Prof. Dr.

Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik

1.3. Kombinasyonlar: Binom teoremi Bir deste 52 lik standard oyun kağıdı kupa, karo, maça ve sinek olmak üzere dört farklı çeşitten oluşur. Her bir çeşitten 13 kart vardır. Bunlar, birli, ikili, üçlü, dörtlü, beşli, altılı, yedili, sekizli, dokuzlu, onlu, kız , erkek ve papazdır. Eğer yerine tekrar koymaksızın arka arkaya standard bir oyun kağıdından üç kart çekersek, bu takdirde çarpma kuralından, 52x51x50=52!/(49!)=P(52,3) olası durum söz konusudur bunlardan biri AH (kupa birli) , 9C ( sinek dokuzlusu) ve KD (karo papazı) dır. Eğer bunun yerine aynı anda üç kart birden seçersek ve kartların sırası önemli değilse bu takdirde AH-9C-KD, AH-9D-KC, 9C-AH-KD, 9CKD-AH, KD-9C-AH ve KD-AH-9C şeklinde altı permütasyon vardır ve bunların hepsi de bir tane sırasız üçlüye karşılık gelir. Sonuç olarak, üç kartın sıralama olmaksızın her bir seçimi ya da kombinasyonu üç kartın (3!) permütasyonuna karşılık gelir. Bunu aşağıdaki şekilde ifade edebiliriz. (3!)(52 li desteden üç kart seçimlerinin sayısı)=(52 kart için üçlü permütasyonların sayısı) dır. Sonuç olarak, standart bir kağıt destesinden yerine koymaksızın üç kart (52!)/(3!)49!) = 22.100 yoldan seçilebilir. Eğer n tane farklı nesneden başlarsak ve bu nesnelerin r tanesinin sıralamaya bağlı olmaksızın seçimi ya da kombinasyonu bu n tane nesneden r taneli (r!) tane permütasyonuna karşılık gelir. Böylece n tane nesnenin r taneli kombinasyonlarının sayısı 0 ≤ r ≤ n olmak üzere P(n, r) n! = r!(n − r )! C(n,r)= r! dir.
⎛n⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ C(n, r) sembolü yerine ⎝ 0 ⎠ sembolü de kullanılır. Her iki sembol de n altında r

olarak okunur. Burada her n ≥ 0 için C(n,0)=C(n,n)=1 olduğunu görüyoruz. Hatta

11

(ii) Öğrenci dört soruyu ilk beş soru arasından ve üç soruyu son beş soru arasından seçebilir. n-r) dir. Son olarak. ilk üç soruyu ilk beş soru arasından seçebilirse ve dört soruyu da son beş soru arasından seçebilirse bu takdirde ilk beş sorudan üç soruyu C(5. öğrenci sınav sorularını C(5. Örnek 1. Dr. 12 . Çarpma kuralından. Sıra önemli olduğu zaman permütasyonların ve düzenlemelerin terimlerini düşüneceğiz ve çarpımın kuralını düşüneceğiz.3)C(5. Sıra önemli değildir dolayısıyla şanslı 11 kişiyi ⎛ 20 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ C(20.3)=5x10=50 yoldan yapılabilir. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik her n ≥ 0 için C(n.4)=10x5=50 yoldan seçip cevaplayabilir. Bir öğrenci matematik sınavında 10 sorudan herhangi yedi tanesini cevaplayacaktır. 0 ≤ r ≤ n olduğu zaman C(n.4)=5 yoldan seçebilir. Bu da yine çarpma kuralından. problemde sıranın önemi hakkında kendimize soru sormalıyız. öğrenci sınavda soruları ⎛10 ⎞ ⎜ ⎟ 10! 10 x9 x8 = = 120 ⎜ ⎟ ⎝ 7 ⎠ = 7! 3! 3x 2 x1 yoldan seçip cevaplayabilir. en az üç soruyu ilk beş soru arasından seçebilirse bu takdirde aşağıdaki durumlar karşımıza çıkar.19.3). n-1)=n dir.C(5. Bir ev hanımı bir komitenin üyelerinin bazılarını eve akşam yemeğine davet edecektir. Bu da yine çarpma kuralından.11)== ⎝ 11 ⎠ =20!/(11!)(9!) =167.5)C(5. Sıra ile ilgili herhangi bir durum yok dolayısıyla.4)=10x5=50 yoldan olabilir. Kadının evinin küçük olması nedeniyle kadın 20 komite üyesinin yalnız 11 tanesini davet edebilecektir. C(5. r)=0 olarak alınır.2)=1x10=10 yoldan yapılabilir. Eğer öğrenci.3)=10 yoldan seçebilir ve diğer dört soruyu da C(5. Bir sayma problemi ile ilgilenirken.18. bu durum (b) de olduğu gibi C(5. 1)=C(n.4)C(5. Buradan çarpma kuralından.Prof.960 yoldan davet edebilir. 0 ≤ n ≤ r olduğu zaman C(n. C(5. r)=C(n. (iii) Öğrenci beş soruyu ilk beş soru arasından ve iki soruyu son beş soru arasından seçebilir. Örnek 1. (i) Öğrenci ilk üç soruyu ilk beş soru arasından ve dört soruyu son beş soru içinden seçebilir. Sıranın önemli olmadığı durumda problemi çözmede kombinasyon önemli rol oynayacaktır.

Sonuç olarak. Sabit bir doğal sayı k olmak üzere 1 den k ya kadar olan doğal sayıların çarpımına k faktoriyel (ya da k çarpansal) denir ve k! ile gösterilir.2)=50+50+10=110 yoldan yapabilir.4) yoldan seçebilir. çarpma kuralından. Şimdi Binom teoremini vermeden önce vermemiz gereken seri kavramını açıklıyoruz.836. Bir lisede bir beden eğitimi öğretmeni bir voleybol takımı için birinci sınıftan ve diğer sınıflardan dokuz kız öğrenciyi seçecektir. Belli bir turnuva için takım birinci sınıftan dört ve diğer sınıflardan beş kişiden oluşmalıdır.3.6)=15.5) yoldan seçebilir.. en az üç soruyu ilk beş soru arasından seçerek yedi soru cevaplayacak bir öğrenci bu cevaplama işini C(5.9)=4. n.087.20.3)+ C(5. Örnek 1.Tanım. Öğretmen birinci sınıftan dört kız öğrenciyi C(28. toplama kuralını uygulayarak.4)+ C(5. Eğer birinci sınıfta iki tane kız öğrenci ve diğer sınıflarda da bir tane kız öğrenci en iyi sıçrayan kız öğrencilerse ve bunların takımda mutlaka olmaları gerekiyorsa bu takdirde takımın geri kalanı C(50.890.5)C(5. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik Yukarıda (i).1. k. Bu seçimlerin her biri için geri kalan beş kız öğrenciyi C(25. Dr. 1.. (a + b )n ifadesinin a ve b nin kuvvetleri cinsinden açılımını vermeden önce faktoriyel ve binom katsayısı kavramlarını verelim.700 yoldan seçilebilir.431.4)C(25.4)C(5.550 yoldan yapabilir.613. Buna göre 13 . m pozitif tamsayılar olmak üzere am+am+1+. Eğer birinci sınıfta 28 kız öğrenci ve diğer sınıflarda 25 kız öğrenci varsa beden eğitimi öğretmeni bu seçimi C(53. öğretmen takımını bu özel turnuva için C(28.+am+n-1+am+n m+n toplamını k =m ∑a k sembolü ile göstereceğiz.750 yoldan seçebilir. (ii) ve( iii) de yapılanları birleştirerek.Prof.3)C(5.5)=1.

Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik k!=1. n! ⎛ n ⎞ n( n − 1)(n − 2)..1 2 2 25 ⎜2⎟ ⎝ ⎠ 1 ⎛1⎞ ⎜3⎟ 3 1 ⎜ ⎟ = 1! = 3 .1 6 48 16 ⎜ ⎟ ⎝ ⎠ 1 1 1 1 1 4 4 ⎛1⎞ [ − (2 − 1)] ( − 1) (− ) − ⎜5⎟ 5 5 2 = 5 5 = 5 5 = 25 = − .3.k dır. 0!=1 olarak tanımlanır..2.. ⎜ ⎟= 2! 2. ⎜1⎟ ⎝ ⎠ dir. α bir reel sayı ve k da bir doğal sayı olmak üzere ⎛α ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ sembolü α altında k diye okunur ve ⎛ α ⎞ α (α − 1)(α − 2).5=120 dir.1 ⎝2⎠ 3 1 1 1 1 1 1 1 1 3 ⎛1⎞ ( − 1)[ − (3 − 1) ( − 1)( − 2) (− )(− ) ⎜2⎟ 2 2 2 2 2 =8= 3 = 1. Örneğin. n ≥ k olmak üzere ⎛ n ⎞ n( n − 1)(n − 2).4.Tanım.Prof.2.3.( n − k + 2)(n − k + 1) ⎜ ⎟= k! ⎝k⎠ eşitliğinin sağ tarafının pay ve paydasını (n-k)! ile çarparsak.3.[α − (k − 2)][α − (k − 1)] ⎜ ⎟= k! ⎝k⎠ ⎛α ⎞ ⎜ ⎟ =1 ile tanımlanır ve ayrıca ⎝ 0 ⎠ olarak tanımlanır. Özel olarak n ile k doğal sayılar olduğunda.. ⎜ ⎟= 2! 2! 2! 2.( n − k + 2)(n − k + 1)[(n − k )!] = ⎜ ⎟= k![(n − k )!] k![(n − k )!] ⎝k⎠ elde edilir.3. Ayrıca her n doğal sayısı ve her 0 ≤ k ≤ n için 14 .3 12 = = = = 6. 4!=1.. Mesela ⎛ 4 ⎞ 4[ 4 − ( 2 − 1)] 4( 4 − 1) 4..(k-1). Dr. Bu tanımdan her k∈IN için (k+1)!=k!(k+1) olduğu hemen görülmektedir. 1.4=24 ..2.2.2.. = 2 2 = 2 2 ⎜3⎟ = 3! 3! 3. 5!=1.

..(α − k + 2)(α − k + 1)(k + 1) α (α − 1)(α − 2).. 1... + ⎜ ⎟ab n −1 + ⎜ ⎟b n ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ n −1 ⎠ ⎝n⎠ (a + b )n dir.. IN 0 = INU {0} olmak üzere her α reel sayısı ve her k ∈ IN 0 için ⎛ α ⎞ ⎛ α ⎞ ⎛ α +1 ⎞ ⎜ ⎟+⎜ ⎟ =⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ ⎝ k +1 ⎠ ⎝ k +1 ⎠ eşitliği sağlanır...(α − k + 2)(α − k + 1) α (α − 1)(α − 2)...(α − k + 2)(α − k + 1)(α + 1) (k + 1)! (α + 1)α (α − 1).3.(α − k + 1)(α − k ) + ⎜ ⎟+⎜ ⎟ = k! (k + 1)! ⎝ k ⎠ ⎝ k +1 ⎠ = α (α − 1)..Teorem. Şimdi de herhangi bir k doğal sayısı için eşitliğin sağlandığını gösterelim. (Binom Teoremi) Her a .Teorem. İspat.3.. ⎛α ⎞ ⎛α ⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = 1+α ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎛ α +1 ⎞ ⎜ ⎟ = α +1 ⎝ 1 ⎠ ve olduğundan k=0 için eşitlik doğrudur..(α − k + 1)(α − k ) (k + 1)! = α (α − 1).4.(α − k + 1)(α − k ) (k + 1)! + (k + 1)! (k + 1)α (α − 1)..(α − k + 2)(α − k + 1) + α (α − 1)(α − 2).(α − k + 2)(α − k + 1) ⎛ α +1 ⎞ =⎜ ⎟ (k + 1)! ⎝ k +1 ⎠ = bulunur. b reel sayısı ve her n pozitif tamsayısı için ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n⎞ ⎛n⎞ = ⎜ ⎟a n + ⎜ ⎟a n −1b + ⎜ ⎟ a n − 2 b 2 + . ⎛ α ⎞ ⎛ α ⎞ α (α − 1).Prof.. İspat.. İspatı tümevarım yöntemi ile yapacağız...(α − k + 2)(α − k + 1)[(k + 1) + (α − k )] = = (k + 1)! α (α − 1).10. Şimdi Binom teoremini veriyoruz: 1. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎜ ⎟=⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎝k ⎠ ⎝n − k ⎠ eşitliği sağlanır. Dr.. 15 ..

+ ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟ab + ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ ⎛m⎞ m ⎛ m ⎞ m −1 2 ⎛ m ⎞ m − 2 3 ⎛ m ⎞ 2 m −1 ⎛ m ⎞ m ⎛ m ⎞ m +1 ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟a b + . Bu takdirde ⎛m⎞ ⎛m⎞ ⎛m⎞ ⎛ m⎞ ⎛m⎞ = ⎜ ⎟a m + ⎜ ⎟a m −1b + ⎜ ⎟a m − 2 b 2 + .. (a + b ) 1 = a+b ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎜ ⎟ = 1. Şimdi de n=m için eşitliğin doğruluğunun n=m+1 için doğruluğunu gerektirdiğini ispat edelim..3.3 Alıştırmalar (Binom Teoremi) ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎛n⎞ n ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + . + ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟ab + ⎜ ⎟b ⎠ ⎝ 1 ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝ m ⎠ ⎝ m +1 ⎠ elde edilir.3 den dolayı k=0.. + ⎜ ⎟ab m −1 + ⎜ ⎟b m ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ (a + b )m dir.Prof.2.). Dr. 16 . Bu eşitliğin her iki tarafını (a + b) ile çarparsak.. Burada ⎛ m ⎞ ⎛ m +1 ⎞ ⎛ m ⎞ ⎛ m +1 ⎞ ⎜ ⎟ = ⎜ ⎟ = ⎜ ⎟ = ⎜ ⎟ = 1. Eşitliğin n=m için doğru olduğunu kabul edelim. ⎝ 0 ⎠ ⎝ 1 ⎠ olacağından eşitlik n=1 için sağlanır. + ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟ ab + ⎜ ⎟b ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m−2 ⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ + ⎝0⎠ bulunur. (a + b )m (a + b) = (a + b)[⎛ ⎜ (a + b )m+1 = ⎛ ⎜ m ⎞ m ⎛ m ⎞ m −1 ⎛ m ⎞ m − 2 2 ⎛ m ⎞ m −1 ⎛ m ⎞ m ⎟a + ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟a b + .m-1 için ⎛ m ⎞ ⎛ m ⎞ ⎛ m +1 ⎞ ⎜ ⎟+⎜ ⎟ =⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ ⎝ k +1 ⎠ ⎝ k +1 ⎠ olduğu kullanılırsa (a + b )m+1 = ⎛ ⎜ ⎝ m +1 0 ⎞ m +1 ⎛ m +1 ⎞ m ⎛ m +1 ⎞ m −1 2 ⎛ m +1 ⎞ 2 m −1 ⎛ m +1 ⎞ m ⎛ m +1 ⎞ m +1 ⎟a + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟a b + ... (Yol Gösterme: Binom formülünde a=1. Böylece tümevarım prensibinden dolayı her n doğal sayısı için Binom formülünün doğru olduğu ispat edilmiş oldu.....1. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik Önce n=1 için eşitliğin doğru olduğunu görelim... ⎜ ⎟ = 1 ⎜ ⎟a + ⎜ ⎟b = 1.a + 1. + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = 2 ⎝ n −1 ⎠ ⎝ n ⎠ ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz. 1. ⎝ 0 ⎠ ⎝ 0 ⎠ ⎝ m ⎠ ⎝ m +1 ⎠ olduğu ve Teorem1. b=1 yazınız... + ⎜ ⎟ab + ⎜ ⎟b ] ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ m ⎞ m +1 ⎛ m ⎞ m ⎛ m ⎞ m −1 2 ⎛ m ⎞ 2 m −1 ⎛ m ⎞ m ⎟ a + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟a b + ..b = a + b ⎝0⎠ ⎝1⎠ ve olduğundan.

+ ⎜ ⎟ x n ] ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝n⎠ ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝n⎠ ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎜ ⎟=⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ ⎝ n − k ⎠ eşitliğini kullanınız. ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + .. Dr... + ( −1) n −1 ⎜ ⎟ + (−1) n ⎜ ⎟ = 0 ⎜ ⎟ ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ n −1 ⎠ ⎝n⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz. b=2 yazınız.. ⎝1⎠ ⎝3⎠ ⎝5⎠ ⎝0⎠ ⎝2⎠ ⎝4⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz...). + 2 ⎜ ⎟ + 2 ⎜ ⎟ = 3 0⎠ 1⎠ 2⎠ n −1 ⎠ n⎠ ⎝ ⎝ ⎝ ⎝ ⎝ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.).. ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ n −1 ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + .). 17 .. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n⎞ ⎛n⎞ − ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ − +. 3 ⎞ ⎛ ⎜ 2x − 2 ⎟ x ⎠ ⎝ 2 11 ifadesinin açılımında x3 lü terim var mıdır? Varsa bulunuz. + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = (n!) 2 ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ n −1 ⎠ ⎝ n ⎠ 2 eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.. (Yol Gösterme: ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ (1 + x) n (1 + x) n = [⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ x + ⎜ ⎟ x 2 + . (Yol Gösterme: binom formülünde a=1..).. eşitliğinde xn in katsayılarını karşılaştırınız ve n ⎛ n⎞ ⎛ n⎞ 2⎛ n ⎞ ⎞ n⎛n⎞ n −1 ⎛ n ⎜ ⎟ + 2⎜ ⎟ + 2 ⎜ ⎟ + . + ⎜ ⎟ x n ][⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ x + ⎜ ⎟ x 2 + .. (Yol Gösterme: Bir önceki alıştırmayı kullanınız. 2 2 2 (2n)! ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎛n⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + . (Yol Gösterme: Binom formülünde a=1.. = 2 ⎝1⎠ ⎝3⎠ ⎝5⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.. = ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟.). (Yol Gösterme: Bir önceki alıştırmayı ve birinci alıştırmayı kullanınız.. b=-1 yazınız..Prof.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful