4. Ünite www.sbsfenci.

com
Yaşamımızdaki Elektrik
Üniteye Genel Bakış
Bu ünite, 4 ve 5. sınıfta yer alan basit elektrik devre uygulamalarını temel alıp daha da genişleterek elektrik enerjisinin iletimi konularını veren bir içeriğe sahiptir. Ünite aynı zamanda, öğrencilerin öğrendikleri yeni kavramları, sahip oldukları ön bilgiler ile ilişkilendirmeyi ve elektriğin tehlikelerinden sakınarak gereken önlemleri alma konusunda bilinçlendirmeyi amaçlar. Bu ünitede, soyut ve anlaşılması zor bir kavram olan akım kavramına girilmeden, ampul parlaklığından hareketle iletken ve yalıtkan maddelerin elektrik enerjisini ileten ve iletmeyen maddeler olarak sınıflandırılması esas alınmıştır. Dolayısıyla direnç kavramı, elektrik enerjisinin iletimine gösterilen zorluk olarak ifade edilmiş, fakat dirençlerin seri ve paralel bağlanması konularına yer verilmemiştir. Öğrenciler, 5. sınıfta pil sayılarını değiştirerek veya pil sayısını sabit tutup ampul sayısını değiştirerek ampullerin parlaklığını değiştirebileceklerini (artırıp-azaltabileceklerini) öğrenmişlerdi. Bu seviyede ise öğrenciler; iletkenin boyunun, dik kesit alanının veya cinsinin değiştirilmesi ile bir ampulün parlaklığını değiştirebileceklerini deneyerek keşfeder. Öğrenciler, bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının devredeki iletken telin direncinin değerinin artması/azalması ile değişebileceğini gözlemleyerek bir reosta modeli tasarlar. Öğrenciler, direncin biriminin “Ohm” olarak adlandırıldığını öğrenecek; fakat “Ohm Yasası” konusuna bu düzeyde girilmeyecektir. Öğretmenler fizikî şartları da dikkate alarak tüm öğrencilerin etkin katılımını sağlayacak uygun bir öğrenme ortamı hazırlamalıdır. Ünitede öğrencilerin, çeşitli tahminlerde bulunmaları, bu tahminleri test etmeleri ve problem çözmeleri teşvik edilerek, alt sınıflarda edindikleri bilimsel süreç becerilerini geliştirmeleri hedeflenmektedir.

Konu Başlıkları ve Önerilen Süreler
Konu Başlıkları 1. Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? 2. İletkeni Değiştir, Ampulün Parlaklığı Değişsin Önerilen Süreler 4 Ders Saati 6 Ders Saati

Kavram Haritası
Aşağıdaki kavram haritasında ünitenin sınırlamalarını belirleyen ve her bir konuda vurgulanması gereken kavramlar yer almaktadır. Bu kavram haritası, sadece öğretmeni bilgilendirmek için verilmiştir.

129-b 129

Üniteye Hazırlık
Tüm ünite öğrenciler tarafından kısaca incelendikten sonra ünite giriş sayfasına dönülür. Ünite giriş sayfası üniteye ilişkin beklenti oluşturma, merak uyandırma, ön bilgilerini yoklama ve zihinlerindeki “Niçin öğreneceğiz?” sorularını ortaya çıkarmak amacıyla incelenir. Bu amaçla öğrencilere aşağıdaki sorular yöneltilebilir: Ünite giriş sayfasında ne görüyorsunuz? Bu fotoğrafların benzerlerini çevrenizde görüyor musunuz? Resimdeki yapıların ve tellerin amacı ne olabilir? Elektrik enerjisinin günlük yaşamdaki yeri nedir? Elektrik enerjisi olmasaydı nelerden mahrum kalırdık? Konu başlıklarını fotoğraflarla nasıl eşleştirebilirsiniz?

4.

Ünite

fen ve teknoloji
130

Y

aşamımızdaki Elektrik

Ünite giriş sayfasındaki paragraf öğrencilere okutulur. Öğrencilerin burada yer alan ifade ve sorularla ilgili fikirlerini ifade etmeleri sağlanır.

Performans Görevi: Dirençler
Öğrencilerin ünitede kazandırmak istediklerimizi ne kadar öğrenip uygulamaya geçirdiklerini belirlemek için Çalışma Kitabı’ndaki performans görevi verilir. Bunun için öğrenciler beşer kişilik gruplara ayrılır. Gruplar belirlenirken öğrenci düzeyleri dikkate alınarak her grupta farklı düzeyde öğrencilerin yer almasına özen gösterilir. Her grubun, başkanını seçerek grup içinde görev dağılımını yapması istenir. Performans görevi olarak “Dirençler” konusu verilir. Öğrencilerin bu ünitede öğrenecekleri dirençlerin, elektrik ve elektronik devrelerde hangi amaçla kullanıldıklarını araştırarak değişik direnç şekillerini anlatan bir poster yapmaları istenir. Bu performans görevinin konusu tavsiye niteliğinde olup farklı bir araştırma konusu da verilebilir. • Ön Bilgileri Yoklama Etkinliği Öğrencilerin 4 ve 5. sınıflarda öğrendikleri konuları hatırlamalarını sağlamak için Çalışma Kitabı’ndaki “Devre Elemanlarını Hatırlayalım” adlı 1. etkinlik yaptırılır.

Konular
1. Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? 2. İletkeni Değiştir, Ampulün Parlaklığı Değişsin

Performans Görevi :Dirençler
Sınıf 6. Sınıf ‹çerik Yaşamımızdaki Elektrik Beklenen Performans Araştırma Becerisi Yaratıcılık Becerisi Süre 3 Hafta Değerlendirme Dereceli Puanlama Anahtarı

Elektrik enerjisinden, günlük hayatta ütü yapma, televizyon seyretme, telefonu şarj etme, müzik dinleme ve aydınlatma gibi birçok alanda yararlanırız. Bu enerjinin kullanım yerlerine iletilmesinde iletken maddelerden yararlanılır. ‹letkenlerin elektriği iletme özellikleri direnç kavramını ortaya çıkarmıştır. Kullanıldıkları yerler dikkate alınarak çok değişik tipte dirençler üretilmektedir. Sizden, yukarıda verilen açıklamalar doğrultusunda, bu ünitede öğrendiklerinizi de kapsayacak şekilde, dirençlerin elektrik/elektronik devrelerindeki kullanımlarıyla ilgili araştırma yapmanız ve poster hazırlamanız beklenmektedir. Bu görevi için aşağıdaki adımları izlemek size yardımcı olacaktır: 1. Görev için sınıfınızda beşer kişilik grup oluşturunuz. 2. Grubunuza isim veriniz. 3. Yukarıda verilen konu ile ilgili olarak aşağıdaki soruları, çeşitli kaynaklardan araştırarak cevaplayınız (Her bir soru için bir arkadaşınızı görevlendiriniz). • Direnç nedir? • Dirençlerin kullanım amaçları nelerdir? • Hangi tipte dirençler vardır? • Bir radyonun ses ayar düğmesi bir çeşit dirençtir. Radyonun sesini artırmak istediğimizde bu düğmenin bağlı olduğu direncin değerini azaltırız. Bunun nedeni nedir? • Dirençlerin kullanıldığı yerler nelerdir? 4. Grup olarak araştırmalarınızı paylaşınız. 5. Posteriniz için kullanacağınız uygun bir başlık belirleyiniz. 6. Araştırmalarınızdan elde ettiğiniz cevapları dikkate alarak posterinizde nelerin olması gerektiğine karar veriniz. 7. Posterinizde yer alacak materyalleri ve yazıları hazırlayınız. 8. Aldığınız kararlara bağlı kalarak posterinizi oluşturunuz. 9. Posterinizde kullanacağınız resimlerin konuyu açıklayıcı ve net olmasına, yazıların kısa, konuyu/resmi açıklayıcı ve anlaşılır olmasına özen gösteriniz. 10. Posterinizi öğretmeninizin belirlediği tarihte bitirerek grup olarak sınıfınızda hazır bulununuz. 11. Posterinizi arkadaşlarınıza sözlü olarak açıklayınız. 12. Posteriniz öğretmeniniz tarafından dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilecektir. 13. Posterinizi sınıf panosunda bir hafta sergileyiniz.

80

130

+ + Üniteye Başlad ığımız Tarih: NEREDEN . Nereye. konuyu ve amacını hiç yansıtmamakta. Öğrenme sürecini anlamlı ve sistematik hâle getirmek için çizelgenin birinci bölümündeki soruları üniteye başlamadan önce öğrencilerin cevaplaması istenir..2 puan Geliştirilmeli . Nasıl Geldim?” adlı 2. Yazılı ve görsel materyaller arasında uyum yok. Posterin boyutu. 2..3 puan Orta . Nereye. Nasıl Geldim?” adlı 2.. Devre Elemanı Pil Anahtar Ampul Devre Elemanının Görevi Elektrik enerji kaynağıdır. Bu anahtar.... sese. Etkinlik: Devre Elemanlarını Hatırlayalım Bu etkinlikte. Bunun için Çalışma Kitabı’ndaki 1. Performans Düzeyi Çok ‹yi ... Etkinlik: Nereden....1 puan Posterin görünümü temiz ve düzenli. 1 82. Üniteyi Bitirdiğ imiz ‹M? Tarih: . Yazılı ve görsel materyaller arasında tam bir uyum var.. 1. devre elemanlarının sembolleri. Poster.. bu ünite hakkında bildiklerimizi. BÖLÜ M 81 82 ...3 puan Orta .. Sunumda sorulan sorulara. alıntı çok fazla.. fabrikalarımıza. neyi. ısıya ve harekete dönüşür.. zihnimde rı oluşturdu? Öğrendiğim hangilerini konulardan daha iyi biliyorum? Öğrendiğim tekrar bakm konulardan hangi lerine am gerek iyor? 131 . Posterde. Posterdeki bazı noktalar açık ve anlaşılır değil. grubun verdiği cevapların hepsi yanlış ya da hiç cevap yok. Poster.. s 131 Yaşamımızdaki Elektrik DERECEL‹ PUANLAMA ANAHTARI Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı.4 puan ‹yi .3 puan Orta . ancak yaratıcı değil. etkinlik yaptırılır. Poster.1 puan Çok ‹yi . alıntı çok az.3 puan Orta . s 2 82. şemaları ve görevleri ile ilgili açıklama tahtaya yazılır.. Bu devre elemanlarının görevlerini açıklayalım. / . Grubun Adı: . Yazılı ve görsel materyallerin çoğu birbiriyle uyumlu. Materyal Kullanımı ve Materyallerin Birbiriyle Uyumu Posterde kullanılan resim. Nereye.4 puan ‹yi .. grafik gibi görsel materyallerin çoğu konuyla ilgili..2 puan Geliştirilmeli . NEREYE Bu Ünite Neler biliyo Neleri öğren rum? NASIL GELD yle ‹lgili. açık ve anlaşılır değil. özgün ve yaratıcı. grubun verdiği cevapların hepsi doğru... Poster..2 puan Geliştirilmeli . Posterin görünümü temiz ancak düzenli değil ya da düzenli ancak temiz değil. kendilerini değerlendirmelerini sağlamak amacıyla Çalışma Kitabı’ndaki “Nereden. Alınan Puan:. Elektrik enerjisini ampule iletir.. Poster..2 puan Geliştirilmeli . BÖLÜM II. Bu enerji kullanıldıkları yerlere göre ışığa. / .. Sunum Grup üyelerinin hepsinin sunumda görevi var...... Elektrik enerjisini ışık enerjisine dönüştürür. Sunumda sadece bir kişinin görevi var. Grup üyelerinden birkaç kişinin sunumda görevi var..... Nereye. Sunumda sorulan sorulara.. Sunumda sorulan sorulara. öğrencilerin verdikleri doğru ve yanlış cevaplara göre... Posterde kullanılan resim.. Poster. Daha sonra onlardan öğrendiklerinin farkına varmaları.. ünitede yer alan “Nereden.1.. sayfasındaki çizelgeyi defterimize çizerek çizelgedeki soruları oradaki açıklamalar doğrultusunda cevaplayalım. Daha sonra öğrencilerin ünitenin başında ve sonundaki durumlarını karşılaştırarak. içeriğine uygun. Devreyi açıp kapatmaya yarar.. Poster özgün. özgün ve yaratıcı.... Grubun Ödevi Sunduğu Tarih: . içeriğine hiç uygun değil. grubun verdiği cevapların çoğu doğru. Görünüm Çok ‹yi . Posterde kullanılan resim. Posterin tamamı alıntı. grubun verdiği cevapların çok azı doğru... grafik gibi görsel materyallerin hiçbiri konuyla ilgili değil. Özgünlük Poster.. Posterin görünümü temiz ve düzenli ancak boyutu içeriğine uygun değil. Posterin boyutu. / . konuyu ve amacını genel anlamda yansıtmakta.. Elektrik enerjisi evlerimize.. Etkinlik : Nereden. grafik gibi görsel materyallerin çok azı konuyla ilgili. I... Posterde kullanılan resim. Posterdeki birçok nokta açık ve anlaşılır değil. ne kadar öğrendiklerini kontrol etmeleri ve öğrendiklerini hayatla ilişkilendirmeleri amacıyla tablonun ikinci bölümündeki soruları da ünitenin işlenişi sırasında cevaplamaları istenir. Buradaki her bir devre elemanının adını ilgili boşluklara yazalım.1 puan Çok ‹yi . Bunun için çalışma kitabımızın 11.3 puan Orta ... alıntı hiç yok. hazırladığınız çalışmayı değerlendirmek için hazırlanmıştır... Posterin görünümü kirli ve düzensiz.. aynı zamanda posterinizde hangi ölçütlere dikkat edeceğiniz konusunda size bilgi vermektedir. Poster. Bu dev direk de ne? Ona bağlı olan kablolar ne işe yarıyor? Resimdeki kablolar dikkatimizi çekmiştir. Etkinlik : Devre Elemanlar›n› Hat›rlayal›m Yukarıda basit bir elektrik devresinin resmini ve şemasını görmekteyiz.. Bu yolla öğrencilerin ön bilgilerindeki eksiklikler tamamlanarak yanlış bilgilerini düzeltmeleri sağlanır. konuyu ve amacını tamamen yansıtmakta.. Nas›l Geldim? Etkinliğin amacı... etkinlikteki tabloyu öğrencilerin deftere çizmeleri sağlanır. grafik gibi görsel materyallerin tamamı konuyla ilgili.4 puan ‹yi ... ‹letken tel 2.. konuyu ve amacını az yansıtmakta... Nasıl Geldim? Bu etkinliğin amacı öğrencilerin ünitenin başındaki ve sonundaki durumlarını karşılaştırarak kendilerini değerlendirmelerini sağlamaktır. Grup üyelerinin çoğunluğunun sunumda görevi var.2 puan Geliştirilmeli . Yazılı ve görsel materyallerin çok azı birbiriyle uyumlu..1 puan Ölçütler ve Ölçüt Tanımlamaları ‹çerik Poster. özgün ve yaratıcı değil. öğrenmek istediklerimizi ve öğreneceklerimizi kullanarak kendimizi değerlendirmektir. Posterin boyutu. okullarımıza ve iş yerlerimize bu kablolarla taşınır.. m mek istiyo rum? Öğrenmek istedi ve nasıl öğren klerimi nered en ebilirim? Neler öğren dim? Öğrendikler imi hayat alanında kullanabiliri ımın hangi m? Öğrendikler ilginç buldu imden hangilerini m? Öğrendikler daha farklı imle artık neleri yapabilirim? Öğrendikler hangi sorulaim.....4 puan ‹yi .. açık ve anlaşılır... Posterde.4 puan ‹yi . Sunumda sorulan sorulara. Elektrik enerjisi basit bir elektrik devresinde olduğu gibi elektrik santralinde başlayıp evlerimize kadar uzanan ve oradan tekrar santrale dönen kapalı bir devrede taşınır.. Posterde.. / .1 puan Çok ‹yi . Aynı zamanda öğrenciler ünite ile ilgili ön bilgilerini hatırlayarak bu ünitede ne öğrenmek istediklerini ve öğrenmek istediklerine nasıl ulaşacaklarını belirlerler... Cevapları / . / .. içeriğine uygun değil.

... Maddelerin elektrik enerjisini iletip iletmediklerini test etmek için basit bir elektrik devresi tasarlar ve kurar (BSB-16). bazılarının ise yalıtkan olduğunu fark eder.......... Anahtar Kavramlar iletken yalıtkan KAZANIMLAR Anahtara bastığımda ampul ışık verdi..4.. Nereye Gelecekler? Öğrenciler 4 ve 5........ Metallerin iletken. .... Öğrenciler 4 ve 5. duvarların içinden lambalara.... elektrik enerjisini iletme bakımından iletken ve yalıtkan maddeler olarak sınıflandırır (BSB-4).. Her sınıfa ayrılan kablolar..3... Bu konuda... Kendisi ve çevresindekilerin güvenliği açısından elektrik çarpmalarına karşı alınması gereken önlemleri listeler (TD-5). Ama gazların da iletken veya yalıtkan olabileceği vurgulanmalıdır...... Anahtar kavramlarla ilgili düşündüklerini listeleyerek birbirlerine düşündüklerini açıklamaları söylenir..6.... Alternatif Etkinlik: El Feneri 132 ..... her sınıfa daha ince kablolarla dağıtılır. öğrenciler sahip oldukları ön bilgiler ile yeni kavramları ilişkilendirerek maddelerin iletkenlik özellikleri hakkında bilgi sahibi olacaklardır. basit elektrik devresi kurmasını.... Alternatif Etkinlik)” etkinliği yaptırılabilir... Defterlerinden bir boş sayfa açarak bu sayfayı ikiye bölmeleri istenir.... Sizce.. elektrik enerjisinin taşındığı bu kablolar hangi elektriksel özelliklere sahip olmalıdır? Acaba sıvılar da bu kablolarla aynı elektriksel özelliklere Evlerimizdeki elektrik kabloları..... Resme dikkatle bakarak aşağıdaki soruları cevaplayalım. Duvardaki elektrik anahtarını açıp kapatarak bu enerjiyi kontrol edebiliriz...... Elektrik enerjisi üretmek üzere kurulan bu tesislere elektrik santrali adı verilir... plastiklerin ise yalıtkan olduğunu fark eder... Bu etkinlikte öğrencilerden resimde görülen el feneri ampulünün ışık verebilmesi için devresinin kapalı olması gerektiğini bilmeleri beklenmektedir........6....... Maddelerin elektriksel iletkenlik ve yalıtkanlık özelliklerinin çeşitli amaçlar için kullanıldığını fark eder (FTTÇ-28). Gaz maddelerin iletkenliği konusuna girilmeyecektir. pil ve bataryalar birer elektrik enerjisi kaynağı olmasına rağmen. elektrik enerjisinin sebep olabileceği tehlikelere karşı korunmada nasıl kullanılabileceğini araştırır (FTTÇ-5)........ • Bu el fenerinde ampulün ışık vermesini sağlayan kapalı devreyi resim üzerinde renkli kalemle dolaşarak çizelim..... 1.. Maddeleri......... Öğrencilere konu sonunda bu kavramlara tekrar dönecekleri hatırlatılır...7. Bu lambanın ışık verebilmesi için nelerin gerekli olduğunu düşünelim........ prizlere ve anahtarlara bağlanır... Yalıtkan maddelerin... Öğrencilerin konuyla ilgili ön bilgilerini yoklamak amacıyla alternatif olarak “El Feneri (1....... kazanımı.... Okulumuza ulaşan ana kablolar......... Elektrikli aletleri çalıştırabilmem için de fişlerini prize takmam gerekir. Anahtar bir elektrik devresini açıp kapamaya yarar... pil sayısını veya ampul sayısını değiştirerek ampullerin parlaklıklarını değiştirebileceklerini öğrenmişlerdi... Bir el fenerindeki anahtar nasıl çalışır? Şekli inceleyerek açıklayalım.. 1..5. Diğer Derslerle İlişkilendirme 1..... sahip midir? 132 • Öğrenciler Neredeler..... günlük yaşamda çoğunlukla şehir cereyanı kullanılır. Elektrik enerjisini ileten ve iletmeyen maddelerle ilgili olarak öğrenciler.... ‹htiyacımız olan ilk şey...... evlerindeki veya okullarındaki elektrik prizlerine çeşitli maddeleri sokmamaları ve bu durumun tehlikeleri konusunda uyarılır... 1....... 1....2... • Konuya Giriş Öğrencilere konu girişinde yer alan resim inceletilir... bunların görevlerini.. santrallerde üretilen elektrik enerjisinin sınıfınıza kadar taşınmasıdır... Alternatif Etkinlik: El Feneri Aşağıdaki resimde bir el fenerinin içi görülmektedir. Aşağıdaki resimde görüldüğü gibi şehir cereyanı üreten tesisler genellikle okulumuzdan ve yerleşim bölgelerinden çok uzak yerlerde kurulmuştur........ Sınırlamalar 1... Peki.... prizlere nasıl gelir? Bunun için yararlandığımız maddelerin hangi özelliklere sahip olduğunu biliyor muyuz? Sınıfımızdaki elektrik düğmesine bastığımızda lamba ışık verir.... Öğrenciler.. bir elektrik devresindeki ampulün ışık vermesi için kapalı bir devre olması gerektiğini bilmektedirler.. Türkçe dersi “Okuma” temel dil becerisi ile ilişkilendirilir.... • Basit bir elektrik devresinde ampulün ışık vermesi için devrenin kapalı olması gerekir.. 1...... • Piller dolu ve ampul sağlam olduğuna göre sizce bu el feneri ışık vermekte midir? .. duvarların içinden geçer... 1. Konu girişinde yer alan sorular ile resim arasında ilişkilendirme sağlanır.. sınıftan. sınıfta elektrik devre elemanlarını. elektrik enerjisi kaynağıdır... Her bölüme bu iki kavramdan birisi yazılır...Elektrik Enerjisi Nas›l Tafl›n›r? Elektrik Enerjisi Nas›l Tafl›n›r? • Konuya Başlarken 1....1.... Ön Bilgileri Yoklama ve Merak Uyandırma Aşaması • Anahtar Kavramlar Öğrencilere konu başındaki anahtar kavramlarla ilgili ne bildikleri sorulur.1.. 1. . Akü. 1. [!] Uyarı Yalıtkan maddelerin bazı durumlarda iletken olabileceği vurgulanır...... Bunun için ya direkler üstünden ya da yer altından geçen kablolar kullanılır.. Bazı sıvı maddelerin iletken.... AÇIKLAMALAR Elektrik santralinin yapımından sonra ihtiyacımız olan ikinci şey..... elektrikli aletleri çalıştıran bu enerji. 1.

Yumuşak plastiklerin esneme ve bükülebilme özelliğine sahip olduğundan kablolarda kullanım kolaylığı sağladığı söylenir. • Gözlemlerimizi çizelgeye kaydedelim. Bu etkinlikte amaç. fiş ve priz getirilebilir. sirke. Bu etkinlikle bazı maddelerin elektrik enerjisini ilettiği. Ayrıca bir priz getirilerek kablodan gelen bakır telin priz içindeki metal kısma temas ettiği gösterilebilir. Kablonun plastik kısmı soyularak içindeki bakır tel gösterilebilir. Elektrikli cihazlarda genellikle yalıtkan kaplama olarak sert plastik ve seramik maddeler kullanılırken kablolarda yumuşak plastiklerin tercih edildiği belirtilir. Açıklama Aşaması İletkenler ve yalıtkanlar hakkında konu işlenirken sınıfa bir kablo. Madde Plastik ataş Alüminyum folyo Çivi Cam Saf su Tuzlu su fiekerli su Sirke Tahminimiz Ampul ışık verdi Ampul ışık vermedi Konu girişinde yer alan metin okutularak günlük yaşantıda kullandığımız şehir elektriğinin üretildiği yerden evlerimize kablolar vasıtasıyla ulaştığı sezdirilir. Elektrik enerjisini ileten maddelerin özelliklerini öğrenmeleri için öğrencilere Ders Kitabı’ndaki “İletkenler ve Yalıtkanlar” başlıklı metin okutulur. Su Çark› Döndü pompa I II 2. Deney sonucunda cam.) Not: Deney sırasında öğrencilere güç kaynağının gerilimini kademeli olarak artırmaları konusunda uyarı yapılmalıdır. Bu özelliklerin neler olduğunun gözlemlenmesi ve incelenmesi amacıyla Ders Kitabı’nda yer alan “Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini İletir?” adlı 1. 133 . Sonuca Varalım • Lambanın ışık verip vermemesi konusundaki tahminlerimizden kaç tanesi doğru çıktı? Tahminlerimizde yanıldığımız maddeler olduysa bunu nasıl açıklarız? • Test uçları arasına bazı maddeler konduğunda lambanın ışık vermesini bazı maddeler konduğunda ise ışık vermemesini nasıl açıklarız? • Katı ve sıvı maddeleri yukarıda keşfettiğimiz elektriksel özelliklerine göre nasıl sınıflandırırız? Test devresi 133 2. • elektrik enerjisini • ampulü • iletken teli temsil eden şekiller hangileridir? NOT: Bu etkinlik üst seviyedeki öğrenciler için uygun olup elektrik akımından bahsedilmemelidir. Açık kalan uçları da test uçları olarak adlandıralım. Etkinliğin “Sonuca Varalım” kısmındaki sorularla ilgili tartışma ortamı oluşturulur. Bu malzemelerden yararlanarak öncelikle her bir grubun bir test devresi kurması istenir. Alternatif Etkinlik: Ampul Ifl›k Verdi. • Devrenin test uçlar›n› yanda belirtti¤imiz kat›lar ve beherglas içerisine koydu¤umuz s›v›larla temasa getirip lamban›n ışık verip vermediğini gözlemleyelim. etkinlik yaptırılır. • Bu test uçlarını değişik katılara temas ettirdiğimizde veya beherglas içine koyduğumuz değişik sıvılara daldırdığımızda ampulün ışık verip vermeyeceğini tahmin edelim. Etkinlik: Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini ‹letir? (Önerilen Süre: 20 dk. suyun borulardaki hareketine benzetilerek modellenebilir. çivi. “Araç ve Gereç” listesinde verilenlerin dışında başka malzemeler de kullanılabilir. saf su ve şekerli suyun elektrik enerjisini iletmediği. tuzlu su ve alüminyum folyo gibi malzemelerin elektrik enerjisini ilettiği gözlemlenir. “I” numaralı resimde görülen basit elektrik devresindeki pili “II” numaralı resimde su pompası temsil ettiğine göre. • Aşağıdaki gibi bir çizelgeyi defterimize çizerek tahminlerimizi kaydedelim. Bu test devresindeki ampulün neden ışık vermediği sorularak beyin fırtınası yaptırılabilir. Alternatif Etkinlik: Ampül Işık Verdi. Öğrenciler sınıf şartlarına göre küçük gruplara ayrılır. Su Çarkı Döndü” adlı 2. Basit bir elektrik devresindeki elektrik enerjisinin hareketi suyun borulardaki hareketine benzetilebilir. Aynı zamanda öğrenciler bilimsel bir deneyin işlem basamaklarını uygulayarak tablo kullanmayı da öğreneceklerdir. dışındaki plastik kısmın güvenlik amaçlı olduğu vurgulanır.1. katı ve sıvı maddelerin elektriksel iletkenliklerinin gözlemlenmesidir. Bir devredeki ampulün ışık verebilmesi için kapalı bir devre olması gerektiği söylendikten sonra öğrencilerin bu test devresinin açık uçları “Araç ve Gereç” listesinde bulunan katı ve sıvı maddelerle tamamlanarak ampulün ışık verip vermemesi gözlemlenir. • Devredeki iki bağlantı kablosunu birbirinden ayırarak devremizi test devresine dönüştürelim. Bir devredeki elektrik enerjisinin hareketini anlamak için alternatif olarak “Ampul Işık Verdi. alternatif etkinliği yaptırılabilir. Keşif Aşaması 1. Elektrik enerjisi taşıyan bu kabloların hangi özellikleri taşıması gerektiği sorgulatılır. Kablolarda elektrik enerjisinin taşındığı kısmın metal tel olduğu. Etkinlik Gözlemleyelim. plastik ataş. ‹nceleyelim Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini ‹letir? Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ tuzlu su ◆ alüminyum folyo ◆ dört adet beherglas ◆ cam ◆ saf su 9 V’lik ◆ güç kayna¤› (veya pil) ◆ ampul (6 V) ◆ duy ◆ krokodilli bağlantı kabloları ◆ sirke ◆ şekerli su ◆ plastik ataş ◆ çivi rot ◆ iki adet bak›r elekt Elektrik enerjisini iletir Bunları Yapalım • Devre elemanlarını kullanarak basit bir elektrik devresi oluşturup ampulün ışık vermesini sağlayalım. S›v›larla yapt›¤›m›z deneyde bu uçlara elektrot ba¤layal›m. bazı maddelerin ise iletmediği sonucuna varılır. Su Çarkı Döndü Elektrik enerjisinin devredeki hareketi.

............................................ etkinlik yaptırılır........................... porselen............... .....Etkinlik :: Münazaraya Var m›s›n›z? 4 Etkinlik • Sınıfımızda dörder kişiden oluşan iletkenler ve yalıtkanlar grubu oluşturalım...................................... .................................. dört yalıtkan maddenin isimleri gizlenmiştir....................... Gruplarımız aşağıda verilen münazara konusunun tercih ettikleri yönünü savunsunlar.......... .. P O R S E L E N D L I K T K ‹ R L Ğ E E B E A C A M C I M S A T L P L A S T ‹ K K A Ğ I T S R A R O I L T S I Ğ ‹ K L P R S E R N E L P I U 4................ plastik ................ Bu yüzden metallerin genellikle iyi birer iletken olduklarını söyleriz.... Kablonun içinin metal tel olduğunu günlük tecrübelerimizden de biliriz..... 11................ .......................... Münazara Konusu: “ Yaşamımızı kolaylaştıran elektrik enerjisinin kullanılabilir hâle getirilmesinde iletken maddeler mi yoksa yalıtkan maddeler mi daha önemlidir? ” SONUÇ: ........... 10 83 84 134 ........................................... • Münazara bitiminde ulaştığımız sonucu aşağıdaki boşluğa yazalım................ Sizce........................... hangilerinin yalıtkan olduğunu bulal›m............. 12 .............. .......................................... kâğıt.................... Aşağıdaki kelime avı oyunu içinde üç iletken........................... Çünkü elektrik enerjisini iletmez.... ancak test uçlarına belli maddeleri koyduğumuz zaman ışık verir..... Yalıtkanlar .............. Elektrik enerjisini iletmeyen bu tür maddeler yalıtkan olarak adlandırılır. demir ............................................... Etkinlikte devrenin açık olan test uçlarına plastik ataş ve cam gibi bazı maddeler yerleştirilerek devre tamamlandığı hâlde ampul ışık vermedi...... ......... Çünkü elektrik enerjisini iletir........................................ ......... iletken tellerde demir gibi metallerin neden kullanılmadığı sorularak tartışma ortamı oluşturulur................ ........ 5... 8........... 4.. Etkinlik : Kelime Av› I................. II........ Etkinlik: Kelime Avı Bu etkinlikteki amaç................. 1.................. elektrik enerjisinin taşınmasında kullanılan teller hangi maddelerden yapılır? İletkenler ve Yalıtkanlar Elektrik anahtarına bastığımızda................................... Çünkü elektrik enerjisini iletir................................... ............... Bu metal tel olmasaydı..................... ....................Öğrencilere........................... Aşama Aşağıdaki maddelerden hangilerinin iletken.. 3........................Etkinlik :: ‹letken mi........ ‹letkenler bakır............... ..... 9....................... çoğunlukla alüminyumdur..... 1 2 3 4 X X X X X X X X Çünkü elektrik enerjisini iletmez.................. Elektrik enerjisi iletiminde genellikle bakır ya da alüminyum metali kullanılmasının...... altın ve gümüş gibi diğer metaller de iletir.................. Aşama ‹letken nedir? Yalıtkan nedir? Açıklayalım....... b) Yukarıdaki kutucukların hangilerinde yalıtkan maddeler verilmiştir? ................ s ? Elektrik santrallerinde üretilen elektrik enerjisini yerleşim yerlerine taşıyan hatlarda kullanılan iletken teller. ........................ Metaller gibi üzerinden elektrik enerjisinin geçişine izin veren maddeler iletken olarak adlandırılır.......................................... 7..... Kutucuk numaralarını kullanarak aşağıdaki soruları cevaplayalım................................................................................. alüminyum... Yal›tkan m›? 5 Etkinlik Numaralandırılmış kutucuklarda bazı maddeler verilmiştir............................ s 134 Yaşamımızdaki Elektrik 3................. fiekildeki masa lambası kablosunun iç kısmında iyi bir iletken olan bakır tel kullanılmıştır..................... 3 83.... Hafif ve ucuz olduğu için tercih edilen alüminyum teller.................................... Elektrik enerjisini bakırın yanında demir................. ampul anında ışık verir................................................................. Çünkü............ Çünkü elektrik enerjisini iletir......... Bunları Biliyor muydunuz Öğrencilerin öğrendikleri bilgileri pekiştirmeleri amacıyla Çalışma Kitabı’ndaki “Kelime Avı” adlı 3.............. Bu da göstermektedir ki elektrik devrelerinde kullanacağımız her madde ampulün ışık vermesini sağlamaz................ ............................................................ ................................................ Çevrelerinden iletken ve yalıtkan maddelere örnekler verebilirler................ 4 84.... .................. Bu bulgulara göre bazı maddelerin elektrik enerjisini ilettiğini bazılarının da iletmediğini söyleriz......... .................. Buna karşılık kabloların dışındaki plastik kılıf ve prizlerde kullanılan seramik gibi maddeler ise elektrik enerjisini kolaylıkla iletmez.................... ..................... 5................................ Buna karşılık aynı test uçlarına çivi ve alüminyum folyo gibi maddeler yerleştirildiğinde ise ampul ışık verdi. Burada kablonun dışı ile içinin birbirinden farklı olduğu görülmektedir...................... Münazara sonucu değerlendirilir........ seramik ya da cam yalıtkanlarla dev direklerden yalıtılır.............. sadece dışındaki plastik kılıf ampulün ışık vermesini sağlar mıyd›? “Hangi Maddeler Elekrik Enerjisini ‹letir?” etkinliğinde gözlemlediğimiz gibi ampul......................... karşılarındaki kutucuklara “X” işareti koyarak nedenini açıklayalım............................... • Sınıfımızdaki diğer öğrenciler de seyirciler olarak soracağı sorular ya da yapacağı katkılarla bu grupları desteklesinler........................... bulmacada saklı olan iletken ve yalıtkan maddelerin bulunmasıdır......................... Bulduğumuz iletken ve yalıtkan maddelerin isimlerini ilgili boşluklara yazalım...... bakır ya da alüminyum metalinin çok iyi bir iletken olmasının yanında kolay işlenebilir özellikte olmasından kaynaklandığı vurgulanır......... 5 6 7 8 9 10 11 12 a) Yukarıdaki kutucukların hangilerinde iletken maddeler verilmiştir? 2.. 3............ Duvardaki prizden gelen elektrik enerjisinin.......................... cam.........................................................................................................elektrik enerjisini iletmez......... 6... altın............... kablo yardımıyla ampule nasıl ulaştığını biliyor musunuz? Bu soruya cevap verebilmek için resimdeki masa lambasının kablosuna bakalım.. Çünkü elektrik enerjisini iletmez...... Öğrenciler bulmacadaki iletken ve yalıtkan maddeleri bularak bu maddelerin neden iletken ya da yalıtkan olduğunu açıklarlar............................... Bu maddelerin isimlerini bulmaya ne dersiniz! Bunun için bulmacaya soldan sağa ve yukarıdan aşağıya bakalım..... .................. Maddeler Bakır Kuru tahta Alüminyum folyo Kâğıt Kurşun kalem ucu Silgi Cam Demir ‹letken Yalıtkan Neden? Çünkü elektrik enerjisini iletir...............................

..... top oynayan 3 çocuk ve antrenörleri hayatını kaybederken................... ........ Maçın oynandığı toprak sahanın yanında yapımı süren ve korkuluklarında elektrik kaynağı yapılan bir halı saha var...................... Bu olayın nedenini hiç düşündünüz mü? Bir elektrik enerjisi boşalması olan yıldırım ve şimşek......... Çalışma Kitabı’ndaki “Kelime Avı” adlı 3.. 135 Yaşamımızdaki Elektrik 6. s Yukarıdaki gazete haberine göre ıslak ortamların kuru ortamlardan daha riskli olduğunu söyleyebilir miyiz? Bunları Biliyor muydunuz ? 6 85...... Bu tür yangınları söndürmede içerisinde hazır kimyasal söndürücülerin bulunduğu yangın söndürme tüplerinden faydalanılmalıdır....................................... etkinlik yaptırılır. Oyuncular soyunma odasından çıkıp otomobillere giderken olay oldu................................. Bu kabloların çıplak ucu....... Yalıtkan sıvılar yüksek elektrik enerjisinin etkisiyle iletkenlik kazanır.................................... Etkinlik: ‹letken mi.........................A muhabirine olayı şöyle anlattı: “Benim takımım da turnuvada oynadığı için maçı izliyordum...................................................Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? Yaşamımızdaki Elektrik Etkinlikte devrenin test uçları sırasıyla tuzlu su ve sirkeye daldırıldığında ampul ışık verirken.................. Gruplardan biri yaşamımızı kolaylaştıran elektrik enerjisinin kullanılabilir hâle getirilmesinde iletkenlerin daha önemli olduğunu savunurken diğer grup yalıtkanların daha önemli olduğunu savunur.......... etkinliği tamamlayan öğrenciler iletkenlik ve yalıtkanlığın ne olduğunu öğrenmiş olurlar....... .......... Öğrencilerin ilgisini çekmek için “Benjamin Franklin Çok Şanslıydı” metni okutulur............. soyunma odasından geçip halı sahaya uzanıyor............. Bu amaçla “Acaba Gazlar da İletken midir?” başlıklı metin okunur.................’’ 84..................... Bu tellerin iletken olduğu ve bu tellerin direklere temas eden kısımlarında cam...................... etkinlik yaptırılır................... Planlama Basamakları Problem: ......... yangının büyümesine ve yeni yangınlara sebep olabilir....... Çünkü tuzlu su ve sirke elektrik enerjisini iletir........................ seramik gibi yalıtkan maddeler kullanıldığı kitaplarındaki fotoğraftan da yararlanılarak vurgulanmalıdır........ fakat uygun şartlar sağlandığında iletken hâle gelebildiğinden bahsedilebilir................... okullarımıza.......................................... 4..... Bu seviyede sadece gazların normal şartlarda yalıtkan olduğu.. gaz hâlindeki maddelerin iletkenliği konusunu da düşünebilirler........................ Etkinlik: Münazaraya Var mısınız? Sınıfta üye sayısı 4 olan iki grup oluşturulur ve her gruptan birer sözcü seçilir................... suyun elektrik enerjisini iletmesidir......... ........................................ normalde yalıtkan olan havanın iletkenlik kazanması sonucu meydana gelir.. Bu yüzden elektrikli aletlerin sıvılardan uzak tutulması gerekir............ Elektrik yangınlarını şalteri kapatmadan suyla söndürmeye çalışmak...................................................... yağmurla oluşan su birikintisine temas eden kopmuş elektrik telleri faciaya neden oldu......... saf su ve şekerli suya daldırıldığında ışık vermez............................... Katı ve sıvıların iletkenlik özelliklerini öğrenen öğrenciler....... Çığlıkları duydum ve durumu anlayıp hemen koşarak şalteri indirdim............................................ Sanırım bu uygun bir test olacak....... Buna örnek olarak yıldırım ve şimşek olayları gösterilir....................................... Kâğıthane’ deki bir spor tesisinde 12–16 yaşlarındaki gençlerden oluşan amatör küme maçı sırasında.................. .... iş yerlerimize kadar iletken teller vasıtasıyla taşındığı vurgulanmalıdır......................... Bu nedenle öğrenciler yüksek gerilim hatlarından uzak durmaları konusunda uyarılmalıdır.... 85 Sonuca ulaşmak için ne yapmalıyım? Öğrencilerden gelen cevaplar değerlendirilir. Burada havanın yalıtkan olduğu ancak belli durumlarda iletken hâle gelebileceği vurgulanır...... elektrik çarpması sonucu 4 kişi hayatını kaybetti...... Yapacağım işlemde bunları değiştirmeliyim: ..................... Münazara sonunda sınıfın çoğunluğu tarafından kabul gören teze ilişkin öğrencilerin kişisel görüşlerini etkinlikteki ilgili yere yazmaları istenir...... Yağmurla gelen facia! Sağanak yağış İstanbul’da can kayıplarına neden oldu.............. Yalıtkan mı?” adlı 5.............. “Bunları Biliyor muydunuz?” metni okutularak açıklanır........ Aydınlatmada kullanılan floresan lambaların ve reklam tabelalarında kullanılan neon lambaların gazların özel koşullarda iletkenlik kazanmasının bir sonucu olarak ışık verdikleri vurgulanır...... Yalıtkan mı? Bu etkinlikle öğrencilerin dikkatleri günlük hayatta kullandığımız iletken ve yalıtkan maddelere çekilir.. şekerli su ve saf su ise iletmez................................... elektrik kaçağı sonucunda meydana gelen yangınlara müdahale etmeden önce elektrik şalterini kapatırlar....... Onların bu kavramlarla ilgili bilgilerini genişletmek için elektrik enerjisinin kullanım alanlarına ulaşmasında iletken ve yalıtkan maddelerin nasıl kullanıldığı...... Ancak yalıtkan sıvıların da belirli şartlar altında iletken hâle gelebileceğini unutmamak gerekir........... Edinilen bilgiye göre...................................... halı saha ile toprak sahanın arasındaki bir su birikintisine değmiş.............................. Günlük yaşantıda iletken ve yalıtkan maddelerden nasıl yararlanıldığını öğrenen öğrencilerin bu maddelerin hayatımızda çok önemli bir yere sahip olduğunu kavramaları için Çalışma Kitabı’ndaki “Münazaraya Var mısınız?” adlı 4.......... Öğrenciler çevrelerinde bu hava hatlarını görmektedirler.. Yapacağım plan: ............................ bir anda etrafımızın aydınlandığına ve ardından gelen gök gürültüsüne tanık olmuşuzdur.... Metnin resmi inceletilebilir ve bir gaz olan havanın özel şartlarda iletken hale geçtiği söylenebilir............ Çünkü: .................... A... Etkinlik ::Problem Çözme 6.............. Görgü tanığı.................................................................... Bunun nedeni............. Acaba Gazlar da İletken midir? Fırtınalı bir günde................ s ‹tfaiyeciler................. ............... 2 çocuk da çeşitli yerlerinden yaralandı............................................................................. 135 .... elektrik santrali adı verilen tesislerde üretildiği ve bu tesislerden evlerimize....................... Kâğıthane’ de bir spor tesisinde oynanan amatör küme maçında........ Yapacağım işlemde bunları değiştirmem gerekmez: ........... Etkinlik Bir cismin iletken ya da yalıtkan olduğunu anlamak için hangi işlemleri yaparız? Nasıl bir test devresi kurmalıyım? ‹htiyacım olan devre elemanları nelerdir? Yapacağım plan için bana yardım eder misin? 5......................... ‹htiyaçlarım: .............. Ama iş işten geçmişti................... Buraya giden elektrik kabloları............ 5 Genişletme Aşaması Öğrencilere şehir cereyanının.... Sıvılarla katıların iletkenliğini ve yalıtkanlığını öğrenen öğrencilerin genel bir pekiştirme yapmalarını sağlamak için Çalışma Kitabı’ndaki “İletken mi.......................... Olayda.....

...... plastik.. 86 Yıpranmış kablolar yenileri ile değiştirilmelidir.............. Etkinlikte........... 7.......... Hazırlanalım Burada amaç... etkinlik yaptırılır...... Etkinlik: Problem Çözme Bu etkinlik Öğretmen Kılavuz Kitabı’nın 135..... sınıf fen ve teknoloji dersinde öğrendikleri elektrik güvenliği konusu pekiştirilir............................................ Her yıl birçok kişinin elektrik çarpmaları sonucu öldüğü veya sakat kaldığı vurgulanır....... Aşağıda numaralandırılmış resimlerde.. gazların özel koşullarda iletkenlik kazanmasından yararlanılarak yapılmıştır.......... 4.. ampül değiştirirken................................. Elektrik enerjisinin günlük yaşantıda çok önemli bir yere sahip olmasının yanında tehlikelerinden de bahsedilmelidir. Yine duy...... Elektrik olaylarını ayrıntılı olarak inceleyen ilk bilim insanıdır. 6...... 136 7. 1... Bozulmuş prizler yenileri ile değiştirilmelidir............................................................... etkinlik yaptırılır.... Ancak günlük hayatta kullandığımız ütü.......... Bu kabloların neden farklı teknik ve malzemelerle yalıtılmış oldukları ve nerelerde kullanıldıkları tartışılabilir...... 5....... resim : .. Bu nedenle elektrikli aletleri kullanırken çok dikkatli olunması gerektiği hatırlatılır ve Ders Kitabı’nın 137.............. etkinlik yaptırılarak öğrencilerin elektrik enerjisinin tehlikelerine karşı alınması gereken önlemleri kavramaları sağlanır.... öğrencilerden planlama basamaklarını doldurmaları istenir........ Çünkü ıslak ip elektrik enerjisini iletip kendisini çarpabilirdi.............. Çalışma Kitabı’ndaki “Hataları Düzeltelim” adlı 7.... bir maddenin iletken mi yoksa yalıtkan mı olduğunu anlamak ve bilimsel bir problemin çözümünde izlenecek basamakların öğrencilere fark ettirilmesini amaçlamaktadır....... Benjamin Franklin gerçekten çok şanslıydı......... Öğrencilerin hazırladıkları araştırma ödevi değerlendirildikten sonra kendilerine tekrar verilerek ve arkadaşlarıyla bu ödevleri paylaşmaları istenebilir................... Ayrıca farklı amaçlar için üretilmiş kablolar da getirilebilir.... resim : ...... bakalit ve kauçuktur........... yapılan yanlışlıkları giderecek çözüm önerilerini ise balığın alt kısmına yazmalarını sağlamaktır.. televizyon ve buzdolabı gibi şehir cereyanı ile çalışan birçok alet için aynı şeyi söyleyemeyiz...... devrede elektrik enerjisi olmamalıdır. sayfasında yer almaktadır............................ priz ve elektrik anahtarı gibi araçların elektrik yalıtımı da aynı maddelerle sağlanır....................... Sınıfa fiş.. Etkinlik: Bal›k K›l盤› Bu etkinlikte amaç............ Yüksek enerjili şehir cereyanı ile çalışan aletlerin kullanımı sırasında doğabilecek tehlikeleri engellemek için bazı güvenlik önlemleri alınır. Fırtınalı bir havada ucuna metal anahtar bağladığı bir uçurtmanın yükselmesini sağlayarak yıldırım çarpması sonucu anahtardan kıvılcımlar çıktığını gözledi. öğrencilerin öğrendikleri bilgileri kullanarak gazete kupüründe verilen durumla ilgili yanlışları balığın üst kısmına............ kaplıdır? Piller düşük elektrik enerjili olduğundan bizim için tehlike oluşturmaz.......... resim : ........ uzaktan kubirçok elektrikli manda cihazı ve kasetçalar alet neden yalıtkanla gibi birçok alet pil ile çalışır.... Araştıralım.................. Böylece öğrencilerin 4.... Aydınlatmada kullanılan floresan lambalar ve reklam tabelalar›nda kullanılan neon lambalar.................. Herhangi bir elektrikli aletin fişini bu maddelerle yalıtılmış kılıfından tutarak prize takarız. Benjamin Franklin Çok fianslıydı Benjamin Franklin....... 2. öğrencilerin evlerinde ve çevrelerinde gördükleri elektrikli ev aletlerini ve bunların tamirini yapan kişilerin araç gereçlerini gözlemleyerek bunların yalıtım biçimlerini araştırmalarıdır...... 6.... Etkinlik : Hatalar› Düzeltelim Elektrik enerjisini kullanırken hatalı veya dikkatsiz davranmak üzücü sonuçlar doğurabilir......... sayfasındaki güvenlik önlemlerin yazılı olduğu uyarılar gözden geçirilir.... 1706 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde doğdu..... 136 ............... Yalıtım amacıyla en çok kullanılan maddeler.. Elektrik kablolarının yanında yanıcı ve ısıtıcı cihazlar kullanılmamalıdır................... 1 2 3 4 5 6 8........ Nitekim Franklin’den sonra aynı deneyi Avrupa’da tekrarlayan üç bilim insanından biri hayatını kaybetti............. Onun fikirleri günümüzde bile kullanılan birçok icada ilham kaynağı oldu......... Elektrikli cihazları tamir ederken... priz ve değişik elektrikli aletler getirilerek bu aletlerin yalıtkan kısımları ve nasıl yalıtıldıkları gösterilebilir. bazı hatalı kullanım ve davranışlar verilmiştir........ Bir prize birden fazla fiş sokulmamalıdır. Elektrik güvenliği konusunda Çalışma Kitabı’ndaki “Balık Kılçığı” adlı 8..... Öğrenci problemini çözmek için bir plan yapmalıdır........... resim : .. duy.. resim : ....... Problem çözme yönteminin birçok yolu vardır. Bu çok tehlikeli bir deneydi............................ Bu önlemlerden birisi de yalıtımdır....................... porselen................. 3.... Yalıtkanlar Sizi Korusun Acaba kullandığımız El feneri..... 1752 yılında............ Üzerinden elektrik enerjisi geçen çok sayıda tel ve düzenekten oluşan elektrikli ev aletleri yapılan yalıtım sayesinde güvenli biçimde kullanılır...Öğrencilerin iletkenlik ve yalıtkanlık konusuyla ilgili yeni öğrendikleri bilgilerle bir problem durumunu çözebilmeleri için Çalışma Kitabı’ndaki “Problem Çözme” adlı 6..................... Her bir durumda yapılan hatayı görüp buradaki davranışın doğrusunu ilgili numaranın karşısına yazalım...... Nemli ortamlarda elektrikli cihazlar kullanılmamalıdır.......... Etkinlik: Hatalar› Düzeltelim Bu etkinlikte öğrencilerden altı hatalı davranışı bulup bu davranışların doğrusunu yazmaları istenmektedir................... resim : .... Bu etkinlik... Öğrencilerin elektrik enerjisinden korunma yollarını gösteren bir poster ya da afiş hazırlamaları istenebilir.. yıldırımın bir elektrik enerjisi boşalması olduğunu gösterdi.

....................... ..... 8 87............................................. Elektrik enerjisi prizlerine.................... Islak elle elektrik prizlerine dokunmak neden tehlikelidir? 3........ bu hatalar› giderecek çözüm önerilerimizi de alt kutucuklara yazalım..................... Yazılan özetlerden birkaçı okutularak dönüt verilir.............. elektrik kaçağın dan dolayı..... 87 ............. Elektrik iletim hatlarından uzak duralım.... 1..... Bir elektrik prizine aynı anda birden fazla fiş takmayalım........... ninesinin herhangi bir yalıtkan malzeme kullanmadan kurtarmaya çalışması Elektrik enerji hattının bahçeden geçmesi Notlarım ve Düşüncelerim ..................... Yapılan bu hataları balık kılçığının üstünde verilen kutucuklara.................................................... Fişin güvenli kullanımı için iletken ve yalıtkan kısımların önemini açıklayalım. kırık fiş ve prizleri kullanmayalım........................ Fırtınalı ve yağmurlu havalarda ağaç altında durmayalım............... ....... Onu kurtarmaya gelen bilinçsiz torunun akibeti de aynı olunca oğlu eline geçirdiği kuru tahta parçasıyla faciayı önledi.................................... elektrik fişlerinden başka hiçbir şey sokmayalım...... Bu gözlemlerini bir sonraki konuya başlamadan önce sınıfta sunacakları söylenir........................................... 3..... Yararlı olan elektrik enerjisinin bizim ve çevremizdekilerin güvenliğini tehdit etmemesi için aşağıdaki kurallara uymayı alışkanlık haline getirmeliyiz...... oyun oynanmamalı ....................... Bu fişin iletken ve yalıtkan kısımlarını belirleyelim.......... s fiEH‹R CEREYANI ‹LE DENEY YAPMAYALIM! Kendimizi De¤erlendirelim Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım............ . .................. Ayrıca altın ve gümüş gibi diğer iletken metallere göre ucuzdur................. üzerinden elektrik enerjisi geçen bir iletkenle arada bir yalıtkan olmadan doğrudan temas edilmesi durumda meydana gelir.................... Yaşlı kadın yıkadığı çamaşır ları yağmurun dinmesiyle tele asarken elektrik enerjisine kapıldı............ Diğer öğrencilerin de bu doğrultuda kendilerinde bulunan eksiklileri gidermeleri istenir... Yaşamımızdaki Elektrik 8. Çamaşır telinin elektrik direğine bağlanması Torunun............................................................................... Yaşanmış bir olaydan alınan yandaki gazete küpüründe faciaya davetiye çıkaran bazı hatalar›n yapıld›¤› anlafl›lmaktad›r....... az daha yaşlı kadının hayatına mal oluyordu............................ Bu sorulara aşağıdaki cevapların verilmesi beklenmektedir.. açık alanda oynamayalım ve suda yüzmeyelim................................................................ Yandaki resimde açık durumda bir elektrik fişi görülmektedir................ • “Kendimizi Değerlendirelim” Sorularının Cevapları 1......... 137 .... Konu Biterken • Öğrencilerden katıların ve sıvıların iletkenlik ve yalıtkanlık özellikleriyle ilgili neler öğrendiklerini kendi cümleleriyle defterine yazmaları istenir.................... 2......... Elektrikli aletlerde ve elektrik kablolarında başvurduğumuz bunca yalıtım önlemlerine rağmen enerjinin yanlış kullanımından dolayı bazı elektrik kazalarının yaşandığını zaman zaman duyarız....... çünkü yıldırım çarpabilir...... ..................... s Yıpranmış kabloları..... ........................ Ellerimiz ıslak iken elektrikli aletlerden uzak duralım........... Etkinlik : Bal›k K›l盤› B‹L‹NÇS‹ZL‹K AZ DAHA ‹K‹ CAN ALIYORDU ! Bahçedeki elektirik direğine bağlanmış olan çamaşır teli................................ Evlerimizde kullandığımız su iletkendir.............................. Islak elle elektrik prizlerine dokunduğumuzda elimizdeki su damlacıklarının iletken tele ulaşması durumunda çarpılma riskimiz vardır. kavramların doğruluğunu kontrol ederler.................... Elektrik enerjisine kapılan kişiler mutlaka iyi bir yalıtkan ile kurtarılmalı Çamaşır teli kesinlikle elektrik direklerine bağlanmamalı Elektrik direklerinin yanında bulunulmamalı........................................................Elektrik enerjisinin iletilmesini sağlar................ Alüminyum ve bakır iyi iletkenlik özelliği göstermesinin yanında kolay bükülebilir ve hafif olması nedeniyle iletken tel yapımında tercih edilir........... Takılması hâlinde kablolar aşırı derecede ısınıp yangına neden olabilir........ Elektrik kablolarında neden genellikle bakır ya da alüminyum teller kullanılır? 2..Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? Yaşamımızdaki Elektrik Değerlendirme Aşaması • “Kendimizi Değerlendirelim” Soruları Öğrencilerin kendilerini değerlendirmeleri için konu bitimindeki soruların cevaplarını defterlerine yazmaları sağlanır.................... Bunları Biliyor muydunuz ? 7 Yukarıdaki resimlerde görüldüğü gibi kablolar. Verilen cevaplardaki eksik ve yanlışların giderilmesi için öğrenciler Ders Kitabı’ndaki ilgili sayfalara yönlendirilir...... Bir sonraki ders için “İletkeni Değiştir Ampulün Parlaklığı Değişsin” konusunun okunması tavsiye edilir........................................................... Elektrik çarpması.. Bu yüzden elektrikli araçlarda kullanılan yalıtkan ile elektrik enerjisinin vücudumuz üzerinden toprağa geçmesi ve bunun sonucunda doğabilecek ölümcül kazalar da önlenmiş olur....... 86..... • Öğrenciler defterlerine yazdıkları anahtar kavramlara dönerek..... • Bir sonraki konuya geçmeden önce yalıtkan maddelerin hangi amaçlarla nasıl kullanıldıkları konusunda öğrencilerin çevrelerini gözlemlemeleri istenir................................................................. Bir metal çubukla prizden elektrik enerjisini kablodaki iletken tele iletir...... kullanılan yerin özelliği ve ilettikleri enerji miktarına bağlı olarak farklı teknik ve malzemelerle yalıtılır..................... ..................... Banyo ve buna benzer ıslak ortamlarda elektrikli aletleri kullanmaktan kaçınalım.................... Yakınlarında uçurtma uçurmayalım ve çeşitli nedenlerle koparak sarkan tellere yaklaşmayalım.............. 137 Kablonun içi iletkendir........ Fişin dış kısmı plastik yalıtkandır ve onu tuttuğumuzda çarpılmamızı önler.........

dik kesit alanı ve cinsi ile ampulün parlaklığı arasında nasıl bir ilişki vardır? AÇIKLAMALAR 138 Ampul 3.5 V) ◆ ampul (1. Direncin değerinin artması veya azalmasının ampulün parlaklığını nasıl değiştirdiğini deneyerek keşfeder (BSB-30. Bu konuda ise devredeki iletken teli değiştirerek (cinsini. dik kesit alanına ve cinsine göre değiştiği sonucuna varır (BSB-31).Elektrik devrelerinde kullanılan tellerin boyu ya da kalınlıkları değişirse ampulün parlaklığı değişir mi? gibi sorularla konuya giriş yapılır. uzunlukları farklı. • Tasarladığımız devrelerin şemalarını defterimize çizelim.Elektrik devrelerinde genellikle bakır tel kullanılmasının sebebi nedir? .6. devre elemanlarını. Ön Bilgileri Yoklama ve Merak Uyandırma Aşaması • Anahtar Kavram Öğrencilere anahtar kavram ile ilgili ne bildikleri sorulur. grup 3. Bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının nelere bağlı olduğunu tahmin eder. Bir iletkenin direncinin uzunluğuna. 31). Öğrendiklerine göre bir devredeki ampulün parlaklığı kullanılan pil ve ampul sayısına göre değişiyordu. Devre elemanlarının iki uçlu olduğunu gözlemler ve her birinin belirli bir direnci olduğunu ifade eder. her devre elemanının bir direnci olduğunu öğreneceklerdir.Pil ya da ampul sayısını değiştirmeden ışık şiddetini değiştirebilir miyiz? . Aşağıdaki el fenerlerinde kullanılan pil ve ampuller özdeştir.10.2. Bir boş sayfa açarak bu sayfaya anahtar kavramla ilgili düşündüklerini listelemeleri ve geri kalan zamanda birbirleriyle düşüncelerini paylaşmaları söylenir.7.11. 2. Fener 4.4. 2. grup Sonuca Varalım • ‹letken telin uzunluğu. Ampulün de bir iletken telden oluştuğunu ve bir direncinin olduğunu fark eder. Öğrencilere konu sonunda bu kavramlara tekrar dönecekleri hatırlatılır. 14. bir kısmım›z iletkenin dik kesit alanına (kalınlığına). Çok Parlak 1. Devredeki ampulün parlaklığını değiştirebilmek için basit bir reosta modeli tasarlar ve yapar (FTTÇ-5). Grup ad› De¤ifltirilen de¤iflken Sabit tutulan de¤iflken Tahminimiz Gözlemimiz Sonuç 1. 2.9. Direnç kavramı elektrik enerjisi iletiminden yola çıkılarak izah edilecektir. sınıfta verilecektir. Burada sadece birim olarak verilecektir.9 Ampulün içindeki telin neden ışık yaydığı 8. Acaba elektrik enerjisi iletiminde neden alüminyum ve bakır teller tercih ediliyordu? Mert bunları düşünürken fen ve teknoloji dersinde öğrendikleri aklına geldi. • Konuya Giriş Öğrencilerden konu girişindeki resmi incelemeleri istenir. 15. 31). boyunu. 2. 2.‹letkeni Değiştir.8. dik kesit alanı ve cinsinin değiştirilmesiyle değişebileceğini deneyerek fark eder (BSB-13. sınıfta verilecektir. 2. Yalıtkanların direncinin iletkenlere göre çok daha büyük olduğunu ifade eder. 2. 2. Acaba ampul parlaklığını değiştiren başka faktörler de var mıydı? KAZANIMLAR 2. Bir iletkenin direncini ölçer ve birimini belirtir.3. Buna göre ampullerin parlaklıklarıyla ilgili düşüncelerinizi çizelgeye “X” işareti koyarak kaydediniz. 2. dik kesit alanları farklı.5. Anahtar Kavram direnç Mert yaz tatilinde ailesiyle büyükanne ve büyükbabasının köyüne gitmişti. Ampulün Parlakl›¤› De¤iflsin • Konuya Başlarken 2. 2. Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdikleri zorluğu “direnç” olarak ifade eder.1. Mert elektrikçinin çalışmasını dikkatle gözlemlerken kullanılan kabloların değişik renklerde olduğunu ancak hepsinin içinde bakır tel bulunduğunu fark etmişti. Alternatif Etkinlik: Pil Say›s› ve‹liflki Parlakl›¤› Aras›ndaki • Öğrenciler Neredeler Nereye Gelecekler? Öğrenciler daha önceden basit elektrik devresi kurmayı. . Ampulün Parlaklığı Değişsin ‹letkeni De¤ifltir. 2. Etkinlik Gözlemleyelim.5 V) ◆ duy ◆ bağlantı kabloları ◆ kalınlığı aynı. aynı cins teller (nikel-krom) dik ◆ 1 m uzunluğunda kesit alanları aynı olan ir ve bakır teller dem Bunları Yapalım • Ampulün parlaklığını etkileyen faktörleri belirlemek için beşer kişilik gruplar oluşturalım. ‹nceleyelim Ampulün Parlaklığını Değiştirmenin Birkaç Yolu Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ pil (1. [!] Uyarı Öğrencilere dik kesit alanının ne demek olduğu açıklanır. Ampulün parlaklığı ile ilgili tahminlerini test edecek bir deney tasarlar ve kurar (BSB-16). 2. İletkenlerde elektrik enerjisinin iletimi ile ilgili olarak öğrenciler. fiehre elektrik taşıyan tellerin alüminyumdan yapıldığını biliyordu. bir kısmım›z da iletkenin cinsine bağlı olup olmadığını test edecek bir devre tasarlayal›m. sınıfta verilecektir. Fener 3. aynı cins teller (nikel-krom) ◆ uzunlukları aynı. sıra elektrik tesisatının döşenmesine gelmişti.8 Ohm yasasının ispatı 7. pil sayısını ya da ampul sayısını değiştirerek ampulün ışık şiddetini değiştirmeyi bilmektedirler. 2. devredeki iletkenin uzunluğu. • Gözlemlerimizi tahminlerimizle karşılaştırarak ampulün parlaklığının iletkenin boyuna. Büyükbabası yeni yaptırdığı evin duvarlarını ördürmüş. Bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının. • Gruplardan bir kısmım›z ampulün parlaklığının iletkenin uzunluğuna. dik kesit alanına ve cinsine bağlı olup olmadığıyla ilgili bir yargıya varalım. Fener 2. • Değişkenlerimizi ve tahminlerimizi örneği aşağıda verilen çizelgeye kaydedelim. Fener Parlak Az Parlak 138 . grup 2. kalınlığını) ampulün ışık şiddetini değiştirmeyi. Sınırlamalar Elektrik akımı kavramı 7.

. cinsleri farklı iletken tellerin ampul parlaklığına olan etkilerini araştırırlar.. Çünkü ...... Bütün iletkenlerin bir dirence sahip olduğunu öğrendik....................... ....... Bakır telin direnci küçüktür. demir ve bak›rdan daha kötü bir iletkendir. demir............. Telin uzunluğu arttıkça parlaklık azalırken.. nikel-kromdan daha iyi ancak bakırdan daha kötü bir iletkendir... pürüzlü yüzeyde daha az yol alacaktır.. Atafl .... bak›r tele göre...... (Önerilen süre: 20 dk... Yandaki devrelerde kullanılan nikel-krom bağlantı telinin.. 3 konumlarına getirilmesi durumunda ampulün parlaklığı ile ilgili tahminlerimizi boşluklara yazalım........ Ampulün parlaklığının iletken telin uzunluğuna. Çünkü .. Açıklama Aşaması 139 Etkinlikler yapıldıktan sonra “Direnç Nedir?” başlıklı yazı okutulur.......... bazı iletkenler kolay iletirken..konumunda iken ampul parlaktır.............. bakır. k›sa tele göre................. Etkinlik : Tahmin Edip Aç›klayal›m 1 2 3 nikel-krom demir bakır Yukarıdaki şekilde verilen elektrik devresinde ampul ve raptiye arasındaki iletken tellerin uzunluk ve dik kesit alanlar› aynı olduğuna göre ataflın sırasıyla 1.................. ancak bağlantı kablosu olarak kullanılan tellerin direnci çok azdır...... Çünkü......... Direnç Nedir? Maddeleri sahip oldukları dirence göre.. Cam..... sınıf fen ve teknoloji dersinde bir devredeki ampulün parlaklığını pil ve ampul sayısına göre değiştiğini öğrenen öğrenciler bu etkinlikle bu bilgiyi pekiştireceklerdir.... Etkinlik : karşı gösterdikleri zorluktur..... Günlük hayatta televizyon arkasından ya da radyodan yükselen incecik bir duman hemen herkesi telaşa düşürür.. s Elektrik enerjisini............. 1 nikel-krom........ başlar kötü kötü düşünceler..... Arasındaki ‹lişki 4 ve 5.... kullanılan metal tellerin iletkenlik özelliği birbirinden farklıdır.............................. Etkinlik: Tahmin Edip Açıklayalım Öğrenciler bakırın nikel-kromdan daha iyi iletkenlik özelliği gösterdiğini öğrendiler.................... konumunda iken ampul en parlaktır........... Öğrencilerin ön bilgilerini pekiştirmek amacıyla alternatif olarak “Pil Sayısı ve Ampul Parlaklığı Arasındaki İlişki” adlı 3................... diğer bir kısmı dik kesit alanları ve cinsleri aynı boyları farklı.... ancak uzun telin ince telin nikel-krom telin daha büyük dirence sahip olduğunu da unutmamak gerekir...) Bu etkinlik için öğrenciler beşer kişilik gruplara ayrılırlar.......) belirtilir... Hemen anahtarlar açılır.............................. etkinlik yaptırılır............... Gruplardan bir kısmı boyları ve cinsleri aynı................. üzerinden geçen elektrik Nikel-krom telin direnci büyüktür. Alternatif Etkinlik: Pil Sayısı ve Ampul Parlaklığı 2................. Devrelerde bağlantı kablosu olarak kullanılan telin cinsinin yanında uzunluğunun ve dik kesit alanının da ampulün parlaklığını etkileyen bir faktör olduğunu gördük.................konumunda iken ampul az parlaktır....................................... er e- 9...... Bu nitelendirmedeki ölçü............ Bu etkinlikteki tellerin iletkenlik özelliklerine göre ampulün parlaklık sıralamasını doğru yapmaları beklenmektedir. Tüm devre elemanları elektrik enerjisinin iletimine karşı direnç gösterir......... Etkinlik : Pürüzsüz yüzey pürüzlü yüzey Bir devredeki ampulün parlaklığının kullanılan iletkenin cinsine bağlı olduğuyla ilgili Çalışma kitabı’nda yer alan “Tahmin Edip Açıklayalım” adlı 9. elektrik devrelerinde bağlantı kablosu olarak farklı metaller kullanılabilir.......... elektrik enerjisi iletimine karşı Bakır tel Nikel-krom tel gösterdiği zorluk................... kal›n tele göre. Direnç kavramı aşağıdaki resimlerde görüldüğü gibi pürüzlü ve pürüzsüz yüzeylerdeki arabanın hareketine benzetilerek de anlatılabilir... geri kalan kısmı ise boy ve dik kesit alanları aynı. Eğik düzlemin aynı yüksekliğinden bırakılan araba... Etkinlik sonunda iletken telin cinsinin......... Direncin birimi Ohm’dur (om) ve (Ω) ile gösterilir.... Bir de ortalıkta oldukça rahatsız edici bir yanık kokusu varsa panik daha da büyür..... 3... 2.Direnç Nedir? Yaptığımız etkinliklerde de görüldüğü gibi.......... 139 .. alternatif etkinlik yaptırılabilir.... iletken veya yalıtkan diye nitelendirebiliriz...... onların elektrik enerjisine 11..... plastik.......... En iyi iletkenin bile bir direncinin olduğu vurgulanır.. dik kesit alanına (kalınlığına) ve cinsine bağlı olduğu ifade edilir. bazıları da zor iletir..... 3 Atafl.... kalınlık arttıkça parlaklığın arttığı vurgulanır.. dik kesit alanları farklı. Bu yüzden bir elektrikli cihazda kullanılacak her devre elemanının uygun dirence sahip olması önemlidir... Bütün elektrikli aletler belirli bir dirence sahiptir.. 2 Atafl.......... bakır telin elektrik enerjisi iletimine karşı gösterdiği zorluktan daha büyüktür... uzunluğunun ve dik kesit alanının ampulün parlaklığına etkisi çizelgeye kaydedilir... 9............... 10................ ...... Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdikleri bu zorluk direnç olarak adlandırılır.......... enerjisine direnç gösteremeyen bir devre elemanının yanmasından başka bir şey değildir. demir ve nikel-krom telden daha iyi bir iletkendir.... Elektrik enerji iletiminde iyi iletkenlerden biri olan bakır telin kullanıldığı (Gümüş daha iyi iletken olmasına rağmen pahalı olduğu için kullanılmaz.. Ancak...... Bu sebeple nikel-krom bağlantı telinin kullanıldığı devrelerdeki ampulün parlakl›¤› daha azdır........... tahta gibi maddelerin direnci çok büyük olduğundan elektrik enerjisini iletmediği (ya da çok az ilettiği) ifade edilir.................... Yükselen duman. Bu zorluk iletkenlerin direnci olarak adlandırılır... Etkinlik: Ampulün Parlaklığını Değiştirmenin Birkaç Yolu 9 88.. .

................ cam ve hava gibi maddeler bile belli şartlar yerine getirildiğinde bir ölçüde iletkenlik kazanabilir. 140 ..... Bir iletkenin direnci sadece yapıldığı maddenin cinsine değil aynı zamanda yapısına da bağlıdır.... uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlı olduğu ölçümle gözlenecektir.......... Yandaki gibi bir elektrik devresi yapabilmek için pil........... ‹letken olmayan maddelerin dirençleri iletkenlere göre çok büyük olduğundan onları yalıtkan olarak adlandırmak yanlış olmaz...................... 1................................................... Direnç.......... s Telin cinsi Küçük dirençli tel Büyük dirençli tel bakır nikel-krom Telin uzunluğu kısa uzun Telin dik kesit alanı büyük (kal›n tel) küçük (ince tel) 10........ Bu ifade sadece hangi maddelerin iletken ya da yalıtkan olduğunu akılda tutmak bakımından önemlidir......... Bu yüzden çeşitli nedenlerle koparak sarkan tellerden uzak durmamız gerekir...... 10.. Direnç.. konumu: . uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlı olduğunu dirençölçer yardımıyla gözlemlemektir.............. konumu: .. Ölçüm yapılırken direnç ölçme kablolarının yalıtkan saplarından tutulması gerekmektedir. Çalışma Kitabı’ndaki “Bir İletkenin Direnci Nelere Bağlıdır?” adlı 11... 9... 1..... metal olmayan maddeler ise yalıtkandır... saç kurutma makinesi ve su ısıtıcısı gibi cihazlarda kullanılan direnç tellerinin büyük dirençli olması gerekir.................... 10.... anahtar.... s Büyük dirençli tel Küçük dirençli tel Küçük dirençli tel Büyük dirençli tel Genişletme Aşaması Elektrik enerjisi iletiminde bir miktar enerji ısıya dönüşür.......... Ataç 3 konumundayken ampül az parlak... konumu: ... Nikel-krom yüksek dirence sahip bir iletken teldir................. Bunun sebebi normalde yalıtkan olan havanın belirli şartlarda iletkenlik kazanmasıdır.... duy ve iletken kabloya ihtiyacımız olduğunu ve bu devreye basit elektrik devresi denildiğini biliyoruz. ampul......... konumu: ... Bunun için uzun ve ince teller tercih edilir.......... konumu: ... Ataç 2 konumundayken ampül parlak........ Etkinlik :tellerverilen a ve b devrelerindeAtaflın sırasıyla 1............ Buna neden olan dirençtir................................. Isı üretmek için tasarlanmış cihazlarda nikel-krom teller kullanılır..................... Bu tel üzerinden geçen elektrik enerjisinin çoğu ısıya dönüşür....... bir iletkenin direncinin uzunluğuna.. Öğrencilerin bunu daha iyi kavrayabilmeleri için Çalışma Kitabı’ndaki “Ampullerin Parlaklığı Nasıl Değişir?” adlı 10......... Etkinlik : Isıtıcılarda nikel-krom teller kullanılır..... Ayrıca uzun bir telin direncinin kısa bir telin direncinden büyük olduğu belirtilir..................... Etkinlik: Ampullerin Parlaklığı Nasıl Değişir? Bu etkinlikteki amaç........ Evlerimize elektrik enerjisi taşıyan tellerin küçük dirençli olması gerekir.....Bir iletkenin direncinin iletkenin cinsine bağlı olduğunu öğrenen öğrencilere Ders Kitabı’nın 139....... konumlarına arasındaki iletken nikel-kromdan yapılmıştır. Bütün elektriksel devre elemanları........... Etkinlik: Bir ‹letkenin Direnci Nelere Bağlıdır? Bu etkinlikte amaç...... Ataç 3 konumundayken ampül en parlak.... 2. 140 Yalıtkanlar Her Zaman Yalıtkan mı? Genel olarak metaller iletken. 11.. etkinlik yaptırılır........ Çünkü yalıtkan olarak bilinen plastik.................... sayfasındaki tel resimleri inceletilerek ince bir telin aynı metalden yapılmış ve aynı elektrik enerjisini taşıyan kalın bir tele oranla daha büyük bir dirence sahip olduğu vurgulanır...... 10 88........ Ütü.. Zaman zaman radyo ve televizyonlardan enerji hatlarından uzak durulması yönünde uyarılar yapılır.... Etkinlik : Sarkan elektrik tellerinden uzak durmalıyız............. getirilmesi durumunda ampülün parlaklığını tahmin edip yazalım.... etkinlik yaptırılır....................... 11 89.. direncin iletkenin cinsine......... 3.................. iletkenin boyu ile doğru........... 88 10. elektriği ileten teller bile belli bir dirence sahiptir.................... dik kesit alanına ve cinsine bağlı olduğunun kavratılmasıdır............ Ancak ısı enerjisine dönüşen miktar kullanılan malzemenin cinsine ve büyüklüğüne bağlıdır....................... Bu cihazlara elektrik enerjisi taşıyan teller ise düşük dirençli bakır metalinden yapılır..........2 ve 3................................................. 1 2 3 2 3 1 a devresi a b Ataç 1 konumundayken ampül az parlak.... konumu: ........ bir malzemenin elektrik enerjisine karşı koymasıdır...................... Ölçüm yapmadan önce yan sayfadaki resimlerden yaralanılarak ayar düğmesinin ve kabloların direnç ölçme pozisyonunda olmasına dikkat edilmelidir................................... Ataç 2 konumundayken ampül parlak.. İstesek de istemesek de elektrik devresinin içindeki devre elemanları ısınır. Etkinlik : Ampüllerin Parlakl›¤› Nas›l De¤iflir? Aşağıdaki şekilde ampuller özdeş olup atafl ile ampul 9. b devresi Ataç 1 konumundayken ampül en parlak. 3... Ölçüm sonucunda bir iletkenin direnci yapıldığı maddenin cinsine.... Bir elektrikli cihaz yapılırken cihazın kullanım amacına ve özelliğine göre uygun teller seçilir................. Bunun için kalın teller tercih edilir.................... 2......... dik kesit alanı ile ters orantılıdır..

50 cm.000 000 1 0.‹letkeni Değiştir. Devre Eleman› Ad› Pil Sembolü Öğrencilerin iletken ve yalıtkan maddelerin dirençleri arasındaki ilişkiyi kavrayabilmeleri için “Yalıtkanlar Her Zaman Yalıtkan mı?” başlıklı yazı okutulur. Devre elemenları ve sembollerinin öğretilmesi için aşağıdaki resimden yararlanılabilir. 11. ‹nceleyelim Devre Elemanlarının Direncini Ölçebilir miyiz? Araç-Gereçler Bunları Yapalım Araç ve Gereç • Devre elemanlarının dirençlerini nasıl ölçebileceğimizi ◆ değişik ampuller tahmin edelim. televizyon. etkinliğe geçilir. 89 141 . Etkinlik : NOT: Bu tablo sadece öğretmen içindir. 000 000 000 000 125 Batarya Ampul Anahtar Kablo Acaba bütün devre elemanlarının direnci var mıdır? Bunu gözlemleyeceğimiz bir etkinlik tasarlayalım. Aşağıdaki tabloda bazı maddelerin iletkenlik oranları görülebilir.000 1 0. Bu devre elemanları. Fakat metal olmayan maddelerin direnci o kadar büyüktür ki elektrik enerjisinin çok azını iletirler. 141 Sonuca Varalım • Dirençölçerin tek ucunu tele dokundursaydık telin direncini ölçebilir miydik? Cevabımızın nedenini açıklayalım. Düzenek • 50 cm uzunluğunda ve farklı dik kesit alanlarındaki bakır tellerin direncini dirençölçer ile ölçüp bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. iletken ve yalıtkan özellik gösteren maddelerden yapıldığından. etkinlik yaptırılır. her birinin direnci farklıdır. Madde Gümüş Bakır Alüminyum Çelik Su PVC Plastik Hava İletkenlik 66 000 000 64 000 000 44 000 000 5 500 000 0. Kullandığımız bilgisayar. Birer devre elemanı olan pil. Bir devre elemanının direncini ölçmek için 3. Etkinlik Gözlemleyelim. Bütün maddeler elektrik enerjisini iletir. ampul. ve 75 cm uzunluklarındaki bakır tellerin direncini dirençölçer ile ölçelim. Etkinlik: Devre Elemanlar›n›n Direncini Ölçebilir Yaşamımızdaki Elektrik miyiz? 11. pil pil anahtar ampul Bunları Yapalım I. dirençölçer yardımıyla ◆ farklı boyutlard teller ölçelim. Dolayısıyla metal olmayan maddelerin ilettikleri elektrik enerjisi ihmal edilerek onlara yalıtkan denilebilir. Bu devre elemanları da birbirinden farklı direnç değerlerine sahiptir. Bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. 000 000 000 000 01 0. Düzenek • Aynı dik kesit alanına sahip 25 cm. • Ölçümlerimizi defterimize oluşturduğumuz bir çizelgeye yazalım. Dik kesit alanı Direnç (ohm) Küçük Büyük En Büyük 25 cm 50 cm 75 cm batarya anahtar • Aynı dik kesit alanında ve aynı uzunlukta olan bakır. kavramları daha eğlenceli bir şekilde pekiştirmelerini sağlamak için onlara “Göster Yaratıcılığını” adlı 12. alüminyum ve demir teller • dirençölçer (Önerilen Süre: 15 dk. alüminyum ve demir tellerin dirençlerini dirençölçer ile ölçüp bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. Ölçüm yaparken dirençölçerin ucundaki plastik ◆ dirençölçer kısımdan tutalım. 75 cm) • farklı dik kesit alanına sahip 50 cm boyunda üç adet bakır tel • aynı uzunluk ve dik kesit alanında bakır. Cinsi Direnç (ohm) Bakır Alüminyum Demir ampul tel Öğrencilerin. Ampulün Parlaklığı Değişsin Yaşamımızdaki Elektrik Elektrik devrelerini daha kolay çizmek için devre elemanları sembollerle gösterilir.) Bu etkinlikte amaç öğrencilerinin devre elemanlarının da bir direncinin olduğunu ve bu direncin nasıl ölçüldüğünü kavramalarını sağlamaktır. Etkinlik : Bir ‹letkenin Direnci Nelere Ba¤l›d›r? Araç ve Gereç • aynı dik kesit alanına sahip farklı uzunlukta bakır teller (25 cm. • Direncini sıfır olarak ölçtüğümüz devre elamanı var mıdır? Buna göre kullandığımız devre elemanlarının dirençlerinin olup olmaması ile ilgili nasıl bir sonuca ulaştığımızı açıklayalım. Sonuca Varalım • Bir iletkenin direnci uzunluğuna bağlı olarak nasıl değişir? • Bir iletkenin direnci dik kesit alanına bağlı olarak nasıl değişir? • Kullandığımız iletken tellerin dirençlerini büyükten küçüğe doğru sıralayalım. radyo gibi elektronik aletlerde de çok farklı devre elemanları vardır. Boy (cm) Direnç (ohm) II. 3. a iletken • Devre elemanlarının dirençlerini. 11. anahtar ya da iletken teli incelediğimizde her birinin iki ucu olduğunu gözlemleriz. 50 cm. Daha sonra Ders Kitabı’ndaki “Devre Elemanlarının Direncini Ölçebilir miyiz?” adlı 3.

................. 5 yıl sonra geri dönen Ohm.. Ohm’un matematik ve fene ilgisini fark eden babası.................... Alternatif Etkinlik: Devre Elemanlar› ve Görevleri A 13............................... araştırmaları için kullanmış ve fizik alanındaki buluşlarına burada başlamıştır...... s Kabloların direnç ölçme pozisyonu George Simon Ohm Kimdir? George Simon Ohm (Geork Zimon Om) 1789 yılında Almanya’da bir çilingirin oğlu olarak dünyaya gelmiştir.... Aşağıda bu amaçla üretilmiş iki farklı tipte dirençölçer (ohmmetre) görülmektedir............ elektrik enerjisini ileten maddedir.................. Ohm’un çocukluğunun büyük bir bölümü erkek kardeşi ile babalarının çilingir atölyesinde geçmiştir............... Bu yüksek direnci daha da artırmak için filamanın uzun ve ince yapıda olduğu dikkatinizi çekti mi? Evlerde kullandığımız ampuller farklı dirençlere sahiptir............................................. Maddi durumları iyi olmamasına rağmen babaları bilimsel kitaplar almaktan hiç vazgeçmemiştir............ Ampulde ışık oluşturmak için kullanılan bu tellere filaman denir.. onun ilk matematik öğretmeni olmuştur..................... Bir devre elemanının direncini ölçmek için uçlarını direnç ölçerin iki ucuna dokundurmak yeterlidir............ Etkinlik : 12............................................ ‹............ 12.... bunun için dirençölçerin iki ucuna devre elemanının iki ucunun dokundurulması gerektiği belirtilmelidir................ c). Ohm’un kendi zamanına göre araştırma yapmada ve araştırmalarının sonuçlarını açıklamada çok başarılı olduğunu söyleyebiliriz..............................................................................Ayar düğmesi direnç ölçme konumunda evlerimizde tükettiğimiz elektrik enerjisini ölçen sayaçlar gibi aletler yapılmıştır. Pahalı olmayan bu alet piyasadan da okul imkânlarıyla temin edilebilir.. R......... akım ve voltu ölçebilmektedir. Lise döneminden sonra matematik ve fizik eğitimi almaya başlamıştır.................... Öğrenciler önceki yıllarda devre elemanlarını ve özelliklerini öğrenmişlerdir...................... metal ve diğer atölye malzemelerini yakından tanıma fırsatı bulmuşlardır..... 3) Eğer bu devrenin A noktasına bir ampul daha bağlarsak devredeki diğer ampulün parlaklığı nasıl değişir? Neden? ...................................... Ayrıca ayar düğmesi ile oynayarak uygun direnç ölçme konumuna getirilmesi gerekmektedir....................... Böylece Ohmlar küçük yaştan itibaren tahta.............................. daha sonra 1817 yılında Köln Lisesinde öğretmenliğe başlamıştır................ kendisini onurlandırmak için..... .......... N................................................................. eğitimini tamamlamış... a).................. Fakat maddi imkânsızlıklar sebebiyle eğitimine ara vererek özel öğretmen olarak ‹sviçre’de görev yapmıştır.......... b)............ O zamanlar matematik.... Burada her bir devre elemanının iki ucu olduğu belirtilir................................... Okul laboratuvarında dirençölçer cihazı yoksa çevredeki radyo-televizyon tamircilerinden ödünç alınabilir................. Bu yüzden............................ Analog dirençölçer Dijital dirençölçer 12 90.... birçok elektrik olayını açıklamak için matematiksel bağıntılar içeriyordu....................................... a) b) c) d) 2) Her bir devre elemanının devredeki görevini yazalım........................................ E........... Bilim insanlarının hayat hikâyeleri birçok öğrencinin ilgisini çeker....................... fen bilimlerini açıklamada pek kullanılmıyordu............................................... D.... Bu kitap....... Bakır kadar iyi iletken olmayan tungsten metali yüksek dirence sahiptir............... Ayrıntılı araştırma ev ödevi olarak verilebilir.... Yukarıdaki basit elektrik devresindeki her bir devre elemanının şeklini çizerek adını yazalım............................................. 142 ................ Ayar düğmesi direnç ölçme konumunda Kabloların direnç ölçme pozisyonu Bir ampulü yakından incelediniz mi? Eğer incelediyseniz bazı ampullerin içerisindeki sarmal teli fark etmişsinizdir........................ Ç............. Filaman çoğunlukla tungsten metalinden yapılır......... Etkinlik: Göster Yaratıcılığını Bu etkinliğin amacı.. Etkinlik : Göster Yarat›c›l›¤›n› Aşağıdaki akrostiş çalışmasını ünite ile ilgili bilgilerimizi kullanarak tamamlayalım... Ohm’un hayat hikâyesi okunarak öğrencilerin bilime ilgileri arttırılabilir....... Bugün “Ohm Kanunu” olarak bilinen çalışmasını 1827 yılında çıkardığı kitabında yayımlamıştır.............. letken. 4........... Fakat direnç ölçerken multimetre kablolarının direnç ölçme pozisyonunda takılması gerekmektedir.......................................... Dirençölçer denilen aletle devre elemanlarının direncinin ölçülebileceği.......................................... Büyük bir odayı aydınlatmak için çok ışık veren 142 Filaman NOT: Piyasadaki dirençölçerler genellikle multimetre şeklinde olup direnç......................................... 1.. ölümünden yaklaşık 30 yıl sonra direnç birimi olarak kullanılmaya başlanmıştır..................... Bu görevi sırasında okulun o zamana göre iyi donanımlı laboratuvar imkânlarını....................................... öğrencilerin “direnç” kelimesinin harfleri ile başlayan ve öğrendikleri bilgileri içeren cümleler yazmalarıdır. d). Ohm’un adı....................

• değişik boylarda ampüller • Ampullerin direncini dirençölçer ile • dirençölçer ölçelim (dirençölçerin bir ucunu ampulün ucundaki yivli kısmın yanına. Alternatif Etkinlik: Devre Elemanları ve Görevleri Bu etkinlikte amaç. Bu nedenle ampulün içi hava yerine tepkimeye girmeyen bir gazla. Bu anahtarlar hareket ettirilerek direnç değiştirilir. Elektrik devrelerinde. Alternatif Etkinlik: Ampullerin de Direnci Vard›r Günümüzde kullanılan bir ampul. Filaman kurumdan (kömürleşmiş bambu kıymıkları) yapılmıştı. farklı ampullerin farklı dirençlere sahip olduğunun dirençölçer yardımıyla belirlenmesi sağlanır. • Nikel-krom teli gergin şekilde destek ayaklara bağlayalım. Kısmi vakum oluşturmak için içerideki hava emilmişti. • Bu devrenin test uçlarından birini nikel-krom telin bir ucuna sabitlerken diğer ucunu nikel-krom tel üzerinde yavaş yavaş hareket ettirelim. Teller filamanı tutar.‹letkeni Değiştir. etkinliğe geçilir. büyük ve Araç ve Gereç küçük olarak tahmin edelim. Sonuca Varalım • Bağlantı kablosunun nikel-krom tel üzerinde hareket ettirilmesiyle ampulün parlaklığının değişmesini nasıl açıklarız? Test devresi Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ pil (1. hoparlöre iletilen elektrik enerjisini azaltarak kısarız. Bazen bu sabit dirençlerin yerine. değeri değişebilen dirençlerin de kullanılması gerekebilir. Radyonun sesini. Dolayısıyla elektrik kurumuna ödeyeceğimiz fatura da aynı oranda artar. s 4. Bunu hoparlöre bağlı bir direncin değerini Elektrik ve elektronik arttırarak gerçekleştiririz. öğrencilerin basit devre elemanlarının sembollerine bakarak onları tanımaları ve her bir devre elemanının görevlerini açıklamalarını beklemektir. Bu ampul. tepkimeye girmeyen bir gazla örneğin argon ile doldurulur. Filaman. İlk elektrik ampulleri 1880 yılında gerçekleştirildi. gerçekte çok uzun olan ancak ampul içine sığması için sarmal hala getirilmiş filaman adı verilen tungsten telin ısınarak akkor hâle gelmesiyle elde edilir. Ampulün Parlaklığı Değişsin Yaşamımızdaki Elektrik 4. ‹nceleyelim Bunları Yapalım • Devre elemanlarını kullanarak aşağıdaki gibi bir test devresi kuralım.5 V) ◆ duy ◆ bağlantı kabloları ◆ iki adet destek ayak Bunları Yapalım: • Değişik tipte olan ampullerin filamanlarını gözlemleyerek dirençlerini en büyük. Ampul 2. Mühendisler bir elektrik devresini tasarlarken devre üzerinden iletilmesi gereken elektrik enerjisini hesaplar ve gerekli yerlere bu sabit değerli dirençleri monte ederler. Ampul 3. Elektrik Ampulü Nasıl Çalışır? Elektrik ampulünden ışık. 143 . Her maddenin bir direnci olduğunu ve bu dirençlerin elektrik enerjisinin iletimine karşı zorluk gösterdiklerini öğrendik. Ampulün duya bağlantı kısmı Ampullerinde bir direnci olduğunu öğrenen öğrencilere “Ampullerin de Direnci Vardır” adlı 5. Ampul.5 V) nda ◆10 0 cm. küçük) 1. • Tahmin ve ölçümlerimizi oluşturduğumuz çizelgeye yazalım. Alternatif Etkinlik: Ampullerin de Direnci Vardır Bu etkinlikle. Ampul ne kadar fazla ışık yayarsa o kadar fazla elektrik enerjisi harcar. Benzer olarak hazırlanmış dirençler şekilde. sıcak filamanla etkileşip yanmaya neden olan oksijen gazı içerir. Ampul Ölçüm Sonucu 5. devre üzerinden geçen elektrik enerjisini ayarlamak için özel olarak üretilmiş direnç adı verilen devre elemanları da vardır. alternatif etkinlik yaptırılabilir. akkor haline o gelerek erimeden 3400 C’a kadar çıkabilen tungsten adlı metalden yapılır. 5. 143 ampuller kullanırken. küçük odayı aydınlatmak için daha az ışık veren ampuller tercih edilir. büyük. salon lambalarının verdiği ışığı ayarlamak için değişken dirençli anahtarlar kullanırız. örneğin argonla doldurulur. diğer ucunu da en alta dokunduralım). 13 90. Radyonun sesini ayarlamak devrelerde kullanılan ve özel istediğimizde ayarlanabilen dirençten yararlanırız. Büyüklerimizden yardım alarak evimizdeki farklı ampullerin filamanlarını inceleyelim. uzun luğu nikel-krom tel ◆ ampul (1. Çok ışık veren bir ampulün filamanı ile az ışık veren bir ampulün filamanını karşılaştıralım. Etkinlik Ampulün Parlaklığını Ayarlayabiliriz Gözlemleyelim. Amerikalı mucit Thomas Edison (Tomas Edisın) tarafından tasarlanmıştı. Sonuca Varalım: • Tahminlerimizle ölçümlerimiz uyuştu mu? • Ampulün direncini sağlayan hangi parçasıdır? Tahminim (en büyük. Hava. Direncin anahtar aracılığıyla artırılması durumunda devreden iletilen elektrik enerjisi azalır ve lamba daha az ışık verir. • Devreye dahil edilen nikel-krom telin uzunluğunu artırdıkça ampulün parlaklığının nasıl değiştiğini gözlemleyelim. Daha sonra Ders Kitabı’ndaki “Ampulün Parlaklığını ayarlayabiliriz” adlı 4.

ip. Plastiğin direnci aynı boy ve dik kesit alan›ndaki bakırın direncinden daha D büyüktür. Direnç teli olarak bakır seçilmemelidir. (Önerilen süre: 15 dk. “Eklemler” adlı 2. 2. Trafik akışı hangi bölgede daha kolay sağlanır. D Y 1 2 3 4 5 6 7 8 D D 1. 1. Bu çakıllı : Resimdeki otoyolun bölge ile aynı uzunlukta bir asfalt bölgeyi düşünerek bir benzetme yapalım. ‹letkenlerin direnci yalıtkanların direncinden daha büyüktür. Yalnızca yalıtkanların direnci vardır. a. Elektrik devrelerinde kullanılan direnç ve değişken direncin (reosta) sembolleri yandaki gibidir. Bu sorulara aşağıdaki cevapların verilmesi beklenmektedir. 3. Plastiğin direnci aynı boy ve ayn› dik kesit alan›ndaki demirin direncinden daha büyüktür. Ampulün içindeki filamanın uzunluğunu (dolayısıyle direncini) arttırmak için kıvrımlı yapılması gerekir. Trafik akışı enerji akışını. bant ve iplik getirmeleri istenir. Verilen cevaplardaki eksik ve yanlışların giderilmesi için öğrenciler Ders Kitabı’ndaki ilgili sayfalara yönlendirilir. Bu benzetmeye göre bir iletkenin cinsi değişti¤inde o iletkenin direnci de de¤iflir mi? Neden? 13. tahta cetvel. Etkinlik : Do¤ru Ç›k›fl› Bulal›m Aşağıda birbiri ile bağlantılı cümleler içeren bir etkinlik verilmiştir. Yolun bu bölgesi elektrik enerjisini daha kolay ileten düşük dirençli iletkene karşılık gelir. • “Kendimizi Değerlendirelim” Sorularının Cevapları 1. Taşıdığım enerjiyle. Diğer öğrencilerin de bu doğrultuda kendilerinde bulunan eksiklileri gidermeleri istenir. a. c. Çünkü uzunluk arttıkça direnç artar. ok yönündeki trafik akışı ise aynı yöndeki elektrik enerjisi iletimini temsil etsin. ‹letkeni sarmalarım. Konu Biterken 90 • 144 . asfalt ve çakıllı bölgeler de farklı cins iletkenleri temsil ettiğinden asfalt bölge direnci düşük olan bakır tele. Trafik akışı asfalt bölgede daha kolay sağlanır. Bir iletkenin direnci hangi faktörlere bağlıdır? 2. Ben bir yalıtkanım. Doğru çıkış dışındaki yollardan çıkan öğrenciler. ünitenin “Kemiğin Yapısı” isimli etkinliği için sirke. Ayrıca öğrencilerden 5. büyüteç ve eldiven getirmeleri ve etkinliği inceleyerek kemiği sirkeli suda bekletmeleri istenir. Laboratuvarda kullanılan değişken direnç (reosta) Evlerde kullanılan değişken dirençli anahtar Ben bir iletkenim. Yalıtkanlar elektrik enerjisinin iletimine karşı daha büyük zorluk gösterirler. Çünkü bakırın direnci çok küçük olduğundan ampulün parlaklığı fark edilmeyebilir. 2. Kendimizi De¤erlendirelim Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım. etkinlik için pipet. Eğer beni kırmazsanız. Y • Öğrencilerden direnç kavramı hakkında neler öğrendiklerini kendi cümleleriyle defterlerine yazmaları istenir. Her bir kararımız bir sonraki aşamayı etkileyece¤inden vereceğimiz cevaplarla farklı yollardan sekiz ayrı çıkış noktasına ulaşabiliriz. ‹letkenlerin ve yalıtkanların direnci vardır. su. 144 asfalt çakıllı bölge 12. Bu sayfadaki bilgiler okunduktan sonra. iki adet kapaklı cam kavanoz. Y 5. Bu benzetmeye göre iletkenin cinsi değiştiğinden direnci de değişir. Bizden uzunlu¤uyla dik kesit alanı ayn› olan bakır ve nikel-krom tellerle bu yolun asfalt ve çakıllı bölgelerini eşleştirmemiz istense nasıl bir eşleştirme yaparız? Neden? c. Etkinlik: Ampulün Parlakl›¤›n› Ayarlayabiliriz. 7. iletkenin direncinin iletken uzunluğu ile doğru orantılı olmasından yararlandık. Y D Y D Y Y D 3. uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlıdır. Bu durumu direnç kavramını kullanarak nasıl açıklarız? b. Etkinliğimizde. Olur size yararım. ‹letkenler elektrik enerjisinin iletilmesine karşı az da olsa bir zorluk gösterirler. Buna göre. ‹şinizde görevliyim. yoldaki asfalt ve çakıllar direnci. b.) Bu etkinlikte öğrenciler bir çeşit değişken direnç yaparak ampulün parlaklığını değiştireceklerdir. Bu cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar vererek ilgili ok yönünde ilerleyelim. farklı cins iletkenleri.4. Etkinlik bölge bir bölümü onarım çalışması yapıldığından çakıllıdır. Etkinlik: Doğru Çıkışı Bulalım Bu etkinliğin amacı öğrencilerin direnç konusunda öğrendikleri bilgileri pekiştirmelerini sağlamaktır. Bir iletkenin direnci cinsine. 4. üç adet tavuk bacağı kemiği. Bu yüzden devrede daha az elektrik enerjisi iletilir ve ampul daha az ışık verir. Öğrencilerden bir sonraki derse gelmeden önce “Destek ve Hareket Sistemi” ünitesine göz atmaları istenir. Direnç Değişken direnç 13. Yalıtkanla çevriliyim. çakıllı bölge ise direnci yüksek olan nikel-krom tele karşılık gelir. Yazılan özetlerden birkaçı okutularak dönüt verilir. Değerlendirme Aşaması • Kendimizi Değerlendirelim Öğrencilerin kendilerini değerlendirmeleri için konu bitimindeki soruların cevaplarını derfterlerine yazmaları sağlanır. 6. Ampullerin içindeki ince teller (filaman) neden kıvrımlıdır? 3. hata yaptıkları yerlerde Ders Kitabı’ndaki “Direnç” ile ilgili sayfaya tekrar döndürülür. Nikel-krom telin uzunluğu artırıldıkça direnci de artar. Doğru çıkışı bulalım. Yolun asfalt ve çakıllı bölgeleri. kâğıt ve makas “Kaslarımız” adlı etkinlik için balon. Örneğin bakırın direnci nikel-krom telin direncinden küçüktür. etkinliği tekrar yapmaları sağlanır.

Gazlar yalıtkandır. Ünitemizi Özetleyelim Ünite bitiminde öğrencilerden öğrendiklerini genel hatlarıyla kısa ve öz cümlelerle ifade etmeleri istenir. büyüktür. (Düzenlenmiştir. Plastik. D‹RENÇ Birimi ohm’dur. Maddenin cinsine bağlıdır. Dirençölçer ile ölçülür.) 145 ‹LETKENLER Metaller iyi iletkendir. yıldönümü nedeniyle söylediği Nutuk’ta Türkiye’nin geleceği konusunda Atatürk’ün özlemini duyduğu parlak durum hakkında aşağıda verilen güzel sözleriyle karşılaşmaktayız: “Türk milletinin yürümekte olduğu gelişme ve medeniyet yolunda elinde ve kafasında tuttuğu meşale. Öğrencilerden “Yaşamımızdaki Elektrik” ünitesinde öğrendikleri kavramlarla ilgili poster ve afiş hazırlamaları istenebilir. uluslararası medeniyet yarışmasında bir toplumun geride kalmamasının. Türklüğün unutulmuş büyük medeni özelliği ve büyük medeni kabiliyeti. Atatürk’ten Bizlere. Örneğin. Elektrik enerjisini iletmeyen maddelerdir. M. Milletimizin. Atatürkçülük (Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri). millî birlik duygusunu sürekli ve her türlü araç ve tedbirlerle besleyerek geliştirmek millî ülkümüzdür. Yıldırım ve şimşek olaylarında olduğu gibi iletkenlik kazanabilirler.G. yüksek karakterini. Ders Kitabı’nda verilen özet inceletilerek öğrencilerin daha iyi bir karşılaştırma yapmaları sağlanır. Asla şüphem yoktur ki. güçlü ve saygın bir durumda bulunmakta devam etmesinin yoğun bir çabaya dayanan sürekli gelişme yoluyla mümkün olabileceği konusunda milletini tekrar tekrar uyarmış.Ünitemizi Özetleyelim Elektrik enerjisini ileten maddelerdir. YALITKANLAR ‹letkenlerin yalıtılmasında kullanılırlar. Daha sonra bu cümleler sesli olarak her öğrenciye okutturulur. Cumhuriyet’in 10. onun çeşitli sözlerinden anlamaktayız.E. 1988. sirke ve limon suyu gibi sıvılar örnekleridir. müspet ilimdir.S. güzel sanatlar sevgisini. Dirençleri küçüktür. yorulmaz çalışkanlığını doğuştan getirdiği zekâsını bilime bağlılığını.B. Bizlerden Gelece¤e Atatürk’e göre kültürü ve medeniyeti oluşturan temel öge bilimdir. geleceğin yüksek medeniyet ufkunda yeni bir güneş gibi doğacaktır. Tuzlu su. 145 . Bunu. Dirençleri büyüktür. cam ve porselen gibi maddeler iyi birer yalıtkandır. Elektrik enerjisinin akışına karşı gösterilen zorluktur. Öğrenmenin istenen seviyede olup olmadığı kontrol edilir. Ünite içeriğine uygun olmayan ifadelerin düzeltilmesi sağlanır. bundan sonraki gelişmesiyle. bilim ve teknolojinin gelişim sürecinin yaratıcıları arasında etkin biçimde yer almakla gerçekleşebileceğini kesin bir dille ifade etmiştir. büyük bir millet olmanın ancak medeniyette en ön safta bulunmakla. küçüktür. Elektrik enerjisinin taşınmasında kullanılır.” Öte yandan da Atatürk.

edu. ‹mzanın genişliği bir saç telinin çapı boyutlarındadır.. D) elektrik enerjisini iletmez. Y 2. ışık... Y 8.(..) Bir floresan lambanın ışık vermesi gazların iletkenliğinin bir göstergesidir... Bu resim MEMS teknolojisi elektronik devreler oluşturulmakla kalınmamış....... Hayatımızın Neresinde? Nereden Nereye? Elektrik enerjisi... II ve III C) II ve III D) Yalnız II 3. 2.... D 7... D 3.. bir yandan da kendini kontrol etmeye çalışmaktadır... Birisiyle bu konuda konuş. MEMS Teknolojisiyle yapılmış bir teknolojisi sayesinde mikroçipler üzerinde sadece çok küçük mikromotoru tutan karınca. Etkinlik : d.. aynı zamanda ile yapılan mikro mekanik çok küçük makineler de yapılabilmiştir. sesler ve resimler elektronik aletler yardımıyla anlamlı hâle gelir.. II ve III B) I ve III Yalnız II I... Verilen yanıtları 12. SALDIRGANLIK YERİNE KULLANILABİLECEK BECERİLER Aşağıdaki örnek olayı okuyunuz. Yanlış olduğunu düşündüğümüz cümlelerin do¤ru flekillerini defterimize yazalım.. milyonlarca devreden oluşan mikroçiplerin kullanılmasıyla da avuç içine sığacak kadar küçük boyutlara ulaşmıştır. Ekibin yaptığı çalışmalar birçok uluslararası yarışmada ödül kazanmıştır. ‹letkenin cinsi II.. Dur ve ona kadar say...... Bu enerji sayesinde rakamlar. Bu küçülme özellikle 1980 yılı ortalarından beri daha da hızlanmış.. Geçen yüzyılın belki de en önemli ‹lk bilgisayar ENIAC ancak büyük bir odaya buluşu olan bilgisayarların ilk örneklerinden sığabiliyordu. Son 20-30 yılda elektronik teknolojisinde yapılan önemli atılımlarla hesap makinaları. Çünkü plastik... giderek küçülen bilgisayarlara bırakmıştır.. Ülkemizde MEMS teknolojisi üzerinde yürütülen baz› çal›flmalar vard›r: Bu çal›flmalardan biri de Orta Doğu Teknik Üniversitesinden bir ekip taraf›ndan yürütülmektedir. (. ısı.... a.. boyu arttıkça azalır... (. Meral. Eleştirel Düşünme • Bundan 50-60 yıl önce kullanılan radyolar günümüzde kullanılanlardan çok daha büyüktü. Acaba bugün ilk icat edildiği zamanki boyutlarından daha küçük olan başka hangi elektrikli aletler vardır? • Bu makinaların küçük olmasının avantajları neler olabilir? Rehberlik Köflesi Aşağıdaki rehberlik etkinliğini amacına uygun olarak ihtiyaç duyduğunuz bir zamanda sınıfınıza uygulayabilirsiniz. ziraatten kimya ve endüstriyel ürünlere kadar birçok alanda yararlan›lmaktad›r.) Bir iletkenin direnci.... bu enerjinin varlığıyla anlam kazanıp hayatımızı kolaylaştıran bazı cihaz ve sistemlere dikkat çekilir. (. Y 6.. Rahatlama egzersizleri yap.... I.. Daha sonra aşağıda verilen örneği.tr) 146 ÜN‹TE SONU DEĞERLEND‹RME SORULARI A Aşağıdaki cümlelerin hangilerinin doğru. ses ve hareket enerjisi olarak hayatımızı kolaylaştırırken aynı zamanda bilginin taşınmasında da kullanılır.) Direncin birimi newtondur. ülkemiz gelecekte bu teknolojide söz sahibi olmaya adaydır. Bahçede koş.. tahtaya yazınız. Atatürk’ün üç boyutlu mikroimzası. kullanılan kabloların kalınlığı ve karmaşıklığı dikkatinizi çekti mi? Günümüzde aynı boyutlarda bilgisayarların kullanılıyor olduğunu varsayarsak herhâlde çalışma odalarımızda adım atacak yer kalmazdı....) Reosta elektrik enerjisini ölçmek için kullanılan bir araçtır.eee. (.... Bilgisayarın büyüklüğü.. En iyi seçeneğini uygula. D 10. kısaca MEMS (Mikro Elektro Mikro Elektro Mekanik Mekanik Sistem) denilen teknoloji ortaya çıkmıştır... c... ‹letkenin boyu III.. Bugün benzer çalışmaların makinelerin de küçültülmesine dönük yapılması sonucunda.. Y 5....) ‹letkenlerin elektrik enerjisi iletimine karşı gösterdiği zorluğa direnç denir. 4. (.. tıptan gıda teknolojisine..) Bir iletkenin kalınlığı arttıkça direnci azalır.. Nasıl hissettiğini yaz.Hayatımızın Neresinde? Bu başlık altında elektrik enerjisine. Ama nasıl? 1... (. cep telefonları. Bu alanda yapılan çalışmaların ülkemizden örneklerle de desteklenmesi sağlanır..) Islak tahta iletkendir. öğrencilerin verdiği yanıtlarla karşılaştırınız. ‹letkenin dik kesit alan› D) Demir E¤lenceli Satırlar Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri iletken tellerin elektrik enerjisi iletiminde etkilidir? A)A) I. bu aletlerin boyutlarının küçülmesinde hangi faktörlerin etkili olduğu ve söz konusu küçülmenin insanlara sağladığı avantajların irdelenmesi amaçlanır. Seçeneklerini düşün. bir tur at.” cümlesi aşağıdaki ifadelerden hangisi ile tamamlanmalıdır? A) ›şı¤› geçirir. Öğrencilerin konu hakkındaki önerilerini alınız. 13.. Aşağıdakilerden hangisi elektrik enerjisini en iyi iletir? A) Metal kaşık B) Yün iplik C) Pencere camı D) Litre D) Paket lastiği Bu kutunun içine yanlızca 2 dörtgen çizerek kedilerin ayrı bölmeler içinde olmalarını sağlayabilir misiniz? 91 146 .. (... 1. Son derece gelişmiş araştırma tesislerinde yürütülen çalışmalarla. bilgisayarlar ve ‹nternet hayatımızın vazgeçilmez unsurları hâline gelmifltir.) Bir devredeki direnç artarsa devreden geçen elektrik enerjisi azalır.... (. Aşamalar 1... Özellikle MEMS (Mikro Elektro Mekanik Sistem) teknolojisi denilen sistem sayesinde küçük elektronik devrelerin yanında mikro motor denilen çok küçük motorların da yapılabildiğine dikkat çekilir. D 9. e.. “Eleştirel Düşünme” başlığı altında verilen sorularla elektrik enerjisiyle çalışan aletlerin neler olduğu. arkadaşı Lale’nin davranışından çok rahatsızdır ve içinden ona bağırıp çağırmak gelmekte. D Y 4. Oradan uzaklaş b. birini yukarıdaki resimde görüyorsunuz. C) bir iletkendir.. Geçen yüzyılın önemli buluşlarından olan bilgisayarların gelişim süreci içerisinde giderek küçülmesinde etkili olan küçük elektronik devrelere vurgu yapılması beklenir... (www. Vücudunun ne hissettiğini düşün..odtu... kelimeler. Kocaman bilgisayarlar 1970’li yıllarda geliştirilen mikroelektronik ve mikroçip sayesinde yerini.. 1. ürünlerin hassasiyetini Bugün MEMS teknolojisinden otomotiv sanayinin yan›nda göstermektedir... (.. 3... Aşağıdakilerden hangisi direnç birimidir? A) Volt B) Ohm C) Selsiyus 6. 5. Etkinlik : 2.. Aşağıdaki maddelerden hangisi elektrik enerjisini iletir? A) Silgi B) Cam çubuk C) Ahşap cetvel D) Demir çivi 4.) Bütün metallerin dirençleri birbirine eşittir.. Aşağıdaki maddelerden hangisi iyi yalıtkandır? A) Altın B) Tungsten C) Cam 2.. hangilerinin yanlış olduğunu noktal› yerlere yazal›m.. B) elektrik enerjisini iletir.) Bir iletkenin direnci iletkenin cinsine bağlı değildir. “Bilgisayarımızın kablosunun dışı plastiktir.. B Aşağıdaki soruların do¤ru cevab›n› iflaretleyelim.

telin direncinden daha küçüktür. “Ohm’’ direnç birimidir.. B... iyi yalıtkan ve direnç olan kısımların› işaretleyelim. Aşağıdaki devrelerde bulunan ampullerden hangisi ışık vermez? A) B) C) D) iletken (metal) demir tel alüminyum tel gümüş tel plastik tel 9. 3. Plastikler. iletken. 1.. Elektrik telleri elektrik enerjisini kolay iletmesi için .... Onun yaptığı bu deneyin güvenli olduğunu düşünüyor musunuz? Neden? 3.. 147 .. elektrik çarpmalarını önlemek amacıyla .. Ders Kitabı Ünite Sonu Değerlendirme Soruların›n Cevaplar› A. Benjamin Franklin’in yıldırım ve uçurtmasıyla yaptığı o ünlü deneyi ona elektrik enerjisi hakkında çok şey öğretti. kullanmayı tercih eder. c.. Çünkü duydan aldığı elektrik enerjisini içerideki direnç teline iletecektir.. Altın ve gümüş elektrik enerjisini çok iyi ileten maddeler olmalar›na ra¤men niçin elektrik enerjisi taşıyan kablolarda veya elektrikli aletlerde altın ve gümüş kullanılmaz? 2.. kullanmayı tercih eder.. a. dirençölçer (ohmmetre). 2. bakalit d. 1.” ifadesinin devam› niteli¤indeki cümlelerde bofl b›rak›lan yerleri uygun kavramlarla tamamlayarak bu cümleleri defterimize yazal›m (Bir cümle birden fazla kavramla tamamlanabilir. 1. . Yandaki ampulün iyi iletken. 5. 2. Ampulün iyi yalıtkan olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım. plastik f. ‹letkenlerin elektrik enerjisine karşı gösterdikleri zorluk ... Ampülün dış kabı yalıtkandır.... Yandaki resimde bir “yalan makinesi” görülmektedir....). 2. Elektrik malzemeleri üreten bir firma. Demir ve alüminyum elektrik enerjisinin iletimine karşı ayn› direnci gösterir. c 3. 7. Bir kişi yalan söylediğinde onun derisi elektrik enerjisini daha iyi iletir.. 2. ç 4. Benjamin Franklin’in yaptığı deney güvenli değildi.... porselen b.. Çünkü... Ter. elektrik enerjisini geçirmez ve tehlike anında elektrik teknisyenini elektrik çarpmasından korur.. yalıtkan. elektrik enerjisi iletimine karfl› çok büyük direnç gösterir. Ampulün flamanında yüksek dirençli ..... Çünkü plastik yalıtkandır. 2. 3.. Aşağıdaki “Elektrik malzemeleri üreten bir firma.. tungsten ç. Bir su ısıtıcısında direnç teli olarak ..... d. Çünkü nikel-krom telin direnci yüksektir.. ile ölçülür.. Bu durumu kişinin deri direncinin değişimi ile nasıl açıklarız? 147 Gümüş ve altın en iyi iletkenlerdendir. Elektrik enerjisi sonucunda ısı üretmek için direnci yüksek teller tercih edilir. Aynı ölçülerdeki bakır telin direnci . Basit bir devre çiziminde kullanılan aşağıdaki gösterimlerden hangisi yanlıştır? A) B) C) D) direnç değişken direnç ampül pil D Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım. c. 1.. Yanlış olduğunu düşündüğümüz cümlelerin doğrularını defterimize yazalım. Kavram a. C. 5...... D.. metali kullanır.. 1.. ç. Aynı zamanda cam şeffaf olduğundan ışığın hemen hemen tümünü geçirir. Cam iyi bir iletkendir. 1... demir a 1. gibi maddelerle kaplıdır.. 4.. 3. 3. tuzlu su gibi davranacağından derinin direncini azaltır ve devreden daha fazla elektrik enerjisi geçmesini sağlar.. Bir iletkenin boyu arttıkça direnci artar. çünkü bir elektrik boşalması olan şimşek ve yıldırım onu çarpabilir ve hayatını tehlikeye sokabilirdi. bir kişi yalan söylediğinde terlemeden dolayı derisindeki nem oranı artar...... c. Çünkü ısınarak ışık üretmesi için direnci yüksek telden yapılmıştır. f c d B Aşağıdaki cümlelerde daire içine alınmış harflerin bulundu¤u yerleri kutu içindeki uygun sözcüklerle/ifadelerle tamamlayarak defterimize yazalım. Ampülü duya takarken bu camdan tutar ve çarpılmayız. Çalışma Kitabı Ünite Sonu Değerlendirme Soruların›n Cevaplar› K L M Özdeş pil.. Elektrik kablolarıyla çalışan elektrik teknisyenleri niçin kalın plastik eldiven giyerler? b. nikel – krom e. 2.. teli kullanmayı tercih eder. Ampulün direnç olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım.... 4.... ‹letken olarak . Elektrik sobasının ısı üreten kısmında neden bakır ya da alüminyum tel yerine nikel-krom tel kullanılır? 92 a.. Yalıtkan olarak .. yalıtkan (cam) direnç (tungsten) yalıtkan (cam) 8... Ampülün içindeki direnci tutan ayak da camdan yapılmıştır.. 4. Elektrik kablolarıyla çalışan elektrik teknisyenleri niçin kalın lastik tabanlı ayakkabı giyerler? 3. a. hangilerinin yanlış (Y) olduğunu belirleyelim.. b. b. Y D D Y D iletken plastik direnç dirençölçer (ohmmetre) demir a. plastik. olarak adlandırılır.. değişken direnç (reosta). direnç.. b.. 4. 3. ampül ve iletken teller kullanılarak yapılan şekildeki devrelerde ampüllerin parlaklık sıralaması nasıl olur? parlak az parlak en parlak A) B) C) D) K M L L L K K M M L M K D... e b. 1.. Bu da yalan makinesinin ibresinin değişmesine sebep olur. d 5.. a.. Elektrik tellerinin dışı.. 2. bakır D Aşağıdaki soruları defterimize cevaplayalım. alüminyum c.. Bir iletkenin direnci .. Ampulün iyi iletken olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım..Ünite Sonu De¤erlendirme Sorular›n›n Cevaplar› Ders Kitab› Ünite Sonu De¤erlendirme Sorular› A Aşağıdaki cümlelerden hangilerinin doğru (D). 1. ç. maddelerden yapılır. b 2. Ama pahalı olduklarından kullanılmazlar. 3.

...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ ........................................ ................................................................................................................................................. 147-a 148 ..................................................................................................................................................................................................................................................................................................... .................................................. ................................................................... ...................................................................................................................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ........................................................................................................... ................................................................................................. ... .............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. .................................... ........................................................................................................................................................... ................................................................. ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ ...................................................................................................... .................. .......... ................................................................................................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ ............................... ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... .................... ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ..... ................. .................................................................................................................................................................................................................................... .................................... .............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ..............................................................................................Notlarım ve Düşüncelerim ............................................................................................. ................................................................................................................................................. ........................................................................................................................................................................................................................................................ ............................ ........................ ............................................................................... ........................................................................ ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful