4. Ünite www.sbsfenci.

com
Yaşamımızdaki Elektrik
Üniteye Genel Bakış
Bu ünite, 4 ve 5. sınıfta yer alan basit elektrik devre uygulamalarını temel alıp daha da genişleterek elektrik enerjisinin iletimi konularını veren bir içeriğe sahiptir. Ünite aynı zamanda, öğrencilerin öğrendikleri yeni kavramları, sahip oldukları ön bilgiler ile ilişkilendirmeyi ve elektriğin tehlikelerinden sakınarak gereken önlemleri alma konusunda bilinçlendirmeyi amaçlar. Bu ünitede, soyut ve anlaşılması zor bir kavram olan akım kavramına girilmeden, ampul parlaklığından hareketle iletken ve yalıtkan maddelerin elektrik enerjisini ileten ve iletmeyen maddeler olarak sınıflandırılması esas alınmıştır. Dolayısıyla direnç kavramı, elektrik enerjisinin iletimine gösterilen zorluk olarak ifade edilmiş, fakat dirençlerin seri ve paralel bağlanması konularına yer verilmemiştir. Öğrenciler, 5. sınıfta pil sayılarını değiştirerek veya pil sayısını sabit tutup ampul sayısını değiştirerek ampullerin parlaklığını değiştirebileceklerini (artırıp-azaltabileceklerini) öğrenmişlerdi. Bu seviyede ise öğrenciler; iletkenin boyunun, dik kesit alanının veya cinsinin değiştirilmesi ile bir ampulün parlaklığını değiştirebileceklerini deneyerek keşfeder. Öğrenciler, bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının devredeki iletken telin direncinin değerinin artması/azalması ile değişebileceğini gözlemleyerek bir reosta modeli tasarlar. Öğrenciler, direncin biriminin “Ohm” olarak adlandırıldığını öğrenecek; fakat “Ohm Yasası” konusuna bu düzeyde girilmeyecektir. Öğretmenler fizikî şartları da dikkate alarak tüm öğrencilerin etkin katılımını sağlayacak uygun bir öğrenme ortamı hazırlamalıdır. Ünitede öğrencilerin, çeşitli tahminlerde bulunmaları, bu tahminleri test etmeleri ve problem çözmeleri teşvik edilerek, alt sınıflarda edindikleri bilimsel süreç becerilerini geliştirmeleri hedeflenmektedir.

Konu Başlıkları ve Önerilen Süreler
Konu Başlıkları 1. Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? 2. İletkeni Değiştir, Ampulün Parlaklığı Değişsin Önerilen Süreler 4 Ders Saati 6 Ders Saati

Kavram Haritası
Aşağıdaki kavram haritasında ünitenin sınırlamalarını belirleyen ve her bir konuda vurgulanması gereken kavramlar yer almaktadır. Bu kavram haritası, sadece öğretmeni bilgilendirmek için verilmiştir.

129-b 129

Üniteye Hazırlık
Tüm ünite öğrenciler tarafından kısaca incelendikten sonra ünite giriş sayfasına dönülür. Ünite giriş sayfası üniteye ilişkin beklenti oluşturma, merak uyandırma, ön bilgilerini yoklama ve zihinlerindeki “Niçin öğreneceğiz?” sorularını ortaya çıkarmak amacıyla incelenir. Bu amaçla öğrencilere aşağıdaki sorular yöneltilebilir: Ünite giriş sayfasında ne görüyorsunuz? Bu fotoğrafların benzerlerini çevrenizde görüyor musunuz? Resimdeki yapıların ve tellerin amacı ne olabilir? Elektrik enerjisinin günlük yaşamdaki yeri nedir? Elektrik enerjisi olmasaydı nelerden mahrum kalırdık? Konu başlıklarını fotoğraflarla nasıl eşleştirebilirsiniz?

4.

Ünite

fen ve teknoloji
130

Y

aşamımızdaki Elektrik

Ünite giriş sayfasındaki paragraf öğrencilere okutulur. Öğrencilerin burada yer alan ifade ve sorularla ilgili fikirlerini ifade etmeleri sağlanır.

Performans Görevi: Dirençler
Öğrencilerin ünitede kazandırmak istediklerimizi ne kadar öğrenip uygulamaya geçirdiklerini belirlemek için Çalışma Kitabı’ndaki performans görevi verilir. Bunun için öğrenciler beşer kişilik gruplara ayrılır. Gruplar belirlenirken öğrenci düzeyleri dikkate alınarak her grupta farklı düzeyde öğrencilerin yer almasına özen gösterilir. Her grubun, başkanını seçerek grup içinde görev dağılımını yapması istenir. Performans görevi olarak “Dirençler” konusu verilir. Öğrencilerin bu ünitede öğrenecekleri dirençlerin, elektrik ve elektronik devrelerde hangi amaçla kullanıldıklarını araştırarak değişik direnç şekillerini anlatan bir poster yapmaları istenir. Bu performans görevinin konusu tavsiye niteliğinde olup farklı bir araştırma konusu da verilebilir. • Ön Bilgileri Yoklama Etkinliği Öğrencilerin 4 ve 5. sınıflarda öğrendikleri konuları hatırlamalarını sağlamak için Çalışma Kitabı’ndaki “Devre Elemanlarını Hatırlayalım” adlı 1. etkinlik yaptırılır.

Konular
1. Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? 2. İletkeni Değiştir, Ampulün Parlaklığı Değişsin

Performans Görevi :Dirençler
Sınıf 6. Sınıf ‹çerik Yaşamımızdaki Elektrik Beklenen Performans Araştırma Becerisi Yaratıcılık Becerisi Süre 3 Hafta Değerlendirme Dereceli Puanlama Anahtarı

Elektrik enerjisinden, günlük hayatta ütü yapma, televizyon seyretme, telefonu şarj etme, müzik dinleme ve aydınlatma gibi birçok alanda yararlanırız. Bu enerjinin kullanım yerlerine iletilmesinde iletken maddelerden yararlanılır. ‹letkenlerin elektriği iletme özellikleri direnç kavramını ortaya çıkarmıştır. Kullanıldıkları yerler dikkate alınarak çok değişik tipte dirençler üretilmektedir. Sizden, yukarıda verilen açıklamalar doğrultusunda, bu ünitede öğrendiklerinizi de kapsayacak şekilde, dirençlerin elektrik/elektronik devrelerindeki kullanımlarıyla ilgili araştırma yapmanız ve poster hazırlamanız beklenmektedir. Bu görevi için aşağıdaki adımları izlemek size yardımcı olacaktır: 1. Görev için sınıfınızda beşer kişilik grup oluşturunuz. 2. Grubunuza isim veriniz. 3. Yukarıda verilen konu ile ilgili olarak aşağıdaki soruları, çeşitli kaynaklardan araştırarak cevaplayınız (Her bir soru için bir arkadaşınızı görevlendiriniz). • Direnç nedir? • Dirençlerin kullanım amaçları nelerdir? • Hangi tipte dirençler vardır? • Bir radyonun ses ayar düğmesi bir çeşit dirençtir. Radyonun sesini artırmak istediğimizde bu düğmenin bağlı olduğu direncin değerini azaltırız. Bunun nedeni nedir? • Dirençlerin kullanıldığı yerler nelerdir? 4. Grup olarak araştırmalarınızı paylaşınız. 5. Posteriniz için kullanacağınız uygun bir başlık belirleyiniz. 6. Araştırmalarınızdan elde ettiğiniz cevapları dikkate alarak posterinizde nelerin olması gerektiğine karar veriniz. 7. Posterinizde yer alacak materyalleri ve yazıları hazırlayınız. 8. Aldığınız kararlara bağlı kalarak posterinizi oluşturunuz. 9. Posterinizde kullanacağınız resimlerin konuyu açıklayıcı ve net olmasına, yazıların kısa, konuyu/resmi açıklayıcı ve anlaşılır olmasına özen gösteriniz. 10. Posterinizi öğretmeninizin belirlediği tarihte bitirerek grup olarak sınıfınızda hazır bulununuz. 11. Posterinizi arkadaşlarınıza sözlü olarak açıklayınız. 12. Posteriniz öğretmeniniz tarafından dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilecektir. 13. Posterinizi sınıf panosunda bir hafta sergileyiniz.

80

130

. / . içeriğine uygun değil. Posterin boyutu..2 puan Geliştirilmeli . Nereye. Poster.3 puan Orta .. BÖLÜM II...3 puan Orta .. özgün ve yaratıcı.. içeriğine uygun.. Bu dev direk de ne? Ona bağlı olan kablolar ne işe yarıyor? Resimdeki kablolar dikkatimizi çekmiştir.. alıntı çok fazla. Nasıl Geldim?” adlı 2.. Öğrenme sürecini anlamlı ve sistematik hâle getirmek için çizelgenin birinci bölümündeki soruları üniteye başlamadan önce öğrencilerin cevaplaması istenir..2 puan Geliştirilmeli . konuyu ve amacını genel anlamda yansıtmakta. Bu anahtar. NEREYE Bu Ünite Neler biliyo Neleri öğren rum? NASIL GELD yle ‹lgili. Etkinlik: Nereden. Görünüm Çok ‹yi . grafik gibi görsel materyallerin tamamı konuyla ilgili. Poster.. Sunumda sadece bir kişinin görevi var.. Yazılı ve görsel materyaller arasında uyum yok. Nasıl Geldim?” adlı 2. Sunum Grup üyelerinin hepsinin sunumda görevi var.. okullarımıza ve iş yerlerimize bu kablolarla taşınır.. içeriğine hiç uygun değil. Posterdeki bazı noktalar açık ve anlaşılır değil.. Performans Düzeyi Çok ‹yi .... Daha sonra onlardan öğrendiklerinin farkına varmaları. Alınan Puan:. Bu devre elemanlarının görevlerini açıklayalım...+ + Üniteye Başlad ığımız Tarih: NEREDEN . Posterde kullanılan resim.. Posterin boyutu. Posterin görünümü temiz ancak düzenli değil ya da düzenli ancak temiz değil. Posterin tamamı alıntı.2 puan Geliştirilmeli .1 puan Çok ‹yi . Buradaki her bir devre elemanının adını ilgili boşluklara yazalım.1. Sunumda sorulan sorulara. / ... etkinlik yaptırılır. Etkinlik : Devre Elemanlar›n› Hat›rlayal›m Yukarıda basit bir elektrik devresinin resmini ve şemasını görmekteyiz. Poster... bu ünite hakkında bildiklerimizi. Elektrik enerjisi evlerimize. Cevapları / . I. Bu enerji kullanıldıkları yerlere göre ışığa.4 puan ‹yi ... açık ve anlaşılır değil. Posterde kullanılan resim. Yazılı ve görsel materyaller arasında tam bir uyum var. alıntı hiç yok... BÖLÜ M 81 82 . Etkinlik : Nereden. Nasıl Geldim? Bu etkinliğin amacı öğrencilerin ünitenin başındaki ve sonundaki durumlarını karşılaştırarak kendilerini değerlendirmelerini sağlamaktır.4 puan ‹yi . Nereye. Grup üyelerinden birkaç kişinin sunumda görevi var. konuyu ve amacını tamamen yansıtmakta. Posterin görünümü temiz ve düzenli ancak boyutu içeriğine uygun değil.. grubun verdiği cevapların çok azı doğru. ancak yaratıcı değil.. zihnimde rı oluşturdu? Öğrendiğim hangilerini konulardan daha iyi biliyorum? Öğrendiğim tekrar bakm konulardan hangi lerine am gerek iyor? 131 . Elektrik enerjisini ışık enerjisine dönüştürür.4 puan ‹yi .. özgün ve yaratıcı değil. grubun verdiği cevapların hepsi doğru. s 131 Yaşamımızdaki Elektrik DERECEL‹ PUANLAMA ANAHTARI Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı.. Nereye. Posterde.. Poster..2 puan Geliştirilmeli ..... Grubun Ödevi Sunduğu Tarih: . ne kadar öğrendiklerini kontrol etmeleri ve öğrendiklerini hayatla ilişkilendirmeleri amacıyla tablonun ikinci bölümündeki soruları da ünitenin işlenişi sırasında cevaplamaları istenir. fabrikalarımıza. Nas›l Geldim? Etkinliğin amacı. kendilerini değerlendirmelerini sağlamak amacıyla Çalışma Kitabı’ndaki “Nereden. Posterde.. Poster... grafik gibi görsel materyallerin çoğu konuyla ilgili.. 1 82. Sunumda sorulan sorulara. Posterde kullanılan resim. Devre Elemanı Pil Anahtar Ampul Devre Elemanının Görevi Elektrik enerji kaynağıdır.3 puan Orta .3 puan Orta . Nereye. Yazılı ve görsel materyallerin çok azı birbiriyle uyumlu.....4 puan ‹yi . m mek istiyo rum? Öğrenmek istedi ve nasıl öğren klerimi nered en ebilirim? Neler öğren dim? Öğrendikler imi hayat alanında kullanabiliri ımın hangi m? Öğrendikler ilginç buldu imden hangilerini m? Öğrendikler daha farklı imle artık neleri yapabilirim? Öğrendikler hangi sorulaim.... Bu yolla öğrencilerin ön bilgilerindeki eksiklikler tamamlanarak yanlış bilgilerini düzeltmeleri sağlanır. sese. şemaları ve görevleri ile ilgili açıklama tahtaya yazılır.. Poster özgün.. neyi. Sunumda sorulan sorulara..4 puan ‹yi .1 puan Ölçütler ve Ölçüt Tanımlamaları ‹çerik Poster.. Materyal Kullanımı ve Materyallerin Birbiriyle Uyumu Posterde kullanılan resim. Yazılı ve görsel materyallerin çoğu birbiriyle uyumlu. / ...1 puan Çok ‹yi . öğrenmek istediklerimizi ve öğreneceklerimizi kullanarak kendimizi değerlendirmektir.. Devreyi açıp kapatmaya yarar.. hazırladığınız çalışmayı değerlendirmek için hazırlanmıştır... ‹letken tel 2....... Bunun için Çalışma Kitabı’ndaki 1. Poster.3 puan Orta . Elektrik enerjisi basit bir elektrik devresinde olduğu gibi elektrik santralinde başlayıp evlerimize kadar uzanan ve oradan tekrar santrale dönen kapalı bir devrede taşınır.1 puan Çok ‹yi . / . Sunumda sorulan sorulara.. grafik gibi görsel materyallerin hiçbiri konuyla ilgili değil. grubun verdiği cevapların hepsi yanlış ya da hiç cevap yok. sayfasındaki çizelgeyi defterimize çizerek çizelgedeki soruları oradaki açıklamalar doğrultusunda cevaplayalım. Elektrik enerjisini ampule iletir.2 puan Geliştirilmeli .. Aynı zamanda öğrenciler ünite ile ilgili ön bilgilerini hatırlayarak bu ünitede ne öğrenmek istediklerini ve öğrenmek istediklerine nasıl ulaşacaklarını belirlerler. Poster. Özgünlük Poster.. Posterin görünümü kirli ve düzensiz. Etkinlik: Devre Elemanlarını Hatırlayalım Bu etkinlikte. özgün ve yaratıcı. açık ve anlaşılır.. 1.. Posterdeki birçok nokta açık ve anlaşılır değil. Posterde... grubun verdiği cevapların çoğu doğru. konuyu ve amacını hiç yansıtmamakta. konuyu ve amacını az yansıtmakta. ünitede yer alan “Nereden. devre elemanlarının sembolleri. aynı zamanda posterinizde hangi ölçütlere dikkat edeceğiniz konusunda size bilgi vermektedir.. alıntı çok az. Üniteyi Bitirdiğ imiz ‹M? Tarih: . / .... 2. Grubun Adı: . s 2 82...1 puan Posterin görünümü temiz ve düzenli. Daha sonra öğrencilerin ünitenin başında ve sonundaki durumlarını karşılaştırarak. Grup üyelerinin çoğunluğunun sunumda görevi var. grafik gibi görsel materyallerin çok azı konuyla ilgili. ısıya ve harekete dönüşür. Posterin boyutu... Bunun için çalışma kitabımızın 11. öğrencilerin verdikleri doğru ve yanlış cevaplara göre. etkinlikteki tabloyu öğrencilerin deftere çizmeleri sağlanır.

. Bazı sıvı maddelerin iletken.. Defterlerinden bir boş sayfa açarak bu sayfayı ikiye bölmeleri istenir.. Sizce. elektrik enerjisinin sebep olabileceği tehlikelere karşı korunmada nasıl kullanılabileceğini araştırır (FTTÇ-5).. Anahtar kavramlarla ilgili düşündüklerini listeleyerek birbirlerine düşündüklerini açıklamaları söylenir. Alternatif Etkinlik: El Feneri Aşağıdaki resimde bir el fenerinin içi görülmektedir. Okulumuza ulaşan ana kablolar..... bazılarının ise yalıtkan olduğunu fark eder. Maddelerin elektriksel iletkenlik ve yalıtkanlık özelliklerinin çeşitli amaçlar için kullanıldığını fark eder (FTTÇ-28).5....... Elektrik enerjisini ileten ve iletmeyen maddelerle ilgili olarak öğrenciler.1. her sınıfa daha ince kablolarla dağıtılır.... 1. AÇIKLAMALAR Elektrik santralinin yapımından sonra ihtiyacımız olan ikinci şey. Maddeleri.... Elektrikli aletleri çalıştırabilmem için de fişlerini prize takmam gerekir...... Bu lambanın ışık verebilmesi için nelerin gerekli olduğunu düşünelim.. ..1.. • Konuya Giriş Öğrencilere konu girişinde yer alan resim inceletilir.. pil ve bataryalar birer elektrik enerjisi kaynağı olmasına rağmen. prizlere ve anahtarlara bağlanır.. Sınırlamalar 1.... elektrik enerjisini iletme bakımından iletken ve yalıtkan maddeler olarak sınıflandırır (BSB-4)... .. 1........ Öğrencilerin konuyla ilgili ön bilgilerini yoklamak amacıyla alternatif olarak “El Feneri (1. • Bu el fenerinde ampulün ışık vermesini sağlayan kapalı devreyi resim üzerinde renkli kalemle dolaşarak çizelim. prizlere nasıl gelir? Bunun için yararlandığımız maddelerin hangi özelliklere sahip olduğunu biliyor muyuz? Sınıfımızdaki elektrik düğmesine bastığımızda lamba ışık verir.. Aşağıdaki resimde görüldüğü gibi şehir cereyanı üreten tesisler genellikle okulumuzdan ve yerleşim bölgelerinden çok uzak yerlerde kurulmuştur.... Alternatif Etkinlik)” etkinliği yaptırılabilir..... Kendisi ve çevresindekilerin güvenliği açısından elektrik çarpmalarına karşı alınması gereken önlemleri listeler (TD-5)... Ön Bilgileri Yoklama ve Merak Uyandırma Aşaması • Anahtar Kavramlar Öğrencilere konu başındaki anahtar kavramlarla ilgili ne bildikleri sorulur. Akü. Resme dikkatle bakarak aşağıdaki soruları cevaplayalım... Bunun için ya direkler üstünden ya da yer altından geçen kablolar kullanılır. kazanımı........... Türkçe dersi “Okuma” temel dil becerisi ile ilişkilendirilir.... bunların görevlerini.. • Piller dolu ve ampul sağlam olduğuna göre sizce bu el feneri ışık vermekte midir? ... 1. 1. 1.. Bir el fenerindeki anahtar nasıl çalışır? Şekli inceleyerek açıklayalım. Öğrenciler 4 ve 5. [!] Uyarı Yalıtkan maddelerin bazı durumlarda iletken olabileceği vurgulanır... Maddelerin elektrik enerjisini iletip iletmediklerini test etmek için basit bir elektrik devresi tasarlar ve kurar (BSB-16).... 1. basit elektrik devresi kurmasını. duvarların içinden lambalara. Elektrik enerjisi üretmek üzere kurulan bu tesislere elektrik santrali adı verilir... evlerindeki veya okullarındaki elektrik prizlerine çeşitli maddeleri sokmamaları ve bu durumun tehlikeleri konusunda uyarılır. Ama gazların da iletken veya yalıtkan olabileceği vurgulanmalıdır. bir elektrik devresindeki ampulün ışık vermesi için kapalı bir devre olması gerektiğini bilmektedirler........Elektrik Enerjisi Nas›l Tafl›n›r? Elektrik Enerjisi Nas›l Tafl›n›r? • Konuya Başlarken 1. Öğrenciler... öğrenciler sahip oldukları ön bilgiler ile yeni kavramları ilişkilendirerek maddelerin iletkenlik özellikleri hakkında bilgi sahibi olacaklardır........ duvarların içinden geçer.. ‹htiyacımız olan ilk şey...... elektrik enerjisinin taşındığı bu kablolar hangi elektriksel özelliklere sahip olmalıdır? Acaba sıvılar da bu kablolarla aynı elektriksel özelliklere Evlerimizdeki elektrik kabloları........ Gaz maddelerin iletkenliği konusuna girilmeyecektir.. Öğrencilere konu sonunda bu kavramlara tekrar dönecekleri hatırlatılır.... • Basit bir elektrik devresinde ampulün ışık vermesi için devrenin kapalı olması gerekir.. sınıftan.. 1.2........ 1..... plastiklerin ise yalıtkan olduğunu fark eder. Bu konuda. Diğer Derslerle İlişkilendirme 1...3............ Peki..... Bu etkinlikte öğrencilerden resimde görülen el feneri ampulünün ışık verebilmesi için devresinin kapalı olması gerektiğini bilmeleri beklenmektedir. Her bölüme bu iki kavramdan birisi yazılır.... Alternatif Etkinlik: El Feneri 132 .... elektrikli aletleri çalıştıran bu enerji. santrallerde üretilen elektrik enerjisinin sınıfınıza kadar taşınmasıdır.... Metallerin iletken.. Nereye Gelecekler? Öğrenciler 4 ve 5... pil sayısını veya ampul sayısını değiştirerek ampullerin parlaklıklarını değiştirebileceklerini öğrenmişlerdi.. sahip midir? 132 • Öğrenciler Neredeler. Her sınıfa ayrılan kablolar................ sınıfta elektrik devre elemanlarını......................6..4......7. Yalıtkan maddelerin........ 1..... Konu girişinde yer alan sorular ile resim arasında ilişkilendirme sağlanır... Anahtar bir elektrik devresini açıp kapamaya yarar.......... Duvardaki elektrik anahtarını açıp kapatarak bu enerjiyi kontrol edebiliriz.6...... elektrik enerjisi kaynağıdır.. Anahtar Kavramlar iletken yalıtkan KAZANIMLAR Anahtara bastığımda ampul ışık verdi. günlük yaşamda çoğunlukla şehir cereyanı kullanılır.

• Gözlemlerimizi çizelgeye kaydedelim. Bu özelliklerin neler olduğunun gözlemlenmesi ve incelenmesi amacıyla Ders Kitabı’nda yer alan “Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini İletir?” adlı 1. ‹nceleyelim Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini ‹letir? Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ tuzlu su ◆ alüminyum folyo ◆ dört adet beherglas ◆ cam ◆ saf su 9 V’lik ◆ güç kayna¤› (veya pil) ◆ ampul (6 V) ◆ duy ◆ krokodilli bağlantı kabloları ◆ sirke ◆ şekerli su ◆ plastik ataş ◆ çivi rot ◆ iki adet bak›r elekt Elektrik enerjisini iletir Bunları Yapalım • Devre elemanlarını kullanarak basit bir elektrik devresi oluşturup ampulün ışık vermesini sağlayalım. “I” numaralı resimde görülen basit elektrik devresindeki pili “II” numaralı resimde su pompası temsil ettiğine göre. • Devrenin test uçlar›n› yanda belirtti¤imiz kat›lar ve beherglas içerisine koydu¤umuz s›v›larla temasa getirip lamban›n ışık verip vermediğini gözlemleyelim. Bu etkinlikle bazı maddelerin elektrik enerjisini ilettiği. Bir devredeki ampulün ışık verebilmesi için kapalı bir devre olması gerektiği söylendikten sonra öğrencilerin bu test devresinin açık uçları “Araç ve Gereç” listesinde bulunan katı ve sıvı maddelerle tamamlanarak ampulün ışık verip vermemesi gözlemlenir. Ayrıca bir priz getirilerek kablodan gelen bakır telin priz içindeki metal kısma temas ettiği gösterilebilir. Açıklama Aşaması İletkenler ve yalıtkanlar hakkında konu işlenirken sınıfa bir kablo. Elektrik enerjisini ileten maddelerin özelliklerini öğrenmeleri için öğrencilere Ders Kitabı’ndaki “İletkenler ve Yalıtkanlar” başlıklı metin okutulur. bazı maddelerin ise iletmediği sonucuna varılır. • Aşağıdaki gibi bir çizelgeyi defterimize çizerek tahminlerimizi kaydedelim. sirke. saf su ve şekerli suyun elektrik enerjisini iletmediği. suyun borulardaki hareketine benzetilerek modellenebilir. 133 . etkinlik yaptırılır. Etkinlik: Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini ‹letir? (Önerilen Süre: 20 dk. tuzlu su ve alüminyum folyo gibi malzemelerin elektrik enerjisini ilettiği gözlemlenir. • elektrik enerjisini • ampulü • iletken teli temsil eden şekiller hangileridir? NOT: Bu etkinlik üst seviyedeki öğrenciler için uygun olup elektrik akımından bahsedilmemelidir. fiş ve priz getirilebilir. “Araç ve Gereç” listesinde verilenlerin dışında başka malzemeler de kullanılabilir. katı ve sıvı maddelerin elektriksel iletkenliklerinin gözlemlenmesidir. Madde Plastik ataş Alüminyum folyo Çivi Cam Saf su Tuzlu su fiekerli su Sirke Tahminimiz Ampul ışık verdi Ampul ışık vermedi Konu girişinde yer alan metin okutularak günlük yaşantıda kullandığımız şehir elektriğinin üretildiği yerden evlerimize kablolar vasıtasıyla ulaştığı sezdirilir. Kablolarda elektrik enerjisinin taşındığı kısmın metal tel olduğu. Öğrenciler sınıf şartlarına göre küçük gruplara ayrılır. • Bu test uçlarını değişik katılara temas ettirdiğimizde veya beherglas içine koyduğumuz değişik sıvılara daldırdığımızda ampulün ışık verip vermeyeceğini tahmin edelim. Su Çarkı Döndü Elektrik enerjisinin devredeki hareketi.1. dışındaki plastik kısmın güvenlik amaçlı olduğu vurgulanır. Su Çark› Döndü pompa I II 2. Elektrikli cihazlarda genellikle yalıtkan kaplama olarak sert plastik ve seramik maddeler kullanılırken kablolarda yumuşak plastiklerin tercih edildiği belirtilir.) Not: Deney sırasında öğrencilere güç kaynağının gerilimini kademeli olarak artırmaları konusunda uyarı yapılmalıdır. Elektrik enerjisi taşıyan bu kabloların hangi özellikleri taşıması gerektiği sorgulatılır. Sonuca Varalım • Lambanın ışık verip vermemesi konusundaki tahminlerimizden kaç tanesi doğru çıktı? Tahminlerimizde yanıldığımız maddeler olduysa bunu nasıl açıklarız? • Test uçları arasına bazı maddeler konduğunda lambanın ışık vermesini bazı maddeler konduğunda ise ışık vermemesini nasıl açıklarız? • Katı ve sıvı maddeleri yukarıda keşfettiğimiz elektriksel özelliklerine göre nasıl sınıflandırırız? Test devresi 133 2. Alternatif Etkinlik: Ampul Ifl›k Verdi. Aynı zamanda öğrenciler bilimsel bir deneyin işlem basamaklarını uygulayarak tablo kullanmayı da öğreneceklerdir. S›v›larla yapt›¤›m›z deneyde bu uçlara elektrot ba¤layal›m. Kablonun plastik kısmı soyularak içindeki bakır tel gösterilebilir. Etkinliğin “Sonuca Varalım” kısmındaki sorularla ilgili tartışma ortamı oluşturulur. plastik ataş. Basit bir elektrik devresindeki elektrik enerjisinin hareketi suyun borulardaki hareketine benzetilebilir. Bu malzemelerden yararlanarak öncelikle her bir grubun bir test devresi kurması istenir. çivi. Deney sonucunda cam. Su Çarkı Döndü” adlı 2. Bu etkinlikte amaç. Yumuşak plastiklerin esneme ve bükülebilme özelliğine sahip olduğundan kablolarda kullanım kolaylığı sağladığı söylenir. • Devredeki iki bağlantı kablosunu birbirinden ayırarak devremizi test devresine dönüştürelim. Açık kalan uçları da test uçları olarak adlandıralım. Keşif Aşaması 1. Alternatif Etkinlik: Ampül Işık Verdi. Bu test devresindeki ampulün neden ışık vermediği sorularak beyin fırtınası yaptırılabilir. Etkinlik Gözlemleyelim. Bir devredeki elektrik enerjisinin hareketini anlamak için alternatif olarak “Ampul Işık Verdi. alternatif etkinliği yaptırılabilir.

................ Bu yüzden metallerin genellikle iyi birer iletken olduklarını söyleriz................. etkinlik yaptırılır.............. altın ve gümüş gibi diğer metaller de iletir..... • Sınıfımızdaki diğer öğrenciler de seyirciler olarak soracağı sorular ya da yapacağı katkılarla bu grupları desteklesinler........................................................................................... Elektrik enerjisini iletmeyen bu tür maddeler yalıtkan olarak adlandırılır................................................................................. hangilerinin yalıtkan olduğunu bulal›m............................................... 3....................... Çevrelerinden iletken ve yalıtkan maddelere örnekler verebilirler.................. . Etkinlik: Kelime Avı Bu etkinlikteki amaç.................. 3....... Aşama Aşağıdaki maddelerden hangilerinin iletken..elektrik enerjisini iletmez............. Münazara sonucu değerlendirilir......... fiekildeki masa lambası kablosunun iç kısmında iyi bir iletken olan bakır tel kullanılmıştır.......................................... .......... alüminyum...... Yal›tkan m›? 5 Etkinlik Numaralandırılmış kutucuklarda bazı maddeler verilmiştir....... ..... kablo yardımıyla ampule nasıl ulaştığını biliyor musunuz? Bu soruya cevap verebilmek için resimdeki masa lambasının kablosuna bakalım.............. Elektrik enerjisini bakırın yanında demir.... Çünkü elektrik enerjisini iletmez......................................................... Aşama ‹letken nedir? Yalıtkan nedir? Açıklayalım.......................................................... Kablonun içinin metal tel olduğunu günlük tecrübelerimizden de biliriz................................... ............. ... 11....................... 5 6 7 8 9 10 11 12 a) Yukarıdaki kutucukların hangilerinde iletken maddeler verilmiştir? 2............. Bulduğumuz iletken ve yalıtkan maddelerin isimlerini ilgili boşluklara yazalım.. Bu maddelerin isimlerini bulmaya ne dersiniz! Bunun için bulmacaya soldan sağa ve yukarıdan aşağıya bakalım......................................................................... bakır ya da alüminyum metalinin çok iyi bir iletken olmasının yanında kolay işlenebilir özellikte olmasından kaynaklandığı vurgulanır.... Aşağıdaki kelime avı oyunu içinde üç iletken..................................... elektrik enerjisinin taşınmasında kullanılan teller hangi maddelerden yapılır? İletkenler ve Yalıtkanlar Elektrik anahtarına bastığımızda..................................... porselen.. 4 84.. Yalıtkanlar .. Etkinlikte devrenin açık olan test uçlarına plastik ataş ve cam gibi bazı maddeler yerleştirilerek devre tamamlandığı hâlde ampul ışık vermedi........... Gruplarımız aşağıda verilen münazara konusunun tercih ettikleri yönünü savunsunlar........ .. cam.. Çünkü.............. ... 4............. Maddeler Bakır Kuru tahta Alüminyum folyo Kâğıt Kurşun kalem ucu Silgi Cam Demir ‹letken Yalıtkan Neden? Çünkü elektrik enerjisini iletir............................................. II............................. • Münazara bitiminde ulaştığımız sonucu aşağıdaki boşluğa yazalım... 8........ çoğunlukla alüminyumdur...................................................................................... sadece dışındaki plastik kılıf ampulün ışık vermesini sağlar mıyd›? “Hangi Maddeler Elekrik Enerjisini ‹letir?” etkinliğinde gözlemlediğimiz gibi ampul.............. plastik ............................................................................ Etkinlik : Kelime Av› I.......... Bu metal tel olmasaydı.......................................... 10 83 84 134 . 5..... Çünkü elektrik enerjisini iletmez................................... s ? Elektrik santrallerinde üretilen elektrik enerjisini yerleşim yerlerine taşıyan hatlarda kullanılan iletken teller.................................................... ancak test uçlarına belli maddeleri koyduğumuz zaman ışık verir........ ampul anında ışık verir............. P O R S E L E N D L I K T K ‹ R L Ğ E E B E A C A M C I M S A T L P L A S T ‹ K K A Ğ I T S R A R O I L T S I Ğ ‹ K L P R S E R N E L P I U 4......................... 1......... 5................................. ............... ........ Buna karşılık aynı test uçlarına çivi ve alüminyum folyo gibi maddeler yerleştirildiğinde ise ampul ışık verdi.......... Sizce...... iletken tellerde demir gibi metallerin neden kullanılmadığı sorularak tartışma ortamı oluşturulur.......................................................... seramik ya da cam yalıtkanlarla dev direklerden yalıtılır....... Hafif ve ucuz olduğu için tercih edilen alüminyum teller..................................................................................................... 7.......................... Münazara Konusu: “ Yaşamımızı kolaylaştıran elektrik enerjisinin kullanılabilir hâle getirilmesinde iletken maddeler mi yoksa yalıtkan maddeler mi daha önemlidir? ” SONUÇ: ..... Metaller gibi üzerinden elektrik enerjisinin geçişine izin veren maddeler iletken olarak adlandırılır......... 3 83............. .......... 6.......... .. ........... Bu da göstermektedir ki elektrik devrelerinde kullanacağımız her madde ampulün ışık vermesini sağlamaz................. bulmacada saklı olan iletken ve yalıtkan maddelerin bulunmasıdır.. ................................... 1 2 3 4 X X X X X X X X Çünkü elektrik enerjisini iletmez.............................Etkinlik :: ‹letken mi............. ............................... Duvardaki prizden gelen elektrik enerjisinin...... .. Bunları Biliyor muydunuz Öğrencilerin öğrendikleri bilgileri pekiştirmeleri amacıyla Çalışma Kitabı’ndaki “Kelime Avı” adlı 3................................ Burada kablonun dışı ile içinin birbirinden farklı olduğu görülmektedir.............. b) Yukarıdaki kutucukların hangilerinde yalıtkan maddeler verilmiştir? ................. Çünkü elektrik enerjisini iletir.................Öğrencilere...... 9......... karşılarındaki kutucuklara “X” işareti koyarak nedenini açıklayalım... Kutucuk numaralarını kullanarak aşağıdaki soruları cevaplayalım. ..... Çünkü elektrik enerjisini iletir..... demir ... altın....... Elektrik enerjisi iletiminde genellikle bakır ya da alüminyum metali kullanılmasının. Çünkü elektrik enerjisini iletir............. .... kâğıt............................ dört yalıtkan maddenin isimleri gizlenmiştir.............. ‹letkenler bakır..................................... Buna karşılık kabloların dışındaki plastik kılıf ve prizlerde kullanılan seramik gibi maddeler ise elektrik enerjisini kolaylıkla iletmez..... s 134 Yaşamımızdaki Elektrik 3... .......... 12 .............Etkinlik :: Münazaraya Var m›s›n›z? 4 Etkinlik • Sınıfımızda dörder kişiden oluşan iletkenler ve yalıtkanlar grubu oluşturalım................................................................... Bu bulgulara göre bazı maddelerin elektrik enerjisini ilettiğini bazılarının da iletmediğini söyleriz. Öğrenciler bulmacadaki iletken ve yalıtkan maddeleri bularak bu maddelerin neden iletken ya da yalıtkan olduğunu açıklarlar....

.............................. Münazara sonunda sınıfın çoğunluğu tarafından kabul gören teze ilişkin öğrencilerin kişisel görüşlerini etkinlikteki ilgili yere yazmaları istenir.................................................................. Çığlıkları duydum ve durumu anlayıp hemen koşarak şalteri indirdim........ Bu nedenle öğrenciler yüksek gerilim hatlarından uzak durmaları konusunda uyarılmalıdır....... suyun elektrik enerjisini iletmesidir...................... 4............... Bunun nedeni.... Onların bu kavramlarla ilgili bilgilerini genişletmek için elektrik enerjisinin kullanım alanlarına ulaşmasında iletken ve yalıtkan maddelerin nasıl kullanıldığı........... 5 Genişletme Aşaması Öğrencilere şehir cereyanının......... Günlük yaşantıda iletken ve yalıtkan maddelerden nasıl yararlanıldığını öğrenen öğrencilerin bu maddelerin hayatımızda çok önemli bir yere sahip olduğunu kavramaları için Çalışma Kitabı’ndaki “Münazaraya Var mısınız?” adlı 4...... etkinlik yaptırılır..................... 2 çocuk da çeşitli yerlerinden yaralandı.................................. Bu amaçla “Acaba Gazlar da İletken midir?” başlıklı metin okunur. ‹htiyaçlarım: ..... elektrik çarpması sonucu 4 kişi hayatını kaybetti................................... Ancak yalıtkan sıvıların da belirli şartlar altında iletken hâle gelebileceğini unutmamak gerekir.................................................................... Buna örnek olarak yıldırım ve şimşek olayları gösterilir.. “Bunları Biliyor muydunuz?” metni okutularak açıklanır....... ...... 135 ..................... Etkinlik: Münazaraya Var mısınız? Sınıfta üye sayısı 4 olan iki grup oluşturulur ve her gruptan birer sözcü seçilir... Öğrencilerin ilgisini çekmek için “Benjamin Franklin Çok Şanslıydı” metni okutulur............. Burada havanın yalıtkan olduğu ancak belli durumlarda iletken hâle gelebileceği vurgulanır. Etkinlik ::Problem Çözme 6.................................................. Etkinlik: ‹letken mi.... Yalıtkan mı? Bu etkinlikle öğrencilerin dikkatleri günlük hayatta kullandığımız iletken ve yalıtkan maddelere çekilir.......................... ...................................... Maçın oynandığı toprak sahanın yanında yapımı süren ve korkuluklarında elektrik kaynağı yapılan bir halı saha var.......... ................. Yapacağım işlemde bunları değiştirmem gerekmez: .................. s ‹tfaiyeciler......... saf su ve şekerli suya daldırıldığında ışık vermez...... Görgü tanığı....... top oynayan 3 çocuk ve antrenörleri hayatını kaybederken... normalde yalıtkan olan havanın iletkenlik kazanması sonucu meydana gelir............................... Etkinlik Bir cismin iletken ya da yalıtkan olduğunu anlamak için hangi işlemleri yaparız? Nasıl bir test devresi kurmalıyım? ‹htiyacım olan devre elemanları nelerdir? Yapacağım plan için bana yardım eder misin? 5................ etkinlik yaptırılır............. Bu tür yangınları söndürmede içerisinde hazır kimyasal söndürücülerin bulunduğu yangın söndürme tüplerinden faydalanılmalıdır..........................................................A muhabirine olayı şöyle anlattı: “Benim takımım da turnuvada oynadığı için maçı izliyordum...................................... Metnin resmi inceletilebilir ve bir gaz olan havanın özel şartlarda iletken hale geçtiği söylenebilir.... Yalıtkan sıvılar yüksek elektrik enerjisinin etkisiyle iletkenlik kazanır................... s Yukarıdaki gazete haberine göre ıslak ortamların kuru ortamlardan daha riskli olduğunu söyleyebilir miyiz? Bunları Biliyor muydunuz ? 6 85.......... Çünkü: ................................. Yapacağım plan: ..... okullarımıza.. Elektrik yangınlarını şalteri kapatmadan suyla söndürmeye çalışmak...................................... Bu kabloların çıplak ucu.... Sıvılarla katıların iletkenliğini ve yalıtkanlığını öğrenen öğrencilerin genel bir pekiştirme yapmalarını sağlamak için Çalışma Kitabı’ndaki “İletken mi....... Öğrenciler çevrelerinde bu hava hatlarını görmektedirler........ Planlama Basamakları Problem: ............................ yangının büyümesine ve yeni yangınlara sebep olabilir........................Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? Yaşamımızdaki Elektrik Etkinlikte devrenin test uçları sırasıyla tuzlu su ve sirkeye daldırıldığında ampul ışık verirken............. halı saha ile toprak sahanın arasındaki bir su birikintisine değmiş. Oyuncular soyunma odasından çıkıp otomobillere giderken olay oldu..................... elektrik santrali adı verilen tesislerde üretildiği ve bu tesislerden evlerimize.............. Yapacağım işlemde bunları değiştirmeliyim: ........ Bu olayın nedenini hiç düşündünüz mü? Bir elektrik enerjisi boşalması olan yıldırım ve şimşek.............. Acaba Gazlar da İletken midir? Fırtınalı bir günde........ yağmurla oluşan su birikintisine temas eden kopmuş elektrik telleri faciaya neden oldu. Kâğıthane’ deki bir spor tesisinde 12–16 yaşlarındaki gençlerden oluşan amatör küme maçı sırasında.......... iş yerlerimize kadar iletken teller vasıtasıyla taşındığı vurgulanmalıdır. 85 Sonuca ulaşmak için ne yapmalıyım? Öğrencilerden gelen cevaplar değerlendirilir............................................... soyunma odasından geçip halı sahaya uzanıyor..................... Buraya giden elektrik kabloları... A.... seramik gibi yalıtkan maddeler kullanıldığı kitaplarındaki fotoğraftan da yararlanılarak vurgulanmalıdır.. Bu tellerin iletken olduğu ve bu tellerin direklere temas eden kısımlarında cam............ Olayda..................................................... elektrik kaçağı sonucunda meydana gelen yangınlara müdahale etmeden önce elektrik şalterini kapatırlar...... gaz hâlindeki maddelerin iletkenliği konusunu da düşünebilirler...... Yağmurla gelen facia! Sağanak yağış İstanbul’da can kayıplarına neden oldu..................... Çünkü tuzlu su ve sirke elektrik enerjisini iletir........... şekerli su ve saf su ise iletmez.................’’ 84......................... Kâğıthane’ de bir spor tesisinde oynanan amatör küme maçında.......... Yalıtkan mı?” adlı 5..... ................... .................. Bu seviyede sadece gazların normal şartlarda yalıtkan olduğu................... Aydınlatmada kullanılan floresan lambaların ve reklam tabelalarında kullanılan neon lambaların gazların özel koşullarda iletkenlik kazanmasının bir sonucu olarak ışık verdikleri vurgulanır................ etkinliği tamamlayan öğrenciler iletkenlik ve yalıtkanlığın ne olduğunu öğrenmiş olurlar................... Çalışma Kitabı’ndaki “Kelime Avı” adlı 3..... bir anda etrafımızın aydınlandığına ve ardından gelen gök gürültüsüne tanık olmuşuzdur....... Gruplardan biri yaşamımızı kolaylaştıran elektrik enerjisinin kullanılabilir hâle getirilmesinde iletkenlerin daha önemli olduğunu savunurken diğer grup yalıtkanların daha önemli olduğunu savunur............. Ama iş işten geçmişti......................................... Sanırım bu uygun bir test olacak....... 135 Yaşamımızdaki Elektrik 6...................................... Bu yüzden elektrikli aletlerin sıvılardan uzak tutulması gerekir.......... fakat uygun şartlar sağlandığında iletken hâle gelebildiğinden bahsedilebilir................................. Katı ve sıvıların iletkenlik özelliklerini öğrenen öğrenciler....................... Edinilen bilgiye göre................

.. Sınıfa fiş.. Elektrik enerjisinin günlük yaşantıda çok önemli bir yere sahip olmasının yanında tehlikelerinden de bahsedilmelidir.. uzaktan kubirçok elektrikli manda cihazı ve kasetçalar alet neden yalıtkanla gibi birçok alet pil ile çalışır..... 7........ porselen........ resim : .... Her yıl birçok kişinin elektrik çarpmaları sonucu öldüğü veya sakat kaldığı vurgulanır............ Etkinlik: Problem Çözme Bu etkinlik Öğretmen Kılavuz Kitabı’nın 135........................ Elektrik kablolarının yanında yanıcı ve ısıtıcı cihazlar kullanılmamalıdır........... ampül değiştirirken. Yalıtım amacıyla en çok kullanılan maddeler. Yalıtkanlar Sizi Korusun Acaba kullandığımız El feneri........ 1 2 3 4 5 6 8..... Araştıralım...... plastik........ Ayrıca farklı amaçlar için üretilmiş kablolar da getirilebilir........................ Elektrikli cihazları tamir ederken.. 5..................... Öğrencilerin hazırladıkları araştırma ödevi değerlendirildikten sonra kendilerine tekrar verilerek ve arkadaşlarıyla bu ödevleri paylaşmaları istenebilir...................... kaplıdır? Piller düşük elektrik enerjili olduğundan bizim için tehlike oluşturmaz.. 2......... sayfasında yer almaktadır................. Elektrik güvenliği konusunda Çalışma Kitabı’ndaki “Balık Kılçığı” adlı 8.... resim : .... 1.......................... Benjamin Franklin Çok fianslıydı Benjamin Franklin......... devrede elektrik enerjisi olmamalıdır.......... 86 Yıpranmış kablolar yenileri ile değiştirilmelidir.... Bu çok tehlikeli bir deneydi....... Çalışma Kitabı’ndaki “Hataları Düzeltelim” adlı 7...... etkinlik yaptırılır........... Elektrik olaylarını ayrıntılı olarak inceleyen ilk bilim insanıdır... Yine duy. 136 ........... Nitekim Franklin’den sonra aynı deneyi Avrupa’da tekrarlayan üç bilim insanından biri hayatını kaybetti.......... 4....... televizyon ve buzdolabı gibi şehir cereyanı ile çalışan birçok alet için aynı şeyi söyleyemeyiz.......... bazı hatalı kullanım ve davranışlar verilmiştir. 6...... Çünkü ıslak ip elektrik enerjisini iletip kendisini çarpabilirdi..... 3... 1706 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde doğdu............ Hazırlanalım Burada amaç.............. Bu nedenle elektrikli aletleri kullanırken çok dikkatli olunması gerektiği hatırlatılır ve Ders Kitabı’nın 137....................... priz ve değişik elektrikli aletler getirilerek bu aletlerin yalıtkan kısımları ve nasıl yalıtıldıkları gösterilebilir.......... Herhangi bir elektrikli aletin fişini bu maddelerle yalıtılmış kılıfından tutarak prize takarız..................... Ancak günlük hayatta kullandığımız ütü.... etkinlik yaptırılarak öğrencilerin elektrik enerjisinin tehlikelerine karşı alınması gereken önlemleri kavramaları sağlanır........ Benjamin Franklin gerçekten çok şanslıydı......... öğrencilerden planlama basamaklarını doldurmaları istenir..... Etkinlik: Hatalar› Düzeltelim Bu etkinlikte öğrencilerden altı hatalı davranışı bulup bu davranışların doğrusunu yazmaları istenmektedir.Öğrencilerin iletkenlik ve yalıtkanlık konusuyla ilgili yeni öğrendikleri bilgilerle bir problem durumunu çözebilmeleri için Çalışma Kitabı’ndaki “Problem Çözme” adlı 6... resim : ........... 136 7............................... bakalit ve kauçuktur............... öğrencilerin öğrendikleri bilgileri kullanarak gazete kupüründe verilen durumla ilgili yanlışları balığın üst kısmına......... Bu etkinlik........................... sınıf fen ve teknoloji dersinde öğrendikleri elektrik güvenliği konusu pekiştirilir. Aşağıda numaralandırılmış resimlerde...... Böylece öğrencilerin 4.. Etkinlik : Hatalar› Düzeltelim Elektrik enerjisini kullanırken hatalı veya dikkatsiz davranmak üzücü sonuçlar doğurabilir... Bozulmuş prizler yenileri ile değiştirilmelidir. etkinlik yaptırılır. Öğrenci problemini çözmek için bir plan yapmalıdır.. öğrencilerin evlerinde ve çevrelerinde gördükleri elektrikli ev aletlerini ve bunların tamirini yapan kişilerin araç gereçlerini gözlemleyerek bunların yalıtım biçimlerini araştırmalarıdır... Öğrencilerin elektrik enerjisinden korunma yollarını gösteren bir poster ya da afiş hazırlamaları istenebilir...... Bu kabloların neden farklı teknik ve malzemelerle yalıtılmış oldukları ve nerelerde kullanıldıkları tartışılabilir. Onun fikirleri günümüzde bile kullanılan birçok icada ilham kaynağı oldu.... Nemli ortamlarda elektrikli cihazlar kullanılmamalıdır........................................... Etkinlikte............... gazların özel koşullarda iletkenlik kazanmasından yararlanılarak yapılmıştır....... 1752 yılında.......... duy...... priz ve elektrik anahtarı gibi araçların elektrik yalıtımı da aynı maddelerle sağlanır... bir maddenin iletken mi yoksa yalıtkan mı olduğunu anlamak ve bilimsel bir problemin çözümünde izlenecek basamakların öğrencilere fark ettirilmesini amaçlamaktadır... Fırtınalı bir havada ucuna metal anahtar bağladığı bir uçurtmanın yükselmesini sağlayarak yıldırım çarpması sonucu anahtardan kıvılcımlar çıktığını gözledi...... Üzerinden elektrik enerjisi geçen çok sayıda tel ve düzenekten oluşan elektrikli ev aletleri yapılan yalıtım sayesinde güvenli biçimde kullanılır.. resim : ... Bu önlemlerden birisi de yalıtımdır............................................ Etkinlik: Bal›k K›l盤› Bu etkinlikte amaç.. 6....................... Aydınlatmada kullanılan floresan lambalar ve reklam tabelalar›nda kullanılan neon lambalar...... Her bir durumda yapılan hatayı görüp buradaki davranışın doğrusunu ilgili numaranın karşısına yazalım... Yüksek enerjili şehir cereyanı ile çalışan aletlerin kullanımı sırasında doğabilecek tehlikeleri engellemek için bazı güvenlik önlemleri alınır..... yapılan yanlışlıkları giderecek çözüm önerilerini ise balığın alt kısmına yazmalarını sağlamaktır............ Bir prize birden fazla fiş sokulmamalıdır... yıldırımın bir elektrik enerjisi boşalması olduğunu gösterdi. sayfasındaki güvenlik önlemlerin yazılı olduğu uyarılar gözden geçirilir............ resim : . Problem çözme yönteminin birçok yolu vardır. resim : ...............................

. s fiEH‹R CEREYANI ‹LE DENEY YAPMAYALIM! Kendimizi De¤erlendirelim Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım..... ........ Elektrikli aletlerde ve elektrik kablolarında başvurduğumuz bunca yalıtım önlemlerine rağmen enerjinin yanlış kullanımından dolayı bazı elektrik kazalarının yaşandığını zaman zaman duyarız........................ 2............. Fişin dış kısmı plastik yalıtkandır ve onu tuttuğumuzda çarpılmamızı önler.. ninesinin herhangi bir yalıtkan malzeme kullanmadan kurtarmaya çalışması Elektrik enerji hattının bahçeden geçmesi Notlarım ve Düşüncelerim .................... az daha yaşlı kadının hayatına mal oluyordu. Etkinlik : Bal›k K›l盤› B‹L‹NÇS‹ZL‹K AZ DAHA ‹K‹ CAN ALIYORDU ! Bahçedeki elektirik direğine bağlanmış olan çamaşır teli................................................ Yaşamımızdaki Elektrik 8.... çünkü yıldırım çarpabilir. Bir sonraki ders için “İletkeni Değiştir Ampulün Parlaklığı Değişsin” konusunun okunması tavsiye edilir.............. Bu yüzden elektrikli araçlarda kullanılan yalıtkan ile elektrik enerjisinin vücudumuz üzerinden toprağa geçmesi ve bunun sonucunda doğabilecek ölümcül kazalar da önlenmiş olur...................................... Diğer öğrencilerin de bu doğrultuda kendilerinde bulunan eksiklileri gidermeleri istenir....................................... Yakınlarında uçurtma uçurmayalım ve çeşitli nedenlerle koparak sarkan tellere yaklaşmayalım.... açık alanda oynamayalım ve suda yüzmeyelim......... Bunları Biliyor muydunuz ? 7 Yukarıdaki resimlerde görüldüğü gibi kablolar... Onu kurtarmaya gelen bilinçsiz torunun akibeti de aynı olunca oğlu eline geçirdiği kuru tahta parçasıyla faciayı önledi................. oyun oynanmamalı ..................... Bu gözlemlerini bir sonraki konuya başlamadan önce sınıfta sunacakları söylenir............ Konu Biterken • Öğrencilerden katıların ve sıvıların iletkenlik ve yalıtkanlık özellikleriyle ilgili neler öğrendiklerini kendi cümleleriyle defterine yazmaları istenir... • Öğrenciler defterlerine yazdıkları anahtar kavramlara dönerek..................... Yaşanmış bir olaydan alınan yandaki gazete küpüründe faciaya davetiye çıkaran bazı hatalar›n yapıld›¤› anlafl›lmaktad›r...... 137 Kablonun içi iletkendir......... elektrik fişlerinden başka hiçbir şey sokmayalım.................... elektrik kaçağın dan dolayı................ s Yıpranmış kabloları............................................... Bir elektrik prizine aynı anda birden fazla fiş takmayalım.............................. kullanılan yerin özelliği ve ilettikleri enerji miktarına bağlı olarak farklı teknik ve malzemelerle yalıtılır........................... ...................... Bir metal çubukla prizden elektrik enerjisini kablodaki iletken tele iletir....................... .......................... ........... Islak elle elektrik prizlerine dokunmak neden tehlikelidir? 3..... Elektrik kablolarında neden genellikle bakır ya da alüminyum teller kullanılır? 2.......... Bu fişin iletken ve yalıtkan kısımlarını belirleyelim............. bu hatalar› giderecek çözüm önerilerimizi de alt kutucuklara yazalım....... Çamaşır telinin elektrik direğine bağlanması Torunun... Bu sorulara aşağıdaki cevapların verilmesi beklenmektedir............................ 86........... üzerinden elektrik enerjisi geçen bir iletkenle arada bir yalıtkan olmadan doğrudan temas edilmesi durumda meydana gelir........... Elektrik enerjisine kapılan kişiler mutlaka iyi bir yalıtkan ile kurtarılmalı Çamaşır teli kesinlikle elektrik direklerine bağlanmamalı Elektrik direklerinin yanında bulunulmamalı.....Elektrik enerjisinin iletilmesini sağlar....................... 87 ........ 1... Fırtınalı ve yağmurlu havalarda ağaç altında durmayalım....................... Elektrik enerjisi prizlerine................................. Elektrik iletim hatlarından uzak duralım..................... Ayrıca altın ve gümüş gibi diğer iletken metallere göre ucuzdur.......... Takılması hâlinde kablolar aşırı derecede ısınıp yangına neden olabilir............ 137 ...................... Alüminyum ve bakır iyi iletkenlik özelliği göstermesinin yanında kolay bükülebilir ve hafif olması nedeniyle iletken tel yapımında tercih edilir...................................................................... kavramların doğruluğunu kontrol ederler.......................................... Islak elle elektrik prizlerine dokunduğumuzda elimizdeki su damlacıklarının iletken tele ulaşması durumunda çarpılma riskimiz vardır.... Ellerimiz ıslak iken elektrikli aletlerden uzak duralım.............. 3.. Yandaki resimde açık durumda bir elektrik fişi görülmektedir.. • Bir sonraki konuya geçmeden önce yalıtkan maddelerin hangi amaçlarla nasıl kullanıldıkları konusunda öğrencilerin çevrelerini gözlemlemeleri istenir............................................................................................................ 8 87.............. ........ . Yapılan bu hataları balık kılçığının üstünde verilen kutucuklara................................ Evlerimizde kullandığımız su iletkendir.................. Yararlı olan elektrik enerjisinin bizim ve çevremizdekilerin güvenliğini tehdit etmemesi için aşağıdaki kurallara uymayı alışkanlık haline getirmeliyiz........................... Banyo ve buna benzer ıslak ortamlarda elektrikli aletleri kullanmaktan kaçınalım............ .... Yazılan özetlerden birkaçı okutularak dönüt verilir...... Elektrik çarpması... Yaşlı kadın yıkadığı çamaşır ları yağmurun dinmesiyle tele asarken elektrik enerjisine kapıldı..................................Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? Yaşamımızdaki Elektrik Değerlendirme Aşaması • “Kendimizi Değerlendirelim” Soruları Öğrencilerin kendilerini değerlendirmeleri için konu bitimindeki soruların cevaplarını defterlerine yazmaları sağlanır................... Fişin güvenli kullanımı için iletken ve yalıtkan kısımların önemini açıklayalım..... Verilen cevaplardaki eksik ve yanlışların giderilmesi için öğrenciler Ders Kitabı’ndaki ilgili sayfalara yönlendirilir................ kırık fiş ve prizleri kullanmayalım..... • “Kendimizi Değerlendirelim” Sorularının Cevapları 1.........................

2. [!] Uyarı Öğrencilere dik kesit alanının ne demek olduğu açıklanır. Alternatif Etkinlik: Pil Say›s› ve‹liflki Parlakl›¤› Aras›ndaki • Öğrenciler Neredeler Nereye Gelecekler? Öğrenciler daha önceden basit elektrik devresi kurmayı. boyunu. 2.Elektrik devrelerinde genellikle bakır tel kullanılmasının sebebi nedir? . Ampulün parlaklığı ile ilgili tahminlerini test edecek bir deney tasarlar ve kurar (BSB-16). Öğrendiklerine göre bir devredeki ampulün parlaklığı kullanılan pil ve ampul sayısına göre değişiyordu. Sınırlamalar Elektrik akımı kavramı 7. bir kısmım›z da iletkenin cinsine bağlı olup olmadığını test edecek bir devre tasarlayal›m.4. Anahtar Kavram direnç Mert yaz tatilinde ailesiyle büyükanne ve büyükbabasının köyüne gitmişti. aynı cins teller (nikel-krom) dik ◆ 1 m uzunluğunda kesit alanları aynı olan ir ve bakır teller dem Bunları Yapalım • Ampulün parlaklığını etkileyen faktörleri belirlemek için beşer kişilik gruplar oluşturalım. Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdikleri zorluğu “direnç” olarak ifade eder.5. Aşağıdaki el fenerlerinde kullanılan pil ve ampuller özdeştir. devredeki iletkenin uzunluğu. Fener 3. dik kesit alanı ve cinsinin değiştirilmesiyle değişebileceğini deneyerek fark eder (BSB-13.1.Pil ya da ampul sayısını değiştirmeden ışık şiddetini değiştirebilir miyiz? . 14.8 Ohm yasasının ispatı 7.5 V) ◆ duy ◆ bağlantı kabloları ◆ kalınlığı aynı. • Konuya Giriş Öğrencilerden konu girişindeki resmi incelemeleri istenir.10. Fener 2. Öğrencilere konu sonunda bu kavramlara tekrar dönecekleri hatırlatılır. dik kesit alanları farklı. Bir boş sayfa açarak bu sayfaya anahtar kavramla ilgili düşündüklerini listelemeleri ve geri kalan zamanda birbirleriyle düşüncelerini paylaşmaları söylenir.‹letkeni Değiştir. Grup ad› De¤ifltirilen de¤iflken Sabit tutulan de¤iflken Tahminimiz Gözlemimiz Sonuç 1. 2. Bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının. Fener Parlak Az Parlak 138 . İletkenlerde elektrik enerjisinin iletimi ile ilgili olarak öğrenciler. aynı cins teller (nikel-krom) ◆ uzunlukları aynı. Direnç kavramı elektrik enerjisi iletiminden yola çıkılarak izah edilecektir.8. 2.11. 2. dik kesit alanına ve cinsine bağlı olup olmadığıyla ilgili bir yargıya varalım. Devredeki ampulün parlaklığını değiştirebilmek için basit bir reosta modeli tasarlar ve yapar (FTTÇ-5). 31). 2. Çok Parlak 1. kalınlığını) ampulün ışık şiddetini değiştirmeyi. Mert elektrikçinin çalışmasını dikkatle gözlemlerken kullanılan kabloların değişik renklerde olduğunu ancak hepsinin içinde bakır tel bulunduğunu fark etmişti. uzunlukları farklı. 2. 2.Elektrik devrelerinde kullanılan tellerin boyu ya da kalınlıkları değişirse ampulün parlaklığı değişir mi? gibi sorularla konuya giriş yapılır. ‹nceleyelim Ampulün Parlaklığını Değiştirmenin Birkaç Yolu Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ pil (1. Ön Bilgileri Yoklama ve Merak Uyandırma Aşaması • Anahtar Kavram Öğrencilere anahtar kavram ile ilgili ne bildikleri sorulur. her devre elemanının bir direnci olduğunu öğreneceklerdir. Burada sadece birim olarak verilecektir. Direncin değerinin artması veya azalmasının ampulün parlaklığını nasıl değiştirdiğini deneyerek keşfeder (BSB-30. Büyükbabası yeni yaptırdığı evin duvarlarını ördürmüş. . 2.3. dik kesit alanına ve cinsine göre değiştiği sonucuna varır (BSB-31). pil sayısını ya da ampul sayısını değiştirerek ampulün ışık şiddetini değiştirmeyi bilmektedirler. 15. sınıfta verilecektir. 2. grup Sonuca Varalım • ‹letken telin uzunluğu. sıra elektrik tesisatının döşenmesine gelmişti.6. grup 2.5 V) ◆ ampul (1.2.7. 2. Acaba ampul parlaklığını değiştiren başka faktörler de var mıydı? KAZANIMLAR 2. Bu konuda ise devredeki iletken teli değiştirerek (cinsini.9. bir kısmım›z iletkenin dik kesit alanına (kalınlığına). Bir iletkenin direncinin uzunluğuna. devre elemanlarını. Buna göre ampullerin parlaklıklarıyla ilgili düşüncelerinizi çizelgeye “X” işareti koyarak kaydediniz. • Değişkenlerimizi ve tahminlerimizi örneği aşağıda verilen çizelgeye kaydedelim. 2. dik kesit alanı ve cinsi ile ampulün parlaklığı arasında nasıl bir ilişki vardır? AÇIKLAMALAR 138 Ampul 3. Acaba elektrik enerjisi iletiminde neden alüminyum ve bakır teller tercih ediliyordu? Mert bunları düşünürken fen ve teknoloji dersinde öğrendikleri aklına geldi. Ampulün Parlaklığı Değişsin ‹letkeni De¤ifltir. Devre elemanlarının iki uçlu olduğunu gözlemler ve her birinin belirli bir direnci olduğunu ifade eder. • Gözlemlerimizi tahminlerimizle karşılaştırarak ampulün parlaklığının iletkenin boyuna. 31). fiehre elektrik taşıyan tellerin alüminyumdan yapıldığını biliyordu. Yalıtkanların direncinin iletkenlere göre çok daha büyük olduğunu ifade eder. • Gruplardan bir kısmım›z ampulün parlaklığının iletkenin uzunluğuna.9 Ampulün içindeki telin neden ışık yaydığı 8. Ampulün Parlakl›¤› De¤iflsin • Konuya Başlarken 2. Etkinlik Gözlemleyelim. 2. sınıfta verilecektir. grup 3. Fener 4. Bir iletkenin direncini ölçer ve birimini belirtir. • Tasarladığımız devrelerin şemalarını defterimize çizelim. Ampulün de bir iletken telden oluştuğunu ve bir direncinin olduğunu fark eder. Bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının nelere bağlı olduğunu tahmin eder. sınıfta verilecektir.

.. iletken veya yalıtkan diye nitelendirebiliriz... üzerinden geçen elektrik Nikel-krom telin direnci büyüktür....... Bu nitelendirmedeki ölçü....... Etkinlik : Tahmin Edip Aç›klayal›m 1 2 3 nikel-krom demir bakır Yukarıdaki şekilde verilen elektrik devresinde ampul ve raptiye arasındaki iletken tellerin uzunluk ve dik kesit alanlar› aynı olduğuna göre ataflın sırasıyla 1.... sınıf fen ve teknoloji dersinde bir devredeki ampulün parlaklığını pil ve ampul sayısına göre değiştiğini öğrenen öğrenciler bu etkinlikle bu bilgiyi pekiştireceklerdir......... ancak uzun telin ince telin nikel-krom telin daha büyük dirence sahip olduğunu da unutmamak gerekir. Hemen anahtarlar açılır..konumunda iken ampul parlaktır.Direnç Nedir? Yaptığımız etkinliklerde de görüldüğü gibi... demir ve nikel-krom telden daha iyi bir iletkendir. .. kullanılan metal tellerin iletkenlik özelliği birbirinden farklıdır.......... Bu yüzden bir elektrikli cihazda kullanılacak her devre elemanının uygun dirence sahip olması önemlidir.......... 2... dik kesit alanları farklı............ s Elektrik enerjisini.............. 3 Atafl............... ancak bağlantı kablosu olarak kullanılan tellerin direnci çok azdır...... Etkinlik: Tahmin Edip Açıklayalım Öğrenciler bakırın nikel-kromdan daha iyi iletkenlik özelliği gösterdiğini öğrendiler.......... bakır.... konumunda iken ampul en parlaktır..) belirtilir.......... 9.... bak›r tele göre.......... k›sa tele göre. Elektrik enerji iletiminde iyi iletkenlerden biri olan bakır telin kullanıldığı (Gümüş daha iyi iletken olmasına rağmen pahalı olduğu için kullanılmaz... demir.............. Telin uzunluğu arttıkça parlaklık azalırken. 3 konumlarına getirilmesi durumunda ampulün parlaklığı ile ilgili tahminlerimizi boşluklara yazalım..... plastik...... enerjisine direnç gösteremeyen bir devre elemanının yanmasından başka bir şey değildir... Etkinlik : karşı gösterdikleri zorluktur.... Direnç Nedir? Maddeleri sahip oldukları dirence göre...... elektrik enerjisi iletimine karşı Bakır tel Nikel-krom tel gösterdiği zorluk......) Bu etkinlik için öğrenciler beşer kişilik gruplara ayrılırlar........................ geri kalan kısmı ise boy ve dik kesit alanları aynı................... Devrelerde bağlantı kablosu olarak kullanılan telin cinsinin yanında uzunluğunun ve dik kesit alanının da ampulün parlaklığını etkileyen bir faktör olduğunu gördük. başlar kötü kötü düşünceler............. tahta gibi maddelerin direnci çok büyük olduğundan elektrik enerjisini iletmediği (ya da çok az ilettiği) ifade edilir............ Bu zorluk iletkenlerin direnci olarak adlandırılır............................ alternatif etkinlik yaptırılabilir....... (Önerilen süre: 20 dk.. dik kesit alanına (kalınlığına) ve cinsine bağlı olduğu ifade edilir........................ Çünkü .... bakır telin elektrik enerjisi iletimine karşı gösterdiği zorluktan daha büyüktür......... etkinlik yaptırılır....... ... Atafl ........... kalınlık arttıkça parlaklığın arttığı vurgulanır. diğer bir kısmı dik kesit alanları ve cinsleri aynı boyları farklı........ 10.. Bakır telin direnci küçüktür........ En iyi iletkenin bile bir direncinin olduğu vurgulanır.... Çünkü.. Etkinlik sonunda iletken telin cinsinin... onların elektrik enerjisine 11.... er e- 9.. 3................ Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdikleri bu zorluk direnç olarak adlandırılır. Cam........ Ampulün parlaklığının iletken telin uzunluğuna........ elektrik devrelerinde bağlantı kablosu olarak farklı metaller kullanılabilir.... Öğrencilerin ön bilgilerini pekiştirmek amacıyla alternatif olarak “Pil Sayısı ve Ampul Parlaklığı Arasındaki İlişki” adlı 3....... Alternatif Etkinlik: Pil Sayısı ve Ampul Parlaklığı 2......... Bu sebeple nikel-krom bağlantı telinin kullanıldığı devrelerdeki ampulün parlakl›¤› daha azdır.................. uzunluğunun ve dik kesit alanının ampulün parlaklığına etkisi çizelgeye kaydedilir............................... Çünkü ..... Bütün elektrikli aletler belirli bir dirence sahiptir....... kal›n tele göre....... Bütün iletkenlerin bir dirence sahip olduğunu öğrendik.... Bu etkinlikteki tellerin iletkenlik özelliklerine göre ampulün parlaklık sıralamasını doğru yapmaları beklenmektedir. Açıklama Aşaması 139 Etkinlikler yapıldıktan sonra “Direnç Nedir?” başlıklı yazı okutulur...... Gruplardan bir kısmı boyları ve cinsleri aynı. Arasındaki ‹lişki 4 ve 5. ............. Etkinlik : Pürüzsüz yüzey pürüzlü yüzey Bir devredeki ampulün parlaklığının kullanılan iletkenin cinsine bağlı olduğuyla ilgili Çalışma kitabı’nda yer alan “Tahmin Edip Açıklayalım” adlı 9. Yandaki devrelerde kullanılan nikel-krom bağlantı telinin...... nikel-kromdan daha iyi ancak bakırdan daha kötü bir iletkendir........ 1 nikel-krom. Yükselen duman.............................. pürüzlü yüzeyde daha az yol alacaktır...konumunda iken ampul az parlaktır.. Ancak.................. 2 Atafl..... Bir de ortalıkta oldukça rahatsız edici bir yanık kokusu varsa panik daha da büyür.................. Direnç kavramı aşağıdaki resimlerde görüldüğü gibi pürüzlü ve pürüzsüz yüzeylerdeki arabanın hareketine benzetilerek de anlatılabilir......... Direncin birimi Ohm’dur (om) ve (Ω) ile gösterilir...... cinsleri farklı iletken tellerin ampul parlaklığına olan etkilerini araştırırlar.... Tüm devre elemanları elektrik enerjisinin iletimine karşı direnç gösterir........... Günlük hayatta televizyon arkasından ya da radyodan yükselen incecik bir duman hemen herkesi telaşa düşürür..... demir ve bak›rdan daha kötü bir iletkendir. bazıları da zor iletir........ bazı iletkenler kolay iletirken........... Eğik düzlemin aynı yüksekliğinden bırakılan araba. Etkinlik: Ampulün Parlaklığını Değiştirmenin Birkaç Yolu 9 88... 139 .......

.... sayfasındaki tel resimleri inceletilerek ince bir telin aynı metalden yapılmış ve aynı elektrik enerjisini taşıyan kalın bir tele oranla daha büyük bir dirence sahip olduğu vurgulanır................... duy ve iletken kabloya ihtiyacımız olduğunu ve bu devreye basit elektrik devresi denildiğini biliyoruz.. Öğrencilerin bunu daha iyi kavrayabilmeleri için Çalışma Kitabı’ndaki “Ampullerin Parlaklığı Nasıl Değişir?” adlı 10........... 10............................... Etkinlik : Isıtıcılarda nikel-krom teller kullanılır... Ataç 2 konumundayken ampül parlak.............. 1 2 3 2 3 1 a devresi a b Ataç 1 konumundayken ampül az parlak. konumu: ... bir malzemenin elektrik enerjisine karşı koymasıdır.................. Ataç 3 konumundayken ampül az parlak. ampul...............2 ve 3. konumlarına arasındaki iletken nikel-kromdan yapılmıştır...... cam ve hava gibi maddeler bile belli şartlar yerine getirildiğinde bir ölçüde iletkenlik kazanabilir. b devresi Ataç 1 konumundayken ampül en parlak. konumu: . konumu: . 3....... uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlı olduğunu dirençölçer yardımıyla gözlemlemektir. Buna neden olan dirençtir..................... Direnç.. İstesek de istemesek de elektrik devresinin içindeki devre elemanları ısınır..... Ütü............ iletkenin boyu ile doğru.. konumu: ... 140 .......... Nikel-krom yüksek dirence sahip bir iletken teldir. Etkinlik: Ampullerin Parlaklığı Nasıl Değişir? Bu etkinlikteki amaç............... 10 88. 11. Bu yüzden çeşitli nedenlerle koparak sarkan tellerden uzak durmamız gerekir.... Bu tel üzerinden geçen elektrik enerjisinin çoğu ısıya dönüşür.. Etkinlik :tellerverilen a ve b devrelerindeAtaflın sırasıyla 1........ Ölçüm yapmadan önce yan sayfadaki resimlerden yaralanılarak ayar düğmesinin ve kabloların direnç ölçme pozisyonunda olmasına dikkat edilmelidir....... Bütün elektriksel devre elemanları............ Bir elektrikli cihaz yapılırken cihazın kullanım amacına ve özelliğine göre uygun teller seçilir.... Etkinlik : Sarkan elektrik tellerinden uzak durmalıyız..... s Telin cinsi Küçük dirençli tel Büyük dirençli tel bakır nikel-krom Telin uzunluğu kısa uzun Telin dik kesit alanı büyük (kal›n tel) küçük (ince tel) 10........................ Bunun için uzun ve ince teller tercih edilir............................................. bir iletkenin direncinin uzunluğuna............ 140 Yalıtkanlar Her Zaman Yalıtkan mı? Genel olarak metaller iletken...... konumu: ... uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlı olduğu ölçümle gözlenecektir........................................... metal olmayan maddeler ise yalıtkandır...........Bir iletkenin direncinin iletkenin cinsine bağlı olduğunu öğrenen öğrencilere Ders Kitabı’nın 139...... 2...... Çalışma Kitabı’ndaki “Bir İletkenin Direnci Nelere Bağlıdır?” adlı 11........ konumu: .. Bir iletkenin direnci sadece yapıldığı maddenin cinsine değil aynı zamanda yapısına da bağlıdır....... Ataç 3 konumundayken ampül en parlak.. 2............ getirilmesi durumunda ampülün parlaklığını tahmin edip yazalım. saç kurutma makinesi ve su ısıtıcısı gibi cihazlarda kullanılan direnç tellerinin büyük dirençli olması gerekir............ 1....... Bunun için kalın teller tercih edilir.................... direncin iletkenin cinsine.... 9..... elektriği ileten teller bile belli bir dirence sahiptir... etkinlik yaptırılır.................................... etkinlik yaptırılır.... 11 89...... Ancak ısı enerjisine dönüşen miktar kullanılan malzemenin cinsine ve büyüklüğüne bağlıdır. Bu cihazlara elektrik enerjisi taşıyan teller ise düşük dirençli bakır metalinden yapılır.............. Zaman zaman radyo ve televizyonlardan enerji hatlarından uzak durulması yönünde uyarılar yapılır... dik kesit alanı ile ters orantılıdır....... s Büyük dirençli tel Küçük dirençli tel Küçük dirençli tel Büyük dirençli tel Genişletme Aşaması Elektrik enerjisi iletiminde bir miktar enerji ısıya dönüşür.................... Direnç.......... 3. Etkinlik: Bir ‹letkenin Direnci Nelere Bağlıdır? Bu etkinlikte amaç..... Ataç 2 konumundayken ampül parlak.......... Evlerimize elektrik enerjisi taşıyan tellerin küçük dirençli olması gerekir..................................... Bunun sebebi normalde yalıtkan olan havanın belirli şartlarda iletkenlik kazanmasıdır.... Yandaki gibi bir elektrik devresi yapabilmek için pil.... Bu ifade sadece hangi maddelerin iletken ya da yalıtkan olduğunu akılda tutmak bakımından önemlidir.......... 88 10...................... ‹letken olmayan maddelerin dirençleri iletkenlere göre çok büyük olduğundan onları yalıtkan olarak adlandırmak yanlış olmaz.................................. 1......... Ölçüm sonucunda bir iletkenin direnci yapıldığı maddenin cinsine........... 10..... Çünkü yalıtkan olarak bilinen plastik........................ dik kesit alanına ve cinsine bağlı olduğunun kavratılmasıdır............... anahtar. Etkinlik : Ampüllerin Parlakl›¤› Nas›l De¤iflir? Aşağıdaki şekilde ampuller özdeş olup atafl ile ampul 9.......... Ayrıca uzun bir telin direncinin kısa bir telin direncinden büyük olduğu belirtilir........... Ölçüm yapılırken direnç ölçme kablolarının yalıtkan saplarından tutulması gerekmektedir... Isı üretmek için tasarlanmış cihazlarda nikel-krom teller kullanılır....

her birinin direnci farklıdır. Ampulün Parlaklığı Değişsin Yaşamımızdaki Elektrik Elektrik devrelerini daha kolay çizmek için devre elemanları sembollerle gösterilir. Bütün maddeler elektrik enerjisini iletir. ve 75 cm uzunluklarındaki bakır tellerin direncini dirençölçer ile ölçelim. 89 141 . Fakat metal olmayan maddelerin direnci o kadar büyüktür ki elektrik enerjisinin çok azını iletirler. alüminyum ve demir tellerin dirençlerini dirençölçer ile ölçüp bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. Devre Eleman› Ad› Pil Sembolü Öğrencilerin iletken ve yalıtkan maddelerin dirençleri arasındaki ilişkiyi kavrayabilmeleri için “Yalıtkanlar Her Zaman Yalıtkan mı?” başlıklı yazı okutulur. Dik kesit alanı Direnç (ohm) Küçük Büyük En Büyük 25 cm 50 cm 75 cm batarya anahtar • Aynı dik kesit alanında ve aynı uzunlukta olan bakır. kavramları daha eğlenceli bir şekilde pekiştirmelerini sağlamak için onlara “Göster Yaratıcılığını” adlı 12. Etkinlik : NOT: Bu tablo sadece öğretmen içindir. 000 000 000 000 125 Batarya Ampul Anahtar Kablo Acaba bütün devre elemanlarının direnci var mıdır? Bunu gözlemleyeceğimiz bir etkinlik tasarlayalım. etkinliğe geçilir. Ölçüm yaparken dirençölçerin ucundaki plastik ◆ dirençölçer kısımdan tutalım. dirençölçer yardımıyla ◆ farklı boyutlard teller ölçelim. 75 cm) • farklı dik kesit alanına sahip 50 cm boyunda üç adet bakır tel • aynı uzunluk ve dik kesit alanında bakır. Devre elemenları ve sembollerinin öğretilmesi için aşağıdaki resimden yararlanılabilir. ampul. radyo gibi elektronik aletlerde de çok farklı devre elemanları vardır. Bir devre elemanının direncini ölçmek için 3. Etkinlik : Bir ‹letkenin Direnci Nelere Ba¤l›d›r? Araç ve Gereç • aynı dik kesit alanına sahip farklı uzunlukta bakır teller (25 cm. a iletken • Devre elemanlarının dirençlerini. Kullandığımız bilgisayar. Düzenek • 50 cm uzunluğunda ve farklı dik kesit alanlarındaki bakır tellerin direncini dirençölçer ile ölçüp bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. Sonuca Varalım • Bir iletkenin direnci uzunluğuna bağlı olarak nasıl değişir? • Bir iletkenin direnci dik kesit alanına bağlı olarak nasıl değişir? • Kullandığımız iletken tellerin dirençlerini büyükten küçüğe doğru sıralayalım. iletken ve yalıtkan özellik gösteren maddelerden yapıldığından. televizyon. 3.‹letkeni Değiştir. 50 cm. Etkinlik: Devre Elemanlar›n›n Direncini Ölçebilir Yaşamımızdaki Elektrik miyiz? 11. anahtar ya da iletken teli incelediğimizde her birinin iki ucu olduğunu gözlemleriz. Bu devre elemanları da birbirinden farklı direnç değerlerine sahiptir. Madde Gümüş Bakır Alüminyum Çelik Su PVC Plastik Hava İletkenlik 66 000 000 64 000 000 44 000 000 5 500 000 0.) Bu etkinlikte amaç öğrencilerinin devre elemanlarının da bir direncinin olduğunu ve bu direncin nasıl ölçüldüğünü kavramalarını sağlamaktır. Boy (cm) Direnç (ohm) II. alüminyum ve demir teller • dirençölçer (Önerilen Süre: 15 dk. Daha sonra Ders Kitabı’ndaki “Devre Elemanlarının Direncini Ölçebilir miyiz?” adlı 3. Düzenek • Aynı dik kesit alanına sahip 25 cm. Cinsi Direnç (ohm) Bakır Alüminyum Demir ampul tel Öğrencilerin. 50 cm. pil pil anahtar ampul Bunları Yapalım I. Bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim.000 1 0. 000 000 000 000 01 0. 11.000 000 1 0. Bu devre elemanları. Etkinlik Gözlemleyelim. 11. Aşağıdaki tabloda bazı maddelerin iletkenlik oranları görülebilir. ‹nceleyelim Devre Elemanlarının Direncini Ölçebilir miyiz? Araç-Gereçler Bunları Yapalım Araç ve Gereç • Devre elemanlarının dirençlerini nasıl ölçebileceğimizi ◆ değişik ampuller tahmin edelim. Birer devre elemanı olan pil. Dolayısıyla metal olmayan maddelerin ilettikleri elektrik enerjisi ihmal edilerek onlara yalıtkan denilebilir. • Ölçümlerimizi defterimize oluşturduğumuz bir çizelgeye yazalım. 141 Sonuca Varalım • Dirençölçerin tek ucunu tele dokundursaydık telin direncini ölçebilir miydik? Cevabımızın nedenini açıklayalım. etkinlik yaptırılır. • Direncini sıfır olarak ölçtüğümüz devre elamanı var mıdır? Buna göre kullandığımız devre elemanlarının dirençlerinin olup olmaması ile ilgili nasıl bir sonuca ulaştığımızı açıklayalım.

................ s Kabloların direnç ölçme pozisyonu George Simon Ohm Kimdir? George Simon Ohm (Geork Zimon Om) 1789 yılında Almanya’da bir çilingirin oğlu olarak dünyaya gelmiştir......... Fakat maddi imkânsızlıklar sebebiyle eğitimine ara vererek özel öğretmen olarak ‹sviçre’de görev yapmıştır.. Okul laboratuvarında dirençölçer cihazı yoksa çevredeki radyo-televizyon tamircilerinden ödünç alınabilir.............................. araştırmaları için kullanmış ve fizik alanındaki buluşlarına burada başlamıştır...................................... Ç..... Etkinlik : Göster Yarat›c›l›¤›n› Aşağıdaki akrostiş çalışmasını ünite ile ilgili bilgilerimizi kullanarak tamamlayalım............... Böylece Ohmlar küçük yaştan itibaren tahta....................... b).. metal ve diğer atölye malzemelerini yakından tanıma fırsatı bulmuşlardır............ . Lise döneminden sonra matematik ve fizik eğitimi almaya başlamıştır......... Bakır kadar iyi iletken olmayan tungsten metali yüksek dirence sahiptir....... 142 ............ Analog dirençölçer Dijital dirençölçer 12 90....................................... 3) Eğer bu devrenin A noktasına bir ampul daha bağlarsak devredeki diğer ampulün parlaklığı nasıl değişir? Neden? ............................................... birçok elektrik olayını açıklamak için matematiksel bağıntılar içeriyordu... Bu kitap............. Dirençölçer denilen aletle devre elemanlarının direncinin ölçülebileceği.................. 5 yıl sonra geri dönen Ohm... 12. Alternatif Etkinlik: Devre Elemanlar› ve Görevleri A 13.................... Yukarıdaki basit elektrik devresindeki her bir devre elemanının şeklini çizerek adını yazalım.............. Burada her bir devre elemanının iki ucu olduğu belirtilir...... Bu yüksek direnci daha da artırmak için filamanın uzun ve ince yapıda olduğu dikkatinizi çekti mi? Evlerde kullandığımız ampuller farklı dirençlere sahiptir..................................................... daha sonra 1817 yılında Köln Lisesinde öğretmenliğe başlamıştır...................................... Ohm’un adı......... d)................... Etkinlik : 12....................... Ayrıntılı araştırma ev ödevi olarak verilebilir.................. a)....... letken......... Etkinlik: Göster Yaratıcılığını Bu etkinliğin amacı... Aşağıda bu amaçla üretilmiş iki farklı tipte dirençölçer (ohmmetre) görülmektedir...... Büyük bir odayı aydınlatmak için çok ışık veren 142 Filaman NOT: Piyasadaki dirençölçerler genellikle multimetre şeklinde olup direnç....................................................................................... Ayar düğmesi direnç ölçme konumunda Kabloların direnç ölçme pozisyonu Bir ampulü yakından incelediniz mi? Eğer incelediyseniz bazı ampullerin içerisindeki sarmal teli fark etmişsinizdir.................. Öğrenciler önceki yıllarda devre elemanlarını ve özelliklerini öğrenmişlerdir............................. O zamanlar matematik.............. onun ilk matematik öğretmeni olmuştur............................. Bir devre elemanının direncini ölçmek için uçlarını direnç ölçerin iki ucuna dokundurmak yeterlidir........... Pahalı olmayan bu alet piyasadan da okul imkânlarıyla temin edilebilir... fen bilimlerini açıklamada pek kullanılmıyordu................ Maddi durumları iyi olmamasına rağmen babaları bilimsel kitaplar almaktan hiç vazgeçmemiştir....................................................... Ohm’un matematik ve fene ilgisini fark eden babası.................... öğrencilerin “direnç” kelimesinin harfleri ile başlayan ve öğrendikleri bilgileri içeren cümleler yazmalarıdır..... a) b) c) d) 2) Her bir devre elemanının devredeki görevini yazalım........................... Bugün “Ohm Kanunu” olarak bilinen çalışmasını 1827 yılında çıkardığı kitabında yayımlamıştır.............. Ayrıca ayar düğmesi ile oynayarak uygun direnç ölçme konumuna getirilmesi gerekmektedir......... 1.......................... bunun için dirençölçerin iki ucuna devre elemanının iki ucunun dokundurulması gerektiği belirtilmelidir............ kendisini onurlandırmak için... c)................ R................ Ohm’un hayat hikâyesi okunarak öğrencilerin bilime ilgileri arttırılabilir.......................... Ohm’un çocukluğunun büyük bir bölümü erkek kardeşi ile babalarının çilingir atölyesinde geçmiştir... Fakat direnç ölçerken multimetre kablolarının direnç ölçme pozisyonunda takılması gerekmektedir..... Filaman çoğunlukla tungsten metalinden yapılır........ elektrik enerjisini ileten maddedir......................................................................... D............................... N............................................ eğitimini tamamlamış............. 4.................. Ampulde ışık oluşturmak için kullanılan bu tellere filaman denir.......... akım ve voltu ölçebilmektedir.. ölümünden yaklaşık 30 yıl sonra direnç birimi olarak kullanılmaya başlanmıştır......Ayar düğmesi direnç ölçme konumunda evlerimizde tükettiğimiz elektrik enerjisini ölçen sayaçlar gibi aletler yapılmıştır.... ‹................................. Bu yüzden............. Bilim insanlarının hayat hikâyeleri birçok öğrencinin ilgisini çeker......... Bu görevi sırasında okulun o zamana göre iyi donanımlı laboratuvar imkânlarını........................................ Ohm’un kendi zamanına göre araştırma yapmada ve araştırmalarının sonuçlarını açıklamada çok başarılı olduğunu söyleyebiliriz............... E.

Her maddenin bir direnci olduğunu ve bu dirençlerin elektrik enerjisinin iletimine karşı zorluk gösterdiklerini öğrendik. küçük) 1.5 V) nda ◆10 0 cm. Sonuca Varalım: • Tahminlerimizle ölçümlerimiz uyuştu mu? • Ampulün direncini sağlayan hangi parçasıdır? Tahminim (en büyük. Çok ışık veren bir ampulün filamanı ile az ışık veren bir ampulün filamanını karşılaştıralım. 5. • Devreye dahil edilen nikel-krom telin uzunluğunu artırdıkça ampulün parlaklığının nasıl değiştiğini gözlemleyelim. sıcak filamanla etkileşip yanmaya neden olan oksijen gazı içerir. gerçekte çok uzun olan ancak ampul içine sığması için sarmal hala getirilmiş filaman adı verilen tungsten telin ısınarak akkor hâle gelmesiyle elde edilir. • Bu devrenin test uçlarından birini nikel-krom telin bir ucuna sabitlerken diğer ucunu nikel-krom tel üzerinde yavaş yavaş hareket ettirelim. Mühendisler bir elektrik devresini tasarlarken devre üzerinden iletilmesi gereken elektrik enerjisini hesaplar ve gerekli yerlere bu sabit değerli dirençleri monte ederler. alternatif etkinlik yaptırılabilir. farklı ampullerin farklı dirençlere sahip olduğunun dirençölçer yardımıyla belirlenmesi sağlanır. Alternatif Etkinlik: Devre Elemanları ve Görevleri Bu etkinlikte amaç. diğer ucunu da en alta dokunduralım). Bu anahtarlar hareket ettirilerek direnç değiştirilir. Elektrik Ampulü Nasıl Çalışır? Elektrik ampulünden ışık.5 V) ◆ duy ◆ bağlantı kabloları ◆ iki adet destek ayak Bunları Yapalım: • Değişik tipte olan ampullerin filamanlarını gözlemleyerek dirençlerini en büyük. • Nikel-krom teli gergin şekilde destek ayaklara bağlayalım. devre üzerinden geçen elektrik enerjisini ayarlamak için özel olarak üretilmiş direnç adı verilen devre elemanları da vardır. Kısmi vakum oluşturmak için içerideki hava emilmişti. Filaman. 13 90. • değişik boylarda ampüller • Ampullerin direncini dirençölçer ile • dirençölçer ölçelim (dirençölçerin bir ucunu ampulün ucundaki yivli kısmın yanına. Ampulün duya bağlantı kısmı Ampullerinde bir direnci olduğunu öğrenen öğrencilere “Ampullerin de Direnci Vardır” adlı 5. örneğin argonla doldurulur. küçük odayı aydınlatmak için daha az ışık veren ampuller tercih edilir. Ampul Ölçüm Sonucu 5. Bunu hoparlöre bağlı bir direncin değerini Elektrik ve elektronik arttırarak gerçekleştiririz. Sonuca Varalım • Bağlantı kablosunun nikel-krom tel üzerinde hareket ettirilmesiyle ampulün parlaklığının değişmesini nasıl açıklarız? Test devresi Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ pil (1. Teller filamanı tutar. büyük. Etkinlik Ampulün Parlaklığını Ayarlayabiliriz Gözlemleyelim. Hava. Alternatif Etkinlik: Ampullerin de Direnci Vardır Bu etkinlikle. akkor haline o gelerek erimeden 3400 C’a kadar çıkabilen tungsten adlı metalden yapılır. Büyüklerimizden yardım alarak evimizdeki farklı ampullerin filamanlarını inceleyelim. • Tahmin ve ölçümlerimizi oluşturduğumuz çizelgeye yazalım. Ampul. Amerikalı mucit Thomas Edison (Tomas Edisın) tarafından tasarlanmıştı. Filaman kurumdan (kömürleşmiş bambu kıymıkları) yapılmıştı. Dolayısıyla elektrik kurumuna ödeyeceğimiz fatura da aynı oranda artar. Bu nedenle ampulün içi hava yerine tepkimeye girmeyen bir gazla. Daha sonra Ders Kitabı’ndaki “Ampulün Parlaklığını ayarlayabiliriz” adlı 4. Ampul 3. Radyonun sesini ayarlamak devrelerde kullanılan ve özel istediğimizde ayarlanabilen dirençten yararlanırız. s 4. ‹nceleyelim Bunları Yapalım • Devre elemanlarını kullanarak aşağıdaki gibi bir test devresi kuralım. Bazen bu sabit dirençlerin yerine. değeri değişebilen dirençlerin de kullanılması gerekebilir. Bu ampul. Alternatif Etkinlik: Ampullerin de Direnci Vard›r Günümüzde kullanılan bir ampul. İlk elektrik ampulleri 1880 yılında gerçekleştirildi. 143 . salon lambalarının verdiği ışığı ayarlamak için değişken dirençli anahtarlar kullanırız. 143 ampuller kullanırken. hoparlöre iletilen elektrik enerjisini azaltarak kısarız. uzun luğu nikel-krom tel ◆ ampul (1. Ampulün Parlaklığı Değişsin Yaşamımızdaki Elektrik 4. tepkimeye girmeyen bir gazla örneğin argon ile doldurulur. Radyonun sesini. büyük ve Araç ve Gereç küçük olarak tahmin edelim. Ampul 2. etkinliğe geçilir. Ampul ne kadar fazla ışık yayarsa o kadar fazla elektrik enerjisi harcar. öğrencilerin basit devre elemanlarının sembollerine bakarak onları tanımaları ve her bir devre elemanının görevlerini açıklamalarını beklemektir.‹letkeni Değiştir. Elektrik devrelerinde. Benzer olarak hazırlanmış dirençler şekilde. Direncin anahtar aracılığıyla artırılması durumunda devreden iletilen elektrik enerjisi azalır ve lamba daha az ışık verir.

Eğer beni kırmazsanız. 1. Doğru çıkışı bulalım.) Bu etkinlikte öğrenciler bir çeşit değişken direnç yaparak ampulün parlaklığını değiştireceklerdir. Yolun bu bölgesi elektrik enerjisini daha kolay ileten düşük dirençli iletkene karşılık gelir. ‹şinizde görevliyim. Y D Y D Y Y D 3. iki adet kapaklı cam kavanoz. ünitenin “Kemiğin Yapısı” isimli etkinliği için sirke. tahta cetvel. ip. 6. Ben bir yalıtkanım. 3. Yalnızca yalıtkanların direnci vardır. kâğıt ve makas “Kaslarımız” adlı etkinlik için balon. Bu benzetmeye göre bir iletkenin cinsi değişti¤inde o iletkenin direnci de de¤iflir mi? Neden? 13. c. Kendimizi De¤erlendirelim Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım. Bu çakıllı : Resimdeki otoyolun bölge ile aynı uzunlukta bir asfalt bölgeyi düşünerek bir benzetme yapalım. 7. a. b. ‹letkenler elektrik enerjisinin iletilmesine karşı az da olsa bir zorluk gösterirler. Yazılan özetlerden birkaçı okutularak dönüt verilir. Trafik akışı enerji akışını. Laboratuvarda kullanılan değişken direnç (reosta) Evlerde kullanılan değişken dirençli anahtar Ben bir iletkenim. Etkinlik: Doğru Çıkışı Bulalım Bu etkinliğin amacı öğrencilerin direnç konusunda öğrendikleri bilgileri pekiştirmelerini sağlamaktır. Konu Biterken 90 • 144 . Verilen cevaplardaki eksik ve yanlışların giderilmesi için öğrenciler Ders Kitabı’ndaki ilgili sayfalara yönlendirilir. Örneğin bakırın direnci nikel-krom telin direncinden küçüktür. Her bir kararımız bir sonraki aşamayı etkileyece¤inden vereceğimiz cevaplarla farklı yollardan sekiz ayrı çıkış noktasına ulaşabiliriz. su. ok yönündeki trafik akışı ise aynı yöndeki elektrik enerjisi iletimini temsil etsin. Bu durumu direnç kavramını kullanarak nasıl açıklarız? b. ‹letkenlerin direnci yalıtkanların direncinden daha büyüktür. Etkinlik bölge bir bölümü onarım çalışması yapıldığından çakıllıdır. bant ve iplik getirmeleri istenir. Bu yüzden devrede daha az elektrik enerjisi iletilir ve ampul daha az ışık verir. Trafik akışı asfalt bölgede daha kolay sağlanır. Ampullerin içindeki ince teller (filaman) neden kıvrımlıdır? 3. Çünkü uzunluk arttıkça direnç artar. Etkinliğimizde. Bizden uzunlu¤uyla dik kesit alanı ayn› olan bakır ve nikel-krom tellerle bu yolun asfalt ve çakıllı bölgelerini eşleştirmemiz istense nasıl bir eşleştirme yaparız? Neden? c. Bu sorulara aşağıdaki cevapların verilmesi beklenmektedir. Çünkü bakırın direnci çok küçük olduğundan ampulün parlaklığı fark edilmeyebilir. Değerlendirme Aşaması • Kendimizi Değerlendirelim Öğrencilerin kendilerini değerlendirmeleri için konu bitimindeki soruların cevaplarını derfterlerine yazmaları sağlanır. • “Kendimizi Değerlendirelim” Sorularının Cevapları 1. farklı cins iletkenleri. Y 5. Plastiğin direnci aynı boy ve ayn› dik kesit alan›ndaki demirin direncinden daha büyüktür. 4. Taşıdığım enerjiyle. Yalıtkanlar elektrik enerjisinin iletimine karşı daha büyük zorluk gösterirler. üç adet tavuk bacağı kemiği. iletkenin direncinin iletken uzunluğu ile doğru orantılı olmasından yararlandık.4. etkinlik için pipet. ‹letkenlerin ve yalıtkanların direnci vardır. hata yaptıkları yerlerde Ders Kitabı’ndaki “Direnç” ile ilgili sayfaya tekrar döndürülür. çakıllı bölge ise direnci yüksek olan nikel-krom tele karşılık gelir. yoldaki asfalt ve çakıllar direnci. D Y 1 2 3 4 5 6 7 8 D D 1. Nikel-krom telin uzunluğu artırıldıkça direnci de artar. Trafik akışı hangi bölgede daha kolay sağlanır. Plastiğin direnci aynı boy ve dik kesit alan›ndaki bakırın direncinden daha D büyüktür. Ampulün içindeki filamanın uzunluğunu (dolayısıyle direncini) arttırmak için kıvrımlı yapılması gerekir. Bir iletkenin direnci cinsine. Yalıtkanla çevriliyim. uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlıdır. 144 asfalt çakıllı bölge 12. Elektrik devrelerinde kullanılan direnç ve değişken direncin (reosta) sembolleri yandaki gibidir. Öğrencilerden bir sonraki derse gelmeden önce “Destek ve Hareket Sistemi” ünitesine göz atmaları istenir. Direnç Değişken direnç 13. 2. 2. etkinliği tekrar yapmaları sağlanır. (Önerilen süre: 15 dk. Etkinlik : Do¤ru Ç›k›fl› Bulal›m Aşağıda birbiri ile bağlantılı cümleler içeren bir etkinlik verilmiştir. Yolun asfalt ve çakıllı bölgeleri. ‹letkeni sarmalarım. Bir iletkenin direnci hangi faktörlere bağlıdır? 2. Bu sayfadaki bilgiler okunduktan sonra. Direnç teli olarak bakır seçilmemelidir. Olur size yararım. Diğer öğrencilerin de bu doğrultuda kendilerinde bulunan eksiklileri gidermeleri istenir. Bu benzetmeye göre iletkenin cinsi değiştiğinden direnci de değişir. Buna göre. büyüteç ve eldiven getirmeleri ve etkinliği inceleyerek kemiği sirkeli suda bekletmeleri istenir. “Eklemler” adlı 2. Y • Öğrencilerden direnç kavramı hakkında neler öğrendiklerini kendi cümleleriyle defterlerine yazmaları istenir. a. Bu cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar vererek ilgili ok yönünde ilerleyelim. asfalt ve çakıllı bölgeler de farklı cins iletkenleri temsil ettiğinden asfalt bölge direnci düşük olan bakır tele. Doğru çıkış dışındaki yollardan çıkan öğrenciler. Etkinlik: Ampulün Parlakl›¤›n› Ayarlayabiliriz. Ayrıca öğrencilerden 5.

cam ve porselen gibi maddeler iyi birer yalıtkandır. Atatürk’ten Bizlere. Bizlerden Gelece¤e Atatürk’e göre kültürü ve medeniyeti oluşturan temel öge bilimdir. Ders Kitabı’nda verilen özet inceletilerek öğrencilerin daha iyi bir karşılaştırma yapmaları sağlanır. Milletimizin. geleceğin yüksek medeniyet ufkunda yeni bir güneş gibi doğacaktır. Türklüğün unutulmuş büyük medeni özelliği ve büyük medeni kabiliyeti. bilim ve teknolojinin gelişim sürecinin yaratıcıları arasında etkin biçimde yer almakla gerçekleşebileceğini kesin bir dille ifade etmiştir. yorulmaz çalışkanlığını doğuştan getirdiği zekâsını bilime bağlılığını. güzel sanatlar sevgisini. M.G. Ünite içeriğine uygun olmayan ifadelerin düzeltilmesi sağlanır. Bunu. Elektrik enerjisini iletmeyen maddelerdir. onun çeşitli sözlerinden anlamaktayız. küçüktür. Öğrenmenin istenen seviyede olup olmadığı kontrol edilir. Elektrik enerjisinin akışına karşı gösterilen zorluktur. müspet ilimdir. Elektrik enerjisinin taşınmasında kullanılır.B. Dirençleri küçüktür. büyük bir millet olmanın ancak medeniyette en ön safta bulunmakla. D‹RENÇ Birimi ohm’dur. Plastik.E. Maddenin cinsine bağlıdır. Tuzlu su. Cumhuriyet’in 10. Gazlar yalıtkandır. sirke ve limon suyu gibi sıvılar örnekleridir. YALITKANLAR ‹letkenlerin yalıtılmasında kullanılırlar.” Öte yandan da Atatürk. Örneğin. Daha sonra bu cümleler sesli olarak her öğrenciye okutturulur. Yıldırım ve şimşek olaylarında olduğu gibi iletkenlik kazanabilirler. Asla şüphem yoktur ki. 145 . büyüktür.Ünitemizi Özetleyelim Elektrik enerjisini ileten maddelerdir.) 145 ‹LETKENLER Metaller iyi iletkendir. yüksek karakterini. Dirençleri büyüktür. (Düzenlenmiştir. 1988. Dirençölçer ile ölçülür. bundan sonraki gelişmesiyle. Atatürkçülük (Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri). Öğrencilerden “Yaşamımızdaki Elektrik” ünitesinde öğrendikleri kavramlarla ilgili poster ve afiş hazırlamaları istenebilir. uluslararası medeniyet yarışmasında bir toplumun geride kalmamasının. Ünitemizi Özetleyelim Ünite bitiminde öğrencilerden öğrendiklerini genel hatlarıyla kısa ve öz cümlelerle ifade etmeleri istenir. millî birlik duygusunu sürekli ve her türlü araç ve tedbirlerle besleyerek geliştirmek millî ülkümüzdür. güçlü ve saygın bir durumda bulunmakta devam etmesinin yoğun bir çabaya dayanan sürekli gelişme yoluyla mümkün olabileceği konusunda milletini tekrar tekrar uyarmış.S. yıldönümü nedeniyle söylediği Nutuk’ta Türkiye’nin geleceği konusunda Atatürk’ün özlemini duyduğu parlak durum hakkında aşağıda verilen güzel sözleriyle karşılaşmaktayız: “Türk milletinin yürümekte olduğu gelişme ve medeniyet yolunda elinde ve kafasında tuttuğu meşale.

Bu küçülme özellikle 1980 yılı ortalarından beri daha da hızlanmış... Atatürk’ün üç boyutlu mikroimzası. kelimeler.. 13.. boyu arttıkça azalır. Bilgisayarın büyüklüğü. “Eleştirel Düşünme” başlığı altında verilen sorularla elektrik enerjisiyle çalışan aletlerin neler olduğu..... II ve III C) II ve III D) Yalnız II 3. (.. Aşağıdakilerden hangisi direnç birimidir? A) Volt B) Ohm C) Selsiyus 6.... ‹mzanın genişliği bir saç telinin çapı boyutlarındadır.. Aşamalar 1. Dur ve ona kadar say. ‹letkenin boyu III... ses ve hareket enerjisi olarak hayatımızı kolaylaştırırken aynı zamanda bilginin taşınmasında da kullanılır. giderek küçülen bilgisayarlara bırakmıştır.) Direncin birimi newtondur. Vücudunun ne hissettiğini düşün.... sesler ve resimler elektronik aletler yardımıyla anlamlı hâle gelir.. (. D 10. Rahatlama egzersizleri yap..(.edu. Bu alanda yapılan çalışmaların ülkemizden örneklerle de desteklenmesi sağlanır.tr) 146 ÜN‹TE SONU DEĞERLEND‹RME SORULARI A Aşağıdaki cümlelerin hangilerinin doğru. (www. Ama nasıl? 1... Bu resim MEMS teknolojisi elektronik devreler oluşturulmakla kalınmamış.... Etkinlik : d.. ‹letkenin cinsi II. Daha sonra aşağıda verilen örneği. ısı. 1. Y 2. Oradan uzaklaş b.. (. D Y 4. arkadaşı Lale’nin davranışından çok rahatsızdır ve içinden ona bağırıp çağırmak gelmekte. hangilerinin yanlış olduğunu noktal› yerlere yazal›m.. (... 1.. C) bir iletkendir.) Bir iletkenin kalınlığı arttıkça direnci azalır. Y 5. (. bilgisayarlar ve ‹nternet hayatımızın vazgeçilmez unsurları hâline gelmifltir. Verilen yanıtları 12.. a.) Bir floresan lambanın ışık vermesi gazların iletkenliğinin bir göstergesidir.. Ekibin yaptığı çalışmalar birçok uluslararası yarışmada ödül kazanmıştır.. Bu enerji sayesinde rakamlar.. (. B Aşağıdaki soruların do¤ru cevab›n› iflaretleyelim.. (. “Bilgisayarımızın kablosunun dışı plastiktir. bu aletlerin boyutlarının küçülmesinde hangi faktörlerin etkili olduğu ve söz konusu küçülmenin insanlara sağladığı avantajların irdelenmesi amaçlanır. Geçen yüzyılın belki de en önemli ‹lk bilgisayar ENIAC ancak büyük bir odaya buluşu olan bilgisayarların ilk örneklerinden sığabiliyordu. öğrencilerin verdiği yanıtlarla karşılaştırınız... Y 6... (. bir tur at. birini yukarıdaki resimde görüyorsunuz... SALDIRGANLIK YERİNE KULLANILABİLECEK BECERİLER Aşağıdaki örnek olayı okuyunuz. tahtaya yazınız.. Ülkemizde MEMS teknolojisi üzerinde yürütülen baz› çal›flmalar vard›r: Bu çal›flmalardan biri de Orta Doğu Teknik Üniversitesinden bir ekip taraf›ndan yürütülmektedir.. 3. Seçeneklerini düşün.. Son derece gelişmiş araştırma tesislerinde yürütülen çalışmalarla.. Özellikle MEMS (Mikro Elektro Mekanik Sistem) teknolojisi denilen sistem sayesinde küçük elektronik devrelerin yanında mikro motor denilen çok küçük motorların da yapılabildiğine dikkat çekilir...) Islak tahta iletkendir. D 9. Hayatımızın Neresinde? Nereden Nereye? Elektrik enerjisi. tıptan gıda teknolojisine.) Bir iletkenin direnci iletkenin cinsine bağlı değildir. kullanılan kabloların kalınlığı ve karmaşıklığı dikkatinizi çekti mi? Günümüzde aynı boyutlarda bilgisayarların kullanılıyor olduğunu varsayarsak herhâlde çalışma odalarımızda adım atacak yer kalmazdı... c.” cümlesi aşağıdaki ifadelerden hangisi ile tamamlanmalıdır? A) ›şı¤› geçirir.... D) elektrik enerjisini iletmez.. 2.eee. ziraatten kimya ve endüstriyel ürünlere kadar birçok alanda yararlan›lmaktad›r.) Reosta elektrik enerjisini ölçmek için kullanılan bir araçtır. ülkemiz gelecekte bu teknolojide söz sahibi olmaya adaydır... Aşağıdaki maddelerden hangisi elektrik enerjisini iletir? A) Silgi B) Cam çubuk C) Ahşap cetvel D) Demir çivi 4. D 7. Kocaman bilgisayarlar 1970’li yıllarda geliştirilen mikroelektronik ve mikroçip sayesinde yerini. milyonlarca devreden oluşan mikroçiplerin kullanılmasıyla da avuç içine sığacak kadar küçük boyutlara ulaşmıştır.. Öğrencilerin konu hakkındaki önerilerini alınız. Son 20-30 yılda elektronik teknolojisinde yapılan önemli atılımlarla hesap makinaları....... (..... Aşağıdaki maddelerden hangisi iyi yalıtkandır? A) Altın B) Tungsten C) Cam 2. Bugün benzer çalışmaların makinelerin de küçültülmesine dönük yapılması sonucunda..Hayatımızın Neresinde? Bu başlık altında elektrik enerjisine. cep telefonları. Etkinlik : 2... kısaca MEMS (Mikro Elektro Mikro Elektro Mekanik Mekanik Sistem) denilen teknoloji ortaya çıkmıştır... II ve III B) I ve III Yalnız II I... e. Meral..) Bir iletkenin direnci..) ‹letkenlerin elektrik enerjisi iletimine karşı gösterdiği zorluğa direnç denir.... Y 8. D 3... Bahçede koş.... ürünlerin hassasiyetini Bugün MEMS teknolojisinden otomotiv sanayinin yan›nda göstermektedir.. Çünkü plastik.odtu. B) elektrik enerjisini iletir. Nasıl hissettiğini yaz.. Birisiyle bu konuda konuş. bu enerjinin varlığıyla anlam kazanıp hayatımızı kolaylaştıran bazı cihaz ve sistemlere dikkat çekilir.. ışık. 5... I... Yanlış olduğunu düşündüğümüz cümlelerin do¤ru flekillerini defterimize yazalım. aynı zamanda ile yapılan mikro mekanik çok küçük makineler de yapılabilmiştir.) Bir devredeki direnç artarsa devreden geçen elektrik enerjisi azalır.... Geçen yüzyılın önemli buluşlarından olan bilgisayarların gelişim süreci içerisinde giderek küçülmesinde etkili olan küçük elektronik devrelere vurgu yapılması beklenir. ‹letkenin dik kesit alan› D) Demir E¤lenceli Satırlar Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri iletken tellerin elektrik enerjisi iletiminde etkilidir? A)A) I. 4. En iyi seçeneğini uygula... Eleştirel Düşünme • Bundan 50-60 yıl önce kullanılan radyolar günümüzde kullanılanlardan çok daha büyüktü. Aşağıdakilerden hangisi elektrik enerjisini en iyi iletir? A) Metal kaşık B) Yün iplik C) Pencere camı D) Litre D) Paket lastiği Bu kutunun içine yanlızca 2 dörtgen çizerek kedilerin ayrı bölmeler içinde olmalarını sağlayabilir misiniz? 91 146 ... bir yandan da kendini kontrol etmeye çalışmaktadır...) Bütün metallerin dirençleri birbirine eşittir. MEMS Teknolojisiyle yapılmış bir teknolojisi sayesinde mikroçipler üzerinde sadece çok küçük mikromotoru tutan karınca. Acaba bugün ilk icat edildiği zamanki boyutlarından daha küçük olan başka hangi elektrikli aletler vardır? • Bu makinaların küçük olmasının avantajları neler olabilir? Rehberlik Köflesi Aşağıdaki rehberlik etkinliğini amacına uygun olarak ihtiyaç duyduğunuz bir zamanda sınıfınıza uygulayabilirsiniz..

Altın ve gümüş elektrik enerjisini çok iyi ileten maddeler olmalar›na ra¤men niçin elektrik enerjisi taşıyan kablolarda veya elektrikli aletlerde altın ve gümüş kullanılmaz? 2. 4.. alüminyum c. Ampülü duya takarken bu camdan tutar ve çarpılmayız.. çünkü bir elektrik boşalması olan şimşek ve yıldırım onu çarpabilir ve hayatını tehlikeye sokabilirdi. kullanmayı tercih eder.. Ampulün flamanında yüksek dirençli . dirençölçer (ohmmetre). 1. 2. Ampülün içindeki direnci tutan ayak da camdan yapılmıştır. 7. c. 2. Elektrik tellerinin dışı. demir a 1.. ç.... 1.. b... Yalıtkan olarak .).... 1.. Basit bir devre çiziminde kullanılan aşağıdaki gösterimlerden hangisi yanlıştır? A) B) C) D) direnç değişken direnç ampül pil D Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım. Aynı ölçülerdeki bakır telin direnci . f c d B Aşağıdaki cümlelerde daire içine alınmış harflerin bulundu¤u yerleri kutu içindeki uygun sözcüklerle/ifadelerle tamamlayarak defterimize yazalım. d 5.. Bir iletkenin direnci . b. Cam iyi bir iletkendir. Benjamin Franklin’in yıldırım ve uçurtmasıyla yaptığı o ünlü deneyi ona elektrik enerjisi hakkında çok şey öğretti. elektrik çarpmalarını önlemek amacıyla . 1. bakır D Aşağıdaki soruları defterimize cevaplayalım. ile ölçülür. c. Ders Kitabı Ünite Sonu Değerlendirme Soruların›n Cevaplar› A.. b 2. Aşağıdaki “Elektrik malzemeleri üreten bir firma. Aşağıdaki devrelerde bulunan ampullerden hangisi ışık vermez? A) B) C) D) iletken (metal) demir tel alüminyum tel gümüş tel plastik tel 9.. Ampulün direnç olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım.... Çünkü plastik yalıtkandır. 1...” ifadesinin devam› niteli¤indeki cümlelerde bofl b›rak›lan yerleri uygun kavramlarla tamamlayarak bu cümleleri defterimize yazal›m (Bir cümle birden fazla kavramla tamamlanabilir... Elektrik malzemeleri üreten bir firma. nikel – krom e.. gibi maddelerle kaplıdır. Elektrik sobasının ısı üreten kısmında neden bakır ya da alüminyum tel yerine nikel-krom tel kullanılır? 92 a. C. Ama pahalı olduklarından kullanılmazlar. 3.. Yandaki resimde bir “yalan makinesi” görülmektedir. Elektrik kablolarıyla çalışan elektrik teknisyenleri niçin kalın plastik eldiven giyerler? b. ç.. ‹letkenlerin elektrik enerjisine karşı gösterdikleri zorluk .. Elektrik enerjisi sonucunda ısı üretmek için direnci yüksek teller tercih edilir. Elektrik kablolarıyla çalışan elektrik teknisyenleri niçin kalın lastik tabanlı ayakkabı giyerler? 3. Ampulün iyi iletken olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım.. ‹letken olarak . Ampülün dış kabı yalıtkandır.... e b. D...... a. iletken.. plastik f. yalıtkan (cam) direnç (tungsten) yalıtkan (cam) 8. plastik.. c. 2. . tungsten ç.. Çünkü duydan aldığı elektrik enerjisini içerideki direnç teline iletecektir. Aynı zamanda cam şeffaf olduğundan ışığın hemen hemen tümünü geçirir.. Yandaki ampulün iyi iletken.. telin direncinden daha küçüktür... Bir kişi yalan söylediğinde onun derisi elektrik enerjisini daha iyi iletir.. hangilerinin yanlış (Y) olduğunu belirleyelim. Çünkü ısınarak ışık üretmesi için direnci yüksek telden yapılmıştır. porselen b. 4. maddelerden yapılır. Plastikler. Demir ve alüminyum elektrik enerjisinin iletimine karşı ayn› direnci gösterir. Çünkü nikel-krom telin direnci yüksektir. Y D D Y D iletken plastik direnç dirençölçer (ohmmetre) demir a.. 3. 4... b. Elektrik telleri elektrik enerjisini kolay iletmesi için . teli kullanmayı tercih eder.. Bir su ısıtıcısında direnç teli olarak . 3. Bir iletkenin boyu arttıkça direnci artar... 2... olarak adlandırılır. kullanmayı tercih eder.Ünite Sonu De¤erlendirme Sorular›n›n Cevaplar› Ders Kitab› Ünite Sonu De¤erlendirme Sorular› A Aşağıdaki cümlelerden hangilerinin doğru (D).... elektrik enerjisi iletimine karfl› çok büyük direnç gösterir...... 3... d.. Onun yaptığı bu deneyin güvenli olduğunu düşünüyor musunuz? Neden? 3. Yanlış olduğunu düşündüğümüz cümlelerin doğrularını defterimize yazalım. Çalışma Kitabı Ünite Sonu Değerlendirme Soruların›n Cevaplar› K L M Özdeş pil. a.. yalıtkan. 1.. 4. bakalit d. Benjamin Franklin’in yaptığı deney güvenli değildi.. “Ohm’’ direnç birimidir.. Çünkü. 5... Ter. tuzlu su gibi davranacağından derinin direncini azaltır ve devreden daha fazla elektrik enerjisi geçmesini sağlar. 147 .. 2. 2.... bir kişi yalan söylediğinde terlemeden dolayı derisindeki nem oranı artar. direnç. 3. Bu da yalan makinesinin ibresinin değişmesine sebep olur. değişken direnç (reosta).. c 3. ampül ve iletken teller kullanılarak yapılan şekildeki devrelerde ampüllerin parlaklık sıralaması nasıl olur? parlak az parlak en parlak A) B) C) D) K M L L L K K M M L M K D. 1.. 5. a... Kavram a.. 2.. 1... 3. metali kullanır.. B. Bu durumu kişinin deri direncinin değişimi ile nasıl açıklarız? 147 Gümüş ve altın en iyi iletkenlerdendir.. iyi yalıtkan ve direnç olan kısımların› işaretleyelim. ç 4. Ampulün iyi yalıtkan olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım. elektrik enerjisini geçirmez ve tehlike anında elektrik teknisyenini elektrik çarpmasından korur....

....................................................................................................................................................................................................................................................... ....................................................................... ...................................................................................................................... ................................................................................................................................................................ 147-a 148 ................................................................................................................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ..................................... ...................................... ...................................................................... ..................................................................................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ ......................................... ....................................................................... ................................................................................................................................................. ....................................................................................................................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ..................................................................................................... ............................................................ ......... .................................................................................... ................................................................................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ......................................................................................................................................... .......................................................... ....................................................................... ................................................................................................................................................ .................................................................................................................................................................................................................................................. ........................................................................................................................................................................................................... ........................................ .......................................................................................................................................................................... ............................................Notlarım ve Düşüncelerim ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................................. ..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... .............................. .................................................... ...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful