Prof. Dr.

Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik

1.3. Kombinasyonlar: Binom teoremi Bir deste 52 lik standard oyun kağıdı kupa, karo, maça ve sinek olmak üzere dört farklı çeşitten oluşur. Her bir çeşitten 13 kart vardır. Bunlar, birli, ikili, üçlü, dörtlü, beşli, altılı, yedili, sekizli, dokuzlu, onlu, kız , erkek ve papazdır. Eğer yerine tekrar koymaksızın arka arkaya standard bir oyun kağıdından üç kart çekersek, bu takdirde çarpma kuralından, 52x51x50=52!/(49!)=P(52,3) olası durum söz konusudur bunlardan biri AH (kupa birli) , 9C ( sinek dokuzlusu) ve KD (karo papazı) dır. Eğer bunun yerine aynı anda üç kart birden seçersek ve kartların sırası önemli değilse bu takdirde AH-9C-KD, AH-9D-KC, 9C-AH-KD, 9CKD-AH, KD-9C-AH ve KD-AH-9C şeklinde altı permütasyon vardır ve bunların hepsi de bir tane sırasız üçlüye karşılık gelir. Sonuç olarak, üç kartın sıralama olmaksızın her bir seçimi ya da kombinasyonu üç kartın (3!) permütasyonuna karşılık gelir. Bunu aşağıdaki şekilde ifade edebiliriz. (3!)(52 li desteden üç kart seçimlerinin sayısı)=(52 kart için üçlü permütasyonların sayısı) dır. Sonuç olarak, standart bir kağıt destesinden yerine koymaksızın üç kart (52!)/(3!)49!) = 22.100 yoldan seçilebilir. Eğer n tane farklı nesneden başlarsak ve bu nesnelerin r tanesinin sıralamaya bağlı olmaksızın seçimi ya da kombinasyonu bu n tane nesneden r taneli (r!) tane permütasyonuna karşılık gelir. Böylece n tane nesnenin r taneli kombinasyonlarının sayısı 0 ≤ r ≤ n olmak üzere P(n, r) n! = r!(n − r )! C(n,r)= r! dir.
⎛n⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ C(n, r) sembolü yerine ⎝ 0 ⎠ sembolü de kullanılır. Her iki sembol de n altında r

olarak okunur. Burada her n ≥ 0 için C(n,0)=C(n,n)=1 olduğunu görüyoruz. Hatta

11

n-r) dir. C(5.18. öğrenci sınav sorularını C(5. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik her n ≥ 0 için C(n. (i) Öğrenci ilk üç soruyu ilk beş soru arasından ve dört soruyu son beş soru içinden seçebilir. Dr.2)=1x10=10 yoldan yapılabilir. Sıra önemli olduğu zaman permütasyonların ve düzenlemelerin terimlerini düşüneceğiz ve çarpımın kuralını düşüneceğiz.5)C(5. Sıranın önemli olmadığı durumda problemi çözmede kombinasyon önemli rol oynayacaktır. Örnek 1.Prof. en az üç soruyu ilk beş soru arasından seçebilirse bu takdirde aşağıdaki durumlar karşımıza çıkar. r)=0 olarak alınır. Çarpma kuralından.C(5. n-1)=n dir. Eğer öğrenci. Bir sayma problemi ile ilgilenirken. Kadının evinin küçük olması nedeniyle kadın 20 komite üyesinin yalnız 11 tanesini davet edebilecektir. 0 ≤ r ≤ n olduğu zaman C(n. Bu da yine çarpma kuralından. problemde sıranın önemi hakkında kendimize soru sormalıyız. ilk üç soruyu ilk beş soru arasından seçebilirse ve dört soruyu da son beş soru arasından seçebilirse bu takdirde ilk beş sorudan üç soruyu C(5.11)== ⎝ 11 ⎠ =20!/(11!)(9!) =167. Sıra ile ilgili herhangi bir durum yok dolayısıyla. bu durum (b) de olduğu gibi C(5. Bir öğrenci matematik sınavında 10 sorudan herhangi yedi tanesini cevaplayacaktır. (iii) Öğrenci beş soruyu ilk beş soru arasından ve iki soruyu son beş soru arasından seçebilir. Bu da yine çarpma kuralından. Örnek 1. 1)=C(n. öğrenci sınavda soruları ⎛10 ⎞ ⎜ ⎟ 10! 10 x9 x8 = = 120 ⎜ ⎟ ⎝ 7 ⎠ = 7! 3! 3x 2 x1 yoldan seçip cevaplayabilir.4)C(5.3)=10 yoldan seçebilir ve diğer dört soruyu da C(5.3).3)=5x10=50 yoldan yapılabilir. 12 .4)=5 yoldan seçebilir. Sıra önemli değildir dolayısıyla şanslı 11 kişiyi ⎛ 20 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ C(20.19. Bir ev hanımı bir komitenin üyelerinin bazılarını eve akşam yemeğine davet edecektir.4)=10x5=50 yoldan seçip cevaplayabilir.3)C(5.4)=10x5=50 yoldan olabilir. 0 ≤ n ≤ r olduğu zaman C(n. C(5.960 yoldan davet edebilir. Son olarak. Buradan çarpma kuralından. r)=C(n. (ii) Öğrenci dört soruyu ilk beş soru arasından ve üç soruyu son beş soru arasından seçebilir.

2)=50+50+10=110 yoldan yapabilir.. Bu seçimlerin her biri için geri kalan beş kız öğrenciyi C(25.750 yoldan seçebilir.Tanım. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik Yukarıda (i). Belli bir turnuva için takım birinci sınıftan dört ve diğer sınıflardan beş kişiden oluşmalıdır. Örnek 1. m pozitif tamsayılar olmak üzere am+am+1+.550 yoldan yapabilir. Bir lisede bir beden eğitimi öğretmeni bir voleybol takımı için birinci sınıftan ve diğer sınıflardan dokuz kız öğrenciyi seçecektir.. n.20. çarpma kuralından. öğretmen takımını bu özel turnuva için C(28.9)=4.Prof.+am+n-1+am+n m+n toplamını k =m ∑a k sembolü ile göstereceğiz. Sabit bir doğal sayı k olmak üzere 1 den k ya kadar olan doğal sayıların çarpımına k faktoriyel (ya da k çarpansal) denir ve k! ile gösterilir. Eğer birinci sınıfta 28 kız öğrenci ve diğer sınıflarda 25 kız öğrenci varsa beden eğitimi öğretmeni bu seçimi C(53. toplama kuralını uygulayarak.700 yoldan seçilebilir. k.5) yoldan seçebilir.431. Dr.087. Buna göre 13 .5)C(5.6)=15.3. Sonuç olarak.5)=1.4) yoldan seçebilir.4)+ C(5.613.4)C(25. (ii) ve( iii) de yapılanları birleştirerek.836. (a + b )n ifadesinin a ve b nin kuvvetleri cinsinden açılımını vermeden önce faktoriyel ve binom katsayısı kavramlarını verelim.3)C(5.1.4)C(5. Eğer birinci sınıfta iki tane kız öğrenci ve diğer sınıflarda da bir tane kız öğrenci en iyi sıçrayan kız öğrencilerse ve bunların takımda mutlaka olmaları gerekiyorsa bu takdirde takımın geri kalanı C(50. 1. Şimdi Binom teoremini vermeden önce vermemiz gereken seri kavramını açıklıyoruz. Öğretmen birinci sınıftan dört kız öğrenciyi C(28.3)+ C(5. en az üç soruyu ilk beş soru arasından seçerek yedi soru cevaplayacak bir öğrenci bu cevaplama işini C(5.890.

Özel olarak n ile k doğal sayılar olduğunda.2..4=24 .k dır.. n! ⎛ n ⎞ n( n − 1)(n − 2).3.. Örneğin.3 12 = = = = 6.( n − k + 2)(n − k + 1)[(n − k )!] = ⎜ ⎟= k![(n − k )!] k![(n − k )!] ⎝k⎠ elde edilir.1 2 2 25 ⎜2⎟ ⎝ ⎠ 1 ⎛1⎞ ⎜3⎟ 3 1 ⎜ ⎟ = 1! = 3 .(k-1).1 ⎝2⎠ 3 1 1 1 1 1 1 1 1 3 ⎛1⎞ ( − 1)[ − (3 − 1) ( − 1)( − 2) (− )(− ) ⎜2⎟ 2 2 2 2 2 =8= 3 = 1.5=120 dir..1 6 48 16 ⎜ ⎟ ⎝ ⎠ 1 1 1 1 1 4 4 ⎛1⎞ [ − (2 − 1)] ( − 1) (− ) − ⎜5⎟ 5 5 2 = 5 5 = 5 5 = 25 = − .[α − (k − 2)][α − (k − 1)] ⎜ ⎟= k! ⎝k⎠ ⎛α ⎞ ⎜ ⎟ =1 ile tanımlanır ve ayrıca ⎝ 0 ⎠ olarak tanımlanır.3. ⎜ ⎟= 2! 2! 2! 2. Bu tanımdan her k∈IN için (k+1)!=k!(k+1) olduğu hemen görülmektedir. 1.( n − k + 2)(n − k + 1) ⎜ ⎟= k! ⎝k⎠ eşitliğinin sağ tarafının pay ve paydasını (n-k)! ile çarparsak. n ≥ k olmak üzere ⎛ n ⎞ n( n − 1)(n − 2). α bir reel sayı ve k da bir doğal sayı olmak üzere ⎛α ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ sembolü α altında k diye okunur ve ⎛ α ⎞ α (α − 1)(α − 2).2.. 5!=1. Mesela ⎛ 4 ⎞ 4[ 4 − ( 2 − 1)] 4( 4 − 1) 4. Ayrıca her n doğal sayısı ve her 0 ≤ k ≤ n için 14 .. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik k!=1.2. = 2 2 = 2 2 ⎜3⎟ = 3! 3! 3..2.Tanım. ⎜ ⎟= 2! 2.4. 0!=1 olarak tanımlanır. ⎜1⎟ ⎝ ⎠ dir.Prof.3.2.3. Dr. 4!=1..

Teorem. IN 0 = INU {0} olmak üzere her α reel sayısı ve her k ∈ IN 0 için ⎛ α ⎞ ⎛ α ⎞ ⎛ α +1 ⎞ ⎜ ⎟+⎜ ⎟ =⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ ⎝ k +1 ⎠ ⎝ k +1 ⎠ eşitliği sağlanır. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎜ ⎟=⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎝k ⎠ ⎝n − k ⎠ eşitliği sağlanır.. 1..(α − k + 1)(α − k ) + ⎜ ⎟+⎜ ⎟ = k! (k + 1)! ⎝ k ⎠ ⎝ k +1 ⎠ = α (α − 1).. İspat.Prof.... İspat.(α − k + 2)(α − k + 1)(α + 1) (k + 1)! (α + 1)α (α − 1).10......(α − k + 1)(α − k ) (k + 1)! = α (α − 1).... 15 . ⎛ α ⎞ ⎛ α ⎞ α (α − 1). Şimdi Binom teoremini veriyoruz: 1.. ⎛α ⎞ ⎛α ⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = 1+α ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎛ α +1 ⎞ ⎜ ⎟ = α +1 ⎝ 1 ⎠ ve olduğundan k=0 için eşitlik doğrudur.(α − k + 1)(α − k ) (k + 1)! + (k + 1)! (k + 1)α (α − 1).3.(α − k + 2)(α − k + 1) ⎛ α +1 ⎞ =⎜ ⎟ (k + 1)! ⎝ k +1 ⎠ = bulunur.4. İspatı tümevarım yöntemi ile yapacağız.3.(α − k + 2)(α − k + 1)(k + 1) α (α − 1)(α − 2). + ⎜ ⎟ab n −1 + ⎜ ⎟b n ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ n −1 ⎠ ⎝n⎠ (a + b )n dir. Şimdi de herhangi bir k doğal sayısı için eşitliğin sağlandığını gösterelim.. b reel sayısı ve her n pozitif tamsayısı için ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n⎞ ⎛n⎞ = ⎜ ⎟a n + ⎜ ⎟a n −1b + ⎜ ⎟ a n − 2 b 2 + .(α − k + 2)(α − k + 1) + α (α − 1)(α − 2)..(α − k + 2)(α − k + 1) α (α − 1)(α − 2). Dr..(α − k + 2)(α − k + 1)[(k + 1) + (α − k )] = = (k + 1)! α (α − 1).. (Binom Teoremi) Her a ..Teorem.

⎝ 0 ⎠ ⎝ 0 ⎠ ⎝ m ⎠ ⎝ m +1 ⎠ olduğu ve Teorem1.... + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟ab + ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ ⎛m⎞ m ⎛ m ⎞ m −1 2 ⎛ m ⎞ m − 2 3 ⎛ m ⎞ 2 m −1 ⎛ m ⎞ m ⎛ m ⎞ m +1 ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟a b + .3.. (Yol Gösterme: Binom formülünde a=1. + ⎜ ⎟ab + ⎜ ⎟b ] ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ m ⎞ m +1 ⎛ m ⎞ m ⎛ m ⎞ m −1 2 ⎛ m ⎞ 2 m −1 ⎛ m ⎞ m ⎟ a + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟a b + . b=1 yazınız. 16 . + ⎜ ⎟ab m −1 + ⎜ ⎟b m ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ (a + b )m dir.2.1. (a + b ) 1 = a+b ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎜ ⎟ = 1. ⎝ 0 ⎠ ⎝ 1 ⎠ olacağından eşitlik n=1 için sağlanır. Böylece tümevarım prensibinden dolayı her n doğal sayısı için Binom formülünün doğru olduğu ispat edilmiş oldu. Şimdi de n=m için eşitliğin doğruluğunun n=m+1 için doğruluğunu gerektirdiğini ispat edelim.m-1 için ⎛ m ⎞ ⎛ m ⎞ ⎛ m +1 ⎞ ⎜ ⎟+⎜ ⎟ =⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ ⎝ k +1 ⎠ ⎝ k +1 ⎠ olduğu kullanılırsa (a + b )m+1 = ⎛ ⎜ ⎝ m +1 0 ⎞ m +1 ⎛ m +1 ⎞ m ⎛ m +1 ⎞ m −1 2 ⎛ m +1 ⎞ 2 m −1 ⎛ m +1 ⎞ m ⎛ m +1 ⎞ m +1 ⎟a + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟a b + . + ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟ab + ⎜ ⎟b ⎠ ⎝ 1 ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝ m ⎠ ⎝ m +1 ⎠ elde edilir. ⎜ ⎟ = 1 ⎜ ⎟a + ⎜ ⎟b = 1. (a + b )m (a + b) = (a + b)[⎛ ⎜ (a + b )m+1 = ⎛ ⎜ m ⎞ m ⎛ m ⎞ m −1 ⎛ m ⎞ m − 2 2 ⎛ m ⎞ m −1 ⎛ m ⎞ m ⎟a + ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟a b + .a + 1. 1. Bu eşitliğin her iki tarafını (a + b) ile çarparsak... Eşitliğin n=m için doğru olduğunu kabul edelim..).. Burada ⎛ m ⎞ ⎛ m +1 ⎞ ⎛ m ⎞ ⎛ m +1 ⎞ ⎜ ⎟ = ⎜ ⎟ = ⎜ ⎟ = ⎜ ⎟ = 1.3 Alıştırmalar (Binom Teoremi) ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎛n⎞ n ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ...Prof. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik Önce n=1 için eşitliğin doğru olduğunu görelim. Dr..3 den dolayı k=0. + ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟ ab + ⎜ ⎟b ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m−2 ⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ + ⎝0⎠ bulunur.. + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = 2 ⎝ n −1 ⎠ ⎝ n ⎠ ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.. Bu takdirde ⎛m⎞ ⎛m⎞ ⎛m⎞ ⎛ m⎞ ⎛m⎞ = ⎜ ⎟a m + ⎜ ⎟a m −1b + ⎜ ⎟a m − 2 b 2 + ...b = a + b ⎝0⎠ ⎝1⎠ ve olduğundan.

(Yol Gösterme: Bir önceki alıştırmayı kullanınız. 2 2 2 (2n)! ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎛n⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + .. eşitliğinde xn in katsayılarını karşılaştırınız ve n ⎛ n⎞ ⎛ n⎞ 2⎛ n ⎞ ⎞ n⎛n⎞ n −1 ⎛ n ⎜ ⎟ + 2⎜ ⎟ + 2 ⎜ ⎟ + .. Dr. ⎝1⎠ ⎝3⎠ ⎝5⎠ ⎝0⎠ ⎝2⎠ ⎝4⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz. + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = (n!) 2 ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ n −1 ⎠ ⎝ n ⎠ 2 eşitliğinin sağlandığını gösteriniz. (Yol Gösterme: Binom formülünde a=1.. + ( −1) n −1 ⎜ ⎟ + (−1) n ⎜ ⎟ = 0 ⎜ ⎟ ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ n −1 ⎠ ⎝n⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.)....). b=-1 yazınız. + ⎜ ⎟ x n ][⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ x + ⎜ ⎟ x 2 + ..Prof.. (Yol Gösterme: ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ (1 + x) n (1 + x) n = [⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ x + ⎜ ⎟ x 2 + .. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n⎞ ⎛n⎞ − ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ − +. (Yol Gösterme: Bir önceki alıştırmayı ve birinci alıştırmayı kullanınız.. = 2 ⎝1⎠ ⎝3⎠ ⎝5⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.). + ⎜ ⎟ x n ] ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝n⎠ ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝n⎠ ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎜ ⎟=⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ ⎝ n − k ⎠ eşitliğini kullanınız. 17 . (Yol Gösterme: binom formülünde a=1. b=2 yazınız. = ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟....). ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ n −1 ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + . ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + .). + 2 ⎜ ⎟ + 2 ⎜ ⎟ = 3 0⎠ 1⎠ 2⎠ n −1 ⎠ n⎠ ⎝ ⎝ ⎝ ⎝ ⎝ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.... 3 ⎞ ⎛ ⎜ 2x − 2 ⎟ x ⎠ ⎝ 2 11 ifadesinin açılımında x3 lü terim var mıdır? Varsa bulunuz.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful