Prof. Dr.

Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik

1.3. Kombinasyonlar: Binom teoremi Bir deste 52 lik standard oyun kağıdı kupa, karo, maça ve sinek olmak üzere dört farklı çeşitten oluşur. Her bir çeşitten 13 kart vardır. Bunlar, birli, ikili, üçlü, dörtlü, beşli, altılı, yedili, sekizli, dokuzlu, onlu, kız , erkek ve papazdır. Eğer yerine tekrar koymaksızın arka arkaya standard bir oyun kağıdından üç kart çekersek, bu takdirde çarpma kuralından, 52x51x50=52!/(49!)=P(52,3) olası durum söz konusudur bunlardan biri AH (kupa birli) , 9C ( sinek dokuzlusu) ve KD (karo papazı) dır. Eğer bunun yerine aynı anda üç kart birden seçersek ve kartların sırası önemli değilse bu takdirde AH-9C-KD, AH-9D-KC, 9C-AH-KD, 9CKD-AH, KD-9C-AH ve KD-AH-9C şeklinde altı permütasyon vardır ve bunların hepsi de bir tane sırasız üçlüye karşılık gelir. Sonuç olarak, üç kartın sıralama olmaksızın her bir seçimi ya da kombinasyonu üç kartın (3!) permütasyonuna karşılık gelir. Bunu aşağıdaki şekilde ifade edebiliriz. (3!)(52 li desteden üç kart seçimlerinin sayısı)=(52 kart için üçlü permütasyonların sayısı) dır. Sonuç olarak, standart bir kağıt destesinden yerine koymaksızın üç kart (52!)/(3!)49!) = 22.100 yoldan seçilebilir. Eğer n tane farklı nesneden başlarsak ve bu nesnelerin r tanesinin sıralamaya bağlı olmaksızın seçimi ya da kombinasyonu bu n tane nesneden r taneli (r!) tane permütasyonuna karşılık gelir. Böylece n tane nesnenin r taneli kombinasyonlarının sayısı 0 ≤ r ≤ n olmak üzere P(n, r) n! = r!(n − r )! C(n,r)= r! dir.
⎛n⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ C(n, r) sembolü yerine ⎝ 0 ⎠ sembolü de kullanılır. Her iki sembol de n altında r

olarak okunur. Burada her n ≥ 0 için C(n,0)=C(n,n)=1 olduğunu görüyoruz. Hatta

11

Örnek 1. Sıranın önemli olmadığı durumda problemi çözmede kombinasyon önemli rol oynayacaktır. en az üç soruyu ilk beş soru arasından seçebilirse bu takdirde aşağıdaki durumlar karşımıza çıkar. Bir sayma problemi ile ilgilenirken.C(5. Bir öğrenci matematik sınavında 10 sorudan herhangi yedi tanesini cevaplayacaktır.960 yoldan davet edebilir.Prof.3). Dr. 0 ≤ r ≤ n olduğu zaman C(n. bu durum (b) de olduğu gibi C(5. (i) Öğrenci ilk üç soruyu ilk beş soru arasından ve dört soruyu son beş soru içinden seçebilir. Sıra önemli olduğu zaman permütasyonların ve düzenlemelerin terimlerini düşüneceğiz ve çarpımın kuralını düşüneceğiz.2)=1x10=10 yoldan yapılabilir.5)C(5.4)=10x5=50 yoldan seçip cevaplayabilir. Kadının evinin küçük olması nedeniyle kadın 20 komite üyesinin yalnız 11 tanesini davet edebilecektir. öğrenci sınavda soruları ⎛10 ⎞ ⎜ ⎟ 10! 10 x9 x8 = = 120 ⎜ ⎟ ⎝ 7 ⎠ = 7! 3! 3x 2 x1 yoldan seçip cevaplayabilir. C(5. (ii) Öğrenci dört soruyu ilk beş soru arasından ve üç soruyu son beş soru arasından seçebilir.4)=5 yoldan seçebilir. Bir ev hanımı bir komitenin üyelerinin bazılarını eve akşam yemeğine davet edecektir. n-r) dir. Son olarak.11)== ⎝ 11 ⎠ =20!/(11!)(9!) =167.19. Buradan çarpma kuralından. Eğer öğrenci. Bu da yine çarpma kuralından.4)C(5. Örnek 1. Çarpma kuralından. Sıra önemli değildir dolayısıyla şanslı 11 kişiyi ⎛ 20 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ C(20. r)=C(n.3)=10 yoldan seçebilir ve diğer dört soruyu da C(5. ilk üç soruyu ilk beş soru arasından seçebilirse ve dört soruyu da son beş soru arasından seçebilirse bu takdirde ilk beş sorudan üç soruyu C(5. Bu da yine çarpma kuralından. öğrenci sınav sorularını C(5.4)=10x5=50 yoldan olabilir. Sıra ile ilgili herhangi bir durum yok dolayısıyla. r)=0 olarak alınır. n-1)=n dir. 0 ≤ n ≤ r olduğu zaman C(n. 1)=C(n. 12 .18. problemde sıranın önemi hakkında kendimize soru sormalıyız.3)C(5.3)=5x10=50 yoldan yapılabilir. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik her n ≥ 0 için C(n. C(5. (iii) Öğrenci beş soruyu ilk beş soru arasından ve iki soruyu son beş soru arasından seçebilir.

431. (ii) ve( iii) de yapılanları birleştirerek.3)C(5.3)+ C(5.20. çarpma kuralından.4)+ C(5. Dr. Eğer birinci sınıfta iki tane kız öğrenci ve diğer sınıflarda da bir tane kız öğrenci en iyi sıçrayan kız öğrencilerse ve bunların takımda mutlaka olmaları gerekiyorsa bu takdirde takımın geri kalanı C(50. Öğretmen birinci sınıftan dört kız öğrenciyi C(28.9)=4.. Buna göre 13 .5)=1. Sonuç olarak. 1.700 yoldan seçilebilir. Bir lisede bir beden eğitimi öğretmeni bir voleybol takımı için birinci sınıftan ve diğer sınıflardan dokuz kız öğrenciyi seçecektir. (a + b )n ifadesinin a ve b nin kuvvetleri cinsinden açılımını vermeden önce faktoriyel ve binom katsayısı kavramlarını verelim. Eğer birinci sınıfta 28 kız öğrenci ve diğer sınıflarda 25 kız öğrenci varsa beden eğitimi öğretmeni bu seçimi C(53. Şimdi Binom teoremini vermeden önce vermemiz gereken seri kavramını açıklıyoruz.750 yoldan seçebilir.3. toplama kuralını uygulayarak.+am+n-1+am+n m+n toplamını k =m ∑a k sembolü ile göstereceğiz. n.550 yoldan yapabilir..087. k. Örnek 1. öğretmen takımını bu özel turnuva için C(28.Tanım.890.4)C(5.4)C(25.2)=50+50+10=110 yoldan yapabilir.4) yoldan seçebilir.613. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik Yukarıda (i).1.5) yoldan seçebilir.836.Prof. m pozitif tamsayılar olmak üzere am+am+1+. Sabit bir doğal sayı k olmak üzere 1 den k ya kadar olan doğal sayıların çarpımına k faktoriyel (ya da k çarpansal) denir ve k! ile gösterilir. Belli bir turnuva için takım birinci sınıftan dört ve diğer sınıflardan beş kişiden oluşmalıdır. Bu seçimlerin her biri için geri kalan beş kız öğrenciyi C(25.6)=15.5)C(5. en az üç soruyu ilk beş soru arasından seçerek yedi soru cevaplayacak bir öğrenci bu cevaplama işini C(5.

2. n ≥ k olmak üzere ⎛ n ⎞ n( n − 1)(n − 2).1 ⎝2⎠ 3 1 1 1 1 1 1 1 1 3 ⎛1⎞ ( − 1)[ − (3 − 1) ( − 1)( − 2) (− )(− ) ⎜2⎟ 2 2 2 2 2 =8= 3 = 1..2.. 5!=1..2.4. Dr. Mesela ⎛ 4 ⎞ 4[ 4 − ( 2 − 1)] 4( 4 − 1) 4.(k-1)... Bu tanımdan her k∈IN için (k+1)!=k!(k+1) olduğu hemen görülmektedir.1 2 2 25 ⎜2⎟ ⎝ ⎠ 1 ⎛1⎞ ⎜3⎟ 3 1 ⎜ ⎟ = 1! = 3 .5=120 dir. α bir reel sayı ve k da bir doğal sayı olmak üzere ⎛α ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ sembolü α altında k diye okunur ve ⎛ α ⎞ α (α − 1)(α − 2). ⎜ ⎟= 2! 2.3. 4!=1.3 12 = = = = 6. ⎜1⎟ ⎝ ⎠ dir..4=24 .1 6 48 16 ⎜ ⎟ ⎝ ⎠ 1 1 1 1 1 4 4 ⎛1⎞ [ − (2 − 1)] ( − 1) (− ) − ⎜5⎟ 5 5 2 = 5 5 = 5 5 = 25 = − . 1.. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik k!=1..Prof.3. Özel olarak n ile k doğal sayılar olduğunda. = 2 2 = 2 2 ⎜3⎟ = 3! 3! 3. Ayrıca her n doğal sayısı ve her 0 ≤ k ≤ n için 14 .3.2.2.( n − k + 2)(n − k + 1) ⎜ ⎟= k! ⎝k⎠ eşitliğinin sağ tarafının pay ve paydasını (n-k)! ile çarparsak.3. ⎜ ⎟= 2! 2! 2! 2.( n − k + 2)(n − k + 1)[(n − k )!] = ⎜ ⎟= k![(n − k )!] k![(n − k )!] ⎝k⎠ elde edilir.[α − (k − 2)][α − (k − 1)] ⎜ ⎟= k! ⎝k⎠ ⎛α ⎞ ⎜ ⎟ =1 ile tanımlanır ve ayrıca ⎝ 0 ⎠ olarak tanımlanır.k dır. n! ⎛ n ⎞ n( n − 1)(n − 2). 0!=1 olarak tanımlanır.Tanım. Örneğin.

(α − k + 2)(α − k + 1) ⎛ α +1 ⎞ =⎜ ⎟ (k + 1)! ⎝ k +1 ⎠ = bulunur.(α − k + 2)(α − k + 1) + α (α − 1)(α − 2).. ⎛ α ⎞ ⎛ α ⎞ α (α − 1).(α − k + 2)(α − k + 1)(α + 1) (k + 1)! (α + 1)α (α − 1).Prof. (Binom Teoremi) Her a .(α − k + 2)(α − k + 1) α (α − 1)(α − 2). İspat.Teorem. Dr.. 1. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎜ ⎟=⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎝k ⎠ ⎝n − k ⎠ eşitliği sağlanır..(α − k + 1)(α − k ) + ⎜ ⎟+⎜ ⎟ = k! (k + 1)! ⎝ k ⎠ ⎝ k +1 ⎠ = α (α − 1)..10..3. + ⎜ ⎟ab n −1 + ⎜ ⎟b n ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ n −1 ⎠ ⎝n⎠ (a + b )n dir.... IN 0 = INU {0} olmak üzere her α reel sayısı ve her k ∈ IN 0 için ⎛ α ⎞ ⎛ α ⎞ ⎛ α +1 ⎞ ⎜ ⎟+⎜ ⎟ =⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ ⎝ k +1 ⎠ ⎝ k +1 ⎠ eşitliği sağlanır...(α − k + 2)(α − k + 1)(k + 1) α (α − 1)(α − 2)..(α − k + 2)(α − k + 1)[(k + 1) + (α − k )] = = (k + 1)! α (α − 1)... Şimdi de herhangi bir k doğal sayısı için eşitliğin sağlandığını gösterelim...4.(α − k + 1)(α − k ) (k + 1)! + (k + 1)! (k + 1)α (α − 1). İspatı tümevarım yöntemi ile yapacağız. b reel sayısı ve her n pozitif tamsayısı için ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n⎞ ⎛n⎞ = ⎜ ⎟a n + ⎜ ⎟a n −1b + ⎜ ⎟ a n − 2 b 2 + . 15 . İspat....Teorem.(α − k + 1)(α − k ) (k + 1)! = α (α − 1)..3.. Şimdi Binom teoremini veriyoruz: 1. ⎛α ⎞ ⎛α ⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = 1+α ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎛ α +1 ⎞ ⎜ ⎟ = α +1 ⎝ 1 ⎠ ve olduğundan k=0 için eşitlik doğrudur.

+ ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟ ab + ⎜ ⎟b ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m−2 ⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ + ⎝0⎠ bulunur. Dr... ⎝ 0 ⎠ ⎝ 1 ⎠ olacağından eşitlik n=1 için sağlanır. + ⎜ ⎟ab m −1 + ⎜ ⎟b m ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ (a + b )m dir..a + 1.1. ⎝ 0 ⎠ ⎝ 0 ⎠ ⎝ m ⎠ ⎝ m +1 ⎠ olduğu ve Teorem1.m-1 için ⎛ m ⎞ ⎛ m ⎞ ⎛ m +1 ⎞ ⎜ ⎟+⎜ ⎟ =⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ ⎝ k +1 ⎠ ⎝ k +1 ⎠ olduğu kullanılırsa (a + b )m+1 = ⎛ ⎜ ⎝ m +1 0 ⎞ m +1 ⎛ m +1 ⎞ m ⎛ m +1 ⎞ m −1 2 ⎛ m +1 ⎞ 2 m −1 ⎛ m +1 ⎞ m ⎛ m +1 ⎞ m +1 ⎟a + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟a b + . Bu takdirde ⎛m⎞ ⎛m⎞ ⎛m⎞ ⎛ m⎞ ⎛m⎞ = ⎜ ⎟a m + ⎜ ⎟a m −1b + ⎜ ⎟a m − 2 b 2 + .. ⎜ ⎟ = 1 ⎜ ⎟a + ⎜ ⎟b = 1. + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = 2 ⎝ n −1 ⎠ ⎝ n ⎠ ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz. 1.). Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik Önce n=1 için eşitliğin doğru olduğunu görelim. (a + b )m (a + b) = (a + b)[⎛ ⎜ (a + b )m+1 = ⎛ ⎜ m ⎞ m ⎛ m ⎞ m −1 ⎛ m ⎞ m − 2 2 ⎛ m ⎞ m −1 ⎛ m ⎞ m ⎟a + ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟a b + .. 16 . Bu eşitliğin her iki tarafını (a + b) ile çarparsak.Prof..... + ⎜ ⎟ab + ⎜ ⎟b ] ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ m ⎞ m +1 ⎛ m ⎞ m ⎛ m ⎞ m −1 2 ⎛ m ⎞ 2 m −1 ⎛ m ⎞ m ⎟ a + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟a b + .. Burada ⎛ m ⎞ ⎛ m +1 ⎞ ⎛ m ⎞ ⎛ m +1 ⎞ ⎜ ⎟ = ⎜ ⎟ = ⎜ ⎟ = ⎜ ⎟ = 1..3 den dolayı k=0.3 Alıştırmalar (Binom Teoremi) ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎛n⎞ n ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + . Eşitliğin n=m için doğru olduğunu kabul edelim. (Yol Gösterme: Binom formülünde a=1. + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟ab + ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ ⎛m⎞ m ⎛ m ⎞ m −1 2 ⎛ m ⎞ m − 2 3 ⎛ m ⎞ 2 m −1 ⎛ m ⎞ m ⎛ m ⎞ m +1 ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟a b + .3. (a + b ) 1 = a+b ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎜ ⎟ = 1. b=1 yazınız..2. Şimdi de n=m için eşitliğin doğruluğunun n=m+1 için doğruluğunu gerektirdiğini ispat edelim.. + ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟ab + ⎜ ⎟b ⎠ ⎝ 1 ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝ m ⎠ ⎝ m +1 ⎠ elde edilir.b = a + b ⎝0⎠ ⎝1⎠ ve olduğundan... Böylece tümevarım prensibinden dolayı her n doğal sayısı için Binom formülünün doğru olduğu ispat edilmiş oldu.

..). (Yol Gösterme: Binom formülünde a=1. + ⎜ ⎟ x n ] ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝n⎠ ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝n⎠ ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎜ ⎟=⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ ⎝ n − k ⎠ eşitliğini kullanınız.. (Yol Gösterme: Bir önceki alıştırmayı kullanınız. ⎝1⎠ ⎝3⎠ ⎝5⎠ ⎝0⎠ ⎝2⎠ ⎝4⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.).. + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = (n!) 2 ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ n −1 ⎠ ⎝ n ⎠ 2 eşitliğinin sağlandığını gösteriniz... + ⎜ ⎟ x n ][⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ x + ⎜ ⎟ x 2 + .. ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ n −1 ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + .).Prof. 17 .. = ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟.). = 2 ⎝1⎠ ⎝3⎠ ⎝5⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz. (Yol Gösterme: binom formülünde a=1. b=-1 yazınız. + 2 ⎜ ⎟ + 2 ⎜ ⎟ = 3 0⎠ 1⎠ 2⎠ n −1 ⎠ n⎠ ⎝ ⎝ ⎝ ⎝ ⎝ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.. (Yol Gösterme: ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ (1 + x) n (1 + x) n = [⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ x + ⎜ ⎟ x 2 + .. eşitliğinde xn in katsayılarını karşılaştırınız ve n ⎛ n⎞ ⎛ n⎞ 2⎛ n ⎞ ⎞ n⎛n⎞ n −1 ⎛ n ⎜ ⎟ + 2⎜ ⎟ + 2 ⎜ ⎟ + .. 3 ⎞ ⎛ ⎜ 2x − 2 ⎟ x ⎠ ⎝ 2 11 ifadesinin açılımında x3 lü terim var mıdır? Varsa bulunuz. (Yol Gösterme: Bir önceki alıştırmayı ve birinci alıştırmayı kullanınız. + ( −1) n −1 ⎜ ⎟ + (−1) n ⎜ ⎟ = 0 ⎜ ⎟ ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ n −1 ⎠ ⎝n⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.. 2 2 2 (2n)! ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎛n⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + .. ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + .. Dr. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n⎞ ⎛n⎞ − ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ − +.. b=2 yazınız.)..