek Problemler 1. 4y′′′+4y′′-7y′+2y=0 11. 2 taneside moment olacaktır. y′(0)=2 14. y ′′ − y ′ − 2 y = 6 x + 6e 37. (D3-D)y=x 26. (D2+4)y=10cos3x 16. y ′ (0)=3 2 x 2 34.

y ′′ − y ′ − 2 y = e cos x − x + x + 1 105. ( D − 1) y = e x 2 x2 99. y p = 3x cos 2 x −2 x 114. 71. 79. y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2x +1 48. 58. y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 x −3 x>0 2 101.5. 68. y p = 115. 57. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 2e . ( D + 3) y = 15 x e 85. y ′(0) = 6. 54. 63. 90. y ′′ + 4 y = 2 x − 12 x + 9 2 87. y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x + 2 x x 102. y ′′ + 4 y = 12 sin 2 x. x y (0) = 7. 69. 80. 94. y ′(0) = 0. 2 4x 47. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) 43. 89. 52. y ′′ − y = e − 7 + cos x 2 −x −x 109. 82. 65. y ′′ + y = x 3 3 2 −3 x y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x 2x 44. y ′′ + y = sin x + x cos x + 10 + xe 2 x + x 2 e 2 x x 2 104. 50. 55. ( D + 2)( D − 1) y = cos 2 x + e 2 2x 84. y ′′ + y = 12 cos 2 x − sin x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x y ′′ + y = sin 3x + 4 cos x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) y ′′ − 2 y ′ + 5 y = e x cos 2 x y ′′ + y = x 3 y ′′ + 2 y ′ + 5 y = e − x sin 2 x y ′′ + 2 y ′ + y = 4e x y ′′′ − y ′′ + y = sin 2 x + cos x y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2 x + 1 y ′′′ − y ′ + 5 y = e x sin x + 1 y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x y ′′ + 5 y ′ − 2 y = 1 − x + x 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x ( D − 2) 2 y = 4 − 8 x + 6 xe 2 x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) ( D 2 − 4) y = 16 xe −2 x + 8 x + 4 y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 ( y ′′′ + y ′) = xe x + x 2 + sin x y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3x + 2 ( D − 1) 2 = e x sin x + e x x 2 − cos 3 x y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 y′′ + y = x cos x y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x 2 + 2 x y′′ + y = x sin x + x 2 y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x ( y′′ + 2 y ) = x cos x + e x cos x y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) ( D − 1) 2 y = xe x sin x y ′′ + 4 y = 2 x 2 − 12 x + 9 ( y′′ − y ) = xe − x cos 2 x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x ( D − 2) 2 ( D + 1) y = e 2 x x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) ( D − 1)( D 2 − 4) y = xe x + e 2 x 103 y ′′′ + y ′′ − y = sin x y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x ( D 2 + 1)( D − 2) y = sin x − 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x y ′′ + 5 y ′ + 2 y = e − x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) y′′′ − y = 5e x y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 3 2 −x 2x 96. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = sin x − cos 2 x 2 2x 2x 106. 73. 72. 95. 59. 3x 2x + x 2 e3x y (0) = 0. y ′′′ − 6 y ′′ + 12 y ′ − 8 = xe 111. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 10e .42. 46. 91. y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x. 64. 93. 8 y ′′ − 6 y ′ + y = 6e + 3 x − 16. y p = 2e x + 2 x + 2 113. 78. 75. y ′(0) = 1. 74. 49. 53. y p = x 2 e 3 x 112. 66. ( D − 4) y = 15 x e 88. ⎡ ( D − 2) ( D + 1) D ⎤ y = e − 2e ⎣ ⎦ 97. 51. 61. y ′(0) = 3. 67. 2e −2 x 3 y (0) = y′(0) = 5 3. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = xe cos x 45. y ′′ − y = (2 x − 1)e 100. 56. y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3 x + 2 98. 77. y ′′ + 2 y ′ + 2 y = x + e cos x + xe sin x 2x 103. 60. x y (0) = 1. y ′′ + y = e 110. 76. y (0) = 1. 70. 62. y ′′ − 4′ + 4 y = x e − e 5x 107. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = e + x sin 3 x − cos 3 x x 108. 92. y p = −e x sin x . 81. y ′′ + 2 y ′ + y = 4e 3 x 86. y ′′ − y = x sin x 2 83.

4 y ′′ − 4 y ′ + 37 y = 0. y ′′ − y ′ − 2 y = −4 x. y p = 2 x − 1 132. y′(0) = y′′(0) = y′′′(0) = 0 −x 118. y′(0) = 4. 124. y ′(0) = 1 141. y ′(0) = 0 −t 149. y (0) = −7. y (0) = 1. y ′′ + 3 y′ − 4 y = 5e . y ′′′ − y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6e . y ′′ + 2 y ′ − 8 y = 0. y ′′ + y = 1 + sin x 2 138. y (0) = 0. y (0) = 0 y ′(0) = 0 147. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0. y (0) = 3. 9 y ′′ − 6 y ′ + y = 0. y ′′ + y = sin t . y ′′(0) = −9. y (0) = 3. y (0) = 0. y (0) = 0. y ′(0) = 2 154. y p = x 2 e 3 x 134. y ′′ + ky ′ − 2k y = 0. y ′′ + 3 y ′ + 2 y = e . y ′′ − 2 y ′ + y = xe ln x x>0 163. . ıv 2 119. y ′′′ + 3 y ′′ − y ′ − 3 y = 21e + 3x + 1. y′′′(0) = −27. y p = xe x x 135. y ′′ − y ′ − 6 y = 0. y ′(0) = 1. y′′(1) = −2. y ′(0) = 1 125. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 0. y ′′ + 4 y = sec 2 x 2 161. y (0) = 1. y (0) = 0. y ′′ − 2 y ′ + y = 12e / x .6 cos x 136. y ′′(0) = −1. y p = e 117. y (0) = 0. y ′(0) = 3. y ıv 131.04 143.5 127. y ′′ + 3 y′ − 4 y = −6. y ′′ + y = t . y ′(0) = −8 153. y ′(0) = 0 155. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e x x>0 x −1 166. y ′(1) = 7 −2 x 156. y ′(0) = −2 152.1. y (0) = 1. y ′′ + π y = t .2 151. ıv 123.8sin x. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 2t − 8 / 3. 2 121. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = 0. y p = −e2 x ln x − 5 y ′′ + 4 y = 10 cos x. y ′′ + 4 y = 1 − 2t . y ′′ + 25 y = 5.2e . y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x 1 167. y p = sin x + 0. 4 y ′′ + π y = 0. y ′′′ + y ′′ − 2 y = 2 x + 2 x. y (0) = 3. y ′′ + y = cot x 3 159. y ′′ + 4 y = 3 csc 2 x 0 < x < π / 2 164. y ′′(0) = −1. y ′(0) = 19 3 129. y ′(0) = 1 104 y (0) = A. y (0) = 2. y (0) = 0. y (0) = 15. y (0) = 2. y ′(0) = −4. y ′′ + 2 y ′ − 8 y = −256t . y ′(0) = 1. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e −2 x x2 y (1) = 1/ e2 . y ′(0) = 0 −t 150. y ′(0) = 0. y (0) = 9. y′′(0) = 0. y (0) = −1. y ′′ + ω y = 0. y (0) = 0. y (0) = 0. y p = sin 2 x x 3 133. y ′(0) = 6 140. y ′(0) = 2k 2 3 145. y ′(0) = −16 / 3 142. y (0) = 0. y ′′ + y = −3 sin 2 x. y ′′ + 25 y = t . y′(1) = −10 / 3. y ′(0) = 1 128. y ′(0) = 0 2 144. y (0) = 1. y ′′ − 2 y ′ + y = x ln x x>0 158. 120. y ′′ + y = sin 3t . y (0) = −1.2 y ′(0) = −10. y ′′ + 4 y ′ + 5 y = e sec x 157. y (0) = 0. y ′′ − y = 3e . y ′(0) = 2 126. y (0) = 2. y ′(0) = 0 146. y + y ′′′ − 2 y ′′ = −4 x + 18. y ′′′ − 4 y ′ = 10 cos x + 5 sin x. y ′(0) = −2. y ′(0) = B 139.116. y (1) = 4. y ′′ + 4 y = 0. y′′′(1) = 6. y (0) = 6 / π 4 . y ′′ − 2 y ′ + y = (ln x) x>0 x 162. y′(1) = −2 / e2 . y ′(0) = 36 2x 2x 130. y ′′(0) = −4. y + 10 y ′′ + 9 y = 2 sinh x. y ′′ + 2 y ′ + 4 y = 0. y ′(0) = 0. y ′′ + 2 y ′ − 3 y = 0.9. y (0) = 0. y ′′ + y = tan x 0 < x < π / 2 −2 x -2 165. y (0) = 3. x/2 122. y ′′ + 3 y ′ + 2 y = 1+ ex 1 168. y ′′ + y = sec x 2 160. y (0) = 0 y ′(0) = 0 148. y (0) = 2 y ′(0) = −8 2 137. y ′′ + 2 y ′ + 2 y = 0. y (1) = 3 / 2. y ′′ + 4 y ′ + 13 y = 145 cos 2t . y ′′ + 4 y = 0.

y ′′ − 4 y ′ = 36 x − 2 x + 24 176. y ′′ − 2 y ′ − 3 y = 8e x 186. y ′′ + 3 y ′ − 4 y = −13. y ′′ − 2 y ′ + y = 3x + 25 sin(3x) 3x 185. t yeni bağımsız değişken olup yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir.6 sin x 191. y ′′ − 2 y ′ + 10 y = 20 x + 2 x − 8 2 x 172. Bağımsız değişkenin t ye aktarılması esnasında zincirleme türev kuralı kullanılarak x yokedilir. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yP) bağlı olarak şu şekilde bulunur. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 12e 190.169.2 Euler -Cauchy diferansiyel denklemi En genel halde denklem şu formdadır : ( Ax + B) n dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + ( Ax + B) n −1 n −1 + ( Ax + B) n − 2 n − 2 + . y = yH + yP Bu denklemin çözümü Ax+B=et değişken dönüşümü ile bulunan sabit katsayılı form vasıtasıyla elde edilir. y ′′ − y = x − 4 x − 11x + 9 2x 180. D3 = 3 dt dt dt y' ' = d2y d dy dy dt dy d2y = ( y' ) = ( Ae −t ) = (− Ae −t + Ae −t 2 ) Ae −t = A 2 e − 2t ( D 2 y − Dy ) dt dt dx dt dx 2 dx dt d3y d dy 2 − 2t 2 dt = ( y' ' ) = ( A e ( D y − Dy )) = A 3 e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dt dx dx 105 y' ' ' = . y ′′ − y ′ − 2 y = 2 x + 5 2 3 2 170.8. y ′′ + 4 y ′ − 12 y = x + cos(3 x ) 2x 189. Aynı zamanda değişken katsayı sabit katyası haline dönüşür. y ′′ − y ′ − 6 y = 8e 2x 181. Değişken katsayılı bir denklemdir. y ′′′ + 3 y ′′ + 3 y ′ + y = 16e + x + 3 196.. y ′′ − 6 y ′ + 8 y = 3e y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 10 sin x 2x 3x 174. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 21e 182. y ′′ + 4 y = 8 x − 20 x + 16 x − 18 171. y − 5 y ′′ + 4 y = 80e x 193. y ′′ + 6 y ′ + 9 y = 9 cos(3x) 2 3x 183. 2. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 1 − 4 x x 195. dx dt y' = dy dy dt dy = = Ae −t = Ae −t Dy dx dt dx dt D= d d2 d3 . y ′′ − 4 y = 8 x + 2e 173. y ′′′ + 5 y ′′ + 7 y ′ − 13 y = −48 cos x − 36 sin x 184. y ′′′ − y ′ = 10 cos 2 x ıv 3x 192.. y ′′ − 4 y = 5 sinh( 2 x ) 3 2 179. = Ae −t . y ′′′ − 3 y ′′ + 3 y ′ − y = 12e 3 194. y ′′ − y ′ − 6 y = 12 xe 187. dx dt Ax+B =e t ise A = e t . D2 = 2 . y ′′ + y ′ = 5 + 10 sin( 2 x ) 188. y ′′ + 2 y ′ + y = −3e + 8 xe + 1 178. Bu çözüm fonksiyonda t=ln(Ax+B) yazılarak orijinal değişkenler ile çözüm elde edilir. y ′′ − 4 y ′ + 13 y = 3e − 5e 2 175. + ( Ax + B) 2 2 + an −1 ( x) + Cy = f ( x) n dx dx dx dx dx f(x) ≠ 0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. y ′′ + 4 y ′ = 3 cos(3 x) + sin( 2 x ) −x −x 177.

Problem 1: x 3 y′′′ + 3x 2 y′′ +xy′ − 8y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Ax+B =e t . Çözüm: Denklem homojen olduğu için yP=0 olacağından genel çözüm homojen çözüme eşit olacaktır ( y = y H ) . A = 2 ve B=1 → 2x+1 =e t ise 2 Çözüm: dx dt = et . k2 = −1 + 3i y = yH = C1e2t + e− t C2 sin 3t + C3 cos 3t . k2 = −1 − 3i . D 2 = 2 . e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 3e 2t ⎡e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +e t ⎡ e − t Dy ⎤ − 8y = 0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 ( D y − 3D y + 2 Dy ) + 3( D y − Dy ) + Dy − 8 y = 0 (D 3 − 8 ) y = 0 → k 3 − 8 = 0 ⇒ ( k − 2 ) ( k 2 + 2k + 4 ) = 0 → k1 = 2. Bu ise bilinen metodlarla çözülür. A = 1 ve B=0 → x =e t ise dx dt = et . D2 = 2 dt dt 2 d2y d dy dt −t −t dy −t d y y' ' = 2 = ( y' ) = (2e Dy ) = (−2e + 2e )2e −t = 4e − 2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dt dx dt dx dt Bulunan değerler denklemde yerine yazılarak 106 . = e−t . = 2e −t . dt dx D= d d2 d3 . dt dx y' = dy dy dt dy = = 2e −t = 2e −t Dy dx dt dx dt D= d d2 . x =e t → t = ln x y = C1e 2ln x + e− ln x C2 sin 3 ln x + C3 cos 3 ln x = C1 x 2 + Problem 2: ( ) ( ) (C sin 2 3 ln x + C3 cos 3 ln x ) x (2x+1) 2 y′′ − (2x+1)y′+y = 0 diferansiyel denklemininin çözümünü bulunuz Ax+B =e t .şeklinde istendiği kadar işleme devam edilir. D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak. Türev derecesi ve x’ in derecesi uyumlu gittiği için euler denklemidir. Sonuçta yeni diferansiyel denklem sabit katsayılı diferansiyel denklem olacaktır.

48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t . Çözüm: Değişken katsayılı non-homojen diferansiyel denklemdir. k3 = 3 yH = C1et + C2 e 2t + C3e3t Özel çözüm f (t ) = te 4t ve türevlerine benzetilerek bulunabilir: f (t ) = te 4t → f ′(t ) = e 4t + 4te 4t .31 y = C1e0. D 2 = 2 .(e t ) 2 4e −2t ( D 2 y − Dy ) − (e t )2e− t Dy +y = 0 4( D 2 y − Dy ) − 2 Dy +y = 0 → ( 4 D 2 − 6 D +1) y = 0 ⇒ 4k 2 − 6k+1=0 → k1 = 0. 2 x + 1 = et → t = ln ( 2 x + 1) ⇒ 0. 6 6 1 1 yP = (11 − t )e 4t ise genel çözüm y = C1et + C2 e 2t + C3e3t + (11 − t )e 4t 6 6 ters dönüşüm yapılarak t= lnx yazılırsa orijinal çözüm bulunmuş olur. 11B+6A=0 → 1 11 taraf tarafa eşleme yapılark B = − ve A = bulunacaktır. D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak. yP = (8 B + 16 A + 16 Bt )e 4t ve ′′′ yP = (48 B + 64 A + 64 Bt )e 4t non-homojen diferansiyel denkleme taşınarak (48B + 64 A + 64 Bt )e 4t − 6 (8B + 16 A + 16 Bt )e 4t + 11 ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t − 6 ( A + Bt )e 4t = te 4t . y=y H +y P → homojen çözüm 3 (D − 6 D 2 + 11D − 6 ) y = 0 → k 3 − 6k 2 + 11k − 6 = 0 ⇒ ( k − 1)( k − 2 )( k − 3) = 0 → k1 = 1. 48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t . e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ − 3e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +6e t ⎡ e −t Dy ⎤ − 6y = e 4t lne t = te 4t ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4t ( D y − 3D y + 2 Dy ) − 3( D y − Dy ) + 6 Dy − 6 y = te . k2 = 1. f ′′(t ) = 8e 4t + 16te 4t y P = ( A + Bt ) e4t ′ ′′ yP = ( A + Bt )e 4t . − 6B=1.31 x 3 y′′′ − 3x 2 y′′+6xy′ − 6y = x 4 lnx diferansiyel denklemini çözünüz. 11B+6A − 6Bt=t. yP = ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t .19t + C2 e1.31ln ( 2 x +1) = C1 ( 2 x + 1) Problem 3: + C2 ( 2 x + 1) 1. = e−t .31t . y = yH + yP x =e t ise dx dt = et . 107 .19.19ln ( 2 x +1) + C2 e1. k2 = 2.19 y = C1e0. dt dx D= d d2 d3 .

1 1 y = C1eln x + C2 e 2ln x + C3e3ln x + (11 − ln x)e 4ln x .3 Kuvvet Serileri ile Diferansiyel Denklem Çözümü En genel halde denklem şu formdadır: dny d n −1 y d n−2 y d2y dy a0 ( x) n + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + .5 = − 3/ 2 2x 2 2 2 x 3 C1 1 3 C1 1 x=1 ise y’’=-1.5 y ' = − + C2 + C2 . Çözüm: Denklem normalde euler formunu sağlamıyor. bir çözüm olarak denklemin merbesi düşürülebilir. Eğer an(x) trigonometrik. y = C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + (11 − ln x) x 4 6 6 Problem 4: 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0. ( 4D 3 Genel çözüm. + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) dx dx dx dx dx f(x)≠0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. y = 1 + C 2 x + C3 x C x=1 ise y=0 0 = 1 + C 2 1 + C3 C1+C2+C3=0 (I) 1 1 C1 1 1 C1 1 x=1 ise y’=1. y = − 2 + x +1 x 2. C2=1 ve C3=1 bulunur. y=y H 1 1 − D ) y = 0 → 4k 3 − k = 0 ⇒ k ( 4k 2 − 1) = 0 → k1 = 0.5 ve y′′(1)= − 1.75 = 5/ 2 4x 4x 4 4 I..8. x ( 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′ ) = 0 ise 4x 3 y′′′+12x 2 y′′+3xy′= 0 veya y′=Z. 2. y ' = = e − t Dy . 4e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 12e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +3e t ⎡ e− t Dy ⎤ =0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4( D y − 3D y + 2 Dy ) + 12( D y − Dy ) + 3Dy = 0.75 şartlarıyla birlikte çözünüz.. -C1+C2= 3 (II) 1. dt dx dx y '' = e −2t ( D 2 y − Dy ) y ''' = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) bu değişimler denkleme taşınarak. an(x) katsayıları bağımsız değişkene bağlı polinom fonsiyonel yapılardır. = e−t . y′(1)=1.75 y ' ' = − C 2 . Homojen 108 . k3 = 2 2 ln x ln x t t − − C y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 . II ve III nolu denklemler çözülerek. 3C1-C2=-7 (III) − C 2 3 / 2 − 1. expolansiyel veya logaritmik bir fonksiyon ise çözüm mümkün olmayabilir. Bununla birlikte denklem taraf tarafa x ile çapılırsa uygun form elde edilebilir. C1=-2. y′′=Z′ ve y′′′=Z′′ ise 4x 2 Z′′+12xZ′+3Z= 0 İlk hal tercih edilerek dx dt dy x =e t ise = et . k2 = − .

Aykırı noktalar civarında çözümde 2. Bu amaçla serinin gerekli olan sayıda türevi alınarak ana diferansiyel denkleme taşınır. y = ∑ Cn x n + r n=0 ∞ (3) Çözüm sahasının merkezi veya beklenen seri çözüm merkezi sıfırdan farklı ise yukarıdaki seriler x0 civarında düşünülmelidir. mertebe bir denklem için iki tane r kökü bulunmalıdır. mertebe diferansiyel denklemler üzerinde uygulandığı için burada da 2.. 2. Homejen kısımlarının çözümü ise kuvvet serileri vasıtasıyla bulunabilir. mertebe bir denklem ise şu şekilde genelleştirilebilir. + Cn x n n =0 ∞ (1) Bu çözüm tekniğinde diferansiyel denklemin çözümünün bir n. Eğer belirli x değerleri için tanımsızlık mevcut ise serinin aşağıdaki formu kullanılmalıdır. Bu durumda yeni formlar şu şekilde olur: y = ∑ Cn ( x − x0 ) n ve y = ∑ Cn ( x − x0 ) n+r n =0 n =0 ∞ ∞ (4) Burada r bir reel veya imajiner sayıdır. (1) formu ile meydana getirilen çözüm tekniği adi noktalar civarında çözüm olarak isimlendirilir. mertebe için gerekli teknikler verilecektir.. 109 . y = ∑ C n x n =C0 + C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + C 4 x 4 + C5 x 5 + . f(x) fonksiyonunun seri açılımı alınmadan çözüm üretmek zordur. Bu r köklerinin durumuna göre homojen çözümler şu şekilde olacaktır. Çok az olarak belirli fonksiyonların serileri elde edilebilir. Amaç. ya homojen çözüme yada homojen olmayan kısmı gösteren f(x) fonksiyonuna bağlı olarak bulunabilir. Seri sonsuza kadar giden bir toplamı temsil etmektedir. Bu tür çözümede aykırı noktalar civarında çözüm denir. Bunu yapabilmek içinde serinin yakınsak bir seri olması gerekir. Genellikle. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup. y′′+p1 (x)y′+p 2 (x)y=f(x) (2) p1(x) ve p2(x) fonksiyonları bütün x değerleri için tanımlı olması halinde (1) denklem ile tanımlanan seri formu ile çözüm üretilebilir. x0=0 orijin noktası veya seri merkezi için için şu şekildedir. Mühendislikte genellikle hesaplamalar 2.. y = yH + yÖ Bu tür denklemlerde özel çözümün bulunması çok zor olabilmektedir.olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yÖ) bağlı olarak şu şekilde bulunur. Sabit katsayılı denklemlerde olduğu gibi özel çözüm. önerilen çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir. Eğer seri ıraksak ise bulunacak çözümün pratik yönden bir ehemniyeti yoktur. dereceden polinom olduğu kabul edilir. Çözüm sonrasında elde edilen yapıda genellikle yine bir seridir. Bu nedenle pratik olması bakımından ilk üç beş terimden sonraki kısımlar ihmal edilebilmelidir.

serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri diğerlerini sıfırlamayacaktır. Problem 1: y′′+xy′+(x 2 +2)y=0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz... ve III. + 0 + 0+ 2 C2 + 6 C3x1 + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + . Denklemin sağ tarafı sıfırdır..serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri II. Aynı şekilde II. 110 ...I . Böylece C ler arasında bir korelasyon oluşturulabilir.. y ' = ∑ nCn x n −1 n=0 ∞ ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)Cn x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır.serilerin sıfır olmasını sağlamayacaktır. Bu durumda ise önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibi bulunamayacaktır. Bu durumlarda (II) ile verilen durum kullanılabilir. y = ∑ Cn x n + r1 + n =0 ∞ ∞ ∑C x n =0 n ∞ n + r2 y1 = ∑ Cn x n =0 n+r ve y 2 = ∑ C n x n + r + y1 ln( x ) . = 0 elde edilir. 2. y = y1 + y2 n=0 ∞ Bunlara ilave olarak bulunacak kök değerlerinin farkının (r1-r2) tamsayı olduğu durumlarda (I) ile önerilecek çözüm sınır ve başlangıç ve sınır şartlarını sağlamayabilir.. 2Co + 3C1x + 4 C2 x2 + 5 C3x3 + 6C4x4 + 7C5 x5 + 8 C6x6 + 9 C7 x7 + . + Co x2 + C1x3 + C2 x4 + C3x5 + C4x6 + C5 x7 + C6x8 + C7 x 9 + .. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır.. xn≠0 olacağı için xn’ nin katsayıları çözümün tamamlanması bakımından sıfırlanır. Sol tarafın sıfır olması. yani önerilen seri yapının diferansiyel denklemi sağlaması için. y = ∑ Cn xn n= 0 ∞ . ( x 2 + 2 )∑ C n x n + x∑ nC n x n −1 + ∑ n ( n − 1) C n x n − 2 = 0 n= 0 n= 0 n= 0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir.. Fakat bu durumda I.r1 ≠r2 ise II.r1=r2 =r ise. Bu form ile üç ayrı seri sıfıra eşitlenmelidir. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti sayısı ikiye indirgenmelidir. Veya üç serinin açılımları yazılarak aynı xn katsayısı altında toplanır. 2∑ C n x n + ∑ C n x n + 2 + ∑ nC n x n + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 ∞ ∞ ∞ ∞ ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n n=0 ∞ n=0 n=0 n=0 ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ve netice olarak sayısının diferansiyel denklem mertebesine indirgenmesi için sol tarafın sıfır olması gerekir.. İlk terimler için üç seri açılırsa. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. Çözüm : p1(x) = x ve p2(x) = x2 + 2 bütün x noktaları için tanımlıdır. Eğer son ifadede üç seri bir seri haline getirilebilirse çözüm meydana getirilebilir.

m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar. ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n ∞ ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır.C1 /1680 bu şekide işlem istenildiği kadar yapılır. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır..sabitler toplamı sıfır olmalıdır x katsayısı sıfır olmalıdır x2 katsayısı sıfır olmalıdır x3 katsayısı sıfır olmalıdır x4 katsayısı sıfır olmalıdır x5 katsayısı sıfır olmalıdır : 2Co : 3C1 : 4 C2 : 5 C3 : 6 C4 : 7 C5 + + + + + + 2 C2 = 0 6 C3 = 0 C0 + 12C4 = 0 C1 + 20C5 = 0 C2 + 30C6 = 0 C3 + 42C7 = 0 ise ise ise ise ise ise C2 C3 C4 C5 C6 C7 = -C0 = -C1 /2 = C0 /4 = 3 C1 /40 = -C0 /60 = . Sonuçta çözüm şu şekildedir: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .. Yukarısı analiz edilecek olursa bütün c değerleri c1 ce c0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır.) Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır.x7/1680 + .. Amaç c ler arasındaki korelasyonu belirlemektir. I.. Fakat.x2 + x4/4 . Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri.. Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat. Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir. Çözümün son halinde. ∑ ( n + 2) C n x n n=0 ∞ ∑ Cn xn +2 n=0 ∞ ∑ n( n − 1)C x n=0 n ∞ n−2 n+2 = m n=m-2 n-2=k n=k+2 xk = 0 ise ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C m − 2 x m + n=0 m= 2 ∞ ∞ k = −2 ∑ ( k + 2)( k + 1)C ∞ k +2 Son ifadede n.. Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır.x6 /60 +. En yüksek değer 2 olduğuna göre I ve III 2’ ye kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: 111 .. Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz.seri referans seçilirse. başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir. n= 0 ∞ y = C0 ( 1. Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir. Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır.. ∑ ( n + 2) C x n=0 n ∞ n + ∑ Cn −2 x + n n=2 ∞ n = −2 ∑ ( n + 2)( n + 1)C (III) ∞ n+2 xn = 0 (I) (II) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitlenmiştir. daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir.) + C1 (x -x3/2 + 3 x5/40 .. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir. Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir. m ve k n ’ye dönüştürülürse.. yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir.. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır..

sabitler toplamı sıfır olmalıdır: 2Co + 2 C2 = 0 x katsayısı sıfır olmalıdır : 3C1 + 6 C3 = 0 ise ise C2 = -C0 C3 = . Daha önceki bölümlerde ex in x=0 civarında seri açılımı bulunmuştu. Homojen olmayan çözüm ise ya sabitlerin değişimi metodu ile yada sağ taraftaki fonksiyonda yakınsak olmak şartıyla seriye açılıp işleme dahil edilebilir. y = ∑ Cn x n= 0 ∞ n ..2Co+3C1x+0 + 0 + 2C2 + 6C3x + ∑ ( n + 2)C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ (2Co+ 2C2) + (6C3+3C1)x + ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ Diferansiyel denklemin sağlanması için. p1(x) = 0 ve p2(x)=x-1 bütün x noktaları için tanımlıdır. ∑ [C n=2 ∞ n -2 + (n + 2)(n + 1)C n+ 2 + (n + 2)C n ] = 0 ise C n+2 = − ( n + 2)C n + C n-2 ( n + 2)( n + 1) ( n≥2 ) Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur.C1 /2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: ∑ [C n=2 ∞ n-2 + ( n + 2)( n + 1)C n + 2 + ( n + 2)C n x n = 0 ] Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. n=2 ise n=3 ise n=4 ise n=5 ise 4C2 + C 0 − 4C0 + C 0 3C0 C0 =− = = 12 12 12 4 5C + C1 5(−C1 / 2) + C1 − 5C1 + 2C1 3C1 = =− = C5 = − 5 20 20 40 40 6C5 + C 3 6(C0 / 4) − C 0 6C0 − 4C0 C C6 = − =− 0 =− =− 30 30 120 60 7C5 + C 3 7(3C1 / 40) − C1 / 2 21C1 − 20C1 C C7 = − =− =− =− 1 42 42 1680 1680 C4 = − Problem 2: y′′+(x − 1)y=e x diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz.. = ∑ x n 2! 3! 4! 5! 6! n =0 n! 112 . Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. Bu nedenle sadece homejen kısmı düşünülerek çözüm aranmamalıdır.. y ' = ∑ nC n x n=0 ∞ n −1 ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)C n x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. ex = 1 + x + ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 x + x + x + x + x . Çözüm : Verilen denklem homojen olmayan diferansiyel denklemdir. Bu nedenle sağ taraftaki ex fonksiyonu seriye açılmalıdır. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır. Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir.

+ 0 + 0+2C2 + 6C3x + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + 56C8x6.. ∑ Cn x n+1 − ∑ Cn x n + ∑ n(n − 1)Cn x n−2 = 1 + x + n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x . Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir. + Co x + C1x2 + C2 x3 + C3x4 + C4x5 + C5 x6 + C6x7 + C7 x 8 + ... C1x .. 2! 3! 4! 5! 6! C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ilk 4 veye 5 tane n değeri için seri açılımı yapılır.C6x6 .. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir..C4x4 . mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir.. Yukarısı analiz edilecek olursa bütün C değerleri C1 ce C0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır... 2.C5 x5 .C7 x7 + . Daha sonra çözümün diferansiyel denklemi sağlamsı prensibi gereği katsayılar taraf tarafa eşitlenir.( x − 1)∑ C n x n + ∑ n(n − 1)C n x n− 2 = 1 + x + n =0 n =0 ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x .C2 x2 . ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. y=Co+C1x+(C0+1)x2/2+(1-C0+C1)x3/6+(2-2C1+C0)x4/24+(C1-4C0-1)x5/120+ 113 n= 0 ∞ . = -Co =1 + x + 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x ..... 2! 3! 4! 5! 6! Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur...C3x3 .. 2! 3! 4! 5! 6! sabitler iki taraf için eşit olmalıdır: -Co+2C2=1 ise C2= (C0+1)/2 x katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C1+C0 + 6C3 = 1 ise C3=(1-C0 +C1) /6 1 1 x2 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C2+C1+12C4 = ise C4=( -C1+C2 )/12 2! 2! 1 1 C4=( -C1+(C0+1)/2 )/12=( -C1+C0/2+1/2 )/12=(2-2C1+C0)/24 2! 2! 1 1 x3 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C3+C2+20C5= ise C5 =( +C3-C2 )/20 3! 3! 1 C5 =( +(1-C0 +C1) /6-(C0+1)/2 )/20=(1+(1-C0 +C1)-3(C0+1) )/120=(C1-4C0-1)/120 3! 1 1 x4 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C4+C3+30C6= ise C6=( +C4 –C3) /30 4! 4! 1 C6=( +(2-2C1+C0)/24–(1-C0+C1)/6) /30=(1+(2-2C1+C0)–4(1-C0+C1) ) /720=(-6C1+5C0-1)/720 4! 1 1 x5 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C5+C4+42C7 = ise C7=( +C5-C4) /42 5! 5! 1 C7=( +(C1-4C0-1) )/120-(2-2C1+C0)/24) /42=(1+(C1-4C0-1)-5(2-2C1+C0)) /5040= 5! =(-10+11C1-9C0-) /5040 bu şekilde işlem istenildiği kadar yapılır. Amaç C ler arasındaki korelasyonu belirlemektir. Sonuçta yukarıda bulunan C değerleri seriye taşınarak çözüm şu şekilde bulunur: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + ..

En yüksek seri başlangıç değeri değer 1 olduğuna göre I. ∑C n =1 ∞ n −1 x − ∑ C n x + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x = n n n n =0 n = −1 ∞ ∞ ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitliğin her iki tarafı içinde eşitlenmiştir.. Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz. Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat.. yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir.seri referans seçilirse.. I. ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n n+1 = m n=m-1 ∞ ∞ n-2=k n=k+2 ∞ ise m −1=0 ∑ Cm−1 x m−1+1 − ∑ Cn x n + n =0 k +1= 0 ∑ (k + 2)(k + 1)Ck +2 x k +2−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n Son ifadede n. y=C0(1+x2/2-x3/6+x4/24-4x5/120+5x6/720-9x7/5040+. daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir...+(-6C1+5C0-1)x6/720+(-10+11C1-9C0-) x7 /5040+ .)+C1(x+x3/6-2x4/24+x5/1206x6/720+11x7/5040+.. Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir.. Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri. m ve k n ’ye dönüştürülürse.. Fakat. Çözümün son halinde. Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır. Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir. m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar. sabitler toplamı sıfır olmalıdır: -Co + 2C2 = 1 ise C2= (C0+1)/2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: n ∞ ∞ [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ]x n = ∑ x ∑ n =1 n! n =1 114 .. Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir.)+x2/2+x3/6+2x4/24-x5/120-x6/720-11x7 /5040+ .. başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir... ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 =e = x ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır.. Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır. II ve III nolu seriler 1’ e kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: ∞ ∞ ⎛ ⎞ Cn−1 x n − (C0 + ∑ Cn x n ) + ⎜ 0 + 0 + 2C 2 + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x n ⎟ = 1 + ∑ n =1 n =1 n =1 ⎝ ⎠ ∞ ∑ n! x n =1 ∞ 1 n Diferansiyel denklemin sağlanması için.. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır...

Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. 1 + C1 − C 0 6 1 1 + (C0 + 1) / 2 − C1 + C2 − C1 2 + C0 − 2C1 2 2 = = n=2 ise C4 = 12 12 24 1 (1 + C1 − C0 ) (C 0 + 1) 1 + − + C3 − C 2 C − 4C0 − 1 6 2 n=3 ise C5 = 3! =6 =− 1 20 20 120 (2 + C0 − 2C1 ) (1 + C1 − C0 ) 1 1 + − + C4 − C 3 5C − 6C1 − 1 24 24 6 4! = = 0 n=4 ise C6 = 30 30 720 2 Problem 3: 4x y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0. Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır.5 ve y′′(1)= − 1. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. Z=y’. 3∑ C n x n+ r + 12∑ (n + r )C n x n + r + 4∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 115 . Z = ∑ Cn x n =0 ∞ n+ r . n=1 ise C3 = Çözüm : Verilen denklemin mertebesi düşürülebilir. Not: Bu örnek daha önce euler-cauchy denklemi olarak problem-4 de çözüldü. y′(1)=1. 3∑ C n x n+ r + 12 x ∑ (n + r )C n x n+ r −1 + 4 x 2 ∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r − 2 = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. 2. Bu amaçla tüm ifade bir toplam içerisine alınmalıdır.Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. Z’=y’’ ve Z’’=y’’’ ise 4x2 Z’’+12xZ’ +3Z= 0 Bulunan son denklem 4x2’ ye bölünerek p1(x)=3/x ve p2(x)=3/(4x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir.75 şartlarıyla birlikte çözünüz. 1 + Cn − C n -1 ∞ ∞ 1 [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ] = ∑ ise Cn+ 2 = n! ( n≥1 ) ∑ (n + 2)(n + 1) n =1 n =1 n! Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. Z'= ∑ (n + r )C x n =0 n ∞ n + r −1 ve Z ' ' = ∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 n =0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır.

Yukarıda olduğu gibi parantez içerileri sıfır olamaz. denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için... sıfır olmalıdır.. Z1 ( x) = ∑ Cn x n−3 / 2 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . Bu iki kök reel sayı olup Z= c1 Z1 + c2 Z2 formunda olmalıdır... ]x-3/2 n =0 ∞ Z1 ( x) =C0x-3/2 r = -1/2 için çözüm : Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1/ 2 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0. y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir. [4r(r-1)+12r+3]C0xr+[4(1+r)r+12(r+1)+3]C1xr+1+[4(r+2)(r+1)+12(r+2)+3]C2x2+r+ +[4(r+3)(r+2)+12(r+4)+3]C3x3+r+[4(r+4)(r+3)+12(r+5)+3]C4x4+r+ . =0 Çözüm için x’ in katsayıları. =0 İlk terim sıfırdır. 4r2 +8r+3=0 Bu ifade ise 2. Diğer terimlerde parantez içerisindeki terimlerin sıfır olması mümkün değildir. ]x-1/2 n =0 ∞ Z 2 ( x) =C0x-1/2 116 . Bu ise çözümsüzlük demektir.... Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır. Çözüm için C0≠0 olmalıdır...Cn=0 olmalıdır. derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır. Bunlar r1=-3/2 ve r2=-1/2 dir... 4r(r -1)+12r+3 = 0. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. =0 İlk terim sıfırdır.. r = -3/2 için çözüm : Z1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n− 3 2 =x − 3 ∞ 2 ∑C x n =0 n n yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine -3/2 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0. Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir. Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .. Bu nedenle çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=. Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir.C0xr+[4(1-1/2)r+12(-1/2+1)+3]C1xr+1+[4(-1/2+2)(-1/2+1)+12(-1/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-1/2+3)(-1/2+2)+12(-1/2+4)+3]C3x3+r+[4(-1/2+4)(-1/2+3)+12(-1/2+5)+3]C4x4+r+ .Cn=0 olmalıdır. Dolayısıyla çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=.∑ [4(n + r )(n + r − 1) + 12(n + r ) + 3]C x n =0 n ∞ n+r =0 İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa.C0xr+[4(1-3/2)r+12(-3/2+1)+3]C1xr+1+[4(-3/2+2)(-3/2+1)+12(-3/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-3/2+3)(-3/2+2)+12(-3/2+4)+3]C3x3+r+[4(-3/2+4)(-3/2+3)+12(-3/2+5)+3]C4x4+r+ . xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [4r(r -1)+12r+3]Co=0 olmalıdır.

5 ve r2=-1 dir. İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: * * Z = C0 x-3/2 + C*0 x-1/2 =y’ ise ∫ dy = ∫ (C0 x −3 / 2 + C0 x −1 / 2 )dx y = −2C0 x −1 / 2 + C0 x1 / 2 + C3 -2C0=C1 ve C0*=C2 şeklinde sabitler değiştirilirse. r = 2. Bunlar r1=2. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır.5 117 . Çözüm için C0≠0 olmalıdır. Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir. y' = ∑ (n + r )C n=0 ∞ n x n + r −1 ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. sıfır olmalıdır. 2r(r -1)-r-5 = 0. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir.= 0 Çözüm için x’ in katsayıları.5 için çözüm : y1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n + 2. 2. ( x − 5) ∑ C n x n + r − x∑ ( n + r )C n x n + r −1 + 2 x 2 ∑ ( n + r )( n + r − 1)C n x n + r − 2 = 0 n=0 n=0 n=0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir.. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır.+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+. Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa 2x2 ile bölünerek. ∑ [2( n + r )( n + r − 1) − ( n + r ) − 5]C ∑ [(n + r )(2n + 2r − 3) − 5]C n =0 ∞ n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n + r +1 = 0 n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n+ r +1 = 0 n =0 ∞ İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa. [r(2r-3)-5]C0xr+[(1+r)(2r-1)-5]C1xr+1+[(r+2)(2r+1)-5]C2x2+r+[(r+3)(2r+3)-5]C3x3+r+ [(r+4)(2r+5)-5]C4x4+r+[(r+5)(2r+7)-5]C5x5+r+ ..5)/(2x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir. derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır.. 2r2-3r-5=0 Bu ifade ise 2. y = ∑ Cn x n=0 ∞ n+ r .. y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir.Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır. xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [r(2r -3)-5]Co=0 olmalıdır. y = Problem 4: C1 + C 2 x + C3 x 2x 2 y′′ − xy′+ (x − 5)y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu iki kök reel sayı olup y= c1 y1 + c2 y2 formunda olmalıdır. denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için. p1(x)=1/(2x) ve p2(x)=(x . Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir. Bu ise çözümsüzlük demektir. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir.

+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+.x2/198+ x3/7722. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır.5+1+ C1x2.5+3 + C3x2.5+2 + C2 x2. y = ∑ C n x n+ r .5+5 + C5 x2.5+6 + C6xr2.. ]C0x-1 Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır.5+39C3x3+2... p1(x)=(3x-1)/[x(x-1)] ve p2(x)=1/[x(x-1)] olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 ve x=1 noktalarında sonsuza gittiği görülecektir.. +Cox2...5+60C4x4+2.)x2.5. ]x-1 y2 ( x) =[1+ x/5 -x2/30..x2 /30 + x3/210.5+1+22C2x2+2.5+2 in katsayısı sıfır olmalıdır 22C2+C1=0 ise C2=-C1/22=-C0/198 x2.5+4 + C4x2.5 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .5+1 in katsayısı sıfır olmalıdır -9C1+C0=0 ise C1=C0/9 x2. Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa x(x-1) ile bölünerek...5 r = -1 için çözüm : y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0.. Xr+1 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+2 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+3 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+4 in katsayısı sıfır olmalıdır ∞ n =0 -5C1+C0=0 -6C2+C1=0 -7C3+C2=0 4C4+C3=0 ise C1=C0/5 ise C2=C1/6=-C0/30 ise C3=C2/7=-C0/210 ise C4=-C3/4=C0/840 y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . ]C0x2. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır..5 +85C5x5+2.. İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: y = C0 ( 1+x/9 .= 0 İlk terim sıfırdır.5 + C*0 (1 + x/5 . ]x2.) x-1 Problem 5: x(x-1)y′′+(3x-1)y′+ y = 0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz....x3 /210 +x4/840 . x2. y' = ∑ (n + r )C n x n+ r −1 n=0 n=0 ∞ ∞ ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır...5+7+ .. ∑ Cn x n+r + (3x − 1)∑ (n + r )Cn x n+r −1 + x( x − 1)∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 = 0 ∑[1 + 3(n + r ) + (n + r )(n + r − 1)]C x n =0 n n =0 ∞ n =0 n =0 n+ r ∞ ∞ ∞ + ∑ [−(n + r )(n + r − 1) − (n + r )]C n x n+ r −1 = 0 n =0 ∞ 118 .C0xr-5C1xr+1-6C2x2+r-7C3x3+r+4C4x4+r+20C5x5+r+ .....5+3 in katsayısı sıfır olmalıdır 39C3+C2=0 ise C3=-C2/39=C0/7722 y1 ( x) = ∑ Cn x n+2.= 0 İlk terim sıfırdır. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır...5 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0-9C1x2..5 n =0 ∞ y1 ( x) =[1+ x/9 -x2/198+ x3 /7722 + .yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine 2.

] = C * ln x∑ x n−1 Daha önce verilen Taylor serisi yardımıyla [1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + .. 3. ∑ [(n ∞ 2 ∑ [(n n =0 n =0 ∞ + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)Cn − (n + r + 1) 2 Cn+1 = 0 .. 2 (1 − x ) y′′ − 2xy′+n(n+1)y=0. ve 2. Örnek olarak nümerik çözümlerde iki nümerik nokta arasındaki değişimlerin fonksiyonel olarak tanımlanmasında kullanılır. P ve n bir sabit olup denklemin isimlendirilmesinde rol oynar. P=sabit 2. r=0 ise + 2n + 1)C n − (n + 1) 2 C n+1 = 0 ise ] 2 ] ∑ [(n + 1) ∞ n =0 2 Cn − (n + 1) 2 Cn+1 = 0 ] Son ifadeden Cn+1=Cn bulunacaktır.=Cn=C ise ∞ ∞ y1 ( x) = ∑ Cn x n =0 ∞ n−1 =C[1+ x + x + x +x + x + x + x + . denklemler BESSEL DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak bilinir. 2.∑ [n ∞ 2 ∑ [n ∑ [n n =0 ∞ n =0 n =0 ∞ n =0 ∞ + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + r ) 2 C n x n+ r −1 = 0 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ] ∞ 2 ] ] n =0 ∞ 2 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + 1 + r ) 2 C n+1 x n+ r = 0 n = −1 m +1=0 ∞ ∑ (m + 1 + r ) 2 C m+1 x m+1+ r −1 = 0 ∑ [(n 2 + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)C n − (n + r + 1) 2 C n+1 x n+ r − r 2 C0 x r −1 = 0 ] Önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibine göre son denklemdeki iki ifadenin sıfır olması gerekir. Bu nedenle yukarıda verilen (II) hal ile çözüm bulunacaktır. ifadede değişken olduğu için xr-1≠0 ve daha sonraki C değerlerininde sıfır olmasına neden olabileceği için C0≠0 olmak zorundadır. Silindirik koordinatlardaki kısmi diferansiyel denklemlerin çözüm aşamasında karşımıza çıkan adi diferansiyel denklemlerden bir tanesidir. Böylece genel çözüm şu şekilde olur: 1 y= (C + C * ln x) 1− x Örnek Problemler : n =0 n =0 ∞ Aşağıdaki örnek problemlerde 1. x 2 y′′+xy′+(x 2 − P 2 )y = 0. r2=0 ise r1=r2=0 ise kökler eşittir. ]=1(1-x) olduğu görülecektir. çözümler şu şekilde olacaktır. ve 2.. ] = C 2 3 4 5 6 7 ∑x n =0 n −1 y2 ( x) = ln x∑ Cn x n−1 =Clnx[1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + .. Co=C1=C2=. Küresel koordinatlardaki kısmi difreansiyel denklem çözümü aşamasında karşımıza çıkar. 1. Yine çözümün olabilmesi için köşeli parantez içerisindeki sabit ifadeler grubu sıfır olmalıdır. Isı transferi. tip bessel diferansiyel denklemi.. P = 1 ise 1. P=0 ise 0.. 2 nolu denklem ise LEGENDRE DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak ismlendirilir. n=sabit x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 4) y = 0 119 . Bu durumda r2=0 olacaktır. Böylece 1.. tip bessel diferansiyel denklemi gibi diferansiyel denkler isimlendirilir.. akışkanlar mekaniği gibi değişik proplemlerinin çözümünde kullanıldığı gibi bu diferansiyel denklemlerin çözümünden üretilen Bessel veya Legendre Fonksiyonları değişik amaçlar içinde kullanılır.

4. 5. 6. 7. 8. 9.

x 2 y ′′ + xy ′ + (λ2 x 2 − v 2 ) y = 0 (λx = z )
xy ′′ + y ′ + 1 4 y = 0 ( x = z ) 1 x 2 y ′′ + xy ′ + (4 x 4 − ) y = 0 (x2=z) 4 y ′′ + (1 + 2n) y ′ + xy = 0 ( y = x − n u ) x 2 y ′′ − 3xy ′ + 4( x 4 − 3) y = 0
( y = x u, x = z )
2 2

23. y ′′ + 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48.

10.

11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22.

x y ′′ + (1 − 2v) xy ′ + v ( x + 1 − v ) y = 0 v v ( y = x u, x = z ) 1 3 x 2 y ′′ + ( x + ) y = 0 4 4 ( y = u x, x = z ) x 2 y ′′ − 4 xy ′ + 4 y = 0 y(1)=4, y ′ (1)=13 4 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − y = 0 y(4)=2, y ′ (4)= −0.25 x 2 y ′′ − 5 xy ′ + 8 y = 0 y(1)=5, y ′ (1)=18 x 2 y ′′ − xy ′ + 2 y = 0 y(1)=−1, y ′ (1)= −1 10 x 2 y ′′ + 46 xy ′ + 32.4 y = 0 y(1)=0, y ′ (1)=2 x 2 y ′′ + xy ′ − 0.01y = 0 y(1)=1, y ′ (1)=0.1 x 2 y ′′ + x(2 − x) y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + 2 xy ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x − 8) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 2) y = 0 3 1 x 2 y ′′ + x( x 2 − ) y ′ + ( x − ) y = 0 4 8 2 y ′′ + xy ′ − 2 y = 0 x
2 2 2v 2

5 9 y ′ + (1 − 2 ) y = 0 4x 4x 2 2 x y ′′ − 3xy ′ + ( x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + ( x 2 − 3 x) y ′ + ( x − 4) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − 3 xy = 0 2 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + (3 x + 2) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ + ( x 2 − 3x) y = 0 x 2 y ′′ − 4 x 3 y ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x 2 + 5 9) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 + 8 9) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + (2 x 2 − 3) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 1) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 1) y = 0 x 2 y ′′ + y ′ + 2 y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + 3 4 y = 0 x 2 y ′′ + ( x 3 − x) y ′ − 3 y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + x( x − 2) y ′ + x 2 y = 0 x 2 y ′′ + 8 x 2 y ′ + (2 x − 7) y = 0 x 2 y ′′ + x( x 2 − 4) y ′ + (2 x − 3) y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 8 y = 0 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + 8 xy = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + (3x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 8 x 2 y ′ + ( x 2 + 4) y = 0 xy ′′ + 2 y ′ + xy = 0

2.9 Laplace Dönüşümleriyle Diferansiyel Denklem Çözümü

Matematikte çeşitli transformasyonlar ile çözümü zor veya mümkün olmayan yapılar veya değişkenler yeni yapılar veya değişkenlere dönüştürülür. Burada amaç işlemlerin daha basit veya çözülebilir olduğu formlar elde etmektir. Bir nevi değişken dönüşümü olarak da görülebilir. Bu tür dönüşümlerde genellikle bazı transformasyon denklemleri kullanılır. Bu denklemler hem eski değişkenleri hemde yeni değişkenleri içerir. Gerekli işlemlerden sonra elde edilen yeni form üzerinde arzu edilen işlemler yapılarak, elde edilen son netice ters transformasyonla orijinal hale dönülür. Özellikle diferansiyel denklemlerin çözülmesi bakımından en çok kullanılan transformasyon türlerinden biride LAPLACE DÖNÜŞÜMLERİ’ dir. Özellikle birim basamak fonksiyonu, delta fonksiyonu, step fonksiyonu gibi adi manada türetilemeyen süreksiz fonksiyonların laplace ortamından sürekli ve türevlenebilir bir karşılığı vardır. Daha önce “sabit katsayılı homojen olmayan lineer
120

diferansiyel denklem” olarak görülen denklemlerin çözümünde sıkca kullanılan bu transformasyonun dönüşüm denklemi şu şekildedir: F(s)= ∫ f(x) e− sx dx
0 ∞

veya

F(s)=lim ∫ f(x) e− sx dx
n →∞ 0

n

Burada y=f(x) ve x eski, Y=F(s) ve s ise yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlerdir. Yani s ve F laplace değişkenidir. Dikkat edilirse yukarıdaki ifade bir genelleştirilmiş integral olup sınırlarının biri sonsuza gitmektedir. Bu açıdan herhangi bir fonksiyonun laplace formuna dönüştürülmesi halinde bir belirsizlik olursa limit ile elde edilen çözüm tanımlı hale getirilebilir. Diferansiyel denklem çözümü için diferansiyel ifadelerinde laplace karşılıklarının bilinmesi gerekir. Bu ifade ise şu şekildedir. dny = s n Y(s) − C0 s n-1 − C1 s n-2 − ... − Cn − 2 s − Cn-1 n dx Bu denlemdeki “Cn” değerleri bizim daha önce bildiğimiz integral sabitleri olup, “n” ise diferansiyel ifadenin mertebesidir. Yukarıdaki dönüşüm denklemleriyle bir diferansiyel denklem Y(s) = F(s) şeklinde laplace formuna dönüştürülür. Bu yeni ifadede diferansiyel ‘d’ operatörü olmayacaktır. Dolayısıyla diferansiyel denklem laplace formuna diferansiyeli alınmış olarak geçer. Yani bizim ortamımızdaki diferansiyel ifadenin Laplace ortamında türev veya diferansiyel boyutu yokolur. Elde edilen laplace formatındaki yeni ifade genellikle polinom fonsiyonların bölümü veya çarpımı formunda olurlar. Bu polinomik yapı daha sonra basit kesirlerine ayrılarak ters laplace dönüşümleri uygulanır.
2.2.1.Fonksiyonların Laplace Formuna Dönüştürülmesi

Bilinen değişkenlerin, fonsiyonların ve diferansiyel ifadelerin laplace ortamına nasıl aktarıldığının bilinmesi, elimizdeki fonksiyonların laplace karşılıklarının elde edilmesi önemlidir. Bu noktada, aşağıdaki fonksiyonların laplace karşılıklarını bulunması incelenmelidir: 1) f(x)=eax ⇒ F(s) =? F(s)= ∫ eax e − sx dx = ∫ e(a −s)x dx=
0 0 ∞ ∞

1 (a −s)x ∞ e 0 a −s

ise

s>a ⇒ F(s)=

1 1 (e −∞ − e0 ) = a −s s−a

s<a ⇒ tanımsızlık mevcuttur. Ancak bu durum s’nin orijin noktasının a’dan daha büyük alınmasıyla halledilebilir.
2)

f(x)= A: sbt ⇒ F(s)=? F(s)= ∫ Ae− sx dx = −
0 ∞

A − sx e s

(0

= −

A -∞ 0 A (e − e ) = s s

3) f(x) = x ⇒ F(s)=?

F(s)= ∫ xe− sx dx
0

1 x = U dx = dU , e −sxdx = dν ⇒ ν= − e − sx s

121

1 1 1 ⎡ x ⎤ F(s)= − e− sx x − ∫ − e −sx dx = ⎢ − e− sx − 2 e− sx ⎥ s s s ⎣ s ⎦0 1 1 F(s)= − (∞e −∞ − 0e0 ) − 2 (e−∞ − e −0 ) s s

1 1 F(s) = - (∞) + 2 olduğundan tanımsızlık mevcuttur. Tanımlı hale getirmek için tanımsızlığa s s neden olan kısmın limiti alınır. Limit işlemlerinde hospital kuralı uygulanabilir. x x ∞ = lim ( − e − sx ) = lim ( − sx ) = x →∞ s x →∞ s e ∞ 1 1 = 0 = lim 2 sx ) = x→∞ s e ∞
4)

ise

F(s) =

1 s2

f(x) = Sinax ⇒ F(s) = ? F(s)= ∫ e− sx Sinaxdx
0 ∞

1 Sinax = U aCosaxdx = dU ve e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s

1 F(s)= − e− sx Sinax − s

∫−se

1

− sx

aCosaxdx

1 Cosax = U ⇒ −aSinaxdx=du, e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s 1 a 1 1 F(s)= − e−sxSinax + ( − e−sx Cosax − ∫ e−sx aSinaxdx ) s s s s
1 −sx a −sx a 2 −sx = − e Sinax − 2 e Cosax − 2 ∫ e Sinaxdx s s s F(s)= ∫ e Sinaxdx
− sx

ise

1 − sx a − sx a2 F(s)= − e Sinax − 2 e Cosax − 2 F(s) s s s

a2 1 a F(s)(1+ 2 )= − e− sx Sinax − 2 e− sx Cosax ise s s s 2 s a e −sx ∞ a F(s)=( 2 )( − Sinax − ) ( 0 = s2 + a 2 2 s +a s s
5)

f(x)= 3+2x ⇒ F(s)=? 3 2 F(s)= ∫ (3 + 2 x)e dx = ∫ 3e dx + ∫ 2 xe− sx dx = + 2 s s 0 0 0
− sx − sx ∞ ∞ ∞

6)

f(x)=xe4x⇒F(s)=?

F ( s) = ∫ xe e dx = ∫ xe( 4 − s ) x dx
4 x − sx 0 0

Bu problem s>4 için 3 nolu probleme benzetilebilir.

122

f(x)=x ⇒ ∫ xe − sx ≈ ∫ xe(4− s ) x f(x)=x ⇒ F ( s ) = 1 1 ⇒ f(x)=xe 4x ⇒ F ( s ) = 2 s ( s − 4) 2

f(x) fonksiyonu iki ayrı bilinen fonksiyonların çarpımı şeklinde ise aşağıdaki denklem yardımıyla laplace dönüşümü daha rahat bulunur. dn n n L (x f (x )) = (−1) n ( F ( s)) L f(x))=(−1) ds
n n

7)

1 f(x)=xe4x x göz önüne alınmaz ise e4x’in laplacesi F(s)= dür. s−4 d 1 −1 ) = (−1)1 f(x)=xe4x⇒ F(s)=( − 1)1 ( ds s − 4 ( s − 4) 2 f(x)=xsinax ⇒F(s)=? L (Sinax ) = a a 2as 1 d ( 2 2 ⇒ L ( xSinax ) = F ( s) = (−1) 2 = 2 ds a + s ) (a + s 2 ) 2 a +s
2

8)

9)

f(x)=xe−xSin2x ⇒F(s)=?
f(x) = e − x ⇒ F(s) = 1 s+1
2

2 2 2 = 2 + (1 + s) 4 + (1 + s) 2 2 4(1 + s) d f ( x ) = xe − x Sin2 x ⇒ F ( s) = ( −1) n ( 2 ) = ds 4 + (1 + s) (4 + (1 + s) 2 ) 2 f ( x ) = e − x Sin2 x ≈ F ( s) = d2y 10) f(x) = y ' ' = 2 ⇒ F(s) = ? dx Kısmi integrasyon ile çözüm aranmalıdır. Diferansiyellik integral ile giderilebildiği için dv=y’’ dx tercih edilmelidir. F(s)= ∫ e − sx y''dx ,
0 ∞

e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx ,
∞ − sx

∫ dv = ∫ y' ' dx ⇒ v = y' ∫ dv = ∫ y' dx ⇒ v = y

⎡ F(s)= ⎢ y'e− sx + ⎣

∫ se

⎤ y'dx ⎥ , e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx , ⎦0

∞ ⎡ − sx ⎤ ∞ − sx − sx ⎡ y'e − sx + yse− sx ⎤ + s 2 ∫ e −sx ydx F(s)= ⎢ y'e + s(ye + ∫ se ydx) ⎥ = ⎣ ⎦0 0 ⎣ ⎦0

F(s)= − y'(0) − y(0)s + s 2 ∫ e− sx ydx = Y − y '(0) s − y (0) = Y + C1s + C2
0

y’(0) ve y(0) ın integral sabiti olarak düşünülmesi mümkündür. Bununla birlikte x=0 daki sınır ve başlangıç şartlarının kullanılabilmesi açısından
123

Bu tablo değerleri kullanılarak dif. s +1 2 1 = Sinx s +1 2 B ve C integral sabitleri 1 y = e −2 x + BCosx + CSinx 5 124 .2 Laplace Dönüşümleri ve Diferansiyel Denklem Çözümleri Problem-1: d2y + y = e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz. Sınır ve başlangıç şartları x=0 da verilmemiş ise integral sabitli yapı tercih edilmelidir. A+B=c0 2B+C=2c0+c1 2C+A=2c1+1 1 A= . 5 B=c0 − ise 2 2 = sbt . 2. Böylece. C=c1 + = sbt → 10 5 1 1 Bs + C 1 1 s s Y (s) = + 2 = +B 2 +C 2 5 s + 2 s +1 5 s + 2 s +1 s +1 1 = e −2 x . denklem çözümü gerçekleştirilecektir.9. s+ 2 s +1 ( s + 2)( s2 + 1) ( Bs + C )(s + 2 ) + A( s 2 + 1) 1 + s 2 c0 + 2sc0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) Bs 2 + 2 Bs + Cs + 2C + As 2 + A 1 + s 2 c 0 + 2sc 0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) ( A + B) s 2 + (2 B + C ) s + 2C + A s 2 c0 + (2c 0 + c1 ) s + 2c1 + 1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) s'nin katsayıları her iki taraf içinde birbirine eşit olmalıdır.integral sabiti dönüşümüne gerek yoktur. A Bs + C 1 + s2 c 0 + 2 sc 0 + sc1 + 2 c1 = + 2 olmalıdır. s+ 2 s = Cosx. Benzer şekilde belirli bazı fonksiyonların laplace karşılıkları bulunarak bir takip eden sayfada tablo halinde verilmiştir.(Laplace dönüşümü kullanarak) dx 2 L ( y ) = Y ( s) L( d2y ) = s2Y ( s) − sc0 − c1 (Tablodan alındı) dx 2 1 L(e − 2 x ) = s+2 1 + s 2 c0 + 2 sc0 + sc1 + 2c1 1 s 2Y ( s ) − sc0 − c1 + Y ( s ) = → Y (s) = s+2 ( s + 2)( s 2 + 1) L( d2y ) + L( y ) = L(e −2 x ) 2 dx Bundan sonra eşitliğin sağ tarafı basit kesirlere ayrılmalıdır.

Tablo: Laplace Dönüşüm Formulleri y=f(x) A:sabit x xn-1 1 Y=F(s) A s 1 s2 (n-1)! . a≠b ( s − a)( s − b) a (s +a 2 ) 2 dn L (x f (x )) = (−1) (F (s)) Ln f(x))=(-1)n ds n n n dny = s n Y(s) − C0s n −1 − C1s n − 2 − ...2. − Cn − 2s − Cn −1 n dx dny n =s Y(s) − y (0)s n −1 − y′(0)s n − 2 − . n=1.… sn 1 s 1 s 3/ 2 y=f(x) Cosax Sinh(ax) Cosh(ax) xSinax xCosax ebxCosax Y=F(s) s (s +a 2 ) 2 a (s − a 2 ) 2 s (s − a 2 ) 2 πx 2 2as (s +a 2 ) 2 2 x π (s 2 − a 2 ) (s 2 +a 2 ) 2 xn−1/2 (1*3*5*…(2n−1)*s−n −1/2)/2n (s-b) (s-b) 2 +a 2 a (s-b) 2 +a 2 a2 s( s 2 + a 2 ) eax xn-1eax 1 (e ax − e bx ) a −b 1 (ae ax − bebx ) a−b Sinax 1 s−a ebxSinax 1-cosax ( n − 1)! n (s − a) 1 . − y ( n − 2) (0) s − y ( n −1) (0) n dx 125 . a≠b ( s − a )( s − b) s ..3..

( s 3 + 4s 2 + 5s + 2) = ( s + 2)( s + 1) 2 ise Y (s) = ( s 2 + 4 s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 10 s + ( s 2 + 1)( s + 2)( s + 1) 2 ( s + 2)( s + 1) 2 ( s 2 + 4s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 II = ( s + 2)( s + 1) 2 10s I= 2 . D=15.(Laplace dönüşümü 3 dt dt dt kullanarak) dy d3y L( ) = sY − c1 3 2 L( 3 ) = s Y − s c1 − sc2 − c3 dt dt L(Y (t )) = Y ( s) d2y 2 s L( 2 ) = s Y − sc1 − c2 L(Cost ) = 2 dt s +1 10s s3Y − s2 c1 − sc2 − c3 + 4( s2Y − sc1 − c2 ) + 5( sY − c1 ) + 2Y = 2 s +1 10s ( s 3 + 4 s 2 + 5s + 2)Y − s 2 c1 − sc 2 − c3 + 4(− sc1 − c 2 ) + 5(−c1 ) = 2 s +1 10s ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2)Y = 2 + s 2 c1 + sc 2 + c3 + 4sc1 + 4c 2 + 5c1 s +1 Buradan Y çekilirse. E= −5 bulunur. C= −12.Problem-2: d 3y d2y dy + 4 2 + 5 + 2 y = 10Cost diferansiyel denklemini çözünüz. B=1. s4 (A + C + D) = 0 s3 (4A + 2C + 3D + E + B) = 0 s2 (5A + 2C + 3D + E + 4B) = 0 s(2A + 2C + 3D + E + 5B) = 10 s6 (2B + C + 2D + 2E) = 0 Eşitlikler çözülürse. A= −3. ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 I’in çözümü (Basit Kesirlere Ayrılması) As + B C D E 10s + + + 2 2 = 2 s + 1 s + 2 s + 1 ( s + 1) ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 (As + B)(s3 + 4s2 + 5s + 2) + C(s2 + 1)(s + 1) 2 + D(s2 + 1)(s + 2)(s + 1) + E(s2 + 1)(s + 2) = 10s Denklemler açılıp katsayılar eşitlenirse. − 3s + 1 − 12 15 5 Y1 (s) = 2 + + − s + 1 s + 2 s + 1 (s + 1) 2 126 .

(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli olanı alınmalıdır. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır. L( 4 x ) = 2 s bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa. 1 1 1 ⎡ 1 1 ⎤ s 4Y − 1 + k 4Y = 0 ⇒ Y = 4 = 2 = 2⎢ 2 − 2 4 2 2 2 2 ( s − k )( s + k ) 2k ⎣ s − k s −k s + k2 ⎥ ⎦ 1 ⎡ ⎛ k ⎞ −1 ⎛ k ⎞⎤ L−1 (Y ) = 3 ⎢ L−1 ⎜ 2 ⎟−L ⎜ 2 2 ⎟⎥ 2k ⎣ ⎝ s − k 2 ⎠ ⎝ s + k ⎠⎦ y ( x) = − 2 [ Sinh(kx) − sin kx] k3 d2y dy Problem-4: − 3 + 2 y = 4 x diferansiyel denklemini y(0)=1 ve y’(0)=−1 şartlarıyla 2 dx dx çözünüz.L−1 (Y ( s)) = L−1 (−3 s 1 1 15 1 ) + L−1 ( 2 ) + L−1 (−12 ) + L−1 ( ) − 5 L−1 ( ) s+2 s+1 s +1 s +1 ( s + 1) 2 2 Y1 (t ) = −3Cost + S int − 12 e −2 t + 15e − t − 5te − t II nolu eşitlikte benzer şekilde çözülürse. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır. Problem-3: d4y − k 4 y = 0 denklemini y(0)=y'(0)=y''(0)=0 ve y'''(0)=1 şartlarıyla 4 dx çözünüz. d4y L(k 4 y ( x)) = k 4Y ( s ) L( 4 ) = s 4Y − s 3 y (0) − s 2 y ' (0) − sy ' ' (0) − y ' ' ' (0) = s 4Y − 1 dx bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa. A B C D 4 4 + s 3 − 4s 2 4 + s 3 − 4s 2 2 = 2 = 2+ + + s Y − s + 1 − 3sY + 3 + 2Y = 2 ⇒ Y = 2 2 s s ( s − 3s + 2) s ( s − 2)( s − 1) s s s − 2 s −1 1 1 ⎤ ⎡2 3 =⎢ 2 + − − s s − 2 s − 1⎥ ⎣s ⎦ 127 . Y2 (t) = c1e −2t + (c 2 + cc t)e − t . o halde Y(t)=-3cost+sint+(c 1 −12)e−2t + (15 − 5t + (15 − 5t + c2 − c3 t)e− t Y(t) = −3cost + sint + c1e−2t + (c2 + c3 t)e − t bulunur. d2y dy L( 2 ) = s 2Y − sy (0) − y ' (0) = s 2Y − s + 1 L( ) = sY − y (0) = sY − 1 dx dx 4 L( y ( x)) = Y ( s ).

⎡ 2 3 ⎛ 1 ⎞ −1 ⎛ 1 ⎞ ⎤ L−1 (Y ) = ⎢ L−1 ( 2 ) + L−1 ( ) − L−1 ⎜ ⎟−L ⎜ ⎟⎥ s s ⎝ s − 2⎠ ⎝ s − 1 ⎠⎦ ⎣ ise y ( x) = 2 x + 3 − e 2 x − e x Uygulama-1: m0 kütlesinin serbest haldeki yaylar sistemi üzerine durumunda kütlenin yerdeğişimini zamana bağlı olarak bulunuz. A= k1 + k 2 C=0 128 . V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt d 2x m0 2 = w − ( k1 + k 2 ) x dt d2x m0 2 + ( k1 + k2 ) x = w dt d2x ) = m0 ( s2 X ( s) − c1s − c2 ) dt 2 w L ( w) = s L(( k1 + k2 ) x ) = ( k1 + k2 ) X ( s) L(m0 ise m0 ( s 2 X − c1s − c2 ) + ( k1 + k 2 ) X = w s(m0 s + k1 + k2 ) c m s + c2 m0 II = 1 20 m0 s + k1 + k2 I= 2 w s X = w c m s + c2 m0 + 1 20 s( m0 s + k1 + k 2 ) m0 s + k1 + k 2 2 (I) ( II ) I’in çözümü w A Bs + C = + 2 s(m0 s + k1 + k2 ) s m0 s + k1 + k2 2 ise A(m0s2+k1+k2)+(Bs+C)s=w bulunur.kanun) ∑ Fx = max → max = mg − ( k1 + k2 ) x. (II. d 2x dx . mo 0 x k1 k2 bırakılması ∑ F = ma. ax = x yönündeki hareket için. B=− Am0+B=0 ve A(k1+k2)=w ise m0 w k1 + k 2 w bulunur.

t+ t + c2 sin 1 m0 k1 + k2 m0 k1 + k2 k + k2 t + c2 ' sin 1 t m0 m0 X ( t ) = X I ( t ) + X II ( t ) X ( t ) = c1 cos Başlangıç Şartları 1. c1m0 s + c2 m0 = m0 s 2 + k1 + k 2 c1s + c2 k + k2 s2 + 1 m0 1 s + c2 k + k2 k + k2 s2 + 1 s2 + 1 m0 m0 1 s ) + c2 L−1 ( ) L−1 ( X II ) = c1 L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 2 2 s + s + m0 m0 X II = c1 X II ( t ) = c1 cos c2 ' = c2 k1 + k2 m0 k + k2 w k1 + k2 Genel çözüm bulunur. t=0 ⇒ V=0 dx k + k2 k + k2 k + k2 k + k2 = − c1 1 t ) + c2 1 t) sin( 1 cos( 1 dt m0 m0 m0 m0 129 . t=0 ⇒X=0 2.XI = w 1 w s − k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 s2 + m0 w 1 w s ) − L−1 ( ) k1 + k2 s k1 + k2 s2 + k1 + k2 m0 L−1 ( X I ) = L−1 ( X I (t ) = 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 k + k2 w w − cos 1 k 1 + k 2 k1 + k 2 m0 X I (t ) = X I (t ) = II’nin çözümü.

1 + k1 + k 2 x= w ⎡ k1 + k 2 ⎤ t )⎥ ⎢1 − cos( k1 + k 2 ⎣ m0 ⎦ w k1 + k2 0 m0 ( k1 + k 2 ) .0 + c2 . Bu yok etme işleminin yumuşak olması amaotisör sistemini kalitesini ve aracın konforunu artıracaktır. y yönündeki zıplamalar.0 = − c1 . Düşüp çıkışlar y yönünde de hareket neden olacaktır. 130 .Bu nedenle ani çözümler üretilmelidir. y ve x birlikte analiz edilmelidir. vizkoz eleman ve yay tarafından emilerek zaman içerisinde yok edilecektir.1 ⇒ c2 = 0 w 0 = c1 . t π 2 Uygulama-2: w l h0 Amartisör Düzgün olmayan yol Arabadaki amartisör sistemleri şekildeki gibi hidrolik ve yay elemanlarından meydana meydana gelmektedir. Bir çukur veya tepeciğe arabanın çarpması halinde araba gövdesinde meydana gelen zıplamayı zamana bağlı bulunuz. Hesaplamalarda olabilecek maksimum çukur ve tepe ele alınarak dizayn yapılabilir. Akabinde h0 tekrar sıkışacağınan l mesafesi ilk halinden daha kısa hale gelecektir. Çözüm: Burada tekrar h0 derinliğindeki bir çukura düşerse l mesafesi uzayacaktır.

Ya expolansiyel yada trigonometrik formları bulunacaktır.y Sistem h0 kadar düşer. Dolayısıyla l küçülür. Daha sonra gövde harekete devam eder. V= 2gh 0 = V0 Tekrar yere değdiğinde hız.. m. c . Tekrar yere değer. T kadar zaman sonra l l orjinal değerini bulur. c YI ( s) = − − 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k A= II’nin çözümü aynı şekilde yapılırsa ve I ile toplanırsa. a ise d2y dy + ky = w 2 +c dt dt d2y L(m 2 ) = (Y ( s) s2 − c1s − c2)m dt dy L(c ) = (Y ( s) s − c1 )c dt L( ky ) = (Y ( s)) k w L ( w) = s I’in çözümü w A Bs + D = + 2 2 s(ms + cs + k ) s ms + cs + k A(ms + cs + k ) + ( Bs + D) S = 0 2 w s w (ms + c )c1 + mc2 Y= + 2 s (ms + cs + k ) ms2 + cs + k w YI = 2 s (ms + cs + k ) (ms + c )c1 + mc2 YII = ms2 + cs + k mYs2 − mc1s − mc2 + cYs − c1c + kY = s 2 ( Am + B ) = 0 s( Ac + D) = 0 Ak = w w m.c. ∆=0. Başlangıç şartları t=0 ⇒ y=l t=0 ⇒ V=V0= 2gh 0 lmin y lmax . (daha önceki ∆>0. 1 1 w 1 mw s m. D=− k k k 1 w 1 mw s m. w w. y h0 y=0 ∑F = m.k nı sayısal değerlerine göre gelişecektir. 131 . c s Y ( s) = − − + c1m 2 + (mcc1 + mc2) 2 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k ms + cs + k ms + cs + k 1 w1 s Y ( s) = + c3 2 + c4 2 k s ms + cs + k ms + cs + k Bundan sonra çözüm. ∆<0 da olduğu gibi). B=− .

z’. Y ve z bağımlı değişken.z’.y’’. Bu ilave olarak k sabiti de gelecektir.y. 132 .y’.…) ⇒ k=reel veya integer sabit olmak üzere 1 2 f1(x. z=z(t) ⇒ f1(x.1 Diferansiyel Denklem Sistemleri Daha önce belirtildiği gibi bağımlı değişken sayısının birden fazla olması durumunda elde edilen yapıya diferansiyel denklem sistemleri ismi verilir.y’.z. Bu denklemler bilinen metotlarla çözülerek z=z(t) ve y=y(x) şeklinde bağıntılar bulunur. Bu nedenle klasik sayıdan bir tane fazla şarta ihtiyaç olabilir. Bağlı değişken sayısınca diferansiyel denklem mevut ise normal şartlarda çözüm gerektirir. Eğer bir tane denklem varsa çözüm için bir tane fazla sınır veya başlangıç şartına ihtiyaç vardır. Diferansiyel denklem sisteminin durumuna göre çözüm usulü de değişkenlik gösterir.y. Bağımlı değişken bir tane bağımsız değişkene bağlı ise adi diferansiyel yapının meydana geleceği aşikardır. Bağımlı değişkenlerin bağlı oldukları bağımsız değişkenler farklı olabilir.z’’.…)=f2(t. Diferansiyel denklem sistemlerinde bağımsız değişken bir veya daha fazla olabilir.y’’. Daha önce sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemlerin çözümü için verilen Laplace Transformu ile sabit katsayılı lineer diferansiyel denklem sistemide çözülebilir.z’’.…)=k f2(t.…)=k şeklinde iki tane adi diferansiyel denklem elde edilir. Bu bağıntılarda 1 ve 2 nolu denklemlerin mertebesine göre gerekli sayıda sabitler olacaktır. y=y(x) . “k”’da bilinmeyen sabit olup sınır ve başlangıç şartlarından bulunabilir.z. x ve t bağımsız değişken olmak üzere bir tane denklem mevcut ise ve yapı şu şekilde düzenlenebiliyorsa bir tane fazla şartla çözüm üretilebilir.BÖLÜM-3 ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ 3.

k iki denklemi sağlayan bir sabit olup ci’ler gibi bulunabilir. y’’+3y’+2=k II. bağımsız değişken sayısı 1 (x) tir. m2=-2 yÖ=A k:sabit olduğu için II’nin çözümü: z’’-2z’+1=k m2-2m+1=0 ⇒ m1=m2=1 z=(c3+c4t)et + k ⇒ zH=(c3+c4t)et zÖ=B ≈k ⇒ B=k yH=c1e-x + c2e-2x A=k/2 ⇒ y=c1e-x + c2e-2x +k/2 Burada c1. Bulunan bu değerler üstteki denklemde yerine yazılarak denklemden y=z’-1 bağımlı değişken sayısı bir taneye indirilir. z’’+2y’+y=x z’’+2(z’’)+(z’-1)=x 3z’’+z’=x+1 (sabit katsayılı 2. Problem 2: Çözüm: z ' '+2 y '+ y = x z '− y = 1 z=z(x) ve y=y(x) ise diferansiyel denklem sistemini çözünüz. z’’-2z’+1=k I‘in çözümü: y’’+3y’+2=k (Homojen olmayan sabit katsayılı lineer denklem) m2+3m+2=0 ⇒ m1=-1. y=y(x) I. Burada bağımsız değişken bir tanedir. Z=z(t).mertebe dif denklem. Bu durumda yukarıdaki gibi k sabitleri olmayacaktır.Problem-1: y’’+3y’+2=z’’-2z’+1 denlemini çözünüz. Uygulaması bu konu işlenirken yapılacaktır. c2.y). Bağımlı değişken sayısı 2 (z. Diferansiyel denklem sistemlerinin ikinci türü ise bağımlı değişken sayısınca denklemin elde edilmesidir. Bu tür diferansiyel denklem sistemlerine daha çok kısmi diferansiyel denklem çözümlerinin bir alt aşaması olarak karşılaşılabilir. z=zH+zö) 3k2+k=0 (karekteristik denklem) k(3k+1) =0 ise k1=0 ve k2=-1/3 zH= C1+C2e-x/3 zö= Ax2+Bx zö’=2Ax+B zö’’=2A denklemde yerine yazılarak 6A+2Ax+B = x+1 ise A=1/2 6A+B=1 B=-2 z= C1+C2e-x/3+x2/2+-2x y=z’-1=C3 e-x/3+x-3 çözüm için 3 tane şart gereklidir. c3 ve c4 integral sabitleridir. Alttaki ise y’=z’’ dir. 133 . Bu tür denklemlerin çözümünde türevleme işlemiyle denklem sistemindeki bağımlı değişken sayısı lineer denklem sisteminin çözümü gibi azaltılmaya çalışılır. Bunun içinde bir tane fazla şarta ihtiyaç vardır.

7C1e −4t + 3.766 bulunur.766 ve C2=3.7C 2 e 2t 1 ' y1 + y1 = 4 4 ise y1' = −3. y1' = − y1 + 4 y 2 ⇒ y 2 = ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 . Karekteristik denklemi k2+6k+8=0 ise k1=-4 ve k2=-2 ise y1=C1e-4x+C2e-2x ise y1' = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x y 2 = y1' + 3 y1 = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x + 3(C1e −4 x + C 2 e −2 x ) ⇒ y 2 = −C1e −4 x + C2 e −2 x Problem 4: diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=4 şartlarıyla ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 birlikte çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)). y ' = +2 y1 − 4 y 2 Problem 5: 1' diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=0 şartlarıyla y 2 = y1 − 3 y2 birlikte Laplace Transformunu kullanarak çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)). ' y1' = −3 y1 + y 2 ⇒ y 2 = y1' + 3 y1 ⇒ y 2 = y1'' + 3 y1' y = y1 − 3 y 2 . Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır.7 t [ ] t=0 ise y1=3 .Problem 3: y1' = −3 y1 + y 2 ' y 2 = y1 − 3 y 2 diferansiyel denklem sistemini çözünüz (y1=y1(x) ve y2=y2(x)). 3=C1+C2 (I) − 2. dy dy L( 1 ) = sY1 − y1 (0) = sY1 − 3 L( 2 ) = sY2 − y 2 (0) = sY2 dx dx L( y1 ( x)) = Y1 ( s ). ' 2 y + 3 y = y1 − 3( y + 3 y1 ) = y1 − 3 y − 9 y1 ⇒ '' 1 ' 1 ' 1 ' 1 y1'' + 6 y1' + 8 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir. 4 = 4 (I) ve (II) birlikte çözülerek C1= -0.7C 2 = 16 (II) t=0 ise y2=4 .7 ve k2=2.7C1e −3. y1' = − y1 + 4 y 2 1 ' 1 ' y1 + y1 ⇒ y 2 = y1'' + y1' 4 4 1 '' 1 1 1 y1 + y1' = 3 y1 − ( y1' + y1 ) = 3 y1 − y1' − y1 ⇒ 4 2 2 2 [ ] [ ] [ ] y1'' + y1' − 10 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir. Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir.7C 2 e 2. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır.7 t+C2e2. L( y 2 ( x)) = Y2 134 .7C1 + 3.7t y2 = − 2.7C1 + 3.7 t + 2. Karekteristik denklemi k2+k-10=0 ise k1=-3. Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir.7C 2 ⇒ −2.7 ise y1=C1e-3.

k2=2 . y1'' = −3 y1 + 2 y 2 − 2 y1 + 10 = −5 y1 + 2 y 2 + 10 (I) ve y 2'' = −2 y 2 + 2 y1 + 10 (II) y1'' = −5 y1 + 2 y 2 + 10 . 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 .Newton yasası uygulanarak birbirine bağlı 2 ayrı denklem elde edilir. Her kütle için 2. yay y2-y1 kadar uzayacaktır. m1 y1'' = − k1 y1 + k 2 ( y 2 − y1 ) + m1 g (I) ve m2 y 2'' = − k 2 ( y 2 − y1 ) + m2 g (II) Bu denklemler 2. g=10 ve m1=m2=1 alınarak işleme devam edilirse. (I) nolu denklemden y2 çekilerek 2 kez türetilir. y 2'' = y1'''' + 5 y1'' 2 ise ' 2 y 2 = y1''' + 5 y1' ' 2 y 2' = y1'''' + 5 y1'' ise y1'''' + 5 y1'' = − y1'' − 5 y1 + 10 + 2 y1 + 10 2 135 y1'''' + 5 y1'' = −2 y1'' − 6 y1 + 40 . Y1 = sY2 + 3Y2 k1 m1 k2 m2 Dengede iken y2 y1 Hareketli iken 1. kütle y2 kadar hareket edecektir. Kendisi ve türevleri (II) nolu denklemde yerine yazılarak tek bağımlı değişkene sahip bir diferansiyel denklem elde edilir: k1=3. mertebe sabit katsayılı homojen olmayan diferansiyel denklem sistemidir. Bununla birlikte 1.bu dönüşümler denklem sistemine taşınıp Y1 ve Y2 çekilirse. sY1 − 3 = 2Y1 − 4Y2 sY2 = Y1 − 3Y2 . kütle y1 kadar hareket ederken 2. Şekilde görülen bu yapı yaylar dengede iken harekete bırakılıyor. yay y1 kadar uzarken 2. Kütlelerin zamana bağlı yol denklemlerini bulunuz. s 2Y2 + sY2 − 2Y2 = 3 ⇒ Y2 = 2 = s + s − 2 ( s − 1)( s + 2) s+3 1 1 1 1 4 1 1 1 Y1 = sY2 + 3Y2 = ( s + 3)Y2 ⇒ Y1 = Y2 = − = − ( s − 1)( s + 2) 3 s − 1 3 s + 2 3 s −1 3 s + 2 1 1 1 ⎤ 1 1 ⎡1 L−1 (Y2 ) = ⎢ L−1 ( ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y 2 = e x − e −2 x s −1 3 s+2 ⎦ 3 3 ⎣3 1 1 1 ⎤ 4 1 ⎡4 ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y1 = e x − e −2 x L−1 (Y1 ) = ⎢ L−1 ( 3 3 s −1 3 s+2 ⎦ ⎣3 Uygulama : m1 ve m2 kütleleri yay sabitleri k1 ve k2 olan yaylar ile seri olarak bağlanarak bir tavana asılmışlardır. s ( sY2 + 3Y2 ) − 3 = 2( sY2 + 3Y2 ) − 4Y2 1 1 s 2Y2 + 3sY2 − 3 = 2sY2 + 6Y2 − 4Y2 . .

0 + 6 A = 40 ise A=yÖ=40/6 dır. 12. y 2 (0) = 1 ′ y1 = 2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 y1 (0) = −9. k2=z ise z2+7z+6=0 . 8. 10. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4. 3. 13. Homojen Çözüm: y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 0 k1 = 6i.mertebe sabit katsayılı nonhomojen lineer denklem. 7. 5. 6. Örnek Problemler: 1. k 3 = i. y 2 (0) = 15 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3. Genel çözüm (y=yH+yÖ). 40 y1 = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t + 6 ' y1 = 6 (C1 cos 6t − C 2 sin 6t ) + C3 cos t − C 4 sin t y1'' = −6(C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) − C3 sin t − C 4 cos t 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 ise y1'' + 5 y1 − 10 − (C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) 140 y2 = = + 2(C3 sin t + C 4 cos t ) + 2 2 12 4 tane C sabiti iki kütlenin başlagıçtaki yol ve hız değerlerinin bilinmesiyle bulunabilir. 11. 4. yÖ=A:sabit ise türevler sıfır olur. k4+7k2+6=0 . y 2 (0) = −4 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 . Denklemin sağ tarafı bir sabit olduğu için özel çözümde bir sabit olmalıdır.y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 40 4. ′ y1 = 3 y1 − y 2 ′ y 2 = − y1 + 3y 2 ′ y1 = −4 y 2 ′ y 2 = y1 − 5y 2 ′ y1 = −3 y1 + y 2 ′ y 2 = −4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 8y1 ′ y1 = y1 + 3y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = y1 − 4 y 2 ′ y 2 = −3 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ y 2 = −5 y1 − 4 y 2 136 9. z1=-6 z2=-1 ise k 2 = − 6i. ′ y1 = 4 y1 + 5 y 2 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 ′ y1 = − y 2 ′ y 2 = − y1 y1 (0) = 3. k 4 = −i y1− H = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t Özel Çözüm: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla yapılmalıdır. 2. 0 + 7. 14.

23. y 2 (0) = 7 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. 27.15. 20. 26. y 2 (0) = 2 ″ 39. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3. 18. 34. y 2 (0) = −6 ′ y1 = 5 y1 + 4 y 2 − 5t 2 + 6t + 25 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 − t 2 + 2t + 4 y1 (0) = 0. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4. 25. 16. 33. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 y1 (0) = −3. 36. 31. 30. 21. 22. 24. y1 = −5 y1 + 2 y 2 . y 2 (0) = 7 ′ y1 = −2 y1 + 3 y 2 ′ y 2 = 4 y1 − y 2 y1 (0) = 4. y1 (0) = −3. y 2 (0) = −2 ′ y1 = y1 + 4 y 2 − t 2 + 6t ′ y 2 = y1 + y 2 − t 2 + t − 1 y1 (0) = 2. y1 (0) = 3. y 2 (0) = 1 ″ 38. y 2 (0) = 4 ′ y1 = −3 y1 − 4 y 2 + 5e t ′ y 2 = 5 y1 + 6 y 2 − 6e t ′ y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 − 16t 2 ′ y1 = y 2 + 6e 2t ′ y 2 = y1 − 3e 2t ′ y1 = −3 y1 + y 2 + 3 cos t ′ y 2 = y1 − 3 y 2 − 2 cos t − 3 sin t ′ y1 = 4 y1 − 8 y 2 + 2 cosh t ′ y 2 = 2 y1 − 6 y 2 + cosh t + 2 sinh t ′ y1 = y 2 − 5 sin t ′ y 2 = −4 y1 + 17 cos t ′ y1 = 5 y 2 + 23 ′ y 2 = −5 y1 + 15t y1 (0) = 1. 32. 19. y 2 (0) = −1 ′ y1 = 4 y1 + 8 y 2 + 2 cos t − 16 sin t ′ y 2 = 6 y1 + 2 y 2 + cos t − 14 sin t y1 (0) = 0. y 2 (0) = 1. y 2 (0) = 1 ′ y1 = − y1 + y 2 ′ y 2 = − y1 − y 2 y1 (0) = 1. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 2 y1 + 3 y 2 + 2e 2t ′ y 2 = y1 + 4 y 2 + 3e 2t y1 (0) = − 2 3 . y 2 (0) = 1. 35. ′ y 2 = y1 y1 (0) = 1. y 2 (0) = 3 ″ y1 + y 2 = −5 cos 2t ″ y 2 + y1 = 5 cos 2t ′ ′ y1 (0) = 1. 17. y 2 (0) = −4 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. y 2 (0) = 1 3 137 28. y1 = − y 2 ′ 29. y 2 (0) = 1. y1 (0) = 1. y 2 (0) = 4 ′ y1 = 2 y1 − 4 y 2 ′ y 2 = y1 − 3y 2 y1 (0) = 3. y 2 (0) = 0 ′ y1 + y 2 = 2 cos t ′ y1 + y 2 = 0 y1 (0) = 0. 37. y1 = y1 + 3y 2 ″ y 2 = 4 y1 − 4e t ′ ′ y1 (0) = 2.75 ′ y1 = − y 2 + cos t − sin t ′ y 2 = − y1 + cos t + sin t y1 (0) = −1.

53. 56. y1 + y1 − y 2 = 0 y1 (0) = 1. 54. y 2 (0) = 1. y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 45. y1 (0) = y 2 (0) = y 3 (0) = 0 ′ 42. ′ ′ y 3 + y1 = 2e t + e −t . y1 = y 2 ′ y 2 = y1 ′ 43. y1 = −4 y1 − 6 y 2 ′ 57. ′ ′ y1 + y 2 = 4t + 2. 58. y1 = 2 y1 + 3 y 2 ′ 1 y 2 = y1 + 2 y 2 3 ′ 47. y1 + y 2 = 2 sinh t . y ′ (0) = y ′ (0) = 0 1 40. y1 = y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 48. y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 ′ 44. y1 = y1 − y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 51. ′ ′ 2 ′ ′ y 2 + y3 = e t . ′ ′ y 2 + y 3 = t 2 + 2. y2 (0) = 1. y1 = 5y 2 ′ 52. y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ 50. 59. 55. y 3 (0) = 0 ′ ′ ′ 41.″ y 2 = 2 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. 2 y1 − y 2 − y 3 = 0. ′ y 2 = −5y1 ′ 46. 2 y1 + 5 y 2 = 0 ′ ′ y1 + 2 y 2 − 2 y1 = 2 − 4e 2 x ′ ′ 3 y 2 + 2 y1 − 3 y1 − y 2 = 0 ″ ′ y1 + y 2 = 0 ′ ′ y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ ′ y1 + y1 + y 2 − 4 y 2 = 6 cos x ″ ′ y 2 + y1 − y1 + 4 y 2 = −6 sin x ″ ′ ′ y1 + y1 − 3 y 2 + y1 = 0 ″ ′ y 2 − y1 = 0 ″ ″ y1 − 2 y 2 = e x ′ ′ y 2 − 2 y1 + 2 y1 = e 2 x ″ ′ y1 − y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ y1 − y 2 = 0 ′ y1 + y1 + y 2 = sin x ′ ″ ′ 2 y1 + y 2 + y1 + y 2 + y1 = cos x ″ ″ y1 + y 2 − y 2 + y 1 = 1 ′ y 2 − y1 + y 2 = e x 138 . ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 49.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful