4. Ünite www.sbsfenci.

com
Yaşamımızdaki Elektrik
Üniteye Genel Bakış
Bu ünite, 4 ve 5. sınıfta yer alan basit elektrik devre uygulamalarını temel alıp daha da genişleterek elektrik enerjisinin iletimi konularını veren bir içeriğe sahiptir. Ünite aynı zamanda, öğrencilerin öğrendikleri yeni kavramları, sahip oldukları ön bilgiler ile ilişkilendirmeyi ve elektriğin tehlikelerinden sakınarak gereken önlemleri alma konusunda bilinçlendirmeyi amaçlar. Bu ünitede, soyut ve anlaşılması zor bir kavram olan akım kavramına girilmeden, ampul parlaklığından hareketle iletken ve yalıtkan maddelerin elektrik enerjisini ileten ve iletmeyen maddeler olarak sınıflandırılması esas alınmıştır. Dolayısıyla direnç kavramı, elektrik enerjisinin iletimine gösterilen zorluk olarak ifade edilmiş, fakat dirençlerin seri ve paralel bağlanması konularına yer verilmemiştir. Öğrenciler, 5. sınıfta pil sayılarını değiştirerek veya pil sayısını sabit tutup ampul sayısını değiştirerek ampullerin parlaklığını değiştirebileceklerini (artırıp-azaltabileceklerini) öğrenmişlerdi. Bu seviyede ise öğrenciler; iletkenin boyunun, dik kesit alanının veya cinsinin değiştirilmesi ile bir ampulün parlaklığını değiştirebileceklerini deneyerek keşfeder. Öğrenciler, bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının devredeki iletken telin direncinin değerinin artması/azalması ile değişebileceğini gözlemleyerek bir reosta modeli tasarlar. Öğrenciler, direncin biriminin “Ohm” olarak adlandırıldığını öğrenecek; fakat “Ohm Yasası” konusuna bu düzeyde girilmeyecektir. Öğretmenler fizikî şartları da dikkate alarak tüm öğrencilerin etkin katılımını sağlayacak uygun bir öğrenme ortamı hazırlamalıdır. Ünitede öğrencilerin, çeşitli tahminlerde bulunmaları, bu tahminleri test etmeleri ve problem çözmeleri teşvik edilerek, alt sınıflarda edindikleri bilimsel süreç becerilerini geliştirmeleri hedeflenmektedir.

Konu Başlıkları ve Önerilen Süreler
Konu Başlıkları 1. Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? 2. İletkeni Değiştir, Ampulün Parlaklığı Değişsin Önerilen Süreler 4 Ders Saati 6 Ders Saati

Kavram Haritası
Aşağıdaki kavram haritasında ünitenin sınırlamalarını belirleyen ve her bir konuda vurgulanması gereken kavramlar yer almaktadır. Bu kavram haritası, sadece öğretmeni bilgilendirmek için verilmiştir.

129-b 129

Üniteye Hazırlık
Tüm ünite öğrenciler tarafından kısaca incelendikten sonra ünite giriş sayfasına dönülür. Ünite giriş sayfası üniteye ilişkin beklenti oluşturma, merak uyandırma, ön bilgilerini yoklama ve zihinlerindeki “Niçin öğreneceğiz?” sorularını ortaya çıkarmak amacıyla incelenir. Bu amaçla öğrencilere aşağıdaki sorular yöneltilebilir: Ünite giriş sayfasında ne görüyorsunuz? Bu fotoğrafların benzerlerini çevrenizde görüyor musunuz? Resimdeki yapıların ve tellerin amacı ne olabilir? Elektrik enerjisinin günlük yaşamdaki yeri nedir? Elektrik enerjisi olmasaydı nelerden mahrum kalırdık? Konu başlıklarını fotoğraflarla nasıl eşleştirebilirsiniz?

4.

Ünite

fen ve teknoloji
130

Y

aşamımızdaki Elektrik

Ünite giriş sayfasındaki paragraf öğrencilere okutulur. Öğrencilerin burada yer alan ifade ve sorularla ilgili fikirlerini ifade etmeleri sağlanır.

Performans Görevi: Dirençler
Öğrencilerin ünitede kazandırmak istediklerimizi ne kadar öğrenip uygulamaya geçirdiklerini belirlemek için Çalışma Kitabı’ndaki performans görevi verilir. Bunun için öğrenciler beşer kişilik gruplara ayrılır. Gruplar belirlenirken öğrenci düzeyleri dikkate alınarak her grupta farklı düzeyde öğrencilerin yer almasına özen gösterilir. Her grubun, başkanını seçerek grup içinde görev dağılımını yapması istenir. Performans görevi olarak “Dirençler” konusu verilir. Öğrencilerin bu ünitede öğrenecekleri dirençlerin, elektrik ve elektronik devrelerde hangi amaçla kullanıldıklarını araştırarak değişik direnç şekillerini anlatan bir poster yapmaları istenir. Bu performans görevinin konusu tavsiye niteliğinde olup farklı bir araştırma konusu da verilebilir. • Ön Bilgileri Yoklama Etkinliği Öğrencilerin 4 ve 5. sınıflarda öğrendikleri konuları hatırlamalarını sağlamak için Çalışma Kitabı’ndaki “Devre Elemanlarını Hatırlayalım” adlı 1. etkinlik yaptırılır.

Konular
1. Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? 2. İletkeni Değiştir, Ampulün Parlaklığı Değişsin

Performans Görevi :Dirençler
Sınıf 6. Sınıf ‹çerik Yaşamımızdaki Elektrik Beklenen Performans Araştırma Becerisi Yaratıcılık Becerisi Süre 3 Hafta Değerlendirme Dereceli Puanlama Anahtarı

Elektrik enerjisinden, günlük hayatta ütü yapma, televizyon seyretme, telefonu şarj etme, müzik dinleme ve aydınlatma gibi birçok alanda yararlanırız. Bu enerjinin kullanım yerlerine iletilmesinde iletken maddelerden yararlanılır. ‹letkenlerin elektriği iletme özellikleri direnç kavramını ortaya çıkarmıştır. Kullanıldıkları yerler dikkate alınarak çok değişik tipte dirençler üretilmektedir. Sizden, yukarıda verilen açıklamalar doğrultusunda, bu ünitede öğrendiklerinizi de kapsayacak şekilde, dirençlerin elektrik/elektronik devrelerindeki kullanımlarıyla ilgili araştırma yapmanız ve poster hazırlamanız beklenmektedir. Bu görevi için aşağıdaki adımları izlemek size yardımcı olacaktır: 1. Görev için sınıfınızda beşer kişilik grup oluşturunuz. 2. Grubunuza isim veriniz. 3. Yukarıda verilen konu ile ilgili olarak aşağıdaki soruları, çeşitli kaynaklardan araştırarak cevaplayınız (Her bir soru için bir arkadaşınızı görevlendiriniz). • Direnç nedir? • Dirençlerin kullanım amaçları nelerdir? • Hangi tipte dirençler vardır? • Bir radyonun ses ayar düğmesi bir çeşit dirençtir. Radyonun sesini artırmak istediğimizde bu düğmenin bağlı olduğu direncin değerini azaltırız. Bunun nedeni nedir? • Dirençlerin kullanıldığı yerler nelerdir? 4. Grup olarak araştırmalarınızı paylaşınız. 5. Posteriniz için kullanacağınız uygun bir başlık belirleyiniz. 6. Araştırmalarınızdan elde ettiğiniz cevapları dikkate alarak posterinizde nelerin olması gerektiğine karar veriniz. 7. Posterinizde yer alacak materyalleri ve yazıları hazırlayınız. 8. Aldığınız kararlara bağlı kalarak posterinizi oluşturunuz. 9. Posterinizde kullanacağınız resimlerin konuyu açıklayıcı ve net olmasına, yazıların kısa, konuyu/resmi açıklayıcı ve anlaşılır olmasına özen gösteriniz. 10. Posterinizi öğretmeninizin belirlediği tarihte bitirerek grup olarak sınıfınızda hazır bulununuz. 11. Posterinizi arkadaşlarınıza sözlü olarak açıklayınız. 12. Posteriniz öğretmeniniz tarafından dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilecektir. 13. Posterinizi sınıf panosunda bir hafta sergileyiniz.

80

130

2 puan Geliştirilmeli . grafik gibi görsel materyallerin hiçbiri konuyla ilgili değil. Devreyi açıp kapatmaya yarar.. Posterde kullanılan resim.. sese.2 puan Geliştirilmeli .. Poster. Poster. Poster... I. / . Bu enerji kullanıldıkları yerlere göre ışığa. Posterin görünümü temiz ancak düzenli değil ya da düzenli ancak temiz değil. ancak yaratıcı değil.4 puan ‹yi .. s 2 82. Daha sonra onlardan öğrendiklerinin farkına varmaları. konuyu ve amacını az yansıtmakta.. Bunun için Çalışma Kitabı’ndaki 1.. grubun verdiği cevapların hepsi yanlış ya da hiç cevap yok.. / . Posterin tamamı alıntı. Nereye. neyi. bu ünite hakkında bildiklerimizi.4 puan ‹yi .3 puan Orta . özgün ve yaratıcı.1 puan Çok ‹yi .. etkinlikteki tabloyu öğrencilerin deftere çizmeleri sağlanır. Poster özgün.. hazırladığınız çalışmayı değerlendirmek için hazırlanmıştır.. aynı zamanda posterinizde hangi ölçütlere dikkat edeceğiniz konusunda size bilgi vermektedir. özgün ve yaratıcı.3 puan Orta .. konuyu ve amacını hiç yansıtmamakta. Grup üyelerinin çoğunluğunun sunumda görevi var.. içeriğine hiç uygun değil..... Devre Elemanı Pil Anahtar Ampul Devre Elemanının Görevi Elektrik enerji kaynağıdır.......1 puan Posterin görünümü temiz ve düzenli.. Sunumda sorulan sorulara. Yazılı ve görsel materyaller arasında uyum yok... Alınan Puan:.. alıntı hiç yok. Bu dev direk de ne? Ona bağlı olan kablolar ne işe yarıyor? Resimdeki kablolar dikkatimizi çekmiştir. grubun verdiği cevapların hepsi doğru. konuyu ve amacını genel anlamda yansıtmakta. Posterde. sayfasındaki çizelgeyi defterimize çizerek çizelgedeki soruları oradaki açıklamalar doğrultusunda cevaplayalım. fabrikalarımıza.. Öğrenme sürecini anlamlı ve sistematik hâle getirmek için çizelgenin birinci bölümündeki soruları üniteye başlamadan önce öğrencilerin cevaplaması istenir.. Sunumda sorulan sorulara.. Nasıl Geldim?” adlı 2.. öğrencilerin verdikleri doğru ve yanlış cevaplara göre. grafik gibi görsel materyallerin çok azı konuyla ilgili.. ısıya ve harekete dönüşür.. Nasıl Geldim?” adlı 2.. Poster. Etkinlik : Nereden. Daha sonra öğrencilerin ünitenin başında ve sonundaki durumlarını karşılaştırarak. Grup üyelerinden birkaç kişinin sunumda görevi var. içeriğine uygun.2 puan Geliştirilmeli .1 puan Ölçütler ve Ölçüt Tanımlamaları ‹çerik Poster. Elektrik enerjisini ampule iletir.3 puan Orta . ‹letken tel 2. Posterin boyutu. alıntı çok fazla. Elektrik enerjisi basit bir elektrik devresinde olduğu gibi elektrik santralinde başlayıp evlerimize kadar uzanan ve oradan tekrar santrale dönen kapalı bir devrede taşınır... grubun verdiği cevapların çok azı doğru. Posterin boyutu. konuyu ve amacını tamamen yansıtmakta.. Sunum Grup üyelerinin hepsinin sunumda görevi var. BÖLÜM II. açık ve anlaşılır değil. 1. Buradaki her bir devre elemanının adını ilgili boşluklara yazalım.1.. Cevapları / ... Posterin boyutu. Bu devre elemanlarının görevlerini açıklayalım.. devre elemanlarının sembolleri. Elektrik enerjisi evlerimize. / .. Posterde kullanılan resim... / . etkinlik yaptırılır.... Yazılı ve görsel materyaller arasında tam bir uyum var. grafik gibi görsel materyallerin çoğu konuyla ilgili. Poster. Elektrik enerjisini ışık enerjisine dönüştürür.. grubun verdiği cevapların çoğu doğru.. Posterde kullanılan resim.3 puan Orta .. Posterin görünümü temiz ve düzenli ancak boyutu içeriğine uygun değil. Materyal Kullanımı ve Materyallerin Birbiriyle Uyumu Posterde kullanılan resim.. Nasıl Geldim? Bu etkinliğin amacı öğrencilerin ünitenin başındaki ve sonundaki durumlarını karşılaştırarak kendilerini değerlendirmelerini sağlamaktır. Poster.. Bu yolla öğrencilerin ön bilgilerindeki eksiklikler tamamlanarak yanlış bilgilerini düzeltmeleri sağlanır.. Nereye..1 puan Çok ‹yi . Grubun Adı: ... s 131 Yaşamımızdaki Elektrik DERECEL‹ PUANLAMA ANAHTARI Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı. Aynı zamanda öğrenciler ünite ile ilgili ön bilgilerini hatırlayarak bu ünitede ne öğrenmek istediklerini ve öğrenmek istediklerine nasıl ulaşacaklarını belirlerler.. Nereye..... Performans Düzeyi Çok ‹yi . şemaları ve görevleri ile ilgili açıklama tahtaya yazılır. NEREYE Bu Ünite Neler biliyo Neleri öğren rum? NASIL GELD yle ‹lgili. okullarımıza ve iş yerlerimize bu kablolarla taşınır. Yazılı ve görsel materyallerin çok azı birbiriyle uyumlu. Nas›l Geldim? Etkinliğin amacı.. özgün ve yaratıcı değil.+ + Üniteye Başlad ığımız Tarih: NEREDEN . Sunumda sadece bir kişinin görevi var. kendilerini değerlendirmelerini sağlamak amacıyla Çalışma Kitabı’ndaki “Nereden. Sunumda sorulan sorulara.. Etkinlik: Nereden. zihnimde rı oluşturdu? Öğrendiğim hangilerini konulardan daha iyi biliyorum? Öğrendiğim tekrar bakm konulardan hangi lerine am gerek iyor? 131 . ne kadar öğrendiklerini kontrol etmeleri ve öğrendiklerini hayatla ilişkilendirmeleri amacıyla tablonun ikinci bölümündeki soruları da ünitenin işlenişi sırasında cevaplamaları istenir.3 puan Orta . açık ve anlaşılır.. grafik gibi görsel materyallerin tamamı konuyla ilgili.2 puan Geliştirilmeli . Sunumda sorulan sorulara.4 puan ‹yi .. ünitede yer alan “Nereden. Görünüm Çok ‹yi . içeriğine uygun değil.4 puan ‹yi . öğrenmek istediklerimizi ve öğreneceklerimizi kullanarak kendimizi değerlendirmektir.. Üniteyi Bitirdiğ imiz ‹M? Tarih: . Grubun Ödevi Sunduğu Tarih: ..2 puan Geliştirilmeli . Etkinlik : Devre Elemanlar›n› Hat›rlayal›m Yukarıda basit bir elektrik devresinin resmini ve şemasını görmekteyiz.4 puan ‹yi .. Poster. 2. Posterdeki birçok nokta açık ve anlaşılır değil. Posterdeki bazı noktalar açık ve anlaşılır değil.. Nereye.... 1 82. Özgünlük Poster. / ... Posterin görünümü kirli ve düzensiz. Posterde.. Bunun için çalışma kitabımızın 11.. Yazılı ve görsel materyallerin çoğu birbiriyle uyumlu. Posterde.... Etkinlik: Devre Elemanlarını Hatırlayalım Bu etkinlikte. BÖLÜ M 81 82 . alıntı çok az. m mek istiyo rum? Öğrenmek istedi ve nasıl öğren klerimi nered en ebilirim? Neler öğren dim? Öğrendikler imi hayat alanında kullanabiliri ımın hangi m? Öğrendikler ilginç buldu imden hangilerini m? Öğrendikler daha farklı imle artık neleri yapabilirim? Öğrendikler hangi sorulaim.. Bu anahtar.1 puan Çok ‹yi ..

. Alternatif Etkinlik: El Feneri 132 .... Maddelerin elektriksel iletkenlik ve yalıtkanlık özelliklerinin çeşitli amaçlar için kullanıldığını fark eder (FTTÇ-28)... Öğrencilere konu sonunda bu kavramlara tekrar dönecekleri hatırlatılır.. Peki. 1. 1.. Öğrenciler 4 ve 5...... Bu lambanın ışık verebilmesi için nelerin gerekli olduğunu düşünelim.. duvarların içinden geçer......... Elektrik enerjisi üretmek üzere kurulan bu tesislere elektrik santrali adı verilir.. duvarların içinden lambalara..... Yalıtkan maddelerin.. Nereye Gelecekler? Öğrenciler 4 ve 5... 1... pil ve bataryalar birer elektrik enerjisi kaynağı olmasına rağmen... Ama gazların da iletken veya yalıtkan olabileceği vurgulanmalıdır. Öğrenciler... • Basit bir elektrik devresinde ampulün ışık vermesi için devrenin kapalı olması gerekir... elektrikli aletleri çalıştıran bu enerji........3........ .....6.. Kendisi ve çevresindekilerin güvenliği açısından elektrik çarpmalarına karşı alınması gereken önlemleri listeler (TD-5)..... elektrik enerjisini iletme bakımından iletken ve yalıtkan maddeler olarak sınıflandırır (BSB-4).. Bunun için ya direkler üstünden ya da yer altından geçen kablolar kullanılır..6..... • Bu el fenerinde ampulün ışık vermesini sağlayan kapalı devreyi resim üzerinde renkli kalemle dolaşarak çizelim. Türkçe dersi “Okuma” temel dil becerisi ile ilişkilendirilir.. 1.. bazılarının ise yalıtkan olduğunu fark eder............2...... Ön Bilgileri Yoklama ve Merak Uyandırma Aşaması • Anahtar Kavramlar Öğrencilere konu başındaki anahtar kavramlarla ilgili ne bildikleri sorulur....... Bazı sıvı maddelerin iletken..... Anahtar kavramlarla ilgili düşündüklerini listeleyerek birbirlerine düşündüklerini açıklamaları söylenir. 1.5.. 1... elektrik enerjisinin taşındığı bu kablolar hangi elektriksel özelliklere sahip olmalıdır? Acaba sıvılar da bu kablolarla aynı elektriksel özelliklere Evlerimizdeki elektrik kabloları............. elektrik enerjisi kaynağıdır.... 1. Metallerin iletken. Sınırlamalar 1..... • Piller dolu ve ampul sağlam olduğuna göre sizce bu el feneri ışık vermekte midir? .... sahip midir? 132 • Öğrenciler Neredeler. evlerindeki veya okullarındaki elektrik prizlerine çeşitli maddeleri sokmamaları ve bu durumun tehlikeleri konusunda uyarılır. santrallerde üretilen elektrik enerjisinin sınıfınıza kadar taşınmasıdır.. prizlere ve anahtarlara bağlanır. Alternatif Etkinlik)” etkinliği yaptırılabilir. Elektrik enerjisini ileten ve iletmeyen maddelerle ilgili olarak öğrenciler. [!] Uyarı Yalıtkan maddelerin bazı durumlarda iletken olabileceği vurgulanır......Elektrik Enerjisi Nas›l Tafl›n›r? Elektrik Enerjisi Nas›l Tafl›n›r? • Konuya Başlarken 1.. 1.1.. Bu etkinlikte öğrencilerden resimde görülen el feneri ampulünün ışık verebilmesi için devresinin kapalı olması gerektiğini bilmeleri beklenmektedir...... elektrik enerjisinin sebep olabileceği tehlikelere karşı korunmada nasıl kullanılabileceğini araştırır (FTTÇ-5). basit elektrik devresi kurmasını....1..... Her sınıfa ayrılan kablolar.... Maddelerin elektrik enerjisini iletip iletmediklerini test etmek için basit bir elektrik devresi tasarlar ve kurar (BSB-16). bir elektrik devresindeki ampulün ışık vermesi için kapalı bir devre olması gerektiğini bilmektedirler. Duvardaki elektrik anahtarını açıp kapatarak bu enerjiyi kontrol edebiliriz. • Konuya Giriş Öğrencilere konu girişinde yer alan resim inceletilir.. Bu konuda.... Elektrikli aletleri çalıştırabilmem için de fişlerini prize takmam gerekir.. Okulumuza ulaşan ana kablolar. sınıfta elektrik devre elemanlarını..... Anahtar bir elektrik devresini açıp kapamaya yarar.4. ‹htiyacımız olan ilk şey............. plastiklerin ise yalıtkan olduğunu fark eder....... Maddeleri..... Her bölüme bu iki kavramdan birisi yazılır. Sizce. Akü........ bunların görevlerini........ Diğer Derslerle İlişkilendirme 1.. AÇIKLAMALAR Elektrik santralinin yapımından sonra ihtiyacımız olan ikinci şey. . Aşağıdaki resimde görüldüğü gibi şehir cereyanı üreten tesisler genellikle okulumuzdan ve yerleşim bölgelerinden çok uzak yerlerde kurulmuştur. günlük yaşamda çoğunlukla şehir cereyanı kullanılır. Öğrencilerin konuyla ilgili ön bilgilerini yoklamak amacıyla alternatif olarak “El Feneri (1...... kazanımı.... Defterlerinden bir boş sayfa açarak bu sayfayı ikiye bölmeleri istenir.7. sınıftan.. Alternatif Etkinlik: El Feneri Aşağıdaki resimde bir el fenerinin içi görülmektedir..... Resme dikkatle bakarak aşağıdaki soruları cevaplayalım....... prizlere nasıl gelir? Bunun için yararlandığımız maddelerin hangi özelliklere sahip olduğunu biliyor muyuz? Sınıfımızdaki elektrik düğmesine bastığımızda lamba ışık verir.. Konu girişinde yer alan sorular ile resim arasında ilişkilendirme sağlanır......... Anahtar Kavramlar iletken yalıtkan KAZANIMLAR Anahtara bastığımda ampul ışık verdi. öğrenciler sahip oldukları ön bilgiler ile yeni kavramları ilişkilendirerek maddelerin iletkenlik özellikleri hakkında bilgi sahibi olacaklardır..... pil sayısını veya ampul sayısını değiştirerek ampullerin parlaklıklarını değiştirebileceklerini öğrenmişlerdi.. 1. her sınıfa daha ince kablolarla dağıtılır... Gaz maddelerin iletkenliği konusuna girilmeyecektir.. Bir el fenerindeki anahtar nasıl çalışır? Şekli inceleyerek açıklayalım.

• Gözlemlerimizi çizelgeye kaydedelim. Ayrıca bir priz getirilerek kablodan gelen bakır telin priz içindeki metal kısma temas ettiği gösterilebilir. Etkinlik Gözlemleyelim. • Devredeki iki bağlantı kablosunu birbirinden ayırarak devremizi test devresine dönüştürelim. plastik ataş. dışındaki plastik kısmın güvenlik amaçlı olduğu vurgulanır. Bir devredeki elektrik enerjisinin hareketini anlamak için alternatif olarak “Ampul Işık Verdi. Sonuca Varalım • Lambanın ışık verip vermemesi konusundaki tahminlerimizden kaç tanesi doğru çıktı? Tahminlerimizde yanıldığımız maddeler olduysa bunu nasıl açıklarız? • Test uçları arasına bazı maddeler konduğunda lambanın ışık vermesini bazı maddeler konduğunda ise ışık vermemesini nasıl açıklarız? • Katı ve sıvı maddeleri yukarıda keşfettiğimiz elektriksel özelliklerine göre nasıl sınıflandırırız? Test devresi 133 2. Alternatif Etkinlik: Ampül Işık Verdi. Açıklama Aşaması İletkenler ve yalıtkanlar hakkında konu işlenirken sınıfa bir kablo. • elektrik enerjisini • ampulü • iletken teli temsil eden şekiller hangileridir? NOT: Bu etkinlik üst seviyedeki öğrenciler için uygun olup elektrik akımından bahsedilmemelidir. Bu özelliklerin neler olduğunun gözlemlenmesi ve incelenmesi amacıyla Ders Kitabı’nda yer alan “Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini İletir?” adlı 1. “Araç ve Gereç” listesinde verilenlerin dışında başka malzemeler de kullanılabilir. Etkinliğin “Sonuca Varalım” kısmındaki sorularla ilgili tartışma ortamı oluşturulur. 133 . Su Çarkı Döndü” adlı 2. • Devrenin test uçlar›n› yanda belirtti¤imiz kat›lar ve beherglas içerisine koydu¤umuz s›v›larla temasa getirip lamban›n ışık verip vermediğini gözlemleyelim. Bu test devresindeki ampulün neden ışık vermediği sorularak beyin fırtınası yaptırılabilir. Aynı zamanda öğrenciler bilimsel bir deneyin işlem basamaklarını uygulayarak tablo kullanmayı da öğreneceklerdir. Açık kalan uçları da test uçları olarak adlandıralım. Alternatif Etkinlik: Ampul Ifl›k Verdi. Yumuşak plastiklerin esneme ve bükülebilme özelliğine sahip olduğundan kablolarda kullanım kolaylığı sağladığı söylenir. Su Çarkı Döndü Elektrik enerjisinin devredeki hareketi. fiş ve priz getirilebilir. “I” numaralı resimde görülen basit elektrik devresindeki pili “II” numaralı resimde su pompası temsil ettiğine göre. Kablolarda elektrik enerjisinin taşındığı kısmın metal tel olduğu. bazı maddelerin ise iletmediği sonucuna varılır. Bu etkinlikle bazı maddelerin elektrik enerjisini ilettiği. alternatif etkinliği yaptırılabilir. tuzlu su ve alüminyum folyo gibi malzemelerin elektrik enerjisini ilettiği gözlemlenir. etkinlik yaptırılır. Elektrik enerjisini ileten maddelerin özelliklerini öğrenmeleri için öğrencilere Ders Kitabı’ndaki “İletkenler ve Yalıtkanlar” başlıklı metin okutulur. ‹nceleyelim Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini ‹letir? Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ tuzlu su ◆ alüminyum folyo ◆ dört adet beherglas ◆ cam ◆ saf su 9 V’lik ◆ güç kayna¤› (veya pil) ◆ ampul (6 V) ◆ duy ◆ krokodilli bağlantı kabloları ◆ sirke ◆ şekerli su ◆ plastik ataş ◆ çivi rot ◆ iki adet bak›r elekt Elektrik enerjisini iletir Bunları Yapalım • Devre elemanlarını kullanarak basit bir elektrik devresi oluşturup ampulün ışık vermesini sağlayalım. Bir devredeki ampulün ışık verebilmesi için kapalı bir devre olması gerektiği söylendikten sonra öğrencilerin bu test devresinin açık uçları “Araç ve Gereç” listesinde bulunan katı ve sıvı maddelerle tamamlanarak ampulün ışık verip vermemesi gözlemlenir. Öğrenciler sınıf şartlarına göre küçük gruplara ayrılır. S›v›larla yapt›¤›m›z deneyde bu uçlara elektrot ba¤layal›m. • Bu test uçlarını değişik katılara temas ettirdiğimizde veya beherglas içine koyduğumuz değişik sıvılara daldırdığımızda ampulün ışık verip vermeyeceğini tahmin edelim. Deney sonucunda cam. Su Çark› Döndü pompa I II 2. saf su ve şekerli suyun elektrik enerjisini iletmediği. katı ve sıvı maddelerin elektriksel iletkenliklerinin gözlemlenmesidir. Etkinlik: Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini ‹letir? (Önerilen Süre: 20 dk. sirke. Elektrik enerjisi taşıyan bu kabloların hangi özellikleri taşıması gerektiği sorgulatılır. Elektrikli cihazlarda genellikle yalıtkan kaplama olarak sert plastik ve seramik maddeler kullanılırken kablolarda yumuşak plastiklerin tercih edildiği belirtilir.) Not: Deney sırasında öğrencilere güç kaynağının gerilimini kademeli olarak artırmaları konusunda uyarı yapılmalıdır. Madde Plastik ataş Alüminyum folyo Çivi Cam Saf su Tuzlu su fiekerli su Sirke Tahminimiz Ampul ışık verdi Ampul ışık vermedi Konu girişinde yer alan metin okutularak günlük yaşantıda kullandığımız şehir elektriğinin üretildiği yerden evlerimize kablolar vasıtasıyla ulaştığı sezdirilir. suyun borulardaki hareketine benzetilerek modellenebilir. Bu etkinlikte amaç. Basit bir elektrik devresindeki elektrik enerjisinin hareketi suyun borulardaki hareketine benzetilebilir. Bu malzemelerden yararlanarak öncelikle her bir grubun bir test devresi kurması istenir. çivi. Keşif Aşaması 1. Kablonun plastik kısmı soyularak içindeki bakır tel gösterilebilir. • Aşağıdaki gibi bir çizelgeyi defterimize çizerek tahminlerimizi kaydedelim.1.

..................... kablo yardımıyla ampule nasıl ulaştığını biliyor musunuz? Bu soruya cevap verebilmek için resimdeki masa lambasının kablosuna bakalım... Etkinlik: Kelime Avı Bu etkinlikteki amaç... 5 6 7 8 9 10 11 12 a) Yukarıdaki kutucukların hangilerinde iletken maddeler verilmiştir? 2................ ....... Elektrik enerjisi iletiminde genellikle bakır ya da alüminyum metali kullanılmasının................... Bu da göstermektedir ki elektrik devrelerinde kullanacağımız her madde ampulün ışık vermesini sağlamaz. Burada kablonun dışı ile içinin birbirinden farklı olduğu görülmektedir............... 1...... 9............... • Sınıfımızdaki diğer öğrenciler de seyirciler olarak soracağı sorular ya da yapacağı katkılarla bu grupları desteklesinler............... çoğunlukla alüminyumdur......................... Çünkü elektrik enerjisini iletir........... Münazara sonucu değerlendirilir............. Buna karşılık aynı test uçlarına çivi ve alüminyum folyo gibi maddeler yerleştirildiğinde ise ampul ışık verdi..................................elektrik enerjisini iletmez.... altın................................. ..................... sadece dışındaki plastik kılıf ampulün ışık vermesini sağlar mıyd›? “Hangi Maddeler Elekrik Enerjisini ‹letir?” etkinliğinde gözlemlediğimiz gibi ampul.............. Elektrik enerjisini iletmeyen bu tür maddeler yalıtkan olarak adlandırılır.................................................................................................. Gruplarımız aşağıda verilen münazara konusunun tercih ettikleri yönünü savunsunlar......... Etkinlik : Kelime Av› I......... 4 84......... Çünkü elektrik enerjisini iletir................................................. ...................... demir ...................... s 134 Yaşamımızdaki Elektrik 3....... P O R S E L E N D L I K T K ‹ R L Ğ E E B E A C A M C I M S A T L P L A S T ‹ K K A Ğ I T S R A R O I L T S I Ğ ‹ K L P R S E R N E L P I U 4................ Çünkü elektrik enerjisini iletmez................................................ .. • Münazara bitiminde ulaştığımız sonucu aşağıdaki boşluğa yazalım.. seramik ya da cam yalıtkanlarla dev direklerden yalıtılır.............. 4. ............................... .............. 11......... 5............ Metaller gibi üzerinden elektrik enerjisinin geçişine izin veren maddeler iletken olarak adlandırılır.............. 5. hangilerinin yalıtkan olduğunu bulal›m...... Yalıtkanlar ........... Hafif ve ucuz olduğu için tercih edilen alüminyum teller...................................................................................... 8.............................................................................. fiekildeki masa lambası kablosunun iç kısmında iyi bir iletken olan bakır tel kullanılmıştır....... ......................................... plastik .............................................................................. II................................ iletken tellerde demir gibi metallerin neden kullanılmadığı sorularak tartışma ortamı oluşturulur............................. dört yalıtkan maddenin isimleri gizlenmiştir...... 3 83.............. elektrik enerjisinin taşınmasında kullanılan teller hangi maddelerden yapılır? İletkenler ve Yalıtkanlar Elektrik anahtarına bastığımızda.... ...................... Aşama Aşağıdaki maddelerden hangilerinin iletken............... porselen......................................... 3........ Bu bulgulara göre bazı maddelerin elektrik enerjisini ilettiğini bazılarının da iletmediğini söyleriz............................ Bulduğumuz iletken ve yalıtkan maddelerin isimlerini ilgili boşluklara yazalım................................................. .... Duvardaki prizden gelen elektrik enerjisinin.......................... ...................... Kablonun içinin metal tel olduğunu günlük tecrübelerimizden de biliriz.... . 12 ..................................................................... bulmacada saklı olan iletken ve yalıtkan maddelerin bulunmasıdır..... 10 83 84 134 .. .............. s ? Elektrik santrallerinde üretilen elektrik enerjisini yerleşim yerlerine taşıyan hatlarda kullanılan iletken teller........................................................ cam.......... 7. bakır ya da alüminyum metalinin çok iyi bir iletken olmasının yanında kolay işlenebilir özellikte olmasından kaynaklandığı vurgulanır. ancak test uçlarına belli maddeleri koyduğumuz zaman ışık verir................................. ‹letkenler bakır............................. ................ .......Öğrencilere................. ampul anında ışık verir...................... Buna karşılık kabloların dışındaki plastik kılıf ve prizlerde kullanılan seramik gibi maddeler ise elektrik enerjisini kolaylıkla iletmez.... alüminyum............................... Yal›tkan m›? 5 Etkinlik Numaralandırılmış kutucuklarda bazı maddeler verilmiştir....... Kutucuk numaralarını kullanarak aşağıdaki soruları cevaplayalım.. ........................... Aşağıdaki kelime avı oyunu içinde üç iletken.....Etkinlik :: Münazaraya Var m›s›n›z? 4 Etkinlik • Sınıfımızda dörder kişiden oluşan iletkenler ve yalıtkanlar grubu oluşturalım............................. Bunları Biliyor muydunuz Öğrencilerin öğrendikleri bilgileri pekiştirmeleri amacıyla Çalışma Kitabı’ndaki “Kelime Avı” adlı 3.......... Çevrelerinden iletken ve yalıtkan maddelere örnekler verebilirler.........................................Etkinlik :: ‹letken mi......... 3....................... Sizce... Bu metal tel olmasaydı.......................... kâğıt................................... karşılarındaki kutucuklara “X” işareti koyarak nedenini açıklayalım.... b) Yukarıdaki kutucukların hangilerinde yalıtkan maddeler verilmiştir? .. Münazara Konusu: “ Yaşamımızı kolaylaştıran elektrik enerjisinin kullanılabilir hâle getirilmesinde iletken maddeler mi yoksa yalıtkan maddeler mi daha önemlidir? ” SONUÇ: ... Öğrenciler bulmacadaki iletken ve yalıtkan maddeleri bularak bu maddelerin neden iletken ya da yalıtkan olduğunu açıklarlar.. . Etkinlikte devrenin açık olan test uçlarına plastik ataş ve cam gibi bazı maddeler yerleştirilerek devre tamamlandığı hâlde ampul ışık vermedi................................................................................ .......................................... 1 2 3 4 X X X X X X X X Çünkü elektrik enerjisini iletmez........... altın ve gümüş gibi diğer metaller de iletir......... Maddeler Bakır Kuru tahta Alüminyum folyo Kâğıt Kurşun kalem ucu Silgi Cam Demir ‹letken Yalıtkan Neden? Çünkü elektrik enerjisini iletir.............. Çünkü elektrik enerjisini iletmez.......................................... .................. 6..... Aşama ‹letken nedir? Yalıtkan nedir? Açıklayalım.............. etkinlik yaptırılır........ Çünkü.. Elektrik enerjisini bakırın yanında demir..... Bu yüzden metallerin genellikle iyi birer iletken olduklarını söyleriz............... Çünkü elektrik enerjisini iletir.......... Bu maddelerin isimlerini bulmaya ne dersiniz! Bunun için bulmacaya soldan sağa ve yukarıdan aşağıya bakalım.....

................. A.............. 4... Etkinlik: ‹letken mi........................................................ ................................................. Çünkü tuzlu su ve sirke elektrik enerjisini iletir........ Gruplardan biri yaşamımızı kolaylaştıran elektrik enerjisinin kullanılabilir hâle getirilmesinde iletkenlerin daha önemli olduğunu savunurken diğer grup yalıtkanların daha önemli olduğunu savunur.... Görgü tanığı.................................. Bunun nedeni. ........... normalde yalıtkan olan havanın iletkenlik kazanması sonucu meydana gelir........ Bu kabloların çıplak ucu............. Yalıtkan mı?” adlı 5... Çığlıkları duydum ve durumu anlayıp hemen koşarak şalteri indirdim........... Onların bu kavramlarla ilgili bilgilerini genişletmek için elektrik enerjisinin kullanım alanlarına ulaşmasında iletken ve yalıtkan maddelerin nasıl kullanıldığı...... Bu yüzden elektrikli aletlerin sıvılardan uzak tutulması gerekir........................................ Günlük yaşantıda iletken ve yalıtkan maddelerden nasıl yararlanıldığını öğrenen öğrencilerin bu maddelerin hayatımızda çok önemli bir yere sahip olduğunu kavramaları için Çalışma Kitabı’ndaki “Münazaraya Var mısınız?” adlı 4................. seramik gibi yalıtkan maddeler kullanıldığı kitaplarındaki fotoğraftan da yararlanılarak vurgulanmalıdır........... Etkinlik: Münazaraya Var mısınız? Sınıfta üye sayısı 4 olan iki grup oluşturulur ve her gruptan birer sözcü seçilir... Planlama Basamakları Problem: ................................... Metnin resmi inceletilebilir ve bir gaz olan havanın özel şartlarda iletken hale geçtiği söylenebilir........ suyun elektrik enerjisini iletmesidir...... Öğrencilerin ilgisini çekmek için “Benjamin Franklin Çok Şanslıydı” metni okutulur... Buraya giden elektrik kabloları.................... 85 Sonuca ulaşmak için ne yapmalıyım? Öğrencilerden gelen cevaplar değerlendirilir..... Yağmurla gelen facia! Sağanak yağış İstanbul’da can kayıplarına neden oldu................................. etkinliği tamamlayan öğrenciler iletkenlik ve yalıtkanlığın ne olduğunu öğrenmiş olurlar....................... s Yukarıdaki gazete haberine göre ıslak ortamların kuru ortamlardan daha riskli olduğunu söyleyebilir miyiz? Bunları Biliyor muydunuz ? 6 85........................... soyunma odasından geçip halı sahaya uzanıyor.............. Yapacağım işlemde bunları değiştirmem gerekmez: ........... Olayda............................................. s ‹tfaiyeciler............................................................. Yalıtkan sıvılar yüksek elektrik enerjisinin etkisiyle iletkenlik kazanır..... yangının büyümesine ve yeni yangınlara sebep olabilir............ Kâğıthane’ de bir spor tesisinde oynanan amatör küme maçında....... okullarımıza...... Bu nedenle öğrenciler yüksek gerilim hatlarından uzak durmaları konusunda uyarılmalıdır... Bu seviyede sadece gazların normal şartlarda yalıtkan olduğu................. top oynayan 3 çocuk ve antrenörleri hayatını kaybederken. Öğrenciler çevrelerinde bu hava hatlarını görmektedirler.... saf su ve şekerli suya daldırıldığında ışık vermez. gaz hâlindeki maddelerin iletkenliği konusunu da düşünebilirler....... Kâğıthane’ deki bir spor tesisinde 12–16 yaşlarındaki gençlerden oluşan amatör küme maçı sırasında................... Bu tür yangınları söndürmede içerisinde hazır kimyasal söndürücülerin bulunduğu yangın söndürme tüplerinden faydalanılmalıdır....... ......................... .................. Burada havanın yalıtkan olduğu ancak belli durumlarda iletken hâle gelebileceği vurgulanır................. Etkinlik Bir cismin iletken ya da yalıtkan olduğunu anlamak için hangi işlemleri yaparız? Nasıl bir test devresi kurmalıyım? ‹htiyacım olan devre elemanları nelerdir? Yapacağım plan için bana yardım eder misin? 5............................................ .. Bu olayın nedenini hiç düşündünüz mü? Bir elektrik enerjisi boşalması olan yıldırım ve şimşek........ Yalıtkan mı? Bu etkinlikle öğrencilerin dikkatleri günlük hayatta kullandığımız iletken ve yalıtkan maddelere çekilir................. iş yerlerimize kadar iletken teller vasıtasıyla taşındığı vurgulanmalıdır..... etkinlik yaptırılır...... Çünkü: .. yağmurla oluşan su birikintisine temas eden kopmuş elektrik telleri faciaya neden oldu......... Bu tellerin iletken olduğu ve bu tellerin direklere temas eden kısımlarında cam....... 2 çocuk da çeşitli yerlerinden yaralandı.Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? Yaşamımızdaki Elektrik Etkinlikte devrenin test uçları sırasıyla tuzlu su ve sirkeye daldırıldığında ampul ışık verirken. 135 Yaşamımızdaki Elektrik 6............................. Acaba Gazlar da İletken midir? Fırtınalı bir günde..................................................................... etkinlik yaptırılır... elektrik çarpması sonucu 4 kişi hayatını kaybetti........................................................................ Aydınlatmada kullanılan floresan lambaların ve reklam tabelalarında kullanılan neon lambaların gazların özel koşullarda iletkenlik kazanmasının bir sonucu olarak ışık verdikleri vurgulanır.................... Edinilen bilgiye göre................. “Bunları Biliyor muydunuz?” metni okutularak açıklanır............................................................................................................... Katı ve sıvıların iletkenlik özelliklerini öğrenen öğrenciler................. Sıvılarla katıların iletkenliğini ve yalıtkanlığını öğrenen öğrencilerin genel bir pekiştirme yapmalarını sağlamak için Çalışma Kitabı’ndaki “İletken mi...................................................... 135 .................................. Elektrik yangınlarını şalteri kapatmadan suyla söndürmeye çalışmak......................... elektrik santrali adı verilen tesislerde üretildiği ve bu tesislerden evlerimize......................... Münazara sonunda sınıfın çoğunluğu tarafından kabul gören teze ilişkin öğrencilerin kişisel görüşlerini etkinlikteki ilgili yere yazmaları istenir.... Maçın oynandığı toprak sahanın yanında yapımı süren ve korkuluklarında elektrik kaynağı yapılan bir halı saha var......... Sanırım bu uygun bir test olacak. Etkinlik ::Problem Çözme 6.......... Oyuncular soyunma odasından çıkıp otomobillere giderken olay oldu........ Yapacağım plan: ..... bir anda etrafımızın aydınlandığına ve ardından gelen gök gürültüsüne tanık olmuşuzdur..... Çalışma Kitabı’ndaki “Kelime Avı” adlı 3............................... Ama iş işten geçmişti. ‹htiyaçlarım: .................... Bu amaçla “Acaba Gazlar da İletken midir?” başlıklı metin okunur.. şekerli su ve saf su ise iletmez.... elektrik kaçağı sonucunda meydana gelen yangınlara müdahale etmeden önce elektrik şalterini kapatırlar............................. halı saha ile toprak sahanın arasındaki bir su birikintisine değmiş........... fakat uygun şartlar sağlandığında iletken hâle gelebildiğinden bahsedilebilir. 5 Genişletme Aşaması Öğrencilere şehir cereyanının........ Yapacağım işlemde bunları değiştirmeliyim: ......... Ancak yalıtkan sıvıların da belirli şartlar altında iletken hâle gelebileceğini unutmamak gerekir.............’’ 84...... Buna örnek olarak yıldırım ve şimşek olayları gösterilir................................A muhabirine olayı şöyle anlattı: “Benim takımım da turnuvada oynadığı için maçı izliyordum...

...... Fırtınalı bir havada ucuna metal anahtar bağladığı bir uçurtmanın yükselmesini sağlayarak yıldırım çarpması sonucu anahtardan kıvılcımlar çıktığını gözledi. Öğrencilerin elektrik enerjisinden korunma yollarını gösteren bir poster ya da afiş hazırlamaları istenebilir.... Bozulmuş prizler yenileri ile değiştirilmelidir. resim : ............ Öğrencilerin hazırladıkları araştırma ödevi değerlendirildikten sonra kendilerine tekrar verilerek ve arkadaşlarıyla bu ödevleri paylaşmaları istenebilir.............. 136 7............. Her yıl birçok kişinin elektrik çarpmaları sonucu öldüğü veya sakat kaldığı vurgulanır................... 4....................... 1.. priz ve değişik elektrikli aletler getirilerek bu aletlerin yalıtkan kısımları ve nasıl yalıtıldıkları gösterilebilir.. Elektrik kablolarının yanında yanıcı ve ısıtıcı cihazlar kullanılmamalıdır.... öğrencilerden planlama basamaklarını doldurmaları istenir.................................... Elektrik olaylarını ayrıntılı olarak inceleyen ilk bilim insanıdır......... bir maddenin iletken mi yoksa yalıtkan mı olduğunu anlamak ve bilimsel bir problemin çözümünde izlenecek basamakların öğrencilere fark ettirilmesini amaçlamaktadır.. öğrencilerin evlerinde ve çevrelerinde gördükleri elektrikli ev aletlerini ve bunların tamirini yapan kişilerin araç gereçlerini gözlemleyerek bunların yalıtım biçimlerini araştırmalarıdır. Benjamin Franklin gerçekten çok şanslıydı.............. yapılan yanlışlıkları giderecek çözüm önerilerini ise balığın alt kısmına yazmalarını sağlamaktır... Etkinlik: Hatalar› Düzeltelim Bu etkinlikte öğrencilerden altı hatalı davranışı bulup bu davranışların doğrusunu yazmaları istenmektedir...... Etkinlik : Hatalar› Düzeltelim Elektrik enerjisini kullanırken hatalı veya dikkatsiz davranmak üzücü sonuçlar doğurabilir..... etkinlik yaptırılarak öğrencilerin elektrik enerjisinin tehlikelerine karşı alınması gereken önlemleri kavramaları sağlanır........... 5... resim : .... öğrencilerin öğrendikleri bilgileri kullanarak gazete kupüründe verilen durumla ilgili yanlışları balığın üst kısmına..... Hazırlanalım Burada amaç.... Herhangi bir elektrikli aletin fişini bu maddelerle yalıtılmış kılıfından tutarak prize takarız. Elektrik güvenliği konusunda Çalışma Kitabı’ndaki “Balık Kılçığı” adlı 8. porselen.... devrede elektrik enerjisi olmamalıdır. Ayrıca farklı amaçlar için üretilmiş kablolar da getirilebilir.... etkinlik yaptırılır............ Ancak günlük hayatta kullandığımız ütü... 2....... Nemli ortamlarda elektrikli cihazlar kullanılmamalıdır.......... Çalışma Kitabı’ndaki “Hataları Düzeltelim” adlı 7... Bu etkinlik...Öğrencilerin iletkenlik ve yalıtkanlık konusuyla ilgili yeni öğrendikleri bilgilerle bir problem durumunu çözebilmeleri için Çalışma Kitabı’ndaki “Problem Çözme” adlı 6. Elektrikli cihazları tamir ederken................. Bir prize birden fazla fiş sokulmamalıdır.............. televizyon ve buzdolabı gibi şehir cereyanı ile çalışan birçok alet için aynı şeyi söyleyemeyiz.......... Nitekim Franklin’den sonra aynı deneyi Avrupa’da tekrarlayan üç bilim insanından biri hayatını kaybetti.. etkinlik yaptırılır.. resim : ........... Yalıtkanlar Sizi Korusun Acaba kullandığımız El feneri................... resim : .. Onun fikirleri günümüzde bile kullanılan birçok icada ilham kaynağı oldu. sayfasında yer almaktadır.. 1752 yılında.. 136 ... Elektrik enerjisinin günlük yaşantıda çok önemli bir yere sahip olmasının yanında tehlikelerinden de bahsedilmelidir. gazların özel koşullarda iletkenlik kazanmasından yararlanılarak yapılmıştır........................ Aşağıda numaralandırılmış resimlerde.............. resim : ............. yıldırımın bir elektrik enerjisi boşalması olduğunu gösterdi............ duy............................. resim : ... Yüksek enerjili şehir cereyanı ile çalışan aletlerin kullanımı sırasında doğabilecek tehlikeleri engellemek için bazı güvenlik önlemleri alınır.. kaplıdır? Piller düşük elektrik enerjili olduğundan bizim için tehlike oluşturmaz........... Sınıfa fiş.............................. Yalıtım amacıyla en çok kullanılan maddeler.............. Etkinlikte......... 1706 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde doğdu........... Etkinlik: Bal›k K›l盤› Bu etkinlikte amaç................... bakalit ve kauçuktur...... bazı hatalı kullanım ve davranışlar verilmiştir.................. Problem çözme yönteminin birçok yolu vardır.... Çünkü ıslak ip elektrik enerjisini iletip kendisini çarpabilirdi.. Etkinlik: Problem Çözme Bu etkinlik Öğretmen Kılavuz Kitabı’nın 135.......... sayfasındaki güvenlik önlemlerin yazılı olduğu uyarılar gözden geçirilir. Bu nedenle elektrikli aletleri kullanırken çok dikkatli olunması gerektiği hatırlatılır ve Ders Kitabı’nın 137... sınıf fen ve teknoloji dersinde öğrendikleri elektrik güvenliği konusu pekiştirilir................. 86 Yıpranmış kablolar yenileri ile değiştirilmelidir..... 3.. Aydınlatmada kullanılan floresan lambalar ve reklam tabelalar›nda kullanılan neon lambalar. 1 2 3 4 5 6 8............ ampül değiştirirken........ Bu çok tehlikeli bir deneydi............... uzaktan kubirçok elektrikli manda cihazı ve kasetçalar alet neden yalıtkanla gibi birçok alet pil ile çalışır......... 6................. Araştıralım......... Böylece öğrencilerin 4....................................................................... 6. Yine duy.................... priz ve elektrik anahtarı gibi araçların elektrik yalıtımı da aynı maddelerle sağlanır. Öğrenci problemini çözmek için bir plan yapmalıdır............................... 7..... Benjamin Franklin Çok fianslıydı Benjamin Franklin..... Bu önlemlerden birisi de yalıtımdır..... Üzerinden elektrik enerjisi geçen çok sayıda tel ve düzenekten oluşan elektrikli ev aletleri yapılan yalıtım sayesinde güvenli biçimde kullanılır..... Bu kabloların neden farklı teknik ve malzemelerle yalıtılmış oldukları ve nerelerde kullanıldıkları tartışılabilir. plastik. Her bir durumda yapılan hatayı görüp buradaki davranışın doğrusunu ilgili numaranın karşısına yazalım.

............ Bir elektrik prizine aynı anda birden fazla fiş takmayalım....... Fişin dış kısmı plastik yalıtkandır ve onu tuttuğumuzda çarpılmamızı önler.................... Evlerimizde kullandığımız su iletkendir................ 137 Kablonun içi iletkendir................... Etkinlik : Bal›k K›l盤› B‹L‹NÇS‹ZL‹K AZ DAHA ‹K‹ CAN ALIYORDU ! Bahçedeki elektirik direğine bağlanmış olan çamaşır teli............. ........................... Bu yüzden elektrikli araçlarda kullanılan yalıtkan ile elektrik enerjisinin vücudumuz üzerinden toprağa geçmesi ve bunun sonucunda doğabilecek ölümcül kazalar da önlenmiş olur....................... Elektrik çarpması......... Bir sonraki ders için “İletkeni Değiştir Ampulün Parlaklığı Değişsin” konusunun okunması tavsiye edilir... 3............................ Bu sorulara aşağıdaki cevapların verilmesi beklenmektedir.................. üzerinden elektrik enerjisi geçen bir iletkenle arada bir yalıtkan olmadan doğrudan temas edilmesi durumda meydana gelir........ kırık fiş ve prizleri kullanmayalım................................... ......... Yazılan özetlerden birkaçı okutularak dönüt verilir................... Bir metal çubukla prizden elektrik enerjisini kablodaki iletken tele iletir.... Konu Biterken • Öğrencilerden katıların ve sıvıların iletkenlik ve yalıtkanlık özellikleriyle ilgili neler öğrendiklerini kendi cümleleriyle defterine yazmaları istenir.. Yapılan bu hataları balık kılçığının üstünde verilen kutucuklara... .... Fişin güvenli kullanımı için iletken ve yalıtkan kısımların önemini açıklayalım................................................................. Islak elle elektrik prizlerine dokunmak neden tehlikelidir? 3. Bu fişin iletken ve yalıtkan kısımlarını belirleyelim.................. Elektrik kablolarında neden genellikle bakır ya da alüminyum teller kullanılır? 2....... elektrik fişlerinden başka hiçbir şey sokmayalım.. Takılması hâlinde kablolar aşırı derecede ısınıp yangına neden olabilir....... 2....... Verilen cevaplardaki eksik ve yanlışların giderilmesi için öğrenciler Ders Kitabı’ndaki ilgili sayfalara yönlendirilir................ • Bir sonraki konuya geçmeden önce yalıtkan maddelerin hangi amaçlarla nasıl kullanıldıkları konusunda öğrencilerin çevrelerini gözlemlemeleri istenir............................................ ........ Fırtınalı ve yağmurlu havalarda ağaç altında durmayalım........................ 137 ....... Yaşamımızdaki Elektrik 8. .............. çünkü yıldırım çarpabilir........... Yandaki resimde açık durumda bir elektrik fişi görülmektedir......... Elektrik enerjisine kapılan kişiler mutlaka iyi bir yalıtkan ile kurtarılmalı Çamaşır teli kesinlikle elektrik direklerine bağlanmamalı Elektrik direklerinin yanında bulunulmamalı...... Banyo ve buna benzer ıslak ortamlarda elektrikli aletleri kullanmaktan kaçınalım.......................... Elektrik iletim hatlarından uzak duralım.................. 86..............................Elektrik enerjisinin iletilmesini sağlar............................... Elektrikli aletlerde ve elektrik kablolarında başvurduğumuz bunca yalıtım önlemlerine rağmen enerjinin yanlış kullanımından dolayı bazı elektrik kazalarının yaşandığını zaman zaman duyarız......................... Ayrıca altın ve gümüş gibi diğer iletken metallere göre ucuzdur........... Alüminyum ve bakır iyi iletkenlik özelliği göstermesinin yanında kolay bükülebilir ve hafif olması nedeniyle iletken tel yapımında tercih edilir.............. Onu kurtarmaya gelen bilinçsiz torunun akibeti de aynı olunca oğlu eline geçirdiği kuru tahta parçasıyla faciayı önledi.... Bunları Biliyor muydunuz ? 7 Yukarıdaki resimlerde görüldüğü gibi kablolar...... Çamaşır telinin elektrik direğine bağlanması Torunun................ 1............ Bu gözlemlerini bir sonraki konuya başlamadan önce sınıfta sunacakları söylenir....................................... oyun oynanmamalı .................... Diğer öğrencilerin de bu doğrultuda kendilerinde bulunan eksiklileri gidermeleri istenir................................................................ kavramların doğruluğunu kontrol ederler..................... 87 ............................................... • Öğrenciler defterlerine yazdıkları anahtar kavramlara dönerek..... ..... Yaşlı kadın yıkadığı çamaşır ları yağmurun dinmesiyle tele asarken elektrik enerjisine kapıldı........... az daha yaşlı kadının hayatına mal oluyordu.. Yakınlarında uçurtma uçurmayalım ve çeşitli nedenlerle koparak sarkan tellere yaklaşmayalım....... kullanılan yerin özelliği ve ilettikleri enerji miktarına bağlı olarak farklı teknik ve malzemelerle yalıtılır................. açık alanda oynamayalım ve suda yüzmeyelim........................ Yaşanmış bir olaydan alınan yandaki gazete küpüründe faciaya davetiye çıkaran bazı hatalar›n yapıld›¤› anlafl›lmaktad›r.... • “Kendimizi Değerlendirelim” Sorularının Cevapları 1...................................................................................... s fiEH‹R CEREYANI ‹LE DENEY YAPMAYALIM! Kendimizi De¤erlendirelim Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım... Yararlı olan elektrik enerjisinin bizim ve çevremizdekilerin güvenliğini tehdit etmemesi için aşağıdaki kurallara uymayı alışkanlık haline getirmeliyiz....................... bu hatalar› giderecek çözüm önerilerimizi de alt kutucuklara yazalım.Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? Yaşamımızdaki Elektrik Değerlendirme Aşaması • “Kendimizi Değerlendirelim” Soruları Öğrencilerin kendilerini değerlendirmeleri için konu bitimindeki soruların cevaplarını defterlerine yazmaları sağlanır. 8 87................................. Islak elle elektrik prizlerine dokunduğumuzda elimizdeki su damlacıklarının iletken tele ulaşması durumunda çarpılma riskimiz vardır...... .............. ninesinin herhangi bir yalıtkan malzeme kullanmadan kurtarmaya çalışması Elektrik enerji hattının bahçeden geçmesi Notlarım ve Düşüncelerim ......... Elektrik enerjisi prizlerine........ elektrik kaçağın dan dolayı................. Ellerimiz ıslak iken elektrikli aletlerden uzak duralım................................................ s Yıpranmış kabloları..............................

2. dik kesit alanı ve cinsi ile ampulün parlaklığı arasında nasıl bir ilişki vardır? AÇIKLAMALAR 138 Ampul 3. Etkinlik Gözlemleyelim. . Bir iletkenin direncini ölçer ve birimini belirtir. 2.10. Anahtar Kavram direnç Mert yaz tatilinde ailesiyle büyükanne ve büyükbabasının köyüne gitmişti. Mert elektrikçinin çalışmasını dikkatle gözlemlerken kullanılan kabloların değişik renklerde olduğunu ancak hepsinin içinde bakır tel bulunduğunu fark etmişti. 2. • Gözlemlerimizi tahminlerimizle karşılaştırarak ampulün parlaklığının iletkenin boyuna. 31). 15.4. 2. devre elemanlarını.11.6. Devre elemanlarının iki uçlu olduğunu gözlemler ve her birinin belirli bir direnci olduğunu ifade eder. İletkenlerde elektrik enerjisinin iletimi ile ilgili olarak öğrenciler.7. Bir iletkenin direncinin uzunluğuna.8 Ohm yasasının ispatı 7.5 V) ◆ duy ◆ bağlantı kabloları ◆ kalınlığı aynı. 2. Ön Bilgileri Yoklama ve Merak Uyandırma Aşaması • Anahtar Kavram Öğrencilere anahtar kavram ile ilgili ne bildikleri sorulur. Ampulün Parlakl›¤› De¤iflsin • Konuya Başlarken 2.5 V) ◆ ampul (1. dik kesit alanı ve cinsinin değiştirilmesiyle değişebileceğini deneyerek fark eder (BSB-13. Ampulün Parlaklığı Değişsin ‹letkeni De¤ifltir. 2. Bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının nelere bağlı olduğunu tahmin eder. Devredeki ampulün parlaklığını değiştirebilmek için basit bir reosta modeli tasarlar ve yapar (FTTÇ-5). fiehre elektrik taşıyan tellerin alüminyumdan yapıldığını biliyordu.Pil ya da ampul sayısını değiştirmeden ışık şiddetini değiştirebilir miyiz? . Büyükbabası yeni yaptırdığı evin duvarlarını ördürmüş. pil sayısını ya da ampul sayısını değiştirerek ampulün ışık şiddetini değiştirmeyi bilmektedirler.9 Ampulün içindeki telin neden ışık yaydığı 8. Fener 3. bir kısmım›z iletkenin dik kesit alanına (kalınlığına). Acaba elektrik enerjisi iletiminde neden alüminyum ve bakır teller tercih ediliyordu? Mert bunları düşünürken fen ve teknoloji dersinde öğrendikleri aklına geldi. dik kesit alanına ve cinsine bağlı olup olmadığıyla ilgili bir yargıya varalım. sınıfta verilecektir. 2. Öğrencilere konu sonunda bu kavramlara tekrar dönecekleri hatırlatılır.3. ‹nceleyelim Ampulün Parlaklığını Değiştirmenin Birkaç Yolu Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ pil (1. 2. bir kısmım›z da iletkenin cinsine bağlı olup olmadığını test edecek bir devre tasarlayal›m. grup 2.‹letkeni Değiştir. • Konuya Giriş Öğrencilerden konu girişindeki resmi incelemeleri istenir. Buna göre ampullerin parlaklıklarıyla ilgili düşüncelerinizi çizelgeye “X” işareti koyarak kaydediniz. Sınırlamalar Elektrik akımı kavramı 7. uzunlukları farklı. Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdikleri zorluğu “direnç” olarak ifade eder. 2.2. • Değişkenlerimizi ve tahminlerimizi örneği aşağıda verilen çizelgeye kaydedelim. 2. Fener Parlak Az Parlak 138 .9. Öğrendiklerine göre bir devredeki ampulün parlaklığı kullanılan pil ve ampul sayısına göre değişiyordu. Direnç kavramı elektrik enerjisi iletiminden yola çıkılarak izah edilecektir. Yalıtkanların direncinin iletkenlere göre çok daha büyük olduğunu ifade eder. 2. Fener 4. dik kesit alanları farklı. • Gruplardan bir kısmım›z ampulün parlaklığının iletkenin uzunluğuna.Elektrik devrelerinde genellikle bakır tel kullanılmasının sebebi nedir? . • Tasarladığımız devrelerin şemalarını defterimize çizelim. Acaba ampul parlaklığını değiştiren başka faktörler de var mıydı? KAZANIMLAR 2. Ampulün parlaklığı ile ilgili tahminlerini test edecek bir deney tasarlar ve kurar (BSB-16). Alternatif Etkinlik: Pil Say›s› ve‹liflki Parlakl›¤› Aras›ndaki • Öğrenciler Neredeler Nereye Gelecekler? Öğrenciler daha önceden basit elektrik devresi kurmayı. Burada sadece birim olarak verilecektir. aynı cins teller (nikel-krom) dik ◆ 1 m uzunluğunda kesit alanları aynı olan ir ve bakır teller dem Bunları Yapalım • Ampulün parlaklığını etkileyen faktörleri belirlemek için beşer kişilik gruplar oluşturalım. 2. devredeki iletkenin uzunluğu. her devre elemanının bir direnci olduğunu öğreneceklerdir. Direncin değerinin artması veya azalmasının ampulün parlaklığını nasıl değiştirdiğini deneyerek keşfeder (BSB-30. [!] Uyarı Öğrencilere dik kesit alanının ne demek olduğu açıklanır. sınıfta verilecektir. 31). Aşağıdaki el fenerlerinde kullanılan pil ve ampuller özdeştir. grup 3. aynı cins teller (nikel-krom) ◆ uzunlukları aynı. Bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının. Fener 2. dik kesit alanına ve cinsine göre değiştiği sonucuna varır (BSB-31). 14. Grup ad› De¤ifltirilen de¤iflken Sabit tutulan de¤iflken Tahminimiz Gözlemimiz Sonuç 1.5.1.Elektrik devrelerinde kullanılan tellerin boyu ya da kalınlıkları değişirse ampulün parlaklığı değişir mi? gibi sorularla konuya giriş yapılır. boyunu.8. Bu konuda ise devredeki iletken teli değiştirerek (cinsini. sıra elektrik tesisatının döşenmesine gelmişti. kalınlığını) ampulün ışık şiddetini değiştirmeyi. Bir boş sayfa açarak bu sayfaya anahtar kavramla ilgili düşündüklerini listelemeleri ve geri kalan zamanda birbirleriyle düşüncelerini paylaşmaları söylenir. sınıfta verilecektir. Çok Parlak 1. Ampulün de bir iletken telden oluştuğunu ve bir direncinin olduğunu fark eder. grup Sonuca Varalım • ‹letken telin uzunluğu. 2.

........ Yandaki devrelerde kullanılan nikel-krom bağlantı telinin. ancak uzun telin ince telin nikel-krom telin daha büyük dirence sahip olduğunu da unutmamak gerekir.. 2 Atafl...... enerjisine direnç gösteremeyen bir devre elemanının yanmasından başka bir şey değildir.. bazı iletkenler kolay iletirken..... Çünkü .............. .. En iyi iletkenin bile bir direncinin olduğu vurgulanır. 1 nikel-krom. sınıf fen ve teknoloji dersinde bir devredeki ampulün parlaklığını pil ve ampul sayısına göre değiştiğini öğrenen öğrenciler bu etkinlikle bu bilgiyi pekiştireceklerdir. pürüzlü yüzeyde daha az yol alacaktır. Etkinlik: Ampulün Parlaklığını Değiştirmenin Birkaç Yolu 9 88..... elektrik enerjisi iletimine karşı Bakır tel Nikel-krom tel gösterdiği zorluk........ kalınlık arttıkça parlaklığın arttığı vurgulanır.... plastik.......... Arasındaki ‹lişki 4 ve 5.............. Öğrencilerin ön bilgilerini pekiştirmek amacıyla alternatif olarak “Pil Sayısı ve Ampul Parlaklığı Arasındaki İlişki” adlı 3. Bu nitelendirmedeki ölçü....... üzerinden geçen elektrik Nikel-krom telin direnci büyüktür. dik kesit alanına (kalınlığına) ve cinsine bağlı olduğu ifade edilir... Direnç Nedir? Maddeleri sahip oldukları dirence göre.. k›sa tele göre...... Etkinlik : karşı gösterdikleri zorluktur...... Günlük hayatta televizyon arkasından ya da radyodan yükselen incecik bir duman hemen herkesi telaşa düşürür. başlar kötü kötü düşünceler...... Hemen anahtarlar açılır........... dik kesit alanları farklı. onların elektrik enerjisine 11............. bazıları da zor iletir... nikel-kromdan daha iyi ancak bakırdan daha kötü bir iletkendir. 2.. Alternatif Etkinlik: Pil Sayısı ve Ampul Parlaklığı 2...... Açıklama Aşaması 139 Etkinlikler yapıldıktan sonra “Direnç Nedir?” başlıklı yazı okutulur... (Önerilen süre: 20 dk.... Bu etkinlikteki tellerin iletkenlik özelliklerine göre ampulün parlaklık sıralamasını doğru yapmaları beklenmektedir..... Tüm devre elemanları elektrik enerjisinin iletimine karşı direnç gösterir........ Bakır telin direnci küçüktür...... Bu sebeple nikel-krom bağlantı telinin kullanıldığı devrelerdeki ampulün parlakl›¤› daha azdır...... demir ve nikel-krom telden daha iyi bir iletkendir....... s Elektrik enerjisini......... Cam.......... uzunluğunun ve dik kesit alanının ampulün parlaklığına etkisi çizelgeye kaydedilir............. Eğik düzlemin aynı yüksekliğinden bırakılan araba........ Etkinlik : Tahmin Edip Aç›klayal›m 1 2 3 nikel-krom demir bakır Yukarıdaki şekilde verilen elektrik devresinde ampul ve raptiye arasındaki iletken tellerin uzunluk ve dik kesit alanlar› aynı olduğuna göre ataflın sırasıyla 1..... diğer bir kısmı dik kesit alanları ve cinsleri aynı boyları farklı............... Bütün elektrikli aletler belirli bir dirence sahiptir. Ampulün parlaklığının iletken telin uzunluğuna................. Ancak............ Bütün iletkenlerin bir dirence sahip olduğunu öğrendik............... Bu yüzden bir elektrikli cihazda kullanılacak her devre elemanının uygun dirence sahip olması önemlidir. Yükselen duman................ konumunda iken ampul en parlaktır.... er e- 9. tahta gibi maddelerin direnci çok büyük olduğundan elektrik enerjisini iletmediği (ya da çok az ilettiği) ifade edilir.............. ... 3 Atafl.......... kullanılan metal tellerin iletkenlik özelliği birbirinden farklıdır..................... geri kalan kısmı ise boy ve dik kesit alanları aynı.... Etkinlik : Pürüzsüz yüzey pürüzlü yüzey Bir devredeki ampulün parlaklığının kullanılan iletkenin cinsine bağlı olduğuyla ilgili Çalışma kitabı’nda yer alan “Tahmin Edip Açıklayalım” adlı 9................ Telin uzunluğu arttıkça parlaklık azalırken.... Çünkü .... Direncin birimi Ohm’dur (om) ve (Ω) ile gösterilir. Bir de ortalıkta oldukça rahatsız edici bir yanık kokusu varsa panik daha da büyür...................... Elektrik enerji iletiminde iyi iletkenlerden biri olan bakır telin kullanıldığı (Gümüş daha iyi iletken olmasına rağmen pahalı olduğu için kullanılmaz..Direnç Nedir? Yaptığımız etkinliklerde de görüldüğü gibi........ Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdikleri bu zorluk direnç olarak adlandırılır....... Direnç kavramı aşağıdaki resimlerde görüldüğü gibi pürüzlü ve pürüzsüz yüzeylerdeki arabanın hareketine benzetilerek de anlatılabilir.......konumunda iken ampul parlaktır.... Bu zorluk iletkenlerin direnci olarak adlandırılır.............. kal›n tele göre....... elektrik devrelerinde bağlantı kablosu olarak farklı metaller kullanılabilir........................ Gruplardan bir kısmı boyları ve cinsleri aynı........... 9........ bak›r tele göre.... demir ve bak›rdan daha kötü bir iletkendir.. 3 konumlarına getirilmesi durumunda ampulün parlaklığı ile ilgili tahminlerimizi boşluklara yazalım... bakır telin elektrik enerjisi iletimine karşı gösterdiği zorluktan daha büyüktür........ bakır................) Bu etkinlik için öğrenciler beşer kişilik gruplara ayrılırlar. demir.. ancak bağlantı kablosu olarak kullanılan tellerin direnci çok azdır................. 139 . Etkinlik sonunda iletken telin cinsinin...... Atafl ... Etkinlik: Tahmin Edip Açıklayalım Öğrenciler bakırın nikel-kromdan daha iyi iletkenlik özelliği gösterdiğini öğrendiler.............. iletken veya yalıtkan diye nitelendirebiliriz..... etkinlik yaptırılır.. ............................... Çünkü............. 10.... cinsleri farklı iletken tellerin ampul parlaklığına olan etkilerini araştırırlar....) belirtilir... Devrelerde bağlantı kablosu olarak kullanılan telin cinsinin yanında uzunluğunun ve dik kesit alanının da ampulün parlaklığını etkileyen bir faktör olduğunu gördük.......konumunda iken ampul az parlaktır.... alternatif etkinlik yaptırılabilir..................... 3.....................

... 88 10.. dik kesit alanı ile ters orantılıdır............................... Ataç 2 konumundayken ampül parlak. Etkinlik : Sarkan elektrik tellerinden uzak durmalıyız............... Zaman zaman radyo ve televizyonlardan enerji hatlarından uzak durulması yönünde uyarılar yapılır................. Ütü................... duy ve iletken kabloya ihtiyacımız olduğunu ve bu devreye basit elektrik devresi denildiğini biliyoruz............. Ölçüm sonucunda bir iletkenin direnci yapıldığı maddenin cinsine. getirilmesi durumunda ampülün parlaklığını tahmin edip yazalım.2 ve 3............ Yandaki gibi bir elektrik devresi yapabilmek için pil. etkinlik yaptırılır.............. 11 89................. konumu: ............................. s Telin cinsi Küçük dirençli tel Büyük dirençli tel bakır nikel-krom Telin uzunluğu kısa uzun Telin dik kesit alanı büyük (kal›n tel) küçük (ince tel) 10. Çünkü yalıtkan olarak bilinen plastik............ s Büyük dirençli tel Küçük dirençli tel Küçük dirençli tel Büyük dirençli tel Genişletme Aşaması Elektrik enerjisi iletiminde bir miktar enerji ısıya dönüşür. Buna neden olan dirençtir... 9. ampul. Isı üretmek için tasarlanmış cihazlarda nikel-krom teller kullanılır......................................... uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlı olduğunu dirençölçer yardımıyla gözlemlemektir................ Ölçüm yapmadan önce yan sayfadaki resimlerden yaralanılarak ayar düğmesinin ve kabloların direnç ölçme pozisyonunda olmasına dikkat edilmelidir........ 2.............. konumu: ............... Ancak ısı enerjisine dönüşen miktar kullanılan malzemenin cinsine ve büyüklüğüne bağlıdır.... anahtar. saç kurutma makinesi ve su ısıtıcısı gibi cihazlarda kullanılan direnç tellerinin büyük dirençli olması gerekir..... Öğrencilerin bunu daha iyi kavrayabilmeleri için Çalışma Kitabı’ndaki “Ampullerin Parlaklığı Nasıl Değişir?” adlı 10. Bunun sebebi normalde yalıtkan olan havanın belirli şartlarda iletkenlik kazanmasıdır......... sayfasındaki tel resimleri inceletilerek ince bir telin aynı metalden yapılmış ve aynı elektrik enerjisini taşıyan kalın bir tele oranla daha büyük bir dirence sahip olduğu vurgulanır.......... Etkinlik: Ampullerin Parlaklığı Nasıl Değişir? Bu etkinlikteki amaç.............................. Ataç 2 konumundayken ampül parlak. Bunun için uzun ve ince teller tercih edilir. Ataç 3 konumundayken ampül az parlak........ ‹letken olmayan maddelerin dirençleri iletkenlere göre çok büyük olduğundan onları yalıtkan olarak adlandırmak yanlış olmaz..... bir malzemenin elektrik enerjisine karşı koymasıdır....... 11............................. Direnç.... Ölçüm yapılırken direnç ölçme kablolarının yalıtkan saplarından tutulması gerekmektedir........... etkinlik yaptırılır.... konumu: ......................... Çalışma Kitabı’ndaki “Bir İletkenin Direnci Nelere Bağlıdır?” adlı 11......... 10 88. konumu: ...... 140 . Etkinlik: Bir ‹letkenin Direnci Nelere Bağlıdır? Bu etkinlikte amaç................... Bu cihazlara elektrik enerjisi taşıyan teller ise düşük dirençli bakır metalinden yapılır...... Bunun için kalın teller tercih edilir............... b devresi Ataç 1 konumundayken ampül en parlak................ uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlı olduğu ölçümle gözlenecektir............. 3...Bir iletkenin direncinin iletkenin cinsine bağlı olduğunu öğrenen öğrencilere Ders Kitabı’nın 139.. Bu ifade sadece hangi maddelerin iletken ya da yalıtkan olduğunu akılda tutmak bakımından önemlidir.................. konumu: ........ 10...... konumlarına arasındaki iletken nikel-kromdan yapılmıştır................. Bu tel üzerinden geçen elektrik enerjisinin çoğu ısıya dönüşür........ 1..... 140 Yalıtkanlar Her Zaman Yalıtkan mı? Genel olarak metaller iletken........ 10........... iletkenin boyu ile doğru... konumu: ........ elektriği ileten teller bile belli bir dirence sahiptir... Etkinlik :tellerverilen a ve b devrelerindeAtaflın sırasıyla 1.......... cam ve hava gibi maddeler bile belli şartlar yerine getirildiğinde bir ölçüde iletkenlik kazanabilir.... Evlerimize elektrik enerjisi taşıyan tellerin küçük dirençli olması gerekir.. Nikel-krom yüksek dirence sahip bir iletken teldir................. Bir elektrikli cihaz yapılırken cihazın kullanım amacına ve özelliğine göre uygun teller seçilir......... 2............. Bütün elektriksel devre elemanları....... Bir iletkenin direnci sadece yapıldığı maddenin cinsine değil aynı zamanda yapısına da bağlıdır.......... Direnç.... Etkinlik : Ampüllerin Parlakl›¤› Nas›l De¤iflir? Aşağıdaki şekilde ampuller özdeş olup atafl ile ampul 9.............. Etkinlik : Isıtıcılarda nikel-krom teller kullanılır.. Bu yüzden çeşitli nedenlerle koparak sarkan tellerden uzak durmamız gerekir. bir iletkenin direncinin uzunluğuna............... Ayrıca uzun bir telin direncinin kısa bir telin direncinden büyük olduğu belirtilir......... 1 2 3 2 3 1 a devresi a b Ataç 1 konumundayken ampül az parlak........................... direncin iletkenin cinsine.... metal olmayan maddeler ise yalıtkandır... dik kesit alanına ve cinsine bağlı olduğunun kavratılmasıdır...... İstesek de istemesek de elektrik devresinin içindeki devre elemanları ısınır....... 3.... 1. Ataç 3 konumundayken ampül en parlak.................

000 000 000 000 01 0. Etkinlik : Bir ‹letkenin Direnci Nelere Ba¤l›d›r? Araç ve Gereç • aynı dik kesit alanına sahip farklı uzunlukta bakır teller (25 cm. ampul. 141 Sonuca Varalım • Dirençölçerin tek ucunu tele dokundursaydık telin direncini ölçebilir miydik? Cevabımızın nedenini açıklayalım. 50 cm. 50 cm. Düzenek • Aynı dik kesit alanına sahip 25 cm. Ölçüm yaparken dirençölçerin ucundaki plastik ◆ dirençölçer kısımdan tutalım. Fakat metal olmayan maddelerin direnci o kadar büyüktür ki elektrik enerjisinin çok azını iletirler. anahtar ya da iletken teli incelediğimizde her birinin iki ucu olduğunu gözlemleriz. Devre elemenları ve sembollerinin öğretilmesi için aşağıdaki resimden yararlanılabilir. 11. Sonuca Varalım • Bir iletkenin direnci uzunluğuna bağlı olarak nasıl değişir? • Bir iletkenin direnci dik kesit alanına bağlı olarak nasıl değişir? • Kullandığımız iletken tellerin dirençlerini büyükten küçüğe doğru sıralayalım. etkinliğe geçilir. Bütün maddeler elektrik enerjisini iletir.) Bu etkinlikte amaç öğrencilerinin devre elemanlarının da bir direncinin olduğunu ve bu direncin nasıl ölçüldüğünü kavramalarını sağlamaktır. 11. Ampulün Parlaklığı Değişsin Yaşamımızdaki Elektrik Elektrik devrelerini daha kolay çizmek için devre elemanları sembollerle gösterilir. Boy (cm) Direnç (ohm) II.000 1 0. pil pil anahtar ampul Bunları Yapalım I. Etkinlik Gözlemleyelim. iletken ve yalıtkan özellik gösteren maddelerden yapıldığından. Bu devre elemanları. her birinin direnci farklıdır. ‹nceleyelim Devre Elemanlarının Direncini Ölçebilir miyiz? Araç-Gereçler Bunları Yapalım Araç ve Gereç • Devre elemanlarının dirençlerini nasıl ölçebileceğimizi ◆ değişik ampuller tahmin edelim. Dik kesit alanı Direnç (ohm) Küçük Büyük En Büyük 25 cm 50 cm 75 cm batarya anahtar • Aynı dik kesit alanında ve aynı uzunlukta olan bakır. radyo gibi elektronik aletlerde de çok farklı devre elemanları vardır. dirençölçer yardımıyla ◆ farklı boyutlard teller ölçelim. alüminyum ve demir teller • dirençölçer (Önerilen Süre: 15 dk. kavramları daha eğlenceli bir şekilde pekiştirmelerini sağlamak için onlara “Göster Yaratıcılığını” adlı 12. a iletken • Devre elemanlarının dirençlerini. Daha sonra Ders Kitabı’ndaki “Devre Elemanlarının Direncini Ölçebilir miyiz?” adlı 3. Birer devre elemanı olan pil. Bu devre elemanları da birbirinden farklı direnç değerlerine sahiptir. 75 cm) • farklı dik kesit alanına sahip 50 cm boyunda üç adet bakır tel • aynı uzunluk ve dik kesit alanında bakır. Etkinlik : NOT: Bu tablo sadece öğretmen içindir. 89 141 .000 000 1 0. • Direncini sıfır olarak ölçtüğümüz devre elamanı var mıdır? Buna göre kullandığımız devre elemanlarının dirençlerinin olup olmaması ile ilgili nasıl bir sonuca ulaştığımızı açıklayalım. ve 75 cm uzunluklarındaki bakır tellerin direncini dirençölçer ile ölçelim. • Ölçümlerimizi defterimize oluşturduğumuz bir çizelgeye yazalım. televizyon. alüminyum ve demir tellerin dirençlerini dirençölçer ile ölçüp bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. Düzenek • 50 cm uzunluğunda ve farklı dik kesit alanlarındaki bakır tellerin direncini dirençölçer ile ölçüp bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. Aşağıdaki tabloda bazı maddelerin iletkenlik oranları görülebilir. Dolayısıyla metal olmayan maddelerin ilettikleri elektrik enerjisi ihmal edilerek onlara yalıtkan denilebilir. Cinsi Direnç (ohm) Bakır Alüminyum Demir ampul tel Öğrencilerin. 000 000 000 000 125 Batarya Ampul Anahtar Kablo Acaba bütün devre elemanlarının direnci var mıdır? Bunu gözlemleyeceğimiz bir etkinlik tasarlayalım. Etkinlik: Devre Elemanlar›n›n Direncini Ölçebilir Yaşamımızdaki Elektrik miyiz? 11. Devre Eleman› Ad› Pil Sembolü Öğrencilerin iletken ve yalıtkan maddelerin dirençleri arasındaki ilişkiyi kavrayabilmeleri için “Yalıtkanlar Her Zaman Yalıtkan mı?” başlıklı yazı okutulur.‹letkeni Değiştir. Kullandığımız bilgisayar. etkinlik yaptırılır. 3. Madde Gümüş Bakır Alüminyum Çelik Su PVC Plastik Hava İletkenlik 66 000 000 64 000 000 44 000 000 5 500 000 0. Bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. Bir devre elemanının direncini ölçmek için 3.

... Öğrenciler önceki yıllarda devre elemanlarını ve özelliklerini öğrenmişlerdir............................. 3) Eğer bu devrenin A noktasına bir ampul daha bağlarsak devredeki diğer ampulün parlaklığı nasıl değişir? Neden? ..... kendisini onurlandırmak için......... Büyük bir odayı aydınlatmak için çok ışık veren 142 Filaman NOT: Piyasadaki dirençölçerler genellikle multimetre şeklinde olup direnç.................. a) b) c) d) 2) Her bir devre elemanının devredeki görevini yazalım.............. fen bilimlerini açıklamada pek kullanılmıyordu......... Pahalı olmayan bu alet piyasadan da okul imkânlarıyla temin edilebilir... N.................... Bu yüzden...................................................... E........ Dirençölçer denilen aletle devre elemanlarının direncinin ölçülebileceği.. onun ilk matematik öğretmeni olmuştur........................ O zamanlar matematik.......... d)... birçok elektrik olayını açıklamak için matematiksel bağıntılar içeriyordu.................... Burada her bir devre elemanının iki ucu olduğu belirtilir.. Bilim insanlarının hayat hikâyeleri birçok öğrencinin ilgisini çeker............. elektrik enerjisini ileten maddedir...................................Ayar düğmesi direnç ölçme konumunda evlerimizde tükettiğimiz elektrik enerjisini ölçen sayaçlar gibi aletler yapılmıştır......... Lise döneminden sonra matematik ve fizik eğitimi almaya başlamıştır............... Ohm’un adı.......................... Böylece Ohmlar küçük yaştan itibaren tahta............................... araştırmaları için kullanmış ve fizik alanındaki buluşlarına burada başlamıştır..... c)....................................................... Ayar düğmesi direnç ölçme konumunda Kabloların direnç ölçme pozisyonu Bir ampulü yakından incelediniz mi? Eğer incelediyseniz bazı ampullerin içerisindeki sarmal teli fark etmişsinizdir................. bunun için dirençölçerin iki ucuna devre elemanının iki ucunun dokundurulması gerektiği belirtilmelidir...................... Yukarıdaki basit elektrik devresindeki her bir devre elemanının şeklini çizerek adını yazalım.................................... eğitimini tamamlamış... Etkinlik : 12................ 12.............. D. akım ve voltu ölçebilmektedir..... metal ve diğer atölye malzemelerini yakından tanıma fırsatı bulmuşlardır....... R...... Okul laboratuvarında dirençölçer cihazı yoksa çevredeki radyo-televizyon tamircilerinden ödünç alınabilir............................................. Bugün “Ohm Kanunu” olarak bilinen çalışmasını 1827 yılında çıkardığı kitabında yayımlamıştır........ ........................ Ayrıca ayar düğmesi ile oynayarak uygun direnç ölçme konumuna getirilmesi gerekmektedir............................................................ Etkinlik : Göster Yarat›c›l›¤›n› Aşağıdaki akrostiş çalışmasını ünite ile ilgili bilgilerimizi kullanarak tamamlayalım............ Fakat direnç ölçerken multimetre kablolarının direnç ölçme pozisyonunda takılması gerekmektedir................................ Bu yüksek direnci daha da artırmak için filamanın uzun ve ince yapıda olduğu dikkatinizi çekti mi? Evlerde kullandığımız ampuller farklı dirençlere sahiptir................ ölümünden yaklaşık 30 yıl sonra direnç birimi olarak kullanılmaya başlanmıştır........... a).. Bu görevi sırasında okulun o zamana göre iyi donanımlı laboratuvar imkânlarını.................... daha sonra 1817 yılında Köln Lisesinde öğretmenliğe başlamıştır................................................................ Bakır kadar iyi iletken olmayan tungsten metali yüksek dirence sahiptir........................................................ Aşağıda bu amaçla üretilmiş iki farklı tipte dirençölçer (ohmmetre) görülmektedir........................... Alternatif Etkinlik: Devre Elemanlar› ve Görevleri A 13.......... Filaman çoğunlukla tungsten metalinden yapılır. Bir devre elemanının direncini ölçmek için uçlarını direnç ölçerin iki ucuna dokundurmak yeterlidir.... s Kabloların direnç ölçme pozisyonu George Simon Ohm Kimdir? George Simon Ohm (Geork Zimon Om) 1789 yılında Almanya’da bir çilingirin oğlu olarak dünyaya gelmiştir.... 5 yıl sonra geri dönen Ohm...................................... Ohm’un hayat hikâyesi okunarak öğrencilerin bilime ilgileri arttırılabilir.... Ohm’un çocukluğunun büyük bir bölümü erkek kardeşi ile babalarının çilingir atölyesinde geçmiştir..... letken.............................. b)................ Ayrıntılı araştırma ev ödevi olarak verilebilir........... öğrencilerin “direnç” kelimesinin harfleri ile başlayan ve öğrendikleri bilgileri içeren cümleler yazmalarıdır..... Ohm’un matematik ve fene ilgisini fark eden babası..................................... Bu kitap.... 1............................... 142 ........................ Analog dirençölçer Dijital dirençölçer 12 90.. ‹.... Fakat maddi imkânsızlıklar sebebiyle eğitimine ara vererek özel öğretmen olarak ‹sviçre’de görev yapmıştır.............................................. Ç................................................. Ampulde ışık oluşturmak için kullanılan bu tellere filaman denir............................. 4.... Maddi durumları iyi olmamasına rağmen babaları bilimsel kitaplar almaktan hiç vazgeçmemiştir.. Ohm’un kendi zamanına göre araştırma yapmada ve araştırmalarının sonuçlarını açıklamada çok başarılı olduğunu söyleyebiliriz....... Etkinlik: Göster Yaratıcılığını Bu etkinliğin amacı.

Ampulün duya bağlantı kısmı Ampullerinde bir direnci olduğunu öğrenen öğrencilere “Ampullerin de Direnci Vardır” adlı 5. • Devreye dahil edilen nikel-krom telin uzunluğunu artırdıkça ampulün parlaklığının nasıl değiştiğini gözlemleyelim. Ampul Ölçüm Sonucu 5. Ampulün Parlaklığı Değişsin Yaşamımızdaki Elektrik 4. Teller filamanı tutar. Elektrik Ampulü Nasıl Çalışır? Elektrik ampulünden ışık. Ampul 2. değeri değişebilen dirençlerin de kullanılması gerekebilir. akkor haline o gelerek erimeden 3400 C’a kadar çıkabilen tungsten adlı metalden yapılır. Direncin anahtar aracılığıyla artırılması durumunda devreden iletilen elektrik enerjisi azalır ve lamba daha az ışık verir. ‹nceleyelim Bunları Yapalım • Devre elemanlarını kullanarak aşağıdaki gibi bir test devresi kuralım. 143 ampuller kullanırken. tepkimeye girmeyen bir gazla örneğin argon ile doldurulur. Amerikalı mucit Thomas Edison (Tomas Edisın) tarafından tasarlanmıştı. küçük odayı aydınlatmak için daha az ışık veren ampuller tercih edilir. Elektrik devrelerinde. Bu nedenle ampulün içi hava yerine tepkimeye girmeyen bir gazla. Bu ampul. • Tahmin ve ölçümlerimizi oluşturduğumuz çizelgeye yazalım. Daha sonra Ders Kitabı’ndaki “Ampulün Parlaklığını ayarlayabiliriz” adlı 4. Dolayısıyla elektrik kurumuna ödeyeceğimiz fatura da aynı oranda artar. İlk elektrik ampulleri 1880 yılında gerçekleştirildi. Filaman kurumdan (kömürleşmiş bambu kıymıkları) yapılmıştı. Radyonun sesini ayarlamak devrelerde kullanılan ve özel istediğimizde ayarlanabilen dirençten yararlanırız. sıcak filamanla etkileşip yanmaya neden olan oksijen gazı içerir. devre üzerinden geçen elektrik enerjisini ayarlamak için özel olarak üretilmiş direnç adı verilen devre elemanları da vardır. uzun luğu nikel-krom tel ◆ ampul (1. • Nikel-krom teli gergin şekilde destek ayaklara bağlayalım.5 V) nda ◆10 0 cm. Ampul ne kadar fazla ışık yayarsa o kadar fazla elektrik enerjisi harcar. Büyüklerimizden yardım alarak evimizdeki farklı ampullerin filamanlarını inceleyelim. büyük ve Araç ve Gereç küçük olarak tahmin edelim. hoparlöre iletilen elektrik enerjisini azaltarak kısarız. Ampul 3. • değişik boylarda ampüller • Ampullerin direncini dirençölçer ile • dirençölçer ölçelim (dirençölçerin bir ucunu ampulün ucundaki yivli kısmın yanına. Ampul. Bunu hoparlöre bağlı bir direncin değerini Elektrik ve elektronik arttırarak gerçekleştiririz. Etkinlik Ampulün Parlaklığını Ayarlayabiliriz Gözlemleyelim. küçük) 1. Kısmi vakum oluşturmak için içerideki hava emilmişti. gerçekte çok uzun olan ancak ampul içine sığması için sarmal hala getirilmiş filaman adı verilen tungsten telin ısınarak akkor hâle gelmesiyle elde edilir. alternatif etkinlik yaptırılabilir. Radyonun sesini. Benzer olarak hazırlanmış dirençler şekilde. Hava.‹letkeni Değiştir. salon lambalarının verdiği ışığı ayarlamak için değişken dirençli anahtarlar kullanırız. s 4. Filaman. Alternatif Etkinlik: Ampullerin de Direnci Vardır Bu etkinlikle. Bazen bu sabit dirençlerin yerine. 13 90. Alternatif Etkinlik: Ampullerin de Direnci Vard›r Günümüzde kullanılan bir ampul. diğer ucunu da en alta dokunduralım). Bu anahtarlar hareket ettirilerek direnç değiştirilir. büyük. 5. Sonuca Varalım: • Tahminlerimizle ölçümlerimiz uyuştu mu? • Ampulün direncini sağlayan hangi parçasıdır? Tahminim (en büyük. Sonuca Varalım • Bağlantı kablosunun nikel-krom tel üzerinde hareket ettirilmesiyle ampulün parlaklığının değişmesini nasıl açıklarız? Test devresi Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ pil (1. Alternatif Etkinlik: Devre Elemanları ve Görevleri Bu etkinlikte amaç. Her maddenin bir direnci olduğunu ve bu dirençlerin elektrik enerjisinin iletimine karşı zorluk gösterdiklerini öğrendik. etkinliğe geçilir. örneğin argonla doldurulur. 143 . Çok ışık veren bir ampulün filamanı ile az ışık veren bir ampulün filamanını karşılaştıralım. Mühendisler bir elektrik devresini tasarlarken devre üzerinden iletilmesi gereken elektrik enerjisini hesaplar ve gerekli yerlere bu sabit değerli dirençleri monte ederler. • Bu devrenin test uçlarından birini nikel-krom telin bir ucuna sabitlerken diğer ucunu nikel-krom tel üzerinde yavaş yavaş hareket ettirelim. farklı ampullerin farklı dirençlere sahip olduğunun dirençölçer yardımıyla belirlenmesi sağlanır. öğrencilerin basit devre elemanlarının sembollerine bakarak onları tanımaları ve her bir devre elemanının görevlerini açıklamalarını beklemektir.5 V) ◆ duy ◆ bağlantı kabloları ◆ iki adet destek ayak Bunları Yapalım: • Değişik tipte olan ampullerin filamanlarını gözlemleyerek dirençlerini en büyük.

Bir iletkenin direnci hangi faktörlere bağlıdır? 2. yoldaki asfalt ve çakıllar direnci. Trafik akışı asfalt bölgede daha kolay sağlanır. Kendimizi De¤erlendirelim Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım. bant ve iplik getirmeleri istenir. su. Y 5. Nikel-krom telin uzunluğu artırıldıkça direnci de artar. Etkinliğimizde. Örneğin bakırın direnci nikel-krom telin direncinden küçüktür. 7. Bir iletkenin direnci cinsine. Çünkü bakırın direnci çok küçük olduğundan ampulün parlaklığı fark edilmeyebilir. Ampullerin içindeki ince teller (filaman) neden kıvrımlıdır? 3. Olur size yararım. Yalnızca yalıtkanların direnci vardır. ok yönündeki trafik akışı ise aynı yöndeki elektrik enerjisi iletimini temsil etsin.4. Verilen cevaplardaki eksik ve yanlışların giderilmesi için öğrenciler Ders Kitabı’ndaki ilgili sayfalara yönlendirilir. Bu sayfadaki bilgiler okunduktan sonra. etkinliği tekrar yapmaları sağlanır. Bizden uzunlu¤uyla dik kesit alanı ayn› olan bakır ve nikel-krom tellerle bu yolun asfalt ve çakıllı bölgelerini eşleştirmemiz istense nasıl bir eşleştirme yaparız? Neden? c. Ayrıca öğrencilerden 5. Etkinlik : Do¤ru Ç›k›fl› Bulal›m Aşağıda birbiri ile bağlantılı cümleler içeren bir etkinlik verilmiştir. Yazılan özetlerden birkaçı okutularak dönüt verilir.) Bu etkinlikte öğrenciler bir çeşit değişken direnç yaparak ampulün parlaklığını değiştireceklerdir. iletkenin direncinin iletken uzunluğu ile doğru orantılı olmasından yararlandık. Direnç Değişken direnç 13. ip. Doğru çıkışı bulalım. ‹letkenler elektrik enerjisinin iletilmesine karşı az da olsa bir zorluk gösterirler. farklı cins iletkenleri. Etkinlik bölge bir bölümü onarım çalışması yapıldığından çakıllıdır. 144 asfalt çakıllı bölge 12. ünitenin “Kemiğin Yapısı” isimli etkinliği için sirke. tahta cetvel. Plastiğin direnci aynı boy ve ayn› dik kesit alan›ndaki demirin direncinden daha büyüktür. 6. Yalıtkanlar elektrik enerjisinin iletimine karşı daha büyük zorluk gösterirler. Trafik akışı hangi bölgede daha kolay sağlanır. Doğru çıkış dışındaki yollardan çıkan öğrenciler. Taşıdığım enerjiyle. uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlıdır. 2. (Önerilen süre: 15 dk. D Y 1 2 3 4 5 6 7 8 D D 1. 4. Elektrik devrelerinde kullanılan direnç ve değişken direncin (reosta) sembolleri yandaki gibidir. üç adet tavuk bacağı kemiği. Bu benzetmeye göre iletkenin cinsi değiştiğinden direnci de değişir. Y • Öğrencilerden direnç kavramı hakkında neler öğrendiklerini kendi cümleleriyle defterlerine yazmaları istenir. Etkinlik: Doğru Çıkışı Bulalım Bu etkinliğin amacı öğrencilerin direnç konusunda öğrendikleri bilgileri pekiştirmelerini sağlamaktır. Bu durumu direnç kavramını kullanarak nasıl açıklarız? b. Etkinlik: Ampulün Parlakl›¤›n› Ayarlayabiliriz. Direnç teli olarak bakır seçilmemelidir. Buna göre. 3. Yolun bu bölgesi elektrik enerjisini daha kolay ileten düşük dirençli iletkene karşılık gelir. Eğer beni kırmazsanız. a. c. çakıllı bölge ise direnci yüksek olan nikel-krom tele karşılık gelir. “Eklemler” adlı 2. Laboratuvarda kullanılan değişken direnç (reosta) Evlerde kullanılan değişken dirençli anahtar Ben bir iletkenim. Bu benzetmeye göre bir iletkenin cinsi değişti¤inde o iletkenin direnci de de¤iflir mi? Neden? 13. Çünkü uzunluk arttıkça direnç artar. kâğıt ve makas “Kaslarımız” adlı etkinlik için balon. büyüteç ve eldiven getirmeleri ve etkinliği inceleyerek kemiği sirkeli suda bekletmeleri istenir. Konu Biterken 90 • 144 . Bu çakıllı : Resimdeki otoyolun bölge ile aynı uzunlukta bir asfalt bölgeyi düşünerek bir benzetme yapalım. ‹letkenlerin direnci yalıtkanların direncinden daha büyüktür. Her bir kararımız bir sonraki aşamayı etkileyece¤inden vereceğimiz cevaplarla farklı yollardan sekiz ayrı çıkış noktasına ulaşabiliriz. ‹letkeni sarmalarım. Bu yüzden devrede daha az elektrik enerjisi iletilir ve ampul daha az ışık verir. a. Plastiğin direnci aynı boy ve dik kesit alan›ndaki bakırın direncinden daha D büyüktür. asfalt ve çakıllı bölgeler de farklı cins iletkenleri temsil ettiğinden asfalt bölge direnci düşük olan bakır tele. Diğer öğrencilerin de bu doğrultuda kendilerinde bulunan eksiklileri gidermeleri istenir. Değerlendirme Aşaması • Kendimizi Değerlendirelim Öğrencilerin kendilerini değerlendirmeleri için konu bitimindeki soruların cevaplarını derfterlerine yazmaları sağlanır. • “Kendimizi Değerlendirelim” Sorularının Cevapları 1. Bu sorulara aşağıdaki cevapların verilmesi beklenmektedir. hata yaptıkları yerlerde Ders Kitabı’ndaki “Direnç” ile ilgili sayfaya tekrar döndürülür. Ben bir yalıtkanım. iki adet kapaklı cam kavanoz. Trafik akışı enerji akışını. 1. Yalıtkanla çevriliyim. Yolun asfalt ve çakıllı bölgeleri. 2. Y D Y D Y Y D 3. b. Bu cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar vererek ilgili ok yönünde ilerleyelim. etkinlik için pipet. ‹letkenlerin ve yalıtkanların direnci vardır. Öğrencilerden bir sonraki derse gelmeden önce “Destek ve Hareket Sistemi” ünitesine göz atmaları istenir. Ampulün içindeki filamanın uzunluğunu (dolayısıyle direncini) arttırmak için kıvrımlı yapılması gerekir. ‹şinizde görevliyim.

Plastik. (Düzenlenmiştir. 1988. yorulmaz çalışkanlığını doğuştan getirdiği zekâsını bilime bağlılığını. Dirençleri küçüktür. millî birlik duygusunu sürekli ve her türlü araç ve tedbirlerle besleyerek geliştirmek millî ülkümüzdür. Öğrenmenin istenen seviyede olup olmadığı kontrol edilir. bundan sonraki gelişmesiyle. Ünite içeriğine uygun olmayan ifadelerin düzeltilmesi sağlanır. güçlü ve saygın bir durumda bulunmakta devam etmesinin yoğun bir çabaya dayanan sürekli gelişme yoluyla mümkün olabileceği konusunda milletini tekrar tekrar uyarmış. yüksek karakterini.B. yıldönümü nedeniyle söylediği Nutuk’ta Türkiye’nin geleceği konusunda Atatürk’ün özlemini duyduğu parlak durum hakkında aşağıda verilen güzel sözleriyle karşılaşmaktayız: “Türk milletinin yürümekte olduğu gelişme ve medeniyet yolunda elinde ve kafasında tuttuğu meşale.” Öte yandan da Atatürk. güzel sanatlar sevgisini. müspet ilimdir. bilim ve teknolojinin gelişim sürecinin yaratıcıları arasında etkin biçimde yer almakla gerçekleşebileceğini kesin bir dille ifade etmiştir. Bunu. büyüktür. Cumhuriyet’in 10. Elektrik enerjisinin akışına karşı gösterilen zorluktur. Asla şüphem yoktur ki. Tuzlu su. Atatürk’ten Bizlere. Maddenin cinsine bağlıdır. D‹RENÇ Birimi ohm’dur.Ünitemizi Özetleyelim Elektrik enerjisini ileten maddelerdir.) 145 ‹LETKENLER Metaller iyi iletkendir. büyük bir millet olmanın ancak medeniyette en ön safta bulunmakla. Elektrik enerjisinin taşınmasında kullanılır.S. Örneğin. Atatürkçülük (Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri). Ders Kitabı’nda verilen özet inceletilerek öğrencilerin daha iyi bir karşılaştırma yapmaları sağlanır. sirke ve limon suyu gibi sıvılar örnekleridir. geleceğin yüksek medeniyet ufkunda yeni bir güneş gibi doğacaktır. Elektrik enerjisini iletmeyen maddelerdir. uluslararası medeniyet yarışmasında bir toplumun geride kalmamasının. Öğrencilerden “Yaşamımızdaki Elektrik” ünitesinde öğrendikleri kavramlarla ilgili poster ve afiş hazırlamaları istenebilir. Bizlerden Gelece¤e Atatürk’e göre kültürü ve medeniyeti oluşturan temel öge bilimdir. M. Yıldırım ve şimşek olaylarında olduğu gibi iletkenlik kazanabilirler. Ünitemizi Özetleyelim Ünite bitiminde öğrencilerden öğrendiklerini genel hatlarıyla kısa ve öz cümlelerle ifade etmeleri istenir. Gazlar yalıtkandır. YALITKANLAR ‹letkenlerin yalıtılmasında kullanılırlar. Dirençölçer ile ölçülür.G. Dirençleri büyüktür. 145 . küçüktür. Daha sonra bu cümleler sesli olarak her öğrenciye okutturulur.E. onun çeşitli sözlerinden anlamaktayız. Türklüğün unutulmuş büyük medeni özelliği ve büyük medeni kabiliyeti. cam ve porselen gibi maddeler iyi birer yalıtkandır. Milletimizin.

... Bu alanda yapılan çalışmaların ülkemizden örneklerle de desteklenmesi sağlanır. D 3.) Reosta elektrik enerjisini ölçmek için kullanılan bir araçtır.. “Bilgisayarımızın kablosunun dışı plastiktir. ısı.. ‹letkenin cinsi II.... Bu küçülme özellikle 1980 yılı ortalarından beri daha da hızlanmış... (.. Aşağıdakilerden hangisi elektrik enerjisini en iyi iletir? A) Metal kaşık B) Yün iplik C) Pencere camı D) Litre D) Paket lastiği Bu kutunun içine yanlızca 2 dörtgen çizerek kedilerin ayrı bölmeler içinde olmalarını sağlayabilir misiniz? 91 146 ....... (.... 13. Aşamalar 1.. bu aletlerin boyutlarının küçülmesinde hangi faktörlerin etkili olduğu ve söz konusu küçülmenin insanlara sağladığı avantajların irdelenmesi amaçlanır. Özellikle MEMS (Mikro Elektro Mekanik Sistem) teknolojisi denilen sistem sayesinde küçük elektronik devrelerin yanında mikro motor denilen çok küçük motorların da yapılabildiğine dikkat çekilir.. Bilgisayarın büyüklüğü. Daha sonra aşağıda verilen örneği. birini yukarıdaki resimde görüyorsunuz.) Bir iletkenin kalınlığı arttıkça direnci azalır. Çünkü plastik... a. Eleştirel Düşünme • Bundan 50-60 yıl önce kullanılan radyolar günümüzde kullanılanlardan çok daha büyüktü. (.. D 7.. Aşağıdaki maddelerden hangisi elektrik enerjisini iletir? A) Silgi B) Cam çubuk C) Ahşap cetvel D) Demir çivi 4. öğrencilerin verdiği yanıtlarla karşılaştırınız.. ses ve hareket enerjisi olarak hayatımızı kolaylaştırırken aynı zamanda bilginin taşınmasında da kullanılır.. Son 20-30 yılda elektronik teknolojisinde yapılan önemli atılımlarla hesap makinaları. 1..... ziraatten kimya ve endüstriyel ürünlere kadar birçok alanda yararlan›lmaktad›r.. ‹letkenin boyu III. hangilerinin yanlış olduğunu noktal› yerlere yazal›m...edu. ürünlerin hassasiyetini Bugün MEMS teknolojisinden otomotiv sanayinin yan›nda göstermektedir. Nasıl hissettiğini yaz.. D 9. Aşağıdaki maddelerden hangisi iyi yalıtkandır? A) Altın B) Tungsten C) Cam 2.. ışık. Etkinlik : d... Ama nasıl? 1.. (.. giderek küçülen bilgisayarlara bırakmıştır.. MEMS Teknolojisiyle yapılmış bir teknolojisi sayesinde mikroçipler üzerinde sadece çok küçük mikromotoru tutan karınca. Birisiyle bu konuda konuş. (. aynı zamanda ile yapılan mikro mekanik çok küçük makineler de yapılabilmiştir.odtu. 3.. 4. Bugün benzer çalışmaların makinelerin de küçültülmesine dönük yapılması sonucunda.. tıptan gıda teknolojisine. 5.) ‹letkenlerin elektrik enerjisi iletimine karşı gösterdiği zorluğa direnç denir.. kısaca MEMS (Mikro Elektro Mikro Elektro Mekanik Mekanik Sistem) denilen teknoloji ortaya çıkmıştır.) Islak tahta iletkendir. milyonlarca devreden oluşan mikroçiplerin kullanılmasıyla da avuç içine sığacak kadar küçük boyutlara ulaşmıştır.) Bir iletkenin direnci. Y 2.. D Y 4.. Ülkemizde MEMS teknolojisi üzerinde yürütülen baz› çal›flmalar vard›r: Bu çal›flmalardan biri de Orta Doğu Teknik Üniversitesinden bir ekip taraf›ndan yürütülmektedir... 1.eee.. kullanılan kabloların kalınlığı ve karmaşıklığı dikkatinizi çekti mi? Günümüzde aynı boyutlarda bilgisayarların kullanılıyor olduğunu varsayarsak herhâlde çalışma odalarımızda adım atacak yer kalmazdı... (. sesler ve resimler elektronik aletler yardımıyla anlamlı hâle gelir. Seçeneklerini düşün.... Aşağıdakilerden hangisi direnç birimidir? A) Volt B) Ohm C) Selsiyus 6. Y 8. cep telefonları.” cümlesi aşağıdaki ifadelerden hangisi ile tamamlanmalıdır? A) ›şı¤› geçirir...tr) 146 ÜN‹TE SONU DEĞERLEND‹RME SORULARI A Aşağıdaki cümlelerin hangilerinin doğru. bilgisayarlar ve ‹nternet hayatımızın vazgeçilmez unsurları hâline gelmifltir.. II ve III C) II ve III D) Yalnız II 3... Kocaman bilgisayarlar 1970’li yıllarda geliştirilen mikroelektronik ve mikroçip sayesinde yerini.) Bir iletkenin direnci iletkenin cinsine bağlı değildir.. (www.) Direncin birimi newtondur. 2. ‹mzanın genişliği bir saç telinin çapı boyutlarındadır. SALDIRGANLIK YERİNE KULLANILABİLECEK BECERİLER Aşağıdaki örnek olayı okuyunuz... B Aşağıdaki soruların do¤ru cevab›n› iflaretleyelim. bir yandan da kendini kontrol etmeye çalışmaktadır. B) elektrik enerjisini iletir.. c. “Eleştirel Düşünme” başlığı altında verilen sorularla elektrik enerjisiyle çalışan aletlerin neler olduğu. bir tur at. En iyi seçeneğini uygula.. Bu resim MEMS teknolojisi elektronik devreler oluşturulmakla kalınmamış.. Ekibin yaptığı çalışmalar birçok uluslararası yarışmada ödül kazanmıştır. Hayatımızın Neresinde? Nereden Nereye? Elektrik enerjisi.. Yanlış olduğunu düşündüğümüz cümlelerin do¤ru flekillerini defterimize yazalım. Oradan uzaklaş b. Y 5. Etkinlik : 2.. Vücudunun ne hissettiğini düşün.. D) elektrik enerjisini iletmez. I... Dur ve ona kadar say.) Bütün metallerin dirençleri birbirine eşittir. Geçen yüzyılın belki de en önemli ‹lk bilgisayar ENIAC ancak büyük bir odaya buluşu olan bilgisayarların ilk örneklerinden sığabiliyordu.) Bir devredeki direnç artarsa devreden geçen elektrik enerjisi azalır. Bahçede koş. II ve III B) I ve III Yalnız II I.Hayatımızın Neresinde? Bu başlık altında elektrik enerjisine.. Atatürk’ün üç boyutlu mikroimzası.....) Bir floresan lambanın ışık vermesi gazların iletkenliğinin bir göstergesidir.... tahtaya yazınız... kelimeler... bu enerjinin varlığıyla anlam kazanıp hayatımızı kolaylaştıran bazı cihaz ve sistemlere dikkat çekilir.... Verilen yanıtları 12... Geçen yüzyılın önemli buluşlarından olan bilgisayarların gelişim süreci içerisinde giderek küçülmesinde etkili olan küçük elektronik devrelere vurgu yapılması beklenir. C) bir iletkendir. (. D 10. Rahatlama egzersizleri yap.... ülkemiz gelecekte bu teknolojide söz sahibi olmaya adaydır. boyu arttıkça azalır. (.. ‹letkenin dik kesit alan› D) Demir E¤lenceli Satırlar Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri iletken tellerin elektrik enerjisi iletiminde etkilidir? A)A) I....... Bu enerji sayesinde rakamlar. Y 6. Öğrencilerin konu hakkındaki önerilerini alınız. arkadaşı Lale’nin davranışından çok rahatsızdır ve içinden ona bağırıp çağırmak gelmekte.. Son derece gelişmiş araştırma tesislerinde yürütülen çalışmalarla.(.. Acaba bugün ilk icat edildiği zamanki boyutlarından daha küçük olan başka hangi elektrikli aletler vardır? • Bu makinaların küçük olmasının avantajları neler olabilir? Rehberlik Köflesi Aşağıdaki rehberlik etkinliğini amacına uygun olarak ihtiyaç duyduğunuz bir zamanda sınıfınıza uygulayabilirsiniz. e. (. Meral..

Çünkü nikel-krom telin direnci yüksektir. c 3.. Yanlış olduğunu düşündüğümüz cümlelerin doğrularını defterimize yazalım. Bir iletkenin direnci .. tungsten ç. Bir su ısıtıcısında direnç teli olarak .. 2. elektrik çarpmalarını önlemek amacıyla . 4. Elektrik tellerinin dışı. Onun yaptığı bu deneyin güvenli olduğunu düşünüyor musunuz? Neden? 3. Elektrik enerjisi sonucunda ısı üretmek için direnci yüksek teller tercih edilir... 3.. plastik.. 4. kullanmayı tercih eder.. b.. Altın ve gümüş elektrik enerjisini çok iyi ileten maddeler olmalar›na ra¤men niçin elektrik enerjisi taşıyan kablolarda veya elektrikli aletlerde altın ve gümüş kullanılmaz? 2.. 2. 147 . yalıtkan.. Ampulün iyi yalıtkan olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım.. d. 2. tuzlu su gibi davranacağından derinin direncini azaltır ve devreden daha fazla elektrik enerjisi geçmesini sağlar.... ‹letken olarak .. Bir kişi yalan söylediğinde onun derisi elektrik enerjisini daha iyi iletir. a... Ter. metali kullanır. B. Aşağıdaki “Elektrik malzemeleri üreten bir firma.Ünite Sonu De¤erlendirme Sorular›n›n Cevaplar› Ders Kitab› Ünite Sonu De¤erlendirme Sorular› A Aşağıdaki cümlelerden hangilerinin doğru (D). Yandaki resimde bir “yalan makinesi” görülmektedir. hangilerinin yanlış (Y) olduğunu belirleyelim. maddelerden yapılır.. c..... Bu da yalan makinesinin ibresinin değişmesine sebep olur.... Ampülün dış kabı yalıtkandır. 1. Basit bir devre çiziminde kullanılan aşağıdaki gösterimlerden hangisi yanlıştır? A) B) C) D) direnç değişken direnç ampül pil D Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım. Ders Kitabı Ünite Sonu Değerlendirme Soruların›n Cevaplar› A. 5.. Ampulün direnç olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım.. Ampulün flamanında yüksek dirençli ... b 2.” ifadesinin devam› niteli¤indeki cümlelerde bofl b›rak›lan yerleri uygun kavramlarla tamamlayarak bu cümleleri defterimize yazal›m (Bir cümle birden fazla kavramla tamamlanabilir.. 3. Ampulün iyi iletken olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım. 2.. Benjamin Franklin’in yaptığı deney güvenli değildi. 5.. ç. Bir iletkenin boyu arttıkça direnci artar. 2. e b... 1. b. 1. Çünkü ısınarak ışık üretmesi için direnci yüksek telden yapılmıştır. a. “Ohm’’ direnç birimidir. 3.. Benjamin Franklin’in yıldırım ve uçurtmasıyla yaptığı o ünlü deneyi ona elektrik enerjisi hakkında çok şey öğretti... çünkü bir elektrik boşalması olan şimşek ve yıldırım onu çarpabilir ve hayatını tehlikeye sokabilirdi.. D. Elektrik kablolarıyla çalışan elektrik teknisyenleri niçin kalın plastik eldiven giyerler? b. dirençölçer (ohmmetre). ampül ve iletken teller kullanılarak yapılan şekildeki devrelerde ampüllerin parlaklık sıralaması nasıl olur? parlak az parlak en parlak A) B) C) D) K M L L L K K M M L M K D. porselen b. yalıtkan (cam) direnç (tungsten) yalıtkan (cam) 8. Kavram a. Bu durumu kişinin deri direncinin değişimi ile nasıl açıklarız? 147 Gümüş ve altın en iyi iletkenlerdendir. bakır D Aşağıdaki soruları defterimize cevaplayalım. Elektrik kablolarıyla çalışan elektrik teknisyenleri niçin kalın lastik tabanlı ayakkabı giyerler? 3.... Çünkü plastik yalıtkandır. ç 4. ç.. bir kişi yalan söylediğinde terlemeden dolayı derisindeki nem oranı artar. alüminyum c. ‹letkenlerin elektrik enerjisine karşı gösterdikleri zorluk . Elektrik telleri elektrik enerjisini kolay iletmesi için . elektrik enerjisini geçirmez ve tehlike anında elektrik teknisyenini elektrik çarpmasından korur... Aşağıdaki devrelerde bulunan ampullerden hangisi ışık vermez? A) B) C) D) iletken (metal) demir tel alüminyum tel gümüş tel plastik tel 9. teli kullanmayı tercih eder.. 2.. elektrik enerjisi iletimine karfl› çok büyük direnç gösterir... c. Cam iyi bir iletkendir. 7.. 4.... nikel – krom e. gibi maddelerle kaplıdır.... iletken.... 1. C. 1.. ile ölçülür... .. olarak adlandırılır. c. f c d B Aşağıdaki cümlelerde daire içine alınmış harflerin bulundu¤u yerleri kutu içindeki uygun sözcüklerle/ifadelerle tamamlayarak defterimize yazalım. Y D D Y D iletken plastik direnç dirençölçer (ohmmetre) demir a. 3.... Ampülü duya takarken bu camdan tutar ve çarpılmayız. Aynı zamanda cam şeffaf olduğundan ışığın hemen hemen tümünü geçirir. Aynı ölçülerdeki bakır telin direnci .. demir a 1. 1. 3. Çünkü. direnç.... Çünkü duydan aldığı elektrik enerjisini içerideki direnç teline iletecektir... Yalıtkan olarak . a... Plastikler. Elektrik sobasının ısı üreten kısmında neden bakır ya da alüminyum tel yerine nikel-krom tel kullanılır? 92 a. kullanmayı tercih eder.. telin direncinden daha küçüktür. Ampülün içindeki direnci tutan ayak da camdan yapılmıştır. iyi yalıtkan ve direnç olan kısımların› işaretleyelim... 1.. bakalit d. 4.. b..... 3.. 2. plastik f. değişken direnç (reosta). Demir ve alüminyum elektrik enerjisinin iletimine karşı ayn› direnci gösterir. Çalışma Kitabı Ünite Sonu Değerlendirme Soruların›n Cevaplar› K L M Özdeş pil. Elektrik malzemeleri üreten bir firma. 1.. Ama pahalı olduklarından kullanılmazlar... d 5. Yandaki ampulün iyi iletken.).

............................................ .......................................................... ......................................................... .............................. ............................................ ............................................................................................... ............................................................................................................................ ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................................................................................................................................... ........................................................................................................... .......................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. .................................................... ............................................................................................................................................ ...........................................................................................................................Notlarım ve Düşüncelerim ............................................................................................................................................. ............................... ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 147-a 148 .................................................................................................................................................................................................................................. ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ..................................................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................................................................................... ........................................................................................... ..................................................................................................................................................................... .... ........................................................................... ................................................................................................................... ............................................. ............................................. ........................................................................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................ ......................................................................................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................. ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ........................ .............................................................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful