Prof. Dr.

Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik

1.3. Kombinasyonlar: Binom teoremi Bir deste 52 lik standard oyun kağıdı kupa, karo, maça ve sinek olmak üzere dört farklı çeşitten oluşur. Her bir çeşitten 13 kart vardır. Bunlar, birli, ikili, üçlü, dörtlü, beşli, altılı, yedili, sekizli, dokuzlu, onlu, kız , erkek ve papazdır. Eğer yerine tekrar koymaksızın arka arkaya standard bir oyun kağıdından üç kart çekersek, bu takdirde çarpma kuralından, 52x51x50=52!/(49!)=P(52,3) olası durum söz konusudur bunlardan biri AH (kupa birli) , 9C ( sinek dokuzlusu) ve KD (karo papazı) dır. Eğer bunun yerine aynı anda üç kart birden seçersek ve kartların sırası önemli değilse bu takdirde AH-9C-KD, AH-9D-KC, 9C-AH-KD, 9CKD-AH, KD-9C-AH ve KD-AH-9C şeklinde altı permütasyon vardır ve bunların hepsi de bir tane sırasız üçlüye karşılık gelir. Sonuç olarak, üç kartın sıralama olmaksızın her bir seçimi ya da kombinasyonu üç kartın (3!) permütasyonuna karşılık gelir. Bunu aşağıdaki şekilde ifade edebiliriz. (3!)(52 li desteden üç kart seçimlerinin sayısı)=(52 kart için üçlü permütasyonların sayısı) dır. Sonuç olarak, standart bir kağıt destesinden yerine koymaksızın üç kart (52!)/(3!)49!) = 22.100 yoldan seçilebilir. Eğer n tane farklı nesneden başlarsak ve bu nesnelerin r tanesinin sıralamaya bağlı olmaksızın seçimi ya da kombinasyonu bu n tane nesneden r taneli (r!) tane permütasyonuna karşılık gelir. Böylece n tane nesnenin r taneli kombinasyonlarının sayısı 0 ≤ r ≤ n olmak üzere P(n, r) n! = r!(n − r )! C(n,r)= r! dir.
⎛n⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ C(n, r) sembolü yerine ⎝ 0 ⎠ sembolü de kullanılır. Her iki sembol de n altında r

olarak okunur. Burada her n ≥ 0 için C(n,0)=C(n,n)=1 olduğunu görüyoruz. Hatta

11

Prof. Son olarak. Kadının evinin küçük olması nedeniyle kadın 20 komite üyesinin yalnız 11 tanesini davet edebilecektir. (ii) Öğrenci dört soruyu ilk beş soru arasından ve üç soruyu son beş soru arasından seçebilir.4)=10x5=50 yoldan olabilir. Bu da yine çarpma kuralından. öğrenci sınavda soruları ⎛10 ⎞ ⎜ ⎟ 10! 10 x9 x8 = = 120 ⎜ ⎟ ⎝ 7 ⎠ = 7! 3! 3x 2 x1 yoldan seçip cevaplayabilir.4)=5 yoldan seçebilir.3)C(5. C(5. Bir sayma problemi ile ilgilenirken. n-r) dir.960 yoldan davet edebilir. öğrenci sınav sorularını C(5. Sıra önemli olduğu zaman permütasyonların ve düzenlemelerin terimlerini düşüneceğiz ve çarpımın kuralını düşüneceğiz. C(5. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik her n ≥ 0 için C(n. Bir öğrenci matematik sınavında 10 sorudan herhangi yedi tanesini cevaplayacaktır. r)=0 olarak alınır. r)=C(n. en az üç soruyu ilk beş soru arasından seçebilirse bu takdirde aşağıdaki durumlar karşımıza çıkar. Buradan çarpma kuralından. 0 ≤ r ≤ n olduğu zaman C(n.19. Bir ev hanımı bir komitenin üyelerinin bazılarını eve akşam yemeğine davet edecektir.4)=10x5=50 yoldan seçip cevaplayabilir.3)=5x10=50 yoldan yapılabilir. Örnek 1. 0 ≤ n ≤ r olduğu zaman C(n.18.5)C(5.2)=1x10=10 yoldan yapılabilir. bu durum (b) de olduğu gibi C(5.4)C(5.3)=10 yoldan seçebilir ve diğer dört soruyu da C(5. 1)=C(n. ilk üç soruyu ilk beş soru arasından seçebilirse ve dört soruyu da son beş soru arasından seçebilirse bu takdirde ilk beş sorudan üç soruyu C(5. Örnek 1.3). Dr. (i) Öğrenci ilk üç soruyu ilk beş soru arasından ve dört soruyu son beş soru içinden seçebilir. Eğer öğrenci. 12 . (iii) Öğrenci beş soruyu ilk beş soru arasından ve iki soruyu son beş soru arasından seçebilir. Çarpma kuralından. Sıra ile ilgili herhangi bir durum yok dolayısıyla. problemde sıranın önemi hakkında kendimize soru sormalıyız.11)== ⎝ 11 ⎠ =20!/(11!)(9!) =167. n-1)=n dir. Sıranın önemli olmadığı durumda problemi çözmede kombinasyon önemli rol oynayacaktır. Bu da yine çarpma kuralından. Sıra önemli değildir dolayısıyla şanslı 11 kişiyi ⎛ 20 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ C(20.C(5.

öğretmen takımını bu özel turnuva için C(28.750 yoldan seçebilir. Eğer birinci sınıfta 28 kız öğrenci ve diğer sınıflarda 25 kız öğrenci varsa beden eğitimi öğretmeni bu seçimi C(53. Öğretmen birinci sınıftan dört kız öğrenciyi C(28.550 yoldan yapabilir.4)C(5. m pozitif tamsayılar olmak üzere am+am+1+. Belli bir turnuva için takım birinci sınıftan dört ve diğer sınıflardan beş kişiden oluşmalıdır. Sonuç olarak. (a + b )n ifadesinin a ve b nin kuvvetleri cinsinden açılımını vermeden önce faktoriyel ve binom katsayısı kavramlarını verelim..20. çarpma kuralından.Prof. Sabit bir doğal sayı k olmak üzere 1 den k ya kadar olan doğal sayıların çarpımına k faktoriyel (ya da k çarpansal) denir ve k! ile gösterilir.3)C(5. toplama kuralını uygulayarak. 1.1. Buna göre 13 .5)C(5. Şimdi Binom teoremini vermeden önce vermemiz gereken seri kavramını açıklıyoruz. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik Yukarıda (i).6)=15. Örnek 1.836.Tanım.890.431.087.613. Bir lisede bir beden eğitimi öğretmeni bir voleybol takımı için birinci sınıftan ve diğer sınıflardan dokuz kız öğrenciyi seçecektir.4)+ C(5. k. Bu seçimlerin her biri için geri kalan beş kız öğrenciyi C(25.2)=50+50+10=110 yoldan yapabilir.4) yoldan seçebilir.3.3)+ C(5. (ii) ve( iii) de yapılanları birleştirerek..+am+n-1+am+n m+n toplamını k =m ∑a k sembolü ile göstereceğiz. en az üç soruyu ilk beş soru arasından seçerek yedi soru cevaplayacak bir öğrenci bu cevaplama işini C(5.700 yoldan seçilebilir.5) yoldan seçebilir.9)=4. n. Dr.5)=1.4)C(25. Eğer birinci sınıfta iki tane kız öğrenci ve diğer sınıflarda da bir tane kız öğrenci en iyi sıçrayan kız öğrencilerse ve bunların takımda mutlaka olmaları gerekiyorsa bu takdirde takımın geri kalanı C(50.

α bir reel sayı ve k da bir doğal sayı olmak üzere ⎛α ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ sembolü α altında k diye okunur ve ⎛ α ⎞ α (α − 1)(α − 2).2.2. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik k!=1.2.Tanım. 5!=1.. 1.Prof.( n − k + 2)(n − k + 1)[(n − k )!] = ⎜ ⎟= k![(n − k )!] k![(n − k )!] ⎝k⎠ elde edilir. ⎜ ⎟= 2! 2. Ayrıca her n doğal sayısı ve her 0 ≤ k ≤ n için 14 .3 12 = = = = 6.. ⎜1⎟ ⎝ ⎠ dir.. Örneğin. Dr... = 2 2 = 2 2 ⎜3⎟ = 3! 3! 3. 0!=1 olarak tanımlanır.4. ⎜ ⎟= 2! 2! 2! 2.3.(k-1)..2.2. 4!=1. n ≥ k olmak üzere ⎛ n ⎞ n( n − 1)(n − 2).3.1 2 2 25 ⎜2⎟ ⎝ ⎠ 1 ⎛1⎞ ⎜3⎟ 3 1 ⎜ ⎟ = 1! = 3 . Özel olarak n ile k doğal sayılar olduğunda.5=120 dir.[α − (k − 2)][α − (k − 1)] ⎜ ⎟= k! ⎝k⎠ ⎛α ⎞ ⎜ ⎟ =1 ile tanımlanır ve ayrıca ⎝ 0 ⎠ olarak tanımlanır. Bu tanımdan her k∈IN için (k+1)!=k!(k+1) olduğu hemen görülmektedir..3.3.. n! ⎛ n ⎞ n( n − 1)(n − 2).4=24 .1 ⎝2⎠ 3 1 1 1 1 1 1 1 1 3 ⎛1⎞ ( − 1)[ − (3 − 1) ( − 1)( − 2) (− )(− ) ⎜2⎟ 2 2 2 2 2 =8= 3 = 1.1 6 48 16 ⎜ ⎟ ⎝ ⎠ 1 1 1 1 1 4 4 ⎛1⎞ [ − (2 − 1)] ( − 1) (− ) − ⎜5⎟ 5 5 2 = 5 5 = 5 5 = 25 = − .k dır.( n − k + 2)(n − k + 1) ⎜ ⎟= k! ⎝k⎠ eşitliğinin sağ tarafının pay ve paydasını (n-k)! ile çarparsak. Mesela ⎛ 4 ⎞ 4[ 4 − ( 2 − 1)] 4( 4 − 1) 4.

... (Binom Teoremi) Her a .(α − k + 2)(α − k + 1) + α (α − 1)(α − 2). Şimdi de herhangi bir k doğal sayısı için eşitliğin sağlandığını gösterelim.(α − k + 2)(α − k + 1) ⎛ α +1 ⎞ =⎜ ⎟ (k + 1)! ⎝ k +1 ⎠ = bulunur.(α − k + 2)(α − k + 1)(k + 1) α (α − 1)(α − 2).(α − k + 1)(α − k ) (k + 1)! + (k + 1)! (k + 1)α (α − 1).3.(α − k + 1)(α − k ) + ⎜ ⎟+⎜ ⎟ = k! (k + 1)! ⎝ k ⎠ ⎝ k +1 ⎠ = α (α − 1).(α − k + 2)(α − k + 1) α (α − 1)(α − 2). + ⎜ ⎟ab n −1 + ⎜ ⎟b n ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ n −1 ⎠ ⎝n⎠ (a + b )n dir.(α − k + 1)(α − k ) (k + 1)! = α (α − 1)..... ⎛α ⎞ ⎛α ⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = 1+α ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎛ α +1 ⎞ ⎜ ⎟ = α +1 ⎝ 1 ⎠ ve olduğundan k=0 için eşitlik doğrudur. 15 .Prof.10..(α − k + 2)(α − k + 1)[(k + 1) + (α − k )] = = (k + 1)! α (α − 1).. Dr.Teorem... İspat.(α − k + 2)(α − k + 1)(α + 1) (k + 1)! (α + 1)α (α − 1)..4.. İspat.. İspatı tümevarım yöntemi ile yapacağız.. 1...3.. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎜ ⎟=⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎝k ⎠ ⎝n − k ⎠ eşitliği sağlanır. ⎛ α ⎞ ⎛ α ⎞ α (α − 1). b reel sayısı ve her n pozitif tamsayısı için ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n⎞ ⎛n⎞ = ⎜ ⎟a n + ⎜ ⎟a n −1b + ⎜ ⎟ a n − 2 b 2 + .. IN 0 = INU {0} olmak üzere her α reel sayısı ve her k ∈ IN 0 için ⎛ α ⎞ ⎛ α ⎞ ⎛ α +1 ⎞ ⎜ ⎟+⎜ ⎟ =⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ ⎝ k +1 ⎠ ⎝ k +1 ⎠ eşitliği sağlanır.Teorem.. Şimdi Binom teoremini veriyoruz: 1.

. 16 . + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = 2 ⎝ n −1 ⎠ ⎝ n ⎠ ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.3 den dolayı k=0. Şimdi de n=m için eşitliğin doğruluğunun n=m+1 için doğruluğunu gerektirdiğini ispat edelim..Prof. + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟ab + ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ ⎛m⎞ m ⎛ m ⎞ m −1 2 ⎛ m ⎞ m − 2 3 ⎛ m ⎞ 2 m −1 ⎛ m ⎞ m ⎛ m ⎞ m +1 ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟a b + .2.. Eşitliğin n=m için doğru olduğunu kabul edelim.. (Yol Gösterme: Binom formülünde a=1. + ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟ ab + ⎜ ⎟b ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m−2 ⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ + ⎝0⎠ bulunur. + ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟ab + ⎜ ⎟b ⎠ ⎝ 1 ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝ m ⎠ ⎝ m +1 ⎠ elde edilir.3 Alıştırmalar (Binom Teoremi) ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎛n⎞ n ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + . Bu takdirde ⎛m⎞ ⎛m⎞ ⎛m⎞ ⎛ m⎞ ⎛m⎞ = ⎜ ⎟a m + ⎜ ⎟a m −1b + ⎜ ⎟a m − 2 b 2 + . ⎝ 0 ⎠ ⎝ 1 ⎠ olacağından eşitlik n=1 için sağlanır....b = a + b ⎝0⎠ ⎝1⎠ ve olduğundan. ⎝ 0 ⎠ ⎝ 0 ⎠ ⎝ m ⎠ ⎝ m +1 ⎠ olduğu ve Teorem1.... + ⎜ ⎟ab m −1 + ⎜ ⎟b m ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ (a + b )m dir. (a + b ) 1 = a+b ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎜ ⎟ = 1.m-1 için ⎛ m ⎞ ⎛ m ⎞ ⎛ m +1 ⎞ ⎜ ⎟+⎜ ⎟ =⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ ⎝ k +1 ⎠ ⎝ k +1 ⎠ olduğu kullanılırsa (a + b )m+1 = ⎛ ⎜ ⎝ m +1 0 ⎞ m +1 ⎛ m +1 ⎞ m ⎛ m +1 ⎞ m −1 2 ⎛ m +1 ⎞ 2 m −1 ⎛ m +1 ⎞ m ⎛ m +1 ⎞ m +1 ⎟a + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟a b + .1. Dr.a + 1.. Burada ⎛ m ⎞ ⎛ m +1 ⎞ ⎛ m ⎞ ⎛ m +1 ⎞ ⎜ ⎟ = ⎜ ⎟ = ⎜ ⎟ = ⎜ ⎟ = 1. (a + b )m (a + b) = (a + b)[⎛ ⎜ (a + b )m+1 = ⎛ ⎜ m ⎞ m ⎛ m ⎞ m −1 ⎛ m ⎞ m − 2 2 ⎛ m ⎞ m −1 ⎛ m ⎞ m ⎟a + ⎜ ⎟a b + ⎜ ⎟a b + ...3.. + ⎜ ⎟ab + ⎜ ⎟b ] ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ m −1 ⎠ ⎝m⎠ m ⎞ m +1 ⎛ m ⎞ m ⎛ m ⎞ m −1 2 ⎛ m ⎞ 2 m −1 ⎛ m ⎞ m ⎟ a + ⎜ ⎟ a b + ⎜ ⎟a b + . 1. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik Önce n=1 için eşitliğin doğru olduğunu görelim.). Böylece tümevarım prensibinden dolayı her n doğal sayısı için Binom formülünün doğru olduğu ispat edilmiş oldu. b=1 yazınız. ⎜ ⎟ = 1 ⎜ ⎟a + ⎜ ⎟b = 1. Bu eşitliğin her iki tarafını (a + b) ile çarparsak..

. Hüseyin ÇAKALLI Saymanın Temel Prensipleri Kombinasyonlar Ayrık Matematik ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n⎞ ⎛n⎞ − ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ − +. + ⎜ ⎟ x n ] ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝n⎠ ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝n⎠ ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎜ ⎟=⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎝ k ⎠ ⎝ n − k ⎠ eşitliğini kullanınız. (Yol Gösterme: Bir önceki alıştırmayı kullanınız. = ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟. + 2 ⎜ ⎟ + 2 ⎜ ⎟ = 3 0⎠ 1⎠ 2⎠ n −1 ⎠ n⎠ ⎝ ⎝ ⎝ ⎝ ⎝ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.). eşitliğinde xn in katsayılarını karşılaştırınız ve n ⎛ n⎞ ⎛ n⎞ 2⎛ n ⎞ ⎞ n⎛n⎞ n −1 ⎛ n ⎜ ⎟ + 2⎜ ⎟ + 2 ⎜ ⎟ + . (Yol Gösterme: ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ (1 + x) n (1 + x) n = [⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ x + ⎜ ⎟ x 2 + .... 17 . + ⎜ ⎟ x n ][⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ x + ⎜ ⎟ x 2 + ..Prof.. + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = (n!) 2 ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ n −1 ⎠ ⎝ n ⎠ 2 eşitliğinin sağlandığını gösteriniz. 3 ⎞ ⎛ ⎜ 2x − 2 ⎟ x ⎠ ⎝ 2 11 ifadesinin açılımında x3 lü terim var mıdır? Varsa bulunuz.). b=-1 yazınız. ⎝1⎠ ⎝3⎠ ⎝5⎠ ⎝0⎠ ⎝2⎠ ⎝4⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz. + ( −1) n −1 ⎜ ⎟ + (−1) n ⎜ ⎟ = 0 ⎜ ⎟ ⎝0⎠ ⎝1⎠ ⎝2⎠ ⎝ n −1 ⎠ ⎝n⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.. (Yol Gösterme: Binom formülünde a=1.).. ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + . b=2 yazınız..)... (Yol Gösterme: binom formülünde a=1. ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ n −1 ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + .).. Dr..... (Yol Gösterme: Bir önceki alıştırmayı ve birinci alıştırmayı kullanınız. 2 2 2 (2n)! ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛n⎞ ⎛ n ⎞ ⎛n⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + . = 2 ⎝1⎠ ⎝3⎠ ⎝5⎠ eşitliğinin sağlandığını gösteriniz.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful