4. Ünite www.sbsfenci.

com
Yaşamımızdaki Elektrik
Üniteye Genel Bakış
Bu ünite, 4 ve 5. sınıfta yer alan basit elektrik devre uygulamalarını temel alıp daha da genişleterek elektrik enerjisinin iletimi konularını veren bir içeriğe sahiptir. Ünite aynı zamanda, öğrencilerin öğrendikleri yeni kavramları, sahip oldukları ön bilgiler ile ilişkilendirmeyi ve elektriğin tehlikelerinden sakınarak gereken önlemleri alma konusunda bilinçlendirmeyi amaçlar. Bu ünitede, soyut ve anlaşılması zor bir kavram olan akım kavramına girilmeden, ampul parlaklığından hareketle iletken ve yalıtkan maddelerin elektrik enerjisini ileten ve iletmeyen maddeler olarak sınıflandırılması esas alınmıştır. Dolayısıyla direnç kavramı, elektrik enerjisinin iletimine gösterilen zorluk olarak ifade edilmiş, fakat dirençlerin seri ve paralel bağlanması konularına yer verilmemiştir. Öğrenciler, 5. sınıfta pil sayılarını değiştirerek veya pil sayısını sabit tutup ampul sayısını değiştirerek ampullerin parlaklığını değiştirebileceklerini (artırıp-azaltabileceklerini) öğrenmişlerdi. Bu seviyede ise öğrenciler; iletkenin boyunun, dik kesit alanının veya cinsinin değiştirilmesi ile bir ampulün parlaklığını değiştirebileceklerini deneyerek keşfeder. Öğrenciler, bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının devredeki iletken telin direncinin değerinin artması/azalması ile değişebileceğini gözlemleyerek bir reosta modeli tasarlar. Öğrenciler, direncin biriminin “Ohm” olarak adlandırıldığını öğrenecek; fakat “Ohm Yasası” konusuna bu düzeyde girilmeyecektir. Öğretmenler fizikî şartları da dikkate alarak tüm öğrencilerin etkin katılımını sağlayacak uygun bir öğrenme ortamı hazırlamalıdır. Ünitede öğrencilerin, çeşitli tahminlerde bulunmaları, bu tahminleri test etmeleri ve problem çözmeleri teşvik edilerek, alt sınıflarda edindikleri bilimsel süreç becerilerini geliştirmeleri hedeflenmektedir.

Konu Başlıkları ve Önerilen Süreler
Konu Başlıkları 1. Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? 2. İletkeni Değiştir, Ampulün Parlaklığı Değişsin Önerilen Süreler 4 Ders Saati 6 Ders Saati

Kavram Haritası
Aşağıdaki kavram haritasında ünitenin sınırlamalarını belirleyen ve her bir konuda vurgulanması gereken kavramlar yer almaktadır. Bu kavram haritası, sadece öğretmeni bilgilendirmek için verilmiştir.

129-b 129

Üniteye Hazırlık
Tüm ünite öğrenciler tarafından kısaca incelendikten sonra ünite giriş sayfasına dönülür. Ünite giriş sayfası üniteye ilişkin beklenti oluşturma, merak uyandırma, ön bilgilerini yoklama ve zihinlerindeki “Niçin öğreneceğiz?” sorularını ortaya çıkarmak amacıyla incelenir. Bu amaçla öğrencilere aşağıdaki sorular yöneltilebilir: Ünite giriş sayfasında ne görüyorsunuz? Bu fotoğrafların benzerlerini çevrenizde görüyor musunuz? Resimdeki yapıların ve tellerin amacı ne olabilir? Elektrik enerjisinin günlük yaşamdaki yeri nedir? Elektrik enerjisi olmasaydı nelerden mahrum kalırdık? Konu başlıklarını fotoğraflarla nasıl eşleştirebilirsiniz?

4.

Ünite

fen ve teknoloji
130

Y

aşamımızdaki Elektrik

Ünite giriş sayfasındaki paragraf öğrencilere okutulur. Öğrencilerin burada yer alan ifade ve sorularla ilgili fikirlerini ifade etmeleri sağlanır.

Performans Görevi: Dirençler
Öğrencilerin ünitede kazandırmak istediklerimizi ne kadar öğrenip uygulamaya geçirdiklerini belirlemek için Çalışma Kitabı’ndaki performans görevi verilir. Bunun için öğrenciler beşer kişilik gruplara ayrılır. Gruplar belirlenirken öğrenci düzeyleri dikkate alınarak her grupta farklı düzeyde öğrencilerin yer almasına özen gösterilir. Her grubun, başkanını seçerek grup içinde görev dağılımını yapması istenir. Performans görevi olarak “Dirençler” konusu verilir. Öğrencilerin bu ünitede öğrenecekleri dirençlerin, elektrik ve elektronik devrelerde hangi amaçla kullanıldıklarını araştırarak değişik direnç şekillerini anlatan bir poster yapmaları istenir. Bu performans görevinin konusu tavsiye niteliğinde olup farklı bir araştırma konusu da verilebilir. • Ön Bilgileri Yoklama Etkinliği Öğrencilerin 4 ve 5. sınıflarda öğrendikleri konuları hatırlamalarını sağlamak için Çalışma Kitabı’ndaki “Devre Elemanlarını Hatırlayalım” adlı 1. etkinlik yaptırılır.

Konular
1. Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? 2. İletkeni Değiştir, Ampulün Parlaklığı Değişsin

Performans Görevi :Dirençler
Sınıf 6. Sınıf ‹çerik Yaşamımızdaki Elektrik Beklenen Performans Araştırma Becerisi Yaratıcılık Becerisi Süre 3 Hafta Değerlendirme Dereceli Puanlama Anahtarı

Elektrik enerjisinden, günlük hayatta ütü yapma, televizyon seyretme, telefonu şarj etme, müzik dinleme ve aydınlatma gibi birçok alanda yararlanırız. Bu enerjinin kullanım yerlerine iletilmesinde iletken maddelerden yararlanılır. ‹letkenlerin elektriği iletme özellikleri direnç kavramını ortaya çıkarmıştır. Kullanıldıkları yerler dikkate alınarak çok değişik tipte dirençler üretilmektedir. Sizden, yukarıda verilen açıklamalar doğrultusunda, bu ünitede öğrendiklerinizi de kapsayacak şekilde, dirençlerin elektrik/elektronik devrelerindeki kullanımlarıyla ilgili araştırma yapmanız ve poster hazırlamanız beklenmektedir. Bu görevi için aşağıdaki adımları izlemek size yardımcı olacaktır: 1. Görev için sınıfınızda beşer kişilik grup oluşturunuz. 2. Grubunuza isim veriniz. 3. Yukarıda verilen konu ile ilgili olarak aşağıdaki soruları, çeşitli kaynaklardan araştırarak cevaplayınız (Her bir soru için bir arkadaşınızı görevlendiriniz). • Direnç nedir? • Dirençlerin kullanım amaçları nelerdir? • Hangi tipte dirençler vardır? • Bir radyonun ses ayar düğmesi bir çeşit dirençtir. Radyonun sesini artırmak istediğimizde bu düğmenin bağlı olduğu direncin değerini azaltırız. Bunun nedeni nedir? • Dirençlerin kullanıldığı yerler nelerdir? 4. Grup olarak araştırmalarınızı paylaşınız. 5. Posteriniz için kullanacağınız uygun bir başlık belirleyiniz. 6. Araştırmalarınızdan elde ettiğiniz cevapları dikkate alarak posterinizde nelerin olması gerektiğine karar veriniz. 7. Posterinizde yer alacak materyalleri ve yazıları hazırlayınız. 8. Aldığınız kararlara bağlı kalarak posterinizi oluşturunuz. 9. Posterinizde kullanacağınız resimlerin konuyu açıklayıcı ve net olmasına, yazıların kısa, konuyu/resmi açıklayıcı ve anlaşılır olmasına özen gösteriniz. 10. Posterinizi öğretmeninizin belirlediği tarihte bitirerek grup olarak sınıfınızda hazır bulununuz. 11. Posterinizi arkadaşlarınıza sözlü olarak açıklayınız. 12. Posteriniz öğretmeniniz tarafından dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilecektir. 13. Posterinizi sınıf panosunda bir hafta sergileyiniz.

80

130

. Nasıl Geldim?” adlı 2.3 puan Orta .. aynı zamanda posterinizde hangi ölçütlere dikkat edeceğiniz konusunda size bilgi vermektedir.. / . etkinlikteki tabloyu öğrencilerin deftere çizmeleri sağlanır. Daha sonra onlardan öğrendiklerinin farkına varmaları. Grup üyelerinin çoğunluğunun sunumda görevi var. Poster. Bu dev direk de ne? Ona bağlı olan kablolar ne işe yarıyor? Resimdeki kablolar dikkatimizi çekmiştir.. Poster özgün. Posterde kullanılan resim. grubun verdiği cevapların çok azı doğru..1 puan Ölçütler ve Ölçüt Tanımlamaları ‹çerik Poster...4 puan ‹yi . Materyal Kullanımı ve Materyallerin Birbiriyle Uyumu Posterde kullanılan resim... alıntı çok fazla. konuyu ve amacını tamamen yansıtmakta. Sunumda sorulan sorulara.. grubun verdiği cevapların çoğu doğru. içeriğine uygun. / .3 puan Orta . Posterdeki bazı noktalar açık ve anlaşılır değil. 2. etkinlik yaptırılır.. Bu devre elemanlarının görevlerini açıklayalım... Sunumda sorulan sorulara. NEREYE Bu Ünite Neler biliyo Neleri öğren rum? NASIL GELD yle ‹lgili. Sunumda sorulan sorulara.. Posterde. devre elemanlarının sembolleri. Elektrik enerjisini ampule iletir... Elektrik enerjisini ışık enerjisine dönüştürür.. Bu enerji kullanıldıkları yerlere göre ışığa. okullarımıza ve iş yerlerimize bu kablolarla taşınır.1 puan Posterin görünümü temiz ve düzenli. Devreyi açıp kapatmaya yarar... Nas›l Geldim? Etkinliğin amacı.. öğrencilerin verdikleri doğru ve yanlış cevaplara göre.4 puan ‹yi . Aynı zamanda öğrenciler ünite ile ilgili ön bilgilerini hatırlayarak bu ünitede ne öğrenmek istediklerini ve öğrenmek istediklerine nasıl ulaşacaklarını belirlerler.3 puan Orta . Öğrenme sürecini anlamlı ve sistematik hâle getirmek için çizelgenin birinci bölümündeki soruları üniteye başlamadan önce öğrencilerin cevaplaması istenir.. grafik gibi görsel materyallerin çoğu konuyla ilgili.2 puan Geliştirilmeli . Elektrik enerjisi evlerimize.1 puan Çok ‹yi ... özgün ve yaratıcı değil..2 puan Geliştirilmeli .1 puan Çok ‹yi . Buradaki her bir devre elemanının adını ilgili boşluklara yazalım. Poster.... Yazılı ve görsel materyaller arasında uyum yok.. ‹letken tel 2.. Etkinlik: Nereden. ne kadar öğrendiklerini kontrol etmeleri ve öğrendiklerini hayatla ilişkilendirmeleri amacıyla tablonun ikinci bölümündeki soruları da ünitenin işlenişi sırasında cevaplamaları istenir. hazırladığınız çalışmayı değerlendirmek için hazırlanmıştır.. özgün ve yaratıcı. grubun verdiği cevapların hepsi yanlış ya da hiç cevap yok. Nereye.. Poster. Poster.. / . Performans Düzeyi Çok ‹yi . Posterde kullanılan resim. özgün ve yaratıcı. öğrenmek istediklerimizi ve öğreneceklerimizi kullanarak kendimizi değerlendirmektir. Görünüm Çok ‹yi . sayfasındaki çizelgeyi defterimize çizerek çizelgedeki soruları oradaki açıklamalar doğrultusunda cevaplayalım.. Posterin boyutu.. zihnimde rı oluşturdu? Öğrendiğim hangilerini konulardan daha iyi biliyorum? Öğrendiğim tekrar bakm konulardan hangi lerine am gerek iyor? 131 . bu ünite hakkında bildiklerimizi. BÖLÜM II.2 puan Geliştirilmeli . / . Etkinlik : Nereden. Posterin görünümü temiz ve düzenli ancak boyutu içeriğine uygun değil. açık ve anlaşılır.+ + Üniteye Başlad ığımız Tarih: NEREDEN ..3 puan Orta . Posterin boyutu. grafik gibi görsel materyallerin tamamı konuyla ilgili. konuyu ve amacını az yansıtmakta. Poster..3 puan Orta .... ancak yaratıcı değil. Posterdeki birçok nokta açık ve anlaşılır değil..... Alınan Puan:. 1. alıntı hiç yok.. Devre Elemanı Pil Anahtar Ampul Devre Elemanının Görevi Elektrik enerji kaynağıdır... s 131 Yaşamımızdaki Elektrik DERECEL‹ PUANLAMA ANAHTARI Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı. Grup üyelerinden birkaç kişinin sunumda görevi var. s 2 82. Posterin görünümü kirli ve düzensiz..... Bunun için Çalışma Kitabı’ndaki 1.. Poster.. kendilerini değerlendirmelerini sağlamak amacıyla Çalışma Kitabı’ndaki “Nereden. Poster.. Daha sonra öğrencilerin ünitenin başında ve sonundaki durumlarını karşılaştırarak.. BÖLÜ M 81 82 .4 puan ‹yi . alıntı çok az. Nasıl Geldim? Bu etkinliğin amacı öğrencilerin ünitenin başındaki ve sonundaki durumlarını karşılaştırarak kendilerini değerlendirmelerini sağlamaktır... Posterde.. Bunun için çalışma kitabımızın 11....... sese.. Bu anahtar.2 puan Geliştirilmeli . açık ve anlaşılır değil.. Üniteyi Bitirdiğ imiz ‹M? Tarih: . m mek istiyo rum? Öğrenmek istedi ve nasıl öğren klerimi nered en ebilirim? Neler öğren dim? Öğrendikler imi hayat alanında kullanabiliri ımın hangi m? Öğrendikler ilginç buldu imden hangilerini m? Öğrendikler daha farklı imle artık neleri yapabilirim? Öğrendikler hangi sorulaim.. konuyu ve amacını genel anlamda yansıtmakta. içeriğine hiç uygun değil.2 puan Geliştirilmeli . Nereye...1 puan Çok ‹yi . Nereye... Cevapları / . 1 82. Yazılı ve görsel materyallerin çok azı birbiriyle uyumlu. Posterde. Nereye. konuyu ve amacını hiç yansıtmamakta. grafik gibi görsel materyallerin hiçbiri konuyla ilgili değil.4 puan ‹yi . / . Özgünlük Poster. Posterin tamamı alıntı. Grubun Adı: . grafik gibi görsel materyallerin çok azı konuyla ilgili. Sunum Grup üyelerinin hepsinin sunumda görevi var..1.. Posterin görünümü temiz ancak düzenli değil ya da düzenli ancak temiz değil. Yazılı ve görsel materyaller arasında tam bir uyum var. Etkinlik: Devre Elemanlarını Hatırlayalım Bu etkinlikte... Yazılı ve görsel materyallerin çoğu birbiriyle uyumlu. Etkinlik : Devre Elemanlar›n› Hat›rlayal›m Yukarıda basit bir elektrik devresinin resmini ve şemasını görmekteyiz. Sunumda sorulan sorulara. Sunumda sadece bir kişinin görevi var. neyi. Bu yolla öğrencilerin ön bilgilerindeki eksiklikler tamamlanarak yanlış bilgilerini düzeltmeleri sağlanır.. Posterde kullanılan resim.4 puan ‹yi . Posterin boyutu... fabrikalarımıza.. Grubun Ödevi Sunduğu Tarih: .. I.. şemaları ve görevleri ile ilgili açıklama tahtaya yazılır. grubun verdiği cevapların hepsi doğru. ısıya ve harekete dönüşür. Nasıl Geldim?” adlı 2.. ünitede yer alan “Nereden.. içeriğine uygun değil. Elektrik enerjisi basit bir elektrik devresinde olduğu gibi elektrik santralinde başlayıp evlerimize kadar uzanan ve oradan tekrar santrale dönen kapalı bir devrede taşınır.

... Aşağıdaki resimde görüldüğü gibi şehir cereyanı üreten tesisler genellikle okulumuzdan ve yerleşim bölgelerinden çok uzak yerlerde kurulmuştur...... Nereye Gelecekler? Öğrenciler 4 ve 5. sınıftan... prizlere nasıl gelir? Bunun için yararlandığımız maddelerin hangi özelliklere sahip olduğunu biliyor muyuz? Sınıfımızdaki elektrik düğmesine bastığımızda lamba ışık verir. Gaz maddelerin iletkenliği konusuna girilmeyecektir... santrallerde üretilen elektrik enerjisinin sınıfınıza kadar taşınmasıdır... elektrik enerjisini iletme bakımından iletken ve yalıtkan maddeler olarak sınıflandırır (BSB-4).. Maddeleri.2...... duvarların içinden geçer......... Konu girişinde yer alan sorular ile resim arasında ilişkilendirme sağlanır. öğrenciler sahip oldukları ön bilgiler ile yeni kavramları ilişkilendirerek maddelerin iletkenlik özellikleri hakkında bilgi sahibi olacaklardır. Bir el fenerindeki anahtar nasıl çalışır? Şekli inceleyerek açıklayalım........... • Konuya Giriş Öğrencilere konu girişinde yer alan resim inceletilir.. Bazı sıvı maddelerin iletken...... ............... Yalıtkan maddelerin. Bu lambanın ışık verebilmesi için nelerin gerekli olduğunu düşünelim. günlük yaşamda çoğunlukla şehir cereyanı kullanılır... ‹htiyacımız olan ilk şey.... basit elektrik devresi kurmasını....6. Elektrik enerjisini ileten ve iletmeyen maddelerle ilgili olarak öğrenciler........ 1. Anahtar Kavramlar iletken yalıtkan KAZANIMLAR Anahtara bastığımda ampul ışık verdi. Anahtar kavramlarla ilgili düşündüklerini listeleyerek birbirlerine düşündüklerini açıklamaları söylenir. Maddelerin elektrik enerjisini iletip iletmediklerini test etmek için basit bir elektrik devresi tasarlar ve kurar (BSB-16).... • Basit bir elektrik devresinde ampulün ışık vermesi için devrenin kapalı olması gerekir... elektrikli aletleri çalıştıran bu enerji... Bu konuda. 1.. Resme dikkatle bakarak aşağıdaki soruları cevaplayalım. Bu etkinlikte öğrencilerden resimde görülen el feneri ampulünün ışık verebilmesi için devresinin kapalı olması gerektiğini bilmeleri beklenmektedir.. • Piller dolu ve ampul sağlam olduğuna göre sizce bu el feneri ışık vermekte midir? .... Diğer Derslerle İlişkilendirme 1.... Sizce.... .. bazılarının ise yalıtkan olduğunu fark eder. Peki.. Öğrenciler 4 ve 5..3. 1.4. AÇIKLAMALAR Elektrik santralinin yapımından sonra ihtiyacımız olan ikinci şey. Sınırlamalar 1...... 1..... plastiklerin ise yalıtkan olduğunu fark eder... Her bölüme bu iki kavramdan birisi yazılır.... 1..... Öğrenciler.....Elektrik Enerjisi Nas›l Tafl›n›r? Elektrik Enerjisi Nas›l Tafl›n›r? • Konuya Başlarken 1...5.. Öğrencilere konu sonunda bu kavramlara tekrar dönecekleri hatırlatılır...... pil ve bataryalar birer elektrik enerjisi kaynağı olmasına rağmen.. 1..... her sınıfa daha ince kablolarla dağıtılır.. Metallerin iletken. Bunun için ya direkler üstünden ya da yer altından geçen kablolar kullanılır.. Anahtar bir elektrik devresini açıp kapamaya yarar..... Alternatif Etkinlik: El Feneri Aşağıdaki resimde bir el fenerinin içi görülmektedir.......... prizlere ve anahtarlara bağlanır........ Duvardaki elektrik anahtarını açıp kapatarak bu enerjiyi kontrol edebiliriz...1.... Her sınıfa ayrılan kablolar......... Alternatif Etkinlik: El Feneri 132 ......6.. evlerindeki veya okullarındaki elektrik prizlerine çeşitli maddeleri sokmamaları ve bu durumun tehlikeleri konusunda uyarılır. Kendisi ve çevresindekilerin güvenliği açısından elektrik çarpmalarına karşı alınması gereken önlemleri listeler (TD-5). bunların görevlerini. duvarların içinden lambalara. Elektrik enerjisi üretmek üzere kurulan bu tesislere elektrik santrali adı verilir. kazanımı..... Defterlerinden bir boş sayfa açarak bu sayfayı ikiye bölmeleri istenir........ 1...1...... Ön Bilgileri Yoklama ve Merak Uyandırma Aşaması • Anahtar Kavramlar Öğrencilere konu başındaki anahtar kavramlarla ilgili ne bildikleri sorulur.. Elektrikli aletleri çalıştırabilmem için de fişlerini prize takmam gerekir. elektrik enerjisinin sebep olabileceği tehlikelere karşı korunmada nasıl kullanılabileceğini araştırır (FTTÇ-5).. 1. Öğrencilerin konuyla ilgili ön bilgilerini yoklamak amacıyla alternatif olarak “El Feneri (1. sahip midir? 132 • Öğrenciler Neredeler.. pil sayısını veya ampul sayısını değiştirerek ampullerin parlaklıklarını değiştirebileceklerini öğrenmişlerdi......7. elektrik enerjisi kaynağıdır... elektrik enerjisinin taşındığı bu kablolar hangi elektriksel özelliklere sahip olmalıdır? Acaba sıvılar da bu kablolarla aynı elektriksel özelliklere Evlerimizdeki elektrik kabloları. Akü.... Maddelerin elektriksel iletkenlik ve yalıtkanlık özelliklerinin çeşitli amaçlar için kullanıldığını fark eder (FTTÇ-28).. Türkçe dersi “Okuma” temel dil becerisi ile ilişkilendirilir.. Okulumuza ulaşan ana kablolar. Alternatif Etkinlik)” etkinliği yaptırılabilir. bir elektrik devresindeki ampulün ışık vermesi için kapalı bir devre olması gerektiğini bilmektedirler.. • Bu el fenerinde ampulün ışık vermesini sağlayan kapalı devreyi resim üzerinde renkli kalemle dolaşarak çizelim............ sınıfta elektrik devre elemanlarını.... [!] Uyarı Yalıtkan maddelerin bazı durumlarda iletken olabileceği vurgulanır.... 1.. Ama gazların da iletken veya yalıtkan olabileceği vurgulanmalıdır....

Bir devredeki ampulün ışık verebilmesi için kapalı bir devre olması gerektiği söylendikten sonra öğrencilerin bu test devresinin açık uçları “Araç ve Gereç” listesinde bulunan katı ve sıvı maddelerle tamamlanarak ampulün ışık verip vermemesi gözlemlenir. suyun borulardaki hareketine benzetilerek modellenebilir. Yumuşak plastiklerin esneme ve bükülebilme özelliğine sahip olduğundan kablolarda kullanım kolaylığı sağladığı söylenir. plastik ataş. sirke. dışındaki plastik kısmın güvenlik amaçlı olduğu vurgulanır. Kablonun plastik kısmı soyularak içindeki bakır tel gösterilebilir. Elektrikli cihazlarda genellikle yalıtkan kaplama olarak sert plastik ve seramik maddeler kullanılırken kablolarda yumuşak plastiklerin tercih edildiği belirtilir. Su Çarkı Döndü Elektrik enerjisinin devredeki hareketi. Bu malzemelerden yararlanarak öncelikle her bir grubun bir test devresi kurması istenir. • Bu test uçlarını değişik katılara temas ettirdiğimizde veya beherglas içine koyduğumuz değişik sıvılara daldırdığımızda ampulün ışık verip vermeyeceğini tahmin edelim. ‹nceleyelim Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini ‹letir? Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ tuzlu su ◆ alüminyum folyo ◆ dört adet beherglas ◆ cam ◆ saf su 9 V’lik ◆ güç kayna¤› (veya pil) ◆ ampul (6 V) ◆ duy ◆ krokodilli bağlantı kabloları ◆ sirke ◆ şekerli su ◆ plastik ataş ◆ çivi rot ◆ iki adet bak›r elekt Elektrik enerjisini iletir Bunları Yapalım • Devre elemanlarını kullanarak basit bir elektrik devresi oluşturup ampulün ışık vermesini sağlayalım. Bu test devresindeki ampulün neden ışık vermediği sorularak beyin fırtınası yaptırılabilir. tuzlu su ve alüminyum folyo gibi malzemelerin elektrik enerjisini ilettiği gözlemlenir. Elektrik enerjisi taşıyan bu kabloların hangi özellikleri taşıması gerektiği sorgulatılır.1. alternatif etkinliği yaptırılabilir. Madde Plastik ataş Alüminyum folyo Çivi Cam Saf su Tuzlu su fiekerli su Sirke Tahminimiz Ampul ışık verdi Ampul ışık vermedi Konu girişinde yer alan metin okutularak günlük yaşantıda kullandığımız şehir elektriğinin üretildiği yerden evlerimize kablolar vasıtasıyla ulaştığı sezdirilir. etkinlik yaptırılır. Aynı zamanda öğrenciler bilimsel bir deneyin işlem basamaklarını uygulayarak tablo kullanmayı da öğreneceklerdir. Açık kalan uçları da test uçları olarak adlandıralım. Bir devredeki elektrik enerjisinin hareketini anlamak için alternatif olarak “Ampul Işık Verdi. Su Çark› Döndü pompa I II 2. Ayrıca bir priz getirilerek kablodan gelen bakır telin priz içindeki metal kısma temas ettiği gösterilebilir. saf su ve şekerli suyun elektrik enerjisini iletmediği. Keşif Aşaması 1. “I” numaralı resimde görülen basit elektrik devresindeki pili “II” numaralı resimde su pompası temsil ettiğine göre. Sonuca Varalım • Lambanın ışık verip vermemesi konusundaki tahminlerimizden kaç tanesi doğru çıktı? Tahminlerimizde yanıldığımız maddeler olduysa bunu nasıl açıklarız? • Test uçları arasına bazı maddeler konduğunda lambanın ışık vermesini bazı maddeler konduğunda ise ışık vermemesini nasıl açıklarız? • Katı ve sıvı maddeleri yukarıda keşfettiğimiz elektriksel özelliklerine göre nasıl sınıflandırırız? Test devresi 133 2. Bu etkinlikte amaç. Basit bir elektrik devresindeki elektrik enerjisinin hareketi suyun borulardaki hareketine benzetilebilir. Öğrenciler sınıf şartlarına göre küçük gruplara ayrılır. Bu etkinlikle bazı maddelerin elektrik enerjisini ilettiği. katı ve sıvı maddelerin elektriksel iletkenliklerinin gözlemlenmesidir. Kablolarda elektrik enerjisinin taşındığı kısmın metal tel olduğu. bazı maddelerin ise iletmediği sonucuna varılır. S›v›larla yapt›¤›m›z deneyde bu uçlara elektrot ba¤layal›m. • Devrenin test uçlar›n› yanda belirtti¤imiz kat›lar ve beherglas içerisine koydu¤umuz s›v›larla temasa getirip lamban›n ışık verip vermediğini gözlemleyelim. Alternatif Etkinlik: Ampul Ifl›k Verdi. Açıklama Aşaması İletkenler ve yalıtkanlar hakkında konu işlenirken sınıfa bir kablo. Su Çarkı Döndü” adlı 2. Etkinlik Gözlemleyelim. Etkinliğin “Sonuca Varalım” kısmındaki sorularla ilgili tartışma ortamı oluşturulur. • elektrik enerjisini • ampulü • iletken teli temsil eden şekiller hangileridir? NOT: Bu etkinlik üst seviyedeki öğrenciler için uygun olup elektrik akımından bahsedilmemelidir.) Not: Deney sırasında öğrencilere güç kaynağının gerilimini kademeli olarak artırmaları konusunda uyarı yapılmalıdır. • Aşağıdaki gibi bir çizelgeyi defterimize çizerek tahminlerimizi kaydedelim. Alternatif Etkinlik: Ampül Işık Verdi. • Devredeki iki bağlantı kablosunu birbirinden ayırarak devremizi test devresine dönüştürelim. • Gözlemlerimizi çizelgeye kaydedelim. Etkinlik: Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini ‹letir? (Önerilen Süre: 20 dk. Bu özelliklerin neler olduğunun gözlemlenmesi ve incelenmesi amacıyla Ders Kitabı’nda yer alan “Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini İletir?” adlı 1. fiş ve priz getirilebilir. “Araç ve Gereç” listesinde verilenlerin dışında başka malzemeler de kullanılabilir. 133 . Deney sonucunda cam. Elektrik enerjisini ileten maddelerin özelliklerini öğrenmeleri için öğrencilere Ders Kitabı’ndaki “İletkenler ve Yalıtkanlar” başlıklı metin okutulur. çivi.

.................. 10 83 84 134 . karşılarındaki kutucuklara “X” işareti koyarak nedenini açıklayalım. dört yalıtkan maddenin isimleri gizlenmiştir......................................... Öğrenciler bulmacadaki iletken ve yalıtkan maddeleri bularak bu maddelerin neden iletken ya da yalıtkan olduğunu açıklarlar................................................ b) Yukarıdaki kutucukların hangilerinde yalıtkan maddeler verilmiştir? ............ ......... alüminyum............................................ Bu yüzden metallerin genellikle iyi birer iletken olduklarını söyleriz........ s ? Elektrik santrallerinde üretilen elektrik enerjisini yerleşim yerlerine taşıyan hatlarda kullanılan iletken teller. 4............... Kutucuk numaralarını kullanarak aşağıdaki soruları cevaplayalım. 3.................................. Etkinlik: Kelime Avı Bu etkinlikteki amaç................. sadece dışındaki plastik kılıf ampulün ışık vermesini sağlar mıyd›? “Hangi Maddeler Elekrik Enerjisini ‹letir?” etkinliğinde gözlemlediğimiz gibi ampul...... 1 2 3 4 X X X X X X X X Çünkü elektrik enerjisini iletmez.......... bulmacada saklı olan iletken ve yalıtkan maddelerin bulunmasıdır............... kâğıt............ Bu da göstermektedir ki elektrik devrelerinde kullanacağımız her madde ampulün ışık vermesini sağlamaz..............................Öğrencilere.. ......................................... Çünkü elektrik enerjisini iletir.......................................Etkinlik :: ‹letken mi..................................................... 5 6 7 8 9 10 11 12 a) Yukarıdaki kutucukların hangilerinde iletken maddeler verilmiştir? 2.......................... ........... ancak test uçlarına belli maddeleri koyduğumuz zaman ışık verir......... ......................................................................... 4 84.......... • Münazara bitiminde ulaştığımız sonucu aşağıdaki boşluğa yazalım.. 3............... .............. Maddeler Bakır Kuru tahta Alüminyum folyo Kâğıt Kurşun kalem ucu Silgi Cam Demir ‹letken Yalıtkan Neden? Çünkü elektrik enerjisini iletir...................... Buna karşılık aynı test uçlarına çivi ve alüminyum folyo gibi maddeler yerleştirildiğinde ise ampul ışık verdi............ kablo yardımıyla ampule nasıl ulaştığını biliyor musunuz? Bu soruya cevap verebilmek için resimdeki masa lambasının kablosuna bakalım....................................... .......... ampul anında ışık verir... Aşağıdaki kelime avı oyunu içinde üç iletken.................................. 5............. Buna karşılık kabloların dışındaki plastik kılıf ve prizlerde kullanılan seramik gibi maddeler ise elektrik enerjisini kolaylıkla iletmez..................... Münazara Konusu: “ Yaşamımızı kolaylaştıran elektrik enerjisinin kullanılabilir hâle getirilmesinde iletken maddeler mi yoksa yalıtkan maddeler mi daha önemlidir? ” SONUÇ: ... Çevrelerinden iletken ve yalıtkan maddelere örnekler verebilirler... Metaller gibi üzerinden elektrik enerjisinin geçişine izin veren maddeler iletken olarak adlandırılır...................................... 5............ Kablonun içinin metal tel olduğunu günlük tecrübelerimizden de biliriz. 7............................ Çünkü................ Aşama Aşağıdaki maddelerden hangilerinin iletken........... Aşama ‹letken nedir? Yalıtkan nedir? Açıklayalım........... Çünkü elektrik enerjisini iletir...................................... 1......Etkinlik :: Münazaraya Var m›s›n›z? 4 Etkinlik • Sınıfımızda dörder kişiden oluşan iletkenler ve yalıtkanlar grubu oluşturalım.......... demir . 9.................... ............................. ...... Elektrik enerjisi iletiminde genellikle bakır ya da alüminyum metali kullanılmasının........................................... 12 ... 6......................... Bulduğumuz iletken ve yalıtkan maddelerin isimlerini ilgili boşluklara yazalım................... Çünkü elektrik enerjisini iletmez................................ Bunları Biliyor muydunuz Öğrencilerin öğrendikleri bilgileri pekiştirmeleri amacıyla Çalışma Kitabı’ndaki “Kelime Avı” adlı 3.... seramik ya da cam yalıtkanlarla dev direklerden yalıtılır....................... Etkinlik : Kelime Av› I.............. altın ve gümüş gibi diğer metaller de iletir.................. Çünkü elektrik enerjisini iletmez..... Bu maddelerin isimlerini bulmaya ne dersiniz! Bunun için bulmacaya soldan sağa ve yukarıdan aşağıya bakalım........................................... altın..... Gruplarımız aşağıda verilen münazara konusunun tercih ettikleri yönünü savunsunlar. P O R S E L E N D L I K T K ‹ R L Ğ E E B E A C A M C I M S A T L P L A S T ‹ K K A Ğ I T S R A R O I L T S I Ğ ‹ K L P R S E R N E L P I U 4................................... bakır ya da alüminyum metalinin çok iyi bir iletken olmasının yanında kolay işlenebilir özellikte olmasından kaynaklandığı vurgulanır................. elektrik enerjisinin taşınmasında kullanılan teller hangi maddelerden yapılır? İletkenler ve Yalıtkanlar Elektrik anahtarına bastığımızda.................... ‹letkenler bakır..... etkinlik yaptırılır..... iletken tellerde demir gibi metallerin neden kullanılmadığı sorularak tartışma ortamı oluşturulur............. .... ........................................................... 3 83... ........... Bu bulgulara göre bazı maddelerin elektrik enerjisini ilettiğini bazılarının da iletmediğini söyleriz..... ....... porselen.. Etkinlikte devrenin açık olan test uçlarına plastik ataş ve cam gibi bazı maddeler yerleştirilerek devre tamamlandığı hâlde ampul ışık vermedi...... Elektrik enerjisini iletmeyen bu tür maddeler yalıtkan olarak adlandırılır.................................... Sizce..... Çünkü elektrik enerjisini iletir.............. ................................ 8.......... Duvardaki prizden gelen elektrik enerjisinin.......... Hafif ve ucuz olduğu için tercih edilen alüminyum teller........................ cam......................................................... 11.... fiekildeki masa lambası kablosunun iç kısmında iyi bir iletken olan bakır tel kullanılmıştır........................ .... ... hangilerinin yalıtkan olduğunu bulal›m................................................... ........................... çoğunlukla alüminyumdur.................................... II............... • Sınıfımızdaki diğer öğrenciler de seyirciler olarak soracağı sorular ya da yapacağı katkılarla bu grupları desteklesinler.............. Yalıtkanlar ..... Bu metal tel olmasaydı........... .............................. ......................elektrik enerjisini iletmez................................................................................................... s 134 Yaşamımızdaki Elektrik 3......... Yal›tkan m›? 5 Etkinlik Numaralandırılmış kutucuklarda bazı maddeler verilmiştir....... plastik ......... Münazara sonucu değerlendirilir...................... Elektrik enerjisini bakırın yanında demir............................... Burada kablonun dışı ile içinin birbirinden farklı olduğu görülmektedir............................................................

. Maçın oynandığı toprak sahanın yanında yapımı süren ve korkuluklarında elektrik kaynağı yapılan bir halı saha var........ Bu yüzden elektrikli aletlerin sıvılardan uzak tutulması gerekir.................... Katı ve sıvıların iletkenlik özelliklerini öğrenen öğrenciler.............................................. A....... .Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? Yaşamımızdaki Elektrik Etkinlikte devrenin test uçları sırasıyla tuzlu su ve sirkeye daldırıldığında ampul ışık verirken. Etkinlik: Münazaraya Var mısınız? Sınıfta üye sayısı 4 olan iki grup oluşturulur ve her gruptan birer sözcü seçilir........ 135 ................. Kâğıthane’ deki bir spor tesisinde 12–16 yaşlarındaki gençlerden oluşan amatör küme maçı sırasında... top oynayan 3 çocuk ve antrenörleri hayatını kaybederken. ............................ etkinlik yaptırılır........A muhabirine olayı şöyle anlattı: “Benim takımım da turnuvada oynadığı için maçı izliyordum............................. Onların bu kavramlarla ilgili bilgilerini genişletmek için elektrik enerjisinin kullanım alanlarına ulaşmasında iletken ve yalıtkan maddelerin nasıl kullanıldığı..................................................... soyunma odasından geçip halı sahaya uzanıyor............ Yalıtkan mı? Bu etkinlikle öğrencilerin dikkatleri günlük hayatta kullandığımız iletken ve yalıtkan maddelere çekilir......................... Bu tellerin iletken olduğu ve bu tellerin direklere temas eden kısımlarında cam..................... bir anda etrafımızın aydınlandığına ve ardından gelen gök gürültüsüne tanık olmuşuzdur.......................... elektrik çarpması sonucu 4 kişi hayatını kaybetti..... suyun elektrik enerjisini iletmesidir. Yapacağım işlemde bunları değiştirmeliyim: ............. 2 çocuk da çeşitli yerlerinden yaralandı.......... Bu kabloların çıplak ucu........ Bu nedenle öğrenciler yüksek gerilim hatlarından uzak durmaları konusunda uyarılmalıdır.............. s ‹tfaiyeciler............... elektrik kaçağı sonucunda meydana gelen yangınlara müdahale etmeden önce elektrik şalterini kapatırlar... Buna örnek olarak yıldırım ve şimşek olayları gösterilir........ Gruplardan biri yaşamımızı kolaylaştıran elektrik enerjisinin kullanılabilir hâle getirilmesinde iletkenlerin daha önemli olduğunu savunurken diğer grup yalıtkanların daha önemli olduğunu savunur.......... 4..................................... Bu tür yangınları söndürmede içerisinde hazır kimyasal söndürücülerin bulunduğu yangın söndürme tüplerinden faydalanılmalıdır.... elektrik santrali adı verilen tesislerde üretildiği ve bu tesislerden evlerimize...... Yalıtkan sıvılar yüksek elektrik enerjisinin etkisiyle iletkenlik kazanır. Bu seviyede sadece gazların normal şartlarda yalıtkan olduğu........... Yapacağım işlemde bunları değiştirmem gerekmez: .................’’ 84............................................ yağmurla oluşan su birikintisine temas eden kopmuş elektrik telleri faciaya neden oldu. halı saha ile toprak sahanın arasındaki bir su birikintisine değmiş........................................ Çünkü: .... Münazara sonunda sınıfın çoğunluğu tarafından kabul gören teze ilişkin öğrencilerin kişisel görüşlerini etkinlikteki ilgili yere yazmaları istenir.............................................. Etkinlik: ‹letken mi. Yalıtkan mı?” adlı 5.................................................... Çünkü tuzlu su ve sirke elektrik enerjisini iletir.. Etkinlik Bir cismin iletken ya da yalıtkan olduğunu anlamak için hangi işlemleri yaparız? Nasıl bir test devresi kurmalıyım? ‹htiyacım olan devre elemanları nelerdir? Yapacağım plan için bana yardım eder misin? 5............... Yapacağım plan: ..... 135 Yaşamımızdaki Elektrik 6................ ........................ Çalışma Kitabı’ndaki “Kelime Avı” adlı 3........ yangının büyümesine ve yeni yangınlara sebep olabilir.. okullarımıza................ Çığlıkları duydum ve durumu anlayıp hemen koşarak şalteri indirdim... Sıvılarla katıların iletkenliğini ve yalıtkanlığını öğrenen öğrencilerin genel bir pekiştirme yapmalarını sağlamak için Çalışma Kitabı’ndaki “İletken mi. Kâğıthane’ de bir spor tesisinde oynanan amatör küme maçında........ ‹htiyaçlarım: ............................. Elektrik yangınlarını şalteri kapatmadan suyla söndürmeye çalışmak.................... ............................. Öğrencilerin ilgisini çekmek için “Benjamin Franklin Çok Şanslıydı” metni okutulur.... Yağmurla gelen facia! Sağanak yağış İstanbul’da can kayıplarına neden oldu.... seramik gibi yalıtkan maddeler kullanıldığı kitaplarındaki fotoğraftan da yararlanılarak vurgulanmalıdır................................ Günlük yaşantıda iletken ve yalıtkan maddelerden nasıl yararlanıldığını öğrenen öğrencilerin bu maddelerin hayatımızda çok önemli bir yere sahip olduğunu kavramaları için Çalışma Kitabı’ndaki “Münazaraya Var mısınız?” adlı 4................................................. 5 Genişletme Aşaması Öğrencilere şehir cereyanının.......... Acaba Gazlar da İletken midir? Fırtınalı bir günde............. etkinlik yaptırılır..... şekerli su ve saf su ise iletmez........... Bunun nedeni.......................................... s Yukarıdaki gazete haberine göre ıslak ortamların kuru ortamlardan daha riskli olduğunu söyleyebilir miyiz? Bunları Biliyor muydunuz ? 6 85...... iş yerlerimize kadar iletken teller vasıtasıyla taşındığı vurgulanmalıdır...................................... saf su ve şekerli suya daldırıldığında ışık vermez....... Bu olayın nedenini hiç düşündünüz mü? Bir elektrik enerjisi boşalması olan yıldırım ve şimşek.... Oyuncular soyunma odasından çıkıp otomobillere giderken olay oldu.. Burada havanın yalıtkan olduğu ancak belli durumlarda iletken hâle gelebileceği vurgulanır................................................................... Sanırım bu uygun bir test olacak...... Etkinlik ::Problem Çözme 6.......... Olayda....................................................................................................... Edinilen bilgiye göre. ......... Planlama Basamakları Problem: ........ 85 Sonuca ulaşmak için ne yapmalıyım? Öğrencilerden gelen cevaplar değerlendirilir................................ Metnin resmi inceletilebilir ve bir gaz olan havanın özel şartlarda iletken hale geçtiği söylenebilir................................. Ama iş işten geçmişti....................................................... Ancak yalıtkan sıvıların da belirli şartlar altında iletken hâle gelebileceğini unutmamak gerekir............. Aydınlatmada kullanılan floresan lambaların ve reklam tabelalarında kullanılan neon lambaların gazların özel koşullarda iletkenlik kazanmasının bir sonucu olarak ışık verdikleri vurgulanır..... etkinliği tamamlayan öğrenciler iletkenlik ve yalıtkanlığın ne olduğunu öğrenmiş olurlar. “Bunları Biliyor muydunuz?” metni okutularak açıklanır........ normalde yalıtkan olan havanın iletkenlik kazanması sonucu meydana gelir.......... gaz hâlindeki maddelerin iletkenliği konusunu da düşünebilirler................. Görgü tanığı....... Öğrenciler çevrelerinde bu hava hatlarını görmektedirler................................................. fakat uygun şartlar sağlandığında iletken hâle gelebildiğinden bahsedilebilir....... Buraya giden elektrik kabloları.. Bu amaçla “Acaba Gazlar da İletken midir?” başlıklı metin okunur.........................

................ resim : ...... televizyon ve buzdolabı gibi şehir cereyanı ile çalışan birçok alet için aynı şeyi söyleyemeyiz..... öğrencilerin öğrendikleri bilgileri kullanarak gazete kupüründe verilen durumla ilgili yanlışları balığın üst kısmına.............. 136 ..... Öğrencilerin elektrik enerjisinden korunma yollarını gösteren bir poster ya da afiş hazırlamaları istenebilir........... 6....... Etkinlikte........ bir maddenin iletken mi yoksa yalıtkan mı olduğunu anlamak ve bilimsel bir problemin çözümünde izlenecek basamakların öğrencilere fark ettirilmesini amaçlamaktadır.... Aşağıda numaralandırılmış resimlerde.................. etkinlik yaptırılarak öğrencilerin elektrik enerjisinin tehlikelerine karşı alınması gereken önlemleri kavramaları sağlanır......................... devrede elektrik enerjisi olmamalıdır.... Etkinlik: Problem Çözme Bu etkinlik Öğretmen Kılavuz Kitabı’nın 135....................... Elektrikli cihazları tamir ederken..... Yine duy................... Bozulmuş prizler yenileri ile değiştirilmelidir. 1752 yılında...................... Onun fikirleri günümüzde bile kullanılan birçok icada ilham kaynağı oldu. Her yıl birçok kişinin elektrik çarpmaları sonucu öldüğü veya sakat kaldığı vurgulanır... Aydınlatmada kullanılan floresan lambalar ve reklam tabelalar›nda kullanılan neon lambalar.... priz ve elektrik anahtarı gibi araçların elektrik yalıtımı da aynı maddelerle sağlanır.... 3.. Ancak günlük hayatta kullandığımız ütü.......... resim : ...................... sayfasındaki güvenlik önlemlerin yazılı olduğu uyarılar gözden geçirilir.. Elektrik enerjisinin günlük yaşantıda çok önemli bir yere sahip olmasının yanında tehlikelerinden de bahsedilmelidir... uzaktan kubirçok elektrikli manda cihazı ve kasetçalar alet neden yalıtkanla gibi birçok alet pil ile çalışır. Araştıralım............ 1 2 3 4 5 6 8. Bu etkinlik................................ Her bir durumda yapılan hatayı görüp buradaki davranışın doğrusunu ilgili numaranın karşısına yazalım........................ Fırtınalı bir havada ucuna metal anahtar bağladığı bir uçurtmanın yükselmesini sağlayarak yıldırım çarpması sonucu anahtardan kıvılcımlar çıktığını gözledi. priz ve değişik elektrikli aletler getirilerek bu aletlerin yalıtkan kısımları ve nasıl yalıtıldıkları gösterilebilir.. 136 7............ Bir prize birden fazla fiş sokulmamalıdır.... ampül değiştirirken..... etkinlik yaptırılır........ Benjamin Franklin Çok fianslıydı Benjamin Franklin........... Nitekim Franklin’den sonra aynı deneyi Avrupa’da tekrarlayan üç bilim insanından biri hayatını kaybetti.... öğrencilerin evlerinde ve çevrelerinde gördükleri elektrikli ev aletlerini ve bunların tamirini yapan kişilerin araç gereçlerini gözlemleyerek bunların yalıtım biçimlerini araştırmalarıdır..... Benjamin Franklin gerçekten çok şanslıydı......... öğrencilerden planlama basamaklarını doldurmaları istenir.............. 86 Yıpranmış kablolar yenileri ile değiştirilmelidir........... Elektrik güvenliği konusunda Çalışma Kitabı’ndaki “Balık Kılçığı” adlı 8.. kaplıdır? Piller düşük elektrik enerjili olduğundan bizim için tehlike oluşturmaz............ plastik... Elektrik kablolarının yanında yanıcı ve ısıtıcı cihazlar kullanılmamalıdır................ Bu çok tehlikeli bir deneydi.. etkinlik yaptırılır............. Böylece öğrencilerin 4............ Problem çözme yönteminin birçok yolu vardır. bakalit ve kauçuktur............ Bu kabloların neden farklı teknik ve malzemelerle yalıtılmış oldukları ve nerelerde kullanıldıkları tartışılabilir.......... yıldırımın bir elektrik enerjisi boşalması olduğunu gösterdi....... bazı hatalı kullanım ve davranışlar verilmiştir... Etkinlik: Bal›k K›l盤› Bu etkinlikte amaç. Yalıtım amacıyla en çok kullanılan maddeler...... 1706 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde doğdu............................................................ Etkinlik: Hatalar› Düzeltelim Bu etkinlikte öğrencilerden altı hatalı davranışı bulup bu davranışların doğrusunu yazmaları istenmektedir.............. resim : . Öğrenci problemini çözmek için bir plan yapmalıdır............. duy............................... Nemli ortamlarda elektrikli cihazlar kullanılmamalıdır............ resim : . Elektrik olaylarını ayrıntılı olarak inceleyen ilk bilim insanıdır........... 6... porselen.......Öğrencilerin iletkenlik ve yalıtkanlık konusuyla ilgili yeni öğrendikleri bilgilerle bir problem durumunu çözebilmeleri için Çalışma Kitabı’ndaki “Problem Çözme” adlı 6....... Bu nedenle elektrikli aletleri kullanırken çok dikkatli olunması gerektiği hatırlatılır ve Ders Kitabı’nın 137..... 5.. sınıf fen ve teknoloji dersinde öğrendikleri elektrik güvenliği konusu pekiştirilir...... Herhangi bir elektrikli aletin fişini bu maddelerle yalıtılmış kılıfından tutarak prize takarız........................ Çünkü ıslak ip elektrik enerjisini iletip kendisini çarpabilirdi.. 7....... resim : ........ gazların özel koşullarda iletkenlik kazanmasından yararlanılarak yapılmıştır......... resim : . Sınıfa fiş. Bu önlemlerden birisi de yalıtımdır............ Etkinlik : Hatalar› Düzeltelim Elektrik enerjisini kullanırken hatalı veya dikkatsiz davranmak üzücü sonuçlar doğurabilir..... 1.... Öğrencilerin hazırladıkları araştırma ödevi değerlendirildikten sonra kendilerine tekrar verilerek ve arkadaşlarıyla bu ödevleri paylaşmaları istenebilir.............. Hazırlanalım Burada amaç.. Yalıtkanlar Sizi Korusun Acaba kullandığımız El feneri. Yüksek enerjili şehir cereyanı ile çalışan aletlerin kullanımı sırasında doğabilecek tehlikeleri engellemek için bazı güvenlik önlemleri alınır... Ayrıca farklı amaçlar için üretilmiş kablolar da getirilebilir....... Çalışma Kitabı’ndaki “Hataları Düzeltelim” adlı 7.. Üzerinden elektrik enerjisi geçen çok sayıda tel ve düzenekten oluşan elektrikli ev aletleri yapılan yalıtım sayesinde güvenli biçimde kullanılır....... 4........ yapılan yanlışlıkları giderecek çözüm önerilerini ise balığın alt kısmına yazmalarını sağlamaktır... 2.. sayfasında yer almaktadır......................

..... Ellerimiz ıslak iken elektrikli aletlerden uzak duralım.............. Evlerimizde kullandığımız su iletkendir.. Onu kurtarmaya gelen bilinçsiz torunun akibeti de aynı olunca oğlu eline geçirdiği kuru tahta parçasıyla faciayı önledi... Bir elektrik prizine aynı anda birden fazla fiş takmayalım.......... Bu sorulara aşağıdaki cevapların verilmesi beklenmektedir.............. kullanılan yerin özelliği ve ilettikleri enerji miktarına bağlı olarak farklı teknik ve malzemelerle yalıtılır.................................................. s Yıpranmış kabloları.................... Islak elle elektrik prizlerine dokunmak neden tehlikelidir? 3.... ............. ............ elektrik kaçağın dan dolayı......... Elektrikli aletlerde ve elektrik kablolarında başvurduğumuz bunca yalıtım önlemlerine rağmen enerjinin yanlış kullanımından dolayı bazı elektrik kazalarının yaşandığını zaman zaman duyarız..................................................................................................................... Elektrik enerjisine kapılan kişiler mutlaka iyi bir yalıtkan ile kurtarılmalı Çamaşır teli kesinlikle elektrik direklerine bağlanmamalı Elektrik direklerinin yanında bulunulmamalı.............. Islak elle elektrik prizlerine dokunduğumuzda elimizdeki su damlacıklarının iletken tele ulaşması durumunda çarpılma riskimiz vardır.............. ..... Takılması hâlinde kablolar aşırı derecede ısınıp yangına neden olabilir......... Ayrıca altın ve gümüş gibi diğer iletken metallere göre ucuzdur............... çünkü yıldırım çarpabilir................ Fişin güvenli kullanımı için iletken ve yalıtkan kısımların önemini açıklayalım................... üzerinden elektrik enerjisi geçen bir iletkenle arada bir yalıtkan olmadan doğrudan temas edilmesi durumda meydana gelir.. kavramların doğruluğunu kontrol ederler................. 87 ......... 137 Kablonun içi iletkendir................ ninesinin herhangi bir yalıtkan malzeme kullanmadan kurtarmaya çalışması Elektrik enerji hattının bahçeden geçmesi Notlarım ve Düşüncelerim ............................... s fiEH‹R CEREYANI ‹LE DENEY YAPMAYALIM! Kendimizi De¤erlendirelim Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım...................... 8 87............ • Bir sonraki konuya geçmeden önce yalıtkan maddelerin hangi amaçlarla nasıl kullanıldıkları konusunda öğrencilerin çevrelerini gözlemlemeleri istenir... Yazılan özetlerden birkaçı okutularak dönüt verilir....................... Diğer öğrencilerin de bu doğrultuda kendilerinde bulunan eksiklileri gidermeleri istenir.... ............ Verilen cevaplardaki eksik ve yanlışların giderilmesi için öğrenciler Ders Kitabı’ndaki ilgili sayfalara yönlendirilir............................................................................................... az daha yaşlı kadının hayatına mal oluyordu....Elektrik enerjisinin iletilmesini sağlar...... Yaşlı kadın yıkadığı çamaşır ları yağmurun dinmesiyle tele asarken elektrik enerjisine kapıldı...... Bir sonraki ders için “İletkeni Değiştir Ampulün Parlaklığı Değişsin” konusunun okunması tavsiye edilir... Elektrik enerjisi prizlerine.................. açık alanda oynamayalım ve suda yüzmeyelim... Fişin dış kısmı plastik yalıtkandır ve onu tuttuğumuzda çarpılmamızı önler............... Bunları Biliyor muydunuz ? 7 Yukarıdaki resimlerde görüldüğü gibi kablolar................................... Alüminyum ve bakır iyi iletkenlik özelliği göstermesinin yanında kolay bükülebilir ve hafif olması nedeniyle iletken tel yapımında tercih edilir... Yararlı olan elektrik enerjisinin bizim ve çevremizdekilerin güvenliğini tehdit etmemesi için aşağıdaki kurallara uymayı alışkanlık haline getirmeliyiz... Bu gözlemlerini bir sonraki konuya başlamadan önce sınıfta sunacakları söylenir....................................................................... 137 ........... oyun oynanmamalı . .. 3............................ Bir metal çubukla prizden elektrik enerjisini kablodaki iletken tele iletir.... Fırtınalı ve yağmurlu havalarda ağaç altında durmayalım.... Konu Biterken • Öğrencilerden katıların ve sıvıların iletkenlik ve yalıtkanlık özellikleriyle ilgili neler öğrendiklerini kendi cümleleriyle defterine yazmaları istenir...................... Etkinlik : Bal›k K›l盤› B‹L‹NÇS‹ZL‹K AZ DAHA ‹K‹ CAN ALIYORDU ! Bahçedeki elektirik direğine bağlanmış olan çamaşır teli................... Elektrik çarpması........................ 1................ Banyo ve buna benzer ıslak ortamlarda elektrikli aletleri kullanmaktan kaçınalım................ Yakınlarında uçurtma uçurmayalım ve çeşitli nedenlerle koparak sarkan tellere yaklaşmayalım.................... elektrik fişlerinden başka hiçbir şey sokmayalım........... 86............... kırık fiş ve prizleri kullanmayalım......... Elektrik iletim hatlarından uzak duralım...... .......... Bu fişin iletken ve yalıtkan kısımlarını belirleyelim.....Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? Yaşamımızdaki Elektrik Değerlendirme Aşaması • “Kendimizi Değerlendirelim” Soruları Öğrencilerin kendilerini değerlendirmeleri için konu bitimindeki soruların cevaplarını defterlerine yazmaları sağlanır. 2................................................ Çamaşır telinin elektrik direğine bağlanması Torunun..... Yandaki resimde açık durumda bir elektrik fişi görülmektedir....................................... ......................................... Yaşanmış bir olaydan alınan yandaki gazete küpüründe faciaya davetiye çıkaran bazı hatalar›n yapıld›¤› anlafl›lmaktad›r...................... Yaşamımızdaki Elektrik 8.......... • “Kendimizi Değerlendirelim” Sorularının Cevapları 1............... • Öğrenciler defterlerine yazdıkları anahtar kavramlara dönerek........... Yapılan bu hataları balık kılçığının üstünde verilen kutucuklara......... Bu yüzden elektrikli araçlarda kullanılan yalıtkan ile elektrik enerjisinin vücudumuz üzerinden toprağa geçmesi ve bunun sonucunda doğabilecek ölümcül kazalar da önlenmiş olur........ Elektrik kablolarında neden genellikle bakır ya da alüminyum teller kullanılır? 2.................................................... bu hatalar› giderecek çözüm önerilerimizi de alt kutucuklara yazalım..

bir kısmım›z da iletkenin cinsine bağlı olup olmadığını test edecek bir devre tasarlayal›m. aynı cins teller (nikel-krom) ◆ uzunlukları aynı.9 Ampulün içindeki telin neden ışık yaydığı 8. Devredeki ampulün parlaklığını değiştirebilmek için basit bir reosta modeli tasarlar ve yapar (FTTÇ-5). dik kesit alanı ve cinsinin değiştirilmesiyle değişebileceğini deneyerek fark eder (BSB-13. Öğrencilere konu sonunda bu kavramlara tekrar dönecekleri hatırlatılır. ‹nceleyelim Ampulün Parlaklığını Değiştirmenin Birkaç Yolu Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ pil (1.9. Direncin değerinin artması veya azalmasının ampulün parlaklığını nasıl değiştirdiğini deneyerek keşfeder (BSB-30. 2. Bir boş sayfa açarak bu sayfaya anahtar kavramla ilgili düşündüklerini listelemeleri ve geri kalan zamanda birbirleriyle düşüncelerini paylaşmaları söylenir. grup 2.8 Ohm yasasının ispatı 7. Fener 4. Aşağıdaki el fenerlerinde kullanılan pil ve ampuller özdeştir. grup Sonuca Varalım • ‹letken telin uzunluğu. dik kesit alanına ve cinsine göre değiştiği sonucuna varır (BSB-31). 2. Mert elektrikçinin çalışmasını dikkatle gözlemlerken kullanılan kabloların değişik renklerde olduğunu ancak hepsinin içinde bakır tel bulunduğunu fark etmişti. İletkenlerde elektrik enerjisinin iletimi ile ilgili olarak öğrenciler. • Değişkenlerimizi ve tahminlerimizi örneği aşağıda verilen çizelgeye kaydedelim. 31).5 V) ◆ duy ◆ bağlantı kabloları ◆ kalınlığı aynı. grup 3. dik kesit alanı ve cinsi ile ampulün parlaklığı arasında nasıl bir ilişki vardır? AÇIKLAMALAR 138 Ampul 3. . sınıfta verilecektir. Bu konuda ise devredeki iletken teli değiştirerek (cinsini. Etkinlik Gözlemleyelim. 2.2. pil sayısını ya da ampul sayısını değiştirerek ampulün ışık şiddetini değiştirmeyi bilmektedirler. Fener 3. 2. fiehre elektrik taşıyan tellerin alüminyumdan yapıldığını biliyordu. 2. sıra elektrik tesisatının döşenmesine gelmişti. 2. 2. Ön Bilgileri Yoklama ve Merak Uyandırma Aşaması • Anahtar Kavram Öğrencilere anahtar kavram ile ilgili ne bildikleri sorulur. Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdikleri zorluğu “direnç” olarak ifade eder. kalınlığını) ampulün ışık şiddetini değiştirmeyi. sınıfta verilecektir. Direnç kavramı elektrik enerjisi iletiminden yola çıkılarak izah edilecektir. Ampulün Parlakl›¤› De¤iflsin • Konuya Başlarken 2. Acaba elektrik enerjisi iletiminde neden alüminyum ve bakır teller tercih ediliyordu? Mert bunları düşünürken fen ve teknoloji dersinde öğrendikleri aklına geldi. • Gözlemlerimizi tahminlerimizle karşılaştırarak ampulün parlaklığının iletkenin boyuna. boyunu. 2. Bir iletkenin direncini ölçer ve birimini belirtir.7. dik kesit alanına ve cinsine bağlı olup olmadığıyla ilgili bir yargıya varalım. Büyükbabası yeni yaptırdığı evin duvarlarını ördürmüş. dik kesit alanları farklı. 2. • Tasarladığımız devrelerin şemalarını defterimize çizelim. devredeki iletkenin uzunluğu. 2. • Gruplardan bir kısmım›z ampulün parlaklığının iletkenin uzunluğuna. Ampulün parlaklığı ile ilgili tahminlerini test edecek bir deney tasarlar ve kurar (BSB-16). Ampulün Parlaklığı Değişsin ‹letkeni De¤ifltir.Elektrik devrelerinde genellikle bakır tel kullanılmasının sebebi nedir? .6.Elektrik devrelerinde kullanılan tellerin boyu ya da kalınlıkları değişirse ampulün parlaklığı değişir mi? gibi sorularla konuya giriş yapılır. bir kısmım›z iletkenin dik kesit alanına (kalınlığına). Acaba ampul parlaklığını değiştiren başka faktörler de var mıydı? KAZANIMLAR 2. uzunlukları farklı.3. Bir iletkenin direncinin uzunluğuna. Alternatif Etkinlik: Pil Say›s› ve‹liflki Parlakl›¤› Aras›ndaki • Öğrenciler Neredeler Nereye Gelecekler? Öğrenciler daha önceden basit elektrik devresi kurmayı. 14. Burada sadece birim olarak verilecektir.5 V) ◆ ampul (1. Grup ad› De¤ifltirilen de¤iflken Sabit tutulan de¤iflken Tahminimiz Gözlemimiz Sonuç 1.11.1. 2. Sınırlamalar Elektrik akımı kavramı 7.Pil ya da ampul sayısını değiştirmeden ışık şiddetini değiştirebilir miyiz? . 15. Anahtar Kavram direnç Mert yaz tatilinde ailesiyle büyükanne ve büyükbabasının köyüne gitmişti.10.5. Öğrendiklerine göre bir devredeki ampulün parlaklığı kullanılan pil ve ampul sayısına göre değişiyordu. aynı cins teller (nikel-krom) dik ◆ 1 m uzunluğunda kesit alanları aynı olan ir ve bakır teller dem Bunları Yapalım • Ampulün parlaklığını etkileyen faktörleri belirlemek için beşer kişilik gruplar oluşturalım. Ampulün de bir iletken telden oluştuğunu ve bir direncinin olduğunu fark eder.8. 2. Fener Parlak Az Parlak 138 . [!] Uyarı Öğrencilere dik kesit alanının ne demek olduğu açıklanır. her devre elemanının bir direnci olduğunu öğreneceklerdir. devre elemanlarını.4. Yalıtkanların direncinin iletkenlere göre çok daha büyük olduğunu ifade eder. 31). • Konuya Giriş Öğrencilerden konu girişindeki resmi incelemeleri istenir. Fener 2. sınıfta verilecektir. Çok Parlak 1. Buna göre ampullerin parlaklıklarıyla ilgili düşüncelerinizi çizelgeye “X” işareti koyarak kaydediniz. Bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının nelere bağlı olduğunu tahmin eder. Devre elemanlarının iki uçlu olduğunu gözlemler ve her birinin belirli bir direnci olduğunu ifade eder.‹letkeni Değiştir. 2. Bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının.

.............. Direnç kavramı aşağıdaki resimlerde görüldüğü gibi pürüzlü ve pürüzsüz yüzeylerdeki arabanın hareketine benzetilerek de anlatılabilir.......... dik kesit alanına (kalınlığına) ve cinsine bağlı olduğu ifade edilir.............. enerjisine direnç gösteremeyen bir devre elemanının yanmasından başka bir şey değildir............. Bütün elektrikli aletler belirli bir dirence sahiptir. bak›r tele göre.. konumunda iken ampul en parlaktır. Öğrencilerin ön bilgilerini pekiştirmek amacıyla alternatif olarak “Pil Sayısı ve Ampul Parlaklığı Arasındaki İlişki” adlı 3........ Hemen anahtarlar açılır......konumunda iken ampul az parlaktır.... bazıları da zor iletir................... Bütün iletkenlerin bir dirence sahip olduğunu öğrendik...... alternatif etkinlik yaptırılabilir.. Etkinlik: Ampulün Parlaklığını Değiştirmenin Birkaç Yolu 9 88.............konumunda iken ampul parlaktır... Çünkü ............................. Etkinlik : karşı gösterdikleri zorluktur... Devrelerde bağlantı kablosu olarak kullanılan telin cinsinin yanında uzunluğunun ve dik kesit alanının da ampulün parlaklığını etkileyen bir faktör olduğunu gördük. Açıklama Aşaması 139 Etkinlikler yapıldıktan sonra “Direnç Nedir?” başlıklı yazı okutulur. demir ve bak›rdan daha kötü bir iletkendir........... elektrik enerjisi iletimine karşı Bakır tel Nikel-krom tel gösterdiği zorluk........... Etkinlik: Tahmin Edip Açıklayalım Öğrenciler bakırın nikel-kromdan daha iyi iletkenlik özelliği gösterdiğini öğrendiler........... 9.. Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdikleri bu zorluk direnç olarak adlandırılır....... elektrik devrelerinde bağlantı kablosu olarak farklı metaller kullanılabilir.... cinsleri farklı iletken tellerin ampul parlaklığına olan etkilerini araştırırlar..... 2 Atafl................................. Bu yüzden bir elektrikli cihazda kullanılacak her devre elemanının uygun dirence sahip olması önemlidir........ iletken veya yalıtkan diye nitelendirebiliriz................. onların elektrik enerjisine 11... Bu nitelendirmedeki ölçü.... pürüzlü yüzeyde daha az yol alacaktır.. Telin uzunluğu arttıkça parlaklık azalırken.................. etkinlik yaptırılır..... demir ve nikel-krom telden daha iyi bir iletkendir. Bu etkinlikteki tellerin iletkenlik özelliklerine göre ampulün parlaklık sıralamasını doğru yapmaları beklenmektedir.... ...... er e- 9... sınıf fen ve teknoloji dersinde bir devredeki ampulün parlaklığını pil ve ampul sayısına göre değiştiğini öğrenen öğrenciler bu etkinlikle bu bilgiyi pekiştireceklerdir..) Bu etkinlik için öğrenciler beşer kişilik gruplara ayrılırlar.............. bazı iletkenler kolay iletirken............... kullanılan metal tellerin iletkenlik özelliği birbirinden farklıdır. uzunluğunun ve dik kesit alanının ampulün parlaklığına etkisi çizelgeye kaydedilir.. diğer bir kısmı dik kesit alanları ve cinsleri aynı boyları farklı..... Direnç Nedir? Maddeleri sahip oldukları dirence göre. k›sa tele göre. Bu sebeple nikel-krom bağlantı telinin kullanıldığı devrelerdeki ampulün parlakl›¤› daha azdır.. En iyi iletkenin bile bir direncinin olduğu vurgulanır... (Önerilen süre: 20 dk.. ancak uzun telin ince telin nikel-krom telin daha büyük dirence sahip olduğunu da unutmamak gerekir........... Çünkü ... Elektrik enerji iletiminde iyi iletkenlerden biri olan bakır telin kullanıldığı (Gümüş daha iyi iletken olmasına rağmen pahalı olduğu için kullanılmaz. üzerinden geçen elektrik Nikel-krom telin direnci büyüktür.. Direncin birimi Ohm’dur (om) ve (Ω) ile gösterilir............... Ancak....... bakır telin elektrik enerjisi iletimine karşı gösterdiği zorluktan daha büyüktür..Direnç Nedir? Yaptığımız etkinliklerde de görüldüğü gibi...................... başlar kötü kötü düşünceler.......................... 139 ........ Eğik düzlemin aynı yüksekliğinden bırakılan araba... bakır..... Tüm devre elemanları elektrik enerjisinin iletimine karşı direnç gösterir.) belirtilir... plastik.... kal›n tele göre.... Gruplardan bir kısmı boyları ve cinsleri aynı. Etkinlik sonunda iletken telin cinsinin.... 1 nikel-krom.. 3 Atafl............ 3 konumlarına getirilmesi durumunda ampulün parlaklığı ile ilgili tahminlerimizi boşluklara yazalım................... Atafl ........................... ancak bağlantı kablosu olarak kullanılan tellerin direnci çok azdır............ ... Etkinlik : Pürüzsüz yüzey pürüzlü yüzey Bir devredeki ampulün parlaklığının kullanılan iletkenin cinsine bağlı olduğuyla ilgili Çalışma kitabı’nda yer alan “Tahmin Edip Açıklayalım” adlı 9... Yandaki devrelerde kullanılan nikel-krom bağlantı telinin..... kalınlık arttıkça parlaklığın arttığı vurgulanır....... 2... nikel-kromdan daha iyi ancak bakırdan daha kötü bir iletkendir.... geri kalan kısmı ise boy ve dik kesit alanları aynı. Çünkü..... s Elektrik enerjisini.... Bakır telin direnci küçüktür............................... 3... Ampulün parlaklığının iletken telin uzunluğuna...... demir...... Cam...... Yükselen duman........... tahta gibi maddelerin direnci çok büyük olduğundan elektrik enerjisini iletmediği (ya da çok az ilettiği) ifade edilir........... Günlük hayatta televizyon arkasından ya da radyodan yükselen incecik bir duman hemen herkesi telaşa düşürür... 10........... Arasındaki ‹lişki 4 ve 5............... Alternatif Etkinlik: Pil Sayısı ve Ampul Parlaklığı 2.......... Etkinlik : Tahmin Edip Aç›klayal›m 1 2 3 nikel-krom demir bakır Yukarıdaki şekilde verilen elektrik devresinde ampul ve raptiye arasındaki iletken tellerin uzunluk ve dik kesit alanlar› aynı olduğuna göre ataflın sırasıyla 1.. . Bu zorluk iletkenlerin direnci olarak adlandırılır.... dik kesit alanları farklı. Bir de ortalıkta oldukça rahatsız edici bir yanık kokusu varsa panik daha da büyür.

. 2........ anahtar..... Bu cihazlara elektrik enerjisi taşıyan teller ise düşük dirençli bakır metalinden yapılır.............. konumu: ........ konumu: ............. Bu ifade sadece hangi maddelerin iletken ya da yalıtkan olduğunu akılda tutmak bakımından önemlidir.... 140 .... 88 10..................... duy ve iletken kabloya ihtiyacımız olduğunu ve bu devreye basit elektrik devresi denildiğini biliyoruz......... İstesek de istemesek de elektrik devresinin içindeki devre elemanları ısınır... Zaman zaman radyo ve televizyonlardan enerji hatlarından uzak durulması yönünde uyarılar yapılır.... 9............................. Ölçüm yapılırken direnç ölçme kablolarının yalıtkan saplarından tutulması gerekmektedir.. 10 88...... Bu tel üzerinden geçen elektrik enerjisinin çoğu ısıya dönüşür. konumu: ......... cam ve hava gibi maddeler bile belli şartlar yerine getirildiğinde bir ölçüde iletkenlik kazanabilir.... Bir elektrikli cihaz yapılırken cihazın kullanım amacına ve özelliğine göre uygun teller seçilir..... dik kesit alanı ile ters orantılıdır.... Direnç. Etkinlik :tellerverilen a ve b devrelerindeAtaflın sırasıyla 1.... Ataç 2 konumundayken ampül parlak.. saç kurutma makinesi ve su ısıtıcısı gibi cihazlarda kullanılan direnç tellerinin büyük dirençli olması gerekir......... 11 89..................... Ayrıca uzun bir telin direncinin kısa bir telin direncinden büyük olduğu belirtilir....... Direnç................ Bunun için uzun ve ince teller tercih edilir. etkinlik yaptırılır............. uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlı olduğunu dirençölçer yardımıyla gözlemlemektir... 1 2 3 2 3 1 a devresi a b Ataç 1 konumundayken ampül az parlak................................... Çünkü yalıtkan olarak bilinen plastik.. konumu: ...................... iletkenin boyu ile doğru... konumlarına arasındaki iletken nikel-kromdan yapılmıştır... 1............. elektriği ileten teller bile belli bir dirence sahiptir........... dik kesit alanına ve cinsine bağlı olduğunun kavratılmasıdır........ Etkinlik : Isıtıcılarda nikel-krom teller kullanılır... s Telin cinsi Küçük dirençli tel Büyük dirençli tel bakır nikel-krom Telin uzunluğu kısa uzun Telin dik kesit alanı büyük (kal›n tel) küçük (ince tel) 10... bir malzemenin elektrik enerjisine karşı koymasıdır.............. 3...... Bunun için kalın teller tercih edilir...... Buna neden olan dirençtir.... Bir iletkenin direnci sadece yapıldığı maddenin cinsine değil aynı zamanda yapısına da bağlıdır.......................... b devresi Ataç 1 konumundayken ampül en parlak.... direncin iletkenin cinsine........ 10.......... 2... etkinlik yaptırılır......... ampul.............................. Yandaki gibi bir elektrik devresi yapabilmek için pil...... Bütün elektriksel devre elemanları............... Isı üretmek için tasarlanmış cihazlarda nikel-krom teller kullanılır.... Ölçüm yapmadan önce yan sayfadaki resimlerden yaralanılarak ayar düğmesinin ve kabloların direnç ölçme pozisyonunda olmasına dikkat edilmelidir................ Bunun sebebi normalde yalıtkan olan havanın belirli şartlarda iletkenlik kazanmasıdır.......... Etkinlik : Sarkan elektrik tellerinden uzak durmalıyız.. s Büyük dirençli tel Küçük dirençli tel Küçük dirençli tel Büyük dirençli tel Genişletme Aşaması Elektrik enerjisi iletiminde bir miktar enerji ısıya dönüşür....................... bir iletkenin direncinin uzunluğuna......................... Ölçüm sonucunda bir iletkenin direnci yapıldığı maddenin cinsine.2 ve 3. sayfasındaki tel resimleri inceletilerek ince bir telin aynı metalden yapılmış ve aynı elektrik enerjisini taşıyan kalın bir tele oranla daha büyük bir dirence sahip olduğu vurgulanır.................................. Öğrencilerin bunu daha iyi kavrayabilmeleri için Çalışma Kitabı’ndaki “Ampullerin Parlaklığı Nasıl Değişir?” adlı 10... metal olmayan maddeler ise yalıtkandır..Bir iletkenin direncinin iletkenin cinsine bağlı olduğunu öğrenen öğrencilere Ders Kitabı’nın 139.... 140 Yalıtkanlar Her Zaman Yalıtkan mı? Genel olarak metaller iletken... Ataç 2 konumundayken ampül parlak..... Bu yüzden çeşitli nedenlerle koparak sarkan tellerden uzak durmamız gerekir.. getirilmesi durumunda ampülün parlaklığını tahmin edip yazalım.............. Çalışma Kitabı’ndaki “Bir İletkenin Direnci Nelere Bağlıdır?” adlı 11.... Ancak ısı enerjisine dönüşen miktar kullanılan malzemenin cinsine ve büyüklüğüne bağlıdır.... Etkinlik: Ampullerin Parlaklığı Nasıl Değişir? Bu etkinlikteki amaç. konumu: .... uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlı olduğu ölçümle gözlenecektir.......................... Etkinlik : Ampüllerin Parlakl›¤› Nas›l De¤iflir? Aşağıdaki şekilde ampuller özdeş olup atafl ile ampul 9..................... 11. Ütü......................... Etkinlik: Bir ‹letkenin Direnci Nelere Bağlıdır? Bu etkinlikte amaç..... konumu: ............ Nikel-krom yüksek dirence sahip bir iletken teldir.............................. 3. Ataç 3 konumundayken ampül az parlak.......... 1.................... Evlerimize elektrik enerjisi taşıyan tellerin küçük dirençli olması gerekir...... ‹letken olmayan maddelerin dirençleri iletkenlere göre çok büyük olduğundan onları yalıtkan olarak adlandırmak yanlış olmaz.. 10... Ataç 3 konumundayken ampül en parlak.................

Devre Eleman› Ad› Pil Sembolü Öğrencilerin iletken ve yalıtkan maddelerin dirençleri arasındaki ilişkiyi kavrayabilmeleri için “Yalıtkanlar Her Zaman Yalıtkan mı?” başlıklı yazı okutulur. Boy (cm) Direnç (ohm) II. Etkinlik : Bir ‹letkenin Direnci Nelere Ba¤l›d›r? Araç ve Gereç • aynı dik kesit alanına sahip farklı uzunlukta bakır teller (25 cm. etkinliğe geçilir. Fakat metal olmayan maddelerin direnci o kadar büyüktür ki elektrik enerjisinin çok azını iletirler. Etkinlik Gözlemleyelim. alüminyum ve demir teller • dirençölçer (Önerilen Süre: 15 dk. Bir devre elemanının direncini ölçmek için 3.000 1 0. 50 cm. kavramları daha eğlenceli bir şekilde pekiştirmelerini sağlamak için onlara “Göster Yaratıcılığını” adlı 12. alüminyum ve demir tellerin dirençlerini dirençölçer ile ölçüp bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. 75 cm) • farklı dik kesit alanına sahip 50 cm boyunda üç adet bakır tel • aynı uzunluk ve dik kesit alanında bakır. 000 000 000 000 125 Batarya Ampul Anahtar Kablo Acaba bütün devre elemanlarının direnci var mıdır? Bunu gözlemleyeceğimiz bir etkinlik tasarlayalım.‹letkeni Değiştir. Kullandığımız bilgisayar. ‹nceleyelim Devre Elemanlarının Direncini Ölçebilir miyiz? Araç-Gereçler Bunları Yapalım Araç ve Gereç • Devre elemanlarının dirençlerini nasıl ölçebileceğimizi ◆ değişik ampuller tahmin edelim. ve 75 cm uzunluklarındaki bakır tellerin direncini dirençölçer ile ölçelim. televizyon. Devre elemenları ve sembollerinin öğretilmesi için aşağıdaki resimden yararlanılabilir. • Ölçümlerimizi defterimize oluşturduğumuz bir çizelgeye yazalım. Bütün maddeler elektrik enerjisini iletir. radyo gibi elektronik aletlerde de çok farklı devre elemanları vardır. Ampulün Parlaklığı Değişsin Yaşamımızdaki Elektrik Elektrik devrelerini daha kolay çizmek için devre elemanları sembollerle gösterilir. 000 000 000 000 01 0. etkinlik yaptırılır.) Bu etkinlikte amaç öğrencilerinin devre elemanlarının da bir direncinin olduğunu ve bu direncin nasıl ölçüldüğünü kavramalarını sağlamaktır. 11. 89 141 . Cinsi Direnç (ohm) Bakır Alüminyum Demir ampul tel Öğrencilerin. Aşağıdaki tabloda bazı maddelerin iletkenlik oranları görülebilir. a iletken • Devre elemanlarının dirençlerini. ampul. 11. Daha sonra Ders Kitabı’ndaki “Devre Elemanlarının Direncini Ölçebilir miyiz?” adlı 3. Düzenek • 50 cm uzunluğunda ve farklı dik kesit alanlarındaki bakır tellerin direncini dirençölçer ile ölçüp bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. Bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. iletken ve yalıtkan özellik gösteren maddelerden yapıldığından. • Direncini sıfır olarak ölçtüğümüz devre elamanı var mıdır? Buna göre kullandığımız devre elemanlarının dirençlerinin olup olmaması ile ilgili nasıl bir sonuca ulaştığımızı açıklayalım. Etkinlik: Devre Elemanlar›n›n Direncini Ölçebilir Yaşamımızdaki Elektrik miyiz? 11. Madde Gümüş Bakır Alüminyum Çelik Su PVC Plastik Hava İletkenlik 66 000 000 64 000 000 44 000 000 5 500 000 0. 3. Dik kesit alanı Direnç (ohm) Küçük Büyük En Büyük 25 cm 50 cm 75 cm batarya anahtar • Aynı dik kesit alanında ve aynı uzunlukta olan bakır. anahtar ya da iletken teli incelediğimizde her birinin iki ucu olduğunu gözlemleriz. Sonuca Varalım • Bir iletkenin direnci uzunluğuna bağlı olarak nasıl değişir? • Bir iletkenin direnci dik kesit alanına bağlı olarak nasıl değişir? • Kullandığımız iletken tellerin dirençlerini büyükten küçüğe doğru sıralayalım. 50 cm. her birinin direnci farklıdır. Dolayısıyla metal olmayan maddelerin ilettikleri elektrik enerjisi ihmal edilerek onlara yalıtkan denilebilir. Etkinlik : NOT: Bu tablo sadece öğretmen içindir. Bu devre elemanları da birbirinden farklı direnç değerlerine sahiptir. pil pil anahtar ampul Bunları Yapalım I.000 000 1 0. Bu devre elemanları. Düzenek • Aynı dik kesit alanına sahip 25 cm. 141 Sonuca Varalım • Dirençölçerin tek ucunu tele dokundursaydık telin direncini ölçebilir miydik? Cevabımızın nedenini açıklayalım. Ölçüm yaparken dirençölçerin ucundaki plastik ◆ dirençölçer kısımdan tutalım. Birer devre elemanı olan pil. dirençölçer yardımıyla ◆ farklı boyutlard teller ölçelim.

.............. Pahalı olmayan bu alet piyasadan da okul imkânlarıyla temin edilebilir........................ 3) Eğer bu devrenin A noktasına bir ampul daha bağlarsak devredeki diğer ampulün parlaklığı nasıl değişir? Neden? .. Ohm’un çocukluğunun büyük bir bölümü erkek kardeşi ile babalarının çilingir atölyesinde geçmiştir........... a) b) c) d) 2) Her bir devre elemanının devredeki görevini yazalım............ 12................................... Ayrıca ayar düğmesi ile oynayarak uygun direnç ölçme konumuna getirilmesi gerekmektedir.................................... Burada her bir devre elemanının iki ucu olduğu belirtilir..... Ayar düğmesi direnç ölçme konumunda Kabloların direnç ölçme pozisyonu Bir ampulü yakından incelediniz mi? Eğer incelediyseniz bazı ampullerin içerisindeki sarmal teli fark etmişsinizdir............... Etkinlik : Göster Yarat›c›l›¤›n› Aşağıdaki akrostiş çalışmasını ünite ile ilgili bilgilerimizi kullanarak tamamlayalım.......... 4................ araştırmaları için kullanmış ve fizik alanındaki buluşlarına burada başlamıştır......... kendisini onurlandırmak için........ Bakır kadar iyi iletken olmayan tungsten metali yüksek dirence sahiptir. Ohm’un matematik ve fene ilgisini fark eden babası....... Ayrıntılı araştırma ev ödevi olarak verilebilir. s Kabloların direnç ölçme pozisyonu George Simon Ohm Kimdir? George Simon Ohm (Geork Zimon Om) 1789 yılında Almanya’da bir çilingirin oğlu olarak dünyaya gelmiştir.................... Etkinlik : 12............. daha sonra 1817 yılında Köln Lisesinde öğretmenliğe başlamıştır... R............................................ metal ve diğer atölye malzemelerini yakından tanıma fırsatı bulmuşlardır..............................................................Ayar düğmesi direnç ölçme konumunda evlerimizde tükettiğimiz elektrik enerjisini ölçen sayaçlar gibi aletler yapılmıştır......... Bilim insanlarının hayat hikâyeleri birçok öğrencinin ilgisini çeker................. akım ve voltu ölçebilmektedir. Ohm’un adı.......... Bu yüzden.................................. Aşağıda bu amaçla üretilmiş iki farklı tipte dirençölçer (ohmmetre) görülmektedir.................................... Lise döneminden sonra matematik ve fizik eğitimi almaya başlamıştır........ birçok elektrik olayını açıklamak için matematiksel bağıntılar içeriyordu....................... c)........................ .. 5 yıl sonra geri dönen Ohm...................... Maddi durumları iyi olmamasına rağmen babaları bilimsel kitaplar almaktan hiç vazgeçmemiştir........................ Alternatif Etkinlik: Devre Elemanlar› ve Görevleri A 13............... onun ilk matematik öğretmeni olmuştur............. Fakat direnç ölçerken multimetre kablolarının direnç ölçme pozisyonunda takılması gerekmektedir.................... d).. Analog dirençölçer Dijital dirençölçer 12 90............. Bu kitap..... Fakat maddi imkânsızlıklar sebebiyle eğitimine ara vererek özel öğretmen olarak ‹sviçre’de görev yapmıştır............................................. O zamanlar matematik.......... Büyük bir odayı aydınlatmak için çok ışık veren 142 Filaman NOT: Piyasadaki dirençölçerler genellikle multimetre şeklinde olup direnç... b)................. Böylece Ohmlar küçük yaştan itibaren tahta................................. Okul laboratuvarında dirençölçer cihazı yoksa çevredeki radyo-televizyon tamircilerinden ödünç alınabilir.................. bunun için dirençölçerin iki ucuna devre elemanının iki ucunun dokundurulması gerektiği belirtilmelidir................. Ohm’un kendi zamanına göre araştırma yapmada ve araştırmalarının sonuçlarını açıklamada çok başarılı olduğunu söyleyebiliriz...... fen bilimlerini açıklamada pek kullanılmıyordu....................... ‹...................... N.......................... D..................................................... letken............... Filaman çoğunlukla tungsten metalinden yapılır........................ Bir devre elemanının direncini ölçmek için uçlarını direnç ölçerin iki ucuna dokundurmak yeterlidir............. Dirençölçer denilen aletle devre elemanlarının direncinin ölçülebileceği...... eğitimini tamamlamış................. a)............................. Bugün “Ohm Kanunu” olarak bilinen çalışmasını 1827 yılında çıkardığı kitabında yayımlamıştır... 142 ............................... Yukarıdaki basit elektrik devresindeki her bir devre elemanının şeklini çizerek adını yazalım.... elektrik enerjisini ileten maddedir........................ Öğrenciler önceki yıllarda devre elemanlarını ve özelliklerini öğrenmişlerdir.................. Ç........................... E.............. Ampulde ışık oluşturmak için kullanılan bu tellere filaman denir............................ 1.. Bu görevi sırasında okulun o zamana göre iyi donanımlı laboratuvar imkânlarını..... öğrencilerin “direnç” kelimesinin harfleri ile başlayan ve öğrendikleri bilgileri içeren cümleler yazmalarıdır........................................ Bu yüksek direnci daha da artırmak için filamanın uzun ve ince yapıda olduğu dikkatinizi çekti mi? Evlerde kullandığımız ampuller farklı dirençlere sahiptir............................... Etkinlik: Göster Yaratıcılığını Bu etkinliğin amacı. Ohm’un hayat hikâyesi okunarak öğrencilerin bilime ilgileri arttırılabilir................... ölümünden yaklaşık 30 yıl sonra direnç birimi olarak kullanılmaya başlanmıştır............................................

Kısmi vakum oluşturmak için içerideki hava emilmişti. • değişik boylarda ampüller • Ampullerin direncini dirençölçer ile • dirençölçer ölçelim (dirençölçerin bir ucunu ampulün ucundaki yivli kısmın yanına. Alternatif Etkinlik: Ampullerin de Direnci Vard›r Günümüzde kullanılan bir ampul. • Tahmin ve ölçümlerimizi oluşturduğumuz çizelgeye yazalım. • Nikel-krom teli gergin şekilde destek ayaklara bağlayalım. Elektrik devrelerinde. Ampul 3. Mühendisler bir elektrik devresini tasarlarken devre üzerinden iletilmesi gereken elektrik enerjisini hesaplar ve gerekli yerlere bu sabit değerli dirençleri monte ederler. küçük odayı aydınlatmak için daha az ışık veren ampuller tercih edilir. 143 ampuller kullanırken. Alternatif Etkinlik: Ampullerin de Direnci Vardır Bu etkinlikle. Bunu hoparlöre bağlı bir direncin değerini Elektrik ve elektronik arttırarak gerçekleştiririz. örneğin argonla doldurulur. akkor haline o gelerek erimeden 3400 C’a kadar çıkabilen tungsten adlı metalden yapılır. • Bu devrenin test uçlarından birini nikel-krom telin bir ucuna sabitlerken diğer ucunu nikel-krom tel üzerinde yavaş yavaş hareket ettirelim. Çok ışık veren bir ampulün filamanı ile az ışık veren bir ampulün filamanını karşılaştıralım. Hava. küçük) 1. Büyüklerimizden yardım alarak evimizdeki farklı ampullerin filamanlarını inceleyelim. Elektrik Ampulü Nasıl Çalışır? Elektrik ampulünden ışık. Bu nedenle ampulün içi hava yerine tepkimeye girmeyen bir gazla. Ampul Ölçüm Sonucu 5. diğer ucunu da en alta dokunduralım). değeri değişebilen dirençlerin de kullanılması gerekebilir. etkinliğe geçilir. Ampul. Teller filamanı tutar.5 V) ◆ duy ◆ bağlantı kabloları ◆ iki adet destek ayak Bunları Yapalım: • Değişik tipte olan ampullerin filamanlarını gözlemleyerek dirençlerini en büyük. alternatif etkinlik yaptırılabilir. Her maddenin bir direnci olduğunu ve bu dirençlerin elektrik enerjisinin iletimine karşı zorluk gösterdiklerini öğrendik. • Devreye dahil edilen nikel-krom telin uzunluğunu artırdıkça ampulün parlaklığının nasıl değiştiğini gözlemleyelim. Bu anahtarlar hareket ettirilerek direnç değiştirilir. 5.‹letkeni Değiştir. ‹nceleyelim Bunları Yapalım • Devre elemanlarını kullanarak aşağıdaki gibi bir test devresi kuralım. büyük. Filaman. 13 90. devre üzerinden geçen elektrik enerjisini ayarlamak için özel olarak üretilmiş direnç adı verilen devre elemanları da vardır. Filaman kurumdan (kömürleşmiş bambu kıymıkları) yapılmıştı. Bu ampul. büyük ve Araç ve Gereç küçük olarak tahmin edelim. hoparlöre iletilen elektrik enerjisini azaltarak kısarız. öğrencilerin basit devre elemanlarının sembollerine bakarak onları tanımaları ve her bir devre elemanının görevlerini açıklamalarını beklemektir. Radyonun sesini ayarlamak devrelerde kullanılan ve özel istediğimizde ayarlanabilen dirençten yararlanırız. Etkinlik Ampulün Parlaklığını Ayarlayabiliriz Gözlemleyelim. Direncin anahtar aracılığıyla artırılması durumunda devreden iletilen elektrik enerjisi azalır ve lamba daha az ışık verir. Bazen bu sabit dirençlerin yerine. İlk elektrik ampulleri 1880 yılında gerçekleştirildi. Radyonun sesini. Sonuca Varalım • Bağlantı kablosunun nikel-krom tel üzerinde hareket ettirilmesiyle ampulün parlaklığının değişmesini nasıl açıklarız? Test devresi Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ pil (1. Alternatif Etkinlik: Devre Elemanları ve Görevleri Bu etkinlikte amaç. sıcak filamanla etkileşip yanmaya neden olan oksijen gazı içerir. Sonuca Varalım: • Tahminlerimizle ölçümlerimiz uyuştu mu? • Ampulün direncini sağlayan hangi parçasıdır? Tahminim (en büyük. Benzer olarak hazırlanmış dirençler şekilde. gerçekte çok uzun olan ancak ampul içine sığması için sarmal hala getirilmiş filaman adı verilen tungsten telin ısınarak akkor hâle gelmesiyle elde edilir. Ampul ne kadar fazla ışık yayarsa o kadar fazla elektrik enerjisi harcar. uzun luğu nikel-krom tel ◆ ampul (1.5 V) nda ◆10 0 cm. farklı ampullerin farklı dirençlere sahip olduğunun dirençölçer yardımıyla belirlenmesi sağlanır. Ampulün Parlaklığı Değişsin Yaşamımızdaki Elektrik 4. 143 . s 4. tepkimeye girmeyen bir gazla örneğin argon ile doldurulur. Ampul 2. Dolayısıyla elektrik kurumuna ödeyeceğimiz fatura da aynı oranda artar. Amerikalı mucit Thomas Edison (Tomas Edisın) tarafından tasarlanmıştı. Ampulün duya bağlantı kısmı Ampullerinde bir direnci olduğunu öğrenen öğrencilere “Ampullerin de Direnci Vardır” adlı 5. salon lambalarının verdiği ışığı ayarlamak için değişken dirençli anahtarlar kullanırız. Daha sonra Ders Kitabı’ndaki “Ampulün Parlaklığını ayarlayabiliriz” adlı 4.

büyüteç ve eldiven getirmeleri ve etkinliği inceleyerek kemiği sirkeli suda bekletmeleri istenir. Bu sorulara aşağıdaki cevapların verilmesi beklenmektedir. 7. 1. Plastiğin direnci aynı boy ve ayn› dik kesit alan›ndaki demirin direncinden daha büyüktür. çakıllı bölge ise direnci yüksek olan nikel-krom tele karşılık gelir. Plastiğin direnci aynı boy ve dik kesit alan›ndaki bakırın direncinden daha D büyüktür. 3. Bu çakıllı : Resimdeki otoyolun bölge ile aynı uzunlukta bir asfalt bölgeyi düşünerek bir benzetme yapalım. Verilen cevaplardaki eksik ve yanlışların giderilmesi için öğrenciler Ders Kitabı’ndaki ilgili sayfalara yönlendirilir. Eğer beni kırmazsanız. Yolun bu bölgesi elektrik enerjisini daha kolay ileten düşük dirençli iletkene karşılık gelir. Bu yüzden devrede daha az elektrik enerjisi iletilir ve ampul daha az ışık verir. • “Kendimizi Değerlendirelim” Sorularının Cevapları 1. ‹şinizde görevliyim. bant ve iplik getirmeleri istenir. ok yönündeki trafik akışı ise aynı yöndeki elektrik enerjisi iletimini temsil etsin. Diğer öğrencilerin de bu doğrultuda kendilerinde bulunan eksiklileri gidermeleri istenir. Laboratuvarda kullanılan değişken direnç (reosta) Evlerde kullanılan değişken dirençli anahtar Ben bir iletkenim. yoldaki asfalt ve çakıllar direnci. Ben bir yalıtkanım. Y D Y D Y Y D 3. Bu sayfadaki bilgiler okunduktan sonra. Etkinlik: Doğru Çıkışı Bulalım Bu etkinliğin amacı öğrencilerin direnç konusunda öğrendikleri bilgileri pekiştirmelerini sağlamaktır. tahta cetvel. Bu durumu direnç kavramını kullanarak nasıl açıklarız? b. “Eklemler” adlı 2. Ayrıca öğrencilerden 5. su. ‹letkenlerin direnci yalıtkanların direncinden daha büyüktür. kâğıt ve makas “Kaslarımız” adlı etkinlik için balon. Çünkü bakırın direnci çok küçük olduğundan ampulün parlaklığı fark edilmeyebilir. Örneğin bakırın direnci nikel-krom telin direncinden küçüktür. 2. etkinlik için pipet. Taşıdığım enerjiyle. 2.4. Direnç teli olarak bakır seçilmemelidir. Etkinlik: Ampulün Parlakl›¤›n› Ayarlayabiliriz. Bir iletkenin direnci hangi faktörlere bağlıdır? 2. Bir iletkenin direnci cinsine. farklı cins iletkenleri. ünitenin “Kemiğin Yapısı” isimli etkinliği için sirke. Bizden uzunlu¤uyla dik kesit alanı ayn› olan bakır ve nikel-krom tellerle bu yolun asfalt ve çakıllı bölgelerini eşleştirmemiz istense nasıl bir eşleştirme yaparız? Neden? c. Buna göre. ‹letkenler elektrik enerjisinin iletilmesine karşı az da olsa bir zorluk gösterirler. 144 asfalt çakıllı bölge 12.) Bu etkinlikte öğrenciler bir çeşit değişken direnç yaparak ampulün parlaklığını değiştireceklerdir. Elektrik devrelerinde kullanılan direnç ve değişken direncin (reosta) sembolleri yandaki gibidir. Y 5. Doğru çıkış dışındaki yollardan çıkan öğrenciler. Ampullerin içindeki ince teller (filaman) neden kıvrımlıdır? 3. üç adet tavuk bacağı kemiği. Bu benzetmeye göre bir iletkenin cinsi değişti¤inde o iletkenin direnci de de¤iflir mi? Neden? 13. a. Öğrencilerden bir sonraki derse gelmeden önce “Destek ve Hareket Sistemi” ünitesine göz atmaları istenir. Bu cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar vererek ilgili ok yönünde ilerleyelim. hata yaptıkları yerlerde Ders Kitabı’ndaki “Direnç” ile ilgili sayfaya tekrar döndürülür. Etkinlik : Do¤ru Ç›k›fl› Bulal›m Aşağıda birbiri ile bağlantılı cümleler içeren bir etkinlik verilmiştir. 6. Her bir kararımız bir sonraki aşamayı etkileyece¤inden vereceğimiz cevaplarla farklı yollardan sekiz ayrı çıkış noktasına ulaşabiliriz. ‹letkeni sarmalarım. Yalnızca yalıtkanların direnci vardır. ip. Yazılan özetlerden birkaçı okutularak dönüt verilir. Doğru çıkışı bulalım. b. Çünkü uzunluk arttıkça direnç artar. Konu Biterken 90 • 144 . asfalt ve çakıllı bölgeler de farklı cins iletkenleri temsil ettiğinden asfalt bölge direnci düşük olan bakır tele. Kendimizi De¤erlendirelim Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım. Direnç Değişken direnç 13. Nikel-krom telin uzunluğu artırıldıkça direnci de artar. ‹letkenlerin ve yalıtkanların direnci vardır. Yalıtkanla çevriliyim. Etkinlik bölge bir bölümü onarım çalışması yapıldığından çakıllıdır. Y • Öğrencilerden direnç kavramı hakkında neler öğrendiklerini kendi cümleleriyle defterlerine yazmaları istenir. Trafik akışı asfalt bölgede daha kolay sağlanır. Olur size yararım. Bu benzetmeye göre iletkenin cinsi değiştiğinden direnci de değişir. iki adet kapaklı cam kavanoz. (Önerilen süre: 15 dk. c. etkinliği tekrar yapmaları sağlanır. Trafik akışı hangi bölgede daha kolay sağlanır. Ampulün içindeki filamanın uzunluğunu (dolayısıyle direncini) arttırmak için kıvrımlı yapılması gerekir. Trafik akışı enerji akışını. a. 4. uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlıdır. Etkinliğimizde. Yolun asfalt ve çakıllı bölgeleri. Yalıtkanlar elektrik enerjisinin iletimine karşı daha büyük zorluk gösterirler. Değerlendirme Aşaması • Kendimizi Değerlendirelim Öğrencilerin kendilerini değerlendirmeleri için konu bitimindeki soruların cevaplarını derfterlerine yazmaları sağlanır. iletkenin direncinin iletken uzunluğu ile doğru orantılı olmasından yararlandık. D Y 1 2 3 4 5 6 7 8 D D 1.

onun çeşitli sözlerinden anlamaktayız. Elektrik enerjisinin akışına karşı gösterilen zorluktur. küçüktür. Öğrenmenin istenen seviyede olup olmadığı kontrol edilir.” Öte yandan da Atatürk. M.B. Elektrik enerjisini iletmeyen maddelerdir. Örneğin.G. Daha sonra bu cümleler sesli olarak her öğrenciye okutturulur. Maddenin cinsine bağlıdır. millî birlik duygusunu sürekli ve her türlü araç ve tedbirlerle besleyerek geliştirmek millî ülkümüzdür. Bunu. yıldönümü nedeniyle söylediği Nutuk’ta Türkiye’nin geleceği konusunda Atatürk’ün özlemini duyduğu parlak durum hakkında aşağıda verilen güzel sözleriyle karşılaşmaktayız: “Türk milletinin yürümekte olduğu gelişme ve medeniyet yolunda elinde ve kafasında tuttuğu meşale. Plastik. Dirençleri büyüktür. Türklüğün unutulmuş büyük medeni özelliği ve büyük medeni kabiliyeti. Dirençleri küçüktür. güçlü ve saygın bir durumda bulunmakta devam etmesinin yoğun bir çabaya dayanan sürekli gelişme yoluyla mümkün olabileceği konusunda milletini tekrar tekrar uyarmış. Elektrik enerjisinin taşınmasında kullanılır. Yıldırım ve şimşek olaylarında olduğu gibi iletkenlik kazanabilirler.S. Atatürkçülük (Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri). Ünitemizi Özetleyelim Ünite bitiminde öğrencilerden öğrendiklerini genel hatlarıyla kısa ve öz cümlelerle ifade etmeleri istenir. cam ve porselen gibi maddeler iyi birer yalıtkandır.) 145 ‹LETKENLER Metaller iyi iletkendir. büyüktür. güzel sanatlar sevgisini. bilim ve teknolojinin gelişim sürecinin yaratıcıları arasında etkin biçimde yer almakla gerçekleşebileceğini kesin bir dille ifade etmiştir. Cumhuriyet’in 10. Ünite içeriğine uygun olmayan ifadelerin düzeltilmesi sağlanır. Asla şüphem yoktur ki. Gazlar yalıtkandır. Dirençölçer ile ölçülür. bundan sonraki gelişmesiyle. büyük bir millet olmanın ancak medeniyette en ön safta bulunmakla. uluslararası medeniyet yarışmasında bir toplumun geride kalmamasının. Ders Kitabı’nda verilen özet inceletilerek öğrencilerin daha iyi bir karşılaştırma yapmaları sağlanır. 1988. yüksek karakterini.E. müspet ilimdir.Ünitemizi Özetleyelim Elektrik enerjisini ileten maddelerdir. Milletimizin. 145 . yorulmaz çalışkanlığını doğuştan getirdiği zekâsını bilime bağlılığını. YALITKANLAR ‹letkenlerin yalıtılmasında kullanılırlar. geleceğin yüksek medeniyet ufkunda yeni bir güneş gibi doğacaktır. sirke ve limon suyu gibi sıvılar örnekleridir. Öğrencilerden “Yaşamımızdaki Elektrik” ünitesinde öğrendikleri kavramlarla ilgili poster ve afiş hazırlamaları istenebilir. Bizlerden Gelece¤e Atatürk’e göre kültürü ve medeniyeti oluşturan temel öge bilimdir. (Düzenlenmiştir. D‹RENÇ Birimi ohm’dur. Tuzlu su. Atatürk’ten Bizlere.

.. boyu arttıkça azalır. C) bir iletkendir. ‹mzanın genişliği bir saç telinin çapı boyutlarındadır.. Yanlış olduğunu düşündüğümüz cümlelerin do¤ru flekillerini defterimize yazalım...... Aşağıdaki maddelerden hangisi iyi yalıtkandır? A) Altın B) Tungsten C) Cam 2.. bir yandan da kendini kontrol etmeye çalışmaktadır.tr) 146 ÜN‹TE SONU DEĞERLEND‹RME SORULARI A Aşağıdaki cümlelerin hangilerinin doğru.. sesler ve resimler elektronik aletler yardımıyla anlamlı hâle gelir. SALDIRGANLIK YERİNE KULLANILABİLECEK BECERİLER Aşağıdaki örnek olayı okuyunuz. bu enerjinin varlığıyla anlam kazanıp hayatımızı kolaylaştıran bazı cihaz ve sistemlere dikkat çekilir.. Eleştirel Düşünme • Bundan 50-60 yıl önce kullanılan radyolar günümüzde kullanılanlardan çok daha büyüktü.. ısı. Oradan uzaklaş b. Son 20-30 yılda elektronik teknolojisinde yapılan önemli atılımlarla hesap makinaları... D 9.... Ekibin yaptığı çalışmalar birçok uluslararası yarışmada ödül kazanmıştır. cep telefonları. Ama nasıl? 1..) Bir iletkenin direnci iletkenin cinsine bağlı değildir... 4... (. Y 5.) Bir iletkenin direnci..) Bir iletkenin kalınlığı arttıkça direnci azalır. “Eleştirel Düşünme” başlığı altında verilen sorularla elektrik enerjisiyle çalışan aletlerin neler olduğu....odtu... e. (.. kısaca MEMS (Mikro Elektro Mikro Elektro Mekanik Mekanik Sistem) denilen teknoloji ortaya çıkmıştır. Hayatımızın Neresinde? Nereden Nereye? Elektrik enerjisi. Aşağıdakilerden hangisi direnç birimidir? A) Volt B) Ohm C) Selsiyus 6.. Daha sonra aşağıda verilen örneği... tahtaya yazınız..Hayatımızın Neresinde? Bu başlık altında elektrik enerjisine.. Y 2. kullanılan kabloların kalınlığı ve karmaşıklığı dikkatinizi çekti mi? Günümüzde aynı boyutlarda bilgisayarların kullanılıyor olduğunu varsayarsak herhâlde çalışma odalarımızda adım atacak yer kalmazdı. Bilgisayarın büyüklüğü..edu.) Direncin birimi newtondur. (. a.. ‹letkenin dik kesit alan› D) Demir E¤lenceli Satırlar Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri iletken tellerin elektrik enerjisi iletiminde etkilidir? A)A) I. Bu küçülme özellikle 1980 yılı ortalarından beri daha da hızlanmış.) Reosta elektrik enerjisini ölçmek için kullanılan bir araçtır..(.... Etkinlik : 2. Geçen yüzyılın önemli buluşlarından olan bilgisayarların gelişim süreci içerisinde giderek küçülmesinde etkili olan küçük elektronik devrelere vurgu yapılması beklenir. Son derece gelişmiş araştırma tesislerinde yürütülen çalışmalarla... c.) Islak tahta iletkendir... Öğrencilerin konu hakkındaki önerilerini alınız... Vücudunun ne hissettiğini düşün.. hangilerinin yanlış olduğunu noktal› yerlere yazal›m. D 10.. Meral. (.. birini yukarıdaki resimde görüyorsunuz. 13........ Geçen yüzyılın belki de en önemli ‹lk bilgisayar ENIAC ancak büyük bir odaya buluşu olan bilgisayarların ilk örneklerinden sığabiliyordu.. (..... ülkemiz gelecekte bu teknolojide söz sahibi olmaya adaydır. II ve III C) II ve III D) Yalnız II 3. Bugün benzer çalışmaların makinelerin de küçültülmesine dönük yapılması sonucunda.. II ve III B) I ve III Yalnız II I. B) elektrik enerjisini iletir. Bu resim MEMS teknolojisi elektronik devreler oluşturulmakla kalınmamış. D 7.. bilgisayarlar ve ‹nternet hayatımızın vazgeçilmez unsurları hâline gelmifltir... “Bilgisayarımızın kablosunun dışı plastiktir.” cümlesi aşağıdaki ifadelerden hangisi ile tamamlanmalıdır? A) ›şı¤› geçirir. Acaba bugün ilk icat edildiği zamanki boyutlarından daha küçük olan başka hangi elektrikli aletler vardır? • Bu makinaların küçük olmasının avantajları neler olabilir? Rehberlik Köflesi Aşağıdaki rehberlik etkinliğini amacına uygun olarak ihtiyaç duyduğunuz bir zamanda sınıfınıza uygulayabilirsiniz. Özellikle MEMS (Mikro Elektro Mekanik Sistem) teknolojisi denilen sistem sayesinde küçük elektronik devrelerin yanında mikro motor denilen çok küçük motorların da yapılabildiğine dikkat çekilir.. Çünkü plastik. Birisiyle bu konuda konuş. Rahatlama egzersizleri yap.eee.) Bir floresan lambanın ışık vermesi gazların iletkenliğinin bir göstergesidir... Kocaman bilgisayarlar 1970’li yıllarda geliştirilen mikroelektronik ve mikroçip sayesinde yerini. kelimeler. Bu enerji sayesinde rakamlar. Aşağıdakilerden hangisi elektrik enerjisini en iyi iletir? A) Metal kaşık B) Yün iplik C) Pencere camı D) Litre D) Paket lastiği Bu kutunun içine yanlızca 2 dörtgen çizerek kedilerin ayrı bölmeler içinde olmalarını sağlayabilir misiniz? 91 146 .. Aşamalar 1... ses ve hareket enerjisi olarak hayatımızı kolaylaştırırken aynı zamanda bilginin taşınmasında da kullanılır. giderek küçülen bilgisayarlara bırakmıştır.. En iyi seçeneğini uygula. I. Bahçede koş. D 3.. Y 8. (. D) elektrik enerjisini iletmez..... bir tur at... Nasıl hissettiğini yaz... 1.. aynı zamanda ile yapılan mikro mekanik çok küçük makineler de yapılabilmiştir.. Dur ve ona kadar say.. Ülkemizde MEMS teknolojisi üzerinde yürütülen baz› çal›flmalar vard›r: Bu çal›flmalardan biri de Orta Doğu Teknik Üniversitesinden bir ekip taraf›ndan yürütülmektedir. Atatürk’ün üç boyutlu mikroimzası.. (. (.. B Aşağıdaki soruların do¤ru cevab›n› iflaretleyelim. MEMS Teknolojisiyle yapılmış bir teknolojisi sayesinde mikroçipler üzerinde sadece çok küçük mikromotoru tutan karınca... tıptan gıda teknolojisine. D Y 4. bu aletlerin boyutlarının küçülmesinde hangi faktörlerin etkili olduğu ve söz konusu küçülmenin insanlara sağladığı avantajların irdelenmesi amaçlanır. milyonlarca devreden oluşan mikroçiplerin kullanılmasıyla da avuç içine sığacak kadar küçük boyutlara ulaşmıştır. öğrencilerin verdiği yanıtlarla karşılaştırınız... Y 6. 5. 3. (www. arkadaşı Lale’nin davranışından çok rahatsızdır ve içinden ona bağırıp çağırmak gelmekte...) ‹letkenlerin elektrik enerjisi iletimine karşı gösterdiği zorluğa direnç denir.... ziraatten kimya ve endüstriyel ürünlere kadar birçok alanda yararlan›lmaktad›r.. 1..) Bir devredeki direnç artarsa devreden geçen elektrik enerjisi azalır. 2. Bu alanda yapılan çalışmaların ülkemizden örneklerle de desteklenmesi sağlanır.... ‹letkenin boyu III.) Bütün metallerin dirençleri birbirine eşittir. ‹letkenin cinsi II. (.. Etkinlik : d. Seçeneklerini düşün. ürünlerin hassasiyetini Bugün MEMS teknolojisinden otomotiv sanayinin yan›nda göstermektedir. Verilen yanıtları 12. ışık. Aşağıdaki maddelerden hangisi elektrik enerjisini iletir? A) Silgi B) Cam çubuk C) Ahşap cetvel D) Demir çivi 4.

Ampulün direnç olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım. Elektrik tellerinin dışı.... d 5. iletken. 1. 2. Demir ve alüminyum elektrik enerjisinin iletimine karşı ayn› direnci gösterir. c. f c d B Aşağıdaki cümlelerde daire içine alınmış harflerin bulundu¤u yerleri kutu içindeki uygun sözcüklerle/ifadelerle tamamlayarak defterimize yazalım. 1... c 3. Bu durumu kişinin deri direncinin değişimi ile nasıl açıklarız? 147 Gümüş ve altın en iyi iletkenlerdendir. porselen b. Y D D Y D iletken plastik direnç dirençölçer (ohmmetre) demir a. Çünkü plastik yalıtkandır. 7. yalıtkan. 3.. 1.... elektrik enerjisi iletimine karfl› çok büyük direnç gösterir... metali kullanır.... 1. Bir iletkenin boyu arttıkça direnci artar. Basit bir devre çiziminde kullanılan aşağıdaki gösterimlerden hangisi yanlıştır? A) B) C) D) direnç değişken direnç ampül pil D Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım. Kavram a.. Ampülü duya takarken bu camdan tutar ve çarpılmayız.. tuzlu su gibi davranacağından derinin direncini azaltır ve devreden daha fazla elektrik enerjisi geçmesini sağlar... Aşağıdaki devrelerde bulunan ampullerden hangisi ışık vermez? A) B) C) D) iletken (metal) demir tel alüminyum tel gümüş tel plastik tel 9. 4.. B. ç.. plastik f... 5. gibi maddelerle kaplıdır.... telin direncinden daha küçüktür. Elektrik telleri elektrik enerjisini kolay iletmesi için .. demir a 1.. c. Çünkü duydan aldığı elektrik enerjisini içerideki direnç teline iletecektir. çünkü bir elektrik boşalması olan şimşek ve yıldırım onu çarpabilir ve hayatını tehlikeye sokabilirdi.. bir kişi yalan söylediğinde terlemeden dolayı derisindeki nem oranı artar.. teli kullanmayı tercih eder. 147 . plastik. Onun yaptığı bu deneyin güvenli olduğunu düşünüyor musunuz? Neden? 3.. 3..)... 3. Plastikler... hangilerinin yanlış (Y) olduğunu belirleyelim. 1.. 1... alüminyum c.. Elektrik kablolarıyla çalışan elektrik teknisyenleri niçin kalın lastik tabanlı ayakkabı giyerler? 3.. Elektrik sobasının ısı üreten kısmında neden bakır ya da alüminyum tel yerine nikel-krom tel kullanılır? 92 a. Ampülün içindeki direnci tutan ayak da camdan yapılmıştır. Elektrik enerjisi sonucunda ısı üretmek için direnci yüksek teller tercih edilir. Ama pahalı olduklarından kullanılmazlar. Yandaki ampulün iyi iletken.. dirençölçer (ohmmetre).... ile ölçülür.. Aynı ölçülerdeki bakır telin direnci . Bu da yalan makinesinin ibresinin değişmesine sebep olur. 4. b 2. 1.... b. ‹letkenlerin elektrik enerjisine karşı gösterdikleri zorluk .. a.. 2. yalıtkan (cam) direnç (tungsten) yalıtkan (cam) 8.. Ampulün iyi yalıtkan olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım..... direnç. a. 3.. elektrik enerjisini geçirmez ve tehlike anında elektrik teknisyenini elektrik çarpmasından korur. Ampulün iyi iletken olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım... ‹letken olarak .. 2. Benjamin Franklin’in yıldırım ve uçurtmasıyla yaptığı o ünlü deneyi ona elektrik enerjisi hakkında çok şey öğretti.. c. 3.. 3... ç 4. 4. Yanlış olduğunu düşündüğümüz cümlelerin doğrularını defterimize yazalım.... Ampülün dış kabı yalıtkandır.. bakalit d. Çünkü nikel-krom telin direnci yüksektir. Bir iletkenin direnci . 5. olarak adlandırılır. e b. elektrik çarpmalarını önlemek amacıyla . 4.... maddelerden yapılır. Ter. kullanmayı tercih eder. Benjamin Franklin’in yaptığı deney güvenli değildi. bakır D Aşağıdaki soruları defterimize cevaplayalım. tungsten ç.. Elektrik kablolarıyla çalışan elektrik teknisyenleri niçin kalın plastik eldiven giyerler? b. .. Yalıtkan olarak .. D. b. ampül ve iletken teller kullanılarak yapılan şekildeki devrelerde ampüllerin parlaklık sıralaması nasıl olur? parlak az parlak en parlak A) B) C) D) K M L L L K K M M L M K D. Çünkü ısınarak ışık üretmesi için direnci yüksek telden yapılmıştır. Bir kişi yalan söylediğinde onun derisi elektrik enerjisini daha iyi iletir. “Ohm’’ direnç birimidir.. 2.Ünite Sonu De¤erlendirme Sorular›n›n Cevaplar› Ders Kitab› Ünite Sonu De¤erlendirme Sorular› A Aşağıdaki cümlelerden hangilerinin doğru (D). Çünkü.... Ampulün flamanında yüksek dirençli .. kullanmayı tercih eder.... Altın ve gümüş elektrik enerjisini çok iyi ileten maddeler olmalar›na ra¤men niçin elektrik enerjisi taşıyan kablolarda veya elektrikli aletlerde altın ve gümüş kullanılmaz? 2. d. değişken direnç (reosta).. Çalışma Kitabı Ünite Sonu Değerlendirme Soruların›n Cevaplar› K L M Özdeş pil. 2. a. ç. nikel – krom e. C... 2. Yandaki resimde bir “yalan makinesi” görülmektedir. b. Ders Kitabı Ünite Sonu Değerlendirme Soruların›n Cevaplar› A. iyi yalıtkan ve direnç olan kısımların› işaretleyelim. Aşağıdaki “Elektrik malzemeleri üreten bir firma.” ifadesinin devam› niteli¤indeki cümlelerde bofl b›rak›lan yerleri uygun kavramlarla tamamlayarak bu cümleleri defterimize yazal›m (Bir cümle birden fazla kavramla tamamlanabilir. Aynı zamanda cam şeffaf olduğundan ışığın hemen hemen tümünü geçirir.. 1. 2... Elektrik malzemeleri üreten bir firma. Bir su ısıtıcısında direnç teli olarak . Cam iyi bir iletkendir.

........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Notlarım ve Düşüncelerim ............................................................................................................................................................................................................................................................................. ............................................................. ....................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................... ................................................................................................................................................................................................................ ....................................... ................................................................................................................................................ .................................................................. ..................................................................................................................................................................................................... .............................................................................................................................................. .......................... .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ....................................................................................... . ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ............................................. ................................................................................................................................................................................................................................................ ............................................................ 147-a 148 .................................................................................. ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... .............................................................................................................................................................................................................................................................. ................................... ................................................................................................................................................................................................................... ................................ ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ............................................... ................................................................................. ................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ........................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ........................ .......................................................................................................................................................................... .......................................................................... ............................................................................................................................................