Erciyes Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü

DİFERANSİYEL DENKLEMLER ve UYGULAMALARI
(DERS NOTLARI)

Doç.Dr. Sebahattin ÜNALAN

Kayseri, Eylül 2003
01

BÖLÜM I PROBLEM ve DİFERANSİYEL ÇÖZÜM 1.1 GİRİŞ. Mühendislik bir problemin çözümüne yönelik araştırma yapan bir hesaplama bilimidir. Bir hesaplama işlemi ise, değişik metodlar neticesinde geliştirilmiş olan bağıntı-denklem-eşitlik ismi verilen, değişik fonksiyonların kullanılmasıyla mümkündür. Yani denklemsiz bir problem çözümünden bahsedilemez. “Doğru-Yanlış”, “Az-çok”, “Büyük-Küçük” gibi mantıksal yorumlar ancak bir denklemin vereceği sayısal sonuca göre veya eğrisel karekterestiğine göre yapılabilir. Bu bağıntılar veya denklemler, deneysel olarak bulunması halinde AMPİRİK, nümerik metodlarla bulunması halinde NÜMERİK ve teorik tekniklerle elde edilmesi halinde ise ANALİTİK bağıntılar ismini alırlar. Bir bağıntının çözüm aralığı ve hassasiyeti, sınırlı ve hatasız olabileceği gibi, (-∞, ∞) aralığı ve belirli bir hata olabilir. Bunun nedeni, bir denklemin üretimi sürecinde bazı ön şartların kabul edilmesi ve denklem üretimini imkansız kılan bazı parametreler ihmal edilmesidir. Dolayısıyla hem denklemleri kullanabilmek ve çözebilmek, hemde bu denklemlerden elde edilecek sonuçların doğruluğu hakkında yorum yapmak belirli bir bilgi birikimini gerektirecektir. Bu nedenle, hesaplama işleminde kullanılan denklemlerin nasıl ve hangi şartlarda bulunduğu çok önemli olacaktır. Başka bir ifadeyle, denklemlerin nasıl üretilildiğinin ve çözüm metodlarının ne olduğunun bilinmesi mühendisler için vazgeçilmez bir aşamadır. Bu dersin amacı, bahsedilen denklemlerden TEORİK ve NÜMERİK çözümlerin uygulanabileceği temel yapının oluşturulabilmesi için gerekli olan matematiksel ve temel fiziki teknikleri vermektir. İlave olarak, çözüm modeli olarakta isimlendirilebilecek temel yapının ürünü olan denklemlerin nasıl çözüleceği sorusuda cevaplanacaktır. Çözüm teknikleri ve çözümün uygulanacağı temel yapı, tam olarak doğru olabileceğı gibi belirli bir hata payını baştan kabul ederek yaklaşık neticeler de verebililecektir. Önemli olan bu hatanın problem üzerinde etkisinin mühendislik açısından ihmal edilebilir seviyede olmasıdır. Bu nedenle bir mühendis kesin çözümlerin yanında yaklaşık çözümlerle de ilgilenen kişidir. Çözüme ulaşma yolunda, nelerden vazgeçileceğini ve bu vazgeçilen parametrelerin sonuç üzerindeki etkisi tahmin edebilen matematik ve fizik adamıdır. Mühendis başka bir ifade ile “matemetiksel ve fiziksel olarak doğru olabilen bir çözümü mutlaka bulmak için zorunlu olarak kabul edilen bir hatanın, çözüm sonrasında sonuç üzerine etkisini yansıtabilecek kadar, ilgili problemin gereği olan fiziksel ve matematiksel bilgiye sahip olan ” kişi demektir. Diğer bir bakış açısıyla, mühendis problemi en kolay, mümkün olan en doğru şekilde çözüp, bulunan neticelerin geçerliliğinide tayin edebilen kişidir. Böyle bir kabiliyet ise ancak matematisel ve fiziksel bilgilerin olarak tam olarak bilinmesiyle ve bunların harmanlanmasıyla mümkün olabilir. Sonuçta, probleme ve problemin fiziğine olan hakimiyet, pratik mühendislikte oluşabilecek arızaların veya üretim hatalarının meydana geliş sebeplerinin kolay bir şekilde belirlenmesine ve en kısa zamanda arızanın giderilmesine de yardımcı olacaktır. Örnek-1: İlk hızı 1 m/s olan maddesel nokta, a =

1 şeklinde zamana bağlı ivme ile sin(0.25t ) hareketine devam etmektedir. Hareketin zamana bağlı hızını veren denklemi bulunuz. Denklemdeki t nin birimi saniyedir.
02

dV , dV = ∫ adt ise hız dt ∫ ivmenin zaman üzerinden integrasyonundan V t dt integrali bulunabilir. dV = ∫ ∫ sin(0.25t ) 1 0 hareketin zamana bağlı hız denklemini verecektir. Bu integralin çözümü ile 0-∞ arasındaki herhangi bir t zamanı için geçerli V=V(t) şeklinde bir denklemi verecektir. Ancak verilen integral çözülemeyen bir integraldir. Dolayısıyla V=V(t) şeklinde bir bağıntı üretilemeyecektir. Buda hareketin hızının hesaplanamaması manasınadır. Bu aşamada tam bir çözüm yerine yaklaşık bir çözüm düşünülebilir. Bu yaklaşık çözümün birincisi analitik olarak çözülemeyen integralin sayısal (nümerik) olarak çözülmesidir. İkincisi ise, integralin çözümsüzlüğüne neden olan fonksiyonel yapının belirli bir hata ile giderilmeye çalışılmasıdır. İntegraldeki sin(0.25t) yerine, küçük 0.25t değerleri için ≈ 0.25t yazılabilir. Böylece integral çözülebilir hale dönüşür. Bu yaklaşımın doğruluğu, yandaki şekilden gözlenebilir. Zaman-t nin 0 ile 3 saniye değerleri arasında sin(0.25t) ve 0.25t arasında büyük bir uyum vardır. İntegral eğri altında kalan alanın hesabı manasınada geleceği için 0-3 saniye aralığında her iki eğri altındaki alanda hemen hemen aynı olacaktır. Ancak, 3 saniyeden büyük zaman değerlerinde aradaki fark büyümektedir. Böylece 0-3 arasında kullanılmak üzere hareketin hızını tanımlayan bir denklem üretilebilir.
Çözüm : a =
V

2

2 1.8 1.6 1.4

sin ( 0.25 t ) 0.25 t

1.2 1 0.8 0.6 0.4 0.2

0

0

0
0

1

2

3

4

5
t

6

7

8

9 10
10

Çözülemeyen integral nümerik yöntemlerle çok hassas bir şekilde çözülebilir. Nümerik çözüm ve V(t)=1+4 t1/2 denklemiyle değişik zamanlar için hesaplanan hız değerleri mukayese edildiği zaman 3 s den sonraki hız değerlerinin çok farklı olduğu görülecektir. Yandaki tabloda MATHCAD ile yapılan nümerik integrasyon ve V(t)=1+4t1/2 denklemi ile hesaplanan hız değerleri görülmektedir. İfade edildiği gibi 3 s den sonra hız değerleri arasında fark meydana gelmektedir. 10 saniye için V(t)=1+4t1/2 denkleminden hız hesaplanır- sa %12 lik [=(15.524-13.649)*100/15.524] bir hata yapılmış olur. Değişik zamanlar için nümerik ve analitik hız değerleri [m/s] 1/2 Zaman Nüm.Hes. V(t)=1+4t t [s] 1 5.004 5.000 2 6.681 6.656 3 7.995 7.928 4 8.139 9.000 5 9.194 9.944 6 10.205 10.797 8 13.232 12.313 10 15.524 13.649

∫ dV = ∫
1 0

t

dt ≈ sin(0.25t )


0

t

dt 0.25t

ise

V(t) = 1+4 t1/2 (t<3 s)

Örnek-2: Aynı kütleye sahip bir paraşütün ve bir çelik bilyanın H kadar yükseklikten serbest bırakılması halinde meydana gelen hareketlerin hız ve yol denklemlerini bulunuz. Çözüm : Çelik bilyaya ve paraşüte etkiyen kuvvetler Ağırlık (W) ve Hava Direnç (FR) kuvvetleridir. Hava direnci cismin yüzey alanıyla (A) yakından ilişkilidir. Büyük yüzeylere büyük direnç kuvvetleri, küçük yüzeylere küçük direnç kuvvetleri etkiyecektir. Genel olarak akışkan direnç kuvvetleri akışkan veya cisim hızıyla n.dereceden (Vn) orantılıdır. Bu durumda paraşüt ve çelik bilya için II.Newton Kanunu (∑F=ma) uygulanırsa ivme (a) şu şekilde bulunur.
3

4 . Daha ekonomik ve kolay olan analitik ve nümerik çözümler ile netice aranır. Bir problem bu anabilim dallarından sadece biri ile alakalı olabileceği. Deney reel ortamı temsil edeceğinden. Deneysel ve nümerik çözümlerin aşamaları Tablo-1 de açıktır. İvmeden hıza ve hızdan yola integrasyon ile geçilebilir. W=mg ve FR=AVn ise a = g − AV n m Son ifadeye göre ivme hızın fonksiyonudur. Bir paraşüt hareketinin analizinde kullanılamaz. akışkan cinsine ve akış cinsine göre 0. Bu nedenle literatürde teorinin doğruluğu deneysel çalışma ile doğrulandıktan sonra deneysel çalışma tercih edilmez. Yeni durumda zamana bağlı hız ve yol denklemleri a= dV 1 = g ise V=gt ve s = gt 2 dt 2 olacaktır. Sonra nümerik ve gerekirse deneysel çözümler takip edilecektir. Bu dersin kapsamının daha iyi anlaşılması bakımından. ayar işlemleri. birden fazla alanıda kapsayabilir. Makina Dinamiği ve Mekanik anabilim dallarını ilgilendiren Dizayn. Bu çözüm metodları için gerekli alt yapı ve teknikler Ölçme Tekniği ve Nümerik Analiz dersleriyle verilir. Ancak deneysel çalışma pahalı ve hassas bir işlemdir. a= dV A = g − V n ise ∫ dt = ∫ dt m dV A g− Vn m Son integralin alınabilmesi n değerinin sayısal değerine bağlıdır. İmalat-Konsrüksiyon. Bu durumda ivme yerçekimi ivmesine eşit olup sabit olacaktır. W-FR = ma . Analitik veya teorik analizi içeren çözüm metodu ve aşamaları Diferansiyel Denklemler Dersinin müfredatını kapsamaktadır. Çok küçük yüzey alanına sahip çelik bilya için FR≈ 0 alınabilir. Üretim ve Kontrol hesaplamalarının tamamıdır. Termodinamik. neticeleri daha sağlıklı olacaktır.2 Mühendislik Problemi: Makina mühendisliğinin ilgi alanı olan Enerji. Lise seviyesinde fizik bilgisi olarak verilen bu denklemler sadece direnç kuvvetinin yaklaşık sıfır olduğu veya hareket ivmesinin sabit olduğu durumlarda kullanılabilir. üretim sonrası kontrol gibi tüm süreçler bir problemin kapsamı dahilindedir. Bir problemin hem nümerik hem deneysel veya hem teorik hemde deneysel çözümü yapılabilir. Hareket süresince hız değişeceği için ivme değişecektir. Yukarıdaki örneklerden görüldüğü gibi problem çözümünde amaç en doğru ve en kolay çözümü uygulamaktır.5 ile 2 arasında değer alabilir. Tercih edilen bir denklem vasıtasıyla analitik çözüm aramaktır. Bu durumda integral alma işlemi genel manada mümkün olamadığı için “çözümsüzlük var” denilebilir. Hata tayini. “n” sayısı cisim geometrisine.∑F=ma . Genel olarak bir mühendislik probleminin çözümü için gerekli olan bir denklemin elde edilmesi için başlangıcından sonuna kadar gelişen genel olaylar Tablo-I‘ deki akış şeması ile açıklanabilir. analitik çözüm için bu tabloda görünen aşamalar daha detaylı olarak alt bölümlerde incelemiştir: 1. Çözüm için çözümsüzlüğe sebep olan direnç kuvvet ihmal edilmesi düşünülebilir.

Basınç ve burkulma tesirinde malzeme bir şekil değişimine maruz kalacaktır. Teorik ve Deneysel Neticelerin Mukayesesi Örnek: F [N] luk bir basma kuvveti zorlanan A kesitli L uzunluğundaki makina elemanının 25 oC ve 400 oC sıcaklık ortamlarında çalışması halinde hesaplamalarda dikkate alınacak kriterler neler olabilir. F ∆L1 L ∆L1 < ∆L2 Şekil değişmiş haller 25 oC (a) 400 oC (b) Flambaj hali F ∆L2 F Değerlendirme : Bu makina elemanının F kuvvetini emniyetli bir şekilde taşıması için gerekli kesit ve uzunluk değeri Makine Elemanları.I : Bir Çözüm Denklemin Bulunması için Gerekli Aşamalar Mühendislik Problemi Deney Setinin Hazırlanması Deneysel Çalışma ve Model Fiziksel Büyüklüklerin Tanımlanması Teorik Çalışma Uygun Koordinat Sisteminin Seçilmesi Deneysel Ölçümler ÖLÇME TEKNİĞİ Sınır ve Başlangıç Şartlarının Belirlenmesi Diferansiyel Denklemin Teşkil Edilmesi Sonuçların Yorumu ve Hata Analizi İSTATİSTİK METODLAR Nümerik Çözüm Diferansiyel Denklemin Çözümü Analitik Çözüm NÜMERİK ANALİZ Deneysel Ölçümlerin AMPİRİK DENKLEME Dönüştürülmesi Tüm Sonuçların Fiziki Olarak Yorumlanması. Bu açıdan kullanılan malzemenin emniyetli gerilme değerleri F’ nin sebep olduğu basıncı ve L uzunluğunun maruz kaldığı burkulmayı (flambaj) karşılayacak seviyede olmalıdır.Tablo . Malzeme. Bu şekil değişiminin 5 . Isı transferi ve Mukavemet bilgileri dahilinde hesaplanmalıdır.

W Kw.o C kW/m. Soğutma için eleman içerisinde soğtucu akışkan kanalları açılmalıdır. dayanımı gibi tüm özelliklerinin değişmesine neden olabilir. Bu nedenle atomik yapıda bir değişim gözlenmez. Bu kesitte ve diğer boyutlarda değişime neden olacaktır. birbirleriyle etkileşim halindedirler.sn.q Kcal.λ H. En basit problem için değişken sayısı en az iki tane olması gerekirken. bunların birimleri ve sembolleri Tablo II verilmiştir. sabitlerin problem çözümünde bir zorlaştırıcı ve kolaylaştırıcı bir etkisi yoktur. Böyle bir halde sıcaklık sonucu mukavemette bir azalma veya plastik-elastik şekil değişiminin tehlikesinden bahsedilemez. Bar N/m Nm Kg. Fiziksel büyüklüklerin problemin hiç bir safhasında değişiklik göstermeyen kısmına sabit büyüklükler ismi verilir.E Cp. Dolayısıyla konular birbirinden bağımsız olmayıp. metre. Bu nedenle sadece mukavemet problemi olarak ele alınabilir. Yanlış bir belirleme hasaplanan ve gerçekte meydana gelen değerler arasında bir farkın meydana gelmesine neden olacaktır. oC. İş. 1.τ ν µ P. Bu nedenle atomik (kristalik) yapı değişim gösterebilir. santigrad derece. kilogram) veya birimsiz bütün büyüklüklerdir. Fiziksel 6 . Dolayısıyla mukavemet hesaplarına ilave olarak ısı transferi hesaplamaları ve malzemenin mikroskobik analizide yapılmalıdır. g Makina mühendisliği açısından önemli büyüklükler. Böylece. problemin daha komplex olmasına ve analitik çözümün daha zor olmasına neden olacaktır. Problem çözümünde asıl etkili olan değişken fiziksel büyüklükler’ dir. A ve F ile malzemenin emniyet sınırını belirleyen gerilme değeri yeterlidir.s m. ısı iletme kabiliyeti. Diğer bir ifade ile bulunacak çözüm denkleminde ve çözüm aşamasında karşımıza çıkacak Sabit ve Değişkenlerdir. K Kinematik vizkosite Isı Q.sn daN/cm2 m2/sn Kg/m. saniye ve kg. kgmm2 Joule j/Kg. Fiziksel büyüklükler tespit edilirken probleme olan etkiside başlangıçta belirlenebilmelidir. İyi bir fiziki bilgi aynı zamanda pratikte meydana gelebilecek problemlerin giderilmesinede yardımcı olacaktır. Enerji Hız V. Oysaki b şıkkında malzeme yüksek sıcaklıktadır. Bu açıdan b şıkkında malzeme ek bir sistemle soğutulmalıdır. Mukavemet hesaplamaları için L.p k M m Birim mm4.α σ.sn kW/m2.u m/sn Özgül ısı 2 İvme a.3 Fiziksel Büyüklükler: İlgili probleme etkisi olan birimli (4 temel birim: m. Bu nedenle yüksek sıcaklık ortamında çalışmak istenmeyen neticeler doğuracaktır. mukavemet analizinde tekrar dikkate alınmalıdır.BG Gerilme o o Sıcaklık T C. Bir probleme etkiyen fiziksel büyüklüklerin iyi belirlenmesi çözümün sıhhatini de direkt etkiliyecektir. a şıkkına göre şekil değiştirme (elastik veya plastik deformasyon) kabiliyeti daha fazladır. üst sınırı yoktur.h. N/m2 . Çünkü. Joule Dinamik vizkosite Boyutsuz Basınç Sürtünme Katsayısı µ Boyutsuz Yay Katsayısı Birim uzama ε 3 kg/m Yogunluk Moment ρ Mm Kütle Çökme miktarı δ Sembol I W. Bu büyüklüklerin belirlenmesi ilgili problemin fiziğine hakim olmakla mümkündür. Bu değişim malzemenin sertlik. fiziksel büyüklük sayısının artması. Tablo II : Temel Fiziksel Büyüklükler. Sembolleri ve Birimleri Değişkenler Sembol Birim Değişkenler Zaman T Sn Atalet momenti Yol x. elektrik iletkenliği. Hiç çözüm bulamamak yerine. mikroskopik yapı YMK yapıdan HMK yapıya kayabilir.Cv K. Genelde.çalışılan ortam ve malzeme sıcaklığı ile yakın bir ilgisi vardır. Örnek olarak. Hatta soğutmayı temin etmek için eleman yapısında meydana gelecek dizayn değişimleri. s. kabul edilebilir bir çözümün üretilmesi mühendislik formasyonunun bir sonucudur. a şıkkında malzeme oda sıcaklığındadır. g m/sn Isı iletim katsayısı Kuvvet F.P N Isı taşınım katsayısı Güç P. kolay çözüm açısından hangi fiziksel parametrelerin ihmal edilebileceği tayin edilebilir.

Aerodinamik yapıya sahip bir uç geometrisi ile düzlem yüzeye (küt geometri) sahip bir uç geometrisi aynı etkiye neden olmayacaktır.roket ucunun geometrik yapısı . Bu sürtünme de aşırı ısınmaya neden olur.sürtünme sonucu meydana gelen ısı . Sıcaklık değerinin hesaplanabilmesi için deneysel veya teorik çalışma sonunda bir bağıntının bulunması gerekir. Q . k . roket hızı gibi değerlere büyük oranda bağlı olacaktır. Meydana gelen ısınma roket ucunun geometrisi. Örnek: Atmosferde hızla hareket eden roketin uç kısmındaki sıcaklık değerinin doğru olarak hesaplanması için gerekli fiziksel büyüklükler ne olmalıdır? Et kalınlığı Hareket yönü Roket içindeki cihazlar Hava akım çizgileri Açıklama: Roketin atmosfer içerisindeki hareti esnasında hava taneciklerinin akım çizgileri roketin uç kısmından dolayı şekilde gösterilen yapıya sahip olur. Bu nedenle uç tarafta sürtünme meydana gelir. t zaman ise bağımsız değişken olarak isimlendirilir. malzeme yapısının değişmesi başlangıçta yapılan hesaplamalarıda 7 . Elde edilecek bu bağıntı bulunması gerekli veya kurulacak deney setinde ölçülecek fiziksel büyüklüklere şunlar olmalıdır: Fiziksel büyüklükler : . Hatta havanın sıcaklığı nemi. Genelde. V hız bağımlı değişken olarak.A . Kolay çözümü veren bir grublama tercih edilmelidir. Burada amaç roket ucundaki sıcaklık değerinin rokete ve roket içindeki cihazlara zarar vermeyecek bir seviyede olmasıdır. malzeme ve yerçekimi roketin hareketi süresince sabit kalırken. ρ . diğerleri değişir. “hangi zaman da hız ne olur?” şeklindeki soru sorulması nedeniyle V=V(t) şeklinde gösterim gerekir. Hava tanecikleri roket ucunun çarparak hareket doğrultusuna dik doğrultuda dağılırlar.hareket doğrultusu. x .g Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Sabit parametre Değişken parametre Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Bu büyüklüklerden uç geometrisi. y=y(x)=f(x) fonksiyonel gösteriminde y bağımlı. Eğer “V=10 iken t=?” sorusunun cevabı önemli ise t=t(V) şeklinde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerdeğiştirmesi de mümkündür. V .Sıcaklık.yerçekimi ivmesi . Sıcaklığın düşürülmesi için bir soğutma sistemi düşünülebilir. Bağımsız değişken genelde keyfi değer alabilen değişkendir. Çünkü. Önceki örnekte verilen hareket probleminde. Eğer x = x (y) şeklinde [Örnek: x(y)=4siny] bir düzenleme yapılırsa.büyüklüklerin değişebilir kısmı kendi arasında BAĞIMLI DEĞİŞKEN ve BAĞIMSIZ DEĞİŞKEN şeklinde iki alt gruba ayrılır. Sıcaklık yükselmesi malzemenin ergime sınırını aşarsa istenmeyen. roket hareketini bozan etkileşimler meydana gelir. x ise bağımsız değişkendir [Örnek: y(x)=4sinx].hava yoğunlugu.Roketin hızı. roketin hedefine varmadan bozucu tesirin altına girmesi roketin imal edilme düşüncesine aykırıdır. Gerek ergime ve gerekse soğutma problemleri için roket ucundaki sıcaklık dağılımı bilinmelidir. Çünkü. Meydana gelecek ısı uç taraftaki sıcaklığın yükselmesi ile neticelenir. Bağımlı değişken ise bağımsız değişkene karşı değer alabilen bir değişkendir.malzeme ve malzemenin ısı iletim katsayısı. gece gündüz gibi bir çok faktörle meydana gelecek ısınma değerini etkileyecektir. İstenmeyen bir olayın meydana gelmemesi için roket ucundaki malzeme cinsinin ve et kalınlığının istenen şartları sağlayacak derecede olması gerekir. x bağımlı y bağımsız değişkenler olacaktır. Bu ayırma işlemi problemin çözümünde etkilidir. T .

ısı iletim katsayısı (katıların ısı transfer etme kabiliyetini gösterir). g yerçekimi etkisinde gelişen hareketler içinde kullanılabilir. a) V(t)=Vo-at . Böylece keyfi ve bağımsız ρ.Q. Böyle bir bağıntının bulunması için deney yapan kişinin ölçüm cihazlarının kullanım kapasitesi ve hata yapma büyüklüğü hakkında uzman olması gerekir. Bu denklemler ile hesaplama bağımsız değişken olan zamanın 0 < t < ∞ aralığı içindeki tüm değerleri için geçerlidir. a(ivme) ve t(zaman) değişkenleri için bir birim mecburiyeti verilmemiştir. Denklemlerde bulunan değişkenlerin birimlerinin ne olması gerektiği de açıklanmıştır. Ancak gerçek bir uygulamadan (deney bir nevi uygulama sahası olarak alınabilir) bulunması nedeniyle neticeleri analitik denklemlere göre daha sağlıklı olacaktır.etkileyecektir.Newton Kanunu ve integrasyonla bulunduğu için ANALİTİK DENKLEM’lerdir. denklemlerde sabitler çok küsüratli değildir ve V(hız). sonucun mümkün olduğunca doğru olması için gerçek problemin küçük bir maketi olmalıdır. y(t)=Vot-0. Yani. denklemin ampirik olup olmadığı belirtilir. Verilen denklemler II. Deney seti. Bir çok mühendislik probleminin var olduğu düşünülürse sonsuza giden sayıda deney seti ile ancak tüm mühendislik problemleri çözüme kavuşturulabilir. y(yol). Bu durumda a=g olacaktır. T=T(ρ. Yol ve zaman km (kilometre) ve h (saat) olarak verilmişse hız ve ivme km/h veya km/h2. yoğunluk. Verilen bir denklemin ampirik olduğu. Aynı zamanda ampirik denklemin sağlıklı kullanılma aralığı da belirtilmiştir. diğerleri bağımsız değişken olarak isimlendirilebilir. Çünkü. Hiç süphesiz ki. teorik analizin iyi neticeler vermediği. Sadece değişkenlerin birimleri birbirleriyle uyumlu olmalıdırlar. Bunlara deneysel olarak bulunmaları sebebiyle AMPİRİK BAĞINTI ismi verilir. Bu denklemler ivmenin sabit olduğu ve hareketin yavaşlayan bir karaktere sahip olduğunu göstermektedir. sabit olmasından dolayı. deneysel çalışma ancak. 8 . yoğunluğu ve ısı iletim kabiliyeti deneysel olarak belirlenmiş bir metal plaka içerisindeki sıcaklık dağılımı oldukca iyi bir hassasiyetle teorik olarak hesaplanabilir. değişkenlerin önünde ve üst olarak bulunan sabitlerin çok küsüratlı olmasından anlaşılabilir. Bununla birlikte. x. mühendislik problemlerinin çoğu teorik ve deneysel neticelerin birlikte değerlendirildiği özelliktedirler. Değişken büyüklüklerden sıcaklık bağımlı. 1. herhangi bir problemin deneysel olarak analizi çok kapsamlı deney setini ve çok sayıda deney yapılmasını gerekli kılar. Örnek: Aşağıda verilen denklemleri analitik ve ampirik olması durumuna göre değerlendiriniz.x. Q ve V değerlerine karşılık T nin bağlı olarak hangi değerleri alacağı hesaplanabilir. Deneysel çalışmalarla bulunan bu bağıntıların kullanılabilme aralığı analitik denklemlere göre oldukça sınırlıdır. cm ve s (saniye) verilmiş ise cm/s veya cm/s2 olacaktır.4 Deneysel Çalışma Oldukca karışık ve analitik çözümü mümkün olmayan bazı problemlerde pratik hesaplamalar için kullanılan bir takım bağıntılar-denklemler deneysel çalışmalar neticesinde bulunur. Çünkü. İlgili kitaplarada. sonsuza giden sayıdaki deney seti ise o kadar büyük sayıda personel ve maddi desteği gerekli kılacaktır. ısı taşınım katsayısı (akışkanların ısı transfer etme yeteneğini gösterir).V) şeklinde bir bağıntı araştırılıyor. viskozite (akışkanların sıvılık kabiliyetini gösterir). Bu nedenle malzeme özellikleri hareket süresince sabit kalmalıdır. Böylece deneysel olarak belirlenebilen yerçekimi ivmesi teorik bir analizle birleştirilerek denklem üretiminde kullanılabildiğine dikkat edilmelidir. Dikkat edilirse. Günümüzde. çözümsüzlüğün olduğu durumlarda kullanılmalıdır. yerçekimi ivmesi gibi fiziksel büyüklükler ancak deneysel olarak tesbit edilebilirler. Bu denklemler.5at2 : Vo ilk hızıyla başlamış bir hareketin zamana bağlı hız ve yol denklemleridir. Yinede her hal için çok sayıda yapılması gereken deneylerin getirdiği yüksek maliyet nedeniyle teorik analizin mümkün olmadığı veya büyük oranda hatalı olduğu hallerde deneysel yönteme başvurulur. Örneğin. Aynı zamanda deneysel ölçümler sonucu bulunmuş datalar iyi bir istatiksel bilgi ile değerlendirilmelidir.

ana probleme göre çok daha küçük olan problemciklerdir. Başka birimlerde. Başka bir ifade ile en küçük fiziksel yapıya diferansiyel eleman demek de mümkündür. Ayrılan bu parçalar teker teker birbirlerinden ayrı olarak çözüme tabii tutulurlar. Diferansiyel Yüzey veya Diferansiyel Hacim isimlerinide alabilir. çözülen problem bir geometrik problem ise. Parçalama işlemi diğer bir tanımla türetmedir. onun matematisel olarak türevi (ingilizcede diferansiyel) dir. çözülemeyen problemin sonsuza (N→ ∞ ) giden sayıda parçalama ile çözümü aranırsa. zaman (t) için (zamanın diferansiyel elemanı veya diferansiyeli ). Daha sonra Nümerik Teknikler kullanılarak. termodinamikte ve akışkanlar mekaniğinde Kontrol Hacmi olarakda isimlendirilir. çözüm gayesi ile üretilmiş. Bu denklemde 0 ile 11000 metre arasındaki herhangi yükseklik yazılarak. çözülemeyen mühendislik problemlerinde genellikle süperpozisyon ilkesi uygulanır. Çözülemeyen problemde. 1 büyük problemin N sayıda küçük probleme ayrılması esastır. birimlerinde olmak zorundadırlar. Şayet. Esas 9 . Bu prensibe göre çözülemeyen bir problem çözülebilir daha küçük parçalara ayrılır. Sonuç olarak büyük sistemlerin belirli sayıda alt sistemlere bölünerek. Teorik çalışmada problemin seyri üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler tesbit edildikten sonra. ölçüm değerleri formülize edilmişlerdir. Genelde bir teorinin neticesi deneysel bir çalışmayla doğrulanmaya çalışılır. Diferansiyel eleman. o irtifa seviyesindeki basınç hesaplanabilir. Sıfıra en yakın ve en küçük şeklindeki bir yorum daha doğrudur. diferansiyel eleman esas problemin bir minik minyatürü şeklinde olur. elde edilen her bir parçaya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir. Bu diferansiyel eleman duruma göre Diferansiyel Aralık. en küçük olmakla birlikte hiçbir zaman sıfır değere sahip değildir. Çünkü direkt bir denklem yazmak için mantiken ve fiziksel olarak gerekçe bulunamaz.26 Teorik çalışma deneysel çalışmaya göre ucuz olması nedeniyle tercih edilir. Denklemdeki sabitler çok küsüratlıdır ve değişkenler H ve P . Bahsedilen parçalama işleminin sayısı arttıkca. Özellikle. Bir fiziksel büyüklüğün en küçük parçası. Bu nedenle. H ve P’ nin bu denklemde kullanılması yanlış netice verecektir. Parçalama işlemi makas veya testere ile gerçekleştirilen bir olgu olmayıp. Bu doğrulama işlemi bir problemin birkaç sahası için içra edildikten sonra ileri sürülen teorinin doğru neticeler verdiği kanaatine ulaşılır. matematisel olarak.5 Teorik Çalışma ve Diferansiyel Çözüm 5. lim ∆t = N = dt N →O t şeklinde bir örnekle tariflenebilir. (örnek olarak mm ve N/m2). Bu denklem ile sağlıklı bir hesaplama için maksimum H yüksekliği 11000 m olabilir. Yani denklemin kullanımına bir sınır getirilmiştir. düşünülecek parametre sayısıda azaldığı için. bu gerekçelerin üretilebileceği yeni ortamlar düşünülmelidir. Daha yükseklerde yanlış netice verecektir. Genel olarak. belirlenmiş fiziksel büyüklükler arasında direkt olarak bir denklem türetmek pek mümkün değildir. Genel olarak. Daha sonra sonuçta elde edilen çözümler belirli fizik kaidelerine göre toplanır.0065H ⎤ b) P = Po ⎢1 − ⎥ : Bu bağıntı atmosferin değişik yüksekliklerinde (H) ölçülen basınç To ⎦ ⎣ (P) değerlerinin nümerik ve istatistik metodlarla denklem haline dönüştürülmesinden belirlenmiş olup. elde edilen neticenin daha sağlıklı olmasıda sözkonusudur. Daha büyük problemleri ve yapıları daha küçük problemler veya yapılar şeklinde düşünmenin temel mantığı. Daha önce çeşitli ölçüm cihazlarıyla basınç değerleri ölçülmüştür. Dolayısıyla. Bu işlemde amaç fiziksel büyüklükleri sabit ve değişken şeklinde iki gruba ayırmaktır. havanın atmosferik basıncınının denklemsel ifadesidir. parçalama işlemi bağımsız değişkenler olarak belirlenen fiziksel büyüklükler esas alınarak gerçekleştirilir. Değişken fiziksel büyüklüklerin artan sayısı teorik analizin yapılabilirliğini azaltır. 1.⎡ 0. Dolayısıyla bu bir AMPİRİK DENKLEM’dir. bu değişkenlerin problemin geçerliliği süresince oynadığı rol de tespit edilmelidir. hayali-sanal olarak düşünülen. çözülebilirlik şartına ulaşılabilmesidir. sırasıyla m ve Atm. Ancak. Po ve To deniz seviyesindeki basınç ve sıcaklıklardır. Bu şekilde asıl problem için lazım olan genel çözüm elde edilmiş olur.

Bu tür eğriler veya değişimler asıl problem boyutunda meydana gelir. Bilinen dx en küçük ama. lineer bir değişim yakalamak için. Bir problemde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi herhengi bir eğridir. Çünkü. Diferansiyel denklemlerinde. kısmi integrasyon.Hareket) diferansiyel denklemlerdir. Bu nedenle ya nümerik olarak yada analitik olarak tekrar çözülmelidirler. Diferansiyel eleman ile ana problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler arasında belirli fiziki kaidelere göre geliştirilmiş bağıntılara ise DİFERANSİYEL DENKLEM ismi verilir. Hareket için s ve t böyle bir kavramla birbirine bağlanmakta ve bir denkleme dönüşmektedir. sinuziodal ve logaritmik eğriler veya değişimler meydana gelmez. Aslında soruda “Şeklin yazı ifadesi nedir” sorusuna cevap isteniyor. çözülemeyen bu problemin en küçük parçası olan diferansiyel eleman içerisinde tüm değişimler lineerdir. (II. cosinüs. Dolayısıyla bir çözümsüzlük mevcuttur.5x2+C den. Hareketin tam olarak tanımlanabilmesi için s ve t ye .” gibi Eğrisel Değişim mutlaka bilinmesi gereklidir. Çünkü. Lineer bir değimin eğimi (θ) tüm t değerleri için aynıdır. Daha önce verilmiş olan İntegraller en basit cevaplanamaz. y=0. Hangi aralıklarda çözüm sağlıklıdır. en küçük parçalara ayırarak meydana getirilen çözüm tekniğine ise DİFERANSİYEL ÇÖZÜM denir. bu integralin çözümü olan y = 0. Diferansiyel çözümün anlaşılabilmesi için aşağıdaki kinematik probleminin üzerinde durulmasında büyük fayda vardır.5 ise dx = ?” sorusu hiç bir zaman netice bulamaz. Dolayısıyla çözülemeyen ana problemler süperpoze edilirken genel çözüm grubunu oluşturan herhangi bir eğri çok sayıda doğrulara bölünmektedir. denklem teşkil edilirken bağımsız değişkenin diferansiyel boyutunda. esas problem bir silindir ise diferansiyel eleman da küçük bir silindir parçası şeklindedir. alınabilen veya alınamayan integrallerde olduğu gibi. Bulunacak bu bağıntı benzer hangi problemlerde S(yol) sorulara cevapların kullanılabilir. Ancak. bildiğimiz klasik denklemlerden farklıdır. Direkt hesaplamalar için kullanılamazlar.5(1. Herhangi bir t anındaki θ değeri bulunursa bu tüm t ler için kullanılabilir. analitik olarak çözülebilen ve çözülemeyen tipleri mevcuttur. sistem sonsuza giden sayıda parçalara ayrılarak süperpoze edilir. Şekilden S −S tgθ = 1 0 yazılabilir. bağımlı değişkenin nasıl değiştiği araştırılır.5 için y ne olmalıdır?” sorusu S1 S0 0 t0 θ Lineer Değişim (I. Ancak. İntegrallerin çözümünde karşılaşılan değişken dönüşümleri.problem bir prizma ise diferansiyel elemanda minik bir prizma. Harekette yol zamana göre lineer olarak artmaktadır. Dolayısıyla I. Mühendislik problemlerinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi başlangıçta bilinmez. Genelliklede. Örnek : İki değişik harekette yolun zamana göre değişimleri aşağıdaki şekilde verilmiştir. tan. yarım açı formülleri vb çözüm şekilleri gibi. Yani diferansiyel boyutta parobolik. Bir diferansiyel denklem. en basit eğri-en basit denklem-en basit değişim lineer (y=ax+b) bir denklemdir.hareket) t1 t(zaman) Açıklama : Dikkat edilirse bir hesaplama için mutlaka gerekli olan bir denklem veya bağıntı isteniyor. diferansiyel denklemlerin çözümlerinde de çeşitli teknikler vardır. “x=1. Bu denklemdeki t1 − t0 tgθ yol/zaman kavramına uygun olarak m/s birimine sahip olmalıdır. Sonuç olarak I. Başka bir bakış açısıyla. Bu nedenle “Bu bağıntı nasıl olmalıdır? Nasıl elde edilir? 10 Bu şekle göre I.5)2+C şeklinde hesaplama yapılması mümkündür. Mantıksal olarak en küçük yapı içerisinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi ancak lineer olabilirler. “ y = ∫ xdx integralinde x=1. Buna göre hareketleri tanımlamak için gerekli olan bağıntıları tanımlayınız. sıfır olmayan bir büyüklüktür. exp veya porabolik) cinsinden açık ifadesinin yazılabilmesi problemin çözülmüş olduğunu gösterir. log. bir küre ise diferansiyel eleman küçük bir bir küre parçası. Lineer denklemden daha basit ifade ise sabitlerdir. Sonuç olarak. Bu eğrinin bilinen fonsiyonlar (sinüs.

Hareketteki yaklaşımla hızı bulmak mümkün değildir. Bu hata kabul edilirse her bir hareketcik için I. Fakat. mantıksal bir tabanı olmadığı için yanlış olacaktır.hareketin 4 parçaya bölünmesi I. II. Böylece. Bu nedenle. Netice olarak. yani. II. zamana göre değişimlerin lineer olması prensibi gözetilmelidir. gerçek eğri ve lineer eğri arasında bir ε1 kadar Hata farkı meydana gelecektir. Neticede I. Çözmek içinde hareket daha kısa süreli hareketciklere bölünmelidir. II. Harekette olduğu gibi yol zamana göre düzgün değişmiyorsa kullanılamaz. Bu hatayı azaltmak için çözüm düşünülen küçük hareket sayısının artırılmasıdır. 8 parçacık için 8 bilinmeyenli denklem sistemi ortaya çıkacaktır. Hareket için bu noktada bir çözümsüzlük mevcuttur. V=V(t) veya S = S(t) şeklinde bir bağlantı arandığı için t bağımsız değişken olarak tercih edilmelidir. Dolayısıyla 4 hareketcik için 4 bilinmeyenli. Harekette ise yolun zamana göre değişimi herhangi bir eğridir. herhangi bir an için bulunmuş olan eğim diğer zaman dilimleri için yanlış olacaktır.hareket uygulamasından elde edilecek hız ve denklem sayısıda 8 e çıkacaktır.hareketin çözümünden s ve t arasında lineer bir değişim için çözümün olabileceği sonucu ortaya çıkmıştır. her bir hareketin zamanı ∆t2=∆t1/2 olacaktır. Bu yaklaşımdan hareketle parçalama sayısı arttıkca. II.hareket çözüm gayesiyle daha küçük parçalara ayrılırken. bu çözüm küçükte olsa hatalı olacaktır. bölüm veya dilim sayısının artması halinde meydana gelen hata azalacaktır.hareket ∆t1 lik zamana sahip 4 eşit hareketciğe bölündüğü zaman her hareketcik içerisinde s-t değişiminin biraz daha basit olduğu görülecektir. Böylece 4 küçük hareket için 4 tane denklem ve hız değeri bulunacaktır. “Niçin böyle bir fonksiyon?” sorusu her seferinde cevap bulamayacaktır. Çünkü. Bununla 11 . Bu eğriyi bilinen fonksiyonların çarpımı. I. Bu amaçla dilim sayısı bölüm sayısının 8 olursa. Çözüm için II. Bu büyüklüğe literatürde HIZ ismi verilmiş ve V harfi ile simgeselleşmiştir. Bununla birlikte lineer değişim ve gerçek değişim arasındaki farkta ε1 den yarı yarıya azalarak ε2 ye düşecektir.hareketten elde edilen hız bağıntısı uygulanabilir. II. gerçek değişimler çözüm için olması arzu edilen lineer değişimler birbirlerine yaklaşacaktır şeklinde genel sonuç elde edilir. toplamı veya bölümü şeklinde direkt yazmak. Dolayısıyla I. Hareket 4 ve 8 parçaya ayrılırsa. Örneğin. Yani gerçek ve lineer değişimler birbirine yaklaşacaktır. aşağıdaki S-t grafikleri elde edilir. II. kinematik problemlerde herhangi bir andaki hız ve yol merak edilir. Hareket için V=2sint + lnt veya V = 5t2-et gibi bir tanımlamalar doğru olmayacaktır.ilave olarak m/s birimine sahip yeni bir fiziksel büyüklük gereklidir. S(yol) 1 ε1 Lineer değişim kabulu S(yol) 1 ε2 4 8 ∆t2 0 ∆t2 ∆t2 t(zaman) I. V bağımlı ve t bağımsız S −S S değişkenler olmak üzere V (t ) = 1 0 = t1 − t0 t şeklindeki olup tüm zamanlar için hareketin hızını verir. Çünkü.hareketin 8 parçaya bölünmesi 2 3 4 ∆t1 0 ∆t1 ∆t1 ∆t1 t(zaman) I. Bu denklemler birbirine bağlı olup birinin neticesi bir sonraki hareketciğin input bilgisi olacaktır. Eğrinin eğimi zamanla değişmektedir. Çünkü. Bu denklem eğimin sabit olduğu. yolun zamana göre düzgün değiştiği tüm hareketler için geçerlidir. Hareketin denklemi. Bu nedenle her dilim içerindeki değişim lineer olarak kabul edilirse.

bağımlı değişken sayısı birden fazla ise DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ ismini alır. Ancak. II. Diferansiyel denklemler aynı zamanda bağımlı ve bağımsız değişkenlerin diferansiyellik derecesine (türev mertebesine) göre Mertebe olarak. Bu denklem sisteminin çözümü ayrı bir zorluk olarak düşünülmelidir. Diferansiyel denklem sistemlerinin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem elde bulunmalıdır. yolun zamana göre birinci türevi olduğu sonucu çıkarılabilir. Dolayısıyla. buna türev veya diferansiyel. hata sıfır değildir. Adi diferansiyel denklemler “ d “ . sonsuz veya tanımsız olmadan önceki. Yolun (S) diferansiyeli dS. Yinede. Başka bir ifadeyle birbirinin tersi olan.hareket için herhengi bir zaman diliminde hız ifadesi matematiksel yaklaşımla şu şekilde yazılabilir: n. “Çok bilinmeyenli denklem sistemi nasıl çözülecek?” ve “yukarıdaki ifadeden S nasıl çekilecel?” soruları cevaplanmalıdır. Bu tanımlamalara ilave olarak. Hem bağımlı hemde bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ sözkonusu olacaktır.birlikte ele daha fazla bilinmeyenli denklem sistemi elde edilmektedir. çözüm tekniğini ve diferansiyel denklemi ilk bulan bilim adamlarının isimleriyle anılan diferansiyel denklemlerde mevcuttur. Bu değişkenlerin sayılarına göre diferansiyel eleman üzerinden elde edilecek diferansiyel denklemin isimlendirilmesi yapılabilir. ∞ sn. türev ve integrasyon. Yolun zamana göre değişimi ne olursa olsun bu denklemle cevap almak mümkündür. Daha önce bahsedilen ve asıl problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklerin değişken olanları diferansiyel denklemlerin bağımlı ve bağımsız değişkenlerini meydana getirirler. En az hata ile çözüm için sistem en küçük parçasına ayrılır. ∞ N. Bağımsız değişken sayısı ve bağımlı değişken sayısı birer tane ise diferansiyel denklem ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM ismini alır. Çözüm aşamasında bağımlı değişken ve türevleri eşitliğin sol tarafında. İşlemlerdeki ∆t ve ∆S sonlu küçük zaman ve yol. elde edilen denklem sistemi bir toplama işlemi gerektirir ki bunada integrasyon ismi verilir. ∞ m/sn veya ∞ oC gibi ifadeler ölçüm aletlerinin ve insan hafsalasının ötesinde bir olgudur. Bu son ifadeden hızın. kısmi diferansiyel denklemler “ ∂ “ operatörü ile gösterilirler. Bu işlem sonucu. Bulunan bu denklem tüm hareketler için geçerlidir. En az hata için dilim sayısı olabildiğince artırılmalıdır. sıfır değilse Homojen Olmayan (non-homojen) diferansiyel denklem olarakta isimlendirilir. Eğer parçalanma sayısı sonsuza giden miktarda büyük alınırsa hata değeride sıfıra ve hareketciğin zamanı gidecektir. tanımlı olan son değere matematikten bildiğimiz LİMİT ile ulaşılabilir. eğer eşitliğin sağ tarafı sıfır ise Homejen. bağımlı değişkenin veya türevlerinin en büyük kuvvet derecesine görede Derece olarakta sınıflandırılabilir. 12 . parçalama sayısı t ∆S dS n → ∞ ⇒ → dt → 0 ⇒ lim ∆t = dt = V n n →∞ ε →0 Bu prosesle bulunan denklem DİFERANSİYEL DENKLEM olacaktır. Ancak. Sonsuzluk matematiksel ve fiziksel olarak yorumlanamayan bir büyüklüktür. hızın (V) diferansiyeli dV ve sıcaklığın (T) diferansiyeli dT olacaktır. dt ve dS ise sonsuz küçük zaman ve yol olarak isimlendirilir. Bu nedenle herhangi bir ifadeyi sonsuz kabul etmek mümkün değildir. Bu açıdan II. zamanın (t) diferansiyeli dt.hareketin S = S(t) fonksiyonu belirlenip zamana göre türetilirse hız bulunmuş olur. Bu kavramlar diferansiyel denklemin çözümünü de belirlemektedir. çözüm için bir sistemin sonsuz küçük parçalara ayrılması ve bunların tekrar toplanması olarak tariflenebilir. bağımsız değişken ve sabitler ise eşitliğin diğer tarafında toplanırlar. Bu denkleme ulaşmak için uygulanan sonsuz küçük parçalara ayırma mantığı ve süreci DİFERANSİYEL ÇÖZÜM olarak bilinmektedir. Hareketciğin meydana geldiği bu en kısa zaman aralığı DİFERANSİYEL ELEMAN olacaktır. Ancak meydana gelecek çok bilinmeyenli denklem sistemini çözümü bu artırıma engel olacaktır. operatörü ile. Bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM.

derece (non-lineer) non-homojen dx 2 ⎡ dy ⎤ 4) ⎢ ⎥ + 4 y = sin x : y bağımlı.derece non-homojen ⎣ dx ⎦ d4y + 4 y = 0: y bağımlı. Açık formu bilinmeyen birden fazla bağımsız değişkene bağlı bir bağıntının diferansiyeli alınabilir ve bu diferansiyel form minimum-maksimum hesabı veya başka çözüm amacıyla kullanılabilir.derece (lineer) non-homojen dx 2 3) dy + 4 y 3 = sin x : y bağımlı. x ve y bağımsız değişkenler. 1. 1. 1. dz = ∂z ∂z dx + dy dy ∂x d 2z = ∂2z 2 ∂2z ∂2z dx + 2 dxdy + 2 dy 2 ∂x 2 ∂x∂y dy Özellikle extramum (minimum veya maksimum) noktaların belirlenmesi noktasında çok faydalıdır. 1. ve 2. x bağımsız değişken.derece (lineer) non-homojen 2) d 2y + 4 y = sin x : y bağımlı.sistemi 9) ∂2u ∂2v + = x+y ∂x 2 ∂y 2 :u ve v bağımlı . 1. 1. Böylece yukaridaki örnek için ∂z = 0. Mertebe.Örnek : Aşağıdaki diferansiyel denklemleri isimlendiriniz.denk. Kısmi dif. 13 .derece dr ∂2T ∂2T + = 0 : T bağımlı değişken. Isı transferinde kullanılır. t bağımsız değişkenler. mertebe.mertebe. Fakat bağımsız değişken bu noktalarda kesinlikle sıfır değildir.denk. x ve y bağımsız değişkenler. mertebe 1. Bir z=z(x. x bağımsız. Kısmi dif. 4.denklem ∂x 2 ∂y 2 ds d 2 r + =3 dt dt dr − 3s = ln t dt ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y 8) : s ve r bağımlı. 1.1 Bazı Diferansiyel Uygulamaları Diferansiyel yaklaşım denklem üretiminin yanında varolan bazı denklemlerin çözümünde de kullanılır. dx≠0 ve dy≠0 yazılabilecektir.derece homojen 5) dx 4 6) q = − k 7) dT : Fourier Dif.mertebe.5. Mertebe. sistemi 1. Bu noktada bazı örnekler şu şekilde verilebilir. 2. türevleri şu şekildedir. 1) dy + 4 y = sin x dx : y bağımlı. Denklemi . x bağımsız değişken. x bağımsız değişken.y) fonsiyonunun 1. 2. Bir extramum noktada bağımlı değişkenin diferansiyeli sıfırdır. x bağımsız değişken. Adi dif. 3.

(300-25) denklemiyle basitce hesaplanabilir. son terim ise zamana bağlı ivme olarak bilinir.t) ise dV = ∂V ∂V ∂V dV ∂V dx ∂V dy ∂V dz ∂V ∂V + ise a = W+ + V+ + U+ =a= ∂x ∂y dt ∂x dt ∂y dt ∂z dt ∂t ∂t ∂z Son ifadedeki ilk üç terim konuma bağlı konvektif ivme. Isı akış doğrultuları şekilde oklarla gösterilmiştir. Sıcak sıvının soğumasının en az düzeyde olabilmesi için düşünülen geometrilerin boyutları ne olmalıdır. V ve W olarak gösterilirse hız için şu işlemler yapılabilir. Problem-2: 25 oC lık ortam sıcaklığında 300 oC lık sıcaklığa sahip 1000 m3 lük bir sıcak sıvıyı saklamak üzere iki farklı geometriye sahip depo düşünülmektedir. Meydana gelen ısı transferi Q=C. Hız bir vektörel büyüklük olup her 3 eksen üzerinde de izdüşümü meydana gelebilir.A. 1. V hızının x.Problem-1: Bir akış ortamında akışkan taneciklerinin hızını veren hız profilini veya hız alanını belirleyiniz.z. 2. Burada C depo malzemesinin ve ortamın bir sabit değeridir. V=V(x. geometri R yarıçapında ve H yüksekliğindeki bir silindirik yapı. y ve z üzerindeki izdüşümleri U. V = Ui + Vj + Wk . Bu durumda ısının en az miktarda kaybı için sadece A yüzeyi ile 14 . dz + dy + dx + ∂x ∂y ∂t ∂z Bulunan diferansiyel ifade dt’ye bölünerek ivme bağıntısı bulunabilir. Aynı zamanda her noktadaki hız değeri zamanlada değişebilir. geometri ise KxLxM boyutlarında prizmatik yapıdır. dolayısyla akış kesiti değiştiği için kütlenin korunumuna göre hızda değişmelidir. Yukarıdaki şekilden görüleceği üzere seçilen orijin noktasından uzaklaştıkca farklı hız değerlerine ulaşılacaktır. R K M H L Açıklama: Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. Taneciklerin ivmesi için bir bağıntı türetiniz.y.z ve t nin fonksiyonu olacaktır.A. En az ısı kaybı için hangi geometri uygundur. A ise ısının transfer olduğu yüzeydir. Dolayısıyla hız sabit olsada akışkanlar için ivme sıfır olmayabilir. ∂V ∂V ∂V ∂V dt yazılabilir. z V x 0 y Çözüm için gerekli koordinat sistemi kartezyen (x:y:z) olarak seçilirse akışkan taneciklerinin hızı x.y. Bu durumda hız x.(Tiç-Tdış)=C. y ve z ye göre değişecektir. Akış kanalının boyutları.

10+10. Silindir yapının tercih edilmesiyle ısı kaçağından %7.58m 2 R 5.10)=600 m2 1000 m3 lük hacim silindir yapı ile daha düşük yüzey alanı ile sağlanmaktadır. Q ve A doğru orantılı olacağı için.58]x100/600) daha tasarruf edilebilir. 1000 1000 ∂A 1000 1000 + + LM ) ise = 2(− 2 + M ) = 0 ⇒ M = 2 ∂L L L M L ∂A 1000 1000 1000 .10)=10 m dir .582 0 1000 1000 = = 10. 1000 m3 lük hacmi veren en küçük A yüzeyi aranmalıdır. 15 .58 m2).838m .419) 2 + = 553. L= ⇒ L3 = 1000 ise L=10 m = 2(− 2 + L) = 0 ⇒ L = 2 2 2 ∂M M M 1000 / L A = 2( [ ] M=1000/102 =10 m ve K=1000/(10. olmalıdır. Amin=2(10.613 10 × ⎛ 2000 ⎞ R=⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 1/ 3 = 5. 2 2/3 πR ⎛ 2000 ⎞ π⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 2000 Amin = 2πR 2 + = 2π (5. Silindirik yapı için çözüm: HACİM= πR 2 H = 1000 ⇒ 1000 1000 ve A = 2πR 2 + 2πRH = 2πR 2 + 2πR 2 πR πR 2 A nın en küçük değerini bulmak için türevi sıfır olmalıdır. A=A(M. prizmanın yüzey alanından (600 m2 ) daha küçüktür. 2000 dA 2000 A = 2πR 2 + ⇒ = 4πR − 2 = 0 3000 R dR R 3 H= 2.419 5 10 15 20 1 r 20 Prizmatik yapı için çözüm: HACİM= KLM = 1000 ⇒ K= 1000 1000 1000 + + LM ) ve A = 2( KL + KM + LM ) = 2( M L LM Öncekinden farklı olarak burada A hem L hemde M nin fonksiyonu olarak elde edilebildi. Bu şekle göre R nin 5 m civarlarında A yüzey alanının minumum bir değeri vardır.oynanabilir.419m A( r) 1000 H= 553.L) ise diferansiyeli şu şekildedir.7 (=[600-553.10+10. Silindir için sadece R’nin fonksiyonu olarak değişiyordu. ∂M A’nın en küçük değerini bulmak için türevi (dA) sıfır olmalıdır. Bunun içinde A’nın L ve M ye göre kısmi türevleri sıfır olmalıdır. =0 ∂L ∂L ∂M ∂A = 0 . en az ısı tranferi için A değeride en küçük olmalıdır. Silindirin yüzey alanı (553. A nın R ye göre değişimi şekilde verilmiştir. dA = ∂A ∂A ∂A dL + dM ise dL≠0 ve dM≠0.

alanının maksimum a olması için kenar uzunlukları ne olmalıdır. y Zy y0+dy y0 dy dx Zx Z Zx ? dx dy ? Zy Diferansiyel Eleman Diferansiyel yüzey 0 x0 x0+dx x 16 . Bu serideki xo çözüm sahasının alt ve üst noktaları arasını veya çözüm civarını tarif eder. Bu serinin bir xo noktası civarında gösterimi şu şekildedir: y = ∑ Cn ( x − xo ) n =C0 + C1 ( x − xo ) + C2 ( x − xo ) 2 + C3 ( x − xo ) 3 + C4 ( x − xo ) 4 + .2 5. Değişik seri ifadeler olmakla birlikte en temel seri “kuvvet serisi” olarak bilinir..2 n! n =0 Bu açılımlar yardımıyla çözümsüzlüğe sebep olan bir türevlenebilir bir fonksiyon polinom haline dönüştürülerek çözümsüzlük aşılmaya çalışılır.2 n =0 ∞ y' ' ( xo ) 2 y' ' ' ( xo ) y ( n) ( xo ) 3 y( x) = y( xo ) + y' ( xo )( x − xo ) + ( x − xo ) + ( x − xo ) + . + Cn ( x − xo ) n n =0 ∞ Bu ifade n..4. Herhangi bir triginometrik veya logaritmik fonksiyonun kendisi çarpımı veya toplamı bu açılım ile gösterilebilir. a=250-b Alan=A=a.3.. Seriler yardımıyla dx. Çözüm süreci içerisinde fonksiyonun kendisi işlemin devamını mümkün kılmaz ise seri açılımıyla devam edilir. bir aranılan kök değerinin yaklaşık değeri veya bir türevin noktası olabilir. Örnek olması açısından bir integralin alt ve üst sınırının ortalaması.. = ∑ ( x − xo ) n 2 3. = ∑ n! 2 3. ∞ y ' ' (0) 2 y ' ' ' (0) 3 y ( IV ) 4 y (V ) 5 y ( n ) (0) n x y ( x) = y (0) + y ' (0) x + x + x + x + x + .? Çevre=2a+2b=500 m. Koordinat sistemini (x:y) seçerek diferansiyel elemanı oluşturunuz..Problem-3: 500 m uzunluğundaki bir tel ile bir saha çevrelenecektir.. Bu serilerin xo=0 açılımı Maclaurin ve xo≠0 açılımı ise Taylor serisi olarak bilinmektedir. Dikdötgen şeklinde olması istenen sahanın.dy lik diferansiyel elamanın sınırları arasında bir bağıntı geliştiriniz.2 Seriler Analitik veya teorik çözümlerin üretilmesinde en çok kullanılan yötemlerden biride seri açılımlardır.5.3.. Problem: Şekilde görülen taralı alanda Z vektörü düzlemsel değişim göstermektedir.2 4..b =b(250-b) = 250b-b2 dA/db=0 ise 250-2b=0 ise b=125 m ve a=125 m bulunur b 1.. Derece bir polinomu gösterir.

Çözüm için taralı alan diferansiyel yüzeylere bölünmüştür. Direkt bir denklem yazmak mümkün olduğu için. Bu durumda Z nin x ve y’ ye göre x0 ve y0 daki Taylor açılımları şu şekilde olacaktır: ∞ ∂Z ( xo ) ∂ 2 Z ( xo ) ( x 2 − xo ) ∂3 Z ( xo ) ( x − xo )3 ∂ n Z ( xo ) ( x − xo )n Z ( x) = Z ( xo ) + ( x − xo ) + + + . = ∑ ∂y ∂y 2 2 ∂y 3 3. Örnek olarak diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki gerilme σ ise dx kadar ve dy kadar sonraki değerleri şöyledir. akış ortamı bir denklemin yazılabileceği 17 . tüm sistemler için bir değişimi seri ile ifade etmek mümkündür. Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂y ∂x ∂Z ( xo ) dx ∂x Bulunan son ifadelerde gerekli yoketmeler yapılarak ve yeniden düzenlenirse Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + . Bu soru seri açılım ile cevaplanabilir. Buradaki x. özellikle sürekli ortamlar için (ısı akışı veya akışkan akışının oluşturduğu ortam katı cisimler gibi belirli bir sınıra sahip olmadığı için sürekli ortam olarak isimlendirilir) önemlidir. Diferansiyel eleman üzerinde x0≠0 ve y0≠0 olduğu için Taylor Serisi bu amaçla kullanılabilir.2 ∂x n n! n =0 Z ( y) = Z ( yo ) + ∞ ∂Z ( yo ) ∂ 2 Z ( yo ) ( y 2 − yo ) ∂3 Z ( yo ) ( y − yo )3 ∂ n Z ( yo ) ( y − yo )n ( y − yo ) + + + . Z ( y) = Z ( yo ) + ∂y ∂x Bu ifadeler diferansiyel eleman içerisinde Z’ nin x ve y’ ye göre değişimini göstermektedir. y ve y0 değişken oldukları için seçilen bir eleman tüm diferansiyel elemanları temsil edecektir. Z x ve y’ ye göre lineer olarak artacağı veya azalacağı için. = ∑ ∂x ∂x 2 2 ∂x3 3. yukarıdaki denklemde x=x0+dx ve y=y0+dy yazılmalıdır: Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( yo + dy − yo ) ( xo + dx − xo ) . Ancak Z hem x hemde y ile değiştiğinden türevler kısmi türev olacaktır. σ ( x + dx) = σ ( x) + ∂σ ( x) dx ∂x σ ( y + dy ) = σ ( y ) + ∂σ ( y ) dy ∂y Bir hava akımında akış sıcaklığına ve basıncına bağlı olarak hava yogunluğu çok değişecektir.. Bu amaçla. Sonsuza giden sayıda olan diferansiyel yüzeylerden bir tanesi ele alınarak istenen bağıntı kurulabilir. Z=ax+b ve Z=cy+d ise 1... Z ( x) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( y − yo ) ( x − xo ) . Daha önce verilen seride y yerine Z yazarak x ve y yönündeki değişimler Taylor Serisi belirlenmiş olur. Çünkü tüm fonksiyonlar seriye açılabilir. (x0:y0) daki Z değerleri biliniyor kabul edilirse. Böylece yukarıdaki açılımlar şu şekle dönüşürler. (x0+dx:y0+dy) daki Z değerleri bu denklemler yardımıyla belirlenebilir. x0. Diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki (x0:y0) veya girişindeki değerler Zx ve Zy ise karşılık yüzeylerdeki (x0+dx:y0+dy) veya çıkıştaki değeri nedir? Bu soru diferansiyel eleman üzerinden denklem üretiminde. Nasıl bir eğri değişimi ile iki sınır birbirine bağlanmaktadır. Bir yüzeydeki Zx ve Zy değerleri hangi fonksiyonel değişimle diğer yüzeylere ulaşmaktadır.. Dolayısıyla yukarıdaki ifadede. Bu elemanın koordinatları (x0:y0) ve (x0+dx:y0+dy) olacaktır... Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂Z ( yo ) dy ∂y bulunur Bulunan sonuçlar mühendislikte kullanılan değişik fiziksel büyüklükler için gemelleştirilebilir.türev sabit olacaktır. (x:y) düzleminde hava yoğunluğu hesabı yapılmak istenirse yukarıdakine benzer işlemler yapılır. Sadece diferansiyel eleman için değil. Daha yüksek mertebeden türevler bu durumda sıfır olacaktır.2 ∂y n n! n =0 Daha önce diferansiyel elemanın sonsuz küçük olduğu ve içerisindeki tüm değişimlerin lineer olduğu söylenmişti.

Başlangıç ve sınır sartları tariflenirken bu orijin noktası ve koordinat sisteminin tipi dikkate alınmalıdır. Bir problem sadece sınır veya sadece başlangıç şartı gerektirebileceği gibi her ikisinide birden isteyebilir. Mertebe. Yani. makine mühendisliği eğitimi sürecinde mutlaka 18 . Bu diferansiyel denklemin çözümünden hesaplamalarda kullanılabilecek analitik bağıntılar bulunur. Diferansiyel denklemlerin çözümü daha ziyade belirsiz integral çözüm mantığı ile çözülürler. mertebe için 3 tane C sabiti bulunur. Eğer proplem geometrisi üzerindeki orijin noktası yer değiştirirse. II.6 Başlangıç ve Sınır Şartları İntegrallerin en basit diferansiyel denklem oldukları noktasından hareketle başlangıç ve sınır şartlarının tarifi ve gereği integrasyon işleminden verilebilir. İşte bu C sabitlerinin sayısal karşılıklarının bulunmasını sağlayan hallere BAŞLANGIÇ ve SINIR ŞARTLARI ismi verilir. “C” bir sabit olup reel. Literatürde. bağımsız değişken geometri veya boyut ise bulunması gereken şart SINIR ŞARTI olarak isimlendirilir. enerjinin korunumu. kütlenin korunumu. Diferansiyel denklem çözümlerinde bu sabitlerin sayısı daha fazla olabilir.diferansiyel elemanlara bölünür. Çözüm fonksiyonu bulunabilmesine rağmen. Bu şartların anlaşılması için. x3 y = ∫ x dx ⇒ y = +C 3 2 x=3 ⇒ y=? 33 y = +C 3 (C den dolayı y tam belli değil) Belirsiz integral ile sadece bir C sabiti karşımıza çıkmaktadır. 3. tamsayı. Eğer bu şartlar yerine gelmezse rahatlıkla çözümün yanlışlığından bahsedebiliriz. Sonuç olarak başlangıç ve sınır şartlarının bilinmesi veya problem üzerinden çıkarılabilmesi gerekir. İyi tesbit edilmeleri çözümün sağlığı üzerinde müspet yönde etkili olacaktır. mertebe için 2 tane C sabiti . diferansiyel denklemlerin çözümü esnasında da belirsiz integral çözümünde karşımıza çıkan integral sabitlerine benzeyen “C” diferansiyel denklem sabitleri karşımıza çıkar. ρ ( x + dx) = ρ ( x) + ∂ρ ( x) dx ∂x ρ ( y + dy ) = ρ ( y ) + ∂ρ ( y ) dy ∂y Diferansiyel eleman üzerinden çeşitli fiziksel kanunlar.Newton Yasası vb kullanılarak yukarıdaki eşitlikler ile bir diferansiyel denklem bulunur. bağımsız değişken sayısı 2 olan bir kısmi diferansiyel denklemin C sabiti sayısı 4 tür. Bu şartlar aynı zamanda diferansiyel denklemin çözümü sonrasında bulunan analitik ifadenin sağlaması gereken değerlerdir. özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin çözümünde çok etkilidirler. silindirik koordinatlar veya küresel koordinatlar ) göre yapılmak zorundadır. mertebe için 1 tane C sabiti. Bir noktada çözüm denkleminin fiziki olarak doğru olup olmadığı hakkında karar vermemizi sağlayan en temel büyüklüklerdir. Görülebileceği gibi çözüm için belirli olması gereken şart sayısının C sabiti sayısına eşit olması gerekir. Diğer taraftan. Her koordinat sistemi mutlaka bir orijin noktasına sahiptir. integrasyon işlemi veya diferansiyel denklem çözümü sonrasında elde edilecek çözüm denklemi bu C sabitlerinide içerecektir. Bu şartlar problemin yapısından elde edilir. Bu şartlar. 2. 1. negatif. Elemanın bir yüzeyindeki belirli kabul edilerek diğer yüzeyindeki yogunluklar yazılabilir. kullanılacak şartların durumlarına göre problemler SINIR DEĞER PROPLEMİ veya BAŞLANGIÇ DEĞER PROBLEMİ olarak da isimlendirilebilir. Yoğunluk (ρ) için bu değerler. Diferansiyel denklemin bağımsız değişkeni zaman ise bulunması gereken şart BAŞLANGIÇ ŞARTI. diferansiyel denklemim çözümü mutlaka bir koordinat sistemine (kartezyen koordinatlar. Bilindiği gibi belirli integrasyon (sınırlı integrasyon) ve belirsiz integrasyon (sınırsız integrasyon) şeklinde iki integral alma yöntemi mevcuttur. pozitif veya complex sayısal karşılığı belirli olmayan büyüklüktür. başlangıç ve sınır şartlarının değeride değişecektir. başlangıç ve sınır şartları şartlar sağlanamadığı için çözümsüzlük mümkün olabilmektedir. Bu sabitlerin sayısı diferansiyel denklemin mertebesine göre değişir. Dolayısıyla. Eğer bağımsız değişken sayısı biden fazla ise bu sayılar bağımsız değişken adedi ile çarpılmalıdır. Örnek olarak. 1. 2. Sonuç olarak nümerik karşılığı belli olmayan C’ li denklem ile direkt olarak sayısal bir hesaplama yapılamaz.

ısı iletim yeteneği ) 4.b ve c eğrilerinden biri olacaktır Her mühendislik probleminin çözümünde mutlaka bir referans sistem olarak bir eksen takımı (Kartezyen koordinat sistemi. Sıcaklık . Silindirik veya küresel koordinatlardan birisi) seçilmeli ve problem geometrisinin bir yeride eksen takımının orijin noktası olarak tercih edilmelidir. Isının yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa akması gerektiği için. x = L ise T=T2 ∆T=T1-T2 x = 0 ıse T=T2 x = L ise T=T1 Bir duvar veya levha ile iki ayrı sıcaklığa sahip iki ayrı ortam oluşturulmuştur. Bulunan diferansiyel denklemlerin belirlenen sınır veya başlangıç şartları vasıtasıyla çözümleri ileriki bölümlerde verilecektir. A Sınır Şartları orijin noktası solda orijin noktası sağda 1. düşerse bir ısı absorberi olmalıdır. Kalınlık . Zaman . duvarın iç noktalarındaki sıcaklık değerleri T1 ve T2 den büyük veya küçük olamaz. Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. Böylece duvarın bir yüzeyi T1. T 3.görülecek en temel konuları ihtiva eden. Malzeme (yoğunluk. Aksi halde. x = 0 ıse T=T1 2. t 6. Transfer olan ısı mıktarı . Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. Böylece duvar içerisindeki sıcaklık değişimi T(x) eğrisi veya denklemi şekildeki a. PROBLEM-1: L kalınlığındaki levha veya duvarın iki yüzeyindeki sıcaklıklar T1 ve T2 dir. minimum veya maksimum noktalara sahip çözümler fiziken yanlış olacaktır. Böyle bir durumda iki ortam arasındaki levha veya duvar üzerinden bir miktar ısı geçecektir. Bu problemlerde ilk önce diferansiyel denklemin meydana getirilmesi araştırılacak daha sonra başlangıç ve sınır şartları bulunacaktır. Çünkü. duvar veya levha içindeki sıcaklık yükselirse bir ısı üreticisi. b ve c eğrilerinden biri olacaktır. q 2. diğer yüzeyi T2 sıcaklığına sahip olacaktır. çözüm fonksiyonunun bu eğrilerden birini vermesi gerekir. bulunması 19 . Yüzey alanı . L 5. Doğru bir çözüm için. Bu sıcaklık değerleri T1>T2 şeklinde birbirinden farklı olarak verilmiş ise levha-duvar içerisinden geçen ısı miktarını ve levha-duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklere bağlı olarak bulunuz. aşağıdaki uygulama problemlerinin iyi analiz edilmesinde fayda vardır. Doğru olması mümkün olabilecek veya beklenen çözümler neler olabilir? Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c q T2 T2 0 x=L L x Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri Problemi etkileyen Fiziksel büyüklükler: 1. Termodinamik kanunlara göre iki ortam arasında ısı transferinin olabilmesi için ortamlar arasındaki sıcaklık farkının sıfırdan farklı olması gerekir (∆T=T1-T2≠ 0). elde edilen diferansiyel denklemlerin çözümüyle bulunması gereken eğriler araştırılacaktır. Duvarın veya levhanın iç bölgesindeki sıcaklıklarda bu iki değerin arasında olacaktır. Çünkü. şekilde görülen kesik çizgilerle verilmiş eğrileri tanımlayan. Böyle bir bilgi olmadığı için doru sıcaklık dağılımları a. En son olarakta.

20 .Levha veya duvar malzemesinin ısı iletme kabiliyeti iyi ise daha çok ısı. Başka bir ifade ile sıcaklık (T) kalınlığa (L. yasasına göre ısı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. Yani malzemenin ısı iletme kabiliyeti ısı yükü ile doğru orantılıdır. Direkt böyle bir bağıntının yazılması şu aşamada mümkün değildir. Böylece çözüm düzlemi düşey doğrultu T ve yatay ısı akış doğrultusu x olacaktır. Başka bir ifade ile iki ortam arasında ısı transferinin olması için aralarında bir sıcaklık farkının (∆T=T1-T2 ) olması gerekir.x ve y) bir problem meydana gelecekti. Eğer x yönü q doğrultusuna göre 30o açılı seçilseydi T ve q hem x hemde x’ e dik doğrultuda (y doğrultusu) değişim göstereceğinden 3 boyutlu (T. Yukarıdaki fiziksel büyüklüklerin 2. Bununla beraber sıcaklık kalınlığın her noktasında farklı değerler aldığı için değişkendir. Yani q ile L ters orantılıdır. Duvar içerisi koordinat sisteminin x boyutu ile temsil edildiğinden T x’e göre değişecektir. düzlemsel kartezyen koordinatlar seçilmiş ve eksen doğrultularıda T ve x olarak alınmıştır. Bu değer literatürde ISI İLETİM KATSAYISI olarak bilinmektedir. ( q ≈ 1/ Lm . Malzeme. .malzeme. Dolayısı ile sıcaklık farkı büyüdükce transfer olan ısı miktarınında artması gerekir. Malzemenin ısı iletme kabiliyeti malzemeye ait bir sabit olup. fiziksel büyüklükler arasında şu yorumlar çıkarılabilir: . Zaman bağlı olarak değişen problemlere DAİMİ OLMAYAN (unsteady) problem ismi verilir. Bu tür zamana bağlı olarak değişmeyen problemler DAİMİ (steady) veya SÜREKLİ REJİM olarak isimlendirilir. Seçilen eksen takımının her eksenine (her doğrultusuna) fiziksel büyüklüklerden bir tanesi atanmalıdır. Bu şartlar altında gerekli olan sınır şartları çıkarılmıştır. Böylece 2 boyutludeğişkenli (T ve x) çözüm aranacaktır. mühendisliğin pratik uygulamalarında zamana göre bir değişme istenmez. Bu problemin çözümünde amaç fiziksel büyüklükler arasında q=q(T. ( q ∝ ∆Tn .Termodinamiğin 2.A ısı akış doğrultusuna dik yüzey alanı olup transfer olan ısı ile doğru orantılıdır. Şayet T ve x zamana bağlı olarak değişmiş olsaydı eksenlerin biri zaman boyutunu temsil ederken. yüzey alanı ve transfer olan ısı sabittir. Çünkü. 4 ve 5 nolu elemanları değişken olurken diğerleri sabittirler. zaman problemin çözümünü zorlaştırmasının yanında. Eksen takımı olarak.Levhanın veya duvarın kalınlığı arttıkca q miktarı azalmalıdır. Yani sıcaklık duvar içerisindeki noktadan noktaya değişmektedir. Bu sıcaklık farkı sıfır ise ısı transferi olmaz. problem geometrisi bir düzlem yapı arzettiği için.x. Ancak bir denklemin veya bağıntının geliştirilmesine yardımcı olabilecek.t) (1) şeklinde bir denklem geliştirmektir.A.x) bağlı olarak değişmektedir.gerekli başlangıç ve sınır şartları ancak orijini belirli olan bir sistem için belirlenebilir. Yukarıdaki yorumların ilk ikisi birleştirilerek şu şekide bir denklem elde edilir. Yani transfer olan ısı miktarı sıcaklık farkı ile doğru orantılıdır. Çünkü. Ancak duvar veya levha içerisinde her nokta için bir sıcaklık değeri sözkonusudur. Fakat bu orantının derecesi bilinemez. n:orantının derecesi) . Eksen takımının orijin noktası olarak levhanın sol tarafı tercih edilmiştir. Eksen takımı ve orijin noktasının yeri değiştirilmiş olsa sınır şartlarınında değişeceği açıkca görülebilir. Kalınlık sabit değer gibi görülebilir. Bu işlem yapılırken mutlaka fiziksel büyüklüklerin DEĞİŞKEN olan tipi ele alınmalıdır. cözüm süresince veya çözüm alanında değişmezler. kötü ise daha az ısı iletilmelidir. Ancak. m: orantı derecesi) . sınır şartlarına ilaveten birde başlangıç sartı gerekecekti. 5 nolu fiziksel büyüklük olan zaman da bir değişkendir. problem parametrelerinin zamana göre değişimi istenmeyen ve beklenmeyen bazı olumsuzlukları beraberinde getirir. Aynı zamanda bulunacak çözümün formuda eksen takımının tipinden ve orijin noktasının yerinden etkilenecektir. deneysel çalışmalarla düzenlenmiş tablolardan malzeme tipine göre seçilir.

Matematik ifadeyle. hem malzeme ısı iletme yeteneği hemde orantı katsayısı sabittirler. bu eğrilerin diferansiyel eleman üzerindeki izdüşümleri mutlaka bir doğru olacaktır. Dolayısı ile m ve n bilinmediği için sayısal hesaplamada yapılamaz. Sonuç olarak.q∝ ∆T n Lm (2) Bu orantı bir katsayı ile ( k ) eşitliğe dönüştürülebilir. dx sonsuz küçük levha kalınlığı olduğu için. sıcaklığın levha içerisinde kalınlığa bağlı olarak ne şekilde değiştiği bilinmemektedir. Bu en küçük yapıya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir. ∆T n q=k m L (3) Son ifadedeki k bir orantı sabiti olup yukarıdaki 3. bunların bir tanesi aşağıdaki gibi olacaktır: Bu incecik duvarın yüzey sıcaklıkları T1' T2' olacaktır. Çözüm için bundan sonra fiziksel büyüklükler ile diferansiyel eleman arasında yukarıdaki mantıkla bağıntı elde edilmeye çalışılır. Çünkü. Çünkü. dT q=k (4) dx 21 . Eğer. Bölünen her parça içerisinde değişimler biraz daha basitleşir. bu aşamada bir tıkanma meydana gelmiştir. Süperpozisyon prensibi gereği çözülemeyen bir bütün çözülebilir daha basit ve kontrol edilebilir küçük parçalara ayrılır. Dolayısıyla diferansiyel eleman içinde m=n=1 olacaktır. i sonsuz küçük parçalama sayısı ise ⇒ T T1 lim i →∞ L = dx lim ∆T = dT i →∞ i Lineer değişim Diferansiyel Eleman ve içerisindeki sıcaklık dağılımı x+dx Lineer değişimler dT T2 0 x x+dx x x dx Diferansiyel eleman ve üst taraftaki açıklamalar 3 nolu ifadeye taşınarak yeni haliyla denklem şu şekilde yazılabilir. Bu eleman çok küçük olduğu için içerisinde sıcaklığın kalınlığa göre değişimide LİNEER olacaktır.T2' ) olacaktır. b ve c eğrilerinden hangisidir. Bulunan son denklem daha ileriye götürülemez. Duvarın en ince dx kalınlığındaki dilimlere ayrıldığı düşünülürse. Sıcaklığın levha içerisindeki değişimi a. Bu sıcaklıklar T1 ve T2 nin arasında olacaktır. Sonsuz giden sayıdaki doğrucuklar yanyana gelerek herhangi bir eğriyi oluşturmaktadırlar. b ve c eğrilerinden hangisi olursa olsun. Bu diferansiyel eleman genelde problem geometrisinin çok küçültülmüş bir minyatürü olur ve genelde diferansiyel eleman ile ana problemin geometrisi birbirine benzerler. Bu parçalama sayısı artıkca her parça içerisindeki değişimler lineer hale yaklaşacaktır. Sonuç olarak.b ve c eğrileri diferansiyel elemanlar vasıtasıyla sonsuza giden sayıda lineer doğruya ayrılmıştır. yorumu temsil edebilir. bu kalınlığın iki kenarı arasındaki sıcaklık farkıda sonsuz küçük (dT= T1' . Sıcaklığın duvar veya levha içerisindeki değişimi a. Bu değişim m ve n nin değerlerine göre şekil alacaktır. Diğer bir ifade ile a. duvar veya levha içerisindeki sıcaklık dağılımının bilindiği bir yapı bulunursa çözüm ileriye götürülebilir. Şayet bölüm işlemi sonsuza giden sayıda yapılacak olursa sistem en küçük parçasına ayrılmış olur.

Toplam çözümün bulunması için her bir parça tek tek çözülerek. Silindirik bir yapı olması nedeniyle böyle bir problemde referans sistem olarak SİLİNDİRİK KOORDİNAT (r. parçaların herbirinden bulunan çözümlerin toplanması demek integral alma işlemi ile eş anlamlıdır. Yine n ve m için sayısal değer bulunumayacağı için bu (r 2 − r1) m denklem kullanılamıyacaktır. Seçilen eksen takımına göre T nin x’ e göre çizdiği eğri negatif eğimlidir. dT q = − Atk (5) dx Bulunan bu ifade içindeki “d” operatörlerinden dolayı bir diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Levha kalınlığını temsil eden dx ve sıcaklık farkını temsil edene dT’ nin nümerik değerleri bilinmektedir. Çözüm sonrasında 1 nolu denklem yapısında hesaplamalar için uygun bir fonksiyonel bağıntı bulunur. Dolayısıyla 5 nolu diferansiyel denklemin esas problem için geçerli olabilmesi için integre edilmesi veya diferansiyel denklem çözümünün uygulanması gerekir. b ve c eğrilerinden birini veren bir ifade olmalıdır.z) sistemi seçilecek ve boru eksenide orijin noktası olarak alınması gerekecektir. Aksi takdirde bulunan çözüm fiziki olarak doğru olmaz. Bu fonksiyonel bağıntı şekildeki a. 5 nolu denklem herhangi bir hesaplama için uygun değildir. Düzlemsel yapılar kartezyen koordinatlarda kolaylıkla ifade edilebilir.Son denklemin birim analizi yapıldığı zaman birim alandan birim zamanda transfer olan ısıyı vereceği görülecektir. Bu d operatörleri esas problemin sonsuza giden sayıda parçalanmasından elde edilmiştir. lim i →∞ r1 − r 2 = dr lim ∆T = dT i →∞ i ise q = k dT dr 22 . Yani esas sistemin diferansiyeli-türevi alınmıştır. Böylece düzlemsel duvardan eğrisel boruya geçilecektir. Bu nedenle 4 nolu denklemle hesaplanacak ısı da negatif olacaktır. Isı transferinde bu bağıntı FOURIER DENKLEMİ olarak bilinmektedir. elde edilen çözümlerin toplanması gerekir. Bir tane bağımsız değişken olduğu için ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM olarak da isimlendirilir. Bu nedenle herhangi bir A yüzeyinden t kadar zamanda tranfer olan ısının bulunması için 4 nolu denklem A ve t ile çarpılmalıdır. Duvar veya levha için önerilen fiziksel değişkenler bu problem içinde geçerli olacaktır. Dolayısyla 5 nolu denklem sadece diferansiyel eleman için geçerlidir. Sonsuz sayıda parça için bu işlemin yapılamayacağı aşikardır. Böylece levhada sabit kabul edilen A yüzeyi boru için r nin fonksiyonu olacaktır. Yukarıdaki benzer analiz burada yapılabilir. Böylece elde edilecek dr et kalınlığına sahip içiçe sonsuza giden sayıdaki diferansiyel elemanlar içerisinde değişimler lineer olacağından m =n=1 olacaktır. Gerçek bir hesaplama için d operatörlerinin yokedilmesi gerekir. Buda 5 nolu diferansiyel denklemin çözümü demektir. Yani. Şimdi önemli olan “boru et kalınlığı içerisinde sıcaklığın değişiminin ne olduğu?” sorusu olacaktır. q ısısı T1>T2 şatıyla boru içerisinden dışarıya doğru akacaktı. Denklemde T bağımlı x ise bağımsız değişken olarak ele alınmıştır. Bu değerlerin belirli olduğu yapıya ulaşmak için r doğrultusu (radyal doğrultu) sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılacaktır. Fakat değişken ve sabitler noktasında bir değişim olacaktır. Çünkü. Eğer levha için ortaya atılan analizler boru içinde yapılırsa ısı değeri ∆T n q=k olarak bulunacaktır. Eksen takımının orijin noktasının yerinin levhanın sağ tarafının seçilmesi halinde negatif eğimden kaynaklanan olumsuzlukların olmayacağı açıktır. içerisinde diferansiyel operatör olan “d” bulunmaktadır. Oysaki ısı (q) mutlak değerdir. Aynı problem T1 sıcaklığında su taşıyan borunun T2 sıcaklığındaki bir ortam için analiz edilmiş olsaydı. tekrar integre ederek toplanabilir. Fakat. Bu nedenle meydana gelecek tersliğin giderilmesi için 4 nolu ifade aynı zamanda (-) ile de çarpılmalıdır. Bu durumda q ısısı r doğrultusunda akacaktır.θ. Yeni durumda ısı transferi yüzeyi boru içinden dışına doğru değişmektedir. matematiksel olarak sistem parçalanarak türevi alınmış ise.

Bu koordinat sistemlerinin farkı kartezyen koordinatlarda değişim birbirine dik üç dogrultu (x. Doğru bir koordinat tercihi önemlidir. borular. Küresel koordinatlarda ise aynı değişim bir r doğrultusu ve iki açı (θ ve ϕ açıları) ile ifade edilmektedir. r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r. Artan değişken sayısı problem çözümünü zorlaştırır. Yanlış tercih değişken sayısını artırabilir. θ) dr dθ T1 T1 0 T5 T1 T4 T3 T1 ≠ T2 ≠ T3 ≠ T4≠ T5 Diferansiyel Eleman Dikkat edilirse problemin asıl geometrisi ile diferansiyel elamanı arasında bir benzerlik mevcuttur. Neticede problem-1 deki yapıdan farklı bir beklenti meydana gelecektir. Problem 2 : İçerisinde birim zamanda ve birim hacimde q*[kj/m3s] kadarlık ısı üretilen ve cevresi farklı sıcaklıklara sahip HxLxM ebatlarındaki prizmatik hacim içerisindeki sıcaklık dağılımının hesaplanabileceği diferansiyel denklemi tesis ediniz. Bu durumda iç bölgelerden dış yüzeylere doğru bir ısı akışı sözkonusu olacaktır. içerisine su doldurulan havuzda suyun seviyesinin yükselmesi gibi iç taraftaki sıcaklığın yükselmesine neden olacaktır. Düzlemsel veya plaka yapılar kartezyen koordinatlarda. Bu nedenle diferansiyel eleman için hem r hemde θ yönünde dilimler düşünülmelidir. Prizmanın iç taraflarındaki beklenen sıcaklık yükselmesi muhtemelen yüzey sıcaklıklarının da üzerine çıkacaktır. Prizmatik hacim içerisinde kimyasal. Prizmatik yapı içerisindeki sıcaklık dağılımını veren denklemin karekteristiğini tahmin ediniz. Silindirik koordinatlarda iki doğrultu (r ve z doğrultuları) ve bir açı (θ açısı) ile ifade edilmektedir.r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r) dr T2 T1 0 T2 T1 T2 T2 T2' T1' Diferansiyel Eleman Eğer boru çevresi boru etrafındaki sıcaklıklar birbirine eşit olmadığı kabul edilirse sıcaklıklar birbirlerinde farklı olacağı için ısı transferi hem r hemde θ yönünde olacak ve sıcaklık dağılımıda hem r hemde θ yönünde değişecektir.y. Aynı zamanda yapının yüzeyindeki sıcaklıkların birbirinden farklı olması nedeniyle sıcaklık farkından dolayı da bir ısı akışı sözkonusudur. Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. Bunun yanında problem geometrisi ile seçilen koordinat sistemi uyumludur. İçerde üretilen ısı. Şayet malzemenin ısı iletme yeteneği iyi ise bu yükselme nispeten az.z doğrultuları) vasıtasıyla ifade edilmektedir. yaylar silindirik koordinatlarda kubbe gibi yapılar küresel koordinatlarda analiz edilmelidir. Zamanla suyun havuzda seviyesinin yükselmesi gibi prizmatik yapı içerisindede sıcaklık yükselecek ve yapının sıcaklık yükselmesinden dolayı iç 23 . Böyle bir durumda diferansiyel eleman dr et kalınlığındaki ve dθ açısını gören silindir parçası olacaktır. kötü ise daha fazla olacaktır. Prizmatik yapının tüm noktalarındaki sıcaklık değeri başlangıçta To değerine sahiptir. çekirdek reaksiyonları veya elektriki rezistans gibi yöntemler vasıtasıyla q* kadarlık sabit bir ısı üretimi mevcuttur.

x. Orijin noktasının yeri başka yerde seçilebilirdi.z.0. Bu durumda çözüm için gerekli olan sınır ve başlangıç şartları seçilen eksen takımına göre şu şekildedir: Sınır şartları: Başlangıç şartı : 1.M.q. Bağımsız değişken sayısı birden fazla olduğu için bulunacak olan diferansiyel denklem de KİSMİ DİF.t) = T4 4. Hacim merkezi. Sıcaklık.enerjisi de artacaktır.z. t = 0 T(x. Isı q : İç ve dış sıcaklık farkının değişmesinden dolayı değişkendir.t) = T6 6.y.t) = T3 3. Zaman .z. 5. Bu değişkenlerin bir tanesi Bağımlı değişken olarak alınırken diğerleri bağımsız değişken olarak seçilmelidir.t) =T2 5. Eğer bölünen sayı sonsuza giden bir değerde ise. ısı iletim kabiliyeti ve mikrokobik yapı ile şekli sabit olmalıdır. Eksen takımının orijin noktası ise sol alt köşeye tesbit edilmiştir. T(x. Problem prizmatik yapıdan dolayı kartezyen koordinatlarda çözülecektir. 3. Neticede bulunacak fonksiyon şu formda olmalıdır: T = T ( t. 4.t : Değişkendir. Bu 24 . orijin noktasının özellikli bir nokta olması gerekir. 2. simetri ekseni.y. Malzeme : Yoğunluk. q* : Genellikle sabittir. T : Konuma(x. DENKLEM olacaktır. prizmatik yapı içerisinde nasıl bir değişim gösterdiği ve fonksiyonel yapısı belirli değildir. Boyutlar : Yapı içerisine sıcaklık değiştiği için değişkendir.0. Kötü bir orijin noktası gereğinde çözümsüzlüğe kadar gidebilir. Problemin fiziksel büyüklükleri şunlardır: 1.t) = T1 1. Daha küçük bir yapı için büyük prizmatik yapı daha küçük prizmalara ayrılmalıdır. İstenen olması nedeniyle T bağımlı diğerleri bağımsız değişken olarak tayin edilir. elde edilen en küçük yapı diferansiyel eleman olur. 6. Üretilen ısı miktarı. Dolayısıyla iç ve dış taraf arasındaki sıcaklık farkıda değişecektir.H. Çünkü fiziksel büyüklüklerin birbirlerine göre. 7.z. minumum veya maksimum değere sahip noktalar orijin olması açısından faydalı noktalardır. Orijinin yerinin iyi belirlenmesi çözüm rahat olmasınıda sağlayacaktır. T(x.y. Bu küçük prizma yapıların sayısı sonlu değerde bir sayı ise ancak nümerik çözüm yapılabilir. u : Belirli sıcaklıktaki malzemenin sahip olduğu enerjidir. Bu nedenle bu değişimin belli olduğu daha küçük bir fiziki yapı ele alınmalıdır.0) = To 2.z ) ve zamana (t) bağlı olarak değişir. İç enerji.z. T(0. Fakat. ağırlık merkezi. y T6 T2 Isı akış Doğrultusu L T3 0 H M T4 x T1 ≠T2 ≠ T3 ≠T4 ≠ T5 ≠T6 z T5 T1 Fiziksel büyüklüklerin 5 tanesi değişkendir.malzeme.z. Sıcaklık farkı değişirse transfer olan ısı miktarıda değişecektir. T(x. T(x. Prizmatik yapının sıcaklığı konuma ve zaman göre değişebileceği için değişkendir.y.y.t) = T5 Şu aşamada (1) nolu denklemin açık fonksiyon olarak yazılması mümkün değildir.y.y. T(L.q*) (1) Bu problemde yapının prizmatik olması (silindirik veya küresel bir yapıya sahip olmaması nedeniyle) nedeniyle çözüm için kartezyen koordinatlar seçilmiştir. başlangıç noktası.

y ve z yönünde sonsuz küçük dilimlere ayrılarak sonsuza giden sayıda dx. qy ve qz ise. En küçük hacim içerisinde üretilen ısıda en küçük olacaktır (hacim dV ise Q da dQ olur). Diferansiyel eleman sonsuz küçük olduğu için kütlesi ve hacmide sonsuz küçük olacaktır.dz ve z yönündeki ise dx. prizmanın merkezi bölgesinde üretilen ısı zorlukla yüzeye ulaşırken. Daha önce verilen HxLxM ebatlarındaki prizma x.2 deki seriler kavramı ve örnek problemindeki bilgilerden faydalanarak belirlenebilir. Diferansiyel elaman üzerindeki ısı üretimi ve transferi arasında enerjinin korunumu prensibine (termodinamiğin 1. İç enerji maddenin sıcaklığından dolayı sahip olduğu enerjidir. Bu durumda elemanın diferansiyel kütlesi. Kanununa göre bir denge olmalıdır. y yönündeki dx.dy. Diferansiyel hacim içinde sıcaklığın x. y ve z yönlerine göre değişimi lineedir.5. y ve z doğrultusunda birim yüzeyden akan ısılar qx. Hesaplamalarda diferansiyel yüzeyin yüzey alanı dikkate alınmalıdır.y. Bu dt aralığında sıcaklık lineer değişerek dT kadar artar. Sıcaklığın yükselmesi ile de eleman içerisindeki iç enerjide değişecektir. V:hacim [m3] ve ρ : yogunluk [kg/m3] ise m=V. Bu durumda birim zamanda diferansiyel eleman içinde ∂T meydana gelen iç enerji değişimi ρ Cv dxdydz olacaktır. Giriştedeki birim yüzeydeki ısıl yükün qx. kenarlarda daha düşük olacağından (Isıtıcı mantığına) ısı iç bölgelerden dış bölgelere akacaktır.dz 25 . Aşağıdaki şekilden görüleceği üzere x yönünde diferansiyel eleman yüzeyi dy.Çıkan ısı miktarı + Üretilen ısı miktarı = İç enerji değişimi (2) İç enerji toplam kütle için U.dy dir.dz. Seçilen koordinat sistemine uygun olarak x. dy ve dz kadar sonra ne kadar ısı çıkacağının hesaplanması Bölüm 1. yüzeye yakın bölgelerde üretilen ısılar ise daha kolay yüzeye ulaşacaktır. diğer yüzeylerinden ısı çıkışı olacaktır. sıcaklık farkından dolayı farklı yönlerde farklı ısılar akacaktır. Herhangi bir diferansiyel elemana komşu diferansiyel elemanlardan geçen ısı.dx dy dz olacaktır. [2] denkleminde açıklanmayan ifadeler diferansiyel elemanın yüzeylerinden meydana gelen ısı transferleridir. L ve M boyutları. sıcaklığın değiştiği yönlerde. birim kütle için u ile gösterilir. Prizmanın bütün yüzeyleri farklı sıcaklıkta olup. Büyük prizmatik yapının H. qy ve qz ile sembolize edilmiştir. hacmi ve iç enerjisi şu şekilde olacaktır. Bu diferansiyel hacim içerisinde tüm değişimler lineerdir.z) bağlı olarak değişecektir. İlave olarak bir yüzeyindeki değerine bağlı olarak diğer yüzeyindeki değer seri açılımlarla belirlenebilir. Bu değerler sabit olmayıp (x. Zamana göre sıcaklığın nasıl değiştiği bilinmediği için zaman boyutuda sonsuz küçük dt aralıklarına ayrılır. sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılarak dx. Diferansiyel hacim içerisindeki toplam ısı üretimi dQ*=q*[kj/m3s]. diferansiyel eleman içerisinde üretilen ısı ve bu diferansiyel elemandan komşu diferansiyel elemanlara geçen ısı arasında enerjinin korunumunu gösteren Termodinamiğin 1. qy ve qz yüzeylerle çarpılmalıdır. Sabit hacimdeki özgül ısıya (Cv) bağlı olarak şu şekilde denklemize edilmiştir. Sonuç olarak örnek olarak alınan diferansiyel elemanın birkaç yüzeyinden ısı girişi olurken.dV= q*[kj/m3s]. dy ve dz lik boyutlara sahip sonsuz küçük sanal hacimlere bölünür. Dolayısıyla merkezden yüzeylere doğru birim yüzeyden geçen ısılar artarak değişecektir. U = m Cv dT [ KJ] ise du =Cv dT ve dU = m Cv dT m:kütle [kg]. içindeki q* kadarlık ısı üretiminden dolayı zamanla diferansiyel eleman içerisindeki sıcaklıkta yükselecektir. Diğer taraftan [2] denklemindeki iç ısı üretimide açıklanmalıdır. Çünkü.kanunu) göre aşağıdaki ifade yazılabilir: Giren ısı miktarı . ρ dir. dV=dx dy dz ise dm=ρ dx dy dz ve dU= =ρ dx dy dz Cv dT Daha önce bahsedildiği gibi havuzda zamanla suyun birikmesi gibi. Daha önce verilen qx. Merkezi yerlerde sıcaklık daha yüksek. T birden fazla bağımsız değişkene ∂t bağlı olduğu için kısmı diferansiyel ( ∂ ) kullanılmıştır. dx. u =Cv T [ KJ/kg] .diferansiyel eleman bir hacim yapıyı göstermesinden dolayı DİFERANSİYEL HACİM ismini alır.

∂q y ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ ⎡ dy⎥dxdz .⎢q z + z dz⎥dydx .⎢ qz dxdy + z dzdxdy ⎥ .⎢q y + ∂y ⎦ ∂z ⎦ ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz (3) ∂t Gerekli parentezler açılarak sadeleştirmeler yapılırsa şu ifade elde edilir: ∂q ⎡ ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ qxdzdy+qydxdz+qzdydx. ∂T ∂q x ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q x ∂2T = −k 2 qx = −k ⇒ = −k ⎥⇒ ∂x ∂x ∂x ⎢ ∂x ⎦ ∂x ∂x ⎣ k=sabit qy = −k ∂q y ∂q y ∂T ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂2T = −k 2 ⇒ = −k ⎥⇒ ∂y ∂y ∂y ⎢ ∂y ⎦ ∂y ∂y ⎣ k=sabit (4) ∂T ∂q z ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q z ∂2T = −k 2 q z = −k ⇒ = ⎢− k ⎥ ⇒ ∂z ∂z ∂z ⎣ ∂z ⎦ ∂z ∂z 26 k=sabit .ebatlarında eleman elde edilir. Bunlardan bir tanesi seçilerek aşağıdaki şekli verilen yapı üzerinden işlemler yapılabilir.⎢ q y dxdz + y dydxdz ⎥ .⎢ qx dydz + x dxdydz ⎥ + ∂z ∂x ∂y ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz ∂t ∂T ⎡ ∂ qy ⎤ ⎡∂ q ⎤ ⎤ ⎡∂ q dydxdz ⎥ − ⎢ z dzdxdy ⎥ − ⎢ x dxdydz ⎥ + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz −⎢ ∂t ⎦ ⎣∂x ⎦ ⎣∂y ⎦ ⎣∂z Bulunan son denkleme Problem 1’ de bulunan fourier denklemi de dikkate alınarak düzenlenirse ve tüm ifade dx dy dz ile bölünürse denklem en son haline getirilmiş olur.⎢q x + x dx⎥dydz + qxdzdy + qydxdz + qz dydx . ⎡ ⎢q ⎣ + ∂q y y ∂y ⎤ dy⎥dxdz ⎦ dz ∂q z ⎤ ⎡ ⎢q z + ∂z dz ⎥ dydx ⎣ ⎦ qx dy dz dy ∂q x ⎤ ⎡ ⎢q x + ∂x dx⎥dydz ⎣ ⎦ Diferansiye Eleman Diferansiyel Hacim : dV = dx dy dz dx qzdydx qydxdz Bulunan değerler [2] ifadesinde yazılarak aşağıdaki diferansiyel form elde edilir.

birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan L[m] uzunluğundaki kabloda yerçekimi etkisiyle meydana gelen çökmeyi veren diferansiyel denklemi belirleyiniz ve sınır şartlarını tespit ediniz. Çözüm için kullanılacak eksen takımı olarak. Fiziksel değişkenler : 1. Yani sonsuz küçük 27 Sınır şartları: 1.derece non-homojen kısmi diferansiyel denklemdir. y g 0 U(x) direk L x kablo U(x): x çizgisine göre kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen çökme miktarının x’ e göre değişimi g: yerçekimi ivmesi Bu tür problemler gerek asma köprü hesabında ve gerekse kabloların asıldığı iki direk arasındaki mesafenin araziye uygun olarak hesabında önemlidir. Bununla birlikte merkezi bölgelerdeki sıcaklığın kenarlarındam daha yüksek olması gerektiği söylenebilir. Germe kuvveti (sabit) 4. Direklerarası mesafe (değişken) Bu problemde de direkt olarak U’yu veren bağıntı bulunamaz.mertebe 1. Burada yapılacak işlem yine bu belirsizliğin giderileceği daha küçük model ve eleman düşünmektir. Seçilen elemanın büyük olması bu lineer değişim yaklaşımını geçersiz kılar. meydana gelecek çökmenin hemen hemen bir parabolik eğri olması beklendiğinden ve bir parabolun en rahat tanımlanabilmesi (y=ax2+bx+c) nedeniyle kartezyen koordinatlar seçilmiş olup. Dolayısıyla bütün bu etkilerin iyi bir kombinasyon içerisinde çözülmesi gerekir. Bu eleman sonsuz küçük alınırsa değişim daha isabetli olarak doğru bir şekilde bulunacaktır. x=0 2. X=L/2 ise U=0 ise U=0 ise U= Umax ( dU = 0) dx . Bu değerde kablolara yatay yönde verilen germe kuvvetiyle (To) sağlanır. Bu durumda fiziksel büyüklükler ve sınır şartları şu şekilde olur. U çökme miktarı belirli bir değeri geçemez. Bu denklem matematiksel bir isimlendirme ile 2. ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q * ρC v ∂T + + + = k ∂t ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 k (5) 5 nolu denklem ısı transferinde Isı İletiminin Temel Diferansiyel Denklemi olarak bilinir. L mesafesi sonsuza giden sayıda dilimlere ayrıldığı varsayılarak. Kablo ağırlığı (sabit) 2. Bu germe kuvveti ise kabloyu koparmaya çalışacağından kablonun kopma mukavemeti ile sınırlanmıştır. eksen takımının orijin noktasının yeri ise sol taraftaki direğin tepe noktası alınmıştır. Çünkü U’nun x’e ve diğer etkenlere göre nasıl bir değişim gösterdiği bilinmememektedir. en küçük uzunluğa sahip kablo elde edilir. Çünkü sonsuz küçük yapılarda değişimler lineerdir. Problem 3 : İki direk arasında asılı bulunan. Beklenen sıcaklık dağılım eğrisi ileri bölümlerde diferansiyel denklemlerin çözümü aşamasında verilecektir. Bu uzunluk dx miktarına tekabül edecek ve dx uzunluğundaki çökme miktarıda dU kadar olacatır.Yukarıdaki ifadeler yerine taşınıp bütün ifadeler diferansiyel hacime bölünüp gerekli sadeleştirmeler yapılarak şu ifade elde edilir. Çökme miktarı (değişken) 3. x=L 3. Bunun nedeni değişimin karekteri ve mertebesinin bilinmemesidir.

Diferansiyel elemandan tgα = ve yukarıdaki analizler birleştirilerek aşağıdaki dx ifade bulunur: d ⎡ dU ⎤ w o d 2U wo ⎡ dU ⎤ w dx = ⇒ = dtgα = d ⎢ ⎥ = o ⇒ To dx ⎢ dx ⎥ To dx 2 To ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦ 28 . α + d α = β olduğuna dikkat dU edilmelidir. başka noktasındaki eğimin cosinüsü ve T nin çapımına eşittir. To dx → 0 ise α → β ise β . Hesabı düşünülen bu problemdeki kabloda herhangi bir hareket düşünülmediği için statik denge şartları (ΣFx=0. Statik denge şartları diferansiyel elemana da uygulanabilir. ΣFy=0) uygulanabilir. T2 sin β T1 sin α dw − = To To To T2 sin β T1 sin α dw ise − = T2 cos β T1 cos α To tgβ − tgα = wo dx olarak bulunur.uzunlukta meydana gelen çökme de sonsuz küçük olacaktır. ΣFy = T2sinβ . Elde edilen diferansiyel eleman ve üzerinde etkili olan kuvvetler şekil olarak aşağıda görülmektedir: T2 β dU dx → 0 ve dU → 0 ise α → β α – β → dα ( veya dβ ) α T1 dw dx Önceki problemlerden farklı olarak göre kesme yüzeylerinde yeni fiziki parametreler (T1 ve T2 kesit alma kuvvetleri) belirtilmiştir.T1sinα = dw dw = wo dx ( diferansiyel elemanın ağırlığı) (3) (2) 2 nolu ifade To değerine bölünerek ve 1 nolu ifadedeki değerler kullanılarak şu işlemler yapılabilir: Burada wo (N/m) kablonun birim uzunluğunun ağırlığıdır. Dolayısıyla kablo doğrultusu boyunca değeri değişir. ΣFx = T2cosβ-T1cosα = 0 ise T2cosβ = T1cosα = To (1) Bu denklemin başka bir ifadesi kablonun herhangi bir noktasındaki eğimin (α) cosinüsü ile o noktadaki T kuvvetinin çarpımı. Bu gerilme kuvvetleri germe kuvvetinin ve kablo ağırlığının vektörel toplamından meydana gelir. Rüzgardan meydana gelecek küçük salınım hareketleri ise hesapların basitliği açısından ihmal edilebilir. Direk tepe noktalarında germe kuvveti To yatay olduğu için herhangi bir noktadaki eğim ile T nin çarpımı To a eşit olacaktır. Bu diferansiyel elemanın statik dengesi T1 ve T2 ile sağlanacaktır.α → dβ (veya dα) ise tgβ . Diferansiyel eleman asıl kablodan kesilerek çıkarılmış gibi düşünüleceğinden kesilen yüzeyleri temsil eden T gerilme kuvvetleri hesaba katılmalıdır.tgα = dtgβ = dtgα Bu işlemde β açısı α dan sonsuz küçük miktarda büyük olmalıdır.

4V = m.derece 1. t=0 iken V=0 (denizaltı başlangıçta duruyor) g (m/s2) x: hareket doğrultusu 4V (N) ΣF = m. Problem 4: Su içerisinde tamamen batmış ve durmakta iken denizaltı P sabit motor kuvvetiyle harekete başlamıştır. V : değişken 3.kanunudur. Denizaltıya iki tane kuvvet etkimektedir. İvme . Bu durumda denizaltıyı maddesel nokta seviyesine indirgeyebiliriz. araca hızıyla orantılı olarak. Bu durumda kullanılacak bağıntı. Hız gradyanı hız profili veya hız dağılımı olarak da bilinir. denizaltı yörüngesinin bir doğru olması gerektiğinden kartezyen koordinatlar seçilirken.mertebe homejen olmayan adi diferansiyel denklemdir. Bu diferansiyel denklemin çözümünden U=U(x) şeklinde bağıntı bulunur. Problem 5 : Akışkanların hareketinde kütlenin korumunu temsil eden süreklilik denklemini bulunuz. Her dilim içerisinde yolun zamana göre değişimi lineerdir ve hız her sonsuz küçük zaman aralığı (diferansiyel aralık veya zaman) içerisinde sabit bir değere sahiptir (V= ds/dt). zaman. a : değişken 4. Hareket esnasında. Bu denklem 1.Bulunan son ifade 2. Fiziksel büyüklükler: 1. Eğer akış bolgesi x-y düzleminde ise hız gradyanıda x ve y nin fonksiyonu olacaktır. m : sabit 2. a= dV dt ise m dV − 4V = P dt olarak diferansiyel denklem bulunur. 4V kuvveti: değişken 6. Sadece ağırlık gibi homejen yayılı yüklerin olduğu problemler için uygulanabilir. Çözüm için referans sistem olarak. Bu problemde hareketli bir sistem analiz edilecektir. t ise bağımsız değişkendir. Bu problemde öncekilerden farklı olarak sadece aracın takip ettiği yörünge sonsuz küçük dilimlere ayrılır. t :değişken V (m/s) P(N) Başlangıç şartı 1. V bağımlı değişken. su tarafından 4V şiddetinde bir direnç kuvveti tepki vermektedir.a .a ise P . P motor kuvveti hareketi sağlarken. Denizaltı katı bir yapıya sahip olması nedeniyle yaklaşık olarak bütün noktalarının hız ve ivmeleri birbirine eşittir. Dikkat edilirse değişken sayısı 2 den fazla olmasına rağmen diferansiyel denklem kismi yapıda çıkmamıştır. Aracın hızının ve almış olduğu yolun hesaplanacağı ifadeyi bulunuz. Bu bağıntıdan herhangi bir kablo ve L mesafesi için max çökme bulunabilir. P kuvveti : sabit 5. orijin noktası olarakta hareketin başlangıç noktası tercih edilmelidir. mertebe 1. kütle . hareketli sistemlerin dengesini temsil eden Newton’un 2. 4V su direnç kuvveti ise harekete engel olmaktadır. Hız . Açılama: Bütün akışkan akış problemlerinde akışkan içerisinde hız gradyanının bilinmesi gerekir. Hız profili veya gradyanı akış bölgesinde nokta nokta hızın nasıl değiştiğini ifade eder. Maddesel nokta kinematik bir kavram olup diferansiyel eleman gibi çok küçük yapıyı ifade etmektedir. Gerek akışkanın katı cidarlar ile ve gerekse akışkan 29 .derece adi diferansiyel denklemdir.

Bu istenilen değerleri hesaplayan bağıntılardan biride SÜREKLİLİK DENKLEMİ'dir. Diferansiyel elemana veya kontrol yüzeyine x yönünde Qx. Akışkan hızı. Zaman. debi. Her iki haldede hız gradyanı birbirinden çok farklıdır. hesaplamada kullanılan bağıntılar ve elde edilen sonuçlar birbirinden farklıdır. dAx = l.2 de verilen bilgiler ışığında elamanın içine giren çıkan akışkan miktarları arasında bir denklem türetilebilir. Bu diferansiyel eleman içerisine giren çıkan akışkan miktarları birbirine eşittir. Akış doğrultusuna göre değişir. 5. 4. İki boyutlu bir akış ortamından aşağıdaki diferansiyel hacim cıkarılabilir. ρ : Gazlar için konuma ve basınca bağlı olarak değişirken.dy dAy = l. y ekseni üzerindeki izdüşümü v olarak alındı.5. Süreklilik denklemi kütlenin korunumu prenbine dayanır.dx (2) u ve v ise x ve y doğrultularındaki toplam akışkan hızının izdüşümleridir.v (düşey yöndeki hız). 3.taneciklerinin birbirleriyle sürtünmeleri sonucu meydana gelen enerji kayıplarının hesaplanabilmesi için hız gradyanının bilinmesi gerekir. bir doğrultuya göre gerek akan miktarın dağılımının ve gerekse hızın değişiminin ne olduğunun bilinmesi gerekir. t : değişken Debi ve diğer büyüklükler arasında şu şekilde ifade yazılabilir. sıvılarda akışkanlar sıkıştırılamaz olduğu için sabit kalır. Bu denklem bulunurken akışkan ortamından akış doğrultusuna göre 2 veya 3 boyutlu diferansiyel eleman alınır. Hızın düşük ve akış çizgilerinin düzgün olduğu laminer akış ve hızın yüksek akış çizgilerinin gelişigüzel eğriler ve girdaplar olduğu türbülanslı akışta. Akışkan yogunluğu. y yönünde ise Qy kadarlık debiler girerse çıkışta bu değerler sonsuz küçük miktarda artar veya azalır. Yukarıdaki şekilde verilen dx dy lik eleman içerisinde hızın değişimi linerdir. Q : kütlenin korunumuna göre sabittir. u (yatay yöndeki hız). Böyle bir durumdada doğrultuya göre miktarların ve hız şiddetlerinin nasıl dağıldığını bulmak mühendislik açısından önemlidir. : değişkendir. Girişte tek doğrultuda bir akış olabilirken çıkışta doğrultu düzlemsel yani iki boyutlu olabilir. 2. Yani bir kesitten geçen akışkan miktarı başka bir kesitten geçen akışkan miktarına eşittir. Akış miktarı. Akış kesiti : akış doğrultusuna göre bazen değişir bazen sabit kalır. Akışkan mekaniği veya Termodinamik problemlerin diferansiyel yöntemle çözümünde kullanılan diferamsiyel eleman genellikle KONTROL HACMİ veya YÜZEYİ olarak isimlendirilir. Bu durumda bir kesitten geçen akışkanın başka bir kesitten geçerken. Daha Bölüm 1. Fiziksel büyüklükler: 1. Burada sayfa düzlemine dik derinlik l birim olduğu kabul edilerek. Gerekli işlemler ve şekil aşağıda verilmiştir. y Kanal Duvarı dx dy x u Kanal Duvarı x Hız dağılımı y v V Q=ρAV Qx = ρ Ax u Qy = ρ Ay v (1) V hızının x ekseni üzerindeki izdüşümü u. 30 .

Akış problemlerinin çözümünde kullanılan 3 ana denklemden biridir. Bu tür yorumlar daha önce çözülmüş problemlerin diferansiyel denklemlerinin çözümü esnasında yapılacaktır. x ve y ise bağımsız değişkenlerdir. Bu durumda şu ifade bulunur: ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y (5) Bulunan denklemde u ve v bağımlı.⎢ Qx + Qydx . Böyle bağımlı değişkenin birden fazla olduğu diferansiyel denklemler DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ olarak bilinir ve çözüm için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır.7 Cözümlerin Fiziki Yorumu Diferansiyel denklemlerin çözülmesi sonucu bulunan ifadelerin matematiksel olarak doğru olmasının yanında ilgili probleme uygun bir değişimide bize vermesi gerekir. 1. ∂Qy ⎤ ⎡ ∂Qx ⎤ ⎡ (3) dx⎥dy = 0 dy⎥dx + Qx dy . En başından çözüm belirlenmiş olan başlangıç ve sınır şartlarını sağlamalıdır. Beklenen eğri gerçekleşmiyorsa ve şartlar sağlanmıyorsa cözüm yanlış olacaktır.⎢ Qy + ∂y ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ 1 nolu denklemlerin gerekli kısmı türevleri alınıp 3 nolu ifadeye taşınırsa ve 3 nolu ifadede gerekli düzenlemeler yapılırsa şu ifade bulunur: ∂ ( ρu ) ∂ ( ρv ) + =0 ∂x ∂y veya u ∂ρ ∂u ∂ρ ∂v +ρ +v +ρ =0 ∂x ∂x ∂y ∂y (4) Bulunan bu ifade akışkanlar mekaniğinde SÜREKLİLİK DENKLEMİ olarak bilinir. Mühendislikte akış problemleri genellikle zamana bağlı olmayan daimi hallerde düşünüldüğü için zaman dikkate alınmamıştır.∂Qy ⎤ ⎡ dy⎥dx ⎢ Qy + ∂y ⎣ ⎦ Qx dy dy ∂Qx ⎤ ⎡ Qx + dx ⎥dy ⎢ ∂x ⎣ ⎦ dx Diferansiyel eleman ve eleman üzerindeki akış miktarları Qy dx Kütlenin korunumu prensibine kontrol hacmine göre giren ve çıkan akışkan miktarları birbirine eşit olmalıdır. 31 . Şayet akışkan sıkıştırılamayan bir sıvı ise yoğunluk değişmeyeceğinden türevleri sıfır olacaktır. Bu denklem bu haliyle sıkıştırılabilir akışkanların (gazlar) değişken kesitli ortamda akması geçerlidir.

İntegre edilebilir parçalara ayırmak mümkün olmazsa. 1. Eğer önerilen çözüm denklemi sağlıyorsa ileriki aşamaya geçilir. Bu nedenle diferansiyel denklemelerin çözümünde de integrasyon prosesi kullanılacaktır. Bu çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak da isimlendirilir. mertebe denklemlerde hem bağımlı hemde bağımsız değişken dönüştürülebilirken.mertebe diferansiyel denklemler için kullanılan son yöntem ise TAM DİFERANSİYEL yaklaşımdır. Bu bölümde tek bağımsız değişkene bağlı. Bu durumda önerilen çözüm fonksiyonun yeterli sayıda türevi ve kendisi diferansiyel denkleme taşınarak denklemin sağlaması araştırılır. Homojen çözüm. Bazı durumlarda herhangi bir matematiksel işlem yapılmaksızın tahmine ve tecrübeye dayanarak. Yüksek mertebeli denklemlerde de değişken dönüşümleri kullanılabilir. homojen veya parçalama ile homojen hale dönüştürülen diferansiyel denklemin çözümüne verilen isimdir. non-homejen adi diferansiyel denklemlerin çözüm mantığı verilecektir. Homojen çözüm bulunduktan sonra HOMOJEN OLMAYAN ÇÖZÜM bulunmalıdır. Böyle bulunan çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak isimlendirilir. Özellikle. homojen olmayan bir diferansiyel denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından bulunur. yüksek mertebeli diferansiyel denklemlerde sadece lineer diferansiyel denklemlerin analitik çözümü mümkündür. İlk önce diferansiyel denklemin tümünün değil.mertebe diferansiyel denklemlerde çözüm için ilk önce İNTEGRASYON düşünülmelidir. bağımlı değişkenin ve türevlerinin önünde bağımsız değişkene bağlı fonksiyonların çarpım halinde olduğu değişken katsayılı denklemlerin çözümü seri ile yapılır. birbirinden ayrı olarak bulunan çözümlerin toplanmasından bulunan çözümdür.mertebe diferansiyel denklemler ise İNTEGRE EDİLEBİLİR PARÇALARA AYRILARAK çözümü gerçekleştirilmektedir. Örnek olarak. Bu amaçla özellikle bağımsız değişkene bağlı fonksiyon bloğu ve sabitler çözümün ilk aşamasında düşünülmeyebilir. 1. 1. homojen çözüme benzetilerek veya diferansiyel denklemin homojen olmayan kısmına benzetilerek diferansiyel denklemin özel çözümü önerilir. Serinin bir çözüm olduğu kabul edilerek. Sağlama işlemi gerçekleşmemiş ise yeni bir öneri yapılarak tekrar sağlaması kontrol edilir. denklemi sağlayacan şekilde seri sabitleri düzenlenir. Yeni değişkenler ile integerasyon çözüm uygulandıktan sonra eski değişkenlere tekrar dönülür. Özellikle 1. Sağlama işlemi diferansiyel denklemde hiçbir ifadenin kalmaması manasınadır. Yüksek mertebeli denklemlerde kullanılan bir diğer yöntem KUVVET SERİLERİ ile çözümdür. önemli bir kısmının çözümü bulunur. İntegrasyon için fonksiyonel yapısı uygun olmayan 1.BÖLÜM II ADİ DİFERANSİYEL DENKLEMLER VE ÇÖZÜMLERİ Önceki bölümlerde integrallerin en basit diferansiyel denklem olduğu ifade edilmişti. mertebe diferansiyel denklemler için denklemin lineer veya non-lineer olması çözüm üzerinde çok etkili olmamasına karşın. Genel çözüm. Daha sonra dikkate alınmayan kısmın GENEL ÇÖZÜME etkisi yansıtılır. Yüksek mertebeli diferansiyel denklemler için ilk önce HOMOJEN ÇÖZÜM’ ün bulunması ilk aşama olmaktadır. Bu yöntemle çözümde değişken sayısı sonra iptal edilmek üzere 2’ den 3’ e çıkarılır. 32 . yüksek mertebeli denklemlerde genellikle bağımsız değişken dönüştürülür. özel DEĞİŞKEN DÖNÜŞÜMLERİ ile çözüm aranabilir.

Cn gibi n tane integral sabiti bulunmalıdır. 8x − −4 x 36C1 − 4 x 2 x2 y2 9 → y′ = = dif denklemde + = C1 ise y = 9 9 4 36C1 − 4 x 2 36C1 − 4 x 2 2 9 9 9 yerine yazılırsa 33 . C3. Bu durumda çözüm sonrasında n. Çözümün sağlanması 2 şekilde test edilebilir. + = 0.2. dx Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. x2 y2 2 x 2 yy ' x yy ' + = C1 ise 1.y)=ex+y ise f(x. çözüm fonksiyonunun yeniden türevinin alınmasıyla.y) fonsiyonun. f(x. f=f(x. C 9y2 x2 y2 2 + = C1 ∫ 9 ydy = − ∫ 4 xdx 2 = −2 x + C C1 = 18 9 4 C1 sabiti başlangıç veya sınır şartı ile bulunacaktır.y)=g(x). İkinci teste görede bulunan çözüm ve türevi diferansiyel denklemde yerine yazılır.y). 1. mertebeden bir diferansiyel denklem y bağımlı. denklemde varolan değişkenler taraf tarafa ayrılabilmelidir. Bununla birlikte.…. Sağlama: Bulunan çözümün doğru olup olmadığı. denklemin C1. Sadece 1.1 Değişkenlerine Ayrılabilen Diferansiyel Denklemler En genel halde bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayrılabilen n. Birinci teste göre mutlaka tekrar diferansiyel denklemi vermelidir. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. f(x. C2. y ) = g ( x).h(y) şeklinde iki ayrı fonksiyona bölünebilmesidir. 1. 4 x + 9 yy ' = 0 36 Verilen denklem elde edildiği için çözüm doğrudur. olabilir.y)=xyln(x+y) şeklinde ise sadece x’in ve sadece y’nin fonksiyonları elde edilemeyeceği için bu metodla çözüm elde edilemez.h( y ) ⇒ ∫ h( y) = ∫ g ( x)dx dx Problem 1: 9 y dy + 4 x = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.y)=exey olarak ayrılabildiği için çözüm mümkündür. Bu tip denklemlerin çözümleri n kere x üzerinden integrasyon ile gerçekleştirilebilir. Yani. Örnek olarak.mertebe bir diferansiyel denklem için bu şekildeki ayırım yapılarak ve 1 kez integral alınarak çözüm gerçekleştirilmiş olacaktır. Diğer taraftan f(x. x ise bağımsız değişken olmak üzere şu şekilde verilebilir: d ny = f(x) dx n (1) Burada f(x) bağımsız değişkene bağlı bilinen bir fonksiyondur. bu özelliğe sahip denklemlerin çözümü için gerekli şart f(x. dy dy (2) = f ( x. mertebe değişkenlerine ayrılabilen diferansiyel denklemin genel formu ve çözüm formatı şu şekildedir. mertebe diferansiyel denklemler için “f” fonsiyonu hem bağımlı değişken ve hemde bağımsız değişkenlerin fonksiyonu. Mertebe bir dif. belirlenebilir. Tüm ifadeler birbirini yokediyorsa bulunan veya önerilen çözüm doğru demektir. türevi Çözüm + = 0. 9 4 9 4 9 4 4 x + 9 yy ' = 0.

Böyle bir dönüşüm mantıksal olarak da yanlış değildir. dy 1 − y2 Problem 3: = dx y(1 − x) diferansiyel denklemini çözünüz. ydy dx ∫ 1 − y2 = ∫ 1 − x 1 − y 2 = u 1 − x = v ⇒ − 2 ydy = du − dx = dv ∫ − 2u = ∫ − du dv v ⇒∫ du dv = ∫2 u v ⇒ ln(u ) = 2 ln(v) + Co ln u = ln v 2C ⇒ u = C.v 2 ln u = ln v 2 + ln C Co = ln(C ). 5 x2 Çözüm : y = − e − 2 x + C1 + C 2 x + C3 8 2 Buradaki C ler sabitler olup başlangıç veya sınır şartları yardımıyla bulunur.36C1 − 4 x 2 dy 9 y + 4 x = 0 ise 9 dx 9 −4 x 36C1 − 4 x 2 9 9 + 4x = 0 → − 4x + 4x = 0 → 0 = 0 d 3y Problem 2: = 5 e-2x diferansiyel denklemini çözünüz.Birinin etkisini diğeri yokeder. Gerekli ters dönüşümlerle çözüm şu şekilde bulunacaktır: 1-y2 = C(1-x)2 Sağlama : “Bulunan çözüm doğrumu?” sorusu çözümün kendisi ve türevi verilen denklemde yerine yazılarak kontrol edilebilir. C değeri sabitse bunun logaritması veay sinus değeride sabit olacaktır. dx 3 Çözüm: Bu tür diferansiyel denklemlerin çözümünde tütevin integrasyonu için şu benzerlik unutulmamalıdır. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. ⎛ d2y ⎞ d2y ⎛ dy ⎞ dy dx = x dt = t dA = A → ∫ d ⎜ ⎟ = d⎜ 2 ⎟= 2 ∫ ∫ ∫ ∫ ⎝ dx ⎠ dx ⎝ dx ⎠ dx Buna göre örnek diferansiyel denklemin çözümü. SinC. Not: Çözüm sonrasında tüm fonksiyonların logaritma fonksiyonu veya sinus fonsiyonu … olması halinde integral veya diferansiyel denklem sabiti de ( C ) aynı fonksiyonlar cinsinden (lnC. 1 − y 2 = C (1 − x ) 2 y = 1 − C (1 − x ) 2 y′ = 34 2C (1 − x ) 2 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 .…) yazılabilir. İntegral ve türev birbirinin tersidir. Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. ⎡d2y⎤ d3y d ⎡d2y ⎤ d 2 y −5 −2 x e + C1 = = 5e −2 x ⇒ ∫ d ⎢ 2 ⎥ = ∫ 5e −2 x dx ⇒ 2 = ⎢ ⎥ dx3 dx ⎣ dx 2 ⎦ dx 2 ⎣ dx ⎦ d ⎡ dy dx ⎢ dx ⎣ dy 5 − 2 x ⎤ − 5 −2x ⎡ dy ⎤ ⎛ − 5 −2x ⎞ ⎥ = 2 e + C1 ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ 2 e + C1 ⎟ dx ⇒ dx = 4 e + C1x + C2 ⎝ ⎠ ⎦ ⎣ ⎦ Benzer şekilde bir kez daha integrali alınarak çözüm aşağıdaki şekilde bulunur. Çözüm için değişken dönüşümü de gerekecektir. Bu değişkenler ve C sabitleri arasında sadeleştirme işlemleri açısından faydalı olacaktır.

Denklemdeki k bir sabittir. = + C ise C=4 2 2 bulunur. Problem 4: Çözüm: dy = 1 + y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. dx dy = ∫ dx arctgy=x+C y=tg(x+C) ∫1+ y Problem 5: Çözüm: 2 dy + 5 x 4 y 2 = 0 diferansiyel denklemini y(0)=1 şartı ile çözünüz. 2 = C1e k 0 ise C1=2 bulunur. dx y(1 − x) C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 2 2 (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 0 = 0 ise çözüm doğru. y2 = x2 + 8 dy Problem 7: = ky dif. -1=-0+C ise C=-1 bulunur. denklemini y(0)=2 şartı ile çözünüz. x=0 ise y=2 [ y(0)=2] Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 2 yazılarak C1 belirlenir. 1 y= 5 x +1 dy x = diferansiyel denklemini y(1)=3 şartı ile çözünüz. Problem 6: dx y Çözüm: y2 x2 ydy = ∫ xdx x=1 ise y=3 [ y(1)=3] = + C ∫ 2 2 33 12 Çözüm denkleminde x yerine 1 y yerine 3 yazılarak C belirlenir. lny=kx+lnC1 ise y = C1ekx ∫ y = ∫ kdx ise lny=kx+C. dx = −5∫ x 4 dx − 1 = −x5 + C x=0 ise y=1 [ y(0)=1] y Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 1 yazılarak C belirlenir. Böylece genel çözüm. Duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını belirleyip çiziniz. Böylece genel çözüm. dx Çözüm: dy C=lnC1. y = 2e kx Uygulama 1: Yüzey sıcaklıkları T1 ve T2 olan L kalınlığındaki duvardan geçen ısıyı hesaplayınız.dy 1 − y2 = . Böylece genel çözüm. ∫y dy 2 Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri q T2 T2 0 x=L L x 35 .

0 q’’’ q1 T1 Duvar veya Levha x q2 T2 Isı akış Doğrultusu L Duvar içerisinde ısı üretimi mevcut ise diferansiyel denklem şu şekilde olacaktır: ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q ' ' ' ρC v ∂T + + + = ∂x 2 ∂y 2 ∂z2 k k ∂t 36 Ancak bu denklem kısmi olup çözümü zordur. Bu nedenle değişken sayısı 2 tane oluncaya kadar bazı kabuller yapılmalıdır. Bu durumda da ısı y ve z yönündeki mesafeler çok uzun olduğu için en kısa yön olan x yönünde akabilecektir. Bu ifadede 2. Dolayısıyla sıcaklık değişimide x sadece x yönünde olacaktır. Herhangi bir yönde ısı akışı yoksa. Yapılardaki uygulama açısından x yönündeki ısı içeri veya dışarı akarkan. Diğer y ve z yönlerindeki ısı akısı önemli değildir.dT denklemiyle hesaplanmalıdır. y ve z yönündeki boyutun daha büyük olması nedeniyle ısı akısı duvar içerisinde kalacaktır.0 = -k T1 + C ise C = k T1 bulunur. Bizim için duvarın x doğrultusundaki ısı tarnsferi önemlidir. Sınır şartları iki tane bulunur. Değişkenler olan T ve x eşitliğin her iki tarafına dx ayrılabilir. L k Isı akış Doğrultusu T2 0 x=L x Uygulama 2: Yukarıdaki problemde duvar içerisinde kimyasal yolla q’’’ kadarlık bir ısı üretimi söz konusu olursa sıcaklık dağılımı ve q değerleri ne olur? Maksimum sıcaklığı bulunuz. sınır şartı yerine konularak transfer olan ısı bulunur. o yöne göre sıcaklık değişmez .Bu durumda duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını veren ifade şu şekildedir. Bu nedenke y ve z yönünde duvar uzunluklarının sonsuz olduğu kabul edilebilir. 1: x = 0 ise T = T1 . 2: x=L ise T=T2 ise T2 = T(x) T1 b Duvar içerinde hesaplanan sıcaklık dağılımı k qL + T1 duvardan transfer olan ısı miktarı q = (T1 − T2 ) dir. q. q = −k ∫ qdx = −∫ kdT q dx = -k dT ise çözüm q x = -kT + C şeklinde bulnur. q x = -kT + k T1 ise T ( x) = qx + T1 k Bu denklem şekildeki b eğrisine uygun bir lineer değişimi ifade ettiği için beklenen bir çözüm bulunmuştur.

sıcaklık zamanla değişmiyor ise ∂T =0 ∂t ∂T ∂ 2T = =0 ∂y ∂y 2 ∂T ∂ 2T = =0 ∂z ∂z 2 Bu yaklaşımlar ile değişken sayısı 4 den (T. Maksimum sıcaklık için sıcaklık dağılımını veren denklemde x=xkrt yazılmalıdır.0 + C2 ⇒ C2 = T1 x=L ⇒ T=T2 T2 =. denklem) dx 2 k d ⎡ dT ⎤ − q ' ' ' dT − q ' ' ' ⎡ dT ⎤ ⎛ − q ' ' '⎞ ⎢ dx ⎥ = k ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ k ⎟ dx ⇒ dx = k x + C1 ⇒ ⎝ ⎠ dx ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ∫ dT = ∫ ⎢ ⎣ − q' ' ' 2 ⎡ − q' ' ' ⎤ x + C1 ⎥dx ⇒ T = x + C1x + C2 k 2k ⎦ Çözüm için gerekli sınır şartları: x=0 ⇒ T=T1 T1 =.z. Daha önce diferasiyel denklem çıkarılmasında bahsediliği gibi bu beklenen bir durumdur.q’’’.ve sabit kalır.0/2k + C1. Bu nedenle duvar içerisinde bir noktada sıcaklık maksimum veya minimumdur. Adi dif. dx 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎡ T − T q′′′L ⎤ ⎡ T − T q′′′L ⎤ q2 = q′′′L − k ⎢ 2 1 + q1 = − k ⎢ 2 1 + 2k ⎥ 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎣ L ⎦ q = −k 37 .) 2 ye (T.q’’’L2/2k + C1. 2 değişken arasındaki diferansiyel değişim adi formda olacaktır.y.x. T1>T2 olduğu zaman ise sol tarafa yakın olacaktır. İlave olarak problem daimi (steady) olarak düşünülürse sıcaklık değişmeyecektir: zamanla da . Fiziki yorum olarak duvar içerisinde ısı üretimi olmasından dolayı duvar içinde bir yerde sıcaklık maksimumdur. Maximum sıcaklık ve yeri şu şekilde tesbit edilir. Sıcaklık dağılımını kullanarak fourier denklemi yardımıyla yüzeylerden transfer olan ısılar hesaplanabilir.daimi problem. Diferansiyel denklemin yeni hali şu şekildedir: d 2T q' ' ' + = 0 (Bir tane bağımsız değişken var.x) düşecektir. sıcaklık bu yönde değimiyor ise . T1>T2 için duvar içindeki sıcaklık dağılımı ve yüzeyden meydana gelen q1 (x=0) ve q2 (x=L) ısı akışları şu şekildedir: dT ⎡ T − T q′′′L ⎤ = q′′′x − k ⎢ 2 1 + ısı x değerine bağlı olarak değişiyor.z yönünde ısı akışı yok. dT q′′′x ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ =− +⎢ + =0 dx k 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ise xkrt = k (T2 − T1 ) L + 2 q′′′L xkrt maksimum sıcaklığın yerini belirler.L + T1 ⇒ C1 = (T2.T1 )/L+ q’’’L/2k q′′′x 2 ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ + + T =− x + T2 2k ⎢ L 2k ⎥ ⎣ ⎦ Duvar içerisinde sıcaklık dağılımını veren denklem Sıcaklık duvar içerisinde parabolik olarak değişmektedir. sıcaklık bu yönde değimiyor ise . Bir sabitin türevi ise sıfırdır. T1<T2 olduğu zaman maksimum nokta sağ tarafa yakın.y yönünde ısı akışı yok.

T(x) Tmax T1 q1 T2 0 xkrt x=L/2 x=L x T1 > T2 için sıcaklık dağımı, maximum sıcaklık değeri ve yeri q2

Uygulama 3: AralarındaL mesafes bulunan direklere asılan birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan sahip kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen sarkmayı bulunuz. Direklerin tepe seviyesine göre meydana gelen maximum çökme miktarını ve yerini bulunuz.
0 x

wo [N/m]

g

kablo

U

d2U wo ise = dx 2 To

⎛w ⎞ d ⎡ dU ⎤ w o dU w o ⎡ dU ⎤ = ⇒ ∫ d ⎢ ⎥ = ∫ ⎜ o ⎟ dx ⇒ = x + C1 ⇒ dx ⎢ dx ⎥ To dx To ⎝ To ⎠ ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦

∫ dU = ∫ ⎢ T ⎣

⎡ wo
o

⎤ w x + C1 ⎥dx ⇒ U = o x 2 + C1x + C2 2To ⎦

Sınır şartları uygulanarak integral sabitleri bulunur. 1: x = 0 ⇒ U = 0 2: x = L ⇒ U = 0 0 = 0+ 0+C2 ⇒ C2= 0 0 = (w0/2T0)L2 + C1L ⇒ C1= - w0L/(2T0) ise
U ( x) = w0 2 ( x − Lx ) 2T0 maksimum çökmenin meydana geldiği noktayı bulmak için bulunan denklemin 1.türevi sıfıra eşitlenir. 2 w ⎡⎛ L ⎞ w L2 L⎤ dU w0 L = (2 x − L) = 0 ⇒ 2 x − L = 0 ⇒ xkrt = ise U max = 0 ⎢⎜ ⎟ − L. ⎥ = − 0 dx 2T0 2 2T0 ⎢⎝ 2 ⎠ 2⎦ 8T0 ⎥ ⎣ L/2
0 x=L/2 x=L x Meydana gelen sarkmanın x’ e göre değişimi ve maksimum çökme

Umax U(x)

38

Uygulama 4: Yola(x) bağlı ivmesi a = 2x ile verilen hareket durmakta iken harekete başlayan bir araca aittir. Aracın hızını ve yolunu zamana bağlı olarak bulunuz.

dV = 2 x şeklinde bir denklem elde edilecektir. Bu diferansiyel denklemde 3 tane dt değişken (V,x ve t) mevcuttur. 3 değişkenli diferansiyel denklem çözülemez. Çözüm için değişken sayısı 2 ye düşürülmelidir. Bu iki şekilde yapılabilir: a=

İlk yöntemde bağımlı değişken (V) yokedilebilir. V yerine x li ifadesi yazılır. Yolun zamana göre 1. türevi hız ise dx d d ⎡ dx ⎤ d 2 x d 2x V= ise diferansiyel denklem = 2 x olur. Böyle → a = [V ] = ⎢ ⎥ = 2 dt dt dt ⎣ dt ⎦ dt dt 2 2.mertebe bir denklemin çözülebilmesi için sağ taraf bağımsız değişkenin (t) fonksiyonu olmalıdır. Oysaki elde edilen denklemin sağ tarafı bağımlı değişkenin (x) fonksiyonudur. d 2x İntegrasyon için 2 = f (t ) olmalı dt IIDeğişken sayısını 2 ye indirgemenin diğer yolu bağımsız değişkenlerden birinin yokedilmesidir. Zincirleme türev kuralı ile bu amaç gerçekleştirilebilir. dV dV dx dx dV = → a= V= a =V dt dx dt dt dx Böylece V ve t arasındaki ivmeden V ve x arasındaki ivme ifadesine geçilebilir. dV V2 = 2x ⇒ ∫ VdV = ∫ 2 xdx ⇒ = x2 + C V dx 2 x = 0 ⇒ V = 0 (Durmaktadır.) ise 0 = 0 + C ⇒ C = 0 , V2 = 2x2 ⇒ V =1.414 x
Uygulama-5: Şekilde görülen çelik köprü üzerinde seyretmekte olan bir araçtan dolayı köprüde meydana gelen çökmeyi (sehim) bulunuz. Maksimum değeri belirleyiniz. Açıklama: Köprü üzerinden geçen en ağır araç körünün tam ortasında en büyük çökmeyi meydana getirir. Bu nedenle tam orta nokta için bulunacak çökme değeri için sağlanacak emniyet diğer noktalar içinde kafi olacaktır. Araç ağırlığından dolayı gövdeyi F kuvveti ile eğmeye çalışacaktır. Hesaplama için mesnet reaksiyonları hesaplandıktan sonra 0 orijin noktasına x kadar uzaklıktaki A noktasına göre moment alınır.
gövde g

I-

Köprü Ayağı F L F 0 F/2 x A

Köprü Ayağı

Çökme eğrisi Sehimin x’ e göre değişimi

Sehim veya çökme (u) diferansiyel denklemi I atalet momenti ve E elastisite modulü ve moment (M) değerine ne bağlı olarak şu şekildedir;
39

EI

d 2u Fx = M ( x) burada moment önceki şekle göre A noktasından M ( x) = − dir. 2 dx 2 d 2u Fx =− , 2 dx 2 d ⎛ du ⎞ Fx , ⎜ ⎟=− 2 IE dx ⎝ dx ⎠ u=− Fx du Fx 2 ⎛ du ⎞ =− + C1 , d ⎜ ⎟ = −∫ dx ise ∫ ⎝ dx ⎠ 2 IE dx 4 IE

ise IE

⎛ Fx 2 ⎞ du = − ∫ ⎜ + C1 ⎟ dx ∫ ⎝ 4 IE ⎠

Fx 3 + C1 x + C 2 12 IE

Çözümün tamamlanması için 2 tane sınır şartı gerekir: 1. x=0 ise u=0 , C2=0 Fx 3 FL2 FL2 2. x=L/2 ise du/dx=0, C1 = ise u = − + x 12 IE 16 IE 16 IE
Uygulama-6: Hareketsiz duran ve aralarında H kadar mesafe bulunan iki plaka arasında akan Qo debiye sahip sıvının hız profilini veren bağıntıyı bulunuz. Akış daimi (steady) dir.
Kanala girerken Hız profili y 0 x H Kanala içeriside Hız profili Açıklama: Sıvıların yapışma özelliği vizkosluk özelliği olarak bilinir. Gerçek sıvılar temasta oldukları katı yüzeye yapıştıklarından hızları yüzey ile aynı olur. Bu problemde plaka yüzeyler hareketsiz olduğu için palakaya bitişik tanecik hızları sıfırdır. Bu suretle girişteki homejen hız profili (gradyeni) kanal içinde parabolik olarak değişir.

Çözüm: İki boyutlu (y,x) akış için akışın hareketini tanımlayan Navier-Stokes denklemi sıkıştırılamayan sıvılar için şu şekildedir. ⎛ ∂ 2u ∂ 2u ⎞ ⎛ ∂ 2v ∂ 2v ⎞ ∂u ∂P ∂v ∂P x için, ρg x − ve y ekseni için ρg x − + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ ⎜ ∂x ⎟ ⎜ ∂x ⎟ ∂t ∂y ∂y ⎠ ∂t ∂x ∂y ⎠ ⎝ ⎝ Bu denklemlerde u ve v sırasıyla akışkan taneciği hızının x ve y eksenlerindeki izdüşümleridir. İlave olarak g yerçekimi ivmesini, ρ akışkan yoğunluğunu, µ dinamik viskoziteyi ve P basıncı göstermektedir. Akış sadece x yönündedir ve hız sadece y’ ye göre ∂u değişmektedir. Bu nedenle v=0 ve = 0 olacaktır. Daimi akış zamana göre değişim ∂x göstermeyen akış için zamana göre türevlerde sıfır olacaktır. Geriye kalan ifade şu şekildedir.

ρg x −

⎛ ∂ 2u ⎞ ⎛ d 2u ⎞ ∂P ∂P + µ ⎜ 2 ⎟ = 0 , ρg x − + µ⎜ 2 ⎟ = 0 , ⎜ ∂y ⎟ ⎜ dy ⎟ ∂x ∂x ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

ρ gx −

∂P = K ise ∂x

⎛ d 2u ⎞ K +µ⎜ 2 ⎟ =0 ⎝ dy ⎠

Yukarıdaki denklemde tek bağımsız değişken olduğu için kısmi diferansiyenden adi diferansiyele geçilir. İntegral y üzerinden alınacak olup x ile ilgili terimler bu nedenle K sabiti ile kısaca gösterilmiştir.
d 2u K −K 2 = − = sabit ise iki kez y’y göre integral alınarak u ( y ) = y + C1 y + C 2 bulunur. 2 µ 2µ dy

Sabitlerin bulunması için 2 sınır şartı gerekir. Koordinat sisteminin orijin noktası iki plakanın tam ortası seçilerek hareketsiz plaka yüzeyindeki sıvı taneciklerinin hızı tanımlanabilir. Plakaların orijine uzaklığı seçilen orijine göre H/2 ve –H/2 olacaktır. Gerçek akışkanlar katı
40

Bu durumda çözüm 8µ 1 ⎡ dP ⎤ 2 2 ⎢− dx + ρg x ⎥ H − 4 y 8µ ⎣ ⎦ ( ) Bu hız profili bir parabolik bağıntı olup beklenen çözümdür. dy/dx = y/x2 5. Bu değişim HIZ ALANI olarakta isimlendirilir. Bağıntı y yönünde akışkan hızının nasıl değiştiğini ifade etmektedir.yüzeyine yapışacağından ve plakalar hareketsiz olacağından plaka yüzeyindeki taneciklerin hızı da sıfır olacaktır. Qo debisi bu −H / 2 u ( y )dy = ∫ 1 − H / 2 8µ H /2 H3 ⎡ dP ⎤ − + ρg x ⎥ H 2 − 4 y 2 dy = ⎢ dx 12 µ ⎣ ⎦ ( ) ⎡ dP ⎤ ⎢− dx + ρg x ⎥ ⎣ ⎦ Son çözümden istenirse Qo debisini veren kanal aralığı H belirlenir. x2 dx + y(x-1) dy = 0 4.(x+2) dy = 0 2. sınır şartı . (1-x) y’ = y2 11. 0 = Son iki sınır şartı denkleminin çözümümden C1=0 ve C 2 = sabitler ve K yerine yazılarak şu şekilde bulunur. Debi (=hız*kesit) prensibine göre hesaplanır. y’ = 2x + x y2/ 3y +x2 y 17. x dx + (a2 . u= KH 2 bulunur. H. Herhangi bir dy.a2 )0. x cos2 y dx + tan y dy = 0 9. Bu nedenle y doğrultusu dy lik sonsuz küçük diferansiyel dilimlere ayrılır.5dy 20. dr = b (cos θ dr + r sin θ dθ ) . Qo = ∫ H /2 H /2 −H / 2 u ( y )dy şeklinde yazılabilir. (e2x + 4 ) y’ = y 22. dx/(y(1+x2)) =2 dy 7. y2 e2x dx = (4+ e2x) dy 6. y=H/2 ise u=0 .3 dy = 0 3. Bu durumda diferansiyel kesitten geçen debi Derinlik=1 alınarak. y’ = cos2 x cos y 41 12. y=-H/2 ise u=0 . Bu nedenle her y noktası için bir debiden bahsedilebilir.x2)1/2dy = 0 16. y’ = y sec x 13. xy dx . Qo = ∫ ifadenin integrasyonu ile bulunabilir. y ln x ln y dx + dy = 0 18. a2 dx = x ( x2 . Bu durumda H değerinden geçen debi integralle belirlenir. Ancak H boyunca u hızı değişmektedir. sin x sin y dx + cos x cos y dy = 0 10. sınır şartı . Plakaya yakın birim kesitten geçen debi ve 0 orijin noktası civarındaki birim kesitten geçen debi aynı olmayacaktır. tan2 y dy = sin3 x dx 8. Örnek Problemler : 1. −K (H / 2)2 + C1 H + C2 2µ 2 −K (− H / 2)2 − C1 H + C2 2.Derinlik şeklinde hesaplanır. Kesit akış doğrultusuna dik olup. x2 y y’ = ey 19. 0 = 2µ 2 1. dx = t (1+t2) sec2 x dt 14.Derinlik kesitinden geçen debide sonsuz küçük olacaktır. Bu hız bağıntısından hareketle debi ve viskoz kuvvetler hesaplanabilir. x y3 dx + (y+1) e-x dy = 0 21. x dx . (1+ ln x ) dx + (1+ln y ) dy = 0 15.

Bulunan f(x. Ancak y=y(x) şeklinde bir bilginin bulunması da verilen integralin çözümüne bağlı olduğundan klasik mantıkla çözüm bulunamaz.y) ve N(x.y)=h(x). Eğer değişken ayırma yapılamaz ise integral almak mümkün olmayacaktır.y) dy = 0 Bu denkleme yukarıda verilen I. y’=x3e-y y(2)=0 43.5sin2wx .2 Tam Diferansiyel Denklemler Önceki bölümde verilen bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayırma yöntemi her diferansiyel dy = f ( x. y’= cosx tgy 40. çözüm ifadesinde x-değişkeni.2 44.5 cos2x. (1. y’ = x2y2 35. y yerine V ve x yerine t 42 .y) fonsiyonlarına bağlı olarak 1. Ancak bu integral çözümüne bağlı olup çözüm mümkün olmaz II- Şayet verilen örnekler çözülmüş olsaydı.C)=0 denkleminden C çekilerek C=C(y.x) (1) şeklinde bir kapalı fonksiyonel denklem bulunabilir. y ) genel ifadesindeki f(x.5dx .5π)=-0.y)=-(x+y) ve N(x. y-değişkeni ve Cintegral sabiti bulunacaktı. y(0. y’ = (3+y) cot x 33. dr/dt=-4tr.5 dy = 0 24. bağımlı ve bağımsız değişkenlerin fonksiyonu olan M(x. dr/dt = -4 rt 27. xyy’ = 1+ y 2 3 x2 36. y’=3(y+1) 37. Aynı şekilde II. Örnek olarak. dV = sin t + V → ∫ dV = ∫ ( sin t + V ) dV : zaman (t) üzerinden integral almak dt için hız (V) zaman cinsinden yerine yazılmalıdır. 2y dx = 3x dy 30. 2 xyy’ = 1+ y2 28. 2ydx = 3x dy 34. y’ = 3y 29.25π) = -1 r(0) = r0 y(2) = 3 y(0) = 1 y(2) = -1 y(1) = 3e-1 y(2) = 3 y(π/2) = 4 y(-2) = 1 y(1) = 9 32. r(0)=8. y’=y2 sinx 41. y’=x2y2-2y2+x2-2 42.mertebeden diferansiyel denklemler tam diferansiyel yaklaşımı ile çözülebilir. yy’=0.örnek uyarlanırsa (2) dy = x+ y → dy − ( x + y )dx = 0 ise dx M(x.23. I(0)=Io 47. r(0.y)=1 olacaktır. M(x. y’ = (3y-xy)/x 31.y. y) dx + N(x . g:sbt. y′ = dx şeklinde ayırmanın mümkün olmadığı hallerde.y2)0. V(to)=Vo 45. 1. mertebe bir diferansiyel denklemin standart formu şu şekilde gösterilebilir. Değişkenlerine ayrılamayan.örnek için. sinθ dr = r cosθ dθ. w:sbt 39. x y dx + e dy = 0 26. Idy = x+ y → ∫ dy = ∫ ( x + y ) dx : x üzerinden integral almak için y değişkeni dx x cinsinden yerine yazılmalıdır.3 46. y’=4(y+1)0. V(dV/dt)=g.g(y) denklem için mümkün olmayabilir. L(dI/dt)+RI=0. y’+cscy=0 38.x (x2 – 1)0. y’+(x+1)y =0 3 2.

N(t. Bu birleşme ancak M’ nin y’ ye göre kismi türevine. Dikkat edilirse (2) formundaki çözülecek diferansiyel denklem ve çözüldüğü varsayılan çözümün diferansiyelini ifade eden (4) denklemleri birbirine benzemektedir.1) dayanarak şu şekilde yazılabilir: dC = ∂C ∂C dx + dy ∂x ∂y (3) Burada C nin bir integral sabiti olduğu için tam diferansiyelinin sıfır olması sözkonusudur. N ( x. Tam ve kısmi diferansiyeller 2 ve 2’ den daha fazla değişken içeren fonksiyonlar için lullanılan kavramalardır. ∂C C’nin x’e göre ∂x 1.y) fonsiyonlarına bağlı olarak (4) şartını sağlayan C ne olmalıdır?” sorusunun cevabı verilmelidir. M ( x.diferansiyeli önceki bilgilere (Bölüm 1. (1) denklem ile tanımlanmış olan kapalı fonksiyonda C integral sabiti geçici olarak değişken kabul edilirse 2 değişkenli yapıdan 3 değişkenli bir yapıya ulaşılır. y ) ∂ 2 C ise = ve N ( x. y ) = ise = ∂x ∂y ∂ x∂ y ∂y ∂x ∂ y∂ x (6) 43 . Bu ikisinin toplamı değişiminin tamamını verecek olup. N’ ninde x’ e göre tekrar kısmı türevleri alınması ile mümkün olur. Başka bir ifade ile “M(x. Bu yaklaşım Sabitlerin Değişimi ismi verilmekte olup başka diferansiyel denklem çözümlerinde de kullanılmaktadır. Tam diferansiyel bir fonksiyon (değişken ∂y sayısı gerçekte 2 tane olan fonksiyon) için dC=0 olmalıdır.yazılarak M(t. y ) = ∂C ∂x . Ancak ∂C sıfır olmayabilir. Verilen (5) denklemleri de x ve y ye göre kısmı olarak türetilirse. diğerinden bulunacak C değerine eşit olacakmıdır? Çözüm üzerinde her ikiside. Birinden bulunan C değeri. Bu benzeşimden . 3 değişkenli (C. diğer bir kısmı da y üzerindedir.V)=Sint+t . y ) ∂ 2 C ∂C ∂ N ( x.5. y ) = ∂C ∂ M ( x. Biri diğerini yokedebilir. (2) formunda verilen bir diferansiyel denklemin çözümünden bulunacak (1) nolu denklemin tam diferansiyel şartını sağlayarak (4) denklemini sağlayabilmesi için (5) nolu denklemlerden tam diferansiyellik şartları üretilmelidir. Çünkü bu türevleme birbirine eşit iki diferansiyel ifade elde edilir. (5) nolu denklemler 2 tane olup hangisinden C değeri bulunabilir. C’nin x’e göre değişimi olarakta düşünülebilir. y ) = ∂C ∂y (5) yazılabilir. (3) denklemine göre C’ nin değişiminin bir kısmı x. Diferansiyel “değişim” olarak da algılanabilir.y) böyle bir fonksiyonun 1. Tam diferansiyel C gibi bir sabit için kesinlikle sıfırdır. Bunlar kısmi diferansiyel dir.V)=1 şeklinde (2) formuna dönüştürülür.y) ve N(x.x. hem M hemde N fonksiyonları etkili olacağından her ikiside kullanılmalıdır. M ( x. bu toplamda tam diferansiyel olacaktır. ∂C ve ∂x ∂C ∂C dx + dy = 0 ∂x ∂y (4) şeklinde yazılabilir.türevi olarak bakılacağı gibi. Her ikisininde kullanılabilmesi içim iki denklem birleştirilmelidir.

Bunun x' e göre kısmen integre edilmesi halinde meydana gelen Co integral sabitinin x e göre sabit olurken. y ) = ∂C ⇒ ∂C = N∂y ⇒ ∂y ∫ ∂C = ∫ N ( x. y ) ∂y ∂y Bu durumda (9) denleminin integrasyonundan Co(y) bulunur. ∂C nin N(x.y) yada N(x. Böyle bir şart sağlanırsa diferansiyel denklemin çözümü şu şekilde geliştirilir. Eğer Co içerisinde x bulunursa yapılan işlemlerde yanlışlık var demektir. Bulunan Co(x) içerisinde kesinlikle y değişkeni bulunmaz.y) tercih edilirse çözüm şu şekilde ilerleyecektir: N ( x. Bulunan Co(y) (8) denlemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır. işleme başlanır. Dolayısıyla bu aşamada çözümün bitmiş olduğunun söylenmesi imkansızdır. y ) ∂ N ( x. y)∂y + C ( x) o (10) Buradaki Co=C(x) olduğuna dikkat edilmelidir. ∂ M ( x . ya M(x. 44 . (8) çözümünün elde edilmesinde M(x.y) seçilerek ∂C ⇒ ∂C = M∂x ⇒ ∫ ∂C = ∫ M ( x. Bu integrasyon sonucu Co içerisinde x ile ilgili bir ifadenin olamıyacağı açıktır.y). integral işleminde dikkate alınmayan y değişkenine bağlı olabileceği ihtimali her zaman düşünülmelidir. (8) ifadesi y 'ye göre tekrar türetilecek olursa çözümün tamamlanmasını sağlayacak Co(y) . Bu durumda tam diferansiyel bir form için (2) denklemindeki M ve N fonksiyonlarına bağlı olarak. (9) denkleminde Co’ın y’ ye göre türevinde “d” operatörünün kullanıldığına dikkat edilmelidir. ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy ∂y ∂y ifadesinden bulunacaktır. Çünkü. Bu ifade kısca Mx=Ny olarak da gösterilebilir. bulunacak Co sabitinin x’ e bağlı olması muhtemel olacaktır. Problem-1: (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Co(y) bulunarak (8) de yerine yazılmalıdır. Çünkü. N' nin x' e göre kımi türevine eşit ise o denklem tam diferansiyel denklemdir denilebilir. y )∂x + Co ( y ) (8) M ( x. y ) = ∂y ∂x (7) şeklinde tam diferansiyellik şartı yazılabilir. M(x. integral y üzerinden alınmış olup. (5) ifadesine dikkate edilecek olursa görülecektir. Mx M’ nin x’ e göre kısmi türevi demketir. Co(x) (10) denklemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır. Bu nedenle Co(y) şeklinde yazılım doğru olacaktır. Co sadece bir değişkene bağlı olmak zorundadır. Co(x) değerini bulmak içinde (10) denklemin x’ e göre kısmi türevi alınarak M değerine eşitlenmesi gerekir.y)'ye eşit olduğu ∂y (9) ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy = N ( x. y ) = ∂x bulunur.y) yerine N(x. Tersinden düşünecek olursak diferansiyel denklemdeki M'nin y' ye göre kımi türevinin.olduğu görülecektir. (5) denklemlerindeki ifadelerden biri ele alınarak. M x ve y ye bağlı bir fonksiyondur. Bu durumda (7) nolu denklem tam diferansiyellik şartı olacaktır. Aksi halde işlem hatası olup çözüm yanlış olur.

Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır. Her iki alternatif kullanılarak çözüm şu şekilde gerçeklenir: 1.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Sağlama: Bulunan çözüm tekrar türetilerek doğru olup olmadığı belirlenebilir.y) dx + N(x. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir. y ) = y3 + 2x ise = 2 x ⇒ ∫ dCo = ∫ 2 xdx ⇒ Co ( x) = x dx ∂x dx Dif.y)=3xy 2 +1 ise dy ∂y dy Dif. Bulunan M ve N’nin kısmi türevleri alınarak tam diferansiyel şartını sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.y) ve N(x.y) ile C(x. ∂C = N(x. x’e göre kısmi türev alınırken y sabit kabul edilir.y) çözüm fonsiyonu diğeriden ise Co(x) veya Co(y) fonksiyonel integral sabiti bulunacaktır. ∂C 3 =y + 2x ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ y 3 + 2 x ⎤∂x ⇒ C = y 3 x + x 2 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 3y 2 ⇒ tam diferansiyeldir. y’ ye göre kısmi türev alınırken x sabit. Bu inputların her ikiside kullanılarak output çözüm bulunacaktır. Ancak. ) ∂M ∂N ∂C 3 ∂C = (or My=Nx) M(x.denklemin çözümü C = y 3 x + x 2 + y şeklindedir. [Not: Kısmi türev bilinen adi türev ile aynır. 45 . M ve N den biri ile C(x. Bunun için N(x.y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir.Diferansiyel denklemde ki (y3 + 2x) ve (3xy2 +1) fonksiyonlarının sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir. y) = =y + 2x .y) ile C(x.y) den faydalanılır.y) ve M(x. (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 M(x.çözüm: M(x. y) = 3xy 2 + 1 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡3xy 2 + 1⎤∂y ⇒ C = xy 3 + y + Co ( x) ⎣ ⎦ ∂y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır.denklemin çözümü C = xy 3 + y + x 2 şeklindedir. 2. dC dCo ∂C = 1 ⇒ ∫ dCo = ∫ dy ⇒ Co ( y ) = y =3xy 2 + o =N(x.y) den faydalanılır. Aynı şekilde kısmi integrasyonda da x üzerinden (∂x) integrasyonda y sabit. = 3y 2 ⇒ ∂x ∂y Çözüm için diferansiyel denklemden M ve N fonksiyonları input olarak alınmıştır. Bunun için M(x. y üzerinde integrasyonda (∂y) x sabit alınır.çözüm: N(x. C integral sabitidir. 2 dC dCo ∂C = y 3 + o = M ( x. N(x. Çözümün x2 e göre türevi. y) = =3xy 2 + 1 Tam dif.

Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. Başka bir bir ifade bir denklemde sayısal değeri 46 . ⎣ ⎦ Diferansiyel denklemde ki fonksiyonel yapı sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir.y) den faydalanılır. y ) = . Daha tam diferansiyel şart kontrol edilir. = cos y ⇒ ∫ dCo = ∫ cos ydy ⇒ Co ( y ) = sin y = +x 3 + o =N(x. y) = =. son ifade dx ile çarpılarak dx ve dx dx dx dx dx dx dy parentezine alınırsa (3y2+1)dy+(2x+y3)dx=0 bulunur.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ .çözüm: N(x. Bu verilen diferansiyel denklemin aynısı olup çözüm doğrudur. ∂y ∂x x ⎝x ⎠ 1.y)=x 3 +cosy+ dy ∂y x dy x Dif.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ise ∂x dx x dx ⎝ x ⎠ Co sabit bulundu.denklemin çözümü C = y + yx 3 + sin y x şeklindedir.3 2 dC d ( xy ) dy d ( x ) dy dy = + + → 0 = y 3 + 3 xy 2 + + 2x . y) = = ⎢ x +Cosy+ ⎥ Tam dif. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır. dCo ∂C y dC ⎛ y ⎞ = 0 ⇒ Co = sabit = 3x 2 y − 2 + o = M ( x. ∂C ⎡ 3 1⎤ = ⎢ x +Cosy+ ⎥ ise ∂y ⎣ x⎦ ∫ ∂ C = ∫ ⎢ x +Cosy+ x ⎥∂y ⇒ C = x y + sin y + x + C ( x) ⎣ ⎦ 3 3 o ⎡ 1⎤ y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır.y) ile C(x. ∂C ⎛ y ⎞ =. N(x.y) dx + N(x.çözüm: M(x. ∂M ∂N ∂C ⎛ y ∂C ⎡ 3 1⎤ ⎞ = M(x.⎜ ⎝ y ⎛ y ⎞ -3yx 2 ⎟∂x ⇒ C = + yx3 + Co ( y ) 2 x x ⎠ Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. Bunun için M(x. Ancak bir integral sabiti olarak kullanılabilir. 2.( x 2 -3yx )dx = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy . Bunun için N(x. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir. şartı ∂y ∂x ∂x x⎦ ∂y ⎣ ⎝ x ⎠ ∂M ∂N 1 ⎛ 1 ⎞ = − ⎜ 2 − 3x 2 ⎟ .y) den faydalanılır.( x 2 -3yx )dx = 0 ⎣ ⎦ M(x.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ∂x ⎝ x ⎠ ise ∫∂ C = ∫. C integral sabitidir.y) ve M(x. dC dCo ∂C 1 1 .y) ile C(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. = 3x 2 − 2 ⇒ tam diferansiyeldir.y) ve N(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Çözüm denkleminde C bulunduğu için Co alınmayabilir.y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir. Problem-2: 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy .

y) ve N(x. C integral sabitidir.denklemin çözümü C = 47 . =3x 4 y 2 -x 2 + o =N(x. ∂C =4x 3 y3 -2xy ∂x ise ∫ ∂ C = ∫ ( 4x y -2xy ) ∂x ⇒ C = x 3 3 4 y 3 − yx 2 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. M(x. Problem-4: (x3+3xy2)dx + (3x2y + y3)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz.y) den faydalanılır. yine sayısal değeri bilinmeyen başka bir sabitle kısaca tariflenebilir. dy ∂y dy Önceki problemdeki yorumdan çözüme yansıtılmayabilir.y)=3x 4 y 2 .y) ile C(x. ∂M ∂N ∂C ∂C = M(x. Bu sabit C ise dif. Bunun için N(x.denklemin çözümü y C = x 3 y + sin y + şeklindedir.y) ve N(x. farkı veya çarpımı. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. dC dCo y4 ∂C = y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ y 3 dy ⇒ Co ( y ) = =3x 2 y+ o =N(x.x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir.x2)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz.y)= ∂C 3 ∂C =3x 2 y+y3 Tam diferansiyel şartı =x +3xy 2 N(x. C1 yeni integral sabitidir.y)= =3x 4 y 2 . Dif. ∂y ∂x ∂M ∂N = ∂y ∂x M(x.denklemin çözümü C = x 4 y 3 − yx 2 şeklindedir. x Problem-3: (4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 . dy 4 ∂y dy x4 3 2 2 y 4 + y x + şeklindedir.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. ∂C 3 =x +3xy 2 ∂x ise 3 2 ∫ ∂ C = ∫ ( x +3xy ) ∂x ⇒ C = x4 3 2 2 + y x + Co ( y ) 4 2 Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. Dif. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. Tüm denklem taraf tarafa 4 4 2 4 ile çarpılarak ve 4C=C1 yazılarak çözüm daha basit yazılabilir.y)=3x 2 y +y3 . Çözümün son formu C1 = x 4 + 6 y 2 x 2 + y 4 dir.bilinmeyen sabitlerin toplamı. ∂x ∂y M(x. dC dCo ∂C = 0 ise Co sabittir.y) ile C(x.y)= =4x 3 y3 -2xy N(x.y)= ∂y ∂x ∂M ∂N = 6 xy ⇒ = 6 xy ⇒ tam diferansiyeldir.x 2 . Bunun için N(x.y) den faydalanılır.

Not : Verilen diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılamıyorsa. x4. = sin x sinh y ∂y ∂x M(x. y)= . Akışkanlarda tam diferansiyellik kontrolu süreklilik denklemi vasıtasıyla yapılır. y)= . ∂C = M(x. Basit cözüm için veya daha sonra görülecek metodlarla çözüm için genel bir prensip olarak bağımlı değişken ya sadece “y” (lineer veya 1. denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz.( cosx sinhy ) Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = sin x sinh y ⇒ tam diferansiyeldir.( cosx sinhy ) ise =0 dy ∂y ∂y Co = sabit Dif. –cos0.coshy)dx . hem bağımlı hemde bağımsız değişkenler özel fonksiyonlar (cosy..derece diferansiyel denklem) şeklinde denklemde mevcut olmasına dikkat edilmelidir. u= ∂u ∂v + =0 (süreklilik denklemi) 2ax-2ax=0 ise tam diftir. ψ ( x. y)= sinx coshy ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ sin x cosh y∂x ⇒ C = − cos x cosh y + C ( y) o Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır. y3.y) den faydalanılır.. Bunun için N(x.cosh0=C ise C=-1 bulunur. ∂ψ ∂ψ = a( x 2 − y 2 ) v = − = −2axy ∂y ∂x Bu veriler akım fonksiyonunun tam diferansiyel yaklaşımla çözülebileceğini göstermektedir.. ∂x ∂y Çözüm: y3 ∂ψ 2 2 2 2 2 = a ( x − y ) ⇒ ∂ψ = ∫ a ( x − y )∂y ⇒ ψ = a ( x y − ) + C ( x) ∂y 3 dC ∂ψ y3 2 = −a(2 xy ) + = −2axy ise C=sbt.) cinsinden denklemde mevcutsa çözümü tam diferansiyel yöntemle veya tam diferansiyel hale getirme yöntemi ile gerçekleştirilebilir. 48 .(cosx sinhy)dy=0 dif.sinhy+ o N(x. Daha önce verilen (sıkıştırılamayan akışkanlar için) bu denklem sağlanmaktadır. cos x cosh y = 1 Uygulama: Bir akış ortamında x yönündeki hız u=a(x2-y2) ve y yönündeki hız v=-2axy ile verilmiştir. lnx.Problem-5: (sinx. Akım fonksiyonu u ve v ile şu şekilde ifade edilir.y) tercih edilerek. Verilen şartlara göre x=0 ise y=0 olmalıdır.denklemin çözümü C = − cos x cosh y dir. ∂M ∂N ∂C ∂C = = M(x.derece diferansiyel denklem) veya “ y2 ” (2. y)= sinx coshy = N(x. y ) = a ( x y − ) + C − dx 3 ∂x Bu çözümde C ye değişik değerler verilerek akım cizgileri elde edilir. Bu akışın akım fonksiyonunu (ψ) bulunuz. Genel çözüm. dC ∂ Co ∂C = -cosx.

Yeni halde tam diferansiyel şart aranırsa. 2. tam diferansiyel denklem formuna benzemesine rağmen tam diferansiyel şartı sağlanmayan bazı denklemler λ(x.2 Tam Diferansiyel Hale Getirilen Diferansiyel Denklemler (İntegrasyon Faktörü) Önceki bölümde problem-3 olarak çözülen örnekte [(4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 . (2xy + ey)dx + (x2 + xey)dy = 0 4. a) (x2 + 3xy)dx + (Ax2 + Ay)dy = 0 b) (1/x2+1/y2)dx + ((Ax + 1)/y3) dy = 0 18. e-θdr –r e-θ dθ =0 19. (2xy . (yexy + 4y3)dx + (xexy + 12xy2 .y)dx . ex(cosy dx-siny dy)=0 20. 2sinwydx + wcoswy dy =0.y)dy=0 49 (1) . Ters mantıkla bu olay değerlendirilirse. (x2 + y2)dx + 2xydy = 0 3. ydx + xdy = 0 24. y(3/2)=1/2 21. M(x. ((3-y)/x2)dx+((y2-2x)/xy2)dy = 0.y)= =3x 3 y 2 . ( − 2 )dy = 0 2 ) dx + ( 2 2 − x x +y y x +y 2. (3x2y2-y3+2x)dx+(2x3y-3xy2+1)dy=0 .y)= = =3x 4 y 2 . Bu fonksiyona integral çarpanı veya integrasyon faktörü ismi de verilir. (0)=6 17. y(0)=6 16. Dolayısıyla.y)= ∂M ∂N ∂C ∂C = =4x 2 y3 -2y N(x.x2)dy=0 ] tam diferansiyel şart sağlanmıştı: ∂M ∂N ∂C ∂C M(x. tam diferansiyel şartını sağlamamasına rağmen bir fonksiyon ile çarpılınca tam diferansiyellik sağlanabilir.1/y)dy = 0 10.y)dx + N(x.ycosx)dx . y(0)=2 22. 2xydx + (x2 + y2)dy = 0 12.2y)dy = 0 6. cosh2x cosh2ydx + sinh2x sinh2y dy = 0 7.x Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x 2 y 2 − 2 ⇒ = 9 x 2 y 2 − 1 ⇒ tam diferansiyel değildir. değişkenlerine ayrılamayan.x)dy=0] elde edilir.xdy = 0 5. ∂y ∂x Denklemin x ile bölünmesi tam diferansiyel şartını bozmuştur. = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ ∂x ∂y Eğer tüm denklem taraf tarafa x ile bölünecek olursa [(4x2y3-2y)dx + (3x3y2 . (xcos(x+y)+sin(x+y))dx + xcos(x+y)dy = 0 11. ( ln x ln(ln y) 2 3 + xy )dx + ( + x 2 y 2 )dy = 0 y ln y x 3 3 3 4 2 9. (3x2 lnx + x2 .(2ysinx cosx+y2sinx)dx+ (sin2x-2ycosx)dy=0 15. (4x y + 1/x)dx + (3x y .y) şeklindeki bir fonksiyon ile çarpılarak tam diferansiyel hale getirilebilir. (x .sinx dy = 0 8. M(x. y(0)=π/2w 23.x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir. 2xy dx + dy = 0. cosπx cos2πydx = 2sinπx sin2πy dy. Matematiksel olarak bir ifade bir sabit veya değişken taraf tarafa çarpılabilir veya bölünebilir.3)dx + (x2 + 4y)dy = 0 14.Örnek Problemler: y(-2)=1 13.y)= =4x 3 y3 -2xy N(x. (yex+2ex +y2) dx+ (ex+2xy)dy = 0. sinhx dx + y-1coshx dy=0 . y(0)=π y(1) = 2 1 1 y x 1.

λ’ nın hangi değişkene bağlı olduğu direkt bulmak zor olabilir. ∂( λM ) ∂( λN ) = ∂y ∂x alınırsa.y)dy=0 (2) nolu denklemin tam diferansiyel şartı . Bu haller için λ fonksiyonları aşağıdaki gibi iki şekilde bulunur: ⎛ ∂N ∂M ⎞ ⎜− ∂ x + ∂ y ⎟ M y − Nx ∂λ dλ dλ ⎠ dx or =∫⎝ = 0 .denklemde ise sadece y’ ye bağlı olmalıdır. ∫ 2. yada sadece y’nin fonksiyonu olarak aranmalıdır. λ=λ(y) ise ∫ λ = ∫ M dy ∂x λ M Yukarıdaki denlemlerde çözüm için sağ taraftaki integraller içindeki fonksiyonlar gerekli sadeleştirmelerden sonra 1.y) şeklinde bir değişken dönüşümü ile λ(z) şeklinde 2 değişkenli adi diferansiyel yapıya indirgenir. x. Bu nedenle tam diferansiyelyaklaşım ile çözüm için ilk önce tam diferansiyel hale dönüştürecek λ çarpanı bulunmalıdır. λ ya sadece x’in. Aksi takdirde λ(x) ve λ(y) integral çarpanları doğru bir şekilde bulunamaz. Bu nedenle.y)dx + λ (x. Parantez içerisindeki ifadelerin diferansiyeli M ⎛ ∂N ∂M ⎞ ∂λ ∂λ −N = λ⎜ − ⎟ ∂y ∂x ⎝ ∂x ∂y ⎠ (3) elde edilir. Gerekli işlemler şu şekildedir: M y -N x = [8xy 3e y + 2 xy 4 e y + 6xy 2 + 1] − ⎡ 2 xy 4 e y − 2 xy 2 − 3⎤ = [8xy 3e y + 8xy 2 + 4] ⎣ ⎦ ∂λ = 1. Problem-1: (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. N ve M fonksiyonlarının yapısına göre λ fonksiyonun analitik olarak belirlenmesi belirli haller için mümkündür.y) şeklindeki 3 değişkenli değişim tecrübeye bağlı olarak z=z(x.y) fonksiyonunun tesbit edilmesi için 3 nolu denklemin çözülmesi gerekir.denklemde sadece x’ e. Ancak. ∂→d . ∂M ∂N = M=2xy 4 e y +2xy3 +y N=x 2 y 4 e y -x 2 y 2 -3x tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂M ∂N = 8xy3e y + 2 xy 4 e y + 6xy2 + 1 ⇒ = 2 xy 4 ey − 2 xy2 − 3 ⇒ ∂x ∂y türevler birbirine eşit olmadığından tam diferansiyel değildir. sırasıyla test ederek doğru olan bulunabilir. ∂→d. Bu nedenle λ ya sadece x. ∫ 1.λ (x. Genellikle λ(x.y)M(x. M ∂λ ∂M ∂λ ∂N +λ =N +λ ∂y ∂y ∂x ∂x ise (2) şeklinde yazılabilir.y)N(x. λ=λ(x) ise λ ∫ My − Nx N 8xy 3e y + 8xy 2 + 4 ∂x = ∫ 2 4 y ∂x x y e − x 2 y 2 − 3x 50 . λ(x. ya sadece y’nin yada hem x hem de y’nin fonksiyonu olabilir.y:bağımsız) bağlı kısmi diferansiyel olup çözümü bu aşamada mümkün değildir. Bu işlemlerde zircirleme türev kuralı kullanılır. 2. λ=λ(x) ise ∫ λ = ∫ N dx ∂y λ N ⎛∂ N ∂M ⎞ ⎜ ∂x − ∂y ⎟ Nx − M y ∂λ dλ dλ ⎠ dy or =∫⎝ = 0 . Bu denklem 3 tane değişkene (λ:bağımlı. Hem x ve hem de y’nin fonksiyonu olması kısmi dif denklem çözümüne neden olduğundan önceden tahmin etmek oldukça zordur.

λ ( y) = 4 λ y y λ=λ(y) kabulu sonuçta sadece y’ ye bağlı çukmasından dolayı doğrudur. 51 . x2 x dCo ∂ C 2 y x 2 3 x dC o =x e − 2 − 4 + =N(x. Problem-2: 2 ydx + 3xdy = 0 dif.y)= =2 xe y + 2 + 3 N(x. λ’ nın bulunması diferansiyel denklem çözümünde ara işlem niteliğinde olduğu için. ∫ 2 xy 4 e y + 2 xy 3 + y x 2 y 4e y + x 2 y 2 − 3x ( )dy + ( )dx = 0 y4 y4 (2 xe y + 2 x 1 x 2 3x + 3 )dy + ( x 2 e y − 2 − 4 )dx = 0 y y y y x 1 + y y3 N = x2e y − x2 x −3 4 2 y y M = 2 xe y + 2 ∂M x 1 = 2 xe y − 2 2 − 3 4 ∂y y y ve ∂N 2x 3 = 2 xe y − 2 − 4 ∂x y y Bulunan türevler birbirine eşit olduğu için tam diferansiyel şart sağlanmıştır. yaklaşımı çözüm x e + + 3 = C y y 2 y şeklinde elde edilir. Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem taraf tarafa çarpılırsa .y) ile C(x.y)=x 2 e y − 2 − 3 4 .y)= ∂y y y y y ∂x M(x. λ=λ(y) ise Nx − My ∂λ [8xy3ey + 8xy2 + 4] ∂y = − 4[2 xy3ey + 2 xy2 + 1] ∂y =∫ ∂y = ∫ − ∫ y[2 xy3e y + 2 xy2 + 1] λ M 2 xy 4 e y + 2 xy3 + y dλ 4 dy 1 = ∫− ise ln λ =-lny . Bundan sonra λ çarpanı ile çarpılmış M ve N fonksiyonları kullanılarak önceki bölümde verilen yöntemle çözüm aranır. yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra hala y değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu yanlıştır. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. integrasyonlar alınırken integral sabiti alınması gerekmez. (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 ilk dif denklem. 2.y) den faydalanılır.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Bu nedenle işlemler λ=λ(y) kabulu için tekrarlanmalıdır. x 1 ∂C =2 xe y + 2 + 3 y y ∂x ise y ∫ ∂ C = ∫ ⎜ 2 xe + 2 + ⎛ ⎝ x y 1 ⎞ x2 x ∂x ⇒ C = x 2 e y + + 3 + Co ( y ) ⎟ y3 ⎠ y y Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. denklemini çözünüz.λ=λ(x) ise sadece x’in fonksiyonu olmadığı için.y) ve N(x. Bunun için N(x. x 1 ∂C 2 y x 2 x ∂C =x e − 2 − 3 4 M(x. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy y y y y ∂y x2 x çözüm tam dif.

∂C =2 yx −1/ 3 ∂x ise N x = 2 x −1/ 3 ∫ ∂ C = ∫ ( 2 yx ) ∂x ⇒ C = 3 yx −1/ 3 2/3 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.Tam diferansiyel hale getirerek çözüm: 2 ydx + 3xdy = 0 ise M(x. ∫ dλ dx = ∫− λ 3x ise lnλ =- lnx 3 → λ (x)= 1 =x -1/3 1/3 x Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur .y) ile C(x. I.y)=3x 2 / 3 . yaklaşımı çözüm C = 3 yx 2 / 3 şeklinde elde edilir. Çok işlemin hata yapma ihtimalini de beraberinde getireceği unutulmamlıdır. dC dCo ∂C =3x 2 / 3 + o =N(x. 52 . Bir diferansiyel denklemin birden fazla yöntemle çözümü mümkündür. M ( x. hemde tam diferansiyel yaklaşımla çözülerek aradaki işlem sayısı farkı ortaya konulacaktır.Değişkenlerine ayırarak çözüm: 2 ydx + 3 xdy = 0 → ∫2 dx dy C = −∫ 3 → 2 ln x = −3ln y + ln C → x 2 = 3 x y y II.y) ve N(x. M(x. N ( x. Önemli nokta hangi metodun daha kısa ve daha az işlem gerektireceğinin önceden bilinmesidir.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.Not: Bu diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılarakta çözülebilir. Bu çözüm 3 ile bölünerek ve her iki tarafında üst değeri 3 alınarak değişkenlerine ayırma ile elde edilen form elde edilir. y ) = 3 x 2 / 3 ise M y = 2 x −1/ 3 My=Nx olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. Bunun için N(x. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy ∂y çözüm tam dif.y)=2y ve N(x.y) den faydalanılır. Bu nedenle verilen örnek hem değişkenlerine ayırarak. İşlemler yapıldığında integral çarpanının y’ nin de fonksiyonu olduğu görülecektir. y ) = 2 yx −1/ 3 . 2 yx −1/ 3dx + 3x 2 / 3dy = 0 . My-Nx = 2 . dλ λ =∫ M y − Nx N ∂x=∫ −1 dx ise 3x sadece x’in fonksiyonu olduğu için. integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur.y)=3x ∂M =2⇒ ∂y ∂N = 3⇒ ∂x tam diferansiyel değildir. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir.3 = -1 ise λ=λ(x) kabulu ile çözüm bulunabilir. yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra. Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır.

N(x. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. Problem-3: ydx − xdy = 0 dif. x −2 ( ydx − xdy ) = 0 yx −2 dx − x −1 dy = 0 M(x. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise çözüm C = − yx −1 dir. denklemini çözünüz.y)=2siny2 .y)=-x ise ∂M =1⇒ ∂y ∂N = −1 ⇒ tam diferansiyel değildir.y)=xycosy2 ∂N ∂M = 4 y cos y 2 ⇒ = y cos y 2 ⇒ tam dif. dy dy ∂y Problem-4: 2 sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy = 0 dif. denklemini çözünüz. x3 ( 2sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy ) = 0 ise 2 x 3 sin( y 2 )dx + x 4 y cos( y 2 )dy = 0 53 . Her ikiside integral sabiti olup.y) den faydalanılır.2 ⎛ 2⎞ ⎛C⎞ ⎛ 3 ⎞ = ⎜ yx ⎟ = y 3 ⎜ x 3 ⎟ ⎜ ⎟ ⎝3⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ 3 3 3 ⎛C ⎞ 3 2 . integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur.y)=-x −1 . M(x. N(x. ⎜ ⎟ = C1 → C1 = y x 3⎠ ⎝ 3 C1 ile değişkenlerine ayırmada bulunan C arasında hiçbir fark yoktur. λ=λ(x) ise =∫ dx = ∫ − dλ M y − Nx ∫ dλ λ = ∫− 2dx x ise lnλ = −2(lnx) . dC dCo ∂C =-x −1 + o =N(x. λ (x)=x -2 Bulunan λ çarpanı ile ilk diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . Bunun için N(x.y)=y ve N(x. My-Nx = 1 – (-1) = 2 2dx = ise sadece x’in fonksiyonu olduğu için. y) = yx -2 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ yx −2 ⎤dx ⇒ C = − yx −1 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. M y − N x = 4 y cos y 2 − y cos y 2 = 3 y cos y 2 ⇒ λ=λ(x) ise dλ =∫ M y − Nx N 3 y cos y 2 3dx dλ 3dx dx = ∫ dx = ∫ ise ∫ =∫ → ln λ = 3ln x → λ ( x) = x3 2 xy cos y x λ x λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . Bu nedenle ∂x tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. aralarında işlemlerin gelişmesinden kaynaklanan simgesel bir farklılık mevcuttur. yani λ N x pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra.y)=yx-2 .y)=-x-1 ise My = x-2 ve Nx = x-2 olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. M(x. değildir. ∂C = M(x.

5 ) = 4.y) den faydalanılır. y ) = 2 xy. 2 xy 3 dx + (4 y 3 + 3x 2 y 2 )dy = 0 M ( x. Verilen şarta göre x=0.y)=4 y 3 + 3x 2 y 2 ise = 4 y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ 4 y 3 dy ⇒ Co ( y ) = y 4 dy dy ∂y Dif.denklemin çözümü C = y 3 x 2 + y 4 dir. My-Nx = 2x-6x =-4x M y − Nx dλ 4x =∫ dx = − ise sağ taraf sadece x’in fonksiyonu olmadığı λ=λ(x) ise N 4 y + 3x 2 λ için λ=λ(x) kabulu yanlıştır. dCo ∂ C 2 yx 4 cos y 2 dCo =N(x. 2C=C1 alınarak daha basit forma ulaşılabilir. denklemini y(0. y ) = 4 y 3 + 3 x 2 y 2 ise M y = 6 xy 2 N x = 6 xy 2 . y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) N ( x.2 ) + ( −1.y) den faydalanılır.M ( x. y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) ise ∫ ∂ C = ∫ 2 ⎡ x 3 sin y 2 ⎤dx ⇒ C = ⎣ ⎦ 2 ∂x Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır.2 ise y=-1. dC dCo ∂C = 3 y 2 x 2 + o =N(x. 3ydx + 2xdy = 0 . Bunlar yerine yazılarak C sabiti belirlenir. My=Nx tam diferansiyeldir ∂C = M ( x. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise = + 2 dy dy ∂y çözüm C = x 4 sin y 2 dir. ∂M ∂N M ( x.5 şartıyla çözünüz. ln λ = 2 ln y → λ ( y ) = y 2 2 xy M y λ y λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . N ( x. y ) = 2 xy 3 ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ ⎡ 2 xy ⎣ 3 ⎤∂x ⇒ C = y 3 x 2 + Co ( y ) ⎦ Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır. 2ydx+xdy=0 54 2.2)=-1. x 4 sin y 2 = C1 2 Problem-5: 2 xydx + (4 y + 3x 2 )dy = 0 dif. y ) = 2 xy 3 N ( x. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. değildir.9275 ise çözüm y 3 x 2 + y 4 = 4. Bunun için N(x.5 dir. y ) = 4 y + 3 x 2 ise = 2x ⇒ = 6 x ⇒ tam dif. x 4 sin y 2 ∂C + Co ( y ) = M ( x. λ=λ(y) ise −( M y − N x ) dλ −4 x 2 dλ 2dy =∫ dy = ∫ − dy = ∫ d y ise ∫ =∫ . Bunun için N(x. y ) = x 4 y cos( y 2 ) M y = 4 yx 3 cos( y 2 ) N x = 4 x 3 y cos( y 2 ) olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. Bu nedenle integral çarpanı y değişkenine bağlı olarak bulunmaya çalışılır.y)=x 4 y cos( y 2 ) . y 2 ( 2 xydx + (4 y + 3 x 2 )dy ) = 0 . C = ( −1.5 ) ( 0.9275 3 2 4 Örnek Problemler: 1.

2xdx=[3y2+(x2-y3)tgy]dy 17.λy)=λnf(x.y)dy=0 veya y′=f(x. (x2 + y2)dx + 3xy dy = 0 22. λ=x2y2 6.y) homojenlik şartı Bu şartın sağlanması gerekli sadeleştirmeler sonrasında diferansiyel denklemde hiç bir λ nın kalmamasından anlaşılabilir. (1+2x2+4xy)dx + 2dy = 0 12.λy)=λnf(x. y′=f( ) ise dy y x dx dU x dU = U ( y ) ise x = U ( y ) y ⇒ x′ = = f (U ) dir. (x2 + y2 + x)dx + ydy = 0 19. dereceden üstel homojen olmasından bahsedilir. U eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir. (1 + xy)dx + x2 dy = 0 4. yn=(λy)n yazıldığında f(λx. Değişken dönüşümü sonrası diferansiyel denklem yapısı U + x y dx x =x′=f( ) elde edilir.> 0). 2y2dx + (2x + 3xy)dy = 0 20. Burada λ sıfırdan büyük pozitif bir sayıdır(λ. Bu =U + y ise yeni yapı U + y y dy dy dy denklem çözülerek U=U(y) formu elde edilir.y)dx+N(x. (2xex-y2)dx+2ydy=0 9. U=x/y ile orijinal değişkenlere dönülür.mertebeden bazı denklemler üstel homenjenlik yaklaşımıyla çözülebilir. (2x-1y -3)dx + (3-2y-1x)dy = 0.xdy = 0 21. ydx + [y+tg(x+y)]dy = 0. (y+1)dx-(x+1)dy=0 13. 5dx –ey-x dy =0 23. (x2 + 2y)dx .3. tam diferansiyel şartı sağlamayan ve tam diferansiyel hale getirilemeyen 1. Yani y ve x arasındaki bir denklemden U ve x arasındaki değişkenlerine ayrılabilir yeni bir form elde edilecektir. İntegrasyon sonrasında U=U(x) şeklinde çözüm fonksiyonu bulunur.4. ydx +[cot(x-y)-y]dy = 0. Eğer denklem homojen ise y bağımlı değişken ve x eski bağımsız olmak üzere y=Ux dönüşümü yapılarak çözüm aranır.y) şekillerindeki diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapı matematiksel işlemlerle y y y M( )dx+N( )dy=0 ve y′=f( ) haline dönüştürülebilmelidir. olacaktır. Bundan sonra şu dönüşümler x x x dy dU y yapılır: = U ( x) ise y = U ( x) x ⇒ y′ = =U + x x dx dx dU = f (U ) dx olacaktır. (2y+xy)dx + 2xdy = 0 11. aydx+bxdy=0 2. Başka bir ifade ile verilen M(x. ydx + (y-x)dy = 0 18. Aynı yaklaşım x’ in bağımlı değişken olarak kabul edilmesiyle de sağlanabilir. y cosx dx +3 sinx dy=0 15. dx + (x+y+1)dy = 0 5. 2cosπy dx=π sinπy dy 10. (3xey+2y)dx + (x2ey+x)dy=0 Değişkenlerine ayrılamayan. λ=cos(x+y) 7. 2ydx+3xdy=0 16.Homojen Diferansiyel Denklemler: 14. λ=cos(x-y) 8. Bir diferansiyel denklemde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerine xn=(λx)n.y) elde edilebiliyorsa denklemin n. yn=(λy)n ve xn=(λx)n ise f(λx. Burada U yerine y/x yazılarak orijinal değişkenlere dönülür. 55 .

çözümden C1 çekilerek türevli ifadeye taşınır. dU 1 + U 3 U+x = 3U 2 dx ise 1 + U 3 − 3U 3 1 − 2U 3 dU 1 + U 3 x = −U = = 3U 2 3U 2 3U 2 dx 3U 2 dU ln(1 − 2U 3 ) dx =∫ ⇒− = ln x + ln c -2lnc=lnC1 ise ln(1 − 2U 3 ) = −2 ln x + ln C1 ∫ 1 − 2U 3 x 2 C1 y 3 C1 3 1 − 2U = 2 ⇒ 1 − 2 3 = 2 ⇒ x3 − 2 y 3 = C1 x x x x Sağlama: Çözümün doğruluğu türetilmesi sonucu diferansiyel denklemi vermesinden anlaşılır. dx ile çarpılıp düzenlenirse ( x 3 + y 3 )dx − 3 xy 2 dx = 0 bulunur. y=λy x=λx N=3λx(λy)2 = 3λ3xy2=λ3N ise denklem bu durumda 3. M=x3 + y3 . Bu dx durumda bulunan çözüm doğrudur. 2 x 2 − 6 y 2 y' = − . N=3xy2 . x=λx y=λy M=(λx)3 + (λy)3 = λ3(x3 + y3)= λ3M. x 3 − 2 y 3 = C1 x ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = C1 . c1 = x 2 − 2 y3 2 y3 2 y3 ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = x 2 − . x3 − 3 xy 2 Problem-2: (x2+3y2)dx + 2xydy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. U ve x arasındaki yapıya dönülür. Elde edilen yeni yapı mutlaka değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklem olmalıdır. ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜1 + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 3 + y 3 3 3 2 ⎠ = = ⎝ (x + y )dx = 3xy dy ise 2 2 dx 3 xy ⎛ y⎞ 3x3 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 y: bağımlı değişken y=Ux ise x: bağımsız değişken dy dU =U +x ve U=y/x dir. Dereceden homojendir.Problem-1: (x3 + y3)dx -3xy2 dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Çözüm . Bu dönüşümler ana denkleme taşınarak y ve x dx dx arasındaki yapıdan. 2 x 3 − 6 xy 2 y '+2 y 3 = 0 x x x dy + y 3 = 0 . 2 2 ⎛ ⎛ y⎞ ⎞ x ⎜1 + 3 ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 2 + 3 y 2 ⎝ ⎠ 2 2 x +3y ) dx + 2xydy=0 ise = = ( y⎞ dx 2 xy ⎛ 2x2 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ dy dU dU 1 + 3U 2 dU 1 + 3U 2 y = Ux ⇒ =U + x →U + x = → x = −U dx dx dx dx 2U 2U 56 .

x)/(y+x) 8.x2 dy = 0 4. (2x . y’ = (y + (x2 + y2)1/2)/x 5.dU 1 + 3U 2 − 2U 2 1 + U 2 = =x dx 2U 2U 1 + U 2 = Cx ⇒ 1 + y2 = Cx ⇒ x2 → ∫ 1+U 2UdU 2 = ∫ dx ⇒ ln(1 + U 2 ) = ln x + ln C x x 2 + y 2 = Cx 3 Problem-3: x y2y’=y3 – x3 diferansiyel denklemini y(1)=2 şartıyla çözünüz. 2x2 (dy/dx) = 3xy + y2 17. ([x+y]1/2 +[x-y]1/2 )dx + ([x-y]1/2 -[x+y]1/2)dy = 0 2 2 2 13.y = x-1/2 y3/2 y(1) = 1 22. xy2y’ = y3 . (3x2+9xy+5y2) dx .3y2)dx + 2xy dy = 0 2.mertebe diferansiyel denklemler değişken dönüşümü ile homejen hale getirilebilir.4. U 3 = −3 ln x + ln C1 .2xy dy = 0 19. y dx = 2(x + y) dy 6. (x2 . x = 1. (x2 + 3y2)dx .x ) dx = xy dy ise ( 2 dx dx dx xy 2 2⎛ y⎞ x ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 U+x dU U 3 − 1 = dx U2 ise x U 3 −1−U 3 −1 dU U 3 − 1 = −U = = 2 dx U2 U U2 x 3 eU = C1 y3 3 x3 3 2 ∫ − U dU = ∫ dx U3 ⇒− = ln x + ln C . xydx -x2 dy = y(x2+y2)1/2dy 18.y) dy 20.y2) dx + xy dy = 0 7.(6x2+4xy) dy = 0 y(2) = 6 2.(2xy + x ) dy = 0 10.dereceden homojen (λ=1) olan bu denklemler. y3 dx = 2x3 dy . y=Ux ise dy = U + x dU 3 3 2 = = ⎝ y . 57 . (2xy + 3y ) dx .x e y/x y/x 16. (x2 + xy . -ydx + [x + (xy)1/2]dy = 0 11. En genel halde denklem 1.2x2 y dx 1/2 dy = 0 y(1) =0 21. ⇒ 1 e 3 U 3 = C1 → C1 = 2981 → x e = 2981 Örnek Problemler : 1. y dy = (ydx -x dy)x ln(x/y) 12. ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜ ⎜ ⎟ − 1⎟ ⎜⎝ x ⎠ ⎟ dy y 3 − x 3 ⎠ .1 Homejen Hale Getirilebilen Diferansiyel Denklemler Homejen diferansiyel denklemlere benzemesine rağmen çözüm elde edilemeyen bazı 1. (x + ye ) dx . y = 2.x3 y(1) = 2 y(-1) = 1 y(1) = -2 y(0) = 1 y(2) = 6 y(1) =4 y(1) = √2 14. (x + (xy) )dy/dx + x . x dx + (y-2x) dy = 0 3. (y2 + yx) dx . y’= (y .5y)dx + (4x . (x2 + 2y2) dx = xy dy 15. x 3 y3 3 x3 ⎛ 2⎞ 3 ⎜1⎟ ⎝ ⎠ 3 x e = C1 ⇒ x e = C1. (y2 + yx) dx + x2 dy = 0 9.

Bu durumda y ' = olacaktır. b. Geriye kalan ifade 1.f ve g sabitlerine bağlı olarak parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadeler sıfır olur. eB+fA +g = 0 (3) (2) ve (3) nolu denklemler iki bilinmeyenli iki denklem olup çözümünden A ve B bulunabilir.b. derece homojen denklem olacaktır.derece homejen denklem haline gelmiş olur ve U= y/x dönüşümü ile çözülebilir. A ve B dy dY keyfi sabitlerdir.c. Böylece denklem 1. dy dY = dx dx x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) + 5 X + 3Y + ( A + 3B + 5) = = dX 3( A + X ) − 4(Y + B) + 8 3 X − 4Y + (3 A − 4 B + 8) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir. aB+bA+c = 0 (2) . x ve y ise eski değişkenler. Problem 1: y' = dy x + 3y + 5 = dx 3 x − 4 y + 8 diferansiyel denklemini çözünüz. (1) nolu diferansiyel denklem ise U = Y/X değişken dönüşümü ile çözülebilir. veya başka bir ifade ile y=xU(x) dönüşümü ile çözülebilmesi için c ve g sabit değerlerinin yokedilmesi gerekir. Bu tür denklemlerin çözülebilmesi için. çözülecek diferansiyel denklemden gelen a. Parentez içerisindeki ifadeler A ve B nin keyfi sabitler olması nedeniyle sıfır olacak şekilde düzenlenebilir. c. e. Böyle bir yaklaşımla denklem yeni halde Y'= dY aX + bY = dX eX + fY (1). B+3A+5 = 0 -3 ile taraf tarafa çarpılarak 3B -4A+8 = 0 1 ile taraf tarafa çarpılarak Y'= -3B-9A-15 = 0 3B-4A+8 = 0 0 -13A -7 = 0 ise A=-7/13 B = -44/13 dY X + 3Y . U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise = dX 3 X − 4Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = = = U + XU ' dX 3 X − 4Y 3 X − 4 XU U + XU ' = 1 + 3U 1 + 3U 1 + 3U − 3U + 4U 2 1 + 4U 2 ⇒ XU ' = −U = = 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 58 . Yani A ve B öyle ayarlanırkı. Gerekli işlemler yapılarak yerine = dx dX taşınırsa y' = aX + bY + (aB + bA + c ) dy dY a (X + B) + b (Y + A ) + c = = = eX + fY + (eB + fA + g ) dx dX e (X + B) + f (Y + B) + g elde edilir.e. Buradaki Y ve X yeni. Y=XU(X) . f ve g sabitlerdir.y '= dy ax + by + c = dx ex + fy + g şeklinde olup a. c ve g sabitlerinin yok edilmesi içinde y = Y + A ve x = X + B ise dy=dY ve dx=dX değişken dönüşümleri yapılmalıdır.

Y=XU(X) . ln[ XC (1 + U )] = − 1+U Z 1+U y −1 U=Y/X. Y=y+44/13.6)dy = 0 2. 1+U=Z. Geriye kalan ifade 1.3)dx + (2x + y -1)dy = 0 59 . (x . X=x-2 ise U = x−2 y −1 C ( x − 2)(1 + )=e x−2 − 1+ 2 y −1 x−2 . Y=y-1. C=0. dy/dx = (x .y-1) 1.649( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 0−2 x−2 Örnek Problemler : 3.y -3)/(x + y . dy/dx = -(4x + 3y -15)/(2x + y -7) 5. XC (1 + U ) = e 1+U − ln Z = − − ln(1 + U ) − ln C . dy dY = dx dx 2 Problem 2: dy x + 3 y − 5 = dx x − y −1 x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) − 5 X + 3Y + ( A + 3B − 5) = = dX ( A + X ) − (Y + B) − 1 X − Y + ( A − B − 1) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir. ( x. derece homojen denklem olacaktır.3y . ln X = =∫ +∫ ∫ 1 + 4U 2 2 2 X 1 + 4U 2 1 + 4U 2 U=Y/X. dy/dx = (x + 3y . U=Z-1 ise 2 − 2 2 2 .1) 4.5)/(x .649 ⇒ 0.(3 − 4U )dU 3dU − 4UdU 3arctg 2U ln(1 + 4U 2 ) dX =∫ − +C .2y . X=x+7/13 ise U= y + 44 / 13 13 y + 44 = 13 x + 7 x + 7 / 13 y' = 13 y + 44 ln(1 + 4⎛ 13 y + 44 ⎞ ) ⎜ ⎟ ] 3arctg[2 7 ⎝ 13x + 7 ⎠ + C 13x + 7 − ln( x + ) = 2 2 13 diferansiyel denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise dX X −Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = U + XU ' = = dX X −Y X − XU 1 + 3U 1 + 3U − U + U 2 1 + 2U + U 2 1 + 3U U + XU ' = = −U = ⇒ XU ' = 1−U 1−U 1−U 1−U ∫ 1 + 2U + U ln X = − (1 − U )dU 2 =∫ (1 − U )dU (1 + U ) 2 =∫ dX . 0− 2 − x+ y −3 C ( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 x −2 x=0 .2y + 1)dx + (4x . y=0 ise C (0 − 2)( − − x+ y −3 0+0−3 ) = e 0+ 0−3 . A+3B-5 = 0 A –B-1 = 0 Y'= 1 ile taraf tarafa çarpılarak 3 ile taraf tarafa çarpılarak A+3B-5 = 0 3A -3B-3 = 0 4A +0-8 = 0 ise A=2 B = 1 dY X + 3Y = . X dU=dZ.

Bu nedenle. Bu durumda denklem değişkenlerine ayrılabilir. C(x) fonksiyonu. Bu şekilde bulunan çözüm homojen çözüm (yH) olup (1) diferansiyel denkleminin tam çözümünü vermemektedir. homejen çözümden (yH) hareketle bir genel çözüm (y) önerisi meydana getirilmiştir. Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler y bağımlı.1 Sabitlerin Değişimi Metodu: Yukarıdaki denklemin sağ tarafının sıfır olması halinde denklemin homojen olmasından bahsedilir. Birinci çözüm sadece homojen kısmından bulunurken ikinci çözüm ise homojen olmayan kısımdan bulunur. Bu önerilen genel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması çözümün tamamlanması için yeterli olacaktır.5 I. Burada. homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından elde edilir.2. Non-homojen olan bu diferansiyel denklemin iki çözüm metodu vardır. homojen çözüm esnasında sadece x’in fonksiyonu olan bir yapının ihmal edildiğini gösterir.5. Bu nedenle bu tip denklemlerde genel çözüm iki şekilde bulunan. homejen çözümdeki C sabiti x’in fonsiyonu kabul edilerek yapılan ihmal telafi edilebilir. dy + P(x)y = 0 dx Değişkenlerine ayrılan bu homejen denklem çözülerek.P(x)dx ⇒ lny = -∫ P(x)dx + lnC ⇒ y . Homojen çözüm: Q(x)=0 ⇒ denklem homojen olur. ⎥ dx dx dx ⎢ ⎣ ⎦ − Pdx e ∫ − Pdx dC d − Pdx + C ⎡e ∫ ⎤ + P(x)Ce ∫ = Q(x) ⎥ dx dx ⎢ ⎣ ⎦ 60 . Bu amaçla diferansiyel denklem integre edilebilen değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayrılır. P(x) ve Q(x) bilinen bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olmak üzere diferansiyel denklemin genel formu şu şekildedir. Q(x)=0 çözüme ulaşmak için yapılan geçici bir kabuldur.∫ Pdx y = C(x)e =e + C ⎡e ∫ ⎤ (1) nolu denkleme taşınır. Bu çözüm genel çözümün bir yarısı olup genel çözüme giden yolda bir basamaktır. 2. Bu amaçla önerilen çözümün kendisi ve türevi ana diferansiyel denkleme taşınır ve denklemi sağlayan C(x) fonksiyonu belirlenir.Pdx y H = Ce ∫ (2) (3) bulunur. Mühendislikte çözülebilir daha basit parçalara ayrılarak özüm üretme mantığı bu denklemin çözümü için de kullanılır. Bu tip denklemler önceki gösterilmiş olan metodlarla çözülmesi zor veya mümkün değildir. dy = . Sabitlerin değişimi metoduna göre daha önce yapılan Q(x)=0 kabulü. x bağımsız değişkenler. Yani Q(x)’in genel çözüm üzerindeki etkisi C=C(x) kabulü ile bulunmaya çalışılmaktadır. dy + P ( x ) y = Q( x ) dx (1) Bağımlı değişkenin kuvvetinin birinci dereceden olması nedeniyle lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. (1) nolu ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde belirlenir. − ∫ Pdx dy dC d − Pdx .

Mutlaka integrasyon ile çözülebilir bir formda olmalıdır.d − ∫ Pdx d − Pdx − Pdx (e )= : P’ nin integralinin türevi P dir. Problem-1: y′ − 1+x 1 P( x ) = . Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir. mertebe lineer dif denklemdir . y H = C (1 + x) ⇒ y = C ( x)(1 + x) ise dy dC = y′ = (1 + x) +C ⇒ dx dx Ana denkleme taşınarak (1 + x) dC C(1+x) dc +C − = (1+x) 2 ⇒ (1 + x) = (1 + x) 2 1+x dx dx Not: Homojen çözümden üretilen genel çözüm ve türevi non-homojen lineer denkleme taşındıktan sonra gerekli sadeleşmeler sonucu. Aksi halde daha önce işlem hatası yapılmış demektir. 1+ x y dy y dy y − değişkenlerine ayrılır. 61 . dC x2 = ( 1+ x) ⇒ ∫ dC = ∫ ( 1+ x)dx ⇒ C = x+ + C1 ise çözüm dx 2 2.5.v(x) olduğu kabul edilir. y′ − =0 ⇒ =0 ⇒ = 1+x dx 1+x dx 1+x ∫ dy dx ⇒ ln y = ln(1 + x) + ln C ⇒ y H = C (1 + x) =∫ y 1+ x bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. Q(x) = (1 + x) 2 ise 1. u ve v bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkenlerdir. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm (y) homojen çözüme (yH) benzetilir. − ∫ Pdx e ∫ = − P( x)e ∫ dx dx − Pdx [ ] e ∫ dc − Pdx − Pdx + CP( x)(e ∫ ) − CP( x)e ∫ = Q(x) dx dC Pdx =Q(x)(e ∫ ) dx ∫ dC = ∫ Q(x)e ∫ Pdx dx + c1 şeklinde C(x) fonksiyonu P(x) ve Q(x)’e bağlı olarak bulunur.v(x) kabulüyle çözüm y = ( 1+ x) (x + x2 + C1 ) 2 Diferansiyel denklemde. y = (1+x) 2 diferansiyel denklemi çözünüz. u(x) ve v(x) bağımsız değişkene bağlı keyfi bağımlı değişkenler olmak üzere genel çözümün y=u(x). denklemde mutlaka sadece C ve x olmalıdır. Bulunan değer (3) denkleminde yerine taşınarak genel çözüm bulunur.Homojen Çözüm.2 y =u(x). Bu nedenlerde kabul edilen yapının ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde u ve v bulunmaya çalışılır.

dv du + P(x)u. Daha önce u ve v nin keyfi fonsiyonlar olmasından bahsedilmişti. P ( x) = .v.v(x) ⇒ dy du dv ise bulunanlar lineer dif = y′ = v +u dx dx dx (5) denkleme nolu ana denkleme taşınır. v du ⎡ dv ⎤ +u ⎢ + P(x). Diğer bir ifade ile v(x) ve u(x) öyle fonksiyonlar olmalıdırki. 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm Homojen kısmın çözümü.u ⎥ = Q( x) dx ⎣ dx ⎦ (6) elde edilir. Böylece çözümü istenen diferansiyel denklem integre edilebilir diferansiyel denklemlere bölünmüş olur.y' + P(x)y = Q(x) y = u(x).v⎥ = Q( x) or dx ⎣ dx ⎦ u dv ⎡ du ⎤ +v ⎢ + P(x). y = u( x). Sadece bir diferansiyel deklemin bulunmasından dolayı çözüm.∫ dx v v cos x du sin 2 x sin 2 x u′v = sin 2 x → u′ cos x = sin 2 x ⇒ = dx ⇒ ∫ du = ∫ dx cos x cos x 2sin x cos x dx = 2∫ sin xdx sin 2 x = 2. eldeki denklemi ikiye bölebiliriz. Bulunan u ve v fonksiyonları y=u(x). Böylece.) vu’=sin2x (2. Q(x) = e 2x 62 .y = e 2x diferansiyel denklemi her iki metodla çözünüz.u(x)=cosx(-2cosx + C) Problem-3: y ' . parantez içerisi sıfır yapsın.vtgx ⇒ ∫ = . dv + P(x).) dv dv dv sin x dx → ln v = ln cos x ⇒ v = cos x = . Burada amaç.v = Q( x ) +u v dx dx Yukarıdaki denklemde u veya v nin parentezi oluşturulursa. çözümünde integral sabiti düşünülür. Problem-2: y ′ + ytgx = sin 2 x diferansiyel denklemini çözünüz. v( x) ⇒ = u' v + v' u ise u'v + u(v' + vtgx) = sin 2 x dx dx Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir v’+vtgx=0 (1.diferansiyel denklem.tgx= sin 2 x dy dy + ytgx = sin 2 x . geriye kalanlar ise ikinci diferansiyel denklem olacaktır. (6) nolu denklem iki bağımlı değişkene bağlı bir diferansiyel denklem sistemidir. Akabinde u(x) bulunur. sıfıra eşitlenmiş köşeli parentez içerisindeki ifade birinci.1. Böylece. şu aşamada mümkün değildir. çözümünde integral sabiti düşünülmez.diferansiyel denklem. çözümü nispeten zor olan diferansiyel denklemi u ve v fonksiyonları yardımıyla daha kolay çözülebilir iki tane değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayırmaktır.v = 0 (7) dx du =Q( x) (8) v dx Bu durumda (7) denklemini sağlayan v(x) fonksiyonu bulunarak (8) denklemine taşınır.v(x) denkleminde ki yerine yazılarak genel çözüm bulunur. (6) nolu denlemde köşeli parantez içerisindeki ifadenin sıfır olacak şekilde v(x) ve u(x)’ in seçildiğinin kabul edilmesi çözüm için yeterli olacaktır.∫ tgxdx = ∫ = . Diferansiyel denklem sisteminin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır.cosx.sinx ⇒ ∫ du = ∫ cos x u = −2 cos x + C ⇒ genel çözüm y=v(x). u'v + v'u + u.

3 3 dC 3 dy = e −x .v=0 (1. = ex ⇒ dx dx dx x x Genel Çözüm y =e (e + C1 ) 2) y=u. ∫ y = ∫ dx ⇒ ln y = x + ln C ⇒ y H = Ce dx dx bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. 3 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm dy dy y ' + 3x 2 y = 0 ⇒ + 3x 2 y = 0 ⇒ = -3x 2 y dx dx dy 2 3 − x3 ∫ y = -∫ 3x dx ⇒ ln y = − x + ln C ⇒ y H = Ce bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür.x ⇒ dx dx e− x 3 3 3 3 dC x2 dC = x ⇒ ∫ dC = ∫ xdx ⇒ C= +C1 .v kabulu ile çözüm ∫ dC =∫ e x dx ⇒ C= e x+C1 dy dy − y = e 2 x .C3x 2 e .x ⇒ .dy dy dy x .v ise y =e (e + C ) Problem-4: y ' + 3 x 2 y = x e -x diferansiyel denklemi her iki metodla ve y(0)=-1 şartıyla birlikte çözünüz. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir.) dv dv = v ⇒ ∫ =∫ dx ln v = x ⇒ v=e x dx v du u ' v = sin 2 x.y = 0⇒ = y.v=e 2 x u ' v + u(v' − v) =e 2 x Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir.diferansiyel denklem. çözümünde integral sabiti düşünülmez. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir. dy dC y H = Ce x ⇒ y = C ( x )e x .y = 0 ⇒ ex dC dc dC + Ce x . dx 2 dx x2 − x3 Genel Çözüm y =e ( + C1 ) 2 63 . çözümünde integral sabiti düşünülür. u = ex + C dx x x Genel çözüm y=u. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir.Ce x = e 2x ⇒ e x = e2x . = ex + Ce x ⇒ Ana denkleme taşınarak dx dx y' .x = xe. y H = Ce − x 3 ⇒ y = C ( x )e − x .C3x 2e.) 2x vu’=e (2. v’ . y = u ( x).v( x) ⇒ = u ' v + v' u dx dx ise u ' v + v' u − u. u' e x = e 2 x ⇒ =e x ⇒ ∫ du = ∫ e x dx.diferansiyel denklem.x + 3x 2Ce.

Bu t=0 anında hızın sıfır (durmakta olduğu için ) olmasıdır. y =e − x ( − 1) 2 2 Uygulama-1: Su içerisinde hareket eden denizaltıya. 3 3 3 − t dV dC − m t 3 − m t V = C (t )e m ise = ana dif. m e =P dt dt 3 3 3 − t − t p mt p 3t e + C1 . Denizaltının zamana bağlı hızını bulunuz. Denizaltı P sabit motor kuvvetiyle durmakta iken harekete başlatılmıştır.) vA’=xe-x3 (2. A= +C 2 dx 2 3 x Genel çözüm y=A. Hızın zamana göre grafiğini çiziniz. bağımsız değişkenler olmak üzere sabitlerin değişimi ile çözüm aşağıdaki şekilde yapılır: Homojen kısmın çözümü. bağımlı. su tarafından denizaltının hızıyla orantılı olarak 3V’lik bir direnç kuvveti etkimektedir. 64 .diferansiyel denklem. P − 3V = m dt ise m dt + 3V = P 1. ax . çözümünde integral sabiti düşünülmez. B’ + 3x2B=0 (1.2) y=A(x). Denizaltının maksimum hızı ne olur? dV dV ∑ Fx = m.diferansiyel denklem.B( x) ⇒ = A′B + B′A dx dx ise A′B + B′A + 3 x 2 A. Bu münasebetle C1’ in sayısal değeri için bir başlangıç şartına gerek vardır.B ise y =e− x ( + C ) 2 2 3 3 x2 0 x=0 ise y=-1 . Benzeşim için C=C(t) olmalıdır.B = xe− x A′B + A(B′ + 3 x 2 B) = xe− x 3 −3 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir. Problem zamana bağlı bir Başlangıç Değer Problemidir.) 3 dy dy + 3x 2 y = xe − x . P=0 kabul ediliyor. t. − 1 =e − 0 ( + C ) . dV dV dV + 3V = 0 ⇒ m = −3V ⇒ ∫ m = ∫ −3dt dt dt v 3 − t 3 m ln V = −3t + ln C1 ⇒ ln V = − t + ln C ⇒ VH = Ce m m Genel çözüm homojen olarak bulunan çözüme benzetilerek bulunur.B(x) kabulu ile çözüm : (u ve v yerine A ve B keyfi fonksiyonları tercih edilerek çözüm yapıldı. e − Ce dt dt m m m( 3 3 3 − t dC − m t 3 − m t e − Ce ) + 3Ce m = P.mertebe lineer diferansiyel denklemdir. V. v = C (t )e m = ( e m + C1 )e m 3 3 3 dC p m t = e dt m ∫ dC = 3 p mt e m∫ ⇒ C= Çözümün tam olması için C1 integral sabitinin sayısal değeri belirlenmelidir.) 3 dB dB = − 3x 2 B ⇒ ∫ ln B = − x3 ⇒ v = e− x = − ∫ 3 x 2 dx dx B 3 3 3 dA x2 A′B = xe − x . denkleme taşınarak. A′e − x = xe− x ⇒ = x ⇒ ∫ dA = ∫ xdx. C=-1. y = A( x). dt m m 3 3 3 3 − t − t dC − m t dC − m t e − 3Ce m + 3Ce m = P. çözümünde integral sabiti düşünülür.

05m . Bu değişimin nasıl olduğu bu aşamada belirlenemez.05m = 10 dt dt Son ifade bir diferansiyel denklem olup. m bağımlı t ise bağımsız değişkendir.mertebe lineer diferansiyel denklem olup. Biriken m değeri sabit olmayıp sürekli olarak zamnala değişmektedir. kütlenin korunumuna göre biriken miktar şu şekilde ifade edilebilir. Herhangi bir m değeri için buharlaşan miktar 0. Bu bulgular yukarıdaki ifadeye taşınarak şu ifade bulunur. Bu hızada zamanın sonsuz değerinde ulaşacaktır. dm dm dm = 10dt − 0. Pratik olarak bu hıza çok yaklaşacak ama hiçbir zaman ulaşamayacaktır. ya sabitlerin değişimi ile yada m=v.05m ⇒ + 0. t = 0 ⇒ v = 0. C1 = − ⇒ v = (1 − e m ) .05m = 0 ⇒ dt dt dt dm −0.05t + ln C ⇒ mH = Ce 65 . Bu verilen debi değerlerine göre (50t-40t)=10t olarak yazılabilir.05t ∫ m = -∫ 0.u dönüşümüyle çözülebilir.05dt ⇒ ln m = −0. dt zamanında biriken miktarda dm olacaktır.3 3 3 − t − t − t P P P + C1e0 . Buharlaşan miktar biriken m miktarının %5 i kadardır. Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm: dm dm dm = -0. Bu durumda dt süresince dolan miktar-boşalan miktar (50-40)dt=10dt olacaktır. dt zaman diliminde biriken miktar belirlenebilir. 0= V(t) Vmax 0 Hızın zamana göre değişimi t Uygulama-2: Şekildeki havuza sürekli olarak 50 m3/sn lik bir debi ile su dolmakta ve havuzdan 40 m3/sn debi ile tekrar boşalmaktadır. Diferansiyel zaman aralığında değişimler lineer olacağı için.05mdt olacaktır. m= dolan miktar-boşalan miktar-buharlaşan miktar Dolan miktar-boşalan miktar giriş ve çıkış debilerinin zamanla çarpılmasından bulunabilir. Havuzda birikebilecek maximum su miktarı ne olur? 50 kg/sn buhar Havuz 40 kg/sn Açıklama: Havuzda biriken su miktarı “ m :[kg] “ ile sembolize edilecek olursa. Matemetikte bu tür değişim ASİMTOTİK değişim olarak bilinir. Bu denklem 1. Havuzdaki su miktarının zamanla değişimini bulunuz. (1 − e m ) → 1 3 3 3 Dolayısıyla denizaltının ulaşabilceği maksimum hız Vmax=P/3 kadar olacaktır.05m = 0 ⇒ + 0. tüm ifade dt bölünerek. Başlangıçta havuz tamamen boş durumdadır. + 0. = 10 − 0.05mdt . Aynı zamanda havuzda biriken suyun %5 i her saniyede buharlaşmaktadır. t → ∞ ⇒ e m → 0. Bununla birlikte.

) (2.05t ⇒ Ana denkleme dt dt dC .05t dt ⇒ C= 200e 0.05t . reel durumda zaman sonsuz olamayacağı içinde 200 kg değerine çok yaklaşılmasına rağmen ulaşılamayacaktır.2y = 2x4 18 y’ + 4y = e-x 19.v ise m =e−0. u = 200e0.05t ⇒ ∫ du = ∫ 10e0. dr/dθ + r tan θ = cos θ 16. Ancak.05t . x4y’ + 2 x3y = 1 3.05t dt . Örnek problemler: 1.05t+ C ) t=0 ise m=0 (başlangıçta hiç su yok).05t ⇒ m = C (t )e −0.y = e3x 11. C=-200.x = sin 2t 66 2. ( x2 + 1)y’ = x2 + 2x . mH = Ce −0. xy’ + 3y + 2x2 = x3 + 4x 8.05t v du u ' v = 10.4xy 2 2 y(2) = 8 y(0) = 4/3 y(2) = 0 x(0) = 0 . (1-e-0.05t − 1) = 200(1 .05t + C dt Genel çözüm m=u.05t + 0.05t = 10 ⇒ =10e0. ( cos2 x . y’ + 3y = 3 x2 e-3x 4.05t (e0.05Ce.0.) dv = − ∫ 0.v(t ) ⇒ = u 'v + v 'u dtx dt ise u ' v + v' u + 0. x dy + (xy + y . u ' e − 0.0.05t+ C1 ) y=u.0. xy’ . x3y’ + 3x2y = x 20.2)y’ + 3(x +1)y = x -1 13.1)dx = 0 14.05v=0 vu’=10 (1.05t) →200.05t ⇒ v=e − 0.diferansiyel denklem.0. (t + y + 1 )dt . (x + 1) y’ + xy = x 7.05t = 10 ise dt dC =10e0.dy = 0 15. dx/dt + (1/t2 )x = 1/t2 12. dm dC = e − 0.05t+C1 dt Genel Çözüm y =e−0. Çünkü t→∞. y dx/dy + 2x = 5y3 10.8x ) dx = 0 5.1 . y’ = x2 e-4x .ycos x)dx .e-0.05t ⇒ ∫ dC = ∫ 10e 0.05t ( 200e0. dx/dt .05uv=10 u ' v + u(v' + 0. ( x2 + x .(1 + sin x)dy = 0 17. dy + (4xy .05m = 10 .05t ) dv = − 0.bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür.diferansiyel denklem. havuzda birikebilecek en fazla su miktarının teorik olarak 200 kg olduğu görülecektir.05v ⇒ dt ∫ Bu denklem analiz edildiği zaman.05t) →1 ise 200(1-e-0.v kabulu ile çözüm dm dm + 0.05t taşınarak.05dt ln v = − 0. çözümünde integral sabiti düşünülmez.05Ce. e − 0. çözümünde integral sabiti düşünülür. (x +1)y’ + xy = x 9.4y 6. v’ + 0. 0 =e −0. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(t) olduğu kabul edilir.05t ( 200e0. m =200e −0. ( 200e 0+ C ) .05v) =10 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir. m = u (t ).05Ce.0. C(t) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. y’ .

mertebe lineer dif. denklem Z ve x arasında olup çözümünden Z=Z(x) şeklinde bir ifade bulunur.mertebe lineer dif. Bernoulli dif. y’ + P(x) y = Q(x) yn Bu denklemde Z = y 1− n = (1) y şeklinde bir dönüşüm yapılarak 1. ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx ise genel çözüm (Z) dx x Z x homojen çözüme benzetilirek bulunur.(x + 1)dy = 0 2. Orijinal değişkenlere dönmek için ters transformasyon işlemi yapılmalıdır. Çözümü belirli olan 1. Bu yeni form Z ve x arasında 1. Problem-1 : (3) 3 x y’ + y + x 2 y4 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. y’ + 3y/x + 2 = 3x y(π/2) = 2 y(1) = 1 22.2x (y+1)dx .mertebe lineer dif.mertebe lineer dif. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ .Mertebeden Özel Diferansiyel Denklemler 2. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse 3x dy 1 1 3 dy dZ dZ + 3 = −x2 . y’ + (1/2x)y = x/y3 2 y(1) = 2 y(1) = -5 23. derece bir diferansiyel denklem olup en genel formu aşağıdaki şekildedir. y' y 1 dZ + P( x) n = Q( x) ise + P ( x) Z = Q ( x) n 1 − n dx y y bulunur. C ( x) = x + C1 ⇒ Z = x ( x + C1 ) Z=C(x)x → =x + C ise x dx dx dx x dx Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm elde edilir: Z = 67 1 1 = x 2 + C1 x ise y 3 = 2 3 x + C1 x y . denkleminden 1. Bu denklemde y4 bulunmamış olsaydı 1.6. denklem (3xy’+y=-x2) olacaktı.6 1. sin x y’ + cos xy = x sin x 24.1 Bernoulli Diferansiyel Denklemi n. denkleme ulaşmak içinde yn ifadesi yokedilmelidir. denklem geçiş işlemleri şu şekildedir: y 1 dZ dZ y ' 1 − n dy y' ⇒ = Z = y 1− n = n ise = (1 − n) n = n (2) n 1 − n dx dx y y y dx y (1) nolu denklem denklem taraf tarafa yn değerine bölünürek. denklem elde edilecektir. Z = 3 ⇒ =− 4 ise − x + Z = −x2 4 dx y dx y y y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır. dC Cx dC dZ dC +C − = x⇒ = 1. dZ Z − = x (1. mertebe lineer diferansiyel yn denklem elde edilir. Yeni dif.meretebe lineer dif. Bu denklemde yn ifadesi olmazsa 1. denklemdir. Z eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir.21.

mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ . Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm şu şekilde elde edilir. C ( x) = − x + C1 dx x dx x dx bulunur. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır.5C1 − x + 4. 0.meretebe lineer dif. y= 1 1 − Ce x Problem-3 : x y' + y=x 2 y 2 diferansiyel denklemini y(0.5 + 0. x +C − = −x ⇒ = −1.Problem-2 : y' + y = y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. denklem (y’+y=1) olacaktı.5 = ise C1=4. dZ Z − = − x (1.2 Riccati diferansiyel denklemi En genel formu şu şekildedir. ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx .5 şartıyla çözünüz. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse y' + y = y 2 ise y' = y 2 − y = 1 1 dy dZ 1 dy 1 dZ =− 2 ise − + =1. Z = ⇒ =− 2 ise − x + Z = x2 2 y dx y y dx y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. derece bernoulli denklemidir. Z = ⇒ + Z =1 2 y dx y dx y dx y dx yeni denklem değişkenlerine ayrılabilir. I⎡A dy dy B ⎤ → ∫ 2 = ∫ dx = ∫ ⎢ + ⎥ dy basit kesirlerine dx y −y ⎣ y y − 1⎦ ayrılarak integrasyon alınır. dx 1− Z ∫ 1 1 Z = ⇒ 1 − = Ce x ise y y − ln(1 − Z ) = x + ln C ⇒ 1 − Z = Ce x . Şayet denklemde y2 bulunmamış olsaydı 1. ⎡ −1 ( y − 1) x 1 ⎤ 1 ∫ dx = ∫ ⎢ y + y − 1⎥ dy → x = − ln y + ln ( y − 1) + ln C ise C y = e ise y = e x ⎣ ⎦ 1− C IIBu denklem aynı zamanda 2.6. y = 2 2 2 y − x + C1 x − 0.5 x 2. y’ = P(x) y2 + Q(x) y + R(x) 68 .5)=0.5 . x dy 1 1 1 dy dZ dZ + = x2 . İşlemlerle A=-1 ve B=1 bulunur. Z=C(x)x dx x Z x Z'=C'x+C ise Z ( x) = x ( − x + C1 ) dZ Z dC Cx dC − = −x . dZ − dZ = 1− Z ⇒ ∫ = dx. İki şekilde çözüm mümkündür: Verilen denklem değişkenlerine ayrılarak çözülebilir. Z= 1 1 1 1 = − x 2 + C1 x ise y = .

denklemi sağlaması temin edilir. U ve Z bağımsız değişkene bağlı özel çözüm ve yeni bağımlı değişkendir. Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. Denklem ve değişkenlerine ayrılabilir bir denklemdir. Fonksiyonel yapısı önceden problemi çözen şahıs tarafından belirlendiğinden bu ismi almıştır. y = x ana diferansiyel denklemi sağladığı için bir özel çözüm olabilir. parentezler açılarak.Burada P. y =U + 1− Z' 1 1 = ( x + ) 2 + (1 − 2 x)( x + ) + x 2 − x + 1 . Diferansiyel denklemin yapısına göre tahmin edilerek ana dif. Z2 ile denklem çarpılırsa dx Z Z Z 1. ln(Z + 1) = − x + ln C . Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir. Z Z dx y′=y 2 + (1-2x ) y+x 2 -x +1 diferansiyel denklemini çözünüz. Bu işlem yapılırken R(x)=x2-x+1 ifadesinin diğerleri tarafından yokedilmesine dikkat edilir. ve böylece ana diferansiyel denklemi sağlaması temin edilmelidir. Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1. Son denklem − 2 = + 2 bulunur.denkleme taşınır.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir. Başka bir ifade ile aralarında + ve . dZ dZ −x −x = −( Z + 1) ∫ Z + 1 = − ∫ dx ise. + 1 ise y’ ile yokedilebilir. Bu durumda y = x istenen işlemleri yerine getirebilir. Z + 1 = Ce ⇒ Z = Ce − 1 dx 1− y = x+ 1 1 1 1 ⇒ y = −x +x →Z = ise Z = Ce − x − 1 = Z y−x y−x Ce − 1 69 . 1/Z dönüşümüylede 1.işareti bulunan bağımlı ve bağımsız değişkenler ile türevlerinden meydana gelen terimlerin birbirlerine eşitlenerek yokedilmesi. y = U+ 1 1 dZ ⇒ y ' = U '+ 2 dönüşümleri ana dif. Problem-1: Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü (U) bulunmalıdır. İfade incelenirse x2 ancak y2 ile x ise y ile yokedilebilir. Q ve R bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlardır. Eğer R(x) fonksiyonu elimine edilirse denklem 2. Yani özel çözüm R(x) fonksiyonundan hareketle bulunabilir. 2 Z Z Z Z Z dZ Z' 1 1 + Z = −1 bulunur. Özel çözüm ana diferansiyel denklemi sağlayan herhangi bir fonksiyondur. 2 Z Z Z Z' 2x 1 1 2x = x2 + + 2 + x + − 2x 2 − + x 2 − x + 1 bulunur. Bu tür denklemlerde y = U + 1/Z dönüşümü yapılarak 1. y’ = y2 + (1-2x) y + x2 -x +1 1 = x2 + (1-2x)x + x2 -x +1 0 = 0 ise (denklem sağlanıyor) 1 1 1 dZ = x + ⇒ y′ = 1 + 2 olacaktır. U=x ise U’=1 dir. derece bernoulli diferansiyel denklemine dönüşür.mertebe lineer dif. Özel çözümün aranmasının nedeni denklemdeki R(x) fonksiyonunu yoketmek içindir. Gerekli yoketmeler yapılarak.

dönüşüm sonrasında. f(x/y). sadece bağımsız ve hem bağımlı-hemde bağımsız değişkenler yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlere dönüştürülebilir.y) den f(x+y). Bulunanlar ln Z = − ln x + ln C . Değişken dönüşümleri sadece bunlar değildir. y y ⎛1 ⎞ y′=x 3 ( y 2 -2yx+x 2 ) + = x 3 y 2 -2x 4 y+x 5 + = x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 x x ⎝x ⎠ Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü bulunmalıdır. denklem). 1. Böyle bir dönüşümün mümkün olması için fonksiyonel yapının f(x. Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1. … gibi düzenlenebilmesi gerekir. f(xy). y=x test edilirse ana diferansiyel denklemi sağladığı görülecektir. x dx x x 5 5 1 x 1 x 1 4 ∫ dC = −∫ x dx ⇒ C ( x) = 5 + C1 ise Z = x ( 5 + C1 ) = y − x . Bununla birlikte hepsinde uygulanan teknik integre edilebilir parçalara ayırma ve değişken dönüşümü üzerine kuruludur. y = x + 1 x5 (C1 + ) x 5 2. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. Örnek olarak. x Denklemdeki parentez açıldığı zaman Riccati denklemi olduğu görülecektir. Bu noktadan hareketle. 1 (x + ) 3 3 Z' 1 Z = x + 1 + 1 ise − Z ' = x + 1 . y = U + = x + ⇒ y′ = 1 + 2 Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir. Mümkünse değişken sayısı azalmalıdır: 3 değişkenden 2 değişkene düşürmek çözümde büyük ilerlemedir.6. Problem-2: y′=x 3 ( y-x ) + 2 U=x ise U’=1 dir. Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir. Z= = − olacaktır. − Z ' = x 3 + Z 1 − 2 = x 3 ( x + − x) 2 + Z Z x Z2 Zx Z 2 Z 2 Zx x dZ Z dZ Z dZ dx + = − x 3 (1. f(x2/y). Değişkeni dönüştürme işleminin bir faydasının olması için.mertebe diferansiyel denklem çözümleri standart çözümlerdir. değişken dönüşümü ile çözülebilir.mertebe lineer dif. x+y=Z ise Zx=1 ve Zy=1 ile 2 değişken 1 e iner. önceki diferansiyel denklem formatlarına uymayan ve değişken dönüşümü için uygun olan bazı diferansiyel denklemler. 70 . Özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin bu yöntemle adi diferansiyel denkleme dönüşmesi mümkündür. Denklemdeki bağımsız değişkenin fonksiyonel yapısından etkilenmeyen çözümlerdir. Böylece U=x özel çözüm ise 1 1 1 dZ olacaktır. ise dx x dc x 2 x x 1 dC C C / x 1. Fakat bu dönüşümler diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapıyla çok ilgilidir. Pek çok değişken dönüşümü verilebilir. ⎛1 ⎞ ⎛1 ⎞ y′=x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 ⇒ x′ = 1 = x 3 x 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ x+x 5 . 0 = 0 ⎝x ⎠ ⎝x ⎠ denklem sağlanıyor. + =0⇒ ∫ = −∫ . dx x dx x Z x C C ( x) dZ 1 dC C ZH = .mertebe diferansiyel denkleme taşınarak − 2+ = − x 3 bulunur. Bu işlem yapılırken yukarıdaki denklemin sağlanmasını takip etmek gerekir.y diferansiyel denklemini çözünüz. Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. Fonksiyonel yapısı uygun olan denklemlerde sadece bağımlı.3 Değişken dönüşümleri ile çözülebilen diferansiyel denklemler Önceki bölümlerde anlatılan 1.

Z = A + 3B = x + 3 y → 2 pareztezler açılıp düzenlenirse daha önce bulunan çözüm elde edilecektir. Örnek olarak. Örnek olarak. ( x +3xy ) dx + ( 3x y + y ) dy=0 3 2 2 3 x ( x 2 +3y 2 ) dx + y ( 3x 2 + y 2 ) dy=0 Bu denklem tam diferansiyel yaklaşımla çözülmüştü. Fonksiyonel dönüşümün mümkün olması için diferansiyel denklemde hem fonksiyon hemde onun türevi olmalıdır. parentezler açılırsa. Parentezlerin birisi yeni bir değişkenle tanımlanırsa daha basit haller elde edilebilir. Sinüs. Problem-1: Daha önce Bölüm-2.2. parentez dışındaki xdx ve ydy lerde türevleri olacaktır.dereceden 1. Bu durumda sinx içindeki x kaybolmayacaktır. dA = dZ − 3dB Z ( dZ − 3dB ) + ( 3Z − 8 B ) dB=0 ( Z − 3B +3B )( dZ − 3dB ) + ( 3[ Z − 3B ] + B ) dB=0. Denklemde tgx var ise kolaylık için sec2x de olmalıdır. sinx=A ise cosxdx=dA olur. Denklemdeki ifadeler x ve y parentezlerine alınabilir. Gerek bağımlı ve gerekse bağımsız değişkenin kuvvet derecesi azalmalıdır: Azalan kuvvet derecesi denklemi basitleştirir. 4. xdx = 2 ise ( A+3B ) dA + ( 3A + B) dB=0 dB y 2 = B → 2 ydy = dB. Bunların daha fonksiyonlar cinsinden tanımlanması çözümü rahatlatır. ZdZ − 3ZdB + 3ZdB − 8 BdB=0 → ZdZ − 8BdB=0 ( x2 + 3 y 2 ) = 4 y 4 + C Z2 2 2 2 ∫ ZdZ = 8∫ BdB → 2 = 4 B + C .derece üstel homojen olduğu için y=Ux dönüşümüyle de çözülebilir. y2=U ise 2ydy=dU olur. Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısı basitleşmelidir: İntegrasyon prosesi büyük oranda fonksiyonel yapısı ile ilgilidir. Örnek olarak (x2+sinx)dy ifadesinde x2=U dönüşümü yapılırsa (U+sinx)dy elde edilecektir. Değişken dönüşümü sonrasında diferansiyel denklemde eski değişken kalmamalıdır: Yokedilmek istenen değişken hala denklemde bulunursa değişken sayısı artacağından çözüm kolaylaşmak yerine daha da zorlaşacaktır. dA x 2 = A → 2 xdx = dA. Aynı zamanda 3. Bu denklemde 1. Bu durumda referans fonksiyonlar x2 ve y2 olurken.2 de (tam diferansiyel denklemler) Problem-4 olarak çözülen diferansiyel denklemi değişken dönüşümü ile çözünüz. 2 (x 2 + 3 y2 ) 2 2 = 4 y 4 + C → x 4 + 6 x 2 y 2 + 9 y 4 = 8 y 4 + 2C . Sinx içindeki x yerine U1/2 yazılacak olursa fonksiyonel yapı daha da karışık hale gelecektir. 3. 71 x 4 + 6 x 2 y 2 + y 4 = 2C = C1 . derece homojen olup B=UA dönüşümü ile çözülebilir.dereceye (lineer) geçilir. Bu nedenle x’ in değiştirilmesi bir fayda getirmez. Böylece 2. Değişken dönüşümü ile yeni formlar elde edilebilirmi? Bu soruyu cevaplamak için denklemde bir veya daha fazla fonksiyon ve onların türevlerini belirlemeliyiz. expolansiyel ve logaritmik fonksiyonlar genelde integral işleminde zorluk çıkarırlar. tanjant. A+3B=Z → dA + 3dB = dZ → A = Z − 3B. ydy = 2 Bulunan son diferansiyel denklem ilk halinden daha basittir. Yeni bir değişken dönüşümü ile değişkenlerine ayrılabilen en basit form bulunabilirmi? Son denklemin yapısı düzgün olup A ve B önündeki katsayılar uyumludur. İşlemler sonucu denklemin derecesi 3 den 1 e düşecektir.

Denklemde trigonometrik fonksiyonların olması diferansiyel denklem çözümü açısından zorluk meydana getirebilir. dH dH = 0. y’ = y + x (y+1)2 + 1 72 1. ( 3x − y + 1) = 3x − y + 1 . 3x − y = U → 3 − y′ = U ′ → y′ = 3 − U ′ dy y′= = dx ( 6x − 2y − 3) 2 ( 3x − y ) − 3 3 A − B + 1 = 0 6 A − 2B − 3 = 0 → U +1 U + 1 3 ( 2U − 3) − (U + 1) 5U − 10 dU →U′ = 3− = = = dx 2U − 3 2U − 3 2U − 3 2U − 3 Son denklem integre edilebilir.Mertebe Diferansiyel Denklemler İçin Genel Tekrar Problemleri: 3. xe2y y’ + e2y = lnx/x 2. siny = H → cos ydy = dH → H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 elde edilir.Problem-2: ( 3x-y + 1) dx.derece Bernoulli dönüşümüne göre =Z →− 2 = ile denklem çözülür. Bu denklem daha önce verilen metodlardan sadece tam diferansiyel yaklaşım ile çözülebilir. y’ + y lny = yex . (3x . 2 x 2 + xH = −H 2 dx dx 1 1 dH dZ 2. ( 3x − y + 1) dx − ( 6x y = Y + B → dy = dY − 2y − 3) dy=0 → y′= ( 3x − y + 1) x = X + A → dx = dX . x2y’ + 2xy = x4y2 +1 5. ydx + (1+ yex) dy = 0 4. Ancak gerekli değişiklikler ve işlemler yapılınca görülecektir ki. cosy nin türev olarak seçilmesi gerekir. bu fonksiyonların birbirlerinin türevi olması büyük bir fayda sağlayabilir. Parentez açılıp dx ile bölünürse Bernoulli denklemi elde edilir.2y + 3) dy = 0 6. A ve B sabitleri bulunamayacaktır. Sin ve Cos y’ye ağlı olduğundan dy referans alınarak. Bu yöntem uzun ve beklide integral çarpanı bulunamayan bir yöntemdir. y′=3 − U ′ = Problem-3: siny ( x + siny ) dx + 2x 2 cosy dy = 0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz. Hem sinüs hemde cosinüs denklemde olması.2y + 1) dx + (3x . Çözümsüzlük vardır. Bu amaçla hem x hemde y bir değişken cinsinden tanımlanır. Hangisi ilk önce alınmalıdır? Bunun için operatörlere bakılmalıdır.2y -3) dy=0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz. Dolayısıyla ilk aşamada değişken dönüşümü düşünülmelidir.( 6x . dy = dx ( 6x − 2y − 3) ( 3 ( X + A) − Y − B + 1) = 3 X − Y + ( 3 A − B + 1) dY = dX ( 6 ( X + A ) − 2 (Y + B ) − 3) 6 X − 2Y + ( 6 A − 2 B − 3) dY 3X − Y = dX 6 X − 2Y 3A − B +1 = 0 6 A − 2 B − 3 = 0 denklemlerinden A ve B çekilemez. Bu denklem yapısı itibariyle homojen hale getirilebilen denklem tipine benzemektedir. Bu nedenle ilk önce mümkünse değişken dönüşümü ile fonksiyonel yapı daha basit hale getirilmelidir. H H dx dx H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 → Hx+H 2 + 2 x 2 1. Dolayısıyla x=X+A ve y=Y+B dönüşümleri ile çözülebilir gibi görünmektedir. Bu nedenle diferansiyel denklemin başka bir değişken dönüşümü ile çözülmesi gerekir.

xy’’ = y’ + (y’)2 30. y(4)=8 53.y + xy2 33.1) dx + (2x + 4y . y’cosy+xsiny=2x 36.y + 5)2 23.5x) dx + 2x2 coty dy = 0 16. y’ = sin (x-y) 25. Bu açıdan mertebe düşürme işlemi için iki alt grub ele alınabilir: I) f(x. y’ = (9x + 4y +1)2 12.7 Birinci mertebeye indirgenen 2. 4xdx+9ydy=0. x2y’+2xy-x+1=0. y’ = -4/x2 .2(x-y) . y(x tanx + lny ) dx + tanx dy = 0 19. y’+xy=x/y 48. türevleri olabilir. y’’ = 1 + (y’)2 29.y)2 . y’ = (x+y)1/2 . mertebe bir diferansiyel denklem şu şekildedir: f(x.y′. mertebeden diferansiyel denklemler En genel halde 2. y(1)=0 54. y’ = (x + y + 2)2 26. Ancak yukarıdaki formu ile mertebe düşürme işlemi bir sonuç vermez. y’ = (x . (ey+x)y’=1 38. y’’ = 2x(y’)2 28. (3 siny . y’ = (x . y’ = -2 . ve 2.y′′)=0 : Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısında bağımlı değişken “y” kesinlikle görünmeyecektir.(1/x) y + y2 35. 2yy’ + x2 + y2 + x = 0 8. xy’’ = y’ + x(y’)2 27.3) dy = 0 13. y’ = sin(x+y) 21. 2xy’=10x3y5+y 41. 2xtgydx+sec2ydy=0 50. y’-y/x+(x-y)3/x=0. y(1)=0 51. y’’ + 2y(y’)3 = 0 31. (3 tanx -2 cosy) sec2 x dx + tanx siny dy = 0 18. 2xyy’+3y2+4x=0 49.y = xk yn 20.2 14. y’=2x(y+x2-1) 46. xy’-3y=x4(ex+cosx)-2x2.7. siny (x + siny) dx + 2x2 cosy dy = 0 11. 1. y’ = 1+ 6x ex-y 15. 2xyy’+(x-1)y2=x2ex 42. xy’ . y’=(y-x)/(y+x) 44. 2x3y’ = y(y2 + 3x2) 17. (2 + e -x/y 32. y’-1=e-ysinx 37.y + y2 f(x) = 2 n ≠ 1.y. Bu durumda y’=U(x) değişken 73 . y(3)=0 52.x . 3y’+y=(1-2x)y4 40. y’=(1+x)(1+y2) 47. y’ = 6 + 5y + y 2 f(x) = 1 f(x) = 2/x ) dx + 2(1-(x/y)) dy = 0 9. k+n ≠ 1 34.1 24. y’cosy+2xsiny=2x 43.y′′)=0 Bu tür denklemler bazen değişken değişimi ile mertebesi düşürülerek çözülebilir. y(π)=π3eπ+2π2 2.y′. 3y2dx/x-2ydy=0. y’=(1-x)/(1+y) 45. 2x csc 2y dy/dx = 2x . y’(sinh3y-2xy)=y2 39. y’ tanx sin2y = sin2x + cos2y 22. y’ = 1 . (x + 2y .ln(tan y) 10.

Bu fonsiyon. dU dU y′ = U ( x) → y′′ = . Bu denklem ise 1. Diferansiyel denklemde x yok ise y’=U(x) dönüşümü ile düşürülür. U = 1bulunur. ∫ dC = ∫ → C ( x) = ln x + C1 dx dx dx x x U=C(x)x 1.y′. Adi diferansiyel denklemlerin çözümü için bu sayı 2 olmalıdır. Mertebe düşürme işlemi sonunda mertebe birdir. Bu nedenle bir değişken yokedilmelidir. II) f(y. Türevli bir değişken türevsiz bir değişkene dönüştürülerek mertebe düşürülür: dU dU y′ = U ( x) → y′′ = .çözüm U = x ( ln x + C1 ) olarak bulunur. dy ∫ dx = ∫ U(y) + C integrali ile x=x(y) şeklinde bir fonksiyona dönüştürülür.U) vardır. Haldeki dönüşüm ile mertebe düşürülür. Bu çözüm y′ = = U ( x) → ∫ dy = ∫ U ( x)dx integraliyle y=y(x) haline dx dönüştürülür. f ( x.denklemin bağımlı değişkeni U ve bağımsız değişkeni ise y olup.y′′)=1 formunda olduğu için yukarıdaki I. x f(x. Burada zinzirleme türev kuralı kullanılarak x değişkeninin denklemden elimine edilmesi sağlanır. İki aşamalı bir integral ve 1. Çözüm sonrasında U=U(x) formunda dy bir çözüm elde edilir. f ( y.y′′)=0 : Fonksiyonel yapıda kesinlikle bağımsız değişken “x” olmamalıdır. U .U . Bu diferansiyel denklem bilinen metodlarla çözümü yapılır.U )=0 dx dx dy dx dy dy dy dy Yeni 1. Mertebe bir diferansiyel denklem çözülmüş olur. )=0 dx dx Burada U yeni bağımlı değişkendir. Problem 1: y'' - y' = 1 diferansiyel denklemini çözünüz.y′. Kısaca yapılan işlem şu şekildedir: y '' = d d dU dy dU dU dU dU ( y ') = U = = y'= U =U → f ( y.mertebe diferansiyel denklem çözümüyle 2. U=y’ ters dönüşümü yapılarak ve kısmı integrasyon tekniği kullanılarak genel çözüm U = x ( ln x + C1 ) = y′ = dy → ∫ dy= ∫ x (lnx+C1 )dx dx 74 ∫ dy = ∫ x ln xdx + C ∫ xdx 1 . çözümü sonrasında U=U(y) şeklinde bir fonksiyon bulunur.U . )=0 dx dx Ancak yeni diferansiyel denklemde 3 tane değişken (x.dönüşümü yapılmalıdır.y.mertebe lineer diferansiyel x denklem çözülebilir: (sabitlerin değişimi metodu kullanılarak) y′ = U → y′′ = U ′ ⇒ U '− U '− U =1 x dU dx dU U dU dx = − =0 ∫ U = ∫ x lnU=lnx+lnC ise UH=Cx U x dx x dU dC dC Cx dx = x + C ise x+C − = 1 .mertebe dif.

Problemin içerisinde hareket ve kuvvet olduğu için ancak newtonun 2. ax = d 2x dx d 2 x dV dx = m 2 +C = P formunda elde edilir. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = P − Fv = P − CV . d 2x dx .(y')2 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Çözüm : f(y. Bu kuvvet ise hız ve viskoz sönüm katsayısı olarak bilinen bir C sabiti ile çarpımına eşit alınabilir. denklemin sağlanmasından hesaplanabilir.y′′)=0 formunda olduğu için II. Bu tepki pratikte viskoz kuvvet (Fv) olarak bilinmektedir.mertebe lineer dif.(U) 2 = 0 → y U = U2 → ∫ =∫ dy dy y U dy dy Cx ln y + ln C1 = ln U → U = C1 y = y′ = ∫ y = C1 ∫ dx ⇒ ln y = C1 x + ln C2 y = C2e 1 dx UYGULAMA : Aşağıda şekildeki silindir içerisinde yağ sabit P kuvveti ile hareket ettirilen piston tarafından d çaplı memeden enjekte edilmektedir.ln x = u → y= dx x2 x2 x 2 dx = du xdx = dv → v = ⇒ ∫ dy = ln x − ∫ + C1 ∫ xdx → x 2 2 2 x x2 x2 x2 1 C x2 ln x − + C1 + C2 − + 1 = C → y = ln x + Cx 2 + C2 2 4 2 4 2 2 Problem 2: y y'' . denklemdeki c1(t) dif. D çaplarına ve piston geometrisine göre piston hareketine bir tepki gelecektir. y′ = U ( x) → y′′ = yU Silindir dU dU =U → dx dy U D d Piston yağ P (N) V L Çözüm : Silindir içerisindeki yağ yoğunluğuna. Pistonun hareketini ve yağın memeden çıkış hızını zamana bağlı olarak bulunuz.y′. ∑ F = ma. C katsayısı ise belitilen değerlere bağlı olarak deneysel metodlarla bulunur. = V ve dönüşümü ile mertebe dt dt dt dt dt 2 düşürülebilir. Kanunu ile çözüm bulunabilir.kanun) x yönündeki hareket için. Haldeki dönüşüm kullanılarak mertebe indirgenir. Denklemdir: Ct − dV dV dV m + CV = P m + CV = 0 m∫ = −C ∫ dt ise V H = c1e m dt dt V bulunan homejen çözümden hareketle genel çözüm tanımlanabilir. d. Elde edilecek yeni denklem 1. dU dU dy dU . (II. V = c1 (t )e − Ct m bu 75 .

n.. Bunlar sabit ise denklem sabit katsayılı. Bunun nedeni homejen olmayan çözümün. Ancak bu fonksiyonların bazı özel durumları için diferansiyel denklemin çözümü elde edilebilir. Bunlar ana denkleme taşınarak. mertebeden lineer dif. an(x) katsayıları en genel halde bağımsız değişkene bağlı fonsiyonel yapılardır. dt dt Ct Ct Ct ∫ dc1 = ∫ P P m e dt integrali çözülerek c1 (t ) = e m + c 2 bulunur. homojen çözüm (yH) ve homojen olmayan çözüme (yp) ‘e bağlı olarak şu şekilde bulunur: y=yH + yp Homojen olmayan çözüm genellikle özel çözüm olarakta isimlendirilir.P/C c3= -mP/C2 ) P mP x(t ) = t + 2 e C C − Ct m − mP C2 Memeden çıkış hızı ise kütlenin korunumuna göre yazılabilir. a1. + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu tür denklemler sağ taraftaki f(x)=0 ise homejen..V = c1 (t )e − Ct m ise Ct − C m(− c1 (t )e m m Ct − − dc dV C = − c1 (t )e m + e m 1 bulunur. a2. Bu özel durumlar 3 tane olup şu şekildedir: 76 . Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y). denklem şu formdadır : a0 ( x) dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + .m c2 / C + c3 = 0 ise c3 = m c2/C c2 = . mertebeden lineer diferansiyel denklemler En genel halde n.8.an-1 ve an fonksiyonlarının yapısı çözüm tekniği üzerinde önemli bir rol oynar. n diferansiyel denklemin mertebesini göstermektedir.. homejen çözüme veya f(x) fonksiyonuna benzetilerek bulunmasıdır..c1 (t )e = P ise m e = P bulunur. U memeden çıkış hızı olsun: πd2 U=π D2V ise U=(D/d)2V 2.. C m − Ct m P V (t ) = + c 2 e C dx = dt P ∫ dx = ∫ ( C + c2 e − Ct m )dt mc 2 P ise x(t ) = t − e C C − Ct m + c3 bulunur. 1. t = 0 ise V = 0 P V (t ) = (1 − c 2 e C − Ct m . bağımsız değişkene bağlı ise değişken katsayılı denklem olarak isimlendirilir. f(x)≠0 ise homojen olmayan (nonhomojen) diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Nümerik hesaplamalar için c2 ve c3 sabitlerinin sayısal karşılıkları bilinmelidir. t = 0 ise x = 0 2. dt m dt Ct Ct Ct − − dc1 dc1 (t ) − m m m +e ) + C. İntegral sabitlerinin bulunması içinde bağımsız değişkenin zaman olmasından dolayı iki tane başlangıç şartına ihtiyaç vardır. Bulunan bu denklemler direkt hesaplamalar için uygun değildir.

.8.. Bu nedenle denklemin sağ tarafıda sıfırdan farklı ise sabit katsayılı homojen olmayan n. Bu fonksiyonda t yerine ln(A+Bx) yazılarak orijinal değişkenlere dönülür. a3 = ( Ax + B ) n −3 . Genellikle sonsuz adet olan C sabitleri. Kalan bu sabitlerde sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunur. a1 = ( Ax + B ) n n −1 b) . birbirlerine bağlı olarak diferansiyel denklemin mertebesine kadar indirgenir. Bu formatla çözüm ise OPERATÖR ÇÖZÜM olarak verilir..1 Sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemler Bağımlı değişken ve türevlerinin önündeki an(x) fonksiyonları birer sabit sayılar konumundadır. c) an katsayıları birer polinom ise kuvvet serileriyle çözüm elde edilir. a0 = ( Ax + B ) . 2. + an−2 D 2 + an−1 D + an y = f ( x) ) Bu denklemdeki “D” harfi operatör olarak isimlendirilir. + an−2 2 + an−1 + an y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu denklemde de genel çözüm (y) homojen (yH) ve homojen olmayan (yP) çözümlerin toplanmasından bulunur.. Yukarıda verilen diferansiyel denklem formu bazı kaynaklarda şu şekilde de gösterilebilir. = D2 . Daha sonra ise f(x) fonksiyonunun yapısına göre özel çözüm aranır. Bu durumda çözüm OPERATÖR ÇÖZÜM olarak isimlendirilir.1 HOMOJEN ÇÖZÜM : Diferansiyel denklemin sadece homejen kısmının çözümünden bulunan çözümdür.1.8. Homejen diferansiyel denklem sağ taraf f(x)=0 alınarak bulunur. İlk önce homejen çözüm bulunur. t yeni bağımsız değişkendir. Bu fonksiyonlardaki A ve B sabit sayılar olurken. Burada ana denklemin genel 77 .. n −1 n dx dx d d n−2 d2 = D n−2 . an −1 = ( Ax + B ) an = 1 şeklinde ise Ax+B=et değişken dönüşümü ile sabit katsayılı yeni bir form elde edilir. y= ∑C x n= 0 n ∞ n Burada amaç önerilen çözüm formunun ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir. = D n−1 . Yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir. 2. Katsayıların bu şekilde değiştiği denklemlere Euler-Cauchy diferansiyel denklemi ismi verilir. =D n−2 2 dx dx dx ise (a D 0 n + a1 D n−1 + a2 D n−2 + .... . Denklemin en genel haldeki formu şu şekildedir: a0 dny d n−1 y d n−2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + . Bu tür diferansiyel denlemler ise sabit katsayılı diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup şu şekildedir..mertebe lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir.a) an katsayıları bağımsız değişkene bağlı olmayıp sabit sayılar olabilir. Bu üç form için çözüm teknikleri takip eden bölümlerde verilmiştir.. a2 = ( Ax + B ) n−2 . dn d n−1 = Dn ...

e kx ancak kx→-∞ için sıfır olacağı için genel bir çözüm açısından sıfır olamaz.. Ancak. son denklemden ya parantez içerisi yada ekx sıfır olmalıdır. bulunacak kökler birbirine eşit. … . Bu amaçla fonksiyonun kendisi ve gerekli sayıda türevleri denkleme taşınarak diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde k sabitleri tayin edilir. a1. a0 dny d n−1 y d n −2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + . Dolayısıyla her k kökü için expolansiyel formda bir çözüm önerilebilir. Bu amaçla. Bu nedenle denklemi sıfır yapacak şekilde k değerleri aranır. Homojen çözüm elde edilen bu çözümlerin her birinin bir integral sabitiyle çarpılmış hallerinin toplanmasıyla bulunur: yH = C1e k1x + C2 e k2 x + C3e k3 x + C4 k4 x + .. k değeri birden fazla olabileceği için birden fazla çözüm bulunabilir. birbirinden farklı veya bir kısmı sanal (imajiner) sayılar olabilir.. e kx fonksiyonu x değişkeni içerdiğinden değişkendir. a2.. nümerik karşılığı belirli olmayan bir sabit veya sabitler grubu sıfıra eşitlenebilir. kök değerleri birbirine eşit değilse n tane e k1x . y′ = ke kx . e k3 x . Bu değeri sıfıra eşit almakla bunlardan bir tanesi dikkate alınmış olur. Dolysıyla e kx matematik olarak sıfır olamayacağı için parentez içerisindeki sabit sayı bloğu sıfır olmalıdır. Parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadenin sıfıra eşitlenmesiyle n tane “k” köke sahip n. y′′′ = k 3e kx . + an − 2 k 2 + an −1k + an ) e kx = 0 Önerilen e kx çözümün homojen diferansiyel denklemi sağlaması için son denklemin her iki tarafınında sıfır olması gerekir.. y ( n ) = (a k 0 n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + . …. Bir değişkenin bir çok sayısal değeri vardır. + an − 2 k e + an −1ke + an e kx = 0 .an katsayıları diferansiyel denklemden gelip değerleri değiştirilemez. homejen ve homejen olmayan kısımlar şeklinde parçalama sözkonusudur. ≠ kn-1 ≠ kn . İlave olarak. Bununla birlikte.... Bu çözümler toplanarak homojen çözüm tariflenmiş olur. y′′ = k 2 e kx . Bu üç hal için homojen çözüm formları şu şekildedir: a) k1 ≠ k2 ≠ k3 ≠ . Prensib olarak bir değişken sıfır olamaz. y = e kx ve türevleri homojen denkleme şu şekilde taşınır: dny = k n e kx n dx n kx n −1 kx n − 2 kx 2 kx kx a0 k e + a1k e + a2 k e + . dereceden bir polinom olup n tane k kökü vardır. Dolayısıyla üstteki denklemde k yerine D yazılması bir hata meydana getirmeyecektir. Bunun nedeni expolansiyel fonksiyonun n kere türetilmesi halinde fonksiyonel yapısının değişmemesidir. + an−2 2 + an−1 + an y = 0 n dx dx dx dx dx kx Bu tip denklemlerde k gerçek veya komplex bir sabit olmak üzere e bir çözüm olabilir. + Cn e kn x 78 . derece bir denklem elde edilebilir.çözümüne ulaşmak için. + an − 2 k 2 + an −1k + an = 0 Daha önce tanımlanmış olan “D operatörü” ile “k” aynı işlevi görmektedir... Süperposizyon prensibine göre toplam çözüm parçalanmış yapıdan elde edilen çözümlerin toplanmasından bulunabilir. Bu denklem n. Son denklemde a0.. Bu yeni ifadeye homojen denkleme benzemesi dolayısıyle KAREKTERİSTİK DENKLEM adı verilir. e kx parentezine alınırsa y = e kx . … . e k2 x . e kn x çözümleri bulunacaktır. a0 k n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + .. y = e kx bir çözüm ise bu çözüm diferansiyel denklemi sağlamalıdır. Karakteristik denklem pratik olarak homojen diferansiyel denklemde y yerine k yazılarak ve türev mertebeleri ise üs olarak alınarak tesis edilebilir..

Bu durumda önceki yaklaşıma göre n. yH = C1e kx + C2e kx + C3e kx + C4 e kx + ... b) k1 = k2 = k3 = . Sayısal değeri bilinmeyen sabitlerin toplamı yeni bir sabitle tanımlanacağı için homejen çözümde yeterli çözüm ve integral sabiti üretilememiş olur. (ax+b). Bizim diferansiyel denklemimiz n tane çözüm gerektirdiği için n-1 kere lineer denklemle çarpmak yeterlidir.mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü 2 tane integral sabitiyle şu şekildedir: yH = C1e( α −β i)x + C2 e ( α +β i)x = C1eα x e − β ix + C2 eα x e β ix = eα x ⎡C1e − β ix + C2 e β ix ⎤ ⎣ ⎦ Bu çözümde imajiner boyut fiziki olarak anlamsız olduğundan yokedilmelidir. Homojen çözümde C integral sabiti olacağı için lineer denklemdeki a ve b sabitleri düşünülmeyebilir.mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü. Bu çözümdeki i sayısı seri açılımlar ile denklemden düşürülebilir.. 10 s bir kronometre ile belirlenebilir. + Cn x n −1e kx yH = ( C1 + C2 x + C3 x 2 + C4 x 3 + . Örnek olarak. Yeni çözümler ve dolayısıyla yeni sabitler lineer bağımsız çözüm prensibine göre üretilir. Mühendislikteki hiçbir büyüklük sanal değere sahip değildir... 3. Fonksiyonların Maclaurin Serisi açılımından çözümdeki expolansiyel fonksiyon için şu şekilde verilmiştir. + Cn e kx = ( C1 + C2 + C3 + C4 + . 4.çözüm: x n −1e kx Bu çözümler birer C sabiti ile çarpılıp elde edilen sonuçlar toplanarak homojen çözüm şu şekilde bulunur: yH = C1e kx + C2 xe kx + C3 x 2 e kx + C4 x3e kx + .. … . 1. + Cn ) e kx = Ce kx olacaktır.çözüm: xe kx . ancak.çözüm: x 2 e kx . 2.. çarpılması halinde bile elde edilen yeni fonksiyonun da diferansiyel denklemi sağlamasına verilen terminolojidir. … . Bu nedenle (ax+b) yerine x alınarak lineer bağımsız çözümler şu şekilde üretilir.çözüm: e kx . Bu tür çözümde diferansiyel denklemin mertebesince diferansiyel denklem sabiti ve çözüm üretilebildiği için bir zorluk yoktur. eldeki çözüm lineer denklemle çarpılarak yeni çözümler üretilebilir.çözüm: x 3e kx . eiβ x = cos β x + i sin β x e −iβ x = cos β x − i sin β x 79 . Burada α ve β reel sayılar olup. Karekteristik denklemden bulunan bütün kök değerleri birbirine eşit ise. 2. Bu nedenle yukarıdaki homojen çözüm formu pratik açıdan uygun değildir.C2.. 10 s ve 10i s mukayese dahi edilemez. n.. Bu çarpma işlemi ardışık olarak istenen miktarda tekrarlanır.derece denklemlerin (ax2+bx+c=0) kökleri bulunurken karşılaşıldığı gibi köklerin komplex olması k1 = α − β i . bulunan ilk çözümün bir lineer denklemle.. Lineer bağımsız çözüm.. bulunacak çözümler birbirine eşit olacaktır. i = −1 dir.. Cn değerleri sınır ve başlangıç şartlarına göre belirlenen diferansiyel denklem sabitleridir. sanal) sayı olarak bulunuyor ise homejen çözüm. Yani. Böylece 2. k2 = α + β i formuyla ortaya çıkmaktadır.Buradaki C1. 10i s belirlenemz.. + Cn x n −1 ) e kx c) → Bulunan kökler reel sayı yerine imaginer(complex.C3. = kn-1 = kn =k ..

Sabit integral sabitlerinin değişken-fonksiyonel hale dönüştürülmesi nedeniyle sabitlerin değişimi ismini almıştır. Sabitlerin çarpımı. Bu metod ancak f(x) fonksiyonunun karışık olduğu. Bu açılımlar yukarıdaki homojen çözümde yerine yazılarak reel olmayan kökler içinde homojen çözüm şu şekilde önerilir: yH = eα x ⎡C1 ( cos β x − i sin β x ) + C2 ( cos β x + i sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 cos β x − iC1 sin β x ) + ( C2 cos β x + iC2 sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 + C2 ) cos β x + i ( C2 − C1 ) sin β x ⎤ ⎣ ⎦ ( C1 + C2 ) = C3 i ( C2 − C1 ) = C4 → yH = eα x [C3 cos β x + C4 sin β x ] C3 ismi C1. Özel çözüm f(x) foksiyonu ve bunun türevlerine bakılarak yazılması halinde f(x)’in sonlu sayıda türevi olursa bu metod tercih edilmemelidir. bölümü veya toplamı yeni bir sabit doğuracağı için bu matematiksel açıdan yanlış değildir. C4 ismi de C2 ile tekrar değiştirilerek son form elde edilir. f(x) ve türevlerine benzetme ise belirlenmemiş katsayılar metodu olarak bilinir. 2. Bu yeni fonksiyonlar ise özel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması gerektiği prensibinden hareketle belirlenir.1 Sabitlerin Değişimi Metodu (Homojen Çözüme Benzetme): Diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzetilerek özel çözüm elde edilir.8. Örnekler. Daha işlem gerektirmesi nedeniyle önerilen 3 çözümden ii ve iii halleri tercih edilmelidir. i ) yP = C1 ( x)e −2 x + C2 ( x)e x yH = C1e −2 x + C2 e x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x)e x iii ) yP = C1 ( x)e −2 x i ) yP = C1 ( x) sin 3 x + C2 ( x) cos 3 x yH = C1 sin 3 x + C2 cos 3 x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x) cos 3x iii ) yP = C1 ( x) sin 3 x Önerilen bu formlardan bir tanesi tercih edilir. f(x) ve türevlerinin sonlu sayıda fonksiyon vermediği.Bu eiştlilerin sol tarafında i fonksiyonun içinde iken.8. Bu amaçla bu yP çözümlerinin kendisi ve gerekli sayıda türevleri nonhomojen denkleme taşınır. Matematiksel işlemlerin çok ve zor olduğu bu yöntem mümkün olursa kullanılmamalıdır. dolayısıyla f(x) ve türevlerine göre özel çözüm önerisinin yapılamadığı hallerde kullanılmalıdır. 80 . sağ tarafında fonksiyonun dışına çıkmıştır. Özel çözüm ya homojen çözüme. Bu amaçla homojen çözümdeki integral sabitleri bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilir. Non-homojen diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde C1(x) ve C2(x) fonksiyonları belirlenir.2 ÖZEL ÇÖZÜM: Sabit katsayılı diferansiyel denklemlerin özel çözümü iki şekilde bulunur.2. yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] 2. Özel çözüm homojen olmayan çözüm olarakta bilinir. yada homejen olmayan kısmı temsil eden f(x) fonksiyonuna ve türevlerine benzetilir. Bu öneri çözümler non-homojen diferansiyel denklemi sağlamalıdır.1.1. Homojen çözüme benzetme tekniği sabitlerin değişimi metodu. Böylece i sabiti C integral sabitlerinin içinde yok edilebilir. Homojen çözümdeki integral sabitlerinin birisi veya tamamı fonksiyonel hale getirilebilir.

bir çözümden birden fazla lineer bağımsız çözüm üretilebilir. cosx.… gibi sabitlerle çarpılıp toplanarak özel çözüm formu belirlenir. doğru çözüm için. Bu yeni fonksiyonlar belirli olamayan A.1. Türevlendikce yeni bir fonksiyon veren f(x) yapıları için sabitlerin değişimi yöntemi kullanılmalıdır. f ′′( x) = 2.B. Örnekler: f(x)=x2. Şayet f(x)=x2. Dolayısıyla. f(x)=e2x. i) f ( x) = x 2 → f ′( x) = 2 x. xsinx ve xcosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx+Cxsinx+Dxcosx iv) Örneklerde verilen yP ve gerekli sayıda türevi alınarak non-homojen diferansiyel denklemde yerlerine yazılır.D katsayılarının tamamı veya birkaçının sayısal değeri hesaplanamaz. B. C. f ′′′( x) = −3cos x + x sin x f ( iv ) ( x) = 4sin x + x cos x ⇒ 4 tane fonksiyon (sinx.8. v) y H =C1sinx+C 2e-2x f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x. Ancak bu metod ile yP non-homojen çözümünün bulunabilmesi için f(x) fonksiyonunun kendisi ve türevleri sonlu sayıda olması gerekir. f ′′′( x) = 8e 2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x iii ) f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x. f(x)=tgx. D.B. yP önerisindeki A.C. f(x)=sinx ve f(x9=xcosx için özel çözüm (nonhomojen çözüm) denklemini belirleyiniz. Eğer. Belirli olmayan katsayılar ile çarpımı nedeniyle yöntem belirli olmayan katsayılar ismini almıştır. Bu benzerlik fonksiyonlar bazında olup daha önce lineer bağımsız çözüm olarak isimlendirilmiştir. … gibi belirli olmayan katsayılar non-homojen diferansiyel denklemin sağlanması prensibine göre belirlenir.sabit) var ⇒ y P =Ax 2 +Bx+C ii ) f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x .lnx gibi fonksiyonların n kere türetilmesinden n tane yeni fonksiyon oluşur.2 Belirlenmemiş Katsayılar Metodu [ f(x) ve Türevlerine Benzetme]: Sabitlerin değişimi metoduna göre daha basittir. önerilen yP çözümlerinin lineer bağımsız çözümleri üretilir. C1sinx ≈ Asinx (iki çözüm aynıdır. … katsayıları sabit ve nümerik bir değere sahip olmalıdır. A.) ⇒ y P =Axsinx+Bcosx 81 . f ′′( x) = 4e 2 x . f(x)=1/x. f ′′( x) = − sin x. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx . Bu çarpma işlemi gerektirdiği kadar ardışık olarak devam ettirilir. f(x)=sinx gibi fonksiyonlar varsa bunların n kere türetilmesinden birkaç tane yeni fonksiyon oluşur. Dolayısıyla böyle f(x) ler için belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılamaz. f ′′( x) = −2sin x − x cos x. homojen (yH) ve non-homojen (yP) çözümler arasında bir benzerlik varsa. Bu amaçla eldeki çözüm lineer denklemle (=x) ile çarpılır. f(x)=sinx/x. f ′′′( x) = 0 ⇒ 3 tane fonksiyon (x 2 . Özel çözüm ve homejen çözümlerin birbirine benzemesi halinde.x. f ′′( x) = − sin x.C. B. C.2. Kesinlikle yP önerisindeki A. Bu yöntemin kullanılmasında dikkat edilecek bir hususda önerilen özel çözüm hiçbir zaman diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzememelidir.2. Aşağıda verilen f(x) ve yH homojen çözüm şekillerine göre yp özel çözüm formlarını belirleyiniz. veya bu sabitler bağımsız değişkenin fonksiyonu olarak bulunur. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx f ( x) = x cos x → f ′( x) = cos x − x sin x. Örnek olarak. f(x)=ex. f(x)= sinx.

D. f ′′′( x) = 8e2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x . 1000 sayısı sadece problemin anlaşılabilmesi açısından ortaya atılmış bir rakamdır. B. Bu amaçla denklemin sağ tarafındaki f(x) fonksiyonuna bakılmalıdır. Bu durumda üç farklı özel çözüm önerilebilir: i) yP = C1 ( x)e x + C2 ( x)e 2 x . Bu nedenle önerilen y P =Ae 2 x çözümünün lineer bağımsız çözümü alınır. ii) yP = C1 ( x)e x iii) y P = C2 ( x ) e 2 x 82 . 2 2 e +1 dx e x + 1) e x + 1) ( ( 2x 3x x x 2x 3x d 2 f ( x) ( 4e + 3e )( e + 1) − 2e ( 2e + e ) = . Dolayısıyla bu diferansiyel denklemin özel çözümü bu yöntemle bulunamaz. … gibi belirlenmemiş katsayı ile çarpıp yP önerisinin yapılması matematik olarak mümkün değildir. 1000 tane fonksiyonu 1000 tane A.Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: İlk olarak daha basit olması nedeniyle bu metod düşünülmelidir.… 3 x dx 2 ( e + 1) Görüldüğü gibi f(x) türevi alındıkca fonksiyonel yapı daha da karmaşık hale gelmektedir. II .vi ) y H =C1e 2x +C2 e-2x ve f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x . Bu kadar çok fonksiyonun katsayılarının belirlenebilmesi için türevinin alınıp. Bu amaçlada özel çözüm formu homojen çözüme benzetilmelidir. Sabitlerden birisi veya ikisi birden fonksiyonel olarak alınabilir. Belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle çözüm için f(x) fonsksiyonunun n→∞ kere türevi düşünülmelidir. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e 2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . C1e2x ≈ Ae2x (iki çözüm aynıdır. C. ex + 1 y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. y P =Axe 2 x Problem 1: y'' − 3y' + 2y= e2 x diferansiyel denklemini her iki metodla çözünüz.Sabitlerin Değişimi Metodu: Sonuçta özel çözüm sabitlerin değişimi metodu ile bulunmalıdır. Özel çözüm formunun homejen çözümden farkı integral sabitlerinin bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilmesidir. f ′′( x) = 4e2 x . Bu üstel büyüme özel çözümün f(x) fonksiyonunun 1000 kere türetilmesiyle 1000 tane yeni fonksiyon ortaya çıkacağını gösterir. Diferansiyel denklemde verilen f(x) fonksiyonu türevlendikçe paydada bulunan ex+1 ifadesinin üst değeri büyüyecektir. df ( x) 2e 2 x (e x + 1) − e 2 x e x e3 x + 2e 2 x e2x f ( x) = x . A sabiti yerine C1 sabitinin gelmesi matematik olarak sonucu değiştirmez. non-homojen diferansiyel denkleme taşınması mümkün değildir. = = .

bir ilerlemeden bahsedebilmemiz için C gözükmemelidir. Sadece türevleri denklemde olmalıdır. İlk denklemde y bağımlı değişken iken. U ′ − U = C1′ = U ( x) = −e x ln ( e − x + 1) = dC1 → ∫ dC1 = ∫ −e x ln ( e− x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e − x dx x −x −x x x ∫ dC1 = − ∫ e ln ( e + 1) dx − ln ( e + 1) =u → e− x + 1 =du e dx = dv → e = v. Çözüm mertebe düşürmeyle devam edecektir.mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. lnU=x+lnC ⇒ U H = Ce x U ′ −U = x =U → ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce x → U = C ( x)e x ⇒ U′=C ′( x)e x + C ( x)e x 1. ( ) 83 . = dx. e − x dx dx e x dx C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ∫ e x − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ x e +1 e +1 e +1 yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e − x + 1) + ln ( e x + 1) C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ln ( e x + 1) . son denklemde C1 bağımlı değişken olmuştur. Mertebe düşürme için denklemde ya bağımlı. ex C1′ = U ( x) → C1′′ = U ′( x) ⇒ U ′ − U = x (1. mertebe lineer diferansiyel denkleme ex ex 1 dC → C′ = x . P y′′ = C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x P y'' − 3y' + 2y= e2 x . Aradaki fark son denklemin mertebesi düşürülebilir olmasıdır. Bu sabitlerin değişimi metodunda mutlaka olması gereken şarttır. C ′( x)e x + C ( x)e x − Ce x = x = (değişkenlerine x e +1 e +1 e + 1 dx dx dx e − x e− x dx C ( x) = − ln ( e − x + 1) ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x =∫ x = ∫ −x → e +1 e + 1 e− x e +1 U = C ( x)e x = −e x ln ( e − x + 1) taşınarak. P P yP = C1 ( x)e x → y′ = C1′( x)e x + C1 ( x)e x .Bunlardan herhangi biri tercih edilebilir. y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ ise P P ex + 1 e2 x ex + 1 C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x − 3 ( C1′( x)e x + C1 ( x)e x ) + 2C1 ( x)e x = C1′′( x)e x − C1′( x)e x = e2 x ex + 1 ise C1′′− C1′ = ex ex + 1 Elde edilen son difreransiyel denkleminde mertebesi çözülmeye çalışılan denklemle aynıdır. (ii) tercihiyle çözümün gelişmesi şu şekilde olacaktır: (ii) denklemindeki C1(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (ii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2. Dolayısıyla çözümün son aşamasında. yada bağımsız değişkenin denklemde olmaması gerekir. İşlem kolaylığı bakımından tek fonksiyonlu (ii) veya (iii) önerilerin tercih edilmesi mantıklıdır.mertebe lineer dif. denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır. Sabitlerin değişimi kullanılırsa. ex dU dU → U ′ − U = 0. Bu taşıma işleminde homojen denklemdeki y yerine yP.

Sabitlerin değişimi kullanılırsa. U ′ + U = dC2 → ∫ dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e x dx =du dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx ln ( e x + 1) =u → x e − x dx = dv → −e − x = v. ′′ ′ y′′ = C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x P y'' − 3y' + 2y= e2 x .mertebe lineer dif. ex + 1 e2 x ex + 1 ′′ ′ ′ C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x − 3 ( C2 e 2 x + 2C2 e 2 x ) + 2C2 e 2 x = ′′ ′ C2 e 2 x + C 2 e 2 x = e2 x ex + 1 ′′ ′ ise C2 + C2 = x ′ ′′ C2 = U ( x) → C2 = U ′( x) 1 (mertebesi düşürülebilir) e +1 1 ⇒ U′ +U = x (1. ′ ′ yP = C2 ( x)e 2 x → yP = C2 e 2 x + 2C2 e 2 x . 1 dU dU U ′ +U = x → U ′ + U = 0. = − dx. yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) yH = C1e x + C2 e2 x ve yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) → çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) genel Problem 2: y'' − 3y' + 2y=e5 x diferansiyel denkleminini çözünüz. denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. (iii) denklemindeki C2(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (iii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2. mertebe lineer diferansiyel denkleme 1 ex dC 1 → C′ = x = → C ′( x)e − x − C ( x)e − x + Ce− x = C ′( x)e − x = x x e +1 e +1 e + 1 dx x e dx → C ( x) = ln ( e x + 1) (değişkenlerine ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x e +1 U = C ( x)e − x = e − x ln ( e x + 1) taşınarak. ∫ e +1 x e dx dx e − x dx = − e− x ln ( e x + 1) + ∫ x = − e − x ln ( e x + 1) + ∫ − x x C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x x e +1 e +1 e ( e + 1) ′ C2 = U ( x) = e − x ln ( e x + 1) = C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x dx = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e− x + 1) e − x + 1) ( yP = C2 ( x)e 2 x = e 2 x ⎡ −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) ⎤ ⎣ ⎦ C2 = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) .yH = C1e x + C2 e 2 x ve yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) → genel çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) ( ( ) ) Aynı çözüm (iii) denklemiyle yapılırsa çözüm şu şekilde meydana gelir.mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. ( y = yH + yP ) 84 . lnU= − x+lnC ⇒ U H = Ce − x =−U→ ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce − x → U = C ( x)e− x ⇒ U′=C ′( x)e x − C ( x)e x 1.

A sabitinin sayısal değerini belirlemek için türevleri alınarak non-homejen diferansiyel denkleme taşınır: dyP d 2 yP ′ = 5 Ae5 x .HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur.5e5 x + 2e5 x = e5 x ise A= 1 . y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır) = yP P P 2 dx dx 5x y'' − 3y' + 2y=e5 x → 25e5 x − 3. Z H = Ce x ⇒ Z = C ( x)e x Z e3x Z ' = C ' e x + Ce x ise C ' e x + Ce x − Ce x = e 4 x . Aynı zamanda sabitlerin değişimi metodu ile de özel çözüm bulunabilir. = 25e 5 x ise bir fonksiyon (e5x) meydana geliyor.) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = e 4 x (1. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. = 5e . diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. Fakat bu yöntem çok uzun işlemler gerektirir. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Bu 2 dx dx fonksiyon A belirli olmayan katsayısı ile çarpılarak özel çözüm önerilirse. Sadece bir yöntemle çözüm yeterli iken. iki metodun işlem uzunluğunun ve zorluğunun mukayesesi açısından aynı problem sabitlerin değişimi yöntemi ile de çözülecektr. P = 1 e x + C1e x .Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu genelleştirilebilir. 12 yP = e5 x e5 x ⇒ y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 II . C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e 5 x C1'' e x − C1' e x = e 5 x ise C1'' − C1' = e 4 x (mertebesi düşürülebilir. elde edilir. C ' = e 3 x ⇒ C ( x) = 3 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. 2 2 dx dx dx dx dx C1(x) fonksiyonunu bulmak için yP ve bulunan türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Yani türevlendikce ortaya sadece bir tane fonksiyon çıkar. yP = Ae5 x .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. Bu durumda özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: 2 df ( x) 5 x d f ( x) f ( x) = e . Bu nedenle özel çözüm f(x) benzetilerek bulunur. mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '− Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = x + ln C = ∫ dx. ′′ = yP = 25 Ae5 x (y yerine yP. Birinci homejen çözüme özel çözüm benzetilerek önerilebilir: dy dC d 2 yP d 2C1 x dC = e + 2 1 e x + C1e x yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x . 85 . özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için.

Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü mutlaka homojen çözümden ayrı bir fonksiyon olarak özel çözüm kapsamalıdır. yP = Ae x ise lineer bağımsız çözüm yP = Axe x A sabitini bulmak için işlemler şu şekildedir: dyP d 2 yP ′′ = y′ = Ae x + Axe x . = yP = 2 Ae x + Axe x (y → yP. Ancak yP formu homojen çözümdeki C1ex ile aynıdır. y = C1e x + C2 e2 x + Ae x C1 +A=C3 → y = C3e x + C2 e 2 x elde edilir. Son ifade homojen çözümün aynısır. Hem C1 hemde A sayısal değeri belirli olmayan iki sabitiir. özel çözüm f(x) benzetilerek bulunabilir. A yerine C1 veya C1 yerine A harfinin kullanıması matematik bakışı değiştirmez. Problem 3: y'' − 3y' + 2y=e x diferansiyel denkleminini çözünüz. Özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilirse: yP = Ae x Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. Bu amaçla ex fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalır veya eldeki çözüm x ile çarpılır. Eğer yH ve yP birbirine benziyor ise önerilen özel çözümün lineer bağımsız çözümü alınır.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevlerinden 1 tane fonksiyon çıkacağı için. ( y = yH + yP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur.Z = C ( x )e x = dC e4x e4x e3x x e 4 x dC1 = ∫ dx = ise e = = C1' = 1 ∫ 3 12 3 3 dx 4x 5x 5x e x e e yP = C1 ( x)e x = e = ise genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 12 . Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Dolayısıyla genel çözümde yP özel çözümünü karşılayan bir fonksiyon yoktur. e5 x yP = ⇒ y = C1e x + C2 e 2 x − xe x 12 Dikkat edilirse bulunan özel çözümün homojen çözüm içerisinde kaybolma ihmali yoktur. 86 . Daha önce yH ve yP nin tamamen veya kısmen benzemesi hali lineer bağımsızlık olarak isimlendirilmişti. İki sabitin toplamı yeni sabittir prensibine göre özel çözüm ve homojen çözümün kısmı toplanır. Bu haliyle yP genel çözüme yazılırsa. y′ → y′ ve y′′ → y′′ ) P P P 2 dx dx y'' − 3y' + 2y=e x → 2 Ae x + Axe x − 3 ( Ae x + Axe x ) + 2 xe x = e x ise A= − 1. Yukarıda olduğu gibi özel çözümün homojen çözüm içerisinde yok olmaması için yH ve yP fonksiyonel olarak birbirinden farklı olmalıdır.

Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem y'''+3y'' − 4y=0 ise.) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = 1 (1. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. f ′′( x) = 12e −2 x − 8 xe−2 x 2 tane fonksiyon (e−2x. mertebe lineer diferansiyel denklem.) dZ Z '= Z +1 ⇒ ∫ = ∫ dx. Problem 4: C2e2x in içine dahi edilirse genel çözüm y'''+3y'' − 4y=x e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. xe−2x) meydana geliyor ise yP = ( Ax + B ) e −2 x 87 . Köklerden k2=k3=−2 için bulunan e−2x homojen çözümünün lineer bağımsız çözümü xe−2x dir. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. = e + 2 1 e x + C1e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C1ex kısmına benzetildi. Denklemi sağlayan k1=1 ve k2=k3=−2 şeklinde üç tane kök değeri vardır.II . karekteristik denklem k 3 +3k 2 − 4 = 0 olarak bulunur. C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e x C1'' e x − C1' e x = e x ise C1'' − C1' = 1 (mertebesi düşürülebilir.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi ile Çözüm: Özel çözüm formu f(x) ve türevlerine benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: f ( x) = xe −2 x → f ′( x) = e −2 x − 2 xe−2 x .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. Köklerin iki tanesi birbirine eşit olduğu için lineer bağımsızlık vardır. Homojen çözümler de birbirinin aynısı olamaz. dyP dC1 x d 2 yP d 2C1 x dC = e + C1e x . ln(Z + 1) = x Z = e x −1 Z +1 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. dC Z = e x − 1 = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ e x − 1 dx = e x − x dx x x yP = C1 ( x)e = ( e − x ) e x = e2 x − xe x → genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + e 2 x − xe x ( ) Son denklemde görülen e2x genel çözümdeki y = C1e x + C2e 2 x − xe x olarak bulunur. f ′′( x) = −4e−2 x + 4 xe−2 x . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Özellikle özel çözümün lineer bağımsız olması gerektiği durumlarda belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözümde hatalar oluşabilir. Lineer bağımsız çözüm gerektiren problemlerde sabitlerin değişimi kullanılması daha faydalı olabilir: yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x . değişkenlerine ayrılabilir.

88 . Bu nedenle özel çözümün bir kısmını da lineer bağımsız çözümü alınarak yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x şeklinde özel çözüm bulunur. = ⎜ 3 −6 + 12 2 − 8C2 ⎟ e −2 x 2 2 3 2 dx dx dx dx dx dx ⎝ dx ⎠ Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. Ancak f(x) formu homojen çözümün ( C2 + C3 x ) e −2 x ve özel çözümün ( Ax + B ) e −2 x birbirinin aynı olduğu için lineer bağımsızlık mevcuttur. y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 Homejen çözümün 2. Eşitliğin her iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları eşit olmalıdır. yP = (2 Ax − 2 Ax 2 + 3Bx 2 − 2 Bx3 )e−2 x . Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. Özel çözüm. si ne özel çözüm II . Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Bu nedenle Bxe−2 x x ile çarpılarak Bx 2 e −2 x şeklinde yeni lineer bağımsız çözüm bulunmalıdır.Sabitlerin Değişimi Metodu ile Çözüm: benzetilerek. x’in kaysayısı -18B=1 ve sabitler 6B−6A=0 dan A = B = − yP = − 1 3 ( x + x2 ) 18 1 bulunur. yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ise yP = C2 ( x)e −2 x . ' yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x . A ve B nin sayısal değerleri için işlemler şu şekildedir. Bu nedenle e−2x fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalıdır veya önerilen yP x ile çarpılmalıdır: yP = ( Ax + B ) e −2 x nin lineer bağımsız çözümü yP = ( Ax 2 + Bx ) e−2 x Son halde de Homejen çözümün C3 xe −2 x kısmı ile özel çözümün Bxe −2 x kısmı birbirine benzemektedir. Bu durumda da özel çözümün Ax 2 e−2 x ve Bx 2 e−2 x aynı olacaktır. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. 18 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur . '' yP = (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx3 )e−2 x ′′′ yP = (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8 Bx3 )e−2 x Bulunan yP ve türevleri y'''+3y'' − 4y=x e −2 x de yerine yazılırsa. (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8Bx 3 )e −2 x + 3 (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx 3 )e −2 x −4 ( Bx 3 + Ax 2 )e −2 x = xe −2 x bulunur. dyP dC2 −2 x e − 2C2 e −2 x . = dx dx ⎞ d 2 yP d 2C2 −2 x dC d 3 y P ⎛ d 3C 2 d 2 C2 dC = e − 4 2 e −2 x + 4C2 e−2 x .Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. Gerekli sadeleştirmeler neticesinde 6 B − 18 Bx − 6 A = x elde edilir.

f ′′( x ) = − 4sinx − x cos x f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cosx. xsinx ise yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ′ yP =(A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ′′ yP = ( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx yP ve türevleri nonhomojen diferansiyel denkleme taşınırsa ve eşitliğin heriki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları birbirlerine eşitlenirse A. y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ P P ise 89 . HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+2y′ − 3y =0 ise karekteristik denklem k 2 +2k − 3 = 0 olarak bulunur. ∫ dC2 = ∫ ⎜ − − ⎟dx → ∫ ⎝ dx ⎠ ⎝ 3 9 ⎠ dx 6 9 ⎝ 6 9⎠ ''' 2 ''' 2 ''' 2 ' (C (C ) ) ( ) C2 ( x ) = − 1 3 ( x + x2 ) 18 ise yP = C2 ( x)e−2 x = − y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 1 3 ( x + x 2 ) e−2 x ise genel çözüm 18 Problem 5: y′′+2y′ − 3y =x cosx+2 sinx diferansiyel denklemini çözünüz. mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '−3Z = 0 ⇒ ∫ = 3dx. xcos. d 2C2 d ⎛ dC2 ⎞ x 1 '' Z = C2 = = ⎜ Z = C ( x )e 3 x ⇒ Z ( x ) = − − ⎟ ise 3 9 dx 2 dx ⎝ dx ⎠ ⎛ x2 x ⎞ dC2 x2 x ⎛ dC ⎞ ⎛ x 1⎞ d ⎜ 2 ⎟ = ∫ ⎜ − − ⎟ dx → = − − . özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. sinx.' ' − 6C2'' + 12C2 − 8C2 e −2 x + 3 C2'' − 4C2 + 4C2 e −2 x − 4C2 e −2 x = xe −2 x − 3C2'' e −2 x = xe −2 x ' C − 3C 2'' = x ise (mertebesi düşürülebilir. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. C ' = xe −3 x ⇒ C ( x) = − − 3 9 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e−3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılara bulunabilir: f ( x) =x cosx+2 sinx → f ′( x) = 3cosx − xsinx . y''+2y' − 3y =x cosx+2 sinx . Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=−3 şeklinde iki tane kök değeri vardır. C ve D bulunabilir. B.) C2'' = Z ( x) ⇒ C2'' = Z ' Z − 3Z = x (1. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. ln Z = 3 x + ln C Z H = Ce 3 x ⇒ Z = C ( x)e 3 x Z ∫ xe −3 x e −3 x Z ' = C 'e 3 x + 3Ce 3 x ise C 'e 3 x + 3Ce 3 x − 3Ce 3 x = x .

f ′′( x) =0 . HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − y′ − 2y =0 ise karekteristik denklem k 2 − k − 2 = 0 olarak bulunur.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) = − 4x → f ′( x) = − 4. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e− x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . dx dx 90 . y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 II . D= = 50 100 50 1 9 1 23 ) sinx yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx=( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 1 9 1 23 ) sinx y = C1e x + C2 e−3 x +( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 Problem 6: y′′ − y′ − 2y = − 4x diferansiyel denklemini çözünüz.( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx+2 [ (A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ] − − 3 [ (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ] =x cosx+2 sinx ( − 4B+2C+2D+2A) cosx + ( − 2A − 4D+2C − 2B) sinx+(2C − 4A)xcosx+ ( − 4C − 2 A) xsinx=x cosx+2 sinx xsinx' in katsayısı xcosx' in katsayısı − 4C − 2 A = 0 → 2C − 4A=1 → A = −2C 2C − 4 ( −2C ) =1 → C= 1 1 . yH = C1e− x + C2 e 2 x ise yP = C2 ( x)e2 x .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. yP = 0 nonhomojen denklemde yerine yazılırsa y′′ − y′ − 2y = − 4x → 0 − A − 2 ( Ax+B ) = − 4x ise A=2. d 2 y P d 2 C2 2 x dC = e + 4 2 e 2 x + 4C2 e2 x 2 2 dx dx dx dyP dC2 2 x = e + 2C2 e2 x . B= − 1 ⇒ yP = 2 x − 1 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur . A= − 10 5 2 1 1 cosx' in katsayısı − 4B+2C+2D+2A =0 → −4B+ +2D − 2 =0 → −4B+2D= 10 5 5 1 1 7 sinx' in katsayısı − 2A − 4D+2C − 2B=2 → 2 − 4D+2 − 2B=2 → −4D − 2B= 5 10 5 9 46 23 son iki denklemin çözümünden B= . Bu denklemi sağlayan k1=−1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: x ve sabit ′ ′′ yP =Ax+B → yP =A.

k2 = α + β i ise yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] α=0 ve β=1 → yH = C1 cos x + C2 sin x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. y′′ → y′′ P ′′ yP = − 9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx Non-homojen diferansiyel denklemde bulunanlar yerine yazılırak. Bu çözüm Cx cos x + Dx sin x yP =A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx → türevleri ′ yP = − 3A sin3x+3B cos3x+C cosx − Cxsinx+D sinx+Dxcosx yp→y. C ' = −4 xe x ⇒ C ( x) = −4e x ( x − 1) dC 2 ' Z = C ( x)e −3 x ⇒ Z ( x) = −4e −2 x ( x − 1) ise Z = C2 = dx −2 x −2 x 2x −2 x 2 x ∫ dC2 = ∫ − 4e ( x − 1)dx = (2 x − 1)e .Özel çözüm homejen çözümün C2e2x kısmına benzetildi. yP = C2 ( x)e = ( 2 x − 1) e e = 2 x − 1 ise genel çözüm y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 Problem 7: y′′+y =sin3x+4cosx diferansiyel denklemini çözünüz. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. D = 2 8 91 . mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '+3Z = 0 ⇒ ∫ = − ∫ 3dx. ln Z = −3x + ln C Z H = Ce −3 x ⇒ Z = C ( x)e −3 x Z ' ' −3 x Z = C e − 3Ce −3 x ise C 'e −3 x − 3Ce −3 x + 3Ce −3 x = −4 xe −2 x . ( C ′′ 4C + 4C ) e − ( C ′ + 2C ) e − 2C e = −4 x . (C + 3C )e = −4 x . y′′+y =sin3x+4cosx −9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx+ A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx =sin3x+4cosx → 1 −8A cos3x − 8B sin3x − 2C sinx+2D cosx =sin3x+4cosx → A=0. cosx. C1 cos x + C2 sin x ve C cos x + D sin x birbirinin aynısıdır.) C = Z ( x) ⇒ C = Z 2 ' 2 2x 2x 2x 2 2 2 2 '' 2 ' 2 2x '' 2 ' 2 −2 x ' 2 '' 2 ' Z ' + 3Z = −4 xe −2 x (1. sinx yP =A cos3x+B sin3x+C cosx+D sinx Önerilen özel çözümün homojen çözümle benzerliği kontrol edilerek lineer bağımsızlığın varlığı araştırılır. sin3x. (C + 3C ) = −4 xe ise (mertebesi düşürülebilir. B= − . Bu denklemi sağlayan k1=−i ve k2=+i şeklinde iki tane sanal kök değeri vardır.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) =sin3x+4cosx → f ′( x ) = 3cos3x − 4sin x. Bu nedenle C cos x + D sin x in lineer bağımsız çözümü alınır. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+y =0 ise karekteristik denklem k 2 + 1 = 0 olarak bulunur. C = 0. f ′′( x ) = − 9sin 3x − 4 cos x → f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cos3x. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: k1 = α − β i .

yH = ( C1 x + C2 ) e x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Görüldüğü gibi sabitlerin değişimi uzun ve zor bir matematik süreç gerektşrmektedir. Çünkü f(x) türevlendikce paydadaki x3 ün üst değeri dahada artmaktadır.) C2 = Z ( x) ⇒ C2' = Z ' Z ′ sin x + 2 Z cos x = sin3x+4cosx (1. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. 1 1 y = C1 cos x + C2 sin x − sin3x+2x sinx yP = − sin3x+2x sinx 8 8 II . Aynı tipte C2 nin bulunması için alınacaktır. 12e x y′′ − 2 y′ + y = 3 diferansiyel denklemini çözünüz. dy dC yH = C1 cos x + C2 sin x ise yP = C2 ( x) sin x . mertebe lineer diferansiyel denklem) Z ′ sin x + 2Z cos x = 0 ⇒ ∫ ZH = C C ( x) C′ 2C cos x ⇒Z = → Z′ = − 2 2 2 sin x sin x sin x sin 3 x 2C cos x ⎞ C ⎛ C′ ⎜ 2 − ⎟ sin x + 2 2 cos x = sin 3 x + 4 cos x 3 sin x ⎠ sin x ⎝ sin x C′ = sin 3 x + 4 cos x → ∫ dC = ∫ ( sin 3 x + 4 cos x ) sin xdx sin x cos xdx dZ = −∫ 2 . Bu durumda. ex in lineer bağımsız çözümü xex dir.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Non-homojen diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevli sonlu sayıda fonksiyon içermez.Sabitlerin Değişimi Metodu: 92 . y′′+y =sin3x+4cosx d 2 C2 dC sin x + 2 2 cos x − C2 sin x + C2 sin x = sin3x+4cosx . kökler eşit.Eşitliğin iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayısı eşitlenerek belirli olmayan katsayılar bulunur. İntegral sabiti ile çarpılıp toplanarak homojen çözüm yazılır. lineer bağımsız çözüm 2 bulunur. ln Z = −2 ln ( sin x ) + ln C Z sin x Bulunan son integralin alınması çok uzun sürecektir. II . k 2 − 2k + 1 = 0 → ( k − 1) = 0 . dx dx 2 2 d y P d C2 dC = sin x + 2 2 cos x − C2 sin x 2 2 dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. Bu nedenle sabitlerin değişimiyle özel çözüm bulunur. ( y = yH + yP ) Problem 8: x HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 2 y′ + y = 0 . 2 dx dx ' ' ′′ ′ C2 sin x + 2C2 cos x = sin3x+4cosx . P = 2 sin x + C2 cos x .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir.ise (mertebesi düşürülebilir. k1= k2 =1.

k 2 − 6k + 9 = 0 → ( k − 3) = 0. f ′′( x) =18e3x . özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. = e + 2 2 e x + C2 e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. Z = 2 ⇒ Z ( x) = − 3 x dx x x ⎝ x ⎠ ( ) ( ) yP = C1 ( x) xe x = 6 x 6e x xe = x2 x ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e x + 6 x e x Problem 9: y′′ − 6 y′ + 9 y = 2e3 x denklemini y(0)=0 ve y’(0)=1 şartlarıyla birlikte çözünüz. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 6 y′ + 9 y = 0 . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. C ' = 2 ⇒ C ( x) = − ⎜x ⎟ x x x x x ⎠ x x ⎝ Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. dC 6 C ( x) 12 ⎛ 12 ⎞ Z = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ ⎜ − 3 ⎟dx = 2 . f ( x) =2e3x → f ′( x) = 6e3x .yH = ( C1 x + C2 ) e x y P = C2 ( x )e x . f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: e3x 93 . C2' e x = 3 . yP = C2 ( x)e x = ∫∫ x x x ( ) ( ) Eğer özel çözüm homojen çözümün diğer kısmına benzetilerek bulunulusa işlemler şu şekilde olur: dyP dC1 x yH = ( C1 x + C2 ) e x ise yP = C1 ( x) xe x . C 2' = 3 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak 6e x 12dx 2 6 d 2 C 2 = ∫∫ 3 ⇒ C 2 = . 2 yH = ( C1 + C2 x ) e3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda fonksiyon vereceğinden Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi kullanılmalıdır. k1 =k 2 =3 . = xe + C1e x + C1 xe x . dx dx d 2 yP d 2C1 x dC dC = xe + 2 1 e x + 2 1 xe x + 2C1e x + C1 xe x 2 2 dx dx dx dx 12e x xC1'' + 2C1' + 2 xC1' + 2C1 + xC1 e x − 2 xC1' + C1 + xC1 e x + xC1e x = 3 x x 12e xC1'' e x + 2C1' e x = 3 ise (mertebesi düşürülebilir. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. 12e x 12e x 12 ' ' ' ' ' C2' + 2C2 + C2 e x − 2 C2 + C2 e x + C 2 e x = 3 . Z x x x ' ' ⎛ C 2C ⎞ 12 12 C 2C C 12 Z ' = 2 − 3 ise x⎜ 2 − 3 ⎟ + 2 2 = 3 . dyP dC2 x d 2 y P d 2 C2 x dC = e + C2 e x .) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' x 12 xZ ' + 2Z = 3 (1. mertebe lineer diferansiyel denklem) x dZ dx C C ( x) xZ '+2Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = −2 ln x + ln C ZH = 2 ⇒ Z = 2 = −∫ 2 .

yP =Axe3x yeni durumda da Axe3x ve C2 xe3x birbirine benzemektedir. y ' = (C2 )e 3 x + 3C2 xe3 x + 2 xe3 x + 3x 2 e 3 x 1 = (C 2 )e 0 + 3C 2 0e 0 + 0 + 0 ⇒ C 2 = 1 . Bu nedenle Sabitlerin Değişimi Metodu ile çözüm yapılabilir: dyP ⎛ dC2 ⎞ =⎜ − 2C2 ⎟ e −2 x . Nedeni y P elde edilirken homojen çözümle mukayesesi yapılmadı.′ ′′ yP =Ae3x → yP =3Ae3x . yP = (2 Ax + 3 Ax 2 )e3 x . e −2 = (C2 + C1 . Özel çözüm Ae3x ile homjen çözümün C1e3x kısmı aynı olduğu için polinomun derecesi bir artırılmalıdır. Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. Bu nedenle polinom derecesi tekrar bir artırılır.1)e −2 − e −2 ln 1 ise ( ) ( ) 94 . y H = ( C2 +C1x ) e −2 x yP = C2 ( x)e −2 x dx ⎝ dx ⎠ 2 2 ⎞ d y P ⎛ d C2 dC =⎜ − 4 2 + 4C2 ⎟ e −2 x 2 2 dx dx ⎝ dx ⎠ yP nin kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. ′ ′′ yP = Ax 2 e3x . y = (C 2 x )e 3 x + x 2 e 3 x . C2' = 2 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak dx 2 d 2 C 2 = ∫∫ 2 ⇒ C 2 = − ln x . x2 y = yH + yP k 2 +4k +4 = 0 → ( k+2 ) = 0 → k1 = k2 = −2 → 2 HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ + 4 y′ + 4 y = 0 . Lineer bağımsız çözüm mutlaka kontrol edilmeli. e −2 x 1 e −2 x ' ' ' ' ' C 2' − 4C 2 + 4C 2 e −2 x + 4 C 2 − 2C 2 e −2 x + 4C 2 e −2 x = 2 . yÖ = C2 ( x)e −2 x = −e −2 x ln x ∫∫ x yH=(C2+C1x)ex ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e −2 x − e −2 x ln x C1+C2 =1 (I) x=1 ise y=e-2 . C 2' e −2 x = 2 . y = xe 3 x + x 2 e 3 x . yP = (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e3 x denkleme taşınarak (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e 3 x −6 (2 Ax + 3 Ax 2 )e −2 x +9 Ax 2 e 3 x = 2e 3 x Özel çözümün kendisi ve türevleri ana diferansiyel denkleme taşınarak düzenlenirse ve katsayılar taraf tarafa eşitlenerek A= 1 bulunur. yP = 9Ae3x nonhomojen denklemde yerine yazılırsa 9 Ae3 x − 18 Ae3 x + 9 Ae3 x = 2e3 x → A bulunamaz. y H = ( C 2 +C1x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda değil. Problem 10: y′′ + 4 y′ + 4 y = e −2 x denklemini y(1)=e−2 ve y’(1)=−2e−2 şartlarıyla çözünüz. yP = x 2 e3x ise genel çözüm y = (C1 + C2 x )e 3 x + x 2 e 3 x x=0 ise y=0 0 = (C1 + C 2 0 )e 0 + 0 2 e 0 ise C1=0 x=0 ise y’=1.

f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C Önerilen yP nin 2. sağ taraftaki fonksiyonun benzeri sol tarafta da meydana getirilmektedir. =Z→ 4 = 2 ⇒ + 4 Z = −2 x 2 . Bunun nedeni bağınlı değişken y’ nin kendisinin denklemde olmamasıdır.1⎤ ⎡ x=1 ise y’=-2e-2 . Normalde y varsa hiç türevsiz yalın hal dikkate alınır. kendisi ve türevleri sonlu sayıda olmasına rağmen bu denklemin özel çözümü belirlenmiş katsayılar yöntemi ile bulunması dikkat gerektirir. x⎦ ⎣ 1⎤ ⎡ − 2e −2 = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 . Özel çözüm önerilirken sol tarafta hep bağımlı değişken yalın halde (y) olması nedeniyle. türevleri alınıp yerine yazılırsa 0 + 8 A = −2 x 2 gibi bir çözümsüzlük ortaya çıkacaktır. Daha sonra belirlenmemiş katsayılar yöntemi düşünülür. Yada yP üretiminde en düşük türev referans alınır. Z=ZH +ZP 4 2 2 dx dx dx dx dx dx 2 d Z + 4 Z = 0 → k 2 + 4 = 0 → k1 = −2i. Bir sabitin bir değişkeni yoketmesi mümkün olmadığı için önerilen özel çözümün nonhomojen denklemi sağlamadığı manasına gelir. Dolayısıyla bir fonksiyon ile 2. Bağımlı değişken bulundurmayan diferansiyel denklemlerin ilk önce mertebesi düşürülür. En düşük türevli hal ve sağ taraftaki fonksiyona denklenir. Dolayısıyla çözüm belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözüm yapılacak: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. 24B=0 ⇒ B=0. k2 = 2i ⇒ Z H = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x dx 2 95 . 48A= − 2 ⇒ A= − 24 3 1 1 1 1 4 1 2 C = −3 A = = → yP = − x 4 + x 2 ⇒ x + x y=C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x − 24 8 24 8 24 8 ′′ yP = 12 Ax 2 + 6 Bx + 2C . y ' = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 x ) + 2 ln x − ⎥ e −2 x . Böylece aynı fonksiyonlar birbirini götürebilmektedir. türevin aynı olması ve birbirini götürmesi her zaman mümkün olmaz. Bu nedenle. türevi sol tarafa yansımaktadır. Genel çözüm y = ( x − ln x ) e −2 x Problem 11: d4y d2y + 4 2 = −2x 2 denklemini çözünüz. belirlenmemiş katsayılar ile çözüm önerilirken sol taraftaki en düşük diferansiyelli (türevli) bağımlı değişken dikkate alınmalıdır. Şimdiki problemde ise. Gerekli sayıda integrasyon ile yP önerilir. ⇒ Eğer aynı diferansiyel denklem mertebe düşürme ile çözülmek istenirse. d4y d2y d2y d 4 y d 2Z d 2Z 2 + 4 2 = −2 x . f ′′( x) = −4. k 4 +4k 2 =0 → k 2 ( k 2 +4 ) = 0 → k1 = k2 = 0. dx 4 dx y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y d2y + 4 2 = 0 . ve 4. k3 = 2i k2 = −2i dx 4 dx 2 eşit reel ve 2 imajiner (sanal kök) → y H =C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu basit olmasına rağmen. f(x) fonksiyonun ancak 2.1) + 2 ln1 − ⎥ e −2 ise C1+2C2 =1 (II) 1⎦ ⎣ I ve II nolu denklemler çözülerek C2=0 ve C1=1 bulunur. ′′ ′ yP ≈ −2 x 2 → yP ≈ −2 x3 → yP ≈ −2 x 4 ⇒ yP ≈ Ax 4 + Bx3 + Cx 2 d 4 yP = 24 A non-homojen denkleme taşınarak dx 4 1 24 A + 4 (12 Ax 2 + 6 Bx + 2C ) = −2 x 2 → 24 A + 8C = 0.

m kütlesinin yerdeğişiminin zamana bağlı ifadesini bulunuz. Düşey doğrultu x olarak seçilmiştir k x Serbest durmakta olan yay sistemi üzerine m kütleli blok serbest olarak bırakılarak 96 . k 4 − 16=0 → ( k 2 − 4 )( k 2 +4 ) = 0 → k1 = −2. f ′′( x) = −4. f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C ′ yP = 2 Ax + B y′′ = 2 A P değerler . A= − ⇒ 2A+4( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 1 1 C= → Z P = − x 2 + 2 4 2 4 2 1 1 d y d ⎛ dy ⎞ Z= 2 = ⎜ ⎟ → Z = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x − x 2 + 2 4 dx dx ⎝ dx ⎠ ∫ d ⎜ dx ⎟ = ∫ ⎜ C sin 2 x + C ⎝ ⎠ ⎝ 1 ⎛ dy ⎞ ⎛ 2 cos 2 x − 1 2 1 x + 2 4 1 x dy C C ⎞ = − 1 cos 2 x + 2 sin 2 x − x3 + + C3 ⎟dx → 2 2 6 4 dx ⎠ ∫ dy = ∫ ⎜ − 2 cos 2 x + ⎝ ⎛ C1 1 x C2 ⎞ sin 2 x − x 3 + + C3 ⎟ dx → 2 6 4 ⎠ 1 4 x2 C1 C2 y = − sin 2 x − sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 24 8 4 C C 1 4 x2 − 1 = C5 . f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x.Özel çözüm belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle bulunur: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. f ′′( x) = −4. Not: kütlenin ağırlığından dolayı ilk çökme sonrası hareketsiz kaldığı denge noktası orijin noktası olarak alınmıştır. − 2 = C6 → y = C5 sin 2 x + C6 sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 4 24 8 d4y − 16 y = −2 x 2 denklemini çözünüz. y′′′=0 ⇒ P 0 − 16( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 → yP = x 2 8 8 1 y=C1e −2x +C2 e 2x +C3sin2x+C4 cos2x+ x 2 8 B=C=0. f ′′′( x) = 0 ⇒ Z P = Ax 2 + Bx + C ′ ′′ Z P = 2 Ax + B Z P = 2 A değerler . Daha sonra ise zamana bağlı peryodik F=Pocoswt [N] kuvvetiyle m kütlesi harekete zorlanmıştır. y = yH + yP 4 dx HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y − 16 y = 0 . k2 = 2. k3 = 2i k2 = −2i dx 4 2 kök reel ve 2 kök sana → y H =C1e −2x +C2 e2x +C3sin2x+C 4cos2x Problem 12: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla bulunur. B=0. A= Uygulama -1: F= Acoswt m x=0 dengeye gelmesi beklenmiştir.

Bu amaçla öneri lineer değişim. Şayet w=z ise lineer bağımsız çözüm aranacaktır. ax = m d 2x d2x k F = F − kx → 2 + x = . coswt) m verir. kanunu ile problem cözülebilir. Sistemde yay kuvveti ve F kuvveti vardır. → .kanun) x yönündeki hareket için. ∑ F = ma. m ve k sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = F − kx. Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur. (II. d 2x dx . Bu durumda özel çözüm. → 2 ve 2 2 dt m m dt dt dt dt 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt + z 2 ( At sin wt + Bt cos wt ) = w= z→ 2 Aw cos wt − 2 Bw sin wt = Po cos wt m Po P P cos wt B=0. ( x = xH + xP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem k 2 + z 2 =→ k1 = − zi. Denklemde x bağımlı. 2 dt dt m m d 2x F P k = z 2 → 2 + z 2 x = = o cos wt dt m m m şeklinde diferansiyel denklem bulunur. çözüm şu şekildedir: d 2x + z 2 x = 0 ise karekteristik denklem 2 dt k2 = zi şeklinde kökler sanal olarak bulunur. Ancak homejen ve özel çözümlerin sin ve cos fonksiyonlarını içermesi özel çözüm önerisinin durumunu etkiliyecektir.Çözüm : Sistem hareket ve kuvvetler içerdiği için newtonun 2. Denklemin sağ P tarafındaki f (t ) = o cos wt fonksiyonunun kendisi ve türevleri iki fonksiyon (sinwt. Bu durumda 2 hal düşünülebilir. t ise bağımsız değişkenlerdir. Buna bağlı homejen xH = C1 sin zt + C2 cos zt ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı düzgün fonksiyon olduğu için özel çözüm sağ tarafa benzetilerek bulunabilir. x = C1 sin zt + C2 cos zt + t sin wt 2wm Bulunan son denklem zamana göre türetilerek istenirse kütlenin hızı da hesaplanabilir: 97 . 1. xP = A sin wt + B cos wt olacaktır. Bu çözüm homojen çözüm ile karşılaştırıldığında lineer bağımsız hal olabilir. Ağırlığı daha önce dengelendiği için düşünülmedi.t ile çarpılarak şu şekilde yazılır: dx xP = At sin wt + Bt cos wt → P = A sin wt + Awt cos wt + B cos wt − Bwt sin wt dt 2 d xP = 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt dt 2 dxP d 2 xP d 2x F P dx d 2x + z 2 x = = o cos wt ise xP → x. A= o → xP = o t sin wt m 2wm 2 wm Po w=z için genel çözüm .

98 Uygulama-2: Şekildeki m kütlesi sürtünmeli zemin üzerinde zaman bağlı F(t) kuvveti ile salınım hareketine tabii tutul- . Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir. Dolayısı ile homejen ve özel çözüm formları birbirine benzemeyecektir. P t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + o 0sin w0 → C2 = 0 2wm P P t = 0 → V = 0 . dt dt dxP d 2 xP = Aw cos wt − Bw sin wt .C2) bulunmalıdır. 0 = zC1 cos z 0 + o sin w0 + o 0 cos w0 → C1 = 0 2wm 2m P P P Net çözümler : x = o t sin wt ve V = o sin wt + o t cos wt 2wm 2wm 2m 2. Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır. x = C1 sin zt + C2 cos zt + Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Bulunan son denklem zamana göre türetilerek kütlenin hızı da hesaplanabilir: V= wPo dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt − sin wt dt m ( z 2 − w2 ) Yine net bir hesaplama için integral sabitleri (C1. Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir. Kütlenin sağına ve soluna yay ile viskoz eleman bağlanmıştır.V= P P dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt + o sin wt + o t cos wt dt 2 wm 2m Tam bir hesaplama için integral sabitleri (C1. Po Po t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + cos w0 → C2 = − 2 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) t = 0 → V = 0 . Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir. Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır. Şayet w≠z ise çözüm daha basit olacaktır. Böyle bir halde ise form şu şekilde olacaktır: xP = A sin wt + B cos wt → xP → x. 0=zC1 cos z 0 − zC2 sin z 0 − x=− Po Po cos zt + cos wt 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) 2 wPo sin w0 → C1 = 0 m ( z 2 − w2 ) V= Po z wPo dx sin zt − sin wt = 2 2 dt m ( z − w ) m ( z 2 − w2 ) maktadır. dxP dx → . m ise genel çözüm .C2) bulunmalıdır. Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir. Kütlenin hareketini zaman bağlı olarak bulunuz. = − Aw2 sin t − Bw2 cos t dt dt 2 d 2 xP d 2x F P d 2x + z 2 x = = o cos wt ise → 2 ve 2 2 dt m m dt dt Po cos wt m B= Po m ( z − w2 ) 2 − Aw2 sin wt − Bw2 cos wt + z 2 ( A sin wt + B cos wt ) = A ( z 2 − w2 ) sin wt + B ( z 2 − w2 ) cos wt = xP = Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Po cos wt → A = 0.

Yasasında yerine yazılıp düzenlenirse diferansiyel denklem yol ve zaman arasında bulunur. V = dt ⇒ diferansiyel denklem m d 2x dx d 2x dx = F (t ) − C − kx ⇒ m 2 + C + ko x = F (t ) x: Bağımlı. yay kuvveti. C 2 < 4mko → xH = e 2 m ⎜ C1 sin t + C2 cos t⎟ ⎜ 2m 2m ⎟ ⎝ ⎠ Özel çözüm bilinen yöntemlerle F(t) kuvvetinin yapısına göre belirlenir. Viskoz ∑ F = ma. Çözüm : Problem bir kinetik problemidir.V(m/sn) F(t) m k C Fs (N) L eleman içerisinde hidrolik eleman bulunan bir makina uzvunu temsil etmektedir. C ve k1 sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir.kanun) x yönündeki hareket için. k1 =k 2 = − kökler eşit lineer bağımsız çözüm bulunur. Bu kuvvetler Newton’un II. Bu durumda kütleye.derece 2 dt dt bir denklem olup kök değerleri m (kütle). t: bağımsız 2 dt dt dt dt Son denklem m. k1 ve k 2 kökleri reel sayıdır. 2. d 2x dx ∑ Fx = max → max = F (t ) − CV − kx. Yay kuvveti gibi harekete ters direnç meydana getirir. k1 ve k 2 kökleri sanal sayıdır. viskoz kuvvet. C (viskoz sönüm katsayısı) ve ko (yay sabiti)’ ın sayısal değerlerine bağlı olarak üç farklı halde olur: m mk 2 + Ck + ko = 0 → ∆ = C 2 − 4mko .C = 4mko → xH = ( C1 + C2t ) e 2m C − t ⎛ ∆ ∆ ⎞ 3. ∆ > 0. F(t) ve atalet kuvvetleri etkimektedir. (II. k1 = −C − ∆ −C + ∆ k2 = 2m 2m k1t 2 1. Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur. ∆ < 0. C > 4mko → xH = C1e + C2 e k2t C − t C 2 2m 2. x = xH + xP HOMOJEN ÇÖZÜM: d 2x dx + C + ko x = 0 ise karekteristik denklem mk 2 + Ck + ko = 0 olarak bulunur. ∆ = 0. Newton kanunu ile çözülmelidir. Bu kuvvet literatürde deneysel olarak belirlenmiş viskoz sönüm katsayısı (C) ile kütle hızının çarpımına eşittir. ax = dt 2 . Uygulama-3 99 . 2.

Dolayısıyla problem geometrik sınırlar ile çözüm alanı daraltılmıştır. dereceden polinomdur: yP = Ax + B → y′ = A. d2y F d2y P F P d2y F + y = −− x. Maksimum sehimi (eğilme) veren kritik yükü bulunuz.P A L/2 0 x O M F L/2 y=y(x) B P Çözüm : P F/2 x y P F/2 L uzunluğundaki çubuk şekilde görüldüğü gibi P ve F kuvvetlerinin tesiri altındadır. = m2 → 2 + m2 y = − − x IE 2 + Py = − − x ise 2 2 dx IE 2 IE IE dx 2 IE dx Son denklem homojen olmayan sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemdir. y′′ = 0 → P P F F x→ A= −− 2 . d2y F Fx M = − Py − ise M = IE 2 = − Py − − x 2 2 dx Sehimin (y) 2. Bu denklem bağımlı y ve bağımsız x değişkenler taraf tarafa ayrılırsa şu şekilde düzenlenir. B = 0→ 0 + m 2 ( Ax + B ) = − − 2 IE 2m IE Genel çözüm: y = C1 cos mx + C2 sin mx − − F x 2P yP = − − F F x = −− x 2 2m IE 2P Bulunan çözüm A ve B mesnetleri arasında geçerli olacaktır. Çubuk üzerindeki herhangi bir O noktasındaki için M. Homojen ve homojen olmayan çözümlere sahiptir HOMOJEN ÇÖZÜM: d2y + m 2 y = 0 ise k 2 + m 2 = 0 dx 2 yH = C1 cos mx + C2 sin mx ⇒ k1 =−mi . Çubuk üzerinde y eğilmesi A mesnetinden B ye değiştiği için. M eğilme momentide A’ dan B’ye değişecektir. Bu amaçla bu sınır değer problemi için 2 tane sınır şartına ihtiyaç vardır: Sınır şartları : 1) x =0 → y=0 0 = C1 cos 0 + C2 sin 0 − − F 0→ 2P C1 = 0 100 .türevi ile atelet momenti (I) ve elastisite modülünün (E) çarpımı eğilmeye neden olan eğilme momentini (M) verir. Sağ taraftaki fonksiyon 1. Çubuk boyutu x ile gösterilirse hem y=(x) ve hemde M=M(x) olacaktır. k2 = mi ⇒ ÖZEL ÇÖZÜM : Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı basit fonksiyon olduğu için özel çözüm buraya benzetilerek bulunmalıdır. M eğme momenti kuvvetler vasıtasıyla hesaplanabilir. Matematik olarak bulunan çözümdeki C1 ve C2 sabitlerinin sayısal değerleri bulunarak mühendislik çözüme ulaşılmalıdır.

4. P = m 2 olmak üzere. Çözüm : Problemin diferansiyel denklemi şu şekilde elde edilebilir: de Mo’ lık moment ile çubuk eğilmeye zorlanmaktadır. m= n π /L olur.mertebe olan denklem 4. y=C2 sin mx − − x y′ = mC2 cos mx − − → → y=y max ⇒ 2 dx 2P 2P L F F 0 = mC2 cos m − − → C2 = − → L 2 2P 2mP cos m 2 ⎛ ⎞ ⎟ 1 F F F ⎜ sin mx − − x = sin mx − x ⎟ y=− ⎜− mL 2P 2 P ⎜ m cos mL ⎟ 2mP cos 2 ⎝ 2 ⎠ Maksimum çökme bulmak x=L/2 yazılararak bulunabilir. türevi olduğundan önceki denklem 2 kere türetilerek y yokedilir. Böylece sehimi temsil eden y yerine momenti temsil eden 2 . v = C1 +C 2 x+C3cosmx + C4sinmx bu çözüm türetilerek x’ e bağlı moment bulunabilir: 101 . cos(mL/2) → 0.2) x = L dy F F =0 . Önceki ve bu problemin farkı sehime-eğilmeye neden olan 2 kuvvet yerine bir kuvvet ve bir moment olarak değişmiş olmasısır. Başka bir ifade ile Mo etkisinin denkleme yansıtılması gerekir. Uygulama 4: P Mo Mo P L v Toplam Mo nedeniyle 0 x İnce L uzunluğundaki çubuk eksenel P yükünün ve Mo eğme momentinin etkisindedir.mertebeye çıkacaktır. Aynı zamanda 2. Çubukta meydana gelen maksimum çökmeyi ve eğilme momentini hesaplayınız. Yeni denklemde y yerine v yazılarak diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. IE d 2v d 4v + m2 2 = 0 dx dx 4 şeklindedir. Dolayısıyla genel çözüm homojen çözüme eşittir. ⎤ ⎡ mL mL ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎥ F ⎢ sin( mx ) ⎢ sin( 2 ) ⎥ F ⎢ tan( 2 ) L ⎥ F L y= − x⎥ ise ymax = − ⎥= − ⎥ ⎢ ⎢ ⎢ mL mL 2P ⎢ 2 P ⎢ m cos( ) 2 ⎥ 2 P ⎢ m 2⎥ ⎥ ) m cos( 2 ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 2 mak. çökme için tg(mL/2) büyük olmalıdır. Karekteristik denklem ise 4 2 2 homojen k +m k = 0 şeklinde olup çözüm şu şekildedir: d2y = − Py dx 2 yazılabilir. mertebeden homojen lineer diferansiyel denklemdir. Şekle göre x=0 ve x=L Önceki problemden M = IE k 4 +m 2 k 2 = 0 → ( k 2 +m 2 ) k 2 = 0 → k1 =k 2 =0 . k 4 = − mi genel çözüm . tg(mL/2)→∞ .türev gelir. Moment eğilmenin 2. Bu durumda bu moment sınır şartı olarak kullanılmak durumundadır. k 3 =mi.

y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0 38. y′′′-6y′′+12y′-8y=0 10. y ′′ − y ′ − 2 y = 6 x + 6e 37. y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 y(0)=0. y(0)=-4. y′′+y=10e2x. = = − m 2 C3cosmx − m 2 C4sinmx dx dx 2 IE Bu problemde bir sınır değer problemi olup mühendislik çözümü için 4 tane sınır şartı gerekir. y′′+2y′-3y=0 2. y′′-3y′-4y=6ex 21. (D2-1)y=10sin2x 27. 2 taneside moment olacaktır. (D2+D)y=6+3e2x 19. y′′+4y′+3y=15e2x+e-x 30. y(0)=3. y′′+9y=0 5. y′′′-6y′′+12y′-8y=0 12. (D2-3D+2)y=2x2+1 20. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 0 . (D3-D)y=x 26. y ′ (0)=3 2 x 2 34. (D2+1)y=12cos2x 28. (D2+4)y=10cos3x 18. y′′+7y′+10y=0. y′′+ y=0 4. y(0)=3. y′(0)=2 14. y ′′ − y ′ − 2 y = 0 −x 36. (D2+4)y=8x+1-15ex 17. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 2 x − 9 x + 6 x 41. 4y′′+4y′+y=0 3. y′′-4y′+3y=2cosx+4sinx 24. y′′-8y′+16y=0 7. (D2-4)y=8e2x-12 23. y′′-3y′-4y=5e4x 102 22. 4y′′+-12y′+5y=0 6. y′′-9y′+9y=0 8. 2 IEm sin mL M max = − M o (cos mL 1 − cos mL mL sin + ) 2 sin mL 2 Örnek Problemler 1. y′(0)=7 15. y′(0)=5 13. y′′-2y′-2y=0 9.dv d2v M = C2 − mC3sinmx + mC4 cosmx. y′′-3y′-4y=16x-50cos2x 29. y′′+2y′+y=7+75sin2x 25. Sınır şartları: 1) x=0 → v=0 ⇒ 0 = C1 +C2 0+C3cosm0 + C4 sinm0 → C1 +C3 =0. y′(0)=0 −x 32. (D2+4)y=10cos3x 16. 4y′′′+4y′′-7y′+2y=0 11. y ′′ + y ′ + y = 0 3 2 40. C1 = − C3 0 = C2 L+C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL → C2 = − C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL L v = C2 x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx 2) x=L → v=0 ⇒ v= − 3) x=0 → M = − M o 4) x=L → M = − M o C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx L −M o Mo ⇒ = − m 2 C3cosm0 − m 2 C4sinm0 → C3 = IEm 2 IE −M o Mo M o ( cosmL − 1) ⇒ = − m2 cosmL − m 2 C4sinmL → C4 = − 2 IE IEm IE m 2sinmL Mo M o ( cosmL − 1) cosmL − 1) − sinmL 2 ( C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL IE m 2sinmL = − IEm → C2 = 0 C2 = − L L v= Mo 1 − cos mL (cos mx + sin mx − 1) . y ′′ − 3 y ′ − 4 y = 16 x − 50 cos 2 x 39. y′′-y=0. y(0)=0. y ′′ + 2 y ′ + y = 48e cos 4 x 33. Bubların 2 tanesi sehim. y′′+4y′+4y=0. (D4-1)y=e-x 31. ( D − 1) y = e sec x tan x 35.

58. 64. y ′′ − y = (2 x − 1)e 100. 8 y ′′ − 6 y ′ + y = 6e + 3 x − 16. 51. 68. 74. 63. 69. 80. 46. y p = 3x cos 2 x −2 x 114. y ′(0) = 3. 3x 2x + x 2 e3x y (0) = 0. 78. y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x + 2 x x 102. y ′′ + 2 y ′ + y = 4e 3 x 86. y ′′ − y = x sin x 2 83. 94. 65. 2 4x 47. 61. y p = x 2 e 3 x 112. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) 43. y p = −e x sin x . 73. y ′′ + y = x 3 3 2 −3 x y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x 2x 44. y ′(0) = 0. y ′′ − y = e − 7 + cos x 2 −x −x 109. y ′′ − 4′ + 4 y = x e − e 5x 107. 66. 82. x y (0) = 1. y ′′ − y ′ − 2 y = e cos x − x + x + 1 105. 79. 71. 77. 56. 57. 49. 2e −2 x 3 y (0) = y′(0) = 5 3. y ′′ + y = e 110. 75. ( D + 3) y = 15 x e 85. 91. 92. y p = 115. 89. 54. 55. y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2x +1 48. 95. y ′′ + 2 y ′ + 2 y = x + e cos x + xe sin x 2x 103. 93. ⎡ ( D − 2) ( D + 1) D ⎤ y = e − 2e ⎣ ⎦ 97. y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x. y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 x −3 x>0 2 101. 52. 60. 90. y p = 2e x + 2 x + 2 113. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = xe cos x 45. ( D − 1) y = e x 2 x2 99. y ′′ + 4 y = 2 x − 12 x + 9 2 87. 62. y ′′ + y = 12 cos 2 x − sin x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x y ′′ + y = sin 3x + 4 cos x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) y ′′ − 2 y ′ + 5 y = e x cos 2 x y ′′ + y = x 3 y ′′ + 2 y ′ + 5 y = e − x sin 2 x y ′′ + 2 y ′ + y = 4e x y ′′′ − y ′′ + y = sin 2 x + cos x y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2 x + 1 y ′′′ − y ′ + 5 y = e x sin x + 1 y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x y ′′ + 5 y ′ − 2 y = 1 − x + x 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x ( D − 2) 2 y = 4 − 8 x + 6 xe 2 x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) ( D 2 − 4) y = 16 xe −2 x + 8 x + 4 y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 ( y ′′′ + y ′) = xe x + x 2 + sin x y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3x + 2 ( D − 1) 2 = e x sin x + e x x 2 − cos 3 x y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 y′′ + y = x cos x y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x 2 + 2 x y′′ + y = x sin x + x 2 y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x ( y′′ + 2 y ) = x cos x + e x cos x y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) ( D − 1) 2 y = xe x sin x y ′′ + 4 y = 2 x 2 − 12 x + 9 ( y′′ − y ) = xe − x cos 2 x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x ( D − 2) 2 ( D + 1) y = e 2 x x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) ( D − 1)( D 2 − 4) y = xe x + e 2 x 103 y ′′′ + y ′′ − y = sin x y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x ( D 2 + 1)( D − 2) y = sin x − 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x y ′′ + 5 y ′ + 2 y = e − x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) y′′′ − y = 5e x y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 3 2 −x 2x 96. 50. ( D + 2)( D − 1) y = cos 2 x + e 2 2x 84. 67. 76.42. 70. 53. 72. ( D − 4) y = 15 x e 88. y ′′′ − 6 y ′′ + 12 y ′ − 8 = xe 111. y ′(0) = 1. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = sin x − cos 2 x 2 2x 2x 106. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = e + x sin 3 x − cos 3 x x 108. y ′′ + 4 y = 12 sin 2 x.5. y ′(0) = 6. 81. y ′′ + y = sin x + x cos x + 10 + xe 2 x + x 2 e 2 x x 2 104. x y (0) = 7. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 2e . y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 10e . y (0) = 1. y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3 x + 2 98. 59.

y ′′ + ω y = 0. y (0) = 0 y ′(0) = 0 147. 4 y ′′ − 4 y ′ + 37 y = 0. y ′′ + 4 y = 0.9. y ′(0) = 1. y ′(0) = 0 146. y ′(0) = 0 2 144.6 cos x 136. y p = e 117. y ′(0) = 0 −t 150. y ′′ + y = sin t . 124. y ′(0) = 0 155. y ′′(0) = −9. y ′(0) = 0. y (0) = 0. y ′(0) = 2 154. y ′′ + y = cot x 3 159. 9 y ′′ − 6 y ′ + y = 0. y ıv 131. y′′(1) = −2. y (1) = 4. y ′(0) = 1. y ′(0) = 1 125. y (0) = 0. y ′′′ − y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6e . y (0) = 0. y ′′ − y ′ − 2 y = −4 x. y (0) = 0. y ′′ − 2 y ′ + y = (ln x) x>0 x 162. y (0) = 0. y ′′ + y = sec x 2 160. y (0) = 0. y ′′ + 2 y ′ − 3 y = 0. y + 10 y ′′ + 9 y = 2 sinh x. y (0) = −1. y (0) = 15. y ′′(0) = −1. y ′′′ − 4 y ′ = 10 cos x + 5 sin x. y (0) = 6 / π 4 . .2 y ′(0) = −10. 120. y ′(0) = 36 2x 2x 130. y (0) = 2. y ′′ + y = 1 + sin x 2 138.1.8sin x. y ′′ + 3 y ′ + 2 y = e . y ′′ − 2 y ′ + y = x ln x x>0 158. y ′(0) = −2 152. y′′(0) = 0. y ′′ + 2 y ′ − 8 y = −256t . y ′′ + 4 y ′ + 13 y = 145 cos 2t . y ′′ + 4 y = 3 csc 2 x 0 < x < π / 2 164. y (1) = 3 / 2. y ′′ + 4 y = 1 − 2t . y ′(1) = 7 −2 x 156. y ′(0) = 0 −t 149. y p = x 2 e 3 x 134. y ′′′ + 3 y ′′ − y ′ − 3 y = 21e + 3x + 1. y ′(0) = 2k 2 3 145. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e −2 x x2 y (1) = 1/ e2 . y ′′ + 2 y ′ + 2 y = 0. y (0) = 9. y ′(0) = 19 3 129. y p = sin x + 0. y ′′ + 25 y = 5. x/2 122. y ′(0) = 3. y ′(0) = 0. y (0) = 0. 2 121. y (0) = 3. y ′′ + y = −3 sin 2 x. y (0) = 3. y (0) = 1. y p = −e2 x ln x − 5 y ′′ + 4 y = 10 cos x. y′′′(1) = 6. y′′′(0) = −27. y ′′ + y = tan x 0 < x < π / 2 −2 x -2 165. y p = xe x x 135. 4 y ′′ + π y = 0. y ′(0) = −8 153. y ′′ + 4 y = 0.2e . y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x 1 167. y′(1) = −10 / 3. y (0) = −7. y ′′ − 2 y ′ + y = xe ln x x>0 163.04 143. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 2t − 8 / 3.5 127. y ′′ − y ′ − 6 y = 0. y ′′ + π y = t . y ′′ + 4 y = sec 2 x 2 161. y ′′ + 25 y = t . y + y ′′′ − 2 y ′′ = −4 x + 18. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0. y (0) = 1. y ′(0) = 6 140. y (0) = 0. y ′(0) = 1 141. y ′(0) = −2. y p = 2 x − 1 132. y ′′ + ky ′ − 2k y = 0. y (0) = 0. y′(0) = y′′(0) = y′′′(0) = 0 −x 118. y′(1) = −2 / e2 . y (0) = 0 y ′(0) = 0 148. y ′′ + 4 y ′ + 5 y = e sec x 157. ıv 2 119. y (0) = 2 y ′(0) = −8 2 137. y ′′ + 3 y ′ + 2 y = 1+ ex 1 168. y ′′ + y = sin 3t . y (0) = 1. ıv 123. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = 0. y ′′ + 2 y ′ + 4 y = 0. y (0) = 0. y ′(0) = 2 126. y ′′(0) = −1. y ′′′ + y ′′ − 2 y = 2 x + 2 x. y (0) = 2. y′(0) = 4. y (0) = 3. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e x x>0 x −1 166. y (0) = 0. y ′′ + y = t . y (0) = 3. y ′′(0) = −4.2 151. y (0) = 1. y ′′ + 3 y′ − 4 y = −6. y ′′ + 3 y′ − 4 y = 5e . y ′′ + 2 y ′ − 8 y = 0. y ′(0) = B 139. y ′(0) = −4. y (0) = 2. y ′(0) = 1 104 y (0) = A. y ′′ − 2 y ′ + y = 12e / x .116. y ′′ − y = 3e . y ′(0) = −16 / 3 142. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 0. y (0) = −1. y p = sin 2 x x 3 133. y ′(0) = 1 128.

y ′′ + 4 y ′ = 3 cos(3 x) + sin( 2 x ) −x −x 177. y ′′ − 4 y ′ = 36 x − 2 x + 24 176. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yP) bağlı olarak şu şekilde bulunur. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 1 − 4 x x 195. y ′′′ + 5 y ′′ + 7 y ′ − 13 y = −48 cos x − 36 sin x 184. D2 = 2 . y ′′′ + 3 y ′′ + 3 y ′ + y = 16e + x + 3 196. y ′′ − 4 y ′ + 13 y = 3e − 5e 2 175. Bağımsız değişkenin t ye aktarılması esnasında zincirleme türev kuralı kullanılarak x yokedilir. y = yH + yP Bu denklemin çözümü Ax+B=et değişken dönüşümü ile bulunan sabit katsayılı form vasıtasıyla elde edilir. y ′′ − y = x − 4 x − 11x + 9 2x 180. D3 = 3 dt dt dt y' ' = d2y d dy dy dt dy d2y = ( y' ) = ( Ae −t ) = (− Ae −t + Ae −t 2 ) Ae −t = A 2 e − 2t ( D 2 y − Dy ) dt dt dx dt dx 2 dx dt d3y d dy 2 − 2t 2 dt = ( y' ' ) = ( A e ( D y − Dy )) = A 3 e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dt dx dx 105 y' ' ' = . y ′′ + 6 y ′ + 9 y = 9 cos(3x) 2 3x 183.6 sin x 191.2 Euler -Cauchy diferansiyel denklemi En genel halde denklem şu formdadır : ( Ax + B) n dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + ( Ax + B) n −1 n −1 + ( Ax + B) n − 2 n − 2 + . Aynı zamanda değişken katsayı sabit katyası haline dönüşür. y ′′ − y ′ − 6 y = 8e 2x 181. y ′′ − y ′ − 2 y = 2 x + 5 2 3 2 170. Değişken katsayılı bir denklemdir. 2. y ′′ − 2 y ′ + y = 3x + 25 sin(3x) 3x 185. y ′′ + 2 y ′ + y = −3e + 8 xe + 1 178. y ′′ − 6 y ′ + 8 y = 3e y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 10 sin x 2x 3x 174. Bu çözüm fonksiyonda t=ln(Ax+B) yazılarak orijinal değişkenler ile çözüm elde edilir. y ′′′ − 3 y ′′ + 3 y ′ − y = 12e 3 194. t yeni bağımsız değişken olup yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir. y ′′ + 4 y ′ − 12 y = x + cos(3 x ) 2x 189. + ( Ax + B) 2 2 + an −1 ( x) + Cy = f ( x) n dx dx dx dx dx f(x) ≠ 0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. y − 5 y ′′ + 4 y = 80e x 193. y ′′ − 4 y = 5 sinh( 2 x ) 3 2 179. y ′′ − 2 y ′ − 3 y = 8e x 186. y ′′ − y ′ − 6 y = 12 xe 187. y ′′ + y ′ = 5 + 10 sin( 2 x ) 188. y ′′ − 4 y = 8 x + 2e 173.8. y ′′ − 2 y ′ + 10 y = 20 x + 2 x − 8 2 x 172. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 21e 182. y ′′ + 3 y ′ − 4 y = −13. y ′′ + 4 y = 8 x − 20 x + 16 x − 18 171.. dx dt Ax+B =e t ise A = e t .169. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 12e 190.. y ′′′ − y ′ = 10 cos 2 x ıv 3x 192. dx dt y' = dy dy dt dy = = Ae −t = Ae −t Dy dx dt dx dt D= d d2 d3 . = Ae −t .

Çözüm: Denklem homojen olduğu için yP=0 olacağından genel çözüm homojen çözüme eşit olacaktır ( y = y H ) . = e−t . e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 3e 2t ⎡e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +e t ⎡ e − t Dy ⎤ − 8y = 0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 ( D y − 3D y + 2 Dy ) + 3( D y − Dy ) + Dy − 8 y = 0 (D 3 − 8 ) y = 0 → k 3 − 8 = 0 ⇒ ( k − 2 ) ( k 2 + 2k + 4 ) = 0 → k1 = 2. dt dx y' = dy dy dt dy = = 2e −t = 2e −t Dy dx dt dx dt D= d d2 . Türev derecesi ve x’ in derecesi uyumlu gittiği için euler denklemidir. D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak. A = 2 ve B=1 → 2x+1 =e t ise 2 Çözüm: dx dt = et . D 2 = 2 . Ax+B =e t . Sonuçta yeni diferansiyel denklem sabit katsayılı diferansiyel denklem olacaktır. x =e t → t = ln x y = C1e 2ln x + e− ln x C2 sin 3 ln x + C3 cos 3 ln x = C1 x 2 + Problem 2: ( ) ( ) (C sin 2 3 ln x + C3 cos 3 ln x ) x (2x+1) 2 y′′ − (2x+1)y′+y = 0 diferansiyel denklemininin çözümünü bulunuz Ax+B =e t . A = 1 ve B=0 → x =e t ise dx dt = et . = 2e −t . k2 = −1 + 3i y = yH = C1e2t + e− t C2 sin 3t + C3 cos 3t . D2 = 2 dt dt 2 d2y d dy dt −t −t dy −t d y y' ' = 2 = ( y' ) = (2e Dy ) = (−2e + 2e )2e −t = 4e − 2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dt dx dt dx dt Bulunan değerler denklemde yerine yazılarak 106 . Bu ise bilinen metodlarla çözülür. k2 = −1 − 3i . Problem 1: x 3 y′′′ + 3x 2 y′′ +xy′ − 8y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.şeklinde istendiği kadar işleme devam edilir. dt dx D= d d2 d3 .

31ln ( 2 x +1) = C1 ( 2 x + 1) Problem 3: + C2 ( 2 x + 1) 1. 2 x + 1 = et → t = ln ( 2 x + 1) ⇒ 0. yP = (8 B + 16 A + 16 Bt )e 4t ve ′′′ yP = (48 B + 64 A + 64 Bt )e 4t non-homojen diferansiyel denkleme taşınarak (48B + 64 A + 64 Bt )e 4t − 6 (8B + 16 A + 16 Bt )e 4t + 11 ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t − 6 ( A + Bt )e 4t = te 4t . = e−t .19ln ( 2 x +1) + C2 e1. 48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t . k2 = 1. yP = ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t . y=y H +y P → homojen çözüm 3 (D − 6 D 2 + 11D − 6 ) y = 0 → k 3 − 6k 2 + 11k − 6 = 0 ⇒ ( k − 1)( k − 2 )( k − 3) = 0 → k1 = 1.31 y = C1e0. dt dx D= d d2 d3 .19. D 2 = 2 . f ′′(t ) = 8e 4t + 16te 4t y P = ( A + Bt ) e4t ′ ′′ yP = ( A + Bt )e 4t . 11B+6A − 6Bt=t. Çözüm: Değişken katsayılı non-homojen diferansiyel denklemdir. k3 = 3 yH = C1et + C2 e 2t + C3e3t Özel çözüm f (t ) = te 4t ve türevlerine benzetilerek bulunabilir: f (t ) = te 4t → f ′(t ) = e 4t + 4te 4t .31 x 3 y′′′ − 3x 2 y′′+6xy′ − 6y = x 4 lnx diferansiyel denklemini çözünüz.19 y = C1e0. 107 . k2 = 2. e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ − 3e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +6e t ⎡ e −t Dy ⎤ − 6y = e 4t lne t = te 4t ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4t ( D y − 3D y + 2 Dy ) − 3( D y − Dy ) + 6 Dy − 6 y = te .19t + C2 e1.31t . 6 6 1 1 yP = (11 − t )e 4t ise genel çözüm y = C1et + C2 e 2t + C3e3t + (11 − t )e 4t 6 6 ters dönüşüm yapılarak t= lnx yazılırsa orijinal çözüm bulunmuş olur. 11B+6A=0 → 1 11 taraf tarafa eşleme yapılark B = − ve A = bulunacaktır. D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak. − 6B=1. 48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t . y = yH + yP x =e t ise dx dt = et .(e t ) 2 4e −2t ( D 2 y − Dy ) − (e t )2e− t Dy +y = 0 4( D 2 y − Dy ) − 2 Dy +y = 0 → ( 4 D 2 − 6 D +1) y = 0 ⇒ 4k 2 − 6k+1=0 → k1 = 0.

75 şartlarıyla birlikte çözünüz. = e−t . k2 = − . expolansiyel veya logaritmik bir fonksiyon ise çözüm mümkün olmayabilir. y ' = = e − t Dy . ( 4D 3 Genel çözüm. 4e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 12e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +3e t ⎡ e− t Dy ⎤ =0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4( D y − 3D y + 2 Dy ) + 12( D y − Dy ) + 3Dy = 0.5 = − 3/ 2 2x 2 2 2 x 3 C1 1 3 C1 1 x=1 ise y’’=-1.1 1 y = C1eln x + C2 e 2ln x + C3e3ln x + (11 − ln x)e 4ln x . Homojen 108 . y = − 2 + x +1 x 2. C2=1 ve C3=1 bulunur. Eğer an(x) trigonometrik. C1=-2. k3 = 2 2 ln x ln x t t − − C y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 . II ve III nolu denklemler çözülerek.75 y ' ' = − C 2 . y = 1 + C 2 x + C3 x C x=1 ise y=0 0 = 1 + C 2 1 + C3 C1+C2+C3=0 (I) 1 1 C1 1 1 C1 1 x=1 ise y’=1. y′(1)=1. y = C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + (11 − ln x) x 4 6 6 Problem 4: 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0. Çözüm: Denklem normalde euler formunu sağlamıyor. + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) dx dx dx dx dx f(x)≠0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir.75 = 5/ 2 4x 4x 4 4 I. an(x) katsayıları bağımsız değişkene bağlı polinom fonsiyonel yapılardır.5 ve y′′(1)= − 1. 3C1-C2=-7 (III) − C 2 3 / 2 − 1. -C1+C2= 3 (II) 1.. y′′=Z′ ve y′′′=Z′′ ise 4x 2 Z′′+12xZ′+3Z= 0 İlk hal tercih edilerek dx dt dy x =e t ise = et .. 2. dt dx dx y '' = e −2t ( D 2 y − Dy ) y ''' = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) bu değişimler denkleme taşınarak. x ( 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′ ) = 0 ise 4x 3 y′′′+12x 2 y′′+3xy′= 0 veya y′=Z. Bununla birlikte denklem taraf tarafa x ile çapılırsa uygun form elde edilebilir.5 y ' = − + C2 + C2 .3 Kuvvet Serileri ile Diferansiyel Denklem Çözümü En genel halde denklem şu formdadır: dny d n −1 y d n−2 y d2y dy a0 ( x) n + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + . y=y H 1 1 − D ) y = 0 → 4k 3 − k = 0 ⇒ k ( 4k 2 − 1) = 0 → k1 = 0. bir çözüm olarak denklemin merbesi düşürülebilir.8.

y = ∑ C n x n =C0 + C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + C 4 x 4 + C5 x 5 + . Çok az olarak belirli fonksiyonların serileri elde edilebilir. mertebe için gerekli teknikler verilecektir. 109 . + Cn x n n =0 ∞ (1) Bu çözüm tekniğinde diferansiyel denklemin çözümünün bir n.olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yÖ) bağlı olarak şu şekilde bulunur. Bunu yapabilmek içinde serinin yakınsak bir seri olması gerekir. Bu r köklerinin durumuna göre homojen çözümler şu şekilde olacaktır. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup. önerilen çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir.. Bu tür çözümede aykırı noktalar civarında çözüm denir. y = yH + yÖ Bu tür denklemlerde özel çözümün bulunması çok zor olabilmektedir. y = ∑ Cn x n + r n=0 ∞ (3) Çözüm sahasının merkezi veya beklenen seri çözüm merkezi sıfırdan farklı ise yukarıdaki seriler x0 civarında düşünülmelidir. (1) formu ile meydana getirilen çözüm tekniği adi noktalar civarında çözüm olarak isimlendirilir. ya homojen çözüme yada homojen olmayan kısmı gösteren f(x) fonksiyonuna bağlı olarak bulunabilir. f(x) fonksiyonunun seri açılımı alınmadan çözüm üretmek zordur. x0=0 orijin noktası veya seri merkezi için için şu şekildedir. Bu nedenle pratik olması bakımından ilk üç beş terimden sonraki kısımlar ihmal edilebilmelidir. mertebe diferansiyel denklemler üzerinde uygulandığı için burada da 2. y′′+p1 (x)y′+p 2 (x)y=f(x) (2) p1(x) ve p2(x) fonksiyonları bütün x değerleri için tanımlı olması halinde (1) denklem ile tanımlanan seri formu ile çözüm üretilebilir. mertebe bir denklem ise şu şekilde genelleştirilebilir. Genellikle. 2. Eğer belirli x değerleri için tanımsızlık mevcut ise serinin aşağıdaki formu kullanılmalıdır. Mühendislikte genellikle hesaplamalar 2. Seri sonsuza kadar giden bir toplamı temsil etmektedir. Amaç. Homejen kısımlarının çözümü ise kuvvet serileri vasıtasıyla bulunabilir. Aykırı noktalar civarında çözümde 2. dereceden polinom olduğu kabul edilir. Sabit katsayılı denklemlerde olduğu gibi özel çözüm. mertebe bir denklem için iki tane r kökü bulunmalıdır. Bu durumda yeni formlar şu şekilde olur: y = ∑ Cn ( x − x0 ) n ve y = ∑ Cn ( x − x0 ) n+r n =0 n =0 ∞ ∞ (4) Burada r bir reel veya imajiner sayıdır.. Eğer seri ıraksak ise bulunacak çözümün pratik yönden bir ehemniyeti yoktur. Çözüm sonrasında elde edilen yapıda genellikle yine bir seridir.. Bu amaçla serinin gerekli olan sayıda türevi alınarak ana diferansiyel denkleme taşınır.

Bu durumda ise önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibi bulunamayacaktır. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir.serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri diğerlerini sıfırlamayacaktır. Sol tarafın sıfır olması. xn≠0 olacağı için xn’ nin katsayıları çözümün tamamlanması bakımından sıfırlanır. Bu form ile üç ayrı seri sıfıra eşitlenmelidir. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır.. 2. y = ∑ Cn x n + r1 + n =0 ∞ ∞ ∑C x n =0 n ∞ n + r2 y1 = ∑ Cn x n =0 n+r ve y 2 = ∑ C n x n + r + y1 ln( x ) .serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri II. İlk terimler için üç seri açılırsa. Aynı şekilde II.r1=r2 =r ise. + 0 + 0+ 2 C2 + 6 C3x1 + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + ... Problem 1: y′′+xy′+(x 2 +2)y=0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz.r1 ≠r2 ise II.. + Co x2 + C1x3 + C2 x4 + C3x5 + C4x6 + C5 x7 + C6x8 + C7 x 9 + . 2∑ C n x n + ∑ C n x n + 2 + ∑ nC n x n + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 ∞ ∞ ∞ ∞ ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n n=0 ∞ n=0 n=0 n=0 ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ve netice olarak sayısının diferansiyel denklem mertebesine indirgenmesi için sol tarafın sıfır olması gerekir. y = ∑ Cn xn n= 0 ∞ . Veya üç serinin açılımları yazılarak aynı xn katsayısı altında toplanır. Eğer son ifadede üç seri bir seri haline getirilebilirse çözüm meydana getirilebilir. 2Co + 3C1x + 4 C2 x2 + 5 C3x3 + 6C4x4 + 7C5 x5 + 8 C6x6 + 9 C7 x7 + . Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti sayısı ikiye indirgenmelidir. 110 ... yani önerilen seri yapının diferansiyel denklemi sağlaması için. Böylece C ler arasında bir korelasyon oluşturulabilir. Denklemin sağ tarafı sıfırdır. y ' = ∑ nCn x n −1 n=0 ∞ ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)Cn x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. ve III.. Çözüm : p1(x) = x ve p2(x) = x2 + 2 bütün x noktaları için tanımlıdır.. y = y1 + y2 n=0 ∞ Bunlara ilave olarak bulunacak kök değerlerinin farkının (r1-r2) tamsayı olduğu durumlarda (I) ile önerilecek çözüm sınır ve başlangıç ve sınır şartlarını sağlamayabilir..serilerin sıfır olmasını sağlamayacaktır. Fakat bu durumda I..I . = 0 elde edilir. ( x 2 + 2 )∑ C n x n + x∑ nC n x n −1 + ∑ n ( n − 1) C n x n − 2 = 0 n= 0 n= 0 n= 0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir.. Bu durumlarda (II) ile verilen durum kullanılabilir.

m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar. Yukarısı analiz edilecek olursa bütün c değerleri c1 ce c0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır.) + C1 (x -x3/2 + 3 x5/40 .. Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir.. Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat..sabitler toplamı sıfır olmalıdır x katsayısı sıfır olmalıdır x2 katsayısı sıfır olmalıdır x3 katsayısı sıfır olmalıdır x4 katsayısı sıfır olmalıdır x5 katsayısı sıfır olmalıdır : 2Co : 3C1 : 4 C2 : 5 C3 : 6 C4 : 7 C5 + + + + + + 2 C2 = 0 6 C3 = 0 C0 + 12C4 = 0 C1 + 20C5 = 0 C2 + 30C6 = 0 C3 + 42C7 = 0 ise ise ise ise ise ise C2 C3 C4 C5 C6 C7 = -C0 = -C1 /2 = C0 /4 = 3 C1 /40 = -C0 /60 = ... m ve k n ’ye dönüştürülürse.. Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir.C1 /1680 bu şekide işlem istenildiği kadar yapılır. ∑ ( n + 2) C x n=0 n ∞ n + ∑ Cn −2 x + n n=2 ∞ n = −2 ∑ ( n + 2)( n + 1)C (III) ∞ n+2 xn = 0 (I) (II) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitlenmiştir.x7/1680 + . yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir. başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir. ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n ∞ ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır. ∑ ( n + 2) C n x n n=0 ∞ ∑ Cn xn +2 n=0 ∞ ∑ n( n − 1)C x n=0 n ∞ n−2 n+2 = m n=m-2 n-2=k n=k+2 xk = 0 ise ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C m − 2 x m + n=0 m= 2 ∞ ∞ k = −2 ∑ ( k + 2)( k + 1)C ∞ k +2 Son ifadede n... daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir. Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır.. Çözümün son halinde. Amaç c ler arasındaki korelasyonu belirlemektir. Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır. Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır... I.. En yüksek değer 2 olduğuna göre I ve III 2’ ye kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: 111 .x2 + x4/4 .x6 /60 +. Sonuçta çözüm şu şekildedir: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir.) Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır. Fakat.seri referans seçilirse. n= 0 ∞ y = C0 ( 1. Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır.

2Co+3C1x+0 + 0 + 2C2 + 6C3x + ∑ ( n + 2)C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ (2Co+ 2C2) + (6C3+3C1)x + ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ Diferansiyel denklemin sağlanması için. n=2 ise n=3 ise n=4 ise n=5 ise 4C2 + C 0 − 4C0 + C 0 3C0 C0 =− = = 12 12 12 4 5C + C1 5(−C1 / 2) + C1 − 5C1 + 2C1 3C1 = =− = C5 = − 5 20 20 40 40 6C5 + C 3 6(C0 / 4) − C 0 6C0 − 4C0 C C6 = − =− 0 =− =− 30 30 120 60 7C5 + C 3 7(3C1 / 40) − C1 / 2 21C1 − 20C1 C C7 = − =− =− =− 1 42 42 1680 1680 C4 = − Problem 2: y′′+(x − 1)y=e x diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz. Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. y ' = ∑ nC n x n=0 ∞ n −1 ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)C n x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. y = ∑ Cn x n= 0 ∞ n . Bu nedenle sağ taraftaki ex fonksiyonu seriye açılmalıdır. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır. sabitler toplamı sıfır olmalıdır: 2Co + 2 C2 = 0 x katsayısı sıfır olmalıdır : 3C1 + 6 C3 = 0 ise ise C2 = -C0 C3 = . Homojen olmayan çözüm ise ya sabitlerin değişimi metodu ile yada sağ taraftaki fonksiyonda yakınsak olmak şartıyla seriye açılıp işleme dahil edilebilir. p1(x) = 0 ve p2(x)=x-1 bütün x noktaları için tanımlıdır. Bu nedenle sadece homejen kısmı düşünülerek çözüm aranmamalıdır.. = ∑ x n 2! 3! 4! 5! 6! n =0 n! 112 ...C1 /2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: ∑ [C n=2 ∞ n-2 + ( n + 2)( n + 1)C n + 2 + ( n + 2)C n x n = 0 ] Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir. ∑ [C n=2 ∞ n -2 + (n + 2)(n + 1)C n+ 2 + (n + 2)C n ] = 0 ise C n+2 = − ( n + 2)C n + C n-2 ( n + 2)( n + 1) ( n≥2 ) Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. Çözüm : Verilen denklem homojen olmayan diferansiyel denklemdir. ex = 1 + x + ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 x + x + x + x + x . Daha önceki bölümlerde ex in x=0 civarında seri açılımı bulunmuştu.

..C7 x7 + . Sonuçta yukarıda bulunan C değerleri seriye taşınarak çözüm şu şekilde bulunur: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . + 0 + 0+2C2 + 6C3x + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + 56C8x6.C3x3 ... Yukarısı analiz edilecek olursa bütün C değerleri C1 ce C0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır. Daha sonra çözümün diferansiyel denklemi sağlamsı prensibi gereği katsayılar taraf tarafa eşitlenir... Amaç C ler arasındaki korelasyonu belirlemektir. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. 2! 3! 4! 5! 6! C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ilk 4 veye 5 tane n değeri için seri açılımı yapılır.. = -Co =1 + x + 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x .. 2.C4x4 .C6x6 ... 2! 3! 4! 5! 6! Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur. C1x ... 2! 3! 4! 5! 6! sabitler iki taraf için eşit olmalıdır: -Co+2C2=1 ise C2= (C0+1)/2 x katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C1+C0 + 6C3 = 1 ise C3=(1-C0 +C1) /6 1 1 x2 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C2+C1+12C4 = ise C4=( -C1+C2 )/12 2! 2! 1 1 C4=( -C1+(C0+1)/2 )/12=( -C1+C0/2+1/2 )/12=(2-2C1+C0)/24 2! 2! 1 1 x3 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C3+C2+20C5= ise C5 =( +C3-C2 )/20 3! 3! 1 C5 =( +(1-C0 +C1) /6-(C0+1)/2 )/20=(1+(1-C0 +C1)-3(C0+1) )/120=(C1-4C0-1)/120 3! 1 1 x4 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C4+C3+30C6= ise C6=( +C4 –C3) /30 4! 4! 1 C6=( +(2-2C1+C0)/24–(1-C0+C1)/6) /30=(1+(2-2C1+C0)–4(1-C0+C1) ) /720=(-6C1+5C0-1)/720 4! 1 1 x5 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C5+C4+42C7 = ise C7=( +C5-C4) /42 5! 5! 1 C7=( +(C1-4C0-1) )/120-(2-2C1+C0)/24) /42=(1+(C1-4C0-1)-5(2-2C1+C0)) /5040= 5! =(-10+11C1-9C0-) /5040 bu şekilde işlem istenildiği kadar yapılır. y=Co+C1x+(C0+1)x2/2+(1-C0+C1)x3/6+(2-2C1+C0)x4/24+(C1-4C0-1)x5/120+ 113 n= 0 ∞ . ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. ∑ Cn x n+1 − ∑ Cn x n + ∑ n(n − 1)Cn x n−2 = 1 + x + n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x ...C5 x5 . + Co x + C1x2 + C2 x3 + C3x4 + C4x5 + C5 x6 + C6x7 + C7 x 8 + .C2 x2 ...( x − 1)∑ C n x n + ∑ n(n − 1)C n x n− 2 = 1 + x + n =0 n =0 ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x .. Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir.

II ve III nolu seriler 1’ e kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: ∞ ∞ ⎛ ⎞ Cn−1 x n − (C0 + ∑ Cn x n ) + ⎜ 0 + 0 + 2C 2 + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x n ⎟ = 1 + ∑ n =1 n =1 n =1 ⎝ ⎠ ∞ ∑ n! x n =1 ∞ 1 n Diferansiyel denklemin sağlanması için. m ve k n ’ye dönüştürülürse.)+x2/2+x3/6+2x4/24-x5/120-x6/720-11x7 /5040+ . En yüksek seri başlangıç değeri değer 1 olduğuna göre I..... daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir. Çözümün son halinde.. başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir.. yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir.seri referans seçilirse. I.. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır. Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir. ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 =e = x ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır.. Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır.. Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır.)+C1(x+x3/6-2x4/24+x5/1206x6/720+11x7/5040+. Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir. sabitler toplamı sıfır olmalıdır: -Co + 2C2 = 1 ise C2= (C0+1)/2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: n ∞ ∞ [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ]x n = ∑ x ∑ n =1 n! n =1 114 . Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır. Fakat. m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar. Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir. ∑C n =1 ∞ n −1 x − ∑ C n x + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x = n n n n =0 n = −1 ∞ ∞ ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitliğin her iki tarafı içinde eşitlenmiştir.+(-6C1+5C0-1)x6/720+(-10+11C1-9C0-) x7 /5040+ .... Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır.. y=C0(1+x2/2-x3/6+x4/24-4x5/120+5x6/720-9x7/5040+... ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n n+1 = m n=m-1 ∞ ∞ n-2=k n=k+2 ∞ ise m −1=0 ∑ Cm−1 x m−1+1 − ∑ Cn x n + n =0 k +1= 0 ∑ (k + 2)(k + 1)Ck +2 x k +2−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n Son ifadede n. Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat..

Z’=y’’ ve Z’’=y’’’ ise 4x2 Z’’+12xZ’ +3Z= 0 Bulunan son denklem 4x2’ ye bölünerek p1(x)=3/x ve p2(x)=3/(4x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir. Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. 3∑ C n x n+ r + 12 x ∑ (n + r )C n x n+ r −1 + 4 x 2 ∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r − 2 = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir.75 şartlarıyla birlikte çözünüz. Z'= ∑ (n + r )C x n =0 n ∞ n + r −1 ve Z ' ' = ∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 n =0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır. Bu amaçla tüm ifade bir toplam içerisine alınmalıdır.5 ve y′′(1)= − 1. 3∑ C n x n+ r + 12∑ (n + r )C n x n + r + 4∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 115 .Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. 1 + Cn − C n -1 ∞ ∞ 1 [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ] = ∑ ise Cn+ 2 = n! ( n≥1 ) ∑ (n + 2)(n + 1) n =1 n =1 n! Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. 1 + C1 − C 0 6 1 1 + (C0 + 1) / 2 − C1 + C2 − C1 2 + C0 − 2C1 2 2 = = n=2 ise C4 = 12 12 24 1 (1 + C1 − C0 ) (C 0 + 1) 1 + − + C3 − C 2 C − 4C0 − 1 6 2 n=3 ise C5 = 3! =6 =− 1 20 20 120 (2 + C0 − 2C1 ) (1 + C1 − C0 ) 1 1 + − + C4 − C 3 5C − 6C1 − 1 24 24 6 4! = = 0 n=4 ise C6 = 30 30 720 2 Problem 3: 4x y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. Not: Bu örnek daha önce euler-cauchy denklemi olarak problem-4 de çözüldü. Z=y’. 2. Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. n=1 ise C3 = Çözüm : Verilen denklemin mertebesi düşürülebilir. Z = ∑ Cn x n =0 ∞ n+ r . y′(1)=1.

r = -3/2 için çözüm : Z1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n− 3 2 =x − 3 ∞ 2 ∑C x n =0 n n yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine -3/2 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0. 4r2 +8r+3=0 Bu ifade ise 2... Bu nedenle çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=... Diğer terimlerde parantez içerisindeki terimlerin sıfır olması mümkün değildir. Çözüm için C0≠0 olmalıdır. Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . [4r(r-1)+12r+3]C0xr+[4(1+r)r+12(r+1)+3]C1xr+1+[4(r+2)(r+1)+12(r+2)+3]C2x2+r+ +[4(r+3)(r+2)+12(r+4)+3]C3x3+r+[4(r+4)(r+3)+12(r+5)+3]C4x4+r+ . ]x-1/2 n =0 ∞ Z 2 ( x) =C0x-1/2 116 . =0 İlk terim sıfırdır.. Bu ise çözümsüzlük demektir. Dolayısıyla çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=.. Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir. sıfır olmalıdır...Cn=0 olmalıdır. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır.. Bunlar r1=-3/2 ve r2=-1/2 dir. =0 Çözüm için x’ in katsayıları.. derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır. Z1 ( x) = ∑ Cn x n−3 / 2 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .C0xr+[4(1-1/2)r+12(-1/2+1)+3]C1xr+1+[4(-1/2+2)(-1/2+1)+12(-1/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-1/2+3)(-1/2+2)+12(-1/2+4)+3]C3x3+r+[4(-1/2+4)(-1/2+3)+12(-1/2+5)+3]C4x4+r+ .. Yukarıda olduğu gibi parantez içerileri sıfır olamaz. 4r(r -1)+12r+3 = 0. Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir.. ]x-3/2 n =0 ∞ Z1 ( x) =C0x-3/2 r = -1/2 için çözüm : Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1/ 2 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0. y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir.Cn=0 olmalıdır. Bu iki kök reel sayı olup Z= c1 Z1 + c2 Z2 formunda olmalıdır. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır. =0 İlk terim sıfırdır. xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [4r(r -1)+12r+3]Co=0 olmalıdır.∑ [4(n + r )(n + r − 1) + 12(n + r ) + 3]C x n =0 n ∞ n+r =0 İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa. denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için...C0xr+[4(1-3/2)r+12(-3/2+1)+3]C1xr+1+[4(-3/2+2)(-3/2+1)+12(-3/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-3/2+3)(-3/2+2)+12(-3/2+4)+3]C3x3+r+[4(-3/2+4)(-3/2+3)+12(-3/2+5)+3]C4x4+r+ .

5)/(2x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir. ∑ [2( n + r )( n + r − 1) − ( n + r ) − 5]C ∑ [(n + r )(2n + 2r − 3) − 5]C n =0 ∞ n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n + r +1 = 0 n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n+ r +1 = 0 n =0 ∞ İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa. p1(x)=1/(2x) ve p2(x)=(x . sıfır olmalıdır. Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir.5 ve r2=-1 dir. derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır. Bunlar r1=2. Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa 2x2 ile bölünerek.. r = 2.5 117 . 2r2-3r-5=0 Bu ifade ise 2. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. y' = ∑ (n + r )C n=0 ∞ n x n + r −1 ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir.Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır. Bu iki kök reel sayı olup y= c1 y1 + c2 y2 formunda olmalıdır.5 için çözüm : y1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n + 2. 2. 2r(r -1)-r-5 = 0. Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. Bu ise çözümsüzlük demektir.= 0 Çözüm için x’ in katsayıları. İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: * * Z = C0 x-3/2 + C*0 x-1/2 =y’ ise ∫ dy = ∫ (C0 x −3 / 2 + C0 x −1 / 2 )dx y = −2C0 x −1 / 2 + C0 x1 / 2 + C3 -2C0=C1 ve C0*=C2 şeklinde sabitler değiştirilirse. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır... xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [r(2r -3)-5]Co=0 olmalıdır. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır. ( x − 5) ∑ C n x n + r − x∑ ( n + r )C n x n + r −1 + 2 x 2 ∑ ( n + r )( n + r − 1)C n x n + r − 2 = 0 n=0 n=0 n=0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için.. y = ∑ Cn x n=0 ∞ n+ r . y = Problem 4: C1 + C 2 x + C3 x 2x 2 y′′ − xy′+ (x − 5)y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+. [r(2r-3)-5]C0xr+[(1+r)(2r-1)-5]C1xr+1+[(r+2)(2r+1)-5]C2x2+r+[(r+3)(2r+3)-5]C3x3+r+ [(r+4)(2r+5)-5]C4x4+r+[(r+5)(2r+7)-5]C5x5+r+ . Çözüm için C0≠0 olmalıdır.

y' = ∑ (n + r )C n x n+ r −1 n=0 n=0 ∞ ∞ ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. Xr+1 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+2 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+3 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+4 in katsayısı sıfır olmalıdır ∞ n =0 -5C1+C0=0 -6C2+C1=0 -7C3+C2=0 4C4+C3=0 ise C1=C0/5 ise C2=C1/6=-C0/30 ise C3=C2/7=-C0/210 ise C4=-C3/4=C0/840 y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .5+3 in katsayısı sıfır olmalıdır 39C3+C2=0 ise C3=-C2/39=C0/7722 y1 ( x) = ∑ Cn x n+2..= 0 İlk terim sıfırdır. Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa x(x-1) ile bölünerek.....5+2 in katsayısı sıfır olmalıdır 22C2+C1=0 ise C2=-C1/22=-C0/198 x2. ∑ Cn x n+r + (3x − 1)∑ (n + r )Cn x n+r −1 + x( x − 1)∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 = 0 ∑[1 + 3(n + r ) + (n + r )(n + r − 1)]C x n =0 n n =0 ∞ n =0 n =0 n+ r ∞ ∞ ∞ + ∑ [−(n + r )(n + r − 1) − (n + r )]C n x n+ r −1 = 0 n =0 ∞ 118 .5+4 + C4x2.5+60C4x4+2.x3 /210 +x4/840 .) x-1 Problem 5: x(x-1)y′′+(3x-1)y′+ y = 0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz.5 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0-9C1x2.5+7+ ....)x2.5+3 + C3x2. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır.+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+. +Cox2.= 0 İlk terim sıfırdır.5 + C*0 (1 + x/5 ..5+1+22C2x2+2.5+1+ C1x2. ]x-1 y2 ( x) =[1+ x/5 -x2/30.yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine 2. ]C0x2.5+1 in katsayısı sıfır olmalıdır -9C1+C0=0 ise C1=C0/9 x2..5.... İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: y = C0 ( 1+x/9 . Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır..5 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + ..5+6 + C6xr2.C0xr-5C1xr+1-6C2x2+r-7C3x3+r+4C4x4+r+20C5x5+r+ .. ]C0x-1 Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır.5+5 + C5 x2. y = ∑ C n x n+ r .. p1(x)=(3x-1)/[x(x-1)] ve p2(x)=1/[x(x-1)] olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 ve x=1 noktalarında sonsuza gittiği görülecektir...5 +85C5x5+2.5+39C3x3+2. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır...x2/198+ x3/7722..5 r = -1 için çözüm : y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0... x2.x2 /30 + x3/210. ]x2.5 n =0 ∞ y1 ( x) =[1+ x/9 -x2/198+ x3 /7722 + .5+2 + C2 x2..

Böylece 1. akışkanlar mekaniği gibi değişik proplemlerinin çözümünde kullanıldığı gibi bu diferansiyel denklemlerin çözümünden üretilen Bessel veya Legendre Fonksiyonları değişik amaçlar içinde kullanılır. Küresel koordinatlardaki kısmi difreansiyel denklem çözümü aşamasında karşımıza çıkar. Isı transferi.. ve 2. P=sabit 2.. ]=1(1-x) olduğu görülecektir. Bu durumda r2=0 olacaktır. ve 2. 2 (1 − x ) y′′ − 2xy′+n(n+1)y=0.. çözümler şu şekilde olacaktır. Silindirik koordinatlardaki kısmi diferansiyel denklemlerin çözüm aşamasında karşımıza çıkan adi diferansiyel denklemlerden bir tanesidir. 1. Co=C1=C2=. ∑ [(n ∞ 2 ∑ [(n n =0 n =0 ∞ + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)Cn − (n + r + 1) 2 Cn+1 = 0 . 2. Böylece genel çözüm şu şekilde olur: 1 y= (C + C * ln x) 1− x Örnek Problemler : n =0 n =0 ∞ Aşağıdaki örnek problemlerde 1.=Cn=C ise ∞ ∞ y1 ( x) = ∑ Cn x n =0 ∞ n−1 =C[1+ x + x + x +x + x + x + x + . Bu nedenle yukarıda verilen (II) hal ile çözüm bulunacaktır. tip bessel diferansiyel denklemi gibi diferansiyel denkler isimlendirilir. 2 nolu denklem ise LEGENDRE DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak ismlendirilir. ] = C * ln x∑ x n−1 Daha önce verilen Taylor serisi yardımıyla [1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + . 3. x 2 y′′+xy′+(x 2 − P 2 )y = 0. tip bessel diferansiyel denklemi... P ve n bir sabit olup denklemin isimlendirilmesinde rol oynar... P = 1 ise 1.∑ [n ∞ 2 ∑ [n ∑ [n n =0 ∞ n =0 n =0 ∞ n =0 ∞ + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + r ) 2 C n x n+ r −1 = 0 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ] ∞ 2 ] ] n =0 ∞ 2 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + 1 + r ) 2 C n+1 x n+ r = 0 n = −1 m +1=0 ∞ ∑ (m + 1 + r ) 2 C m+1 x m+1+ r −1 = 0 ∑ [(n 2 + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)C n − (n + r + 1) 2 C n+1 x n+ r − r 2 C0 x r −1 = 0 ] Önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibine göre son denklemdeki iki ifadenin sıfır olması gerekir. r2=0 ise r1=r2=0 ise kökler eşittir. denklemler BESSEL DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak bilinir. n=sabit x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 4) y = 0 119 . ifadede değişken olduğu için xr-1≠0 ve daha sonraki C değerlerininde sıfır olmasına neden olabileceği için C0≠0 olmak zorundadır. ] = C 2 3 4 5 6 7 ∑x n =0 n −1 y2 ( x) = ln x∑ Cn x n−1 =Clnx[1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + . Örnek olarak nümerik çözümlerde iki nümerik nokta arasındaki değişimlerin fonksiyonel olarak tanımlanmasında kullanılır. r=0 ise + 2n + 1)C n − (n + 1) 2 C n+1 = 0 ise ] 2 ] ∑ [(n + 1) ∞ n =0 2 Cn − (n + 1) 2 Cn+1 = 0 ] Son ifadeden Cn+1=Cn bulunacaktır.. Yine çözümün olabilmesi için köşeli parantez içerisindeki sabit ifadeler grubu sıfır olmalıdır. P=0 ise 0.

4. 5. 6. 7. 8. 9.

x 2 y ′′ + xy ′ + (λ2 x 2 − v 2 ) y = 0 (λx = z )
xy ′′ + y ′ + 1 4 y = 0 ( x = z ) 1 x 2 y ′′ + xy ′ + (4 x 4 − ) y = 0 (x2=z) 4 y ′′ + (1 + 2n) y ′ + xy = 0 ( y = x − n u ) x 2 y ′′ − 3xy ′ + 4( x 4 − 3) y = 0
( y = x u, x = z )
2 2

23. y ′′ + 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48.

10.

11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22.

x y ′′ + (1 − 2v) xy ′ + v ( x + 1 − v ) y = 0 v v ( y = x u, x = z ) 1 3 x 2 y ′′ + ( x + ) y = 0 4 4 ( y = u x, x = z ) x 2 y ′′ − 4 xy ′ + 4 y = 0 y(1)=4, y ′ (1)=13 4 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − y = 0 y(4)=2, y ′ (4)= −0.25 x 2 y ′′ − 5 xy ′ + 8 y = 0 y(1)=5, y ′ (1)=18 x 2 y ′′ − xy ′ + 2 y = 0 y(1)=−1, y ′ (1)= −1 10 x 2 y ′′ + 46 xy ′ + 32.4 y = 0 y(1)=0, y ′ (1)=2 x 2 y ′′ + xy ′ − 0.01y = 0 y(1)=1, y ′ (1)=0.1 x 2 y ′′ + x(2 − x) y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + 2 xy ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x − 8) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 2) y = 0 3 1 x 2 y ′′ + x( x 2 − ) y ′ + ( x − ) y = 0 4 8 2 y ′′ + xy ′ − 2 y = 0 x
2 2 2v 2

5 9 y ′ + (1 − 2 ) y = 0 4x 4x 2 2 x y ′′ − 3xy ′ + ( x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + ( x 2 − 3 x) y ′ + ( x − 4) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − 3 xy = 0 2 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + (3 x + 2) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ + ( x 2 − 3x) y = 0 x 2 y ′′ − 4 x 3 y ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x 2 + 5 9) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 + 8 9) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + (2 x 2 − 3) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 1) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 1) y = 0 x 2 y ′′ + y ′ + 2 y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + 3 4 y = 0 x 2 y ′′ + ( x 3 − x) y ′ − 3 y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + x( x − 2) y ′ + x 2 y = 0 x 2 y ′′ + 8 x 2 y ′ + (2 x − 7) y = 0 x 2 y ′′ + x( x 2 − 4) y ′ + (2 x − 3) y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 8 y = 0 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + 8 xy = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + (3x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 8 x 2 y ′ + ( x 2 + 4) y = 0 xy ′′ + 2 y ′ + xy = 0

2.9 Laplace Dönüşümleriyle Diferansiyel Denklem Çözümü

Matematikte çeşitli transformasyonlar ile çözümü zor veya mümkün olmayan yapılar veya değişkenler yeni yapılar veya değişkenlere dönüştürülür. Burada amaç işlemlerin daha basit veya çözülebilir olduğu formlar elde etmektir. Bir nevi değişken dönüşümü olarak da görülebilir. Bu tür dönüşümlerde genellikle bazı transformasyon denklemleri kullanılır. Bu denklemler hem eski değişkenleri hemde yeni değişkenleri içerir. Gerekli işlemlerden sonra elde edilen yeni form üzerinde arzu edilen işlemler yapılarak, elde edilen son netice ters transformasyonla orijinal hale dönülür. Özellikle diferansiyel denklemlerin çözülmesi bakımından en çok kullanılan transformasyon türlerinden biride LAPLACE DÖNÜŞÜMLERİ’ dir. Özellikle birim basamak fonksiyonu, delta fonksiyonu, step fonksiyonu gibi adi manada türetilemeyen süreksiz fonksiyonların laplace ortamından sürekli ve türevlenebilir bir karşılığı vardır. Daha önce “sabit katsayılı homojen olmayan lineer
120

diferansiyel denklem” olarak görülen denklemlerin çözümünde sıkca kullanılan bu transformasyonun dönüşüm denklemi şu şekildedir: F(s)= ∫ f(x) e− sx dx
0 ∞

veya

F(s)=lim ∫ f(x) e− sx dx
n →∞ 0

n

Burada y=f(x) ve x eski, Y=F(s) ve s ise yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlerdir. Yani s ve F laplace değişkenidir. Dikkat edilirse yukarıdaki ifade bir genelleştirilmiş integral olup sınırlarının biri sonsuza gitmektedir. Bu açıdan herhangi bir fonksiyonun laplace formuna dönüştürülmesi halinde bir belirsizlik olursa limit ile elde edilen çözüm tanımlı hale getirilebilir. Diferansiyel denklem çözümü için diferansiyel ifadelerinde laplace karşılıklarının bilinmesi gerekir. Bu ifade ise şu şekildedir. dny = s n Y(s) − C0 s n-1 − C1 s n-2 − ... − Cn − 2 s − Cn-1 n dx Bu denlemdeki “Cn” değerleri bizim daha önce bildiğimiz integral sabitleri olup, “n” ise diferansiyel ifadenin mertebesidir. Yukarıdaki dönüşüm denklemleriyle bir diferansiyel denklem Y(s) = F(s) şeklinde laplace formuna dönüştürülür. Bu yeni ifadede diferansiyel ‘d’ operatörü olmayacaktır. Dolayısıyla diferansiyel denklem laplace formuna diferansiyeli alınmış olarak geçer. Yani bizim ortamımızdaki diferansiyel ifadenin Laplace ortamında türev veya diferansiyel boyutu yokolur. Elde edilen laplace formatındaki yeni ifade genellikle polinom fonsiyonların bölümü veya çarpımı formunda olurlar. Bu polinomik yapı daha sonra basit kesirlerine ayrılarak ters laplace dönüşümleri uygulanır.
2.2.1.Fonksiyonların Laplace Formuna Dönüştürülmesi

Bilinen değişkenlerin, fonsiyonların ve diferansiyel ifadelerin laplace ortamına nasıl aktarıldığının bilinmesi, elimizdeki fonksiyonların laplace karşılıklarının elde edilmesi önemlidir. Bu noktada, aşağıdaki fonksiyonların laplace karşılıklarını bulunması incelenmelidir: 1) f(x)=eax ⇒ F(s) =? F(s)= ∫ eax e − sx dx = ∫ e(a −s)x dx=
0 0 ∞ ∞

1 (a −s)x ∞ e 0 a −s

ise

s>a ⇒ F(s)=

1 1 (e −∞ − e0 ) = a −s s−a

s<a ⇒ tanımsızlık mevcuttur. Ancak bu durum s’nin orijin noktasının a’dan daha büyük alınmasıyla halledilebilir.
2)

f(x)= A: sbt ⇒ F(s)=? F(s)= ∫ Ae− sx dx = −
0 ∞

A − sx e s

(0

= −

A -∞ 0 A (e − e ) = s s

3) f(x) = x ⇒ F(s)=?

F(s)= ∫ xe− sx dx
0

1 x = U dx = dU , e −sxdx = dν ⇒ ν= − e − sx s

121

1 1 1 ⎡ x ⎤ F(s)= − e− sx x − ∫ − e −sx dx = ⎢ − e− sx − 2 e− sx ⎥ s s s ⎣ s ⎦0 1 1 F(s)= − (∞e −∞ − 0e0 ) − 2 (e−∞ − e −0 ) s s

1 1 F(s) = - (∞) + 2 olduğundan tanımsızlık mevcuttur. Tanımlı hale getirmek için tanımsızlığa s s neden olan kısmın limiti alınır. Limit işlemlerinde hospital kuralı uygulanabilir. x x ∞ = lim ( − e − sx ) = lim ( − sx ) = x →∞ s x →∞ s e ∞ 1 1 = 0 = lim 2 sx ) = x→∞ s e ∞
4)

ise

F(s) =

1 s2

f(x) = Sinax ⇒ F(s) = ? F(s)= ∫ e− sx Sinaxdx
0 ∞

1 Sinax = U aCosaxdx = dU ve e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s

1 F(s)= − e− sx Sinax − s

∫−se

1

− sx

aCosaxdx

1 Cosax = U ⇒ −aSinaxdx=du, e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s 1 a 1 1 F(s)= − e−sxSinax + ( − e−sx Cosax − ∫ e−sx aSinaxdx ) s s s s
1 −sx a −sx a 2 −sx = − e Sinax − 2 e Cosax − 2 ∫ e Sinaxdx s s s F(s)= ∫ e Sinaxdx
− sx

ise

1 − sx a − sx a2 F(s)= − e Sinax − 2 e Cosax − 2 F(s) s s s

a2 1 a F(s)(1+ 2 )= − e− sx Sinax − 2 e− sx Cosax ise s s s 2 s a e −sx ∞ a F(s)=( 2 )( − Sinax − ) ( 0 = s2 + a 2 2 s +a s s
5)

f(x)= 3+2x ⇒ F(s)=? 3 2 F(s)= ∫ (3 + 2 x)e dx = ∫ 3e dx + ∫ 2 xe− sx dx = + 2 s s 0 0 0
− sx − sx ∞ ∞ ∞

6)

f(x)=xe4x⇒F(s)=?

F ( s) = ∫ xe e dx = ∫ xe( 4 − s ) x dx
4 x − sx 0 0

Bu problem s>4 için 3 nolu probleme benzetilebilir.

122

f(x)=x ⇒ ∫ xe − sx ≈ ∫ xe(4− s ) x f(x)=x ⇒ F ( s ) = 1 1 ⇒ f(x)=xe 4x ⇒ F ( s ) = 2 s ( s − 4) 2

f(x) fonksiyonu iki ayrı bilinen fonksiyonların çarpımı şeklinde ise aşağıdaki denklem yardımıyla laplace dönüşümü daha rahat bulunur. dn n n L (x f (x )) = (−1) n ( F ( s)) L f(x))=(−1) ds
n n

7)

1 f(x)=xe4x x göz önüne alınmaz ise e4x’in laplacesi F(s)= dür. s−4 d 1 −1 ) = (−1)1 f(x)=xe4x⇒ F(s)=( − 1)1 ( ds s − 4 ( s − 4) 2 f(x)=xsinax ⇒F(s)=? L (Sinax ) = a a 2as 1 d ( 2 2 ⇒ L ( xSinax ) = F ( s) = (−1) 2 = 2 ds a + s ) (a + s 2 ) 2 a +s
2

8)

9)

f(x)=xe−xSin2x ⇒F(s)=?
f(x) = e − x ⇒ F(s) = 1 s+1
2

2 2 2 = 2 + (1 + s) 4 + (1 + s) 2 2 4(1 + s) d f ( x ) = xe − x Sin2 x ⇒ F ( s) = ( −1) n ( 2 ) = ds 4 + (1 + s) (4 + (1 + s) 2 ) 2 f ( x ) = e − x Sin2 x ≈ F ( s) = d2y 10) f(x) = y ' ' = 2 ⇒ F(s) = ? dx Kısmi integrasyon ile çözüm aranmalıdır. Diferansiyellik integral ile giderilebildiği için dv=y’’ dx tercih edilmelidir. F(s)= ∫ e − sx y''dx ,
0 ∞

e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx ,
∞ − sx

∫ dv = ∫ y' ' dx ⇒ v = y' ∫ dv = ∫ y' dx ⇒ v = y

⎡ F(s)= ⎢ y'e− sx + ⎣

∫ se

⎤ y'dx ⎥ , e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx , ⎦0

∞ ⎡ − sx ⎤ ∞ − sx − sx ⎡ y'e − sx + yse− sx ⎤ + s 2 ∫ e −sx ydx F(s)= ⎢ y'e + s(ye + ∫ se ydx) ⎥ = ⎣ ⎦0 0 ⎣ ⎦0

F(s)= − y'(0) − y(0)s + s 2 ∫ e− sx ydx = Y − y '(0) s − y (0) = Y + C1s + C2
0

y’(0) ve y(0) ın integral sabiti olarak düşünülmesi mümkündür. Bununla birlikte x=0 daki sınır ve başlangıç şartlarının kullanılabilmesi açısından
123

integral sabiti dönüşümüne gerek yoktur. Bu tablo değerleri kullanılarak dif. Sınır ve başlangıç şartları x=0 da verilmemiş ise integral sabitli yapı tercih edilmelidir. 2. A+B=c0 2B+C=2c0+c1 2C+A=2c1+1 1 A= . s +1 2 1 = Sinx s +1 2 B ve C integral sabitleri 1 y = e −2 x + BCosx + CSinx 5 124 . s+ 2 s = Cosx. 5 B=c0 − ise 2 2 = sbt . s+ 2 s +1 ( s + 2)( s2 + 1) ( Bs + C )(s + 2 ) + A( s 2 + 1) 1 + s 2 c0 + 2sc0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) Bs 2 + 2 Bs + Cs + 2C + As 2 + A 1 + s 2 c 0 + 2sc 0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) ( A + B) s 2 + (2 B + C ) s + 2C + A s 2 c0 + (2c 0 + c1 ) s + 2c1 + 1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) s'nin katsayıları her iki taraf içinde birbirine eşit olmalıdır.9. C=c1 + = sbt → 10 5 1 1 Bs + C 1 1 s s Y (s) = + 2 = +B 2 +C 2 5 s + 2 s +1 5 s + 2 s +1 s +1 1 = e −2 x . Böylece. denklem çözümü gerçekleştirilecektir.2 Laplace Dönüşümleri ve Diferansiyel Denklem Çözümleri Problem-1: d2y + y = e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz.(Laplace dönüşümü kullanarak) dx 2 L ( y ) = Y ( s) L( d2y ) = s2Y ( s) − sc0 − c1 (Tablodan alındı) dx 2 1 L(e − 2 x ) = s+2 1 + s 2 c0 + 2 sc0 + sc1 + 2c1 1 s 2Y ( s ) − sc0 − c1 + Y ( s ) = → Y (s) = s+2 ( s + 2)( s 2 + 1) L( d2y ) + L( y ) = L(e −2 x ) 2 dx Bundan sonra eşitliğin sağ tarafı basit kesirlere ayrılmalıdır. A Bs + C 1 + s2 c 0 + 2 sc 0 + sc1 + 2 c1 = + 2 olmalıdır. Benzer şekilde belirli bazı fonksiyonların laplace karşılıkları bulunarak bir takip eden sayfada tablo halinde verilmiştir.

n=1....Tablo: Laplace Dönüşüm Formulleri y=f(x) A:sabit x xn-1 1 Y=F(s) A s 1 s2 (n-1)! . a≠b ( s − a)( s − b) a (s +a 2 ) 2 dn L (x f (x )) = (−1) (F (s)) Ln f(x))=(-1)n ds n n n dny = s n Y(s) − C0s n −1 − C1s n − 2 − . − Cn − 2s − Cn −1 n dx dny n =s Y(s) − y (0)s n −1 − y′(0)s n − 2 − . a≠b ( s − a )( s − b) s .… sn 1 s 1 s 3/ 2 y=f(x) Cosax Sinh(ax) Cosh(ax) xSinax xCosax ebxCosax Y=F(s) s (s +a 2 ) 2 a (s − a 2 ) 2 s (s − a 2 ) 2 πx 2 2as (s +a 2 ) 2 2 x π (s 2 − a 2 ) (s 2 +a 2 ) 2 xn−1/2 (1*3*5*…(2n−1)*s−n −1/2)/2n (s-b) (s-b) 2 +a 2 a (s-b) 2 +a 2 a2 s( s 2 + a 2 ) eax xn-1eax 1 (e ax − e bx ) a −b 1 (ae ax − bebx ) a−b Sinax 1 s−a ebxSinax 1-cosax ( n − 1)! n (s − a) 1 .2.3. − y ( n − 2) (0) s − y ( n −1) (0) n dx 125 ..

− 3s + 1 − 12 15 5 Y1 (s) = 2 + + − s + 1 s + 2 s + 1 (s + 1) 2 126 . C= −12. ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2) = ( s + 2)( s + 1) 2 ise Y (s) = ( s 2 + 4 s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 10 s + ( s 2 + 1)( s + 2)( s + 1) 2 ( s + 2)( s + 1) 2 ( s 2 + 4s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 II = ( s + 2)( s + 1) 2 10s I= 2 .Problem-2: d 3y d2y dy + 4 2 + 5 + 2 y = 10Cost diferansiyel denklemini çözünüz. D=15.(Laplace dönüşümü 3 dt dt dt kullanarak) dy d3y L( ) = sY − c1 3 2 L( 3 ) = s Y − s c1 − sc2 − c3 dt dt L(Y (t )) = Y ( s) d2y 2 s L( 2 ) = s Y − sc1 − c2 L(Cost ) = 2 dt s +1 10s s3Y − s2 c1 − sc2 − c3 + 4( s2Y − sc1 − c2 ) + 5( sY − c1 ) + 2Y = 2 s +1 10s ( s 3 + 4 s 2 + 5s + 2)Y − s 2 c1 − sc 2 − c3 + 4(− sc1 − c 2 ) + 5(−c1 ) = 2 s +1 10s ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2)Y = 2 + s 2 c1 + sc 2 + c3 + 4sc1 + 4c 2 + 5c1 s +1 Buradan Y çekilirse. A= −3. ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 I’in çözümü (Basit Kesirlere Ayrılması) As + B C D E 10s + + + 2 2 = 2 s + 1 s + 2 s + 1 ( s + 1) ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 (As + B)(s3 + 4s2 + 5s + 2) + C(s2 + 1)(s + 1) 2 + D(s2 + 1)(s + 2)(s + 1) + E(s2 + 1)(s + 2) = 10s Denklemler açılıp katsayılar eşitlenirse. B=1. E= −5 bulunur. s4 (A + C + D) = 0 s3 (4A + 2C + 3D + E + B) = 0 s2 (5A + 2C + 3D + E + 4B) = 0 s(2A + 2C + 3D + E + 5B) = 10 s6 (2B + C + 2D + 2E) = 0 Eşitlikler çözülürse.

Problem-3: d4y − k 4 y = 0 denklemini y(0)=y'(0)=y''(0)=0 ve y'''(0)=1 şartlarıyla 4 dx çözünüz. o halde Y(t)=-3cost+sint+(c 1 −12)e−2t + (15 − 5t + (15 − 5t + c2 − c3 t)e− t Y(t) = −3cost + sint + c1e−2t + (c2 + c3 t)e − t bulunur.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır. d2y dy L( 2 ) = s 2Y − sy (0) − y ' (0) = s 2Y − s + 1 L( ) = sY − y (0) = sY − 1 dx dx 4 L( y ( x)) = Y ( s ). d4y L(k 4 y ( x)) = k 4Y ( s ) L( 4 ) = s 4Y − s 3 y (0) − s 2 y ' (0) − sy ' ' (0) − y ' ' ' (0) = s 4Y − 1 dx bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa. 1 1 1 ⎡ 1 1 ⎤ s 4Y − 1 + k 4Y = 0 ⇒ Y = 4 = 2 = 2⎢ 2 − 2 4 2 2 2 2 ( s − k )( s + k ) 2k ⎣ s − k s −k s + k2 ⎥ ⎦ 1 ⎡ ⎛ k ⎞ −1 ⎛ k ⎞⎤ L−1 (Y ) = 3 ⎢ L−1 ⎜ 2 ⎟−L ⎜ 2 2 ⎟⎥ 2k ⎣ ⎝ s − k 2 ⎠ ⎝ s + k ⎠⎦ y ( x) = − 2 [ Sinh(kx) − sin kx] k3 d2y dy Problem-4: − 3 + 2 y = 4 x diferansiyel denklemini y(0)=1 ve y’(0)=−1 şartlarıyla 2 dx dx çözünüz.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli olanı alınmalıdır. Y2 (t) = c1e −2t + (c 2 + cc t)e − t . A B C D 4 4 + s 3 − 4s 2 4 + s 3 − 4s 2 2 = 2 = 2+ + + s Y − s + 1 − 3sY + 3 + 2Y = 2 ⇒ Y = 2 2 s s ( s − 3s + 2) s ( s − 2)( s − 1) s s s − 2 s −1 1 1 ⎤ ⎡2 3 =⎢ 2 + − − s s − 2 s − 1⎥ ⎣s ⎦ 127 . Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır.L−1 (Y ( s)) = L−1 (−3 s 1 1 15 1 ) + L−1 ( 2 ) + L−1 (−12 ) + L−1 ( ) − 5 L−1 ( ) s+2 s+1 s +1 s +1 ( s + 1) 2 2 Y1 (t ) = −3Cost + S int − 12 e −2 t + 15e − t − 5te − t II nolu eşitlikte benzer şekilde çözülürse. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır. L( 4 x ) = 2 s bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa.

(II. A= k1 + k 2 C=0 128 . mo 0 x k1 k2 bırakılması ∑ F = ma.kanun) ∑ Fx = max → max = mg − ( k1 + k2 ) x. ax = x yönündeki hareket için.⎡ 2 3 ⎛ 1 ⎞ −1 ⎛ 1 ⎞ ⎤ L−1 (Y ) = ⎢ L−1 ( 2 ) + L−1 ( ) − L−1 ⎜ ⎟−L ⎜ ⎟⎥ s s ⎝ s − 2⎠ ⎝ s − 1 ⎠⎦ ⎣ ise y ( x) = 2 x + 3 − e 2 x − e x Uygulama-1: m0 kütlesinin serbest haldeki yaylar sistemi üzerine durumunda kütlenin yerdeğişimini zamana bağlı olarak bulunuz. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt d 2x m0 2 = w − ( k1 + k 2 ) x dt d2x m0 2 + ( k1 + k2 ) x = w dt d2x ) = m0 ( s2 X ( s) − c1s − c2 ) dt 2 w L ( w) = s L(( k1 + k2 ) x ) = ( k1 + k2 ) X ( s) L(m0 ise m0 ( s 2 X − c1s − c2 ) + ( k1 + k 2 ) X = w s(m0 s + k1 + k2 ) c m s + c2 m0 II = 1 20 m0 s + k1 + k2 I= 2 w s X = w c m s + c2 m0 + 1 20 s( m0 s + k1 + k 2 ) m0 s + k1 + k 2 2 (I) ( II ) I’in çözümü w A Bs + C = + 2 s(m0 s + k1 + k2 ) s m0 s + k1 + k2 2 ise A(m0s2+k1+k2)+(Bs+C)s=w bulunur. B=− Am0+B=0 ve A(k1+k2)=w ise m0 w k1 + k 2 w bulunur. d 2x dx .

t=0 ⇒ V=0 dx k + k2 k + k2 k + k2 k + k2 = − c1 1 t ) + c2 1 t) sin( 1 cos( 1 dt m0 m0 m0 m0 129 .XI = w 1 w s − k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 s2 + m0 w 1 w s ) − L−1 ( ) k1 + k2 s k1 + k2 s2 + k1 + k2 m0 L−1 ( X I ) = L−1 ( X I (t ) = 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 k + k2 w w − cos 1 k 1 + k 2 k1 + k 2 m0 X I (t ) = X I (t ) = II’nin çözümü. t+ t + c2 sin 1 m0 k1 + k2 m0 k1 + k2 k + k2 t + c2 ' sin 1 t m0 m0 X ( t ) = X I ( t ) + X II ( t ) X ( t ) = c1 cos Başlangıç Şartları 1. c1m0 s + c2 m0 = m0 s 2 + k1 + k 2 c1s + c2 k + k2 s2 + 1 m0 1 s + c2 k + k2 k + k2 s2 + 1 s2 + 1 m0 m0 1 s ) + c2 L−1 ( ) L−1 ( X II ) = c1 L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 2 2 s + s + m0 m0 X II = c1 X II ( t ) = c1 cos c2 ' = c2 k1 + k2 m0 k + k2 w k1 + k2 Genel çözüm bulunur. t=0 ⇒X=0 2.

y ve x birlikte analiz edilmelidir. Çözüm: Burada tekrar h0 derinliğindeki bir çukura düşerse l mesafesi uzayacaktır. y yönündeki zıplamalar. Akabinde h0 tekrar sıkışacağınan l mesafesi ilk halinden daha kısa hale gelecektir. Bir çukur veya tepeciğe arabanın çarpması halinde araba gövdesinde meydana gelen zıplamayı zamana bağlı bulunuz. Hesaplamalarda olabilecek maksimum çukur ve tepe ele alınarak dizayn yapılabilir. Düşüp çıkışlar y yönünde de hareket neden olacaktır.1 + k1 + k 2 x= w ⎡ k1 + k 2 ⎤ t )⎥ ⎢1 − cos( k1 + k 2 ⎣ m0 ⎦ w k1 + k2 0 m0 ( k1 + k 2 ) . Bu yok etme işleminin yumuşak olması amaotisör sistemini kalitesini ve aracın konforunu artıracaktır. vizkoz eleman ve yay tarafından emilerek zaman içerisinde yok edilecektir.0 + c2 .1 ⇒ c2 = 0 w 0 = c1 .0 = − c1 .Bu nedenle ani çözümler üretilmelidir. 130 . t π 2 Uygulama-2: w l h0 Amartisör Düzgün olmayan yol Arabadaki amartisör sistemleri şekildeki gibi hidrolik ve yay elemanlarından meydana meydana gelmektedir.

∆=0. c s Y ( s) = − − + c1m 2 + (mcc1 + mc2) 2 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k ms + cs + k ms + cs + k 1 w1 s Y ( s) = + c3 2 + c4 2 k s ms + cs + k ms + cs + k Bundan sonra çözüm. c . Daha sonra gövde harekete devam eder. T kadar zaman sonra l l orjinal değerini bulur. V= 2gh 0 = V0 Tekrar yere değdiğinde hız. Ya expolansiyel yada trigonometrik formları bulunacaktır. D=− k k k 1 w 1 mw s m. Tekrar yere değer. c YI ( s) = − − 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k A= II’nin çözümü aynı şekilde yapılırsa ve I ile toplanırsa. 1 1 w 1 mw s m. Başlangıç şartları t=0 ⇒ y=l t=0 ⇒ V=V0= 2gh 0 lmin y lmax . 131 . w w.y Sistem h0 kadar düşer. y h0 y=0 ∑F = m. ∆<0 da olduğu gibi).c. a ise d2y dy + ky = w 2 +c dt dt d2y L(m 2 ) = (Y ( s) s2 − c1s − c2)m dt dy L(c ) = (Y ( s) s − c1 )c dt L( ky ) = (Y ( s)) k w L ( w) = s I’in çözümü w A Bs + D = + 2 2 s(ms + cs + k ) s ms + cs + k A(ms + cs + k ) + ( Bs + D) S = 0 2 w s w (ms + c )c1 + mc2 Y= + 2 s (ms + cs + k ) ms2 + cs + k w YI = 2 s (ms + cs + k ) (ms + c )c1 + mc2 YII = ms2 + cs + k mYs2 − mc1s − mc2 + cYs − c1c + kY = s 2 ( Am + B ) = 0 s( Ac + D) = 0 Ak = w w m.. (daha önceki ∆>0.k nı sayısal değerlerine göre gelişecektir. B=− . m. Dolayısıyla l küçülür.

z=z(t) ⇒ f1(x.y’.BÖLÜM-3 ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ 3. Bağımlı değişkenlerin bağlı oldukları bağımsız değişkenler farklı olabilir. Y ve z bağımlı değişken. y=y(x) .1 Diferansiyel Denklem Sistemleri Daha önce belirtildiği gibi bağımlı değişken sayısının birden fazla olması durumunda elde edilen yapıya diferansiyel denklem sistemleri ismi verilir.y’’.y. Eğer bir tane denklem varsa çözüm için bir tane fazla sınır veya başlangıç şartına ihtiyaç vardır.z’’.…)=k f2(t.…) ⇒ k=reel veya integer sabit olmak üzere 1 2 f1(x. Daha önce sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemlerin çözümü için verilen Laplace Transformu ile sabit katsayılı lineer diferansiyel denklem sistemide çözülebilir. Diferansiyel denklem sistemlerinde bağımsız değişken bir veya daha fazla olabilir. 132 . Bağlı değişken sayısınca diferansiyel denklem mevut ise normal şartlarda çözüm gerektirir.z’.y. Diferansiyel denklem sisteminin durumuna göre çözüm usulü de değişkenlik gösterir.z.z’.z’’.y’. Bağımlı değişken bir tane bağımsız değişkene bağlı ise adi diferansiyel yapının meydana geleceği aşikardır.z.…)=k şeklinde iki tane adi diferansiyel denklem elde edilir. Bu bağıntılarda 1 ve 2 nolu denklemlerin mertebesine göre gerekli sayıda sabitler olacaktır.…)=f2(t. Bu ilave olarak k sabiti de gelecektir. Bu nedenle klasik sayıdan bir tane fazla şarta ihtiyaç olabilir. “k”’da bilinmeyen sabit olup sınır ve başlangıç şartlarından bulunabilir. x ve t bağımsız değişken olmak üzere bir tane denklem mevcut ise ve yapı şu şekilde düzenlenebiliyorsa bir tane fazla şartla çözüm üretilebilir. Bu denklemler bilinen metotlarla çözülerek z=z(t) ve y=y(x) şeklinde bağıntılar bulunur.y’’.

y’’+3y’+2=k II. c3 ve c4 integral sabitleridir. 133 . Problem 2: Çözüm: z ' '+2 y '+ y = x z '− y = 1 z=z(x) ve y=y(x) ise diferansiyel denklem sistemini çözünüz. Bu tür denklemlerin çözümünde türevleme işlemiyle denklem sistemindeki bağımlı değişken sayısı lineer denklem sisteminin çözümü gibi azaltılmaya çalışılır. Z=z(t). Diferansiyel denklem sistemlerinin ikinci türü ise bağımlı değişken sayısınca denklemin elde edilmesidir. Bulunan bu değerler üstteki denklemde yerine yazılarak denklemden y=z’-1 bağımlı değişken sayısı bir taneye indirilir.y). Burada bağımsız değişken bir tanedir. bağımsız değişken sayısı 1 (x) tir.Problem-1: y’’+3y’+2=z’’-2z’+1 denlemini çözünüz.mertebe dif denklem. Alttaki ise y’=z’’ dir. c2. z’’+2y’+y=x z’’+2(z’’)+(z’-1)=x 3z’’+z’=x+1 (sabit katsayılı 2. Bunun içinde bir tane fazla şarta ihtiyaç vardır. Bağımlı değişken sayısı 2 (z. Uygulaması bu konu işlenirken yapılacaktır. Bu durumda yukarıdaki gibi k sabitleri olmayacaktır. Bu tür diferansiyel denklem sistemlerine daha çok kısmi diferansiyel denklem çözümlerinin bir alt aşaması olarak karşılaşılabilir. k iki denklemi sağlayan bir sabit olup ci’ler gibi bulunabilir. m2=-2 yÖ=A k:sabit olduğu için II’nin çözümü: z’’-2z’+1=k m2-2m+1=0 ⇒ m1=m2=1 z=(c3+c4t)et + k ⇒ zH=(c3+c4t)et zÖ=B ≈k ⇒ B=k yH=c1e-x + c2e-2x A=k/2 ⇒ y=c1e-x + c2e-2x +k/2 Burada c1. y=y(x) I. z’’-2z’+1=k I‘in çözümü: y’’+3y’+2=k (Homojen olmayan sabit katsayılı lineer denklem) m2+3m+2=0 ⇒ m1=-1. z=zH+zö) 3k2+k=0 (karekteristik denklem) k(3k+1) =0 ise k1=0 ve k2=-1/3 zH= C1+C2e-x/3 zö= Ax2+Bx zö’=2Ax+B zö’’=2A denklemde yerine yazılarak 6A+2Ax+B = x+1 ise A=1/2 6A+B=1 B=-2 z= C1+C2e-x/3+x2/2+-2x y=z’-1=C3 e-x/3+x-3 çözüm için 3 tane şart gereklidir.

7C 2 = 16 (II) t=0 ise y2=4 . Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir. dy dy L( 1 ) = sY1 − y1 (0) = sY1 − 3 L( 2 ) = sY2 − y 2 (0) = sY2 dx dx L( y1 ( x)) = Y1 ( s ). y1' = − y1 + 4 y 2 ⇒ y 2 = ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 . ' 2 y + 3 y = y1 − 3( y + 3 y1 ) = y1 − 3 y − 9 y1 ⇒ '' 1 ' 1 ' 1 ' 1 y1'' + 6 y1' + 8 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır. 4 = 4 (I) ve (II) birlikte çözülerek C1= -0.7 t [ ] t=0 ise y1=3 .7 ise y1=C1e-3.7C1 + 3.7 t + 2. 3=C1+C2 (I) − 2. y ' = +2 y1 − 4 y 2 Problem 5: 1' diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=0 şartlarıyla y 2 = y1 − 3 y2 birlikte Laplace Transformunu kullanarak çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)).766 bulunur. Karekteristik denklemi k2+6k+8=0 ise k1=-4 ve k2=-2 ise y1=C1e-4x+C2e-2x ise y1' = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x y 2 = y1' + 3 y1 = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x + 3(C1e −4 x + C 2 e −2 x ) ⇒ y 2 = −C1e −4 x + C2 e −2 x Problem 4: diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=4 şartlarıyla ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 birlikte çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)). L( y 2 ( x)) = Y2 134 . Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır.766 ve C2=3.7C 2 e 2. Karekteristik denklemi k2+k-10=0 ise k1=-3.7C1 + 3. ' y1' = −3 y1 + y 2 ⇒ y 2 = y1' + 3 y1 ⇒ y 2 = y1'' + 3 y1' y = y1 − 3 y 2 . y1' = − y1 + 4 y 2 1 ' 1 ' y1 + y1 ⇒ y 2 = y1'' + y1' 4 4 1 '' 1 1 1 y1 + y1' = 3 y1 − ( y1' + y1 ) = 3 y1 − y1' − y1 ⇒ 4 2 2 2 [ ] [ ] [ ] y1'' + y1' − 10 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir.Problem 3: y1' = −3 y1 + y 2 ' y 2 = y1 − 3 y 2 diferansiyel denklem sistemini çözünüz (y1=y1(x) ve y2=y2(x)).7C1e −3.7t y2 = − 2.7 ve k2=2.7C 2 e 2t 1 ' y1 + y1 = 4 4 ise y1' = −3.7 t+C2e2.7C 2 ⇒ −2.7C1e −4t + 3. Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir.

y 2'' = y1'''' + 5 y1'' 2 ise ' 2 y 2 = y1''' + 5 y1' ' 2 y 2' = y1'''' + 5 y1'' ise y1'''' + 5 y1'' = − y1'' − 5 y1 + 10 + 2 y1 + 10 2 135 y1'''' + 5 y1'' = −2 y1'' − 6 y1 + 40 .bu dönüşümler denklem sistemine taşınıp Y1 ve Y2 çekilirse. . Bununla birlikte 1. mertebe sabit katsayılı homojen olmayan diferansiyel denklem sistemidir. k2=2 . kütle y2 kadar hareket edecektir. Şekilde görülen bu yapı yaylar dengede iken harekete bırakılıyor. Y1 = sY2 + 3Y2 k1 m1 k2 m2 Dengede iken y2 y1 Hareketli iken 1. Her kütle için 2. 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 . s ( sY2 + 3Y2 ) − 3 = 2( sY2 + 3Y2 ) − 4Y2 1 1 s 2Y2 + 3sY2 − 3 = 2sY2 + 6Y2 − 4Y2 . Kendisi ve türevleri (II) nolu denklemde yerine yazılarak tek bağımlı değişkene sahip bir diferansiyel denklem elde edilir: k1=3.Newton yasası uygulanarak birbirine bağlı 2 ayrı denklem elde edilir. sY1 − 3 = 2Y1 − 4Y2 sY2 = Y1 − 3Y2 . yay y1 kadar uzarken 2. m1 y1'' = − k1 y1 + k 2 ( y 2 − y1 ) + m1 g (I) ve m2 y 2'' = − k 2 ( y 2 − y1 ) + m2 g (II) Bu denklemler 2. kütle y1 kadar hareket ederken 2. g=10 ve m1=m2=1 alınarak işleme devam edilirse. Kütlelerin zamana bağlı yol denklemlerini bulunuz. (I) nolu denklemden y2 çekilerek 2 kez türetilir. s 2Y2 + sY2 − 2Y2 = 3 ⇒ Y2 = 2 = s + s − 2 ( s − 1)( s + 2) s+3 1 1 1 1 4 1 1 1 Y1 = sY2 + 3Y2 = ( s + 3)Y2 ⇒ Y1 = Y2 = − = − ( s − 1)( s + 2) 3 s − 1 3 s + 2 3 s −1 3 s + 2 1 1 1 ⎤ 1 1 ⎡1 L−1 (Y2 ) = ⎢ L−1 ( ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y 2 = e x − e −2 x s −1 3 s+2 ⎦ 3 3 ⎣3 1 1 1 ⎤ 4 1 ⎡4 ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y1 = e x − e −2 x L−1 (Y1 ) = ⎢ L−1 ( 3 3 s −1 3 s+2 ⎦ ⎣3 Uygulama : m1 ve m2 kütleleri yay sabitleri k1 ve k2 olan yaylar ile seri olarak bağlanarak bir tavana asılmışlardır. y1'' = −3 y1 + 2 y 2 − 2 y1 + 10 = −5 y1 + 2 y 2 + 10 (I) ve y 2'' = −2 y 2 + 2 y1 + 10 (II) y1'' = −5 y1 + 2 y 2 + 10 . yay y2-y1 kadar uzayacaktır.

2. y 2 (0) = 1 ′ y1 = 2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 y1 (0) = −9. ′ y1 = 4 y1 + 5 y 2 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 ′ y1 = − y 2 ′ y 2 = − y1 y1 (0) = 3. Genel çözüm (y=yH+yÖ). 6. 10. 7. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4. k4+7k2+6=0 . 5. Denklemin sağ tarafı bir sabit olduğu için özel çözümde bir sabit olmalıdır. Homojen Çözüm: y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 0 k1 = 6i. 3. z1=-6 z2=-1 ise k 2 = − 6i. k 4 = −i y1− H = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t Özel Çözüm: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla yapılmalıdır.y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 40 4. 13. ′ y1 = 3 y1 − y 2 ′ y 2 = − y1 + 3y 2 ′ y1 = −4 y 2 ′ y 2 = y1 − 5y 2 ′ y1 = −3 y1 + y 2 ′ y 2 = −4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 8y1 ′ y1 = y1 + 3y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = y1 − 4 y 2 ′ y 2 = −3 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ y 2 = −5 y1 − 4 y 2 136 9. Örnek Problemler: 1. 40 y1 = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t + 6 ' y1 = 6 (C1 cos 6t − C 2 sin 6t ) + C3 cos t − C 4 sin t y1'' = −6(C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) − C3 sin t − C 4 cos t 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 ise y1'' + 5 y1 − 10 − (C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) 140 y2 = = + 2(C3 sin t + C 4 cos t ) + 2 2 12 4 tane C sabiti iki kütlenin başlagıçtaki yol ve hız değerlerinin bilinmesiyle bulunabilir. 14.0 + 6 A = 40 ise A=yÖ=40/6 dır. y 2 (0) = 15 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3. k2=z ise z2+7z+6=0 . 4.mertebe sabit katsayılı nonhomojen lineer denklem. 0 + 7. 12. k 3 = i. yÖ=A:sabit ise türevler sıfır olur. 11. 8. y 2 (0) = −4 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 .

′ y 2 = y1 y1 (0) = 1. y 2 (0) = 3 ″ y1 + y 2 = −5 cos 2t ″ y 2 + y1 = 5 cos 2t ′ ′ y1 (0) = 1. y 2 (0) = 4 ′ y1 = −3 y1 − 4 y 2 + 5e t ′ y 2 = 5 y1 + 6 y 2 − 6e t ′ y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 − 16t 2 ′ y1 = y 2 + 6e 2t ′ y 2 = y1 − 3e 2t ′ y1 = −3 y1 + y 2 + 3 cos t ′ y 2 = y1 − 3 y 2 − 2 cos t − 3 sin t ′ y1 = 4 y1 − 8 y 2 + 2 cosh t ′ y 2 = 2 y1 − 6 y 2 + cosh t + 2 sinh t ′ y1 = y 2 − 5 sin t ′ y 2 = −4 y1 + 17 cos t ′ y1 = 5 y 2 + 23 ′ y 2 = −5 y1 + 15t y1 (0) = 1. 30. 21. y 2 (0) = −4 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 y1 (0) = −3. 27. y 2 (0) = 1 ′ y1 = − y1 + y 2 ′ y 2 = − y1 − y 2 y1 (0) = 1. y 2 (0) = 1. y1 (0) = 1. y 2 (0) = 0 ′ y1 + y 2 = 2 cos t ′ y1 + y 2 = 0 y1 (0) = 0.15. 35. y1 = −5 y1 + 2 y 2 . 33. y1 (0) = −3. 22. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 2 y1 + 3 y 2 + 2e 2t ′ y 2 = y1 + 4 y 2 + 3e 2t y1 (0) = − 2 3 . y 2 (0) = −2 ′ y1 = y1 + 4 y 2 − t 2 + 6t ′ y 2 = y1 + y 2 − t 2 + t − 1 y1 (0) = 2. 17. y1 = y1 + 3y 2 ″ y 2 = 4 y1 − 4e t ′ ′ y1 (0) = 2. y1 = − y 2 ′ 29. y 2 (0) = −1 ′ y1 = 4 y1 + 8 y 2 + 2 cos t − 16 sin t ′ y 2 = 6 y1 + 2 y 2 + cos t − 14 sin t y1 (0) = 0. y 2 (0) = 1. 24. y 2 (0) = 1 3 137 28. 23. y 2 (0) = 4 ′ y1 = 2 y1 − 4 y 2 ′ y 2 = y1 − 3y 2 y1 (0) = 3. 20. y 2 (0) = −6 ′ y1 = 5 y1 + 4 y 2 − 5t 2 + 6t + 25 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 − t 2 + 2t + 4 y1 (0) = 0. 31. 32. 36. 18. y 2 (0) = 7 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. 34. 19. y 2 (0) = 7 ′ y1 = −2 y1 + 3 y 2 ′ y 2 = 4 y1 − y 2 y1 (0) = 4. 26. y 2 (0) = 1 ″ 38.75 ′ y1 = − y 2 + cos t − sin t ′ y 2 = − y1 + cos t + sin t y1 (0) = −1. 16. y1 (0) = 3. 37. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3. y 2 (0) = 2 ″ 39. y 2 (0) = 1. 25.

58. y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ 50. 2 y1 + 5 y 2 = 0 ′ ′ y1 + 2 y 2 − 2 y1 = 2 − 4e 2 x ′ ′ 3 y 2 + 2 y1 − 3 y1 − y 2 = 0 ″ ′ y1 + y 2 = 0 ′ ′ y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ ′ y1 + y1 + y 2 − 4 y 2 = 6 cos x ″ ′ y 2 + y1 − y1 + 4 y 2 = −6 sin x ″ ′ ′ y1 + y1 − 3 y 2 + y1 = 0 ″ ′ y 2 − y1 = 0 ″ ″ y1 − 2 y 2 = e x ′ ′ y 2 − 2 y1 + 2 y1 = e 2 x ″ ′ y1 − y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ y1 − y 2 = 0 ′ y1 + y1 + y 2 = sin x ′ ″ ′ 2 y1 + y 2 + y1 + y 2 + y1 = cos x ″ ″ y1 + y 2 − y 2 + y 1 = 1 ′ y 2 − y1 + y 2 = e x 138 . y1 (0) = y 2 (0) = y 3 (0) = 0 ′ 42. y1 + y 2 = 2 sinh t . y1 = 2 y1 + 3 y 2 ′ 1 y 2 = y1 + 2 y 2 3 ′ 47. y 3 (0) = 0 ′ ′ ′ 41. ′ ′ 2 ′ ′ y 2 + y3 = e t . 54. ′ ′ y 2 + y 3 = t 2 + 2. 55. y1 = y1 − y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 51. ′ ′ y 3 + y1 = 2e t + e −t . y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 ′ 44. 56. 2 y1 − y 2 − y 3 = 0. y1 = y 2 ′ y 2 = y1 ′ 43. y 2 (0) = 1. ′ y 2 = −5y1 ′ 46. y ′ (0) = y ′ (0) = 0 1 40. y1 = −4 y1 − 6 y 2 ′ 57. y2 (0) = 1. 53. y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 45. y1 + y1 − y 2 = 0 y1 (0) = 1. ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 49. 59. ′ ′ y1 + y 2 = 4t + 2. y1 = y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 48. y1 = 5y 2 ′ 52.″ y 2 = 2 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3.