4. Ünite www.sbsfenci.

com
Yaşamımızdaki Elektrik
Üniteye Genel Bakış
Bu ünite, 4 ve 5. sınıfta yer alan basit elektrik devre uygulamalarını temel alıp daha da genişleterek elektrik enerjisinin iletimi konularını veren bir içeriğe sahiptir. Ünite aynı zamanda, öğrencilerin öğrendikleri yeni kavramları, sahip oldukları ön bilgiler ile ilişkilendirmeyi ve elektriğin tehlikelerinden sakınarak gereken önlemleri alma konusunda bilinçlendirmeyi amaçlar. Bu ünitede, soyut ve anlaşılması zor bir kavram olan akım kavramına girilmeden, ampul parlaklığından hareketle iletken ve yalıtkan maddelerin elektrik enerjisini ileten ve iletmeyen maddeler olarak sınıflandırılması esas alınmıştır. Dolayısıyla direnç kavramı, elektrik enerjisinin iletimine gösterilen zorluk olarak ifade edilmiş, fakat dirençlerin seri ve paralel bağlanması konularına yer verilmemiştir. Öğrenciler, 5. sınıfta pil sayılarını değiştirerek veya pil sayısını sabit tutup ampul sayısını değiştirerek ampullerin parlaklığını değiştirebileceklerini (artırıp-azaltabileceklerini) öğrenmişlerdi. Bu seviyede ise öğrenciler; iletkenin boyunun, dik kesit alanının veya cinsinin değiştirilmesi ile bir ampulün parlaklığını değiştirebileceklerini deneyerek keşfeder. Öğrenciler, bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının devredeki iletken telin direncinin değerinin artması/azalması ile değişebileceğini gözlemleyerek bir reosta modeli tasarlar. Öğrenciler, direncin biriminin “Ohm” olarak adlandırıldığını öğrenecek; fakat “Ohm Yasası” konusuna bu düzeyde girilmeyecektir. Öğretmenler fizikî şartları da dikkate alarak tüm öğrencilerin etkin katılımını sağlayacak uygun bir öğrenme ortamı hazırlamalıdır. Ünitede öğrencilerin, çeşitli tahminlerde bulunmaları, bu tahminleri test etmeleri ve problem çözmeleri teşvik edilerek, alt sınıflarda edindikleri bilimsel süreç becerilerini geliştirmeleri hedeflenmektedir.

Konu Başlıkları ve Önerilen Süreler
Konu Başlıkları 1. Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? 2. İletkeni Değiştir, Ampulün Parlaklığı Değişsin Önerilen Süreler 4 Ders Saati 6 Ders Saati

Kavram Haritası
Aşağıdaki kavram haritasında ünitenin sınırlamalarını belirleyen ve her bir konuda vurgulanması gereken kavramlar yer almaktadır. Bu kavram haritası, sadece öğretmeni bilgilendirmek için verilmiştir.

129-b 129

Üniteye Hazırlık
Tüm ünite öğrenciler tarafından kısaca incelendikten sonra ünite giriş sayfasına dönülür. Ünite giriş sayfası üniteye ilişkin beklenti oluşturma, merak uyandırma, ön bilgilerini yoklama ve zihinlerindeki “Niçin öğreneceğiz?” sorularını ortaya çıkarmak amacıyla incelenir. Bu amaçla öğrencilere aşağıdaki sorular yöneltilebilir: Ünite giriş sayfasında ne görüyorsunuz? Bu fotoğrafların benzerlerini çevrenizde görüyor musunuz? Resimdeki yapıların ve tellerin amacı ne olabilir? Elektrik enerjisinin günlük yaşamdaki yeri nedir? Elektrik enerjisi olmasaydı nelerden mahrum kalırdık? Konu başlıklarını fotoğraflarla nasıl eşleştirebilirsiniz?

4.

Ünite

fen ve teknoloji
130

Y

aşamımızdaki Elektrik

Ünite giriş sayfasındaki paragraf öğrencilere okutulur. Öğrencilerin burada yer alan ifade ve sorularla ilgili fikirlerini ifade etmeleri sağlanır.

Performans Görevi: Dirençler
Öğrencilerin ünitede kazandırmak istediklerimizi ne kadar öğrenip uygulamaya geçirdiklerini belirlemek için Çalışma Kitabı’ndaki performans görevi verilir. Bunun için öğrenciler beşer kişilik gruplara ayrılır. Gruplar belirlenirken öğrenci düzeyleri dikkate alınarak her grupta farklı düzeyde öğrencilerin yer almasına özen gösterilir. Her grubun, başkanını seçerek grup içinde görev dağılımını yapması istenir. Performans görevi olarak “Dirençler” konusu verilir. Öğrencilerin bu ünitede öğrenecekleri dirençlerin, elektrik ve elektronik devrelerde hangi amaçla kullanıldıklarını araştırarak değişik direnç şekillerini anlatan bir poster yapmaları istenir. Bu performans görevinin konusu tavsiye niteliğinde olup farklı bir araştırma konusu da verilebilir. • Ön Bilgileri Yoklama Etkinliği Öğrencilerin 4 ve 5. sınıflarda öğrendikleri konuları hatırlamalarını sağlamak için Çalışma Kitabı’ndaki “Devre Elemanlarını Hatırlayalım” adlı 1. etkinlik yaptırılır.

Konular
1. Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? 2. İletkeni Değiştir, Ampulün Parlaklığı Değişsin

Performans Görevi :Dirençler
Sınıf 6. Sınıf ‹çerik Yaşamımızdaki Elektrik Beklenen Performans Araştırma Becerisi Yaratıcılık Becerisi Süre 3 Hafta Değerlendirme Dereceli Puanlama Anahtarı

Elektrik enerjisinden, günlük hayatta ütü yapma, televizyon seyretme, telefonu şarj etme, müzik dinleme ve aydınlatma gibi birçok alanda yararlanırız. Bu enerjinin kullanım yerlerine iletilmesinde iletken maddelerden yararlanılır. ‹letkenlerin elektriği iletme özellikleri direnç kavramını ortaya çıkarmıştır. Kullanıldıkları yerler dikkate alınarak çok değişik tipte dirençler üretilmektedir. Sizden, yukarıda verilen açıklamalar doğrultusunda, bu ünitede öğrendiklerinizi de kapsayacak şekilde, dirençlerin elektrik/elektronik devrelerindeki kullanımlarıyla ilgili araştırma yapmanız ve poster hazırlamanız beklenmektedir. Bu görevi için aşağıdaki adımları izlemek size yardımcı olacaktır: 1. Görev için sınıfınızda beşer kişilik grup oluşturunuz. 2. Grubunuza isim veriniz. 3. Yukarıda verilen konu ile ilgili olarak aşağıdaki soruları, çeşitli kaynaklardan araştırarak cevaplayınız (Her bir soru için bir arkadaşınızı görevlendiriniz). • Direnç nedir? • Dirençlerin kullanım amaçları nelerdir? • Hangi tipte dirençler vardır? • Bir radyonun ses ayar düğmesi bir çeşit dirençtir. Radyonun sesini artırmak istediğimizde bu düğmenin bağlı olduğu direncin değerini azaltırız. Bunun nedeni nedir? • Dirençlerin kullanıldığı yerler nelerdir? 4. Grup olarak araştırmalarınızı paylaşınız. 5. Posteriniz için kullanacağınız uygun bir başlık belirleyiniz. 6. Araştırmalarınızdan elde ettiğiniz cevapları dikkate alarak posterinizde nelerin olması gerektiğine karar veriniz. 7. Posterinizde yer alacak materyalleri ve yazıları hazırlayınız. 8. Aldığınız kararlara bağlı kalarak posterinizi oluşturunuz. 9. Posterinizde kullanacağınız resimlerin konuyu açıklayıcı ve net olmasına, yazıların kısa, konuyu/resmi açıklayıcı ve anlaşılır olmasına özen gösteriniz. 10. Posterinizi öğretmeninizin belirlediği tarihte bitirerek grup olarak sınıfınızda hazır bulununuz. 11. Posterinizi arkadaşlarınıza sözlü olarak açıklayınız. 12. Posteriniz öğretmeniniz tarafından dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilecektir. 13. Posterinizi sınıf panosunda bir hafta sergileyiniz.

80

130

Posterde. Grup üyelerinin çoğunluğunun sunumda görevi var.. Elektrik enerjisini ampule iletir. Poster. öğrencilerin verdikleri doğru ve yanlış cevaplara göre. alıntı çok fazla. kendilerini değerlendirmelerini sağlamak amacıyla Çalışma Kitabı’ndaki “Nereden. Etkinlik : Devre Elemanlar›n› Hat›rlayal›m Yukarıda basit bir elektrik devresinin resmini ve şemasını görmekteyiz. Grubun Ödevi Sunduğu Tarih: .. özgün ve yaratıcı değil..4 puan ‹yi . Yazılı ve görsel materyaller arasında tam bir uyum var.. ünitede yer alan “Nereden. Poster....2 puan Geliştirilmeli ...1 puan Posterin görünümü temiz ve düzenli. Poster. Yazılı ve görsel materyaller arasında uyum yok. Etkinlik : Nereden. Üniteyi Bitirdiğ imiz ‹M? Tarih: .. Nasıl Geldim? Bu etkinliğin amacı öğrencilerin ünitenin başındaki ve sonundaki durumlarını karşılaştırarak kendilerini değerlendirmelerini sağlamaktır. ‹letken tel 2. sese.. Poster. alıntı hiç yok. / .. Posterdeki bazı noktalar açık ve anlaşılır değil. Bunun için Çalışma Kitabı’ndaki 1. Bu devre elemanlarının görevlerini açıklayalım.. Sunumda sorulan sorulara. Bunun için çalışma kitabımızın 11. hazırladığınız çalışmayı değerlendirmek için hazırlanmıştır... alıntı çok az...1 puan Ölçütler ve Ölçüt Tanımlamaları ‹çerik Poster. Yazılı ve görsel materyallerin çoğu birbiriyle uyumlu. Posterde..3 puan Orta . Sunumda sadece bir kişinin görevi var.1 puan Çok ‹yi .3 puan Orta .. grafik gibi görsel materyallerin çok azı konuyla ilgili.. Posterde kullanılan resim... fabrikalarımıza. Posterdeki birçok nokta açık ve anlaşılır değil. Posterin boyutu..2 puan Geliştirilmeli . Posterin görünümü kirli ve düzensiz.. Etkinlik: Devre Elemanlarını Hatırlayalım Bu etkinlikte. Devreyi açıp kapatmaya yarar... Bu yolla öğrencilerin ön bilgilerindeki eksiklikler tamamlanarak yanlış bilgilerini düzeltmeleri sağlanır. / . sayfasındaki çizelgeyi defterimize çizerek çizelgedeki soruları oradaki açıklamalar doğrultusunda cevaplayalım. aynı zamanda posterinizde hangi ölçütlere dikkat edeceğiniz konusunda size bilgi vermektedir. Materyal Kullanımı ve Materyallerin Birbiriyle Uyumu Posterde kullanılan resim. Bu enerji kullanıldıkları yerlere göre ışığa. okullarımıza ve iş yerlerimize bu kablolarla taşınır. Elektrik enerjisi basit bir elektrik devresinde olduğu gibi elektrik santralinde başlayıp evlerimize kadar uzanan ve oradan tekrar santrale dönen kapalı bir devrede taşınır. Özgünlük Poster.. BÖLÜM II.. Nasıl Geldim?” adlı 2.... 1 82. / . grubun verdiği cevapların hepsi yanlış ya da hiç cevap yok. grubun verdiği cevapların çok azı doğru. içeriğine hiç uygun değil. Poster. Poster. / .... ancak yaratıcı değil.. grubun verdiği cevapların hepsi doğru. özgün ve yaratıcı.. Buradaki her bir devre elemanının adını ilgili boşluklara yazalım.4 puan ‹yi .2 puan Geliştirilmeli . Posterin boyutu... grafik gibi görsel materyallerin tamamı konuyla ilgili.. BÖLÜ M 81 82 . 1. içeriğine uygun değil.4 puan ‹yi ... öğrenmek istediklerimizi ve öğreneceklerimizi kullanarak kendimizi değerlendirmektir. Öğrenme sürecini anlamlı ve sistematik hâle getirmek için çizelgenin birinci bölümündeki soruları üniteye başlamadan önce öğrencilerin cevaplaması istenir. açık ve anlaşılır değil.. Nasıl Geldim?” adlı 2. Poster özgün.. Elektrik enerjisi evlerimize. Grup üyelerinden birkaç kişinin sunumda görevi var..2 puan Geliştirilmeli ... Etkinlik: Nereden. konuyu ve amacını genel anlamda yansıtmakta. Alınan Puan:... Sunumda sorulan sorulara. I. Posterin tamamı alıntı. Posterde. etkinlik yaptırılır. konuyu ve amacını hiç yansıtmamakta.. Cevapları / . konuyu ve amacını tamamen yansıtmakta. s 131 Yaşamımızdaki Elektrik DERECEL‹ PUANLAMA ANAHTARI Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı.2 puan Geliştirilmeli ..3 puan Orta .. etkinlikteki tabloyu öğrencilerin deftere çizmeleri sağlanır.. Görünüm Çok ‹yi .... Aynı zamanda öğrenciler ünite ile ilgili ön bilgilerini hatırlayarak bu ünitede ne öğrenmek istediklerini ve öğrenmek istediklerine nasıl ulaşacaklarını belirlerler.4 puan ‹yi .. Yazılı ve görsel materyallerin çok azı birbiriyle uyumlu... Nereye. Bu anahtar..1 puan Çok ‹yi ..+ + Üniteye Başlad ığımız Tarih: NEREDEN . NEREYE Bu Ünite Neler biliyo Neleri öğren rum? NASIL GELD yle ‹lgili.3 puan Orta ... grubun verdiği cevapların çoğu doğru. açık ve anlaşılır. konuyu ve amacını az yansıtmakta.... Sunumda sorulan sorulara. Poster. neyi. devre elemanlarının sembolleri.. m mek istiyo rum? Öğrenmek istedi ve nasıl öğren klerimi nered en ebilirim? Neler öğren dim? Öğrendikler imi hayat alanında kullanabiliri ımın hangi m? Öğrendikler ilginç buldu imden hangilerini m? Öğrendikler daha farklı imle artık neleri yapabilirim? Öğrendikler hangi sorulaim..1 puan Çok ‹yi . Performans Düzeyi Çok ‹yi . Posterde kullanılan resim. içeriğine uygun.. Posterin görünümü temiz ve düzenli ancak boyutu içeriğine uygun değil.. Posterin görünümü temiz ancak düzenli değil ya da düzenli ancak temiz değil.. Nereye. ısıya ve harekete dönüşür. Daha sonra öğrencilerin ünitenin başında ve sonundaki durumlarını karşılaştırarak.3 puan Orta . grafik gibi görsel materyallerin çoğu konuyla ilgili. / . zihnimde rı oluşturdu? Öğrendiğim hangilerini konulardan daha iyi biliyorum? Öğrendiğim tekrar bakm konulardan hangi lerine am gerek iyor? 131 . Bu dev direk de ne? Ona bağlı olan kablolar ne işe yarıyor? Resimdeki kablolar dikkatimizi çekmiştir. Elektrik enerjisini ışık enerjisine dönüştürür.. Nereye. Daha sonra onlardan öğrendiklerinin farkına varmaları. s 2 82.....1.. özgün ve yaratıcı. şemaları ve görevleri ile ilgili açıklama tahtaya yazılır. bu ünite hakkında bildiklerimizi. 2.. ne kadar öğrendiklerini kontrol etmeleri ve öğrendiklerini hayatla ilişkilendirmeleri amacıyla tablonun ikinci bölümündeki soruları da ünitenin işlenişi sırasında cevaplamaları istenir. Nas›l Geldim? Etkinliğin amacı. Grubun Adı: . Nereye. Sunum Grup üyelerinin hepsinin sunumda görevi var. Sunumda sorulan sorulara.... Posterde kullanılan resim. grafik gibi görsel materyallerin hiçbiri konuyla ilgili değil.4 puan ‹yi . Posterin boyutu.. Devre Elemanı Pil Anahtar Ampul Devre Elemanının Görevi Elektrik enerji kaynağıdır..

1.. sahip midir? 132 • Öğrenciler Neredeler......... 1. Maddeleri... Gaz maddelerin iletkenliği konusuna girilmeyecektir...... evlerindeki veya okullarındaki elektrik prizlerine çeşitli maddeleri sokmamaları ve bu durumun tehlikeleri konusunda uyarılır.4... Peki.. 1. Bunun için ya direkler üstünden ya da yer altından geçen kablolar kullanılır... Bir el fenerindeki anahtar nasıl çalışır? Şekli inceleyerek açıklayalım.. Elektrikli aletleri çalıştırabilmem için de fişlerini prize takmam gerekir............2. Alternatif Etkinlik: El Feneri 132 ...... • Piller dolu ve ampul sağlam olduğuna göre sizce bu el feneri ışık vermekte midir? .......6..... Aşağıdaki resimde görüldüğü gibi şehir cereyanı üreten tesisler genellikle okulumuzdan ve yerleşim bölgelerinden çok uzak yerlerde kurulmuştur. Anahtar bir elektrik devresini açıp kapamaya yarar... Maddelerin elektriksel iletkenlik ve yalıtkanlık özelliklerinin çeşitli amaçlar için kullanıldığını fark eder (FTTÇ-28)... Ön Bilgileri Yoklama ve Merak Uyandırma Aşaması • Anahtar Kavramlar Öğrencilere konu başındaki anahtar kavramlarla ilgili ne bildikleri sorulur. duvarların içinden lambalara... prizlere ve anahtarlara bağlanır....... Nereye Gelecekler? Öğrenciler 4 ve 5.... bir elektrik devresindeki ampulün ışık vermesi için kapalı bir devre olması gerektiğini bilmektedirler.3. elektrik enerjisini iletme bakımından iletken ve yalıtkan maddeler olarak sınıflandırır (BSB-4). Türkçe dersi “Okuma” temel dil becerisi ile ilişkilendirilir......... santrallerde üretilen elektrik enerjisinin sınıfınıza kadar taşınmasıdır..... kazanımı...... Alternatif Etkinlik)” etkinliği yaptırılabilir. Öğrenciler 4 ve 5....... Elektrik enerjisini ileten ve iletmeyen maddelerle ilgili olarak öğrenciler. ‹htiyacımız olan ilk şey..... prizlere nasıl gelir? Bunun için yararlandığımız maddelerin hangi özelliklere sahip olduğunu biliyor muyuz? Sınıfımızdaki elektrik düğmesine bastığımızda lamba ışık verir. 1........ Elektrik enerjisi üretmek üzere kurulan bu tesislere elektrik santrali adı verilir... Her sınıfa ayrılan kablolar... ..7.. • Bu el fenerinde ampulün ışık vermesini sağlayan kapalı devreyi resim üzerinde renkli kalemle dolaşarak çizelim. Sizce..... pil ve bataryalar birer elektrik enerjisi kaynağı olmasına rağmen.... 1.... 1.. 1... 1....... Resme dikkatle bakarak aşağıdaki soruları cevaplayalım.......... elektrik enerjisinin taşındığı bu kablolar hangi elektriksel özelliklere sahip olmalıdır? Acaba sıvılar da bu kablolarla aynı elektriksel özelliklere Evlerimizdeki elektrik kabloları.. bazılarının ise yalıtkan olduğunu fark eder..... basit elektrik devresi kurmasını. sınıftan. Akü.. • Konuya Giriş Öğrencilere konu girişinde yer alan resim inceletilir... Okulumuza ulaşan ana kablolar..... günlük yaşamda çoğunlukla şehir cereyanı kullanılır. öğrenciler sahip oldukları ön bilgiler ile yeni kavramları ilişkilendirerek maddelerin iletkenlik özellikleri hakkında bilgi sahibi olacaklardır. AÇIKLAMALAR Elektrik santralinin yapımından sonra ihtiyacımız olan ikinci şey. sınıfta elektrik devre elemanlarını.. Alternatif Etkinlik: El Feneri Aşağıdaki resimde bir el fenerinin içi görülmektedir......... Ama gazların da iletken veya yalıtkan olabileceği vurgulanmalıdır. Anahtar Kavramlar iletken yalıtkan KAZANIMLAR Anahtara bastığımda ampul ışık verdi.. Metallerin iletken.. her sınıfa daha ince kablolarla dağıtılır..... elektrikli aletleri çalıştıran bu enerji......... elektrik enerjisinin sebep olabileceği tehlikelere karşı korunmada nasıl kullanılabileceğini araştırır (FTTÇ-5).5..1... Bazı sıvı maddelerin iletken... plastiklerin ise yalıtkan olduğunu fark eder.. Maddelerin elektrik enerjisini iletip iletmediklerini test etmek için basit bir elektrik devresi tasarlar ve kurar (BSB-16). Her bölüme bu iki kavramdan birisi yazılır............. • Basit bir elektrik devresinde ampulün ışık vermesi için devrenin kapalı olması gerekir. Öğrencilere konu sonunda bu kavramlara tekrar dönecekleri hatırlatılır. duvarların içinden geçer.. Sınırlamalar 1.... Duvardaki elektrik anahtarını açıp kapatarak bu enerjiyi kontrol edebiliriz... .... Bu lambanın ışık verebilmesi için nelerin gerekli olduğunu düşünelim... Bu etkinlikte öğrencilerden resimde görülen el feneri ampulünün ışık verebilmesi için devresinin kapalı olması gerektiğini bilmeleri beklenmektedir.. elektrik enerjisi kaynağıdır. 1.. Kendisi ve çevresindekilerin güvenliği açısından elektrik çarpmalarına karşı alınması gereken önlemleri listeler (TD-5). Diğer Derslerle İlişkilendirme 1.... Bu konuda.... Defterlerinden bir boş sayfa açarak bu sayfayı ikiye bölmeleri istenir.. Yalıtkan maddelerin...... Anahtar kavramlarla ilgili düşündüklerini listeleyerek birbirlerine düşündüklerini açıklamaları söylenir..... Öğrencilerin konuyla ilgili ön bilgilerini yoklamak amacıyla alternatif olarak “El Feneri (1.Elektrik Enerjisi Nas›l Tafl›n›r? Elektrik Enerjisi Nas›l Tafl›n›r? • Konuya Başlarken 1.. [!] Uyarı Yalıtkan maddelerin bazı durumlarda iletken olabileceği vurgulanır.. Konu girişinde yer alan sorular ile resim arasında ilişkilendirme sağlanır.1. Öğrenciler........ pil sayısını veya ampul sayısını değiştirerek ampullerin parlaklıklarını değiştirebileceklerini öğrenmişlerdi. bunların görevlerini...6..

) Not: Deney sırasında öğrencilere güç kaynağının gerilimini kademeli olarak artırmaları konusunda uyarı yapılmalıdır. Aynı zamanda öğrenciler bilimsel bir deneyin işlem basamaklarını uygulayarak tablo kullanmayı da öğreneceklerdir. Sonuca Varalım • Lambanın ışık verip vermemesi konusundaki tahminlerimizden kaç tanesi doğru çıktı? Tahminlerimizde yanıldığımız maddeler olduysa bunu nasıl açıklarız? • Test uçları arasına bazı maddeler konduğunda lambanın ışık vermesini bazı maddeler konduğunda ise ışık vermemesini nasıl açıklarız? • Katı ve sıvı maddeleri yukarıda keşfettiğimiz elektriksel özelliklerine göre nasıl sınıflandırırız? Test devresi 133 2. Keşif Aşaması 1. Bu özelliklerin neler olduğunun gözlemlenmesi ve incelenmesi amacıyla Ders Kitabı’nda yer alan “Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini İletir?” adlı 1. Açıklama Aşaması İletkenler ve yalıtkanlar hakkında konu işlenirken sınıfa bir kablo. Alternatif Etkinlik: Ampül Işık Verdi. S›v›larla yapt›¤›m›z deneyde bu uçlara elektrot ba¤layal›m. “Araç ve Gereç” listesinde verilenlerin dışında başka malzemeler de kullanılabilir. Elektrik enerjisini ileten maddelerin özelliklerini öğrenmeleri için öğrencilere Ders Kitabı’ndaki “İletkenler ve Yalıtkanlar” başlıklı metin okutulur. Ayrıca bir priz getirilerek kablodan gelen bakır telin priz içindeki metal kısma temas ettiği gösterilebilir. Yumuşak plastiklerin esneme ve bükülebilme özelliğine sahip olduğundan kablolarda kullanım kolaylığı sağladığı söylenir. çivi. “I” numaralı resimde görülen basit elektrik devresindeki pili “II” numaralı resimde su pompası temsil ettiğine göre. Alternatif Etkinlik: Ampul Ifl›k Verdi. Su Çarkı Döndü” adlı 2. • elektrik enerjisini • ampulü • iletken teli temsil eden şekiller hangileridir? NOT: Bu etkinlik üst seviyedeki öğrenciler için uygun olup elektrik akımından bahsedilmemelidir. Basit bir elektrik devresindeki elektrik enerjisinin hareketi suyun borulardaki hareketine benzetilebilir. 133 . Öğrenciler sınıf şartlarına göre küçük gruplara ayrılır. Açık kalan uçları da test uçları olarak adlandıralım. Su Çarkı Döndü Elektrik enerjisinin devredeki hareketi. Kablolarda elektrik enerjisinin taşındığı kısmın metal tel olduğu. Bir devredeki ampulün ışık verebilmesi için kapalı bir devre olması gerektiği söylendikten sonra öğrencilerin bu test devresinin açık uçları “Araç ve Gereç” listesinde bulunan katı ve sıvı maddelerle tamamlanarak ampulün ışık verip vermemesi gözlemlenir. Elektrikli cihazlarda genellikle yalıtkan kaplama olarak sert plastik ve seramik maddeler kullanılırken kablolarda yumuşak plastiklerin tercih edildiği belirtilir. tuzlu su ve alüminyum folyo gibi malzemelerin elektrik enerjisini ilettiği gözlemlenir. • Aşağıdaki gibi bir çizelgeyi defterimize çizerek tahminlerimizi kaydedelim. Etkinlik Gözlemleyelim. Deney sonucunda cam. dışındaki plastik kısmın güvenlik amaçlı olduğu vurgulanır. • Devredeki iki bağlantı kablosunu birbirinden ayırarak devremizi test devresine dönüştürelim. alternatif etkinliği yaptırılabilir. • Devrenin test uçlar›n› yanda belirtti¤imiz kat›lar ve beherglas içerisine koydu¤umuz s›v›larla temasa getirip lamban›n ışık verip vermediğini gözlemleyelim. Bu etkinlikte amaç. Bu etkinlikle bazı maddelerin elektrik enerjisini ilettiği. Etkinliğin “Sonuca Varalım” kısmındaki sorularla ilgili tartışma ortamı oluşturulur. saf su ve şekerli suyun elektrik enerjisini iletmediği. etkinlik yaptırılır. bazı maddelerin ise iletmediği sonucuna varılır. Bir devredeki elektrik enerjisinin hareketini anlamak için alternatif olarak “Ampul Işık Verdi. Madde Plastik ataş Alüminyum folyo Çivi Cam Saf su Tuzlu su fiekerli su Sirke Tahminimiz Ampul ışık verdi Ampul ışık vermedi Konu girişinde yer alan metin okutularak günlük yaşantıda kullandığımız şehir elektriğinin üretildiği yerden evlerimize kablolar vasıtasıyla ulaştığı sezdirilir. katı ve sıvı maddelerin elektriksel iletkenliklerinin gözlemlenmesidir. suyun borulardaki hareketine benzetilerek modellenebilir. sirke. Elektrik enerjisi taşıyan bu kabloların hangi özellikleri taşıması gerektiği sorgulatılır. • Gözlemlerimizi çizelgeye kaydedelim.1. Su Çark› Döndü pompa I II 2. Bu malzemelerden yararlanarak öncelikle her bir grubun bir test devresi kurması istenir. ‹nceleyelim Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini ‹letir? Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ tuzlu su ◆ alüminyum folyo ◆ dört adet beherglas ◆ cam ◆ saf su 9 V’lik ◆ güç kayna¤› (veya pil) ◆ ampul (6 V) ◆ duy ◆ krokodilli bağlantı kabloları ◆ sirke ◆ şekerli su ◆ plastik ataş ◆ çivi rot ◆ iki adet bak›r elekt Elektrik enerjisini iletir Bunları Yapalım • Devre elemanlarını kullanarak basit bir elektrik devresi oluşturup ampulün ışık vermesini sağlayalım. • Bu test uçlarını değişik katılara temas ettirdiğimizde veya beherglas içine koyduğumuz değişik sıvılara daldırdığımızda ampulün ışık verip vermeyeceğini tahmin edelim. Bu test devresindeki ampulün neden ışık vermediği sorularak beyin fırtınası yaptırılabilir. Kablonun plastik kısmı soyularak içindeki bakır tel gösterilebilir. plastik ataş. fiş ve priz getirilebilir. Etkinlik: Hangi Maddeler Elektrik Enerjisini ‹letir? (Önerilen Süre: 20 dk.

......Etkinlik :: ‹letken mi................. • Münazara bitiminde ulaştığımız sonucu aşağıdaki boşluğa yazalım......... Çünkü elektrik enerjisini iletmez.................................... 5............................................ s 134 Yaşamımızdaki Elektrik 3..................... Bulduğumuz iletken ve yalıtkan maddelerin isimlerini ilgili boşluklara yazalım................. ..... seramik ya da cam yalıtkanlarla dev direklerden yalıtılır..... • Sınıfımızdaki diğer öğrenciler de seyirciler olarak soracağı sorular ya da yapacağı katkılarla bu grupları desteklesinler...................... 10 83 84 134 . Aşağıdaki kelime avı oyunu içinde üç iletken.................................................. ........... Çünkü.............. Aşama Aşağıdaki maddelerden hangilerinin iletken...............elektrik enerjisini iletmez........ ........... .......................... Münazara sonucu değerlendirilir........................... Maddeler Bakır Kuru tahta Alüminyum folyo Kâğıt Kurşun kalem ucu Silgi Cam Demir ‹letken Yalıtkan Neden? Çünkü elektrik enerjisini iletir................ ........................................................................... .... Kutucuk numaralarını kullanarak aşağıdaki soruları cevaplayalım.......................... 6..................................... Burada kablonun dışı ile içinin birbirinden farklı olduğu görülmektedir.......... Elektrik enerjisini bakırın yanında demir............ etkinlik yaptırılır................................. Çünkü elektrik enerjisini iletir.... ................. 12 .................................................... cam.. 3 83.... Çünkü elektrik enerjisini iletir.......... Duvardaki prizden gelen elektrik enerjisinin............... Buna karşılık kabloların dışındaki plastik kılıf ve prizlerde kullanılan seramik gibi maddeler ise elektrik enerjisini kolaylıkla iletmez....... Bu maddelerin isimlerini bulmaya ne dersiniz! Bunun için bulmacaya soldan sağa ve yukarıdan aşağıya bakalım................ Etkinlikte devrenin açık olan test uçlarına plastik ataş ve cam gibi bazı maddeler yerleştirilerek devre tamamlandığı hâlde ampul ışık vermedi.......................... Elektrik enerjisi iletiminde genellikle bakır ya da alüminyum metali kullanılmasının.............................................. b) Yukarıdaki kutucukların hangilerinde yalıtkan maddeler verilmiştir? ... .... fiekildeki masa lambası kablosunun iç kısmında iyi bir iletken olan bakır tel kullanılmıştır............ Bu da göstermektedir ki elektrik devrelerinde kullanacağımız her madde ampulün ışık vermesini sağlamaz..... Gruplarımız aşağıda verilen münazara konusunun tercih ettikleri yönünü savunsunlar...... .... Münazara Konusu: “ Yaşamımızı kolaylaştıran elektrik enerjisinin kullanılabilir hâle getirilmesinde iletken maddeler mi yoksa yalıtkan maddeler mi daha önemlidir? ” SONUÇ: ........... Bu bulgulara göre bazı maddelerin elektrik enerjisini ilettiğini bazılarının da iletmediğini söyleriz.............. 5 6 7 8 9 10 11 12 a) Yukarıdaki kutucukların hangilerinde iletken maddeler verilmiştir? 2................................................... Yalıtkanlar ....... Bu metal tel olmasaydı............................. ............Etkinlik :: Münazaraya Var m›s›n›z? 4 Etkinlik • Sınıfımızda dörder kişiden oluşan iletkenler ve yalıtkanlar grubu oluşturalım..... Kablonun içinin metal tel olduğunu günlük tecrübelerimizden de biliriz..... kablo yardımıyla ampule nasıl ulaştığını biliyor musunuz? Bu soruya cevap verebilmek için resimdeki masa lambasının kablosuna bakalım............. Etkinlik: Kelime Avı Bu etkinlikteki amaç........... demir ............... Metaller gibi üzerinden elektrik enerjisinin geçişine izin veren maddeler iletken olarak adlandırılır....................... ampul anında ışık verir.......... Bu yüzden metallerin genellikle iyi birer iletken olduklarını söyleriz................................... Çünkü elektrik enerjisini iletir.......... Yal›tkan m›? 5 Etkinlik Numaralandırılmış kutucuklarda bazı maddeler verilmiştir....... alüminyum... ancak test uçlarına belli maddeleri koyduğumuz zaman ışık verir.............................................................. 1 2 3 4 X X X X X X X X Çünkü elektrik enerjisini iletmez........ 3... ............ hangilerinin yalıtkan olduğunu bulal›m... plastik ...... bakır ya da alüminyum metalinin çok iyi bir iletken olmasının yanında kolay işlenebilir özellikte olmasından kaynaklandığı vurgulanır.................... 4..................................................................... Sizce......................... çoğunlukla alüminyumdur......... kâğıt........... Öğrenciler bulmacadaki iletken ve yalıtkan maddeleri bularak bu maddelerin neden iletken ya da yalıtkan olduğunu açıklarlar.................................................................. Çevrelerinden iletken ve yalıtkan maddelere örnekler verebilirler.................... sadece dışındaki plastik kılıf ampulün ışık vermesini sağlar mıyd›? “Hangi Maddeler Elekrik Enerjisini ‹letir?” etkinliğinde gözlemlediğimiz gibi ampul....... 8....................... bulmacada saklı olan iletken ve yalıtkan maddelerin bulunmasıdır...... P O R S E L E N D L I K T K ‹ R L Ğ E E B E A C A M C I M S A T L P L A S T ‹ K K A Ğ I T S R A R O I L T S I Ğ ‹ K L P R S E R N E L P I U 4...................... 11............................................................... ...................... 5... ................... s ? Elektrik santrallerinde üretilen elektrik enerjisini yerleşim yerlerine taşıyan hatlarda kullanılan iletken teller.... Elektrik enerjisini iletmeyen bu tür maddeler yalıtkan olarak adlandırılır.... Çünkü elektrik enerjisini iletmez............................. . ..................................................................... 7..................Öğrencilere........ Hafif ve ucuz olduğu için tercih edilen alüminyum teller............. karşılarındaki kutucuklara “X” işareti koyarak nedenini açıklayalım...... Aşama ‹letken nedir? Yalıtkan nedir? Açıklayalım.................................. 9.................. Buna karşılık aynı test uçlarına çivi ve alüminyum folyo gibi maddeler yerleştirildiğinde ise ampul ışık verdi..... 4 84.... ................. ‹letkenler bakır....................................... altın...... iletken tellerde demir gibi metallerin neden kullanılmadığı sorularak tartışma ortamı oluşturulur............... altın ve gümüş gibi diğer metaller de iletir........................ 3................................. dört yalıtkan maddenin isimleri gizlenmiştir............... elektrik enerjisinin taşınmasında kullanılan teller hangi maddelerden yapılır? İletkenler ve Yalıtkanlar Elektrik anahtarına bastığımızda.... II................... ......................................... ...... Etkinlik : Kelime Av› I.... porselen.................................................................................... 1...................................... Bunları Biliyor muydunuz Öğrencilerin öğrendikleri bilgileri pekiştirmeleri amacıyla Çalışma Kitabı’ndaki “Kelime Avı” adlı 3..............

... ‹htiyaçlarım: ........... fakat uygun şartlar sağlandığında iletken hâle gelebildiğinden bahsedilebilir.................................................. Bu tellerin iletken olduğu ve bu tellerin direklere temas eden kısımlarında cam........... Acaba Gazlar da İletken midir? Fırtınalı bir günde...................................... Bunun nedeni............. Burada havanın yalıtkan olduğu ancak belli durumlarda iletken hâle gelebileceği vurgulanır..................................... Günlük yaşantıda iletken ve yalıtkan maddelerden nasıl yararlanıldığını öğrenen öğrencilerin bu maddelerin hayatımızda çok önemli bir yere sahip olduğunu kavramaları için Çalışma Kitabı’ndaki “Münazaraya Var mısınız?” adlı 4...... saf su ve şekerli suya daldırıldığında ışık vermez........................... Sanırım bu uygun bir test olacak.....................................................’’ 84.................................................. Sıvılarla katıların iletkenliğini ve yalıtkanlığını öğrenen öğrencilerin genel bir pekiştirme yapmalarını sağlamak için Çalışma Kitabı’ndaki “İletken mi................ Etkinlik ::Problem Çözme 6................................... 5 Genişletme Aşaması Öğrencilere şehir cereyanının.............. seramik gibi yalıtkan maddeler kullanıldığı kitaplarındaki fotoğraftan da yararlanılarak vurgulanmalıdır...................... Katı ve sıvıların iletkenlik özelliklerini öğrenen öğrenciler............ Oyuncular soyunma odasından çıkıp otomobillere giderken olay oldu.... Bu olayın nedenini hiç düşündünüz mü? Bir elektrik enerjisi boşalması olan yıldırım ve şimşek....... ....... Buraya giden elektrik kabloları.. ................................. Çünkü tuzlu su ve sirke elektrik enerjisini iletir................. Bu seviyede sadece gazların normal şartlarda yalıtkan olduğu................. 135 Yaşamımızdaki Elektrik 6........................A muhabirine olayı şöyle anlattı: “Benim takımım da turnuvada oynadığı için maçı izliyordum... yangının büyümesine ve yeni yangınlara sebep olabilir............ Yalıtkan mı? Bu etkinlikle öğrencilerin dikkatleri günlük hayatta kullandığımız iletken ve yalıtkan maddelere çekilir...... Yapacağım işlemde bunları değiştirmem gerekmez: ............... Buna örnek olarak yıldırım ve şimşek olayları gösterilir............................................................... s ‹tfaiyeciler...... Ama iş işten geçmişti....... Çünkü: ................................ Yapacağım işlemde bunları değiştirmeliyim: .................... elektrik kaçağı sonucunda meydana gelen yangınlara müdahale etmeden önce elektrik şalterini kapatırlar....................... s Yukarıdaki gazete haberine göre ıslak ortamların kuru ortamlardan daha riskli olduğunu söyleyebilir miyiz? Bunları Biliyor muydunuz ? 6 85.................. şekerli su ve saf su ise iletmez.. ..... Elektrik yangınlarını şalteri kapatmadan suyla söndürmeye çalışmak....... A........................................................... gaz hâlindeki maddelerin iletkenliği konusunu da düşünebilirler...... Bu amaçla “Acaba Gazlar da İletken midir?” başlıklı metin okunur................... elektrik santrali adı verilen tesislerde üretildiği ve bu tesislerden evlerimize........ yağmurla oluşan su birikintisine temas eden kopmuş elektrik telleri faciaya neden oldu..... ........................ Yalıtkan sıvılar yüksek elektrik enerjisinin etkisiyle iletkenlik kazanır....... Edinilen bilgiye göre............... Olayda........ Bu nedenle öğrenciler yüksek gerilim hatlarından uzak durmaları konusunda uyarılmalıdır............ Kâğıthane’ de bir spor tesisinde oynanan amatör küme maçında.... elektrik çarpması sonucu 4 kişi hayatını kaybetti............ halı saha ile toprak sahanın arasındaki bir su birikintisine değmiş.Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? Yaşamımızdaki Elektrik Etkinlikte devrenin test uçları sırasıyla tuzlu su ve sirkeye daldırıldığında ampul ışık verirken........................................... Münazara sonunda sınıfın çoğunluğu tarafından kabul gören teze ilişkin öğrencilerin kişisel görüşlerini etkinlikteki ilgili yere yazmaları istenir. 2 çocuk da çeşitli yerlerinden yaralandı..................... etkinlik yaptırılır. Çığlıkları duydum ve durumu anlayıp hemen koşarak şalteri indirdim................ Ancak yalıtkan sıvıların da belirli şartlar altında iletken hâle gelebileceğini unutmamak gerekir........... okullarımıza.............. normalde yalıtkan olan havanın iletkenlik kazanması sonucu meydana gelir.......... Bu yüzden elektrikli aletlerin sıvılardan uzak tutulması gerekir......... Çalışma Kitabı’ndaki “Kelime Avı” adlı 3................. iş yerlerimize kadar iletken teller vasıtasıyla taşındığı vurgulanmalıdır.................... Metnin resmi inceletilebilir ve bir gaz olan havanın özel şartlarda iletken hale geçtiği söylenebilir......................................................... Bu kabloların çıplak ucu..... 4...... suyun elektrik enerjisini iletmesidir........................ Aydınlatmada kullanılan floresan lambaların ve reklam tabelalarında kullanılan neon lambaların gazların özel koşullarda iletkenlik kazanmasının bir sonucu olarak ışık verdikleri vurgulanır.. Planlama Basamakları Problem: ............ Etkinlik Bir cismin iletken ya da yalıtkan olduğunu anlamak için hangi işlemleri yaparız? Nasıl bir test devresi kurmalıyım? ‹htiyacım olan devre elemanları nelerdir? Yapacağım plan için bana yardım eder misin? 5.... Bu tür yangınları söndürmede içerisinde hazır kimyasal söndürücülerin bulunduğu yangın söndürme tüplerinden faydalanılmalıdır.............................. Etkinlik: ‹letken mi........................ etkinlik yaptırılır.......... Yalıtkan mı?” adlı 5. “Bunları Biliyor muydunuz?” metni okutularak açıklanır........................................................................... top oynayan 3 çocuk ve antrenörleri hayatını kaybederken... Etkinlik: Münazaraya Var mısınız? Sınıfta üye sayısı 4 olan iki grup oluşturulur ve her gruptan birer sözcü seçilir.. Onların bu kavramlarla ilgili bilgilerini genişletmek için elektrik enerjisinin kullanım alanlarına ulaşmasında iletken ve yalıtkan maddelerin nasıl kullanıldığı.................... Görgü tanığı. 85 Sonuca ulaşmak için ne yapmalıyım? Öğrencilerden gelen cevaplar değerlendirilir................. 135 ............. ................................................. etkinliği tamamlayan öğrenciler iletkenlik ve yalıtkanlığın ne olduğunu öğrenmiş olurlar...................... Yapacağım plan: .............................. Öğrencilerin ilgisini çekmek için “Benjamin Franklin Çok Şanslıydı” metni okutulur......... soyunma odasından geçip halı sahaya uzanıyor........ Maçın oynandığı toprak sahanın yanında yapımı süren ve korkuluklarında elektrik kaynağı yapılan bir halı saha var.... Gruplardan biri yaşamımızı kolaylaştıran elektrik enerjisinin kullanılabilir hâle getirilmesinde iletkenlerin daha önemli olduğunu savunurken diğer grup yalıtkanların daha önemli olduğunu savunur.............. Kâğıthane’ deki bir spor tesisinde 12–16 yaşlarındaki gençlerden oluşan amatör küme maçı sırasında. bir anda etrafımızın aydınlandığına ve ardından gelen gök gürültüsüne tanık olmuşuzdur..... Yağmurla gelen facia! Sağanak yağış İstanbul’da can kayıplarına neden oldu............ Öğrenciler çevrelerinde bu hava hatlarını görmektedirler........

3............ öğrencilerin öğrendikleri bilgileri kullanarak gazete kupüründe verilen durumla ilgili yanlışları balığın üst kısmına... Üzerinden elektrik enerjisi geçen çok sayıda tel ve düzenekten oluşan elektrikli ev aletleri yapılan yalıtım sayesinde güvenli biçimde kullanılır.... 6.... resim : ................... Yalıtkanlar Sizi Korusun Acaba kullandığımız El feneri........ Bu etkinlik......... Öğrencilerin elektrik enerjisinden korunma yollarını gösteren bir poster ya da afiş hazırlamaları istenebilir..................... 6... Hazırlanalım Burada amaç...... televizyon ve buzdolabı gibi şehir cereyanı ile çalışan birçok alet için aynı şeyi söyleyemeyiz.......................... Ancak günlük hayatta kullandığımız ütü........ Aşağıda numaralandırılmış resimlerde.................. sayfasındaki güvenlik önlemlerin yazılı olduğu uyarılar gözden geçirilir................... priz ve elektrik anahtarı gibi araçların elektrik yalıtımı da aynı maddelerle sağlanır. resim : ............... uzaktan kubirçok elektrikli manda cihazı ve kasetçalar alet neden yalıtkanla gibi birçok alet pil ile çalışır................... bazı hatalı kullanım ve davranışlar verilmiştir............. Bozulmuş prizler yenileri ile değiştirilmelidir..... priz ve değişik elektrikli aletler getirilerek bu aletlerin yalıtkan kısımları ve nasıl yalıtıldıkları gösterilebilir.. etkinlik yaptırılır.. etkinlik yaptırılır......... resim : .... etkinlik yaptırılarak öğrencilerin elektrik enerjisinin tehlikelerine karşı alınması gereken önlemleri kavramaları sağlanır...... Herhangi bir elektrikli aletin fişini bu maddelerle yalıtılmış kılıfından tutarak prize takarız. sayfasında yer almaktadır... sınıf fen ve teknoloji dersinde öğrendikleri elektrik güvenliği konusu pekiştirilir....... Böylece öğrencilerin 4..... Araştıralım.. duy........... 136 7......... Etkinlik: Hatalar› Düzeltelim Bu etkinlikte öğrencilerden altı hatalı davranışı bulup bu davranışların doğrusunu yazmaları istenmektedir.......... Nitekim Franklin’den sonra aynı deneyi Avrupa’da tekrarlayan üç bilim insanından biri hayatını kaybetti....... Nemli ortamlarda elektrikli cihazlar kullanılmamalıdır....... gazların özel koşullarda iletkenlik kazanmasından yararlanılarak yapılmıştır. bakalit ve kauçuktur...................... bir maddenin iletken mi yoksa yalıtkan mı olduğunu anlamak ve bilimsel bir problemin çözümünde izlenecek basamakların öğrencilere fark ettirilmesini amaçlamaktadır............... 1 2 3 4 5 6 8. porselen... yıldırımın bir elektrik enerjisi boşalması olduğunu gösterdi...................... Yalıtım amacıyla en çok kullanılan maddeler........................ Bu önlemlerden birisi de yalıtımdır.. Bu çok tehlikeli bir deneydi.............. 86 Yıpranmış kablolar yenileri ile değiştirilmelidir........... Elektrik enerjisinin günlük yaşantıda çok önemli bir yere sahip olmasının yanında tehlikelerinden de bahsedilmelidir. 4..... kaplıdır? Piller düşük elektrik enerjili olduğundan bizim için tehlike oluşturmaz.. resim : ..................... Her yıl birçok kişinin elektrik çarpmaları sonucu öldüğü veya sakat kaldığı vurgulanır. Çünkü ıslak ip elektrik enerjisini iletip kendisini çarpabilirdi....... Öğrenci problemini çözmek için bir plan yapmalıdır......... Etkinlik : Hatalar› Düzeltelim Elektrik enerjisini kullanırken hatalı veya dikkatsiz davranmak üzücü sonuçlar doğurabilir.. Elektrik kablolarının yanında yanıcı ve ısıtıcı cihazlar kullanılmamalıdır. Etkinlikte.......... Öğrencilerin hazırladıkları araştırma ödevi değerlendirildikten sonra kendilerine tekrar verilerek ve arkadaşlarıyla bu ödevleri paylaşmaları istenebilir...... Çalışma Kitabı’ndaki “Hataları Düzeltelim” adlı 7... ampül değiştirirken.... öğrencilerin evlerinde ve çevrelerinde gördükleri elektrikli ev aletlerini ve bunların tamirini yapan kişilerin araç gereçlerini gözlemleyerek bunların yalıtım biçimlerini araştırmalarıdır..... 1752 yılında.. plastik............................. yapılan yanlışlıkları giderecek çözüm önerilerini ise balığın alt kısmına yazmalarını sağlamaktır.. Her bir durumda yapılan hatayı görüp buradaki davranışın doğrusunu ilgili numaranın karşısına yazalım...................... devrede elektrik enerjisi olmamalıdır.... 1...... 5. Sınıfa fiş....... 1706 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde doğdu.. Elektrik güvenliği konusunda Çalışma Kitabı’ndaki “Balık Kılçığı” adlı 8........ Benjamin Franklin Çok fianslıydı Benjamin Franklin.... Aydınlatmada kullanılan floresan lambalar ve reklam tabelalar›nda kullanılan neon lambalar........ Bu nedenle elektrikli aletleri kullanırken çok dikkatli olunması gerektiği hatırlatılır ve Ders Kitabı’nın 137....... Ayrıca farklı amaçlar için üretilmiş kablolar da getirilebilir................................................. Onun fikirleri günümüzde bile kullanılan birçok icada ilham kaynağı oldu............... öğrencilerden planlama basamaklarını doldurmaları istenir...... Etkinlik: Problem Çözme Bu etkinlik Öğretmen Kılavuz Kitabı’nın 135.. Fırtınalı bir havada ucuna metal anahtar bağladığı bir uçurtmanın yükselmesini sağlayarak yıldırım çarpması sonucu anahtardan kıvılcımlar çıktığını gözledi........................... resim : ...Öğrencilerin iletkenlik ve yalıtkanlık konusuyla ilgili yeni öğrendikleri bilgilerle bir problem durumunu çözebilmeleri için Çalışma Kitabı’ndaki “Problem Çözme” adlı 6...... Bir prize birden fazla fiş sokulmamalıdır..... 7...... Bu kabloların neden farklı teknik ve malzemelerle yalıtılmış oldukları ve nerelerde kullanıldıkları tartışılabilir........... Etkinlik: Bal›k K›l盤› Bu etkinlikte amaç................... 136 ......... 2................... Elektrikli cihazları tamir ederken....................... Yine duy..... Benjamin Franklin gerçekten çok şanslıydı. Elektrik olaylarını ayrıntılı olarak inceleyen ilk bilim insanıdır.. Yüksek enerjili şehir cereyanı ile çalışan aletlerin kullanımı sırasında doğabilecek tehlikeleri engellemek için bazı güvenlik önlemleri alınır.... resim : ........... Problem çözme yönteminin birçok yolu vardır..

..................... Evlerimizde kullandığımız su iletkendir.............................. ninesinin herhangi bir yalıtkan malzeme kullanmadan kurtarmaya çalışması Elektrik enerji hattının bahçeden geçmesi Notlarım ve Düşüncelerim ........ kullanılan yerin özelliği ve ilettikleri enerji miktarına bağlı olarak farklı teknik ve malzemelerle yalıtılır.............................................. Elektrik iletim hatlarından uzak duralım.... Bir sonraki ders için “İletkeni Değiştir Ampulün Parlaklığı Değişsin” konusunun okunması tavsiye edilir................................ Elektrik çarpması.... Çamaşır telinin elektrik direğine bağlanması Torunun........ Yaşanmış bir olaydan alınan yandaki gazete küpüründe faciaya davetiye çıkaran bazı hatalar›n yapıld›¤› anlafl›lmaktad›r............. Diğer öğrencilerin de bu doğrultuda kendilerinde bulunan eksiklileri gidermeleri istenir....................... Alüminyum ve bakır iyi iletkenlik özelliği göstermesinin yanında kolay bükülebilir ve hafif olması nedeniyle iletken tel yapımında tercih edilir.......... Bu fişin iletken ve yalıtkan kısımlarını belirleyelim... 8 87........... ...... Yandaki resimde açık durumda bir elektrik fişi görülmektedir............................................................... Yaşamımızdaki Elektrik 8............ Yazılan özetlerden birkaçı okutularak dönüt verilir. Islak elle elektrik prizlerine dokunduğumuzda elimizdeki su damlacıklarının iletken tele ulaşması durumunda çarpılma riskimiz vardır............................................................... 1....... Yararlı olan elektrik enerjisinin bizim ve çevremizdekilerin güvenliğini tehdit etmemesi için aşağıdaki kurallara uymayı alışkanlık haline getirmeliyiz........ Takılması hâlinde kablolar aşırı derecede ısınıp yangına neden olabilir............ ... Elektrikli aletlerde ve elektrik kablolarında başvurduğumuz bunca yalıtım önlemlerine rağmen enerjinin yanlış kullanımından dolayı bazı elektrik kazalarının yaşandığını zaman zaman duyarız...... Onu kurtarmaya gelen bilinçsiz torunun akibeti de aynı olunca oğlu eline geçirdiği kuru tahta parçasıyla faciayı önledi. ................................................ Islak elle elektrik prizlerine dokunmak neden tehlikelidir? 3............................ kavramların doğruluğunu kontrol ederler...... bu hatalar› giderecek çözüm önerilerimizi de alt kutucuklara yazalım...... s Yıpranmış kabloları.............. ........ Yakınlarında uçurtma uçurmayalım ve çeşitli nedenlerle koparak sarkan tellere yaklaşmayalım............... Ayrıca altın ve gümüş gibi diğer iletken metallere göre ucuzdur............. çünkü yıldırım çarpabilir....... Verilen cevaplardaki eksik ve yanlışların giderilmesi için öğrenciler Ders Kitabı’ndaki ilgili sayfalara yönlendirilir................................................................. az daha yaşlı kadının hayatına mal oluyordu. oyun oynanmamalı . üzerinden elektrik enerjisi geçen bir iletkenle arada bir yalıtkan olmadan doğrudan temas edilmesi durumda meydana gelir........................................................... Elektrik enerjisi prizlerine............... Bir elektrik prizine aynı anda birden fazla fiş takmayalım......... .... Yapılan bu hataları balık kılçığının üstünde verilen kutucuklara... • “Kendimizi Değerlendirelim” Sorularının Cevapları 1............................ elektrik fişlerinden başka hiçbir şey sokmayalım................. 3....................Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır? Yaşamımızdaki Elektrik Değerlendirme Aşaması • “Kendimizi Değerlendirelim” Soruları Öğrencilerin kendilerini değerlendirmeleri için konu bitimindeki soruların cevaplarını defterlerine yazmaları sağlanır................................ Elektrik enerjisine kapılan kişiler mutlaka iyi bir yalıtkan ile kurtarılmalı Çamaşır teli kesinlikle elektrik direklerine bağlanmamalı Elektrik direklerinin yanında bulunulmamalı............ kırık fiş ve prizleri kullanmayalım....... Etkinlik : Bal›k K›l盤› B‹L‹NÇS‹ZL‹K AZ DAHA ‹K‹ CAN ALIYORDU ! Bahçedeki elektirik direğine bağlanmış olan çamaşır teli............ Banyo ve buna benzer ıslak ortamlarda elektrikli aletleri kullanmaktan kaçınalım... Bir metal çubukla prizden elektrik enerjisini kablodaki iletken tele iletir.......................... Fişin güvenli kullanımı için iletken ve yalıtkan kısımların önemini açıklayalım........Elektrik enerjisinin iletilmesini sağlar.............................. Yaşlı kadın yıkadığı çamaşır ları yağmurun dinmesiyle tele asarken elektrik enerjisine kapıldı........ Fırtınalı ve yağmurlu havalarda ağaç altında durmayalım. Fişin dış kısmı plastik yalıtkandır ve onu tuttuğumuzda çarpılmamızı önler..... 2....................................... Elektrik kablolarında neden genellikle bakır ya da alüminyum teller kullanılır? 2........................................................................ • Bir sonraki konuya geçmeden önce yalıtkan maddelerin hangi amaçlarla nasıl kullanıldıkları konusunda öğrencilerin çevrelerini gözlemlemeleri istenir. s fiEH‹R CEREYANI ‹LE DENEY YAPMAYALIM! Kendimizi De¤erlendirelim Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım.. Ellerimiz ıslak iken elektrikli aletlerden uzak duralım.......... Bu gözlemlerini bir sonraki konuya başlamadan önce sınıfta sunacakları söylenir.................................... Konu Biterken • Öğrencilerden katıların ve sıvıların iletkenlik ve yalıtkanlık özellikleriyle ilgili neler öğrendiklerini kendi cümleleriyle defterine yazmaları istenir................. 137 ............ Bu yüzden elektrikli araçlarda kullanılan yalıtkan ile elektrik enerjisinin vücudumuz üzerinden toprağa geçmesi ve bunun sonucunda doğabilecek ölümcül kazalar da önlenmiş olur............. • Öğrenciler defterlerine yazdıkları anahtar kavramlara dönerek.... 87 ..... açık alanda oynamayalım ve suda yüzmeyelim............................. ................................................. 137 Kablonun içi iletkendir.................................... Bu sorulara aşağıdaki cevapların verilmesi beklenmektedir........ Bunları Biliyor muydunuz ? 7 Yukarıdaki resimlerde görüldüğü gibi kablolar... elektrik kaçağın dan dolayı............. 86.........

Öğrencilere konu sonunda bu kavramlara tekrar dönecekleri hatırlatılır.8. Acaba ampul parlaklığını değiştiren başka faktörler de var mıydı? KAZANIMLAR 2. dik kesit alanı ve cinsinin değiştirilmesiyle değişebileceğini deneyerek fark eder (BSB-13. Çok Parlak 1. dik kesit alanına ve cinsine göre değiştiği sonucuna varır (BSB-31). • Değişkenlerimizi ve tahminlerimizi örneği aşağıda verilen çizelgeye kaydedelim. Burada sadece birim olarak verilecektir. Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdikleri zorluğu “direnç” olarak ifade eder. 2. Direnç kavramı elektrik enerjisi iletiminden yola çıkılarak izah edilecektir. 2.9. Ampulün Parlakl›¤› De¤iflsin • Konuya Başlarken 2.‹letkeni Değiştir. bir kısmım›z iletkenin dik kesit alanına (kalınlığına). Yalıtkanların direncinin iletkenlere göre çok daha büyük olduğunu ifade eder. Bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının. • Konuya Giriş Öğrencilerden konu girişindeki resmi incelemeleri istenir. sınıfta verilecektir. 2. Aşağıdaki el fenerlerinde kullanılan pil ve ampuller özdeştir. aynı cins teller (nikel-krom) ◆ uzunlukları aynı. devre elemanlarını.5 V) ◆ ampul (1.2. Bir elektrik devresindeki ampulün parlaklığının nelere bağlı olduğunu tahmin eder. dik kesit alanları farklı. İletkenlerde elektrik enerjisinin iletimi ile ilgili olarak öğrenciler.5. 2. devredeki iletkenin uzunluğu.7. 31). sınıfta verilecektir. Ampulün Parlaklığı Değişsin ‹letkeni De¤ifltir. Alternatif Etkinlik: Pil Say›s› ve‹liflki Parlakl›¤› Aras›ndaki • Öğrenciler Neredeler Nereye Gelecekler? Öğrenciler daha önceden basit elektrik devresi kurmayı. 2. • Gruplardan bir kısmım›z ampulün parlaklığının iletkenin uzunluğuna. Acaba elektrik enerjisi iletiminde neden alüminyum ve bakır teller tercih ediliyordu? Mert bunları düşünürken fen ve teknoloji dersinde öğrendikleri aklına geldi. grup 2. 14. Fener Parlak Az Parlak 138 . Anahtar Kavram direnç Mert yaz tatilinde ailesiyle büyükanne ve büyükbabasının köyüne gitmişti. .3. ‹nceleyelim Ampulün Parlaklığını Değiştirmenin Birkaç Yolu Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ pil (1.10. Devredeki ampulün parlaklığını değiştirebilmek için basit bir reosta modeli tasarlar ve yapar (FTTÇ-5). 2. 2.6. 2. Bir boş sayfa açarak bu sayfaya anahtar kavramla ilgili düşündüklerini listelemeleri ve geri kalan zamanda birbirleriyle düşüncelerini paylaşmaları söylenir. fiehre elektrik taşıyan tellerin alüminyumdan yapıldığını biliyordu. Büyükbabası yeni yaptırdığı evin duvarlarını ördürmüş. [!] Uyarı Öğrencilere dik kesit alanının ne demek olduğu açıklanır. Grup ad› De¤ifltirilen de¤iflken Sabit tutulan de¤iflken Tahminimiz Gözlemimiz Sonuç 1. 31). kalınlığını) ampulün ışık şiddetini değiştirmeyi. Direncin değerinin artması veya azalmasının ampulün parlaklığını nasıl değiştirdiğini deneyerek keşfeder (BSB-30. 2.Elektrik devrelerinde kullanılan tellerin boyu ya da kalınlıkları değişirse ampulün parlaklığı değişir mi? gibi sorularla konuya giriş yapılır. sıra elektrik tesisatının döşenmesine gelmişti. aynı cins teller (nikel-krom) dik ◆ 1 m uzunluğunda kesit alanları aynı olan ir ve bakır teller dem Bunları Yapalım • Ampulün parlaklığını etkileyen faktörleri belirlemek için beşer kişilik gruplar oluşturalım. Öğrendiklerine göre bir devredeki ampulün parlaklığı kullanılan pil ve ampul sayısına göre değişiyordu.5 V) ◆ duy ◆ bağlantı kabloları ◆ kalınlığı aynı. 2. 2.1. 2. • Gözlemlerimizi tahminlerimizle karşılaştırarak ampulün parlaklığının iletkenin boyuna. • Tasarladığımız devrelerin şemalarını defterimize çizelim. Fener 4. Etkinlik Gözlemleyelim. Bir iletkenin direncinin uzunluğuna. uzunlukları farklı. bir kısmım›z da iletkenin cinsine bağlı olup olmadığını test edecek bir devre tasarlayal›m.11. Ön Bilgileri Yoklama ve Merak Uyandırma Aşaması • Anahtar Kavram Öğrencilere anahtar kavram ile ilgili ne bildikleri sorulur. grup Sonuca Varalım • ‹letken telin uzunluğu. sınıfta verilecektir. Buna göre ampullerin parlaklıklarıyla ilgili düşüncelerinizi çizelgeye “X” işareti koyarak kaydediniz.4. grup 3. Fener 3. Bir iletkenin direncini ölçer ve birimini belirtir.8 Ohm yasasının ispatı 7. Ampulün de bir iletken telden oluştuğunu ve bir direncinin olduğunu fark eder. Mert elektrikçinin çalışmasını dikkatle gözlemlerken kullanılan kabloların değişik renklerde olduğunu ancak hepsinin içinde bakır tel bulunduğunu fark etmişti. Sınırlamalar Elektrik akımı kavramı 7. dik kesit alanına ve cinsine bağlı olup olmadığıyla ilgili bir yargıya varalım.Elektrik devrelerinde genellikle bakır tel kullanılmasının sebebi nedir? . pil sayısını ya da ampul sayısını değiştirerek ampulün ışık şiddetini değiştirmeyi bilmektedirler. boyunu. Bu konuda ise devredeki iletken teli değiştirerek (cinsini. 15. Devre elemanlarının iki uçlu olduğunu gözlemler ve her birinin belirli bir direnci olduğunu ifade eder. Fener 2.Pil ya da ampul sayısını değiştirmeden ışık şiddetini değiştirebilir miyiz? .9 Ampulün içindeki telin neden ışık yaydığı 8. Ampulün parlaklığı ile ilgili tahminlerini test edecek bir deney tasarlar ve kurar (BSB-16). her devre elemanının bir direnci olduğunu öğreneceklerdir. dik kesit alanı ve cinsi ile ampulün parlaklığı arasında nasıl bir ilişki vardır? AÇIKLAMALAR 138 Ampul 3. 2.

..... Direnç Nedir? Maddeleri sahip oldukları dirence göre.......... Yükselen duman..... Öğrencilerin ön bilgilerini pekiştirmek amacıyla alternatif olarak “Pil Sayısı ve Ampul Parlaklığı Arasındaki İlişki” adlı 3.. 10...... Etkinlik sonunda iletken telin cinsinin........ dik kesit alanları farklı..... Elektrik enerji iletiminde iyi iletkenlerden biri olan bakır telin kullanıldığı (Gümüş daha iyi iletken olmasına rağmen pahalı olduğu için kullanılmaz.............................. Devrelerde bağlantı kablosu olarak kullanılan telin cinsinin yanında uzunluğunun ve dik kesit alanının da ampulün parlaklığını etkileyen bir faktör olduğunu gördük............... geri kalan kısmı ise boy ve dik kesit alanları aynı... k›sa tele göre... 3 konumlarına getirilmesi durumunda ampulün parlaklığı ile ilgili tahminlerimizi boşluklara yazalım......... Ancak...... Etkinlik : Pürüzsüz yüzey pürüzlü yüzey Bir devredeki ampulün parlaklığının kullanılan iletkenin cinsine bağlı olduğuyla ilgili Çalışma kitabı’nda yer alan “Tahmin Edip Açıklayalım” adlı 9.. Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdikleri bu zorluk direnç olarak adlandırılır..... 3. (Önerilen süre: 20 dk....... Bu yüzden bir elektrikli cihazda kullanılacak her devre elemanının uygun dirence sahip olması önemlidir................... ....................... Bir de ortalıkta oldukça rahatsız edici bir yanık kokusu varsa panik daha da büyür. Ampulün parlaklığının iletken telin uzunluğuna...... Atafl ....... Çünkü . ancak uzun telin ince telin nikel-krom telin daha büyük dirence sahip olduğunu da unutmamak gerekir.............. elektrik enerjisi iletimine karşı Bakır tel Nikel-krom tel gösterdiği zorluk. Tüm devre elemanları elektrik enerjisinin iletimine karşı direnç gösterir........... alternatif etkinlik yaptırılabilir........ başlar kötü kötü düşünceler............ kal›n tele göre..... Etkinlik : karşı gösterdikleri zorluktur................ En iyi iletkenin bile bir direncinin olduğu vurgulanır.... kalınlık arttıkça parlaklığın arttığı vurgulanır.... er e- 9.. uzunluğunun ve dik kesit alanının ampulün parlaklığına etkisi çizelgeye kaydedilir......... sınıf fen ve teknoloji dersinde bir devredeki ampulün parlaklığını pil ve ampul sayısına göre değiştiğini öğrenen öğrenciler bu etkinlikle bu bilgiyi pekiştireceklerdir. 1 nikel-krom........ ....... demir ve bak›rdan daha kötü bir iletkendir.... bak›r tele göre... etkinlik yaptırılır. pürüzlü yüzeyde daha az yol alacaktır. tahta gibi maddelerin direnci çok büyük olduğundan elektrik enerjisini iletmediği (ya da çok az ilettiği) ifade edilir.... Hemen anahtarlar açılır.... 3 Atafl.. Etkinlik: Ampulün Parlaklığını Değiştirmenin Birkaç Yolu 9 88.. Yandaki devrelerde kullanılan nikel-krom bağlantı telinin........... iletken veya yalıtkan diye nitelendirebiliriz..... 9. Bütün elektrikli aletler belirli bir dirence sahiptir.... plastik........... 2.. bazıları da zor iletir.. üzerinden geçen elektrik Nikel-krom telin direnci büyüktür........ demir...... ancak bağlantı kablosu olarak kullanılan tellerin direnci çok azdır........... Etkinlik: Tahmin Edip Açıklayalım Öğrenciler bakırın nikel-kromdan daha iyi iletkenlik özelliği gösterdiğini öğrendiler................. demir ve nikel-krom telden daha iyi bir iletkendir.. 139 . Bu etkinlikteki tellerin iletkenlik özelliklerine göre ampulün parlaklık sıralamasını doğru yapmaları beklenmektedir.......) belirtilir...... Direnç kavramı aşağıdaki resimlerde görüldüğü gibi pürüzlü ve pürüzsüz yüzeylerdeki arabanın hareketine benzetilerek de anlatılabilir......................... nikel-kromdan daha iyi ancak bakırdan daha kötü bir iletkendir... elektrik devrelerinde bağlantı kablosu olarak farklı metaller kullanılabilir...... Açıklama Aşaması 139 Etkinlikler yapıldıktan sonra “Direnç Nedir?” başlıklı yazı okutulur. Eğik düzlemin aynı yüksekliğinden bırakılan araba......... Bakır telin direnci küçüktür... 2 Atafl. Gruplardan bir kısmı boyları ve cinsleri aynı........................ konumunda iken ampul en parlaktır. cinsleri farklı iletken tellerin ampul parlaklığına olan etkilerini araştırırlar........... kullanılan metal tellerin iletkenlik özelliği birbirinden farklıdır.... Cam.......konumunda iken ampul az parlaktır.. bazı iletkenler kolay iletirken.... Etkinlik : Tahmin Edip Aç›klayal›m 1 2 3 nikel-krom demir bakır Yukarıdaki şekilde verilen elektrik devresinde ampul ve raptiye arasındaki iletken tellerin uzunluk ve dik kesit alanlar› aynı olduğuna göre ataflın sırasıyla 1........ Çünkü... Bu zorluk iletkenlerin direnci olarak adlandırılır..................... diğer bir kısmı dik kesit alanları ve cinsleri aynı boyları farklı................................ Telin uzunluğu arttıkça parlaklık azalırken............. Çünkü ........Direnç Nedir? Yaptığımız etkinliklerde de görüldüğü gibi... s Elektrik enerjisini............ Alternatif Etkinlik: Pil Sayısı ve Ampul Parlaklığı 2.. onların elektrik enerjisine 11.... dik kesit alanına (kalınlığına) ve cinsine bağlı olduğu ifade edilir..............) Bu etkinlik için öğrenciler beşer kişilik gruplara ayrılırlar..... bakır....... .konumunda iken ampul parlaktır.. bakır telin elektrik enerjisi iletimine karşı gösterdiği zorluktan daha büyüktür............. Bu nitelendirmedeki ölçü................ Bu sebeple nikel-krom bağlantı telinin kullanıldığı devrelerdeki ampulün parlakl›¤› daha azdır........ enerjisine direnç gösteremeyen bir devre elemanının yanmasından başka bir şey değildir.............. Direncin birimi Ohm’dur (om) ve (Ω) ile gösterilir............. Günlük hayatta televizyon arkasından ya da radyodan yükselen incecik bir duman hemen herkesi telaşa düşürür... Bütün iletkenlerin bir dirence sahip olduğunu öğrendik.... Arasındaki ‹lişki 4 ve 5.

...... Öğrencilerin bunu daha iyi kavrayabilmeleri için Çalışma Kitabı’ndaki “Ampullerin Parlaklığı Nasıl Değişir?” adlı 10.............. bir malzemenin elektrik enerjisine karşı koymasıdır..................... Bütün elektriksel devre elemanları.. Ölçüm yapılırken direnç ölçme kablolarının yalıtkan saplarından tutulması gerekmektedir............. Bunun sebebi normalde yalıtkan olan havanın belirli şartlarda iletkenlik kazanmasıdır..... etkinlik yaptırılır.. 10................. Ataç 2 konumundayken ampül parlak...................................................... sayfasındaki tel resimleri inceletilerek ince bir telin aynı metalden yapılmış ve aynı elektrik enerjisini taşıyan kalın bir tele oranla daha büyük bir dirence sahip olduğu vurgulanır....... 140 Yalıtkanlar Her Zaman Yalıtkan mı? Genel olarak metaller iletken......... duy ve iletken kabloya ihtiyacımız olduğunu ve bu devreye basit elektrik devresi denildiğini biliyoruz.............Bir iletkenin direncinin iletkenin cinsine bağlı olduğunu öğrenen öğrencilere Ders Kitabı’nın 139.... Bunun için kalın teller tercih edilir........ Etkinlik : Sarkan elektrik tellerinden uzak durmalıyız. s Telin cinsi Küçük dirençli tel Büyük dirençli tel bakır nikel-krom Telin uzunluğu kısa uzun Telin dik kesit alanı büyük (kal›n tel) küçük (ince tel) 10............... anahtar.... Ayrıca uzun bir telin direncinin kısa bir telin direncinden büyük olduğu belirtilir. iletkenin boyu ile doğru.. İstesek de istemesek de elektrik devresinin içindeki devre elemanları ısınır............ Direnç... Bu yüzden çeşitli nedenlerle koparak sarkan tellerden uzak durmamız gerekir..... Bunun için uzun ve ince teller tercih edilir... Çünkü yalıtkan olarak bilinen plastik..................... Nikel-krom yüksek dirence sahip bir iletken teldir. Yandaki gibi bir elektrik devresi yapabilmek için pil............ dik kesit alanı ile ters orantılıdır. Ölçüm yapmadan önce yan sayfadaki resimlerden yaralanılarak ayar düğmesinin ve kabloların direnç ölçme pozisyonunda olmasına dikkat edilmelidir. 2. dik kesit alanına ve cinsine bağlı olduğunun kavratılmasıdır...... uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlı olduğu ölçümle gözlenecektir.... Ancak ısı enerjisine dönüşen miktar kullanılan malzemenin cinsine ve büyüklüğüne bağlıdır........ 1 2 3 2 3 1 a devresi a b Ataç 1 konumundayken ampül az parlak.... getirilmesi durumunda ampülün parlaklığını tahmin edip yazalım....... 1................. 2.................. Bu ifade sadece hangi maddelerin iletken ya da yalıtkan olduğunu akılda tutmak bakımından önemlidir...... 9...... konumu: ......................2 ve 3........................... konumu: . bir iletkenin direncinin uzunluğuna........ Ölçüm sonucunda bir iletkenin direnci yapıldığı maddenin cinsine...... elektriği ileten teller bile belli bir dirence sahiptir......................................... Ataç 3 konumundayken ampül az parlak............. saç kurutma makinesi ve su ısıtıcısı gibi cihazlarda kullanılan direnç tellerinin büyük dirençli olması gerekir........ Etkinlik: Ampullerin Parlaklığı Nasıl Değişir? Bu etkinlikteki amaç... Bir elektrikli cihaz yapılırken cihazın kullanım amacına ve özelliğine göre uygun teller seçilir...... ‹letken olmayan maddelerin dirençleri iletkenlere göre çok büyük olduğundan onları yalıtkan olarak adlandırmak yanlış olmaz........... 11 89........ ampul... 88 10........... Etkinlik : Isıtıcılarda nikel-krom teller kullanılır.. Etkinlik : Ampüllerin Parlakl›¤› Nas›l De¤iflir? Aşağıdaki şekilde ampuller özdeş olup atafl ile ampul 9................. konumlarına arasındaki iletken nikel-kromdan yapılmıştır................................ Ütü....................... konumu: . Zaman zaman radyo ve televizyonlardan enerji hatlarından uzak durulması yönünde uyarılar yapılır.. Ataç 2 konumundayken ampül parlak..... 3...................... Direnç........ konumu: ............. konumu: ................ direncin iletkenin cinsine...... s Büyük dirençli tel Küçük dirençli tel Küçük dirençli tel Büyük dirençli tel Genişletme Aşaması Elektrik enerjisi iletiminde bir miktar enerji ısıya dönüşür............... 140 .... Bu cihazlara elektrik enerjisi taşıyan teller ise düşük dirençli bakır metalinden yapılır.. Bu tel üzerinden geçen elektrik enerjisinin çoğu ısıya dönüşür.. 1... Çalışma Kitabı’ndaki “Bir İletkenin Direnci Nelere Bağlıdır?” adlı 11... Evlerimize elektrik enerjisi taşıyan tellerin küçük dirençli olması gerekir.. cam ve hava gibi maddeler bile belli şartlar yerine getirildiğinde bir ölçüde iletkenlik kazanabilir.... metal olmayan maddeler ise yalıtkandır............................. Ataç 3 konumundayken ampül en parlak....... etkinlik yaptırılır.......... Isı üretmek için tasarlanmış cihazlarda nikel-krom teller kullanılır.......... konumu: ... 10........... 3. Buna neden olan dirençtir...... 10 88. 11........ Etkinlik :tellerverilen a ve b devrelerindeAtaflın sırasıyla 1..................................... b devresi Ataç 1 konumundayken ampül en parlak.... uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlı olduğunu dirençölçer yardımıyla gözlemlemektir. Bir iletkenin direnci sadece yapıldığı maddenin cinsine değil aynı zamanda yapısına da bağlıdır. Etkinlik: Bir ‹letkenin Direnci Nelere Bağlıdır? Bu etkinlikte amaç...

11. 000 000 000 000 01 0. 11. Aşağıdaki tabloda bazı maddelerin iletkenlik oranları görülebilir. Bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. 141 Sonuca Varalım • Dirençölçerin tek ucunu tele dokundursaydık telin direncini ölçebilir miydik? Cevabımızın nedenini açıklayalım. televizyon.) Bu etkinlikte amaç öğrencilerinin devre elemanlarının da bir direncinin olduğunu ve bu direncin nasıl ölçüldüğünü kavramalarını sağlamaktır. iletken ve yalıtkan özellik gösteren maddelerden yapıldığından. Bir devre elemanının direncini ölçmek için 3. ‹nceleyelim Devre Elemanlarının Direncini Ölçebilir miyiz? Araç-Gereçler Bunları Yapalım Araç ve Gereç • Devre elemanlarının dirençlerini nasıl ölçebileceğimizi ◆ değişik ampuller tahmin edelim. a iletken • Devre elemanlarının dirençlerini. 3. Düzenek • Aynı dik kesit alanına sahip 25 cm.000 000 1 0. kavramları daha eğlenceli bir şekilde pekiştirmelerini sağlamak için onlara “Göster Yaratıcılığını” adlı 12. Cinsi Direnç (ohm) Bakır Alüminyum Demir ampul tel Öğrencilerin. Etkinlik: Devre Elemanlar›n›n Direncini Ölçebilir Yaşamımızdaki Elektrik miyiz? 11. Bütün maddeler elektrik enerjisini iletir. ve 75 cm uzunluklarındaki bakır tellerin direncini dirençölçer ile ölçelim. anahtar ya da iletken teli incelediğimizde her birinin iki ucu olduğunu gözlemleriz. Madde Gümüş Bakır Alüminyum Çelik Su PVC Plastik Hava İletkenlik 66 000 000 64 000 000 44 000 000 5 500 000 0. 50 cm. Devre elemenları ve sembollerinin öğretilmesi için aşağıdaki resimden yararlanılabilir. etkinliğe geçilir. Ampulün Parlaklığı Değişsin Yaşamımızdaki Elektrik Elektrik devrelerini daha kolay çizmek için devre elemanları sembollerle gösterilir. Daha sonra Ders Kitabı’ndaki “Devre Elemanlarının Direncini Ölçebilir miyiz?” adlı 3. Sonuca Varalım • Bir iletkenin direnci uzunluğuna bağlı olarak nasıl değişir? • Bir iletkenin direnci dik kesit alanına bağlı olarak nasıl değişir? • Kullandığımız iletken tellerin dirençlerini büyükten küçüğe doğru sıralayalım. Devre Eleman› Ad› Pil Sembolü Öğrencilerin iletken ve yalıtkan maddelerin dirençleri arasındaki ilişkiyi kavrayabilmeleri için “Yalıtkanlar Her Zaman Yalıtkan mı?” başlıklı yazı okutulur. Bu devre elemanları. radyo gibi elektronik aletlerde de çok farklı devre elemanları vardır. Etkinlik : NOT: Bu tablo sadece öğretmen içindir. 75 cm) • farklı dik kesit alanına sahip 50 cm boyunda üç adet bakır tel • aynı uzunluk ve dik kesit alanında bakır. Dik kesit alanı Direnç (ohm) Küçük Büyük En Büyük 25 cm 50 cm 75 cm batarya anahtar • Aynı dik kesit alanında ve aynı uzunlukta olan bakır. Kullandığımız bilgisayar. pil pil anahtar ampul Bunları Yapalım I.000 1 0. Etkinlik : Bir ‹letkenin Direnci Nelere Ba¤l›d›r? Araç ve Gereç • aynı dik kesit alanına sahip farklı uzunlukta bakır teller (25 cm. alüminyum ve demir tellerin dirençlerini dirençölçer ile ölçüp bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. 50 cm. • Ölçümlerimizi defterimize oluşturduğumuz bir çizelgeye yazalım. etkinlik yaptırılır. dirençölçer yardımıyla ◆ farklı boyutlard teller ölçelim. her birinin direnci farklıdır. Bu devre elemanları da birbirinden farklı direnç değerlerine sahiptir. Boy (cm) Direnç (ohm) II. Birer devre elemanı olan pil. ampul. 000 000 000 000 125 Batarya Ampul Anahtar Kablo Acaba bütün devre elemanlarının direnci var mıdır? Bunu gözlemleyeceğimiz bir etkinlik tasarlayalım. Dolayısıyla metal olmayan maddelerin ilettikleri elektrik enerjisi ihmal edilerek onlara yalıtkan denilebilir. Etkinlik Gözlemleyelim. alüminyum ve demir teller • dirençölçer (Önerilen Süre: 15 dk.‹letkeni Değiştir. Düzenek • 50 cm uzunluğunda ve farklı dik kesit alanlarındaki bakır tellerin direncini dirençölçer ile ölçüp bulduğumuz değerleri aşağıdaki çizelgeye kaydedelim. 89 141 . • Direncini sıfır olarak ölçtüğümüz devre elamanı var mıdır? Buna göre kullandığımız devre elemanlarının dirençlerinin olup olmaması ile ilgili nasıl bir sonuca ulaştığımızı açıklayalım. Ölçüm yaparken dirençölçerin ucundaki plastik ◆ dirençölçer kısımdan tutalım. Fakat metal olmayan maddelerin direnci o kadar büyüktür ki elektrik enerjisinin çok azını iletirler.

........................... N.................. Filaman çoğunlukla tungsten metalinden yapılır................ Fakat direnç ölçerken multimetre kablolarının direnç ölçme pozisyonunda takılması gerekmektedir.............. Büyük bir odayı aydınlatmak için çok ışık veren 142 Filaman NOT: Piyasadaki dirençölçerler genellikle multimetre şeklinde olup direnç................. Pahalı olmayan bu alet piyasadan da okul imkânlarıyla temin edilebilir. E.... metal ve diğer atölye malzemelerini yakından tanıma fırsatı bulmuşlardır.......... 12......................................... ‹........ 5 yıl sonra geri dönen Ohm.......................................................................... c)... kendisini onurlandırmak için............................................ d).................. letken....... Dirençölçer denilen aletle devre elemanlarının direncinin ölçülebileceği....... Ohm’un çocukluğunun büyük bir bölümü erkek kardeşi ile babalarının çilingir atölyesinde geçmiştir. öğrencilerin “direnç” kelimesinin harfleri ile başlayan ve öğrendikleri bilgileri içeren cümleler yazmalarıdır.. Yukarıdaki basit elektrik devresindeki her bir devre elemanının şeklini çizerek adını yazalım............... 1............. Analog dirençölçer Dijital dirençölçer 12 90........... 3) Eğer bu devrenin A noktasına bir ampul daha bağlarsak devredeki diğer ampulün parlaklığı nasıl değişir? Neden? ...................................... fen bilimlerini açıklamada pek kullanılmıyordu........ Burada her bir devre elemanının iki ucu olduğu belirtilir...... Ohm’un matematik ve fene ilgisini fark eden babası........................................................... Bilim insanlarının hayat hikâyeleri birçok öğrencinin ilgisini çeker.... s Kabloların direnç ölçme pozisyonu George Simon Ohm Kimdir? George Simon Ohm (Geork Zimon Om) 1789 yılında Almanya’da bir çilingirin oğlu olarak dünyaya gelmiştir.................. Ayar düğmesi direnç ölçme konumunda Kabloların direnç ölçme pozisyonu Bir ampulü yakından incelediniz mi? Eğer incelediyseniz bazı ampullerin içerisindeki sarmal teli fark etmişsinizdir. Ampulde ışık oluşturmak için kullanılan bu tellere filaman denir..................................... ............................ onun ilk matematik öğretmeni olmuştur.................................................... Okul laboratuvarında dirençölçer cihazı yoksa çevredeki radyo-televizyon tamircilerinden ödünç alınabilir. 142 ................................................................................ Alternatif Etkinlik: Devre Elemanlar› ve Görevleri A 13........................................ Ohm’un hayat hikâyesi okunarak öğrencilerin bilime ilgileri arttırılabilir............ Bu kitap............... Bir devre elemanının direncini ölçmek için uçlarını direnç ölçerin iki ucuna dokundurmak yeterlidir.. bunun için dirençölçerin iki ucuna devre elemanının iki ucunun dokundurulması gerektiği belirtilmelidir....................... b)........................... ölümünden yaklaşık 30 yıl sonra direnç birimi olarak kullanılmaya başlanmıştır. Fakat maddi imkânsızlıklar sebebiyle eğitimine ara vererek özel öğretmen olarak ‹sviçre’de görev yapmıştır................ araştırmaları için kullanmış ve fizik alanındaki buluşlarına burada başlamıştır........................... Böylece Ohmlar küçük yaştan itibaren tahta............... Bu görevi sırasında okulun o zamana göre iyi donanımlı laboratuvar imkânlarını............ Ç..... Ohm’un adı.... eğitimini tamamlamış..... akım ve voltu ölçebilmektedir.................................. Lise döneminden sonra matematik ve fizik eğitimi almaya başlamıştır............ 4..... Bakır kadar iyi iletken olmayan tungsten metali yüksek dirence sahiptir. Ohm’un kendi zamanına göre araştırma yapmada ve araştırmalarının sonuçlarını açıklamada çok başarılı olduğunu söyleyebiliriz........ Bu yüksek direnci daha da artırmak için filamanın uzun ve ince yapıda olduğu dikkatinizi çekti mi? Evlerde kullandığımız ampuller farklı dirençlere sahiptir............. daha sonra 1817 yılında Köln Lisesinde öğretmenliğe başlamıştır........... a)....... Etkinlik : 12.... elektrik enerjisini ileten maddedir......................... Etkinlik : Göster Yarat›c›l›¤›n› Aşağıdaki akrostiş çalışmasını ünite ile ilgili bilgilerimizi kullanarak tamamlayalım......................... Ayrıntılı araştırma ev ödevi olarak verilebilir....................... D................................... Ayrıca ayar düğmesi ile oynayarak uygun direnç ölçme konumuna getirilmesi gerekmektedir.. Öğrenciler önceki yıllarda devre elemanlarını ve özelliklerini öğrenmişlerdir........ Etkinlik: Göster Yaratıcılığını Bu etkinliğin amacı...................... Bugün “Ohm Kanunu” olarak bilinen çalışmasını 1827 yılında çıkardığı kitabında yayımlamıştır..... a) b) c) d) 2) Her bir devre elemanının devredeki görevini yazalım....................................... Bu yüzden.................. birçok elektrik olayını açıklamak için matematiksel bağıntılar içeriyordu.............................. Aşağıda bu amaçla üretilmiş iki farklı tipte dirençölçer (ohmmetre) görülmektedir..................Ayar düğmesi direnç ölçme konumunda evlerimizde tükettiğimiz elektrik enerjisini ölçen sayaçlar gibi aletler yapılmıştır...................... Maddi durumları iyi olmamasına rağmen babaları bilimsel kitaplar almaktan hiç vazgeçmemiştir.... R................................... O zamanlar matematik.

Ampul 2. 5. Etkinlik Ampulün Parlaklığını Ayarlayabiliriz Gözlemleyelim. Bu nedenle ampulün içi hava yerine tepkimeye girmeyen bir gazla. Ampul 3. alternatif etkinlik yaptırılabilir. Bu ampul. • Bu devrenin test uçlarından birini nikel-krom telin bir ucuna sabitlerken diğer ucunu nikel-krom tel üzerinde yavaş yavaş hareket ettirelim. Alternatif Etkinlik: Ampullerin de Direnci Vard›r Günümüzde kullanılan bir ampul.5 V) ◆ duy ◆ bağlantı kabloları ◆ iki adet destek ayak Bunları Yapalım: • Değişik tipte olan ampullerin filamanlarını gözlemleyerek dirençlerini en büyük. Benzer olarak hazırlanmış dirençler şekilde. küçük odayı aydınlatmak için daha az ışık veren ampuller tercih edilir. diğer ucunu da en alta dokunduralım). Filaman. sıcak filamanla etkileşip yanmaya neden olan oksijen gazı içerir. öğrencilerin basit devre elemanlarının sembollerine bakarak onları tanımaları ve her bir devre elemanının görevlerini açıklamalarını beklemektir. gerçekte çok uzun olan ancak ampul içine sığması için sarmal hala getirilmiş filaman adı verilen tungsten telin ısınarak akkor hâle gelmesiyle elde edilir. Teller filamanı tutar. s 4. tepkimeye girmeyen bir gazla örneğin argon ile doldurulur. büyük ve Araç ve Gereç küçük olarak tahmin edelim. • Nikel-krom teli gergin şekilde destek ayaklara bağlayalım. Sonuca Varalım • Bağlantı kablosunun nikel-krom tel üzerinde hareket ettirilmesiyle ampulün parlaklığının değişmesini nasıl açıklarız? Test devresi Araç-Gereçler Araç ve Gereç ◆ pil (1. etkinliğe geçilir. Radyonun sesini. Her maddenin bir direnci olduğunu ve bu dirençlerin elektrik enerjisinin iletimine karşı zorluk gösterdiklerini öğrendik. devre üzerinden geçen elektrik enerjisini ayarlamak için özel olarak üretilmiş direnç adı verilen devre elemanları da vardır. Kısmi vakum oluşturmak için içerideki hava emilmişti. 143 ampuller kullanırken. Ampul. Hava. Bazen bu sabit dirençlerin yerine. büyük. Dolayısıyla elektrik kurumuna ödeyeceğimiz fatura da aynı oranda artar. ‹nceleyelim Bunları Yapalım • Devre elemanlarını kullanarak aşağıdaki gibi bir test devresi kuralım. Direncin anahtar aracılığıyla artırılması durumunda devreden iletilen elektrik enerjisi azalır ve lamba daha az ışık verir. Filaman kurumdan (kömürleşmiş bambu kıymıkları) yapılmıştı. Büyüklerimizden yardım alarak evimizdeki farklı ampullerin filamanlarını inceleyelim. • Devreye dahil edilen nikel-krom telin uzunluğunu artırdıkça ampulün parlaklığının nasıl değiştiğini gözlemleyelim. akkor haline o gelerek erimeden 3400 C’a kadar çıkabilen tungsten adlı metalden yapılır. Mühendisler bir elektrik devresini tasarlarken devre üzerinden iletilmesi gereken elektrik enerjisini hesaplar ve gerekli yerlere bu sabit değerli dirençleri monte ederler. Daha sonra Ders Kitabı’ndaki “Ampulün Parlaklığını ayarlayabiliriz” adlı 4. • Tahmin ve ölçümlerimizi oluşturduğumuz çizelgeye yazalım. Alternatif Etkinlik: Ampullerin de Direnci Vardır Bu etkinlikle. Radyonun sesini ayarlamak devrelerde kullanılan ve özel istediğimizde ayarlanabilen dirençten yararlanırız. değeri değişebilen dirençlerin de kullanılması gerekebilir. Çok ışık veren bir ampulün filamanı ile az ışık veren bir ampulün filamanını karşılaştıralım.5 V) nda ◆10 0 cm.‹letkeni Değiştir. küçük) 1. örneğin argonla doldurulur. Elektrik devrelerinde. Alternatif Etkinlik: Devre Elemanları ve Görevleri Bu etkinlikte amaç. İlk elektrik ampulleri 1880 yılında gerçekleştirildi. Ampulün duya bağlantı kısmı Ampullerinde bir direnci olduğunu öğrenen öğrencilere “Ampullerin de Direnci Vardır” adlı 5. uzun luğu nikel-krom tel ◆ ampul (1. 13 90. 143 . Bu anahtarlar hareket ettirilerek direnç değiştirilir. Sonuca Varalım: • Tahminlerimizle ölçümlerimiz uyuştu mu? • Ampulün direncini sağlayan hangi parçasıdır? Tahminim (en büyük. Ampulün Parlaklığı Değişsin Yaşamımızdaki Elektrik 4. hoparlöre iletilen elektrik enerjisini azaltarak kısarız. Amerikalı mucit Thomas Edison (Tomas Edisın) tarafından tasarlanmıştı. Elektrik Ampulü Nasıl Çalışır? Elektrik ampulünden ışık. farklı ampullerin farklı dirençlere sahip olduğunun dirençölçer yardımıyla belirlenmesi sağlanır. Ampul ne kadar fazla ışık yayarsa o kadar fazla elektrik enerjisi harcar. Bunu hoparlöre bağlı bir direncin değerini Elektrik ve elektronik arttırarak gerçekleştiririz. • değişik boylarda ampüller • Ampullerin direncini dirençölçer ile • dirençölçer ölçelim (dirençölçerin bir ucunu ampulün ucundaki yivli kısmın yanına. salon lambalarının verdiği ışığı ayarlamak için değişken dirençli anahtarlar kullanırız. Ampul Ölçüm Sonucu 5.

Verilen cevaplardaki eksik ve yanlışların giderilmesi için öğrenciler Ders Kitabı’ndaki ilgili sayfalara yönlendirilir. Taşıdığım enerjiyle. Yazılan özetlerden birkaçı okutularak dönüt verilir.4. ‹letkeni sarmalarım. Yalnızca yalıtkanların direnci vardır. Buna göre. Doğru çıkış dışındaki yollardan çıkan öğrenciler. 6. Her bir kararımız bir sonraki aşamayı etkileyece¤inden vereceğimiz cevaplarla farklı yollardan sekiz ayrı çıkış noktasına ulaşabiliriz. Direnç teli olarak bakır seçilmemelidir. • “Kendimizi Değerlendirelim” Sorularının Cevapları 1. Bu benzetmeye göre bir iletkenin cinsi değişti¤inde o iletkenin direnci de de¤iflir mi? Neden? 13. hata yaptıkları yerlerde Ders Kitabı’ndaki “Direnç” ile ilgili sayfaya tekrar döndürülür. Örneğin bakırın direnci nikel-krom telin direncinden küçüktür. Çünkü uzunluk arttıkça direnç artar. Ben bir yalıtkanım. uzunluğuna ve dik kesit alanına bağlıdır. Bu yüzden devrede daha az elektrik enerjisi iletilir ve ampul daha az ışık verir. büyüteç ve eldiven getirmeleri ve etkinliği inceleyerek kemiği sirkeli suda bekletmeleri istenir. farklı cins iletkenleri. su. Bu sorulara aşağıdaki cevapların verilmesi beklenmektedir. “Eklemler” adlı 2. Çünkü bakırın direnci çok küçük olduğundan ampulün parlaklığı fark edilmeyebilir. Diğer öğrencilerin de bu doğrultuda kendilerinde bulunan eksiklileri gidermeleri istenir. Öğrencilerden bir sonraki derse gelmeden önce “Destek ve Hareket Sistemi” ünitesine göz atmaları istenir. asfalt ve çakıllı bölgeler de farklı cins iletkenleri temsil ettiğinden asfalt bölge direnci düşük olan bakır tele. etkinlik için pipet. Yalıtkanlar elektrik enerjisinin iletimine karşı daha büyük zorluk gösterirler. ok yönündeki trafik akışı ise aynı yöndeki elektrik enerjisi iletimini temsil etsin. Bir iletkenin direnci cinsine. (Önerilen süre: 15 dk. Elektrik devrelerinde kullanılan direnç ve değişken direncin (reosta) sembolleri yandaki gibidir. b. Yolun bu bölgesi elektrik enerjisini daha kolay ileten düşük dirençli iletkene karşılık gelir. tahta cetvel. Olur size yararım. a.) Bu etkinlikte öğrenciler bir çeşit değişken direnç yaparak ampulün parlaklığını değiştireceklerdir. üç adet tavuk bacağı kemiği. 3. Bu cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar vererek ilgili ok yönünde ilerleyelim. bant ve iplik getirmeleri istenir. Nikel-krom telin uzunluğu artırıldıkça direnci de artar. Laboratuvarda kullanılan değişken direnç (reosta) Evlerde kullanılan değişken dirençli anahtar Ben bir iletkenim. Eğer beni kırmazsanız. 7. Plastiğin direnci aynı boy ve dik kesit alan›ndaki bakırın direncinden daha D büyüktür. Ampulün içindeki filamanın uzunluğunu (dolayısıyle direncini) arttırmak için kıvrımlı yapılması gerekir. Etkinliğimizde. Y D Y D Y Y D 3. Konu Biterken 90 • 144 . ünitenin “Kemiğin Yapısı” isimli etkinliği için sirke. Etkinlik : Do¤ru Ç›k›fl› Bulal›m Aşağıda birbiri ile bağlantılı cümleler içeren bir etkinlik verilmiştir. a. Y • Öğrencilerden direnç kavramı hakkında neler öğrendiklerini kendi cümleleriyle defterlerine yazmaları istenir. Trafik akışı asfalt bölgede daha kolay sağlanır. ‹letkenlerin ve yalıtkanların direnci vardır. çakıllı bölge ise direnci yüksek olan nikel-krom tele karşılık gelir. kâğıt ve makas “Kaslarımız” adlı etkinlik için balon. Trafik akışı hangi bölgede daha kolay sağlanır. Ayrıca öğrencilerden 5. Plastiğin direnci aynı boy ve ayn› dik kesit alan›ndaki demirin direncinden daha büyüktür. 144 asfalt çakıllı bölge 12. Bu çakıllı : Resimdeki otoyolun bölge ile aynı uzunlukta bir asfalt bölgeyi düşünerek bir benzetme yapalım. 2. Y 5. ‹şinizde görevliyim. Bizden uzunlu¤uyla dik kesit alanı ayn› olan bakır ve nikel-krom tellerle bu yolun asfalt ve çakıllı bölgelerini eşleştirmemiz istense nasıl bir eşleştirme yaparız? Neden? c. iletkenin direncinin iletken uzunluğu ile doğru orantılı olmasından yararlandık. 4. ip. iki adet kapaklı cam kavanoz. Etkinlik: Doğru Çıkışı Bulalım Bu etkinliğin amacı öğrencilerin direnç konusunda öğrendikleri bilgileri pekiştirmelerini sağlamaktır. ‹letkenlerin direnci yalıtkanların direncinden daha büyüktür. Doğru çıkışı bulalım. Direnç Değişken direnç 13. Bu durumu direnç kavramını kullanarak nasıl açıklarız? b. Değerlendirme Aşaması • Kendimizi Değerlendirelim Öğrencilerin kendilerini değerlendirmeleri için konu bitimindeki soruların cevaplarını derfterlerine yazmaları sağlanır. Yolun asfalt ve çakıllı bölgeleri. D Y 1 2 3 4 5 6 7 8 D D 1. Bu benzetmeye göre iletkenin cinsi değiştiğinden direnci de değişir. Etkinlik: Ampulün Parlakl›¤›n› Ayarlayabiliriz. Kendimizi De¤erlendirelim Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım. 2. Ampullerin içindeki ince teller (filaman) neden kıvrımlıdır? 3. ‹letkenler elektrik enerjisinin iletilmesine karşı az da olsa bir zorluk gösterirler. etkinliği tekrar yapmaları sağlanır. Etkinlik bölge bir bölümü onarım çalışması yapıldığından çakıllıdır. Trafik akışı enerji akışını. 1. Bir iletkenin direnci hangi faktörlere bağlıdır? 2. yoldaki asfalt ve çakıllar direnci. Yalıtkanla çevriliyim. c. Bu sayfadaki bilgiler okunduktan sonra.

Dirençölçer ile ölçülür. Elektrik enerjisini iletmeyen maddelerdir. Ünitemizi Özetleyelim Ünite bitiminde öğrencilerden öğrendiklerini genel hatlarıyla kısa ve öz cümlelerle ifade etmeleri istenir. Atatürk’ten Bizlere. Maddenin cinsine bağlıdır. YALITKANLAR ‹letkenlerin yalıtılmasında kullanılırlar. Tuzlu su.S. güçlü ve saygın bir durumda bulunmakta devam etmesinin yoğun bir çabaya dayanan sürekli gelişme yoluyla mümkün olabileceği konusunda milletini tekrar tekrar uyarmış. Elektrik enerjisinin akışına karşı gösterilen zorluktur. Öğrencilerden “Yaşamımızdaki Elektrik” ünitesinde öğrendikleri kavramlarla ilgili poster ve afiş hazırlamaları istenebilir. M. cam ve porselen gibi maddeler iyi birer yalıtkandır. Dirençleri küçüktür. Milletimizin. (Düzenlenmiştir. Yıldırım ve şimşek olaylarında olduğu gibi iletkenlik kazanabilirler. sirke ve limon suyu gibi sıvılar örnekleridir. Cumhuriyet’in 10. Dirençleri büyüktür. Daha sonra bu cümleler sesli olarak her öğrenciye okutturulur. bundan sonraki gelişmesiyle. Elektrik enerjisinin taşınmasında kullanılır. uluslararası medeniyet yarışmasında bir toplumun geride kalmamasının.Ünitemizi Özetleyelim Elektrik enerjisini ileten maddelerdir. Bunu. Atatürkçülük (Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri). 1988. onun çeşitli sözlerinden anlamaktayız.E. millî birlik duygusunu sürekli ve her türlü araç ve tedbirlerle besleyerek geliştirmek millî ülkümüzdür. büyük bir millet olmanın ancak medeniyette en ön safta bulunmakla.) 145 ‹LETKENLER Metaller iyi iletkendir. Bizlerden Gelece¤e Atatürk’e göre kültürü ve medeniyeti oluşturan temel öge bilimdir.” Öte yandan da Atatürk. yorulmaz çalışkanlığını doğuştan getirdiği zekâsını bilime bağlılığını. güzel sanatlar sevgisini. D‹RENÇ Birimi ohm’dur.G. 145 . Gazlar yalıtkandır. yıldönümü nedeniyle söylediği Nutuk’ta Türkiye’nin geleceği konusunda Atatürk’ün özlemini duyduğu parlak durum hakkında aşağıda verilen güzel sözleriyle karşılaşmaktayız: “Türk milletinin yürümekte olduğu gelişme ve medeniyet yolunda elinde ve kafasında tuttuğu meşale. Öğrenmenin istenen seviyede olup olmadığı kontrol edilir. Türklüğün unutulmuş büyük medeni özelliği ve büyük medeni kabiliyeti. müspet ilimdir. geleceğin yüksek medeniyet ufkunda yeni bir güneş gibi doğacaktır. bilim ve teknolojinin gelişim sürecinin yaratıcıları arasında etkin biçimde yer almakla gerçekleşebileceğini kesin bir dille ifade etmiştir. Ders Kitabı’nda verilen özet inceletilerek öğrencilerin daha iyi bir karşılaştırma yapmaları sağlanır.B. Plastik. küçüktür. yüksek karakterini. büyüktür. Ünite içeriğine uygun olmayan ifadelerin düzeltilmesi sağlanır. Asla şüphem yoktur ki. Örneğin.

. hangilerinin yanlış olduğunu noktal› yerlere yazal›m. ziraatten kimya ve endüstriyel ürünlere kadar birçok alanda yararlan›lmaktad›r.eee... Bu küçülme özellikle 1980 yılı ortalarından beri daha da hızlanmış..... bu aletlerin boyutlarının küçülmesinde hangi faktörlerin etkili olduğu ve söz konusu küçülmenin insanlara sağladığı avantajların irdelenmesi amaçlanır.. SALDIRGANLIK YERİNE KULLANILABİLECEK BECERİLER Aşağıdaki örnek olayı okuyunuz. Hayatımızın Neresinde? Nereden Nereye? Elektrik enerjisi. aynı zamanda ile yapılan mikro mekanik çok küçük makineler de yapılabilmiştir... 1. D 3...... ışık.... (. Etkinlik : 2.... Aşamalar 1.. cep telefonları. (.. “Bilgisayarımızın kablosunun dışı plastiktir..) Bir devredeki direnç artarsa devreden geçen elektrik enerjisi azalır.) ‹letkenlerin elektrik enerjisi iletimine karşı gösterdiği zorluğa direnç denir.. Rahatlama egzersizleri yap. Kocaman bilgisayarlar 1970’li yıllarda geliştirilen mikroelektronik ve mikroçip sayesinde yerini. Bu alanda yapılan çalışmaların ülkemizden örneklerle de desteklenmesi sağlanır.” cümlesi aşağıdaki ifadelerden hangisi ile tamamlanmalıdır? A) ›şı¤› geçirir. (. Daha sonra aşağıda verilen örneği. Bahçede koş.......) Bir iletkenin direnci iletkenin cinsine bağlı değildir. ses ve hareket enerjisi olarak hayatımızı kolaylaştırırken aynı zamanda bilginin taşınmasında da kullanılır.. (. MEMS Teknolojisiyle yapılmış bir teknolojisi sayesinde mikroçipler üzerinde sadece çok küçük mikromotoru tutan karınca. ‹letkenin dik kesit alan› D) Demir E¤lenceli Satırlar Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri iletken tellerin elektrik enerjisi iletiminde etkilidir? A)A) I. Son 20-30 yılda elektronik teknolojisinde yapılan önemli atılımlarla hesap makinaları. bu enerjinin varlığıyla anlam kazanıp hayatımızı kolaylaştıran bazı cihaz ve sistemlere dikkat çekilir. Meral. bilgisayarlar ve ‹nternet hayatımızın vazgeçilmez unsurları hâline gelmifltir..... boyu arttıkça azalır. e..Hayatımızın Neresinde? Bu başlık altında elektrik enerjisine... arkadaşı Lale’nin davranışından çok rahatsızdır ve içinden ona bağırıp çağırmak gelmekte. kısaca MEMS (Mikro Elektro Mikro Elektro Mekanik Mekanik Sistem) denilen teknoloji ortaya çıkmıştır.) Bir floresan lambanın ışık vermesi gazların iletkenliğinin bir göstergesidir....) Bir iletkenin direnci. Aşağıdaki maddelerden hangisi elektrik enerjisini iletir? A) Silgi B) Cam çubuk C) Ahşap cetvel D) Demir çivi 4. Atatürk’ün üç boyutlu mikroimzası. ‹letkenin cinsi II.. Geçen yüzyılın belki de en önemli ‹lk bilgisayar ENIAC ancak büyük bir odaya buluşu olan bilgisayarların ilk örneklerinden sığabiliyordu. Nasıl hissettiğini yaz. bir tur at.. Etkinlik : d. Ülkemizde MEMS teknolojisi üzerinde yürütülen baz› çal›flmalar vard›r: Bu çal›flmalardan biri de Orta Doğu Teknik Üniversitesinden bir ekip taraf›ndan yürütülmektedir..edu. ürünlerin hassasiyetini Bugün MEMS teknolojisinden otomotiv sanayinin yan›nda göstermektedir. a....) Reosta elektrik enerjisini ölçmek için kullanılan bir araçtır. Y 8.odtu. Dur ve ona kadar say.. Ama nasıl? 1.. ısı. (. II ve III C) II ve III D) Yalnız II 3.) Bir iletkenin kalınlığı arttıkça direnci azalır. giderek küçülen bilgisayarlara bırakmıştır..... bir yandan da kendini kontrol etmeye çalışmaktadır... Özellikle MEMS (Mikro Elektro Mekanik Sistem) teknolojisi denilen sistem sayesinde küçük elektronik devrelerin yanında mikro motor denilen çok küçük motorların da yapılabildiğine dikkat çekilir. Çünkü plastik..) Direncin birimi newtondur. Yanlış olduğunu düşündüğümüz cümlelerin do¤ru flekillerini defterimize yazalım. (. Bu resim MEMS teknolojisi elektronik devreler oluşturulmakla kalınmamış.. Öğrencilerin konu hakkındaki önerilerini alınız. tahtaya yazınız.. D 7. Verilen yanıtları 12. D 9. Bu enerji sayesinde rakamlar.. öğrencilerin verdiği yanıtlarla karşılaştırınız. I. kelimeler..) Islak tahta iletkendir... Geçen yüzyılın önemli buluşlarından olan bilgisayarların gelişim süreci içerisinde giderek küçülmesinde etkili olan küçük elektronik devrelere vurgu yapılması beklenir. C) bir iletkendir. 1..... (... Bugün benzer çalışmaların makinelerin de küçültülmesine dönük yapılması sonucunda...) Bütün metallerin dirençleri birbirine eşittir.(.. 2.. Birisiyle bu konuda konuş. Seçeneklerini düşün.tr) 146 ÜN‹TE SONU DEĞERLEND‹RME SORULARI A Aşağıdaki cümlelerin hangilerinin doğru.. ülkemiz gelecekte bu teknolojide söz sahibi olmaya adaydır. ‹letkenin boyu III. 3... Bilgisayarın büyüklüğü. B Aşağıdaki soruların do¤ru cevab›n› iflaretleyelim. (www.. Ekibin yaptığı çalışmalar birçok uluslararası yarışmada ödül kazanmıştır.... 4.. (. Aşağıdakilerden hangisi elektrik enerjisini en iyi iletir? A) Metal kaşık B) Yün iplik C) Pencere camı D) Litre D) Paket lastiği Bu kutunun içine yanlızca 2 dörtgen çizerek kedilerin ayrı bölmeler içinde olmalarını sağlayabilir misiniz? 91 146 . 13.. Oradan uzaklaş b... Eleştirel Düşünme • Bundan 50-60 yıl önce kullanılan radyolar günümüzde kullanılanlardan çok daha büyüktü. birini yukarıdaki resimde görüyorsunuz. 5.. c. D Y 4.. B) elektrik enerjisini iletir. tıptan gıda teknolojisine. D 10. “Eleştirel Düşünme” başlığı altında verilen sorularla elektrik enerjisiyle çalışan aletlerin neler olduğu.. Acaba bugün ilk icat edildiği zamanki boyutlarından daha küçük olan başka hangi elektrikli aletler vardır? • Bu makinaların küçük olmasının avantajları neler olabilir? Rehberlik Köflesi Aşağıdaki rehberlik etkinliğini amacına uygun olarak ihtiyaç duyduğunuz bir zamanda sınıfınıza uygulayabilirsiniz. (. Aşağıdakilerden hangisi direnç birimidir? A) Volt B) Ohm C) Selsiyus 6. kullanılan kabloların kalınlığı ve karmaşıklığı dikkatinizi çekti mi? Günümüzde aynı boyutlarda bilgisayarların kullanılıyor olduğunu varsayarsak herhâlde çalışma odalarımızda adım atacak yer kalmazdı. milyonlarca devreden oluşan mikroçiplerin kullanılmasıyla da avuç içine sığacak kadar küçük boyutlara ulaşmıştır. Aşağıdaki maddelerden hangisi iyi yalıtkandır? A) Altın B) Tungsten C) Cam 2..... Y 5.. Y 6.... En iyi seçeneğini uygula.. ‹mzanın genişliği bir saç telinin çapı boyutlarındadır. sesler ve resimler elektronik aletler yardımıyla anlamlı hâle gelir... Son derece gelişmiş araştırma tesislerinde yürütülen çalışmalarla.. II ve III B) I ve III Yalnız II I. Y 2. Vücudunun ne hissettiğini düşün... D) elektrik enerjisini iletmez.

b..... Aynı ölçülerdeki bakır telin direnci .. Ampülün dış kabı yalıtkandır. bakır D Aşağıdaki soruları defterimize cevaplayalım. nikel – krom e. Elektrik kablolarıyla çalışan elektrik teknisyenleri niçin kalın plastik eldiven giyerler? b. Ampulün direnç olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım... 1. yalıtkan. e b.. Ampulün iyi iletken olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım. metali kullanır.. Ter..” ifadesinin devam› niteli¤indeki cümlelerde bofl b›rak›lan yerleri uygun kavramlarla tamamlayarak bu cümleleri defterimize yazal›m (Bir cümle birden fazla kavramla tamamlanabilir. 3. 2. b.. 2. 1. yalıtkan (cam) direnç (tungsten) yalıtkan (cam) 8. Demir ve alüminyum elektrik enerjisinin iletimine karşı ayn› direnci gösterir.. 2. kullanmayı tercih eder.. Kavram a.. a. porselen b.. Elektrik malzemeleri üreten bir firma... Yandaki resimde bir “yalan makinesi” görülmektedir. Onun yaptığı bu deneyin güvenli olduğunu düşünüyor musunuz? Neden? 3. Yalıtkan olarak . 147 . teli kullanmayı tercih eder... Elektrik enerjisi sonucunda ısı üretmek için direnci yüksek teller tercih edilir.. 4. c. b 2.. ‹letkenlerin elektrik enerjisine karşı gösterdikleri zorluk . ile ölçülür.... telin direncinden daha küçüktür.. elektrik enerjisi iletimine karfl› çok büyük direnç gösterir. b. direnç.. elektrik çarpmalarını önlemek amacıyla ... plastik... Ampülün içindeki direnci tutan ayak da camdan yapılmıştır.. demir a 1. bir kişi yalan söylediğinde terlemeden dolayı derisindeki nem oranı artar.. 2... Ders Kitabı Ünite Sonu Değerlendirme Soruların›n Cevaplar› A..... 1... Altın ve gümüş elektrik enerjisini çok iyi ileten maddeler olmalar›na ra¤men niçin elektrik enerjisi taşıyan kablolarda veya elektrikli aletlerde altın ve gümüş kullanılmaz? 2. 5. Elektrik telleri elektrik enerjisini kolay iletmesi için . d 5. C. Çünkü plastik yalıtkandır.. c 3... ç. elektrik enerjisini geçirmez ve tehlike anında elektrik teknisyenini elektrik çarpmasından korur. a.. Plastikler.. Aşağıdaki “Elektrik malzemeleri üreten bir firma... 1. bakalit d. f c d B Aşağıdaki cümlelerde daire içine alınmış harflerin bulundu¤u yerleri kutu içindeki uygun sözcüklerle/ifadelerle tamamlayarak defterimize yazalım.. 2. iyi yalıtkan ve direnç olan kısımların› işaretleyelim.Ünite Sonu De¤erlendirme Sorular›n›n Cevaplar› Ders Kitab› Ünite Sonu De¤erlendirme Sorular› A Aşağıdaki cümlelerden hangilerinin doğru (D)... gibi maddelerle kaplıdır. d... 5. Y D D Y D iletken plastik direnç dirençölçer (ohmmetre) demir a. “Ohm’’ direnç birimidir.... 1.. 1. alüminyum c. Benjamin Franklin’in yaptığı deney güvenli değildi... 3.. Elektrik tellerinin dışı. Ama pahalı olduklarından kullanılmazlar. Yanlış olduğunu düşündüğümüz cümlelerin doğrularını defterimize yazalım.. Bir iletkenin direnci .. 2. c. Benjamin Franklin’in yıldırım ve uçurtmasıyla yaptığı o ünlü deneyi ona elektrik enerjisi hakkında çok şey öğretti. Bu da yalan makinesinin ibresinin değişmesine sebep olur. Cam iyi bir iletkendir.. Çünkü. Bu durumu kişinin deri direncinin değişimi ile nasıl açıklarız? 147 Gümüş ve altın en iyi iletkenlerdendir.. Ampulün iyi yalıtkan olarak işaretlediğimiz kısmının niçin bu maddeden yapıldığını açıklayalım.... tungsten ç. 3.. dirençölçer (ohmmetre). Bir su ısıtıcısında direnç teli olarak . 2. ‹letken olarak . 3. olarak adlandırılır. Çünkü ısınarak ışık üretmesi için direnci yüksek telden yapılmıştır. çünkü bir elektrik boşalması olan şimşek ve yıldırım onu çarpabilir ve hayatını tehlikeye sokabilirdi... plastik f. Yandaki ampulün iyi iletken.. Elektrik kablolarıyla çalışan elektrik teknisyenleri niçin kalın lastik tabanlı ayakkabı giyerler? 3. Aynı zamanda cam şeffaf olduğundan ışığın hemen hemen tümünü geçirir. 4. Çünkü nikel-krom telin direnci yüksektir.. ç 4. B. 4. iletken. 1. 3. Çünkü duydan aldığı elektrik enerjisini içerideki direnç teline iletecektir. c. 3. Ampulün flamanında yüksek dirençli ..... maddelerden yapılır.. D. ç. Bir iletkenin boyu arttıkça direnci artar. Basit bir devre çiziminde kullanılan aşağıdaki gösterimlerden hangisi yanlıştır? A) B) C) D) direnç değişken direnç ampül pil D Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım. Çalışma Kitabı Ünite Sonu Değerlendirme Soruların›n Cevaplar› K L M Özdeş pil.. hangilerinin yanlış (Y) olduğunu belirleyelim.. . ampül ve iletken teller kullanılarak yapılan şekildeki devrelerde ampüllerin parlaklık sıralaması nasıl olur? parlak az parlak en parlak A) B) C) D) K M L L L K K M M L M K D. 4.... Elektrik sobasının ısı üreten kısmında neden bakır ya da alüminyum tel yerine nikel-krom tel kullanılır? 92 a. kullanmayı tercih eder. 7. a. değişken direnç (reosta).. Aşağıdaki devrelerde bulunan ampullerden hangisi ışık vermez? A) B) C) D) iletken (metal) demir tel alüminyum tel gümüş tel plastik tel 9. Ampülü duya takarken bu camdan tutar ve çarpılmayız. 1..). tuzlu su gibi davranacağından derinin direncini azaltır ve devreden daha fazla elektrik enerjisi geçmesini sağlar..... Bir kişi yalan söylediğinde onun derisi elektrik enerjisini daha iyi iletir.

. .................... .................................. ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ .................................................................................................................................................................. .............................................................................................................. .................................................................................................................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ............................................... ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... .............................................................. .................................................................................................................................................................................................................................................................................. ....... .................................................................................................................................................................................................... .................................................... .... .................................................................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................................................................................................................................... ............. ..................................................................................... ........................... ............................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................................................................................................................................. ................................................................................................. ......................................................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 147-a 148 ...................................................................... ................................................ ............................. ......................................................................................... ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ .............................................................................................................................................................................................................. ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... .................................................................................................................................... .................................................................. .........................................................................Notlarım ve Düşüncelerim ............................................................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ .............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. .............................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful