T.C.

MĐLLÎ EĞĐTĐM BAKA LIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI

A KARA 2008

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI DA GÖREV ALA LAR

KOMĐSYO ÜYELERĐ Prof. Dr. Hamza YILMAZ Prof. Dr. Đzzet TOR Prof. Dr. Bahri ÜLKÜSEVEN Dr. Merih EGE Zerrin GÖRGÜN Orhan ERCAN

Katkıda Bulunan Uzmanlar Program Geliştirme Ölçme Değerlendirme : Hayriye ARGUN : Seher ULUTAŞ

2

Đçindekiler
A. PROGRAMI TEMELLERĐ………………………………...……………………4 1. AMAÇLAR ……………………………………………………………………..5 1.1 Türk Millî Eğitiminin Amaçları………...………………………………5 1.2 Kimya Dersinin Genel Amaçları………..………………........................5 2. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ....………………….……6 2.1 Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi…......…….……….………6 2.2 Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme...……...……............7 2.3 Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri…...……………............8 3. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U………………........8 4. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI…….......…10 4.1. Programın Tasnif Anlayışı…………………………...………................10 4.2. Programın Organizasyonu………………...…………………….……...10 4.3. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar……...………………...……11 5. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI…12 5.1.Bilimsel Süreç Becerileri (BSB)…………...……………....………….…12 5.2.Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ)......………..…13 5.3.Đletişim, Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD)……………………...…..13 6. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI...……….…14 7. SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR.……………..………………...……….……...……18 B. Ü ĐTELER………………………………….…………………………………...…..19 ZAMA A ALĐZĐ ………………………………………………………..….….…20 KĐTAP FORMA SAYILARI ………..…………………………………………..…20 1. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ.....…….….21 2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE …... 31 3. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE ….………………………..….45 4. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA .………………………………...…… 58 5. Ü ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI .………………..…………….......70

3

PROGRAMI TEMELLERĐ 4 . Sınıf A.KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11.

davranışlar ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak suretiyle hayata hazırlamak ve onların. 1. veri toplama gibi basit becerilerden problem çözmeye geçiş mahareti ve üst düzey iletişim ilişkilerine uyum sağlamayı. yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek. Maddeyi ve maddeler arası ilişkileri inceleme-kavrama arzusu. seçkin bir ortağı yapmaktır. Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı. topluma karşı sorumluluk duyan.1. bireysel. 1. Madde ve maddeler arası etkileşimler ile ilgili temel kavramlar hakkında bilgi ve kavrayış edinme. insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik. 2. Beden. kendilerini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkıda bulunacak bir meslek sahibi olmalarını sağlamak. 1. 5 . ekonomik ve teknolojik dünyaya etkileri ve çevre ile ilişkileri ekseninde bir bilinç geliştirmeyi. bir yandan Türk vatandaşlarının ve Türk toplumunun refah ve mutluluğunu artırmak. öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi. 3. ortaöğretim sürecinde Türk vatandaşlarında. zihin. bu kavram ve modellerin açıklanmasında kimya terimlerini kullanma becerisi. sosyal. çevresine. deney. manevi ve kültürel değerlerini benimseyen. kişilik ve teşebbüse değer veren. KĐMYA DERSĐ Đ GE EL AMAÇLARI Bu öğretim programı. gözlem. istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek. milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan. insan haklarına saygılı. geniş bir dünya görüşüne sahip. Belli bir konuya özgü veri ve bilgilerden kavram ve modellere ulaşma yetisi. yaratıcı. yapıcı. AMAÇLAR 1. TÜRK MĐLLÎ EĞĐTĐMĐ Đ AMAÇLARI 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu’na göre Türk Millî Eğitiminin Genel Amaçları: Madde 2.2. Türk milletinin bütün fertlerini. Böylece. laik ve sosyal bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış hâline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek. 2. bu kavramların tarihsel gelişimi. ahlak. insani. Đlgi. Türk milletinin millî. kendine. 3. ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere. koruyan ve geliştiren. hür ve bilimsel düşünme gücüne. beceri. gerekli bilgi. Türk Millî Eğitiminin genel amacı. topluma ve başkalarının görüşlerine saygı itiyadı. sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak ve nihayet Türk milletini çağdaş uygarlığın yapıcı. ahlaki. vatanını. kimyanın çeşitli alanlarında farklı görüşleri eleştirel bir gözle karşılaştırma becerisi tesisini amaçlar. ailesini.1.

belli alanlarda derinleşme ve öğrencilerin kendi gözlem ve deneylerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi temeline dayandırılmıştır(5). yine bu dönemde ‘kredili sistem’ uygulaması başlatılarak Kimya 1. ülkemizdeki kimya endüstrisini ve kimyanın günlük hayata yansıyan ürünlerini tanıtıcı metinlere yer verilmiştir. Bu dersin içeriği. Modern Fen Bilgisi üzerine tek yıllık bir kimya dersi olarak düşünülen Modern Kimya programı da (1973) aynı eğitim öğretim yaklaşımı ile hazırlanmıştır(6). Bunda. 6 . Bu eksiklerin. genel kabul gören bir gerçektir. 1930’da yürürlüğe giren ortaokul 2 ve 3. devlet öncülüğü ile yazılan ders kitapları tarafından kısmen de olsa kapatıldığı düşünülebilir. 1971’de benimsenen “sınırlı sayıda konu üzerinde derinleşme” ve “öğrencilerin kendi gözlem ve deneyimlerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi” yaklaşımı kısmen terk edilmiş. 1956’da yürürlüğe giren lise kimya programlarında. Modern Fen Bilgisi dersi konmuştur. lise 1. içeriklerde yer alan odak konuların işlenişi hakkında ipuçlarının bulunmaması ve bir zaman analizinin yer almamasıdır. zamanımızdaki karşılıklarına göre daha “dolu” ve “ağır” bir görüntü vermesi dikkat çekicidir. Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinin başlıca başarılarından biri. Kimya ve Fizik derslerinin geleneksel zengin konu içeriğinden farklı şekilde. sınıf kimya programlarında yer verilen konu başlıklarına bakıldığında. Kimya 3. 1985’te modern fen. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ 2. kimyasal savaş maddeleri ile ilgili bölüm programdan çıkarılmış. 1938’de yürürlüğe giren lise kimya programlarında da bir yandan o zamanların kimyası kuş bakışı taranmakta. lise 1. zamanımıza göre çok daha içerikli ve ağır bir bilgi/beceri bütününün öngörüldüğü anlaşılmaktadır(1). 2 ve 3. Kimya ve Fizik dersleri yerine. 1971’de ülke çapında 100 lisede uygulanacak şekilde yaygınlaştırılmış. sınıflar için. temel eğitimi yaygınlaştırmak ve ülkemiz insanının okur-yazarlık oranını yükseltmek olmuştur. fakat Modern Fen Bilgisi kapsamındaki deneyleri kısmen içeren bir müfredat yürürlüğe konmuştur(7). Cumhuriyet Dönemi’nin ilk çeyrek yüzyılı içinde başarıyla organize edildiği. Ortaöğretim derslerinin eğitim/öğretim programları için ilk ciddi adımlar 1930’larda atılmıştır. 1956 programına benzeyen. Kimya 2. Đkinci Dünya Savaşının sona ermiş olması yanında. sınıflar için yeni öğretim programları hazırlanıp yürürlüğe girmiştir. fizik ve biyoloji konularını birleştiren Fen Bilimleri 1 ve Fen Bilimleri 2 dersleri 1991’de ve 1993’te yeniden ihdas edilmiş(8. Lise 1. Bu programlarda. kimyasal savaşta kullanılan maddelerin tanıtımı ve bunlardan korunma yolları ayrıntılı olarak ele alınmaktadır(2). önemli ölçüde içerik değişimine gidildiği görülmektedir(3). bir yandan da zamanın şartları öyle gerektirdiği için. Đleri Kimya 1 ve Đleri Kimya 2 seçmeli dersleri için ayrı ayrı programlar yürürlüğe konulmuştur(10). 1960’da gözden geçirilen kimya programı da 1956 metni ile hemen hemen aynıdır(4). Okumayazma ve aritmetik alanında bilgi ve becerilerin yer aldığı eğitim öğretim süreçlerinin. 1964’ de Fen Liselerinde başlatılan bir uygulama.klasik fen ayırımı kaldırılmış.1. 1948 ilköğretim programının genel vizyonunun da bir etkisinin olduğu düşünülebilir. kimya.2. 1971’deki eğitim öğretime bakış açısı hâkim görünmektedir.9). Örneğin. Bu dönem programlarının. Her iki programda da bugünkü programcılık anlayışı ile bakıldığında eksik olan. Bu programlarla. sınıfta.

Liselerin 2005 yılında 4 yıla çıkarılması sonucunda da. 1980’lerdeki program geliştirme çalışmalarında da zamana ve tahmin edilebilir yakın geleceğe çözüm olabilir yeni bir anlayış oluşturulamamış. “Lise Kimya Öğretim Programı” veya benzer adlar altında bugüne kadar geliştirilip yürürlüğe konmuş belgelerin hepsi. sözü geçen 3 dersin müfredatı dörde bölünmüş ve böylece 3 yılın konuları 4 yıla dağıtılmıştır. ülkemizde. 1983. bunun yanısıra dönemin koşullarını yansıtır şekilde düzenlendiği bilinmektedir. her bireyin. 1990’lardaki kısa ömürlü ardışık denemelerden sonra 1996’da. ilke olarak itiraz edilmesi zor bir slogan olmakla beraber. Bireyin bizzat ‘dokunmasının’ ve ‘yaşamasının’ öğrenme sürecine yapacağı olumlu katkı inkâr edilemez. 1950’lerin sonunda SSCB ilk uzay aracı Soyuz 1’i yörüngeye yerleştirince. 1990’ların başında yeniden 1970’lerin yaklaşımı denenmiş. kimya 2 ve kimya 3 dersleri. Örneğin. 2. buradan hareketle yeni fen programları geliştirme ve deneme süreci başlamış. 1964’de başlayan ve 1971’de yaygınlaşan Modern Fen Bilgisi programının tetikleyicisi de bu gelişme olmuştur. herkesin kendi gözlem ve deneyimleri ile öğrenmesi ilkesi genelleştirildiğinde. birçok deneyimden sonuca giden yollar dolaylı olabilir ve bu dolayımlar öğretmence iyi vurgulanamazsa. Kabul etmek gerekir ki. her deneyiminden doğru çıkarımlara varabileceği imasını da taşıdığı için. bu deneyimden bir çıkarıma gidemeyebilir veya yanlış çıkarımlar yapabilir. bir vakit kaybına dönüşebilir. Ancak.2. Ülkemizde. iyi yönlendirilmezse. 1992’de programları hazırlanan seçmeli kimya 1. 2007 yılına kadar yürürlükte olan programlar geçerlik kazanmıştır. 1970’lerde yaşanan program tecrübesi bir bakıma yukarıdaki açıdan değerlendirilebilir. o dönemde güncel olan uzaya ilgiyi yansıtmaktadır. çıkarımı özetleyen öz bilgi ile birleştirilemediği için. zaman içinde bu yaklaşım taraftar kaybetmiş gibi görünmektedir. ABD’de. bizzat yaparak ve yaşayarak öğrenme.1984 kimya ve fizik programlarının ve kitaplarının yenilenmesi sürecini başlatmıştır. kimya endüstrisi ile ilgili okuma metinleri öngörülmüştür. herkesin doğru çıkarımlar yapabileceği varsayılmış. savaştan sonraki 1957 programında bu konu terk edilmiş. zamanlama ve ölçme değerlendirme gibi 7 . deneyim. ülke gençlerinin fen alanında geri kaldığı endişesi uç vermiş. Başka bir deyişle. Doğrudan keşif. Laboratuvar ortamında gerçekleştirilen öğrenme aktiviteleri. programa uyumlu insan kaynaklarının yetersizliğine bağlamak gereken bu endişeler. Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme Fen kolu derslerinin ve bu arada kimya programlarının diğer ülkelerdeki program örneklerinden etkilendiği. “Ne olacak şimdi?” türünden soruların hem öğrenciler hem de veliler tarafından yaygın sorulduğu bir dönem yaşandı.Ders geçme ve kredi sistemi uygulamasına 1995. bu eğilimler zamanla ülkemize de yansımış. o dönemdeki endüstrileşme atılımlarını yansıtır biçimde. sınıf içi etkinlikler. deneyimle öğrenme sürecinden geçen bir birey. işleniş derinliği. Ülkemiz 1973 Kimya programlarında “Yerin. Şunu da belirtmek gerekir ki. bir yandan da herkesin bilim insanı olması gerektiği anlayışı öncelik almış olacaktır. yer yer. sivil nüfusu kimyasal savaştan korunma amaçlı bir bölüm içerirken.1996 döneminde son verilerek yeniden sınıf geçme sistemine dönülmüş. Gezegenlerin ve Yıldızların Kimyası” konusuna yer verilmesi de. konu başlıklarını zikretmekle yetinmiş. Programın kalitesinden ziyade. 1938 lise kimya programı. fen alanı için zorunlu dersler hâline gelmiştir(11). önce 1957 program yaklaşımına benzer bir yol izlenmiş. bir yandan.

Çoğu zaman. madde-enerji ilişkileri. son yarım asırda gelişmiş teori ve yaklaşımların kimya programlarına da olabildiğince yansıtılması gerekmektedir. astronomi ve jeoloji ile “fen bilimleri” bütününü oluşturduğunu. ancak bu kitabın yazılmasından sonra anlam kazanmıştır.3. değer ve tutumları açıkça ifade edilmiş. gündelik hayatta kullanıma sunduğu nanoteknoloji ve mikro elektronik ürünlerinin. ölçme değerlendirme bakımından da ipuçları içeren bir kimya öğretim programı hâlen mevcut değildir ve acil bir ihtiyaçtır. kendi hayatını etkileyen kimyasal kavram ve ilkelerin farkında bireyler yetiştirmeyi hedeflemiştir. kimyayı ilgilendiren yönleri ile programda yer alması gereği doğmuştur. fizik. programdaki konu başlıkları. Bu hedefi gerçekleştirmek için aşağıdaki hususlar yol gösterici olarak düşünülebilir: • Bu program. 2. 3. biyoloji. içerik işleniş derinliği belirli. Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri Lise kimya dersi öğretim programlarının geliştirilme gerekçeleri aşağıda özetlenmiştir: • Millî Eğitim Temel Kanunu ikinci maddesinde ifadesini bulan genel amaçlarla ilintili beceri. zaman dağılım planlaması yapılmış. konu başlıkları ile ilgili işleniş derinliklerini belirlemek için parantez içi kısa ifadelere yer verilmişken(2). 2005 yılında yürürlüğe giren lise “matematik” programı ve 2007 yılında geliştirilme çalışmaları başlatılan “fizik” ve “biyoloji” programları ile kimya programları arasında bir ahenk kurulması ihtiyacı vardır. maharet. Sınıf Kimya Programı. Sonuç olarak. Maddenin yapısı. Türk Millî Eğitiminin ana amaçları çerçevesinde. Kimya dersi programının bu alt yapıya uyarlanması gerekmektedir. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U Ortaöğretim kimya programları. önemli yeni bir bilgi ve beceri alt yapısı oluşturmaktadır. • 2004 yılında yürürlüğe giren ilköğretim “fen ve teknoloji” ve “matematik” programları ile 2007 yılında yürürlüğe giren 9. bireysel ve toplumsal sorumluluklarının bilincinde. Bu kitaplar. Ayrıca. bir öğretim programında aranan temel unsurlarla donatılmış bir kimya programına ihtiyaç vardır. toplumun yararına sunulmuş ürünlerin kimyasal yapı-işlev bağlantısı. Bu program da anılan ihtiyacı karşılamak için bir teşebbüs sayılmalıdır. • MEB .önemli program girdileri. programın yürürlüğe girişini izleyen dönemde MEB adına bir kimya kitabı hazırlanmış.Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Daire Başkanlığı (EARGED) tarafından 1998 ve 2001 yıllarında kimya öğretmenleri arasında yapılmış Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analizi(12) ve Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi(13) raporlarında belirtilen program ıslah talepleri de bu programla karşılanmaktadır. aynı programa göre yazılacak başka kitapların eksiklerini ve fazlalarını belirlemede ölçüt olarak kullanılmıştır. bu programlara göre yazılan ilk kitaplara bırakılmıştır. kimyanın. düşünme aracı olarak da matematiği kullandığını kabul eder. 1957 ve daha sonraki programlarda bu kısa açıklamalar bile terk edilmiştir. Đlginçtir ki 1938 programında. maddeler arası etkileşimler. • “Öğrenme”de zihinsel süreçlere dikkat çekip nasıl öğrendiğimiz konusuna yoğunlaşan. • Gelişen teknolojinin. teknolojiye dönüşmüş kimyanın çevreye ve hayatımıza getirdiği olumlu/olumsuz etkiler ve bu 8 .

Ortaöğretim 10-12. 9. 10-12. kavram ve kodlama sistemi üçlüsünü ön planda tutup matematiği bir araç olarak görme temelinde hazırlanmıştır. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programından (2007) farklıdır. bilimin tabiatı. Ortaöğretim kimya programı. kimya ile gündelik hayatı ilişkilendirmeyi ön planda tutup. çok özel yetenekli insanlara vergi olmayıp ilgilenen herkesin derinleşebileceği ve katkıda bulunabileceği. Đlke ve kavramlarının birleştirilip üst düzey kazanımlara dönüştürülmesinde de matematiği kullanır. Bilim ve onun bir bileşeni olan kimya. Bir matematik problemi düzenlemek için kimyasal kavram ve ilkeleri araç olarak kullanmak eğiliminden kaçınılmıştır. 9. Bilimsel yöntem. 9 . Bu program. gözlem ve deneyler geliştikçe de yaptığı açıklamaları değiştirebilen. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programları (2008). tutum ve değerleri edinmesi beklenir. sınıf programları kavramsal örgüyü ve kimyaya özgü kodlama ve sorgulama yöntemlerini esas alıp kavramların hayatla ilişkisini bir pekiştirme ve destek aracı olarak mütalaa etmektedir. bilim insanlarına yakışır değerlendirme itiyadı. programın ana girdileri olacaktır. gözlem ve deneylere dayanarak evren ve hayat hakkında doğruya en yakın açıklamaları yapan. bilimi. bilim-teknoloji-çevre ilişkileri. kendine özgü ilkeleri. yararlı ve zevkli bir uğraş alanıdır. kimyaya özgü ilke. durağan değil dinamik bir yol ve anlayış olarak görür. deneyim ve uygulamalarla zaman içinde gelişen ve oluşan kavrayışlardır. Kimya konuları işlenirken bir yandan bilgi ve beceriler edinen öğrencilerin. Kimya. formüller) olan bir disiplindir. kavramları ve kodlama sistemi (semboller. bir yandan da bilimin yöntemini sezerek kavrayıp kullanması ve yine bu süreç içinde. bilimsel kavramları sadece bir “kimya kültürü” düzeyinde ele alırken.• • • bağlamlar ekseninde bilimsel düşünme yönteminin niteliği ve üstünlükleri ile bireysel ve toplumsal olumlu tutum ve değerler. sınıf programı. fen bilimleri alanına yönelmiş öğrenciler için hazırlanmıştır ve bu yönüyle.

Kimya içerik kazanımları. Örneğin. Kazanım metninde adı geçmeyen bir kavram. örneğin tutumlar ve değerler ile ilgili eğitim çıktılarının. Özgüvenin tekil bir davranış olmayıp pekçok davranış üzerinden değerlendirilen bir üst düzey kazanım olduğu da tartışmasızdır. Bu kazanımlar. Kazanım içeriğinin çok farklı derinliklerde düşünülebileceği hâllerde. Eski programlardaki “hedef” önermeleri yerine. kimya biliminin kavram. kimya dersi içeriğini belirleyen. farklı öğretmen veya kitap yazarı tarafından ortaya konulacak işleniş tarz ve derinliğinin. kazanımlardan bazılarının. o kavram veya bilgi de kazanımın bir parçası olarak düşünülebilir. kimya eğitiminin bireyde bir özgüven oluşmasına katkı sağlaması gerektiği aşikârdır. betim ve problem çözme örgüsü içinde. Aynı kazanım için. Öğrenme/öğretme yöntemleri. Programın Organizasyonu Ortaöğretim kimya programında kimya eğitiminden umulan çıktılar dört ana grupta mütalaa edilmiştir: • Kimya Đçerik Kazanımları. bilgiyi uygulama. hedef ve davranış terimleri terk edilmiş. oluşturmacı. içerik kazanımları temelinde düzenlenmiş sınavlar için bir sorun olmayacağı düşünülmüştür. belki de bu tür tereddütlerdir. kendi zihinsel ve psikomotor koordinasyonlarıyla oluşturmaları beklenen düşünme. kavrama. 16. 4. Ancak. birer ‘davranış’ olarak nitelendirilmesi tartışmaya açık bir konudur. gözlemleme. hem “davranışçı” hem de “yapılandırmacı (inşacı. 17. kimya programlarında.2. Programın Tasnif Anlayışı Bu programda. ortak bir cümle giriş ibaresi ile bütün bir önermeye dönüşmektedir. bu esneklik.1. ölçme. Buna benzer tasnif sorunlarına çözüm için. genel olarak. eski programların öncelediği paradigmalardan bütünüyle ayrıldığı sonucuna gidilmemelidir. bilgi. kazanım grupları giriş ibarelerinin. yorumlama. sunma ve 10 .4. kazanım terimi tercih edilmiştir. yazılı ve sözlü sınavlarla ölçülebilir kazanımlardır. etkinlikler ve ölçme değerlendirme ögeleriyle kimya programı yer yer. ana yol göstericiler gibi düşünülmelidir. 19). Kazanımlar genelde gruplar hâlinde verilmiş olup her kazanım grubu. Zaten bu iki yaklaşım birbirini tamamen dışlayıcı da değildir(14. “davranış” önermelerinin yerine de “kazanımlar”ın geçtiği söylenebilir. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI 4. analiz ve sentez düzeyinde kazanımlardır. 18. o konudan ve doğrudan edinilmesi beklenen. Ancak. Tasnif tercihlerine bakılarak bu programın. constructivist)” yaklaşımları benimsemiştir. ders işleme senaryolarında ve kitaplarda. o kazanımla ilgili açıklama ve sınırlamalar da kazanımlar çizelgesinde yer almaktadır. herkesin kendi açısından önemli gördüğü konuları kimya öğretiminin merkezine koyması anlamına gelecek tarzda algılanmamalı. 2004-2005 yıllarında yenilenen ilköğretim programlarının kullandığı tasnif benimsenmiş ve eğitim-öğretim çıktıları genel olarak “kazanım” şeklinde ifade edilmiştir. Özellikle ülke genelinde yapılan seçme sınavlarının. 15. kestirme (sınırlı veriye ve/veya işleme dayalı tahmin). işlenen odak konu ekseninde. tek tek örnekler üzerinden öğrencilerin. • Bilimsel Süreç Becerileri (BSB). belli konularda aşırı zaman kaybı ve ayrıntıdan kaçınılmalıdır. Davranışçı eğitim yaklaşımının kurumsal etkilerinin zaman içinde kısmen azalmasının önemli sebeplerinden biri. ilke. onlar yerine. kazanımın açık ve anlaşılır düzeyde işlenmesi için gerekli ise. içerik kazanımları temelinde hazırlanacağı varsayılmıştır.

hem eğitim öğretim kolaylığı hem de kimyanın sistematik akışı gözetilmeye çalışılmıştır. bu kazanımları da birlikte getirir. • Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Đlişkisi Kazanımları (KTTÇ). Ünitelerin işleniş sırası da. Bu kazanımlar. bu kazanım türleri. odak konular işlenirken özel olarak vurgulanmayıp genel kimya kültürü ile ortaya çıkması öngörülen kazanımlardır. fakat öğrencinin edineceği genel kimya kültürü. kimyanın hayata. bilimsel süreç becerilerine az veya çok katkıda bulunur. • Đletişim. düşünce ve hislerini paylaşma arzusu gibi iletişime gönüllülük anlamı taşıyan olumlu eğilimlerdir. Kimya içerik kazanımları. Ünitelerde kazanımların işleniş sırası belirlenirken. “Kimya Đçerik Kazanımları” yanında. Sınıf Kimya Programında. işleniş derinliği ve açıklamalar sütununda verilen sınırlama ve uyarılar bağlayıcıdır. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar 1. bir bakıma programın özü sayılabilir kazanımlardır. gündelik hayata girmiş kimyasalların kullanım ve işlev bilinci gibi hususlara ilişkin.irdeleme yetilerini ifade eden önermelerdir. metinler. kazanımların üniteler arasında yer değiştirmesinden kaçınılmalıdır. Başka bir deyişle. tolerans. Sonuç olarak. 2. saygı. B. bu etkilerin yine kimya kullanılarak azaltımı. bütün alanlardaki eğitim gayretlerinin ortak ürünleri olması beklenen. Bu kazanımlar. kimyasal faaliyetler sonucu çevrede ortaya çıkan etkiler. nitelikleri gereği. konu başlıkları önerilmiş. ülke çapında değerlendirme sınavlarında paralellik gereği. öz güven. sözle veya vurgu ile tek hamlede edinilebilir eğitim çıktıları olmayıp içerik kazanımlarının bütünü ile oluşan kimya kültürü temelinde diğer derslerin içerik kazanımlarıyla da birleşerek11 . tek başına kimya eğitimi ile ilgili olmayıp. BSB. gerçekte içerik kazanımlarından daha karmaşık.ÜNĐTELER ) altında organize edilmiştir: Bu ünitelerden her biri için. kimya eğitiminin farklı yönlerinin birleşerek ortaya çıkaracağı varsayılan. kimya eğitiminin bütünü içinde gelişecek kazanımlar olup sınıf içi her bir etkinlikle bunlar arasında bire bir ilişki mümkün olmayabilir. kimya içerik kazanımları yanında ikincil çıktılar gibi düşünülmemelidir. her kazanımın içerik belirleyiciliğini netleştiren “Konunun Đşleniş Derinliği/Etkinlik Örnekleri” ve “Açıklamalar” sütunlarıyla eğitim öğretime nelerin dâhil edileceği ve nelerin dışarıda tutulacağı belirtilmiştir. Ortaöğretim 10-12. Tutum ve Değer Becerileri (ĐTD). Programda öngörülen ünite adları. değiştirilmemelidir. sadece birer öneri olup takdir hakkı kitap yazarına ve dersi işleyen öğretmene aittir. kimya içerik kazanımlarının her biri. birlikte yaşama iradesi. hayatın da kimyaya etkisi. KTTÇ ve ĐTD kazanımları. Bu sıra ve üniteyle ilgili konu başlıkları ile sınıf. sınıf içi etkinlikler ve eğitim araç-gereçleri için belirleyici olan. aile/millet/vatan sevgisi gibi sosyal tutum ve değerlerle kendini ifade. 4. içerik kazanımlarıyla bilimsel süreç becerileri arasında tekil ilişkiler kurmak veya aramak gereksizdir. içerik kazanımları. işlenen konular içinde belli bir yer bulunamayabilir. hiyerarşik açıdan onlara göre daha yüksek ve onlardan daha önemli kazanımlardır.3.okul içi etkinlikler. Ancak. Bu kazanımların her biri için. Aynı ünite içinde yeniden kazanım organizasyonu yapılması hâlinde. çoğu zaman dolaylı. ünite bir bütün olarak düşünülmeli. kimya içerik kazanımları ünite başlıkları (Sayfa-19.

Đçerik önermelerinin aynı giriş ibaresiyle başlayan gruplarının topluca işlenmesi ve gereken yerlerde aynı gözlem. Ölçülebilir büyüklükleri uygun birimlerle ifade eder. sınıf içi ders işleme sürecinden sonra öğrencinin bu beceriyi edinmiş olacağını kasteder.1. çizelge ve grafikleri yorumlar. 2. “Ailemizi/milletimizi/vatanımızı nasıl severiz?” gibi konular üzerinde yazılı veya sözlü vurguların bu kazanımlara hissedilir bir katkı yapacağı düşünülmemelidir. ortaöğretim kimya eğitimi. ilişki ve ilkelerin. KTTÇ ve ĐTD kazanımları da dolaylı yoldan gerçekleşmiş olacaktır. Bilimsel bilgiler arasında nitel ve nicel ayırımı yapar ve ikisi arasındaki farkın önemini kavrar. Bu sebeple. kimya içerik kazanımları gerçekleşmişse. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI 5. bu sistemi ve kimyasal terimleri iletişimde kullanır. “Bir veri çizelgesinden nasıl bilgi çıkarımı yapılır?”. 5. 11. “Uygarlığın gelişmesi kimyanın gelişmesini nasıl etkiler?”. önce bu kazanım grubuyla ilgili öğrenci ön bilgilerinin yoklanması için. Başka bir deyişle. Doğa olaylarını yorumlarken kimya temelinde neden-sonuç ilişkisi kurar.” önermesi. Kitaplarda ve sınıf içi ders işleme süreçlerinde. kitap metinlerinde ve sınıf ortamında ders işlenirken. ders kitabı metninde ve ders işleniş sürecinde kavram ve ilkeler açısından yeterli işlenmeli. Bilimsel Süreç Becerileri (BSB) 1. içerik kazanımı olarak verilen her önerme. söz konusu ünite işlendikten sonra öğrencilerin edinmiş olması beklenen kazanımlar olup söz gelişi. 8. Đçerik kazanımı olarak verilen önermeler. Deney sonuçlarını çizelge ve grafikle ifade eder. 3. deney ve araştırma ile ulaştığı sonuçları matematiksel ve sözel olarak ifade eder. “Kimyanın çevreye olumsuz etkileri nelerdir?”. Böyle kazanım gruplarının çoğu zaman ortak bir başlık altında işlenmesi beklenir. 7. mümkün olan her yerde gündelik hayatla ilişkilendirme yapılmalıdır. hayat deneyimleri ve insan ilişkileriyle ömür boyu gelişecek kalitelerdir. “Öğrenci bir molekülün polar olup olmadığını kestirir. hazır deney verilerini yorumlayarak genellemelere ulaşır. 10. Deney yapabilme becerisi kazanır. daha sonraki öğrenim. Gözlem. Teori ve modelleri. hatta ortaöğretimin bütünü. bu zihin alt yapısı üzerine inşa edilmesi sağlanmalıdır.edinilecek becerilerdir. araç-gereç. 12 . görsel öge veya etkinlikle birden çok kazanımın gerçekleşmesi doğaldır. 6. KTTÇ ve ĐTD kazanımı olarak verilen arzulanır insan tipi niteliklerinin tamamlanmasını sağlamaz. Gerçekte. 5. görsel öge veya bir güncel olay/durum hatırlatması ile hem bir motivasyon ve ilgi odaklama yoluna gidilmeli. hem de bu süreçte. alet ve cihazları tanır. 3. 4. Deneysel çalışma sırasında güvenlik kurallarına uyar. BSB. BSB. öğrencilerin konuyla ilgili zihin alt yapılarına göre konuya başlama düzeyi belirlenip yeni kavram. “Deney sonuçları nasıl yorumlanır?”. deney. Gözlem ve deneyin evreni doğru yorumlamadaki önemini kavrar. söz gelişi. Dolayısıyla. fiziksel olayları betimlemede ve tahmin etmede kullanır. Gözlem ve deneyde kullanılan araç-gereç. Bu kazanımlarla öngörülen nitelikler. 9. Kimyada kullanılan kodlama sistemini tanır. 4.

Doğal olguları (fenomenleri). 4. 5. Kimyadaki gelişmelerin ekonomik. Öğrenmek için ödül beklemez. 2. demokrasinin öncelik aldığı durumlardan ayırt eder. 2. Sükûnetle dinler. Evreni ve hayatı anlamada bilimin yol göstericiliğini özümser. kendini ifade eder. 9.2. Bilmediği maddelerle iştigal ederken dikkatlidir. ekonomik ve teknolojik etkilerinin farkına varır. 13 . Dünyayı yorumlamada bilimsel yaklaşımın ve sorgulayıcı düşünmenin önemini kavrar. 4. Kimyanın sosyal ve ekonomik alanlara uygulanabilirliğini irdeler. 7. Çevre sorunlarına karşı duyarlıdır. Đletişim. 3. 6. Kimya dersinde öğrendiklerini günlük yaşamında karşılaştığı sorunları çözmede kullanır. bilimin öncelik aldığı durumları.3. endüstriyel süreçleri ve çevre problemlerini açıklamada öğrendiklerini kullanır. genel kabul görür temellere dayanarak talep ve iddia öne sürer. 3. Bilimsel gelişmelerin toplumsal ve sosyal maliyetini irdeler. sosyal. Đş birliği yaparak çalışmaya gönüllüdür. Bilime ve onun bir parçası olan kimyaya ilgi duyar. 8. Bilim ve teknolojideki gelişmelerin insanlar ve doğa üzerine olumsuz etkilerine örnekler verir. 5.5. Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD) 1. Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ) 1. 7. politik ve moral değerlere etkisini yorumlar. 5. 6. 10. Bilim ve teknoloji üzerine çalışma yapmanın önemini sorgular. öğrenmenin kendisini bir ödül sayar ve ömür boyu öğrenmeye isteklidir. Toplumsal yaşamında kimyanın uygulamalarını fark eder. Kimyanın sosyal.

ürün ya da etkinliklerin değerlendirilmesi süreci olarak ifade edilebilir. Performans görevi olarak. arkadaşları ile iş birliği içindeki çalışmalarını. eleştirme. broşür vb.6. Kimya dersinde yapılacak değerlendirmede. bir yöredeki kimyasal kirlenmeye dikkati çekecek bir broşür hazırlama. öğretmenin öğrencilerden beklentileri somut ve anlaşılır hâle gelir. Öğretmenler. Bu program. bilgi toplama. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI Ölçme ve değerlendirme. Öğrencilerin akademik bilgiyi gerçek-yaşam problemlerine uyarlama yetisi. problem çözmelerini. performans görevi gibi araçları da kullanırlar. sözel sunumlarını ve bir ürünü oluşturmalarını doğrudan gözlemleyebilir ve onlara not verebilirler. Yapılacak olan değerlendirme çalışmaları dersin amaçları ve kazanımlarına uygun olarak. Bu araçların yanında performans değerlendirme temelli araç ve yöntemler de kullanılır. kısa cevaplı. Öğretmenler performans değerlendirmede oluşturacakları durumlar/verecekleri görevler ile öğrencilerin yaptıkları analizleri. kendilerinden beklenenin ne olduğunu bilirler ve kabul edilebilir bir performans görevinin hangi ölçütleri karşılaması gerektiğini anlarlar. verdikleri kararları. araştırma yapma. Bu derste yapılacak ölçme ve değerlendirme etkinlikleriyle öğrencilerin üst düzey becerileri de (okuduğunu anlama. gözlem yapma. Bu nedenle. hazırlatılabilir. doğru-yanlış tipi. gözlemleri değerlendirme. bir deney yapma. yorumlama. öğrencilerin öğrenme süreçlerini izlemeyi ve bu süreçte kazandıkları bilgi ve becerileri değerlendirerek gerektiğinde kullanılan öğrenme etkinliklerini değiştirmeyi öngörür. görüşme. kimyanın günlük hayatımızdaki yerini örneklerle açıklayan bir makale yazma. öğrenme-öğretme sürecinde öğrencilerin başarılarını tespit etmek. beceri ve tutumlarıyla ilgili değerlendirme yaparken geleneksel ölçme değerlendirme yöntemleri. ya da etkinliğin çeşitli aşamalarını ve/veya niteliklerini ve her bir aşamanın/niteliğin puan değerini belirten listeler dereceli puanlama anahtarlarıdır. Öğrencilerin yaptığı görevin. ölçme/değerlendirme çalışmalarıyla. Performans değerlendirme süreci. proje. uzun cevaplı. öğrencinin bilgiyi bizzat yapılandırmasını sağlamak bakımından bir fırsattır. çoktan seçmeli. bazıları sözlü sunumda. analiz etme ve irdeleme. öğrencinin süreç içerisindeki gelişimine ilişkin geri bildirim sağlamak amacıyla yapılır. projeler verilebilir. yani kimya kazanımlarını gerçek yaşama aktarabilme yetileri yoklanır. bunu problem çözerken bizzat gösterebilmesi performans değerlendirmesi anlayışının özüdür. Bu tür becerilerin yalnızca geleneksel ölçme araç ve yöntemleriyle değerlendirilmesi zordur. Böylece öğrenciler. bazıları da yazarak kendilerini daha iyi ifade ederler. öğrencilerin günlük hayatta karşılaştığı sorunlara. Öğrencinin performansı değerlendirilirken her bir ölçüt için ayrı bir puan 14 . öğrencilerin başarısını değerlendirmede farklı araç ve yöntemlerin birlikte kullanılması önemlidir. yaptıkları deneyleri. Yani eğitim öğretim süreci yürürken. öğrencilerin bilgi ve becerilerini ortaya koyarak oluşturdukları çalışma. öğretim etkinlikleri ile eş zamanlı yürütülmelidir. eşleştirmeli vb. değerlendirme süreci de amaçlar çerçevesinde devam etmelidir. poster. tablo. poster. kimya dersinde öğrencilerin bilgi. soruları içeren değerlendirme tekniklerinin yanında performans değerlendirme amaçlı gözlem-takip formu. günlük hayatta karşılaşılan problemleri çözme. Öğrencilerin performansını ölçmek için performans görevleri. grafik ve diyagram hazırlama ve yorumlama. bir tip grafiği başka bir tipe dönüştürme vb. kendini ve arkadaşlarını değerlendirme gibi) değerlendirilmeye çalışılır. düşünülebilir. öğrendikleri ile günlük yaşam arasında ilişki kurma. Performans değerlendirme. Dereceli puanlama anahtarları ile. olabildiğince. çalışmanın. eksikliklerini belirlemek. Bireysel farklılıklarına göre bazı öğrenciler tartışmada. eğitim öğretim sürecinde edindiği bilgi ve becerileriyle uygun çözüm yolları üretebilme. Bu görevlerin değerlendirilmesi için öğretmenler değerlendirme ölçütlerini önceden hazırlar ve öğrencilere görev verirken bu ölçütleri de onlarla paylaşırlar. sorgulama yapma. örneğin.

çalışmanın amacına göre değiştirebilir. Araştırma öncesinde araştırma sürecine ilişkin plan yaptı. Farklı kaynaklardan edinilen bilgileri organize etme problemi yaşadı. Ancak. Plan oluşturma ve uygulama Araştırma Süreci 2. Dil ve yazım kurallarını doğru ve tam olarak kullandı. olgu ve prensipleri doğru ve yerinde kullandı. Yorumlarının bazılarını uygun kanıtlarla destekledi. ancak kaynaklardan bir kısmı konuyla tam anlamıyla ilişkili değildi. olgu ve prensipleri kullanırken bazı hatalar yaptı. Kullandığı kaynaklar ders kitabı ile sınırlıydı. olgu ve prensipleri doğru şekilde kullandı. Konuya ilişkin çok fazla ve çeşitli kaynaklar kullandı. Kullandığı kaynaklar konuyla doğrudan ilişkiliydi. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı örneği öğrencinin bir konuda araştırma yaparken göstermiş olduğu performansa ilişkin gözlemlerin kaydedilmesi için hazırlanmıştır. ………… 15 Puan Performans Düzeyleri 3 . Đş birliği Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden. Araştırma raporunu teslim tarihinden epey sonra teslim etti. Arkadaşlarını kendi araştırmaları konusunda teşvik etti. 2. ancak plana tam anlamıyla uymadı. Konuya ilişkin kaynak kullandı.…………… 1. Konuya ilişkin kavram. bu ölçütlere ilişkin açıklamalardan hangisinin öğrencinin performansını tam olarak yansıttığı düşünülüyorsa. Mevcut ölçütleri okuduktan sonra. Yapmış olduğu yorumları ve çıkarımları uygun kaynaklardaki kanıtlarla destekledi. Konuya ilişkin yeterli sayıda kaynak kullandı. 2 1 Araştırma süreci öncesinde bir plan yapmadı. Kaynak kullanımı 3. Aşağıda kimya dersinde yaptırılabilecek bir araştırma için kullanılabilecek bir dereceli puanlama anahtarı örneği verilmiştir. Gerekli durumlarda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Tamamen kitaptan aldıklarını aktardı. Farklı kaynaklardan elde edilmiş bilgileri organize etme gayreti hiç olmadı. 4. puan sütununa yazılır. 23) . bu dereceli puanlama anahtarındaki ölçütleri. Araştırma raporunu çok geç teslim etti. Konuya kendi yorumlarını da kattı. Kaynaklardaki bilgileri aktarırken bazı hatalar yaptı. Ciddi ve çok sayıda dil ve yazım kuralı hatası yaptı. 21. Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden yardım istedi. Konuya ilişkin kavram. Araştırma sürecine ilişkin planlama yaptı. sayısını artırabilir ya da azaltabilir. raporda daha çok kaynaktaki bilgilere bağlı kaldı. Gerekli olduğunda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Konuyla ilgili olarak yeteri kadar kaynak kullanmadı. Kaynakların çoğunluğu konuyla ilişkiliydi. Ölçme ve değerlendirmede geleneksel ve yeni yaklaşımların bu programla da ilişkilendirilen özellikleri çeşitli kaynaklarda bulunabilir(20. Arkadaşlarıyla pek fazla iş birliği yapmadı. Dil kullanımı Kaynaklardaki bilgileri doğru bir şekilde sundu.takdir edilir ve buna göre toplam puan elde edilir. Bilgileri oldukça iyi sıraladı. Araştırma sürecinde sadece bir iki kez öğretmeninden yardım istedi. Dil ve yazım kurallarını kullanırken az sayıda önemsiz hata yaptı. arkadaşlarından ve etrafındaki diğer kişilerden yardım istedi. 1. Öğretmen isterse. Kaynaklardan edindiği bilgileri hiçbir yorum katmadan olduğu gibi aktardı. Araştırma raporunu tam zamanında teslim etti. Dil ve yazım kurallarını kullanırken bazı ciddi hatalar yaptı. Kaynaklardaki bilgileri doğru şekilde kullandı. DERECELĐ PUA LAMA A AHTARI 4 Ölçütler Araştırma öncesinde araştırma sürecini etkili şekilde planladı ve planını öğretmeniyle paylaştı. Bazı yerlerde kendi yorumlarını kattı. Araştırma sürecinde hiç kimseden yardım istemedi ve kimi zaman gerekmesine rağmen. Yapmış olduğu plana çoğunlukla uydu. Topladığı kaynakları verimli kullanarak edindiği bilgileri organize etti. Yapmış olduğu plana tam anlamıyla uydu. Araştırma raporunu makul zamanda teslim etti. 4. o açıklamaya ilişkin rakam. 22. olgu ve prensipleri kullanırken ciddi hatalar yaptı. arkadaşlarıyla iş birliğinde bulunmadı. Kavrama Konuya ilişkin kavram. Konuya ilişkin kavram. Kanıt kullanımı Araştırma Raporu 3.

16 . Puanlama ise kümülatif yapılır. öğrencinin bir görev veya proje esnasında sırasıyla yapması gereken iş ve işlem basamakları listelenmiş olup her iş veya işlem için var veya yok. kısa yanıtlı sorular vb. dersin işleniş yöntemi. doğru/ yanlış. Deney sonuçlarını kaydetti. Deney için uygun düzeneği kurdu. ölçme ve değerlendirme yaparken aşağıdaki noktalara dikkat etmeleri. • Öğrencinin bu etkinliği tekrarlaması gerekiyor. çevre ve sınıf imkânları. Çalışırken kendisinin ve arkadaşlarının güvenliğine dikkat etti. sınıf mevcudu. daha geçerli ve güvenilir değerlendirme yapmalarına katkı sağlayacaktır: 1. 3. • Öğrencinin bilgi altyapısı yetersiz olduğu için deneyi bilinçsizce yaptı. Bu programda yer alan ölçme ve değerlendirme araçlarına ilişkin formlar sadece birer örnektir. Öğretmenlerin geleneksel değerlendirme araçları (çoktan seçmeli. Kontrol listelerinde.Öğrencilerin performanslarını değerlendirirken kontrol listeleri de kullanılabilir. Seçilen ölçme ve değerlendirme yöntem ve teknikleri ders programında hedeflenen kazanımlara uygun olmalıdır. 2. eşleştirme. Örneğin. süre vb. Formlar ve formlarda yer alan ölçütler. deney yapma gibi bir dizi hareketi gerektiren davranışlar. Deney için uygun malzemeleri seçti. Öğretmenlerin. faktörler göz önünde bulundurularak yeniden yapılandırılabilir. Deney sonunda çalıştığı mekânı temiz bıraktı. kontrol listesinde açıkça belirtilip sıralanabilir. KO TROL LĐSTESĐ Gözlenen Davranışlar Evet Deneyle ilgili bilgi altyapısı yeterlidir. Ölçme ve değerlendirme araçları ile değerlendirme ölçütlerinin programın temel amaçlarına hizmet eder nitelikte olması ve hedeflenen becerileri kapsaması önemlidir. Deney sonuçlarını doğru yorumladı.) ile performansa dayalı değerlendirme araçlarını birlikte ve dengeli kullanması öğrenci kazanımlarının daha etkili değerlendirilmesini sağlayacaktır. evet veya hayır anlamına gelen bir işaret veya ifade ile o işlem basamağının gerçekleşip gerçekleşmediği not edilir. … … Düşünceler Hayır Örnek düşünceler: • Öğrencinin deneydeki dikkati ve kavrayışı çok iyiydi. Eşdeğer işlevli başka formlar da geliştirilebilir. Seçtiği malzemelerin ve çalıştığı mekânın temizliğini kontrol etti.

görev ve proje sunum aşamalarında her öğrenci kendi hazırladığı bölümden sorumludur ve her öğrencinin performansı ayrı değerlendirilir.4. grup iş bölümünü kendisi yapar. tablo veya grafiğe dönüştürmeleri vb. elde ettikleri bilgileri. öğrencilerin -varsa. derecelendirme ölçeği vb) biri ile değerlendirilmesi ve puanlanması esastır. elde edilen bilgilerle öğrenciler ve veliler bilgilendirilir. 17 . verilen görev veya proje. gruptaki öğrenci sayısı kadar alt bölüme ayrılarak her öğrenciye bir alt görev yüklenir. Đkinci tip grup çalışmalarında ise her öğrenciye eşit puan takdir edilir. 5. Birincisinde. 7. 8. daha önceden hazırlanmış ölçütlerden oluşan değerlendirme araçlarından (dereceli puanlama anahtarı. önemlidir.eksiklikleri tespit edilir. bu sürecin öğrencinin gelişimine ilişkin bilgi toplama çalışması olduğu unutulmamalıdır. değerlendirme yapmaları. Birinci tip grup çalışmaları değerlendirilirken. Öğrencilerin performansına ilişkin değerlendirme sonuçlarının mümkün olduğunca kısa sürede öğrencilere bildirilmesi esastır. Bu süreç sonunda. çıkarımda bulunmaları. yorumlamaları. bir grubun tüm üyeleri aynı puanı alır. Yapılan değerlendirme çalışmasıyla öğrencilerin gelişim süreci izlenir. Ölçme ve değerlendirme sürecinde öğrencilerde sınav kaygısı yaratılmamalı. Performansa dayalı değerlendirme yapmak için verilen performans görevlerinde öğrencilerin performansının. Öğrencilerin öğrenmelerine destek sağlamak ve performanslarını değerlendirmek için yapılacak grup çalışmalarında iki yol izlenebilir. analiz etmeleri. Verilen yıllık ödevler veya performans görevlerinde öğrencilerin bir kaynaktan bilgileri aynen aktarmaları yerine. Sınıfta yapılan her türlü etkinliğin değerlendirilerek bir puanlama yapılması zorunlu değildir. her grup üyesinin görev takibi de grupça yapılır. 6. transfer etmeleri. Đkincisinde ise söz konusu görev veya proje grubun tamamına verilir. Başka bir deyişle. bunları gidermek için ilave etkinlikler yapılabilir veya kullanılan yöntem ve teknikler değiştirilebilir.

Tebliğler Dergisi. Tebliğler Dergisi. MEB-EARGED. Lawrence Erlbaum. “Constructivism in Education”. D. (Editör). 9. Needham: Allyn & Bacon. 19. Classroom Assessment. Turgut. Kimya) Taslak Programı. Devlet Matbaası Đstanbul. 1993. Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analiz Raporu. Educational Psychology – A Cognitive View (2. Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Metotları. W. Ausebel. Second Edition.. 1956. Tebliğler Dergisi. Tebliğler Dergisi. & Bednarz. & Garrison. New York. Ankara. TC Maarif Vekâleti. Steffe. New York. Educational testing and measurement: Classroom application and practic. P. New Jersey. 7. Ankara. Ankara. Sınıflarına Ait Haftalık Ders Dağıtım Çizelgeleri. J.11 ve 12. Öğrenme-Öğretme Süreci: Yeni Teori Ve Yaklaşımlar. 1971. 12. TC Maarif Vekâleti. S. Nobel Yayınları. Fen Bilimleri 1 Programı. Ankara. Maarif Basımevi. J. Airasian.P.” David McKay Inc. J. G. Ankara. 23-29. NY: Holt. Tebliğler Dergisi. J. Cognitive Domain. 1991. “Why Constructivism Must Be Radical?”. 15. Modern Educational Measurement. Ankara. 13.10. Lise Müfredat Programı (1956). Baskı. 1998. Borich. Cambridge. 1938. J. Bloom. 2000. Novak. Lise Programı (1938). Lise Kimya Programları. L.. in “Constructivism and Education”. 8. 18. 1994. UK. 1960. Popham. Sınıf Fen Bilgisi (Fizik. Saydam Matbaacılık. by Larochelle. 20. New York: McGraw Hill. MEB. 2. “Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals: Handbook I. “In Search of Understanding: The Case for Constructivist Classrooms” Association for Supervision and Curriculum Development. 1998.Ortaöğretim Kurumları Sınıf Geçme Yönetmeliğini Uygulayan Ortaöğretim Kurumlarının 9. D. 2. N. 11. 22... 2002. Brooks. New York.. MEB-EARGED. & Hanesian. John Wiley & Sons. 1995. Tebliğler Dergisi. 5. 21.. P. M. H. 1. 3.. Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi. Ankara. B. TC Kültür Bakanlığı. Ankara.. Devlet Basımevi. F. 2001. 1999. Ankara. USA. 1985. 18 . Von Glasersfeld. Đstanbul. 1987. 10. 1956. 1992. W.. 6. 5. Modern Kimya Programı Amaçları ve Açıklamalar. Inc. 23. USA. 17. Tebliğler Dergisi. Ankara. J. 1978. Cambridge University Press. Baskı). 4.SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR Orta Mektep Müfredatı (1930). G. Lise Müfredat Programı(1960).. T. Ortaöğretim Đkinci Devre 1. 1973. TC Maarif Vekâleti. 1996. Ankara. and Gale. Rinehart and Winston. 1930. Seçmeli Kimya 1. E. Ahmet Saban. & Brooks. Fen Bilimleri 2 Programı. 14. 16. Kubiszyn. Maarif Basımevi. Ankara. Ankara. 3 Programları. M.. 2003.

Ü ĐTELER 19 .KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11. sınıf B.

9 22. bu oranlar esas alınarak bulunan sayfa sayılarında. 17-19 forma olarak öngörülmüştür. SI IF Ü ĐTELERĐ VE Ö ERĐLE SÜRELER Ü ĐTE Ü ĐTE ĐSMĐ UMARASI 1 KĐMYASAL REAKSĐYONLAR VE ENERJĐ 2 REAKSĐYON HIZLARI VE KĐMYASAL DENGE 3 ÇÖZELTĐLERDE DENGE 4 5 ELEKTROKĐMYA ÇEKĐRDEK KĐMYASI Toplam KAZA IM SÜRE/DERS YÜZDE ORA (zaman bakımından) SAYISI SAATĐ* 18 24 31 15 18 106 15 24 30 27 12 108 13. Her üniteye tahsis edilecek sayfa sayısı.0 * Üniteler için verilen ders saatleri öğretmen tarafından şartlara göre ±%20 oranında değiştirilerek uygulanabilir. sınıf kimya ders kitabının hacmi.0 11.ZAMA A ALĐZĐ ORTAÖĞRETĐM KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI 11. A4 boyutlu kâğıda. Ancak.8 25.1 100. zaman tahsis çizelgesinde belirlenmiş yüzde zaman oranlarına uygun olmalıdır. • 20 . Öğretmen kılavuz kitabı için herhangi bir hacim sınırlaması öngörülmemiştir. gerekli görüldüğü hâllerde ±%20 artırma/eksiltme yapılabilir. KĐTAP FORMA SAYILARI • • Ortaöğretim 11.2 27.

“termodinamiğin 3. kanunu Entalpi Oluşum entalpisi Đstemli/ istemsiz değişim Termodinamiğin 2. kanunu Termodinamiğin 3. Hess Kanunu ve ona ilişkin uygulamalar işlenmektedir. Bu ünitede. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • Sistem Ortam Açık sistem Kapalı sistem Đzole sistem Đzotermal sistem Ekzotermik değişim Endotermik değişim Đç enerji Termodinamik Termodinamiğin 1. Sistemler ve Enerji Türleri 2. istemli / istemsiz değişimleri ayırt etmek için gerekli entropi kavramına giriş yapılarak “termodinamiğin 2. Đstemlilik C. olayın gerçekleştiği sistem ve sistemin yer aldığı ortam ile ilgili ilk kavrayışlar sağlanmakta. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. fiziksel ve kimyasal olaylara eşlik eden enerji değişimlerini ele almak için.Sınıf Öğretim Programı 1. lise 9. kanunu” . kanunu” anlamlandırılmakta. Sistemlerde Entalpi Değişimi 3.Kimya Dersi 11. ve 10. entalpi kavramı ile birlikte sunulmakta. kanunu” ile ünite bitmektedir. Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden istemlilik tartışmaları verilmekte. Ünite Önerilen Süre A. Ünitenin Amacı Öğrenciler. B. farklı enerji türlerini ve enerji birimlerini ilköğretim Fen ve Teknoloji dersinde öğrenmiş. sınıf Kimya dersinde pekiştirmiştir. enerjinin korunumu hakkındaki “ termodinamiğin 1. Ayrıca. kanunu Entropi Gibbs serbest enerjisi : KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ : 15 Ders Saati 21 .

iç enerji değişimi ve mekanik iş sembolleri tanıtılıp. 1.2 “Đzole sistem” kavramı. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 1.6 Termodinamiğin buharlı makinenin gelişimi ve sanayi devrimi ile tarihsel ilişkilerini konu edinen bir okuma metni verilebilir.5 Q ve w niceliklerinin (+).4.3). QP = ∆U + w bağıntısının. 1. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 22 .5 “Madde-enerji dönüşümü”. izole-izotermal. olayın gerçekleştiği süre içinde ortamla ısı alış-verişinin ihmal edilebilir düzeyde olması temelinde verilmelidir. V bağıntısına girilmeyecektir. Sabit hacimli ve sabit basınçlı sistemlerde. gibi reaksiyonlar kullanılabilir. Mg(k) + ½ O2 (g) → MgO + hν CO + ½ O2 → CO2 + Q2 3/2 O2(g) + hν → O3(g) AÇIKLAMALAR [!] 1. [!] 1. iç enerji değişimini ısı alışverişi ve mekanik enerji ile ilişkilendirir. 1. dönme ve potansiyel enerjileri ile atomların çekirdek ve elektronik enerjileri irdelenecek. derişik H2SO4 çözeltisinin seyrelmesi gibi maddesel değişimlerde ısı-iç enerji dönüşümü irdelenir. Sistem ve ortam arasındaki ilişkinin önemini fark eder. 4 atomlu çizgisel ve açılı moleküller için mikro düzeyde enerji türleri irdelenir (1.6.2 Açık. ısı-mekanik enerji-iç enerji değişimi üçlüsü dışındaki enerji dönüşümlerine ve mekanik işin hesaplanmasında kullanılan w = P. [!] 1. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Buzun erimesi. [!] 1.4. moleküllerin öteleme. sistem ve ortam kavramları kullanılarak anlamlarının derinleşmesi sağlanır. C + ½ O2 → CO + Q1. 1. Bu reaksiyonlara eşlik eden enerji değişimleri vurgulanarak termodinamik bilim dalı. basınç ve hacim değişkenlerine göre sınıflandırır. 1. uygun örnekler üzerinden verilir. Her iki hâl için. izole.1-1. Bir sistemin iç enerjisini atom/molekül temelinde açıklar.3 Đç enerjiye katkı yapan enerji türlerinden. ısı-iç enerji dönüşümünün olduğu sabit hacimdeki değişimlere örnekler verilecektir. Sistemler ve enerji türleri ile ilgili olarak öğrenciler. tek atomlu asal gazlar ve 2. Bu tartışmada.1. titreşim. 3.Kimya Dersi 11. işaretleme sistemi kullanımını gerektiren uygulamaları ile ilgili örnekler çözülür. 1. kanununu ifade eder.4. alınan veya verilen ısının sistemde nasıl depolandığı sorgulaması üzerinden. 1. her hareketin bir enerji alış-verişi ile birlikte yürüdüğü. 1. sabit basınçlı ve sabit hacimli sistem kavramları örneklerle tanıtılacaktır. (-) işaretlenmesi ile sisteme giriş-sistemden çıkış arasındaki ilişki verilir.Sınıf Öğretim Programı 1. izotermal. 1. uğraş alanları üzerinden tanımlanır (1. Ekzotermik ve endotermik değişimlerde. Đncelenen makro düzeyde değişimlerin gerçekleştiği sistemler ve ortamlar sorgulanarak ele alınan sistemlerin açık-kapalı. Termodinamiğin günlük hayattaki uygulama alanlarına örnekler verir. sıcaklık. [!] 1. böyle sistemlerin tanımı. Sistemleri. Bu irdelemeler sırasında. kapalı. 1.4). Farklı değişim örneklerinde bu ilişkilerden hangisinin geçerli olacağı konusunda yönlendirilmiş bir beyin fırtınası yapılır. Termodinamiğin 1. bu bakımdan kimyasal değişmelerde de enerji alındığı veya verildiği gerçeğine örnek olarak. iç enerjiye katkıda bulunan mikro düzeyde enerji türleri tartışılır. sabit hacimli-sabit basınçlı olma nitelikleri gözden geçirilir. Bu değişimlerde sisteme giren veya sistemde çıkan ısının dönüştüğü enerji türleri irdelenir. Qv = ∆U QP = ∆U + w Qp ≠ Qv ilişkileri.3.4 Isı değişimi.1. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR 1. Qp ≠ Qv ilişkisinin nedeni irdelenir (1.5. [!] 1. ↸ Kimyasal değişimlerin maddeyi oluşturan atom ve moleküllerin diziliş ve düzeninin değişimi ile gerçekleştiği. mutlak anlamda yasaklanmış bir ısı alış-verişi gibi algılanmamalı.4.2. ısı alış-verişi. ısı alış-verişi ile mekanik iş ve iç enerji değişimi arasındaki matematik ilişkiler türetilir.6). ↸ Sabit hacimde ve sabit basınçta gerçekleşen basit fiziksel değişim örnekleri üzerinden mekanik iş kavramı anlamlandırılır.

4 Bağ enerjileri. tam yanma için gerekli eşdeğer miktardan az hava ile yakılmasının neden akılcı olmayacağı. Kimyasal reaksiyondaki entalpi değişimi ile bağ enerjileri arasında ilişki kurar. Örnek tepkimeler üzerinde. standart koşullardaki elementlerinden elde edilişlerine ilişkin tepkimelerdeki entalpi değişimleri. bu bileşiklerin oluşum entalpileri olarak tanımlanır. [!] 2. standart oluşum entalpilerinin kullanımından kaynaklanan bir alışkanlıkla.4.2 H2O.1 Mutlak entalpi kavramına girilmeyecek. gaz hacmi sabitken (piston hareketsiz) verilmesi gereken ısının. [!] 2. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısı türetilir.4).1 Elementlerin standart koşullardaki oluşum entalpilerinin ‘0’ kabul edildiği belirtilir.3).Σ∆Hof girenler) bağıntısı kullanılarak örnek problemler çözülür (2.1. reaksiyon ısısı (Qp) ile açıklar. CO2 gibi bileşiklerin. Bir reaksiyonun entalpi değişimini. ürünlerin bağ enerjileri toplamından girenlerinkini çıkarma yanılgısı oldukça yaygındır. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir silindir içine kapatılmış 1 mol gazın sıcaklığını 1 oC artırmak için. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısının uygulamasına ilişkin problemler çözülür.Kimya Dersi 11. “1 mol bağı standart şartlarda kırmak için gerekli enerji” şeklinde tanımlandığı için. Buradan. 2. gaz basıncı sabitken (piston sürtünmesiz hareketli) verilmesi gereken ısıdan farklı olmasının nedenleri sorgulanır. Reaksiyon entalpi değişimleri ile bağ enerjilerini ilişkilendiren örnek problemler çözülür (2. Entalpi değişimini (∆H). ??? 2. Kömür ve petrol gibi fosil yakıtların. sabit basınçta (piston hareketli iken) verilen ısının (Qp) entalpi ile ilişkisi irdelenir. Hess kanunun sözlü ifadesi irdelenir. ↸ Yaygın maddelerin oluşum entalpileri çizelgesi incelenerek ∆H f değerlerinin işaretleri. o AÇIKLAMALAR 2. Basit tepkimelere ilişkin entalpi değişimlerinin oluşum entalpileri ile hesaplanmasına dair ∆H = (Σ∆Hof ürünler . V bağıntısı yerine H = U + w bağıntısı kullanılacaktır. Sistemlerde entalpi değişimi ile ilgili olarak öğrenciler. ↸ Çok basamaklı örnek tepkimelerin her basamağına ilişkin ∆H değerleri. 2. mekanik iş hesabı kapsam dışı tutulacak. [!] 2. Reaksiyon entalpi değişimlerini “standart oluşum entalpi değişimleri” ile ilişkilendirir. Bağ enerjisinin tanımı ile ilgili olan bu yanılgı. Hess kanunu bağlamında tartışılır (2. ↸ Yaygın ve basit bileşiklerdeki ortalama bağ enerjilerini veren tablolardan yararlanılarak kimyasal reaksiyonda alınan ya da verilen ısı hesaplanır.3. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 2. Bu büyüklük reaksiyon entalpisi hesabında kullanılırken. ara basamakların entalpi değişimleri ile ilişkilendirir. Standart şartlarda birden çok allotropu olan elementlerin en kararlı allotropları esas alınır. Sabit hacimde verilen ısının iç enerji değişimine eşit olup olmadığı tartışıldıktan sonra. 2.2 Standart şartlar ve normal şartlar kavramlarının anlamları verilir.Sınıf Öğretim Programı 1. toplu reaksiyonun ∆H değeri ile karşılaştırılır. oluşum tepkimelerinin ekzotermik-endotermik oluşu ile ilişkilendirilir.1). girenlerin bağ entalpileri toplamından ürünlerin bağ entalpileri toplamını çıkarmak gerektiği unutulmamalıdır. H = U + P. Isı alış-verişinin mekanik iş alış-verişi ile sonuçlandığı değişimlerde Qp’nin ∆H’a eşit olduğu belirtilir (2.2). 2. ekzotermik olduğu bilinen örnek tepkimeler üzerinde entalpi değişimi hesaplanarak giderilebilir. “bağ kırılma entalpisi” adı ile de verilebilir.4 Bağ enerjilerinden reaksiyon entalpileri hesaplanırken. [!] 2.2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 23 .

Olayın ekzotermik oluşu ile sistemin iç enerji değişimi arasındaki ilişki irdelenir.4.5). Entropinin olasılık temelinde sezilmesi için. Kullanılamayan termal enerji (işe dönüşmeyen ısı enerjisi) kavramının anlamı. ile ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 24 . incelenen örnek tepkimelerle keşfedilir (3. Đstemlilik ile minimum enerjiye yönelme eğilimi arasındaki paralellik. entropinin. entropinin olasılık temelinde de ifade edilebileceği sonucuna varılır. eşit kütleli iki su örneğinden oluşan sistemlerin buhar çıkış uçlarına birer rüzgârgülü tutularak hangisinden mekanik iş elde edildiği tartışılır. Entropi.) [!] 3. Değişimlerde istemlilik ile ilgili olarak öğrenciler. Mürekkebin neden dağıldığı. Dağılan mürekkebin kendiliğinden (istemli olarak) yeniden damla boyutuna dönüp dönmeyeceği irdelenir. tek yönlü basit tepkimelerde. Bu etkinlik üzerinden. diğeri oda sıcaklığında. Đstemli/istemsiz kavramlarını irdeler. kullanılamayan termal enerjiyi temsil ettiği hususları açıklanır. Đstemli olaylarda kullanılamayan enerjinin değişme eğilimi tartışılır. Entropi değişimleri (∆S) istemlilik arasında ilişki kurar.5 Entropi üzerinden istemlilik irdelemeleri yapılan sistemlerin olabildiğince izole olması önerilir. (Örneğin. 3. 3. alçının suda çözünmemesi entropi artışı temelinde tartışılırken.5 Entropi kavramını sadece düzensizlik meyli temelinde vermek. AÇIKLAMALAR KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3.4. düzen ve rastgelelik kavramları üzerinden verilir. mürekkep moleküllerinin farklı konumlarda bulunma olasılıklarının artması temelinde tartışılır. değişim ↸ Đstemli tepkimelerin çoğu zaman ekzotermik olduğunu gösteren örnekler gözden geçirilir. sıcaklık sabitken. sıcaklıkları ve hacimleri eşit farklı miktarlarda He örneklerinin. ok yönündeki olayın kendiliğinden yürümesi. eğilimine değişimlere [!] 3. Mekanik iş elde edilebilen düzenekte. ↸ Đki nuçe erlenmayerine konulmuş. 1 mol He’ un sıkışmış ve genleşmiş hâllerinin.Sınıf Öğretim Programı 1. evrendeki doğal olayların olumsuz bir sona doğru gittiği yanılgısını getirebilir. Entropi kavramını.4 Bulunduğu ortamla aynı sıcaklıkta olan bir sistemin termal enerjisinin mekanik işe (faydalı işe) dönüştürülemeyeceği.1. bir bardak suya bir damla mürekkep damlatılarak mürekkebin su içinde dağılımı gözlemlenir. Böyle olaylarda minimum enerji eğiliminden daha etkili bir başka eğilim olması gerektiği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma açılır (3.1). Ayrıca. 3.3.2). sadece CaSO4 tuzunun entropi değişimini düşünmek yetmez. böyle bir sistemin termal enerjisinin “kullanılamayan termal enerji” olduğu. 3. entropileri karşılaştırılabilir. ters yöndeki olayın özel önlemler alınmadıkça meydana gelmemesi temelinde tartışılır (3. [!] 3.5. Minimum enerji uymayan istemli örnekler verir. Bu tepkimelerde iç enerjinin değişim yönü tartışılır. Đstemli olaylarda entropinin artacağı (∆S > 0) sonucuna götürecek bir beyin fırtınası yapılır. “kullanılamayan enerji yaklaşımı” na yeterli ağırlık verilmelidir. Örneğin. Entropinin arttığı istemli olaylara örnekler verilir (3. ↸ Đstemli olduğu deneyimlerle bilinen endotermik tepkime örnekleri incelenir. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Đstemlilik ve istemsizlik kavramları. Çözünme sırasında su moleküllerinin entropi değişimlerini de hesaba katmak gerekir. “kullanılamayan termal enerji” ve “olasılık” temelinde açıklar. bu deney üzerinden irdelenir. 3. iş elde edilirken kullanılabilir/kullanılamayan termal enerjinin artması-eksilmesi irdelenir. “kullanılamayan termal enerjinin ölçüsü” olarak tanımlanır.3). aynı maddenin sıvı ve gaz hâllerinin vb. biri kaynama sıcaklığında tutulan. Đstemli değişimlerde minimum enerjiye yöneliş eğilimini örnekler üzerinde gösterir. 3. entropinin olasılık temelinde anlamı. istemli olaylarda kullanılamayan termal enerjinin genelde arttığı.2. Bu nedenle entropiyi açıklamada.4. Farklı şartlardaki benzer sistemlerin entropileri basit örneklerle karşılaştırılır.Kimya Dersi 11. 3.

istemsizliktersinirlik irdelemesi yapılır (3. Termodinamiğin 3.6 Termodinamiğin 3. ↸ Oda ortamına konulan. Benzer bir hesaplama. Mutlak sıfır noktasında. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3.8 Mutlak entropilerin nasıl hesaplandığı konusuna girilmez.” ifadeleri uygundur. termodinamiğin 2. Standart oluşum entalpileri (∆Hof) ile hesaplanan reaksiyon ∆Ho değerleri ve ∆So ile. Bu çizelge kullanılarak. sıcaklığı -20 oC olan bir odaya konmuş. [!] 3. [!] 3. Termodinamiğin 2. ∆H . ∆G0 bulunup bu değerin işareti üzerinden istemlilik. [!] 3.6.8 ∆G = ∆H . “Her istemli olayda evrenin toplam entropisi artar.6 Termodinamiğin 2. ve 3.T∆S ifadesinde ∆H teriminin alınan verilen ısıyı. “Enerji değişimi olmayan hiçbir istemli olayda. ↸ Standart mutlak entropiler (S0) bir çizelge hâlinde verilir. mutlak değeri de bir tepkimenin dengeden uzak ve istemli veya dengeye yakın fakat istemli olduğunu irdelemede önemlidir. ∆S0 değerleri bulunur. ortamın entropi değişiminin negatif.” anlamında 3. Evrenin toplam entropi değişiminin bu olayda da pozitif olduğu belirlendikten sonra. 0 oC da 1 mol sıvı su için tekrarlanır. 0 C sıcaklıktaki 1 mol buzun erimesi gibi basit bir olay alınarak sistemin ve ortamın entropi değişimleri hesaplanabilir. istemli olaylarda bu iki terim toplamının > 0 olması gerçeğinden. [!] 3. sistemin entropi değişimi ∆S ve ortamın entropi değişimi (-∆H/T) ile gösterilip. Bu olayda her iki gazın hacminin de büyümesi. Buzun erimesi olayında sistemin entropi değişiminin pozitif.8. sadece entropi artışı dolayısıyla istemli olay örneği olarak kullanılır. bu değerlerin sıfır sayılması da fazla bir hata getirmediği için. T∆S teriminin kullanılamayan termal enerjiyi ifade ettiği belirtilerek. 3.8 ∆G teriminin işareti yanında. sadece standart şartlarda yapılır. bir ifade de verilir.” ve “Evren zaman geçtikçe bir denge hâline yaklaşır. entropi azalması olmaz.8). bu da entropinin büyümesi şeklinde yorumlanır. kanunun. 3. moleküllerin dağılma olasılığının artması. ??? 3. kanunlarını yorumlar. sıfırdan büyüktür. mutlak entropilerin de bilinemeyeceği yanılgısı. kanunu için.8 Kimyasal reaksiyonlarda istemlilik tartışmaları. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ o AÇIKLAMALAR [!] 3.7). toplam entropi değişiminin pozitif olduğu gösterilir. ∆G0 = -0. ∆G teriminin neden kullanılabilir (serbest) enerji olduğu irdelenir. Ancak. 3. örnek reaksiyonlar için. 3. ∆G = 0 olması hâlinin tersinir olaylara (dengeye) karşı geldiği sonucuna götürecek bir tartışma yapılır (3. 3.7 Gibbs serbest enerjisi tanımlandıktan sonra. kanununun anlamı irdelenir.6.7. Ele alınan örnek olaylarda.8 Mutlak entalpilerin genelde bilinmez büyüklükler olmasına benzetilerek.5 kJ/mol bulunan bir tepkimenin sağa istemli fakat dengeye yakın olduğu irdelemesi yapılmalıdır.T∆S < 0 sonucuna ulaşılır. mutlak entropiler (S0) çizelgesine dikkat çekilerek düzeltilebilir. Gazların karışması. Kimyasal reaksiyonların istemliliğini Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden irdeler. öteleme hareketlerinin tamamen durması ile ilişkilendirilir. kanununun ifadesi irdelenir. Sistemin ve evrenin toplam entropi değişimi üzerinden “Gibbs Serbest Enerjisi” ni tanımlar. Örneğin.Kimya Dersi 11. 3. termodinamiğin 2.Sınıf Öğretim Programı 1. ∆G’nin işareti ile ilişkilendirilir. Buradan Gibbs serbest enerjisi (∆G) tanımına geçilerek istemlilik. kanunu için. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 25 . bütün maddeler için geçerli sayılması ciddi bir problem getirmez. mutlak entropinin ‘sıfır’ oluşu. kanunu bazı mükemmel kristal maddeler için geçerli olmayıp bu maddelerin 0 K sıcaklıktaki mutlak entropileri.

Hacmi sabit (izokorik) ………………. Örneğin böyle bir termosta. ile madde ve enerji alış-verişi olup olmamasına göre açık.in kapalı olamayacağı aşikârdır. içinde bulundukları ………………. tanımlamak mümkündür.. ister istemez madde alış-verişine kapalıdır. ısınmaya bağlı basınç değişimi. yarı kapalı veya kapalı olabilir.. gibi düşünülebilir. Çok iyi yalıtılmış ve ideal şekilde kapatılmış bir termos içindeki olaylar. Madde alış-verişine kapalı. Bir bisiklet pompası içine hapsedilmiş hava ısıtılırsa. Đnsan vücudu da hem madde hem de enerji alış-verişine açıktır. Bu bilim dalı.. enerji alış-verişine açık olduğu için yarı kapalı bir ……………. Burada gerçekleşen olaylardaki iç enerji değişimi.. göl suyu.6 Aşağıdaki metni dikkatle okuyarak boş bırakılan yerlere uygun düşen kelimeleri yazınız: TERMODĐNAMĐKTE SĐSTEMLER VE ORTAMLAR Fiziksel ve kimyasal değişimlere eşlik eden ısı ve mekanik iş alış-verişlerini inceleyen bilim dalına ……………………… denir. buzun erimesi sağlanabilir. ısınmaya rağmen gaz basıncı değişmez. Örneğin. dış …………………… ile hiçbir madde ve enerji alış-verişi olmadan gerçekleşebilir. Tamamen yalıtılmış olduğu için böyle ……………….. Örneğin. enerji alış-verişine açık ……………… de olabilir. Böyle bir …………. bu mekânı kuşatan diğer evren parçasına da ……………... Çünkü hacim değişmedikçe mekanik iş yapılamaz... Örneğin. ………… ile çok hızlı ısı alış-verişi olabildiği ve bu sayede ………………. madde alış-verişine kapalı.. sıcaklığının hep sabit kaldığı varsayılır.. değişim olayının gerçekleştiği mekâna …………. açıktır. serbest ve sürtünmesiz hareket eden pistonun yer değiştirmesi (hacim büyümesi) ile telafi edilir.1-1. izobarik şeklinde de nitelenir. hem buharlaşma/yoğuşma yoluyla su alış-verişine. basınç ve hacim değişkenlerinin sabit olup olmamasına göre de farklı …………. izotermal ………………. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. 26 . enerji bilançolarını çıkarırken.Kimya Dersi 11. …………………. şişelenmiş su.” de denir.lere “izole …………. Sıcaklık. açığa çıkan veya yutulan ısıya eşittir. Böyle bir …………. adını verir. Madde ve enerji alış-verişinin yasaklı olmadığı ………………. de.Sınıf Öğretim Programı D. hem de toprak ve hava ile ısı alış-verişine açıktır.

2. N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) reaksiyonuna göre 68 g NH3 oluşurken standart serbest enerji değişimini hesaplayınız.3. ∆Hof CaO (k) = -635.Kimya Dersi 11. sürtünmesiz hareket eden bir piston altında standart şartlarda yakılınca açığa çıkan ısı miktarı 240.000 -16.82 kJ ısı açığa çıkmaktadır. 2Al(k) + 3/2 O2(g) → Al2O3 (k) ∆Hof = -1670 kJ 2Fe(k) + 3/2 O2(g) → Fe2O3(k) ∆Hof = -824 kJ verilerini kullanarak 2Al(k) + Fe2O3(k) → Al2O3(k) + 2Fe(k) reaksiyonu için entalpi değişimini bulunuz. ∆U ve w nedir? 2. Yine 1 mol hidrojen.7 Standart şartlarda 1 mol hidrojenin sabit hacimli kapalı bir silindirde yanması sonucu su buharı oluşurken 241. :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.000 0.1 kJ/mol ise CaCO3 için standart oluşum entalpisi kaç kJ/mol’dür? 3. Tabloda verilen bilgileri kullanarak 298 K de.1.285.6 kJ ∆Hof = .4.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme 1.4. 350 410 460 732 498 5. Aşağıda verilen bilgileri kullanarak asetilenin (C2H2) standart oluşum entalpisini hesaplayınız. standart şartlarda 112 L metanın (CH4) yanma entalpisini hesaplayınız. CaCO3(k) → CaO (k) + CO2 (g) reaksiyonu için standart entalpi değişimi 178. 2. Standart Serbest Enerji ( G0f) (kJ/mol) N2(g) H2(g) NH3(g) 0.8 kJ Tabloda verilen molar bağ kırılma entalpisi değerlerini kullanarak.2. 2.66 27 .393. 2. 3.68 kJ olduğuna göre ∆H.5 kJ C(k) + O2(g) → CO2(g) H2(g) + 1/2O2(g) → H2O(s) ∆Hof = . 2C2H2(g) + 5O2(g) → 4CO2(g) + 2H2O(s) ∆Hof = -2243. 4.5 kJ/ mol ve ∆Hof CO2 (g) = -393. CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g) Bağ Kırılma Entalpileri (kJ/mol) C ̶ C C ̶ H O ̶ H C=O O=O 6.5 kJ/mol olarak veriliyor.

Yaptığınız karşılaştırmayı ve kararınızın nedenini tabloda ayrılan yere yazınız.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3. Madde Çiftleri 0°C ve 1 atm de 1 mol CO2 0°C ve 1 atm de 3 mol CO2 25°C ve 1 atm de 2 mol He 25°C ve 3 atm de 2 mol He Standart şartlarda 1 mol Br2(s) Standart şartlarda 1 mol Br2(g) Entropinin azlığı/ çokluğu eden 28 .4 Tabloda verilen madde çiftlerini sahip oldukları molar entropinin az veya çok oluşuna göre karşılaştırınız.

00 30.91 0. su. iyot ve sodyum için farklı fiziksel hâllerin standart oluşum entalpilerinin ve standart mutlak entropilerin farklı olduğu görülmektedir.91 69.Kimya Dersi 11. Katı. Aşağıdaki çizelgede.71 116.6 1. Madde H2O(k) H2O(s) H2O(g) Br2(s) Br2(g) Na(k) Na(g) I2(k) I2(g) Oluşum Entalpisi ( H0f) (kJmol-1) -292.14 260.82 0.44 Standart Mutlak Entropi (So) (JK-1mol-1) 63.32 0. Tahmininizi ve nedenini yazınız.21 153.23 245. Tepkime Entropi değişiminin işareti ( S > 0) veya ( S < 0) eden H2O(s) → H2O(g) CaCO3(k) → CaO(k)+ CO2(g) Ag+(aq) + Cl-(aq)→ AgCl(k) 2.00 107.05 -285. brom.83 152. sıvı ve gaz hâllerin oluşum entalpilerinin ve mutlak entropilerinin neden farklı olduğunu açıklayınız.00 62.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.46 51.69 29 .91 188. Aşağıda verilen reaksiyonların her biri için sistemin entropi değişiminin pozitif veya negatif olacağını tahmin ediniz.83 -241.

70 192. Standart Molar Entropi Değerleri (So) (JK-1mol-1) N2(g) H2(g) NH3(g) N2O4(g) NO2(g) C2H4(g) C2H6(g) 191.06 219.60 130.56 229.Kimya Dersi 11.60 So(JK-1mol-1) Reaksiyonlar N2(g)+ 3H2(g) → 2NH3(g) Yorum N2O4(g) → 2NO2(g) C2H4(g)+ H2(g) → C2H6(g) 30 .6 Tablodaki verileri kullanarak aşağıda verilen reaksiyonlar için standart entropiyi hesaplayıp sonucun işaretini yorumlayınız.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.40 304.29 240.

2. Ünitenin Amacı Bu ünitede. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisi. 3. bunların ürün verimine etkisi tartışılacaktır. 5.Sınıf Öğretim Programı 2. reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimi irdelenerek anlık ve ortalama hız değerlerinin ayrımı. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Reaksiyon hızı Tek basamaklı reaksiyonlar Çok basamaklı reaksiyonlar Reaksiyon mertebesi Molekülerite Aktifleşme enerjisi Aktifleşmiş kompleks Katalizör Đnhibitör Osilasyonlu reaksiyonlar Briggs-Rauscher reaksiyonu Tersinir tepkime Kimyasal denge Denge sabiti Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesi % Verim 31 . B. Ünite Önerilen Süre : REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE : 24 Ders Saati A.Kimya Dersi 11. Ayrıca kimyasal reaksiyonlarda denge ifadesinin türetilmesi. kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler irdelenerek. Reaksiyon hızı Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler Kimyasal reaksiyonlardaki denge Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler Kimyasal tepkimelerde ürün verimi C. reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenlerle birlikte tek ve çok basamaklı reaksiyonlarda hızın belirlenmesi işlenmektedir. 4.

zaman eğrilerinden yararlanılarak. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 1.3 Tepkime hızı. r ort = -∆c(giren) /∆t = ∆c(ürün) /∆t ∆ ∆ ∆ ve anlık hız için. yanma ve nötürleşme türünden hızlı. konsantrasyon-zaman grafiğindeki t yatay konumuna denk gelen grafik noktasındaki teğet ile ilişkilendirilecektir. birim zamandaki konsantrasyon değişimi şeklinde tanımlanıp derişim. ortalama hız için. Reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimini irdeler. muhtelif tepkimelere ait konsantrasyon. oto hava yastıklarındaki azotürlerin bozunması gibi hızlı ve demirin paslanması gibi yavaş tepkime örneklerinin hızları karşılaştırılır (1. [!]1.1-1.2. matematik derslerinde henüz işlenmemiş olan türev ve diferansiyel kavramları kullanılmayacak. Ayrıca. r (t) = -dc(giren) /dt = dc(ürün) /dt eşitlikleri verilir. “Reaksiyonun derişim ve tanımlar. tepkimeye giren maddelerin derişimlerinin zamanla nasıl değişeceği irdelenir.zaman verilerinden.3 Anlık hız tanımlanırken.3 Ortalama tepkime hızı hesabı için.zaman verileri değerlendirilir.1. 1.4. Belli reaksiyonlara ait konsantrasyon. hızı” zaman kavramını temelinde 1.Kimya Dersi 11. 1.4 Patlama. polimerleşme ve hidroliz gibi yavaş reaksiyonlar için örnekler verilir.1. reaksiyon hızının zamanla değiştiği sonucuna gidilerek anlık hız ve ortalama hız tanımlanır. farklı zaman aralıkları için ortalama hız hesapları yapılır. Girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin zamana karşı grafiklerinden. “çok küçük bir zaman aralığı için tanımlanan hız” ifadesi. Ortalama hızın zamanla azaldığı hesap sonuçları ile doğrulanır (1.3. farklı türler cinsinden yazılan reaksiyon hızlarının sayısal değerlerinin eşit çıkması bakımından.3). [!] 1. Hızlı ve yavaş reaksiyonlara örnekler verir. ↸ H2(g)+ I2(g) → 2HI(g) gibi kapalı kapta ve gaz fazında gerçekleşen bir tepkimenin başlangıç anından itibaren. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR [!] 1. 1. “reaksiyon hızı” olarak adlandırılır. ↸ Doğal gazın (başlıca CH4) yanması.Sınıf Öğretim Programı 2. 1.1.4). paslanma. nötürleşme. 3H2(g) + N2(g) →2NH3(g) gibi bir tepkimede. Birim zamanda tepkimeye girecek molekül sayısının nelere bağlı olduğu tartışılarak girenlerin ve ürünün saniyedeki derişim değişimi. Reaksiyon hızı kavramı ile ilgili olarak öğrenciler. r = -dc(H2) /3dt = -dc( 2) /dt = dc( H3) /2dt eşitliklerinin mantığı irdelenmelidir. Reaksiyon hızının anlık değeri ile ortalama değerini ayırt eder. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 32 .

↸ 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) tepkimesinin ara basamakları. Tersinir tepkimelerde ileri ve geri reaksiyonların Ea değerleri grafik üzerinde gösterilir.1 Deneysel verilerden reaksiyon mertebesi belirlendikten sonra. hızın büyüklüğünde başlıca etkin değişkenin k hız sabiti olduğu vurgusu tekrarlanarak belirtilir. 2. aktiflenmiş kompleksin potansiyel enerjisi ile karşılaştırmada kullanılan potansiyel enerji değişim grafikleri çizilip sıcaklığın moleküler düzeydeki anlamı ve hıza etkisi. Hız=k [H2] [I2] ifadelerinin ortak olan yönleri irdelenir. 2. Tepkime hızının yeterince büyük olması gereğinin önem kazandığı.5. Aktifleşme enerjisini (Ea) girenlerin ve ürünlerin potansiyel (iç) enerjileri ile ilişkilendirir.reaksiyon koordinatı grafiğindeki reaksiyon koordinatı kavramına. Giren maddelerin ve ürünlerin toplam potansiyel enerjilerini. Toplam tepkime denklemleri üzerinden “molekülerite”. EK-2. gerçek reaksiyonlar kullanılarak düzenlenir.3). Tepkimeye giren türlerin derişiminin tepkime hızını nasıl etkileyeceğine ilişkin sözlü bir kural ifadesinin nasıl yazılabileceği tartışılır. NH3 ve SO3 üretimi gibi endüstriyel açıdan önemli reaksiyon örnekleri alınarak bu reaksiyonların neden yüksek sıcaklıklarda gerçekleştirildiği sorgulanır (2.2.Cn ile verilen genel hız denkleminde. Tek basamaklı reaksiyonlarda hızı.1’de verilene benzer tepkimeler üzerinden. k sabitinin büyüklüğü bulunur ve birimi irdelenir. Her reaksiyon için k parametresinin sıcaklık arttıkça büyüdüğü sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır.Sınıf Öğretim Programı 2. sayısal olarak ifade edilebilir bir anlam verilmezse bir kavram kargaşası doğabilir. 2. Đki tür arasında bir tepkime olması için esnek olmayan (yüksek enerjili) bir çarpışma gerektiği varsayımından çıkılarak etkin çarpışmalarla sıcaklık arasındaki ilişki tartışılır. Derişim ile hız artışının büyüklüğünün kavranması için.Kimya Dersi 11. 2. 2NO2(g) → N2O4(g) ve H2(g) + I2(g) → 2HI(g) Tepkimelerine ilişkin hız ve derişim ölçümlerini içeren bir tablo verilerek karşılaştırma yapılır. Reaksiyon mertebesi ve molekülerite kavramlarını ayırt eder.. r = k.5 Aktivasyon enerjisinin tanımlanmasında kullanılan potansiyel enerji. 2. Z gibi sanal türlerin yer aldığı sanal tepkimelerle problem düzenlenmemelidir. ??? 2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ 2NO2(g) → N2O4(g) gibi bir gaz fazı tepkimesi için Hız= k [NO2]2. [!] 2.1. Yan yana dizilmiş insanların elden ele tuğla taşıması gibi bir benzetim kullanılarak hız belirleyici basamak fikri içselleştirilir. Bu tepkimelerde sabit olan derişimin hız ifadesinde yer alıp almayacağı. bağıl hızlarıyla birlikte verilip hız belirleyici basamağın hangisi olacağı tartışılır.1 Tepkime mertebelerinin ve hız ifadelerinin denel yoldan belirlenmesi amaçlı problemler. Y.1). X. 2. “aktiflenmiş kompleks” olarak adlandırılır. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler ile ilgili olarak öğrenciler.4.3.4. [!] 2. Reaksiyon mertebesi ile moleküleritenin aynı olup olmadığını ortaya koymak için deneysel verilerek kullanılarak uygulamalar yapılır (2. hız belirleyici basamak üzerinden de “reaksiyon mertebesi” kavramlarının anlamları irdelenerek bu iki kavram arasındaki fark tartışılır. reaksiyon hızı ile aktifleşme enerjisi arasında ilişki kurulur.4-2. 2. girenlerin derişimleri cinsinden ifade eder. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) tepkimesi için de. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 2. Her iki yöndeki reaksiyonların hızı ile Ea değerleri arasındaki ilişkisi tartışılır. Esnek olmayan bir çarpışmanın sonucunda oluşan kısa ömürlü tür. [!] 2. Tepkime boyunca derişimi sabit kalan katı ve sıvı maddelerin tepkimelerine örnekler verilir. Bu grafiğin çarpışan iki molekül için çizildiği varsayılarak yatay ekseni zaman kabul etmek. 2.2 Derişimlerin artmasının hız sabitini değiştirmeyeceği. ↸ Gaz çıkışı veya renk değişimi temelli bir tepkime kullanılarak sıcaklık-reaksiyon hızı ilişkisi deneysel olarak gözlemlenir. bu kargaşayı önleyebilir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 33 . hangi terimin sıcaklıktan etkileniyor olabileceği tartışılır.2.5). Reaksiyon sıcaklığının hızı nasıl ve neden etkilediğini açıklar. bu grafik üzerinden açıklanır. yönlendirilmiş bir tartışma ile sorgulanır. Yazılan hız ifadelerinde k sabitinin birimi belirlenir (2. Bir denge reaksiyonu örnek alınarak.3 Hız sabiti ve sıcaklık arasındaki ilişkinin kavranmasını kolaylaştırmak için bilinen bir reaksiyon sisteminin k ve T değerlerini içeren bir tablo verilir. Çok basamaklı tepkimelerde hız belirleyici basamağı seçer. bu nedenle derişim artışı ile sağlanan hızdaki artışın sınırlı olduğu.

Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 2. 2. “enzimlerin. enzimlerin işlevleri ve adlandırılışı konusu ile ilişki kurulur. hiç tepkimeye girmeme anlamında yanlış yorumlanabilir ki. Ayrıca biyolojik katalizörleri (enzimler) konu alan bir okuma parçası verilir. Bununla birlikte gerçek örnekler sadece homojen katalizör uygulamalarından seçilir. k ve C büyüklüklerinin nasıl değiştirilebileceği irdelenir. Bu amaçla.6 Katalizörlerin sınıflandırılması homojen (reaksiyondaki maddelerle aynı fazda bulunan) ve heterojen (farklı fazda bulunan) olarak yapılır. biyolojik tepkimeleri hızlandıran katalizörler” olduğu sonucuna götürecek şekilde. ancak reaksiyon sonucunda oluşan maddelerin bileşimlerini değiştirmeyen maddeler” şeklinde yapılır. 2. 2.6. [!] 2. levha ve talaş hâlinde alüminyumun seyreltik HCl çözeltisi ile tepkimesinde deneysel gaz çıkış hızları karşılaştırılır (2. Katalizörleri işlevleri üzerinden tanımlar ve sınıflandırır.6 Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilmelidir.Kimya Dersi 11. katalizörlerin işlevleri ile karşılaştırılır (2. 2. 2. Briggs-Rauscher reaksiyonu buna tipik bir örnektir.8 Bazı özel reaksiyonlarda ürün.Sınıf Öğretim Programı 2.6 Katalizörlerin tepkimelerden değişmeden çıkması. Bu reaksiyon. ??? 2. [!] 2. Homojen ve heterojen faz reaksiyonlarını hızlandırmak için alınabilir önlemleri irdeler. Katalizörlerin etki mekanizmasını aktivasyon enerjisi ile ilişkilendirir. birbiriyle yarışan iki reaksiyonun ardışık gerçekleştiği “osilasyonlu reaksiyonlar” gözlenebilir. kimya alanına yönelmeyi teşvik edebilir ilginç bir örnek olarak sınıfta gösteri deneyi hâlinde yapılabilir.8. sınıf biyoloji dersi. Heterojen faz reaksiyonlarında. Biyolojik sistemlerde adı geçen enzimlerin işlevleri. ↸ Homojen fazda katalizlenen bir reaksiyon örneği üzerinde mekanizma yazılarak katalizör derişimi arttıkça reaksiyon hızının artacağı sonucuna götürecek bir irdeleme yapılır. yeni bir reaksiyonu katalizleyebildiği için. Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilir.8).7).6. negatif katalizörler için “inhibitör” kavramının yaygın olarak kullanıldığı belirtilerek insan metabolizması ile ilgili inhibitör örnekleri verilir.7 Lise 9. Heterojen kataliz mekanizmasına ve “adsorbsiyon” terimlerinin açıklamasına girilmemelidir. ↸ Katalizörlerin genel tanımı “reaksiyon hızını değiştiren. Sulu ortamda kullanılan bir homojen faz katalizörünün tepkime hızına etkisi ile ilgili sınıf içi bir etkinlik EK-2.6. CaCO3(k) → CaO(k) + CO2(g) gibi bir heterojen faz tepkimesinde hızlandırma için neler yapılabileceği tartışılır. Geleneksel olarak. Tane boyutunun heterojen faz tepkime hızına etkisini gözlemlemek için. 2. 2SO2(g) + O2(g) → 2SO3(g) tepkimesinde azot oksitlerinin katalizörlüğü örnek alınabilir.2’de verilmiştir. r = k. k büyüklüğünün tane boyutu (derişimi sabit fazın yüzey alanı) ile ilişkisi sorgulanır. uygun örneklerle bu yanılgı önlenmelidir.Cn bağıntısının hangi hâllerde r=k şekline indirgenebileceği.7. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 34 .

bu maddelerin derişimlerinin 1 birim olduğu yanılgısına yol açabilir.1 Her reaksiyon için ileri ve geri reaksiyonların var olduğu. verilen derişimler kullanılıp bilinmeyen derişimler hesaplanır. 3.4). REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal reaksiyonlardaki denge ile ilgili olarak öğrenciler. ancak pratikte giren derişimlerinin ölçülemeyecek kadar az kaldığı hallerde tepkimenin “tamamlanmış” varsayıldığı belirtilir. gazların derişimleri ile kısmî basınçları arasındaki ilişki irdelenir. CaCO3(k) CaO(k) + CO2 (g) CuSO4⋅ 5H2O (k) CuSO4 ⋅ 3 H2O(k) + 2 H2O(g) gibi örnekler verilebilir. denge sabiti kullanılarak.4 Heterojen denge reaksiyonlarına. kök bulma işlemlerinde ihmal ve yaklaştırma gerektirmeyen verilerle çalışılacaktır. Bu örnekler için denge sabitleri. ↸ Denkleştirilmiş denklemde girenlerin ve ürünlerin toplam molekül sayıları ayrı ayrı 2’yi aşmayacak şekilde seçilmiş örnek denge tepkimelerinde.3. Gerçek örnekler seçilerek derişimlere göre yazılan denge sabiti eşitliklerinin kullanıldığı sayısal örnekler yapılır (3. çift yönlü ok kullanmanın olası yanlışlıkları önleyeceği ve daha doğru olacağı için tercih edilmesi gerektiği vurgulanır.2. 2 2 3. Sabit olan derişim değerleri denge sabitine katılarak yeni denge ifadesi tartışılır. Böyle reaksiyon dengelerinde. 2HI(g) H2(g) + I2(g) tepkimelerinde basınçlar cinsinden denge sabitleri (Kp) ile derişimler cinsinden denge sabitleri (KC) arasındaki ilişkide RT teriminin hangi durumlarda hesaba katılacağı irdelenir (3. Derişimlerin kısmî basınçlarla orantılı olması gerçeğinden hareketle. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) ve AÇIKLAMALAR [!] 3. girenler ve ürünlerden ölçülebilir miktarlarda bulunduğu belirtilir.1. Tersinir tepkimelerde hız ifadeleri üzerinden denge ifadesini türetir. 1 mol/L’lik derişimi standart olarak alıp diğer derişimleri onun katları gibi düşünerek KC denge sabitinin birimsiz olacağı sonucuna varılabilir ve termodinamik hesaplamalarda “ln KC” gibi terimlerin kullanıldığı hatırlanırsa. Dengenin statik mi. Böyle ifadelerde saf maddelerin derişimleri yerine ne yazmak gerektiği irdelenir (3. Böyle reaksiyonların tek yönlü ok (→) ile ( ) gösterilmesinde bir sakınca bulunmadığı. [!] 3. Ancak.4 Denge sabiti sadece molar derişim ve kısmî basınçlar ile ifade edilecektir. Kc’nin birimsiz olmasının zorunluluğu da anlaşılabilir. Heterojen ve homojen faz tepkimeleri için denge ifadelerini yazar. Gaz reaksiyonları için derişimler ve kısmî basınçlar cinsinden denge ifadelerini karşılaştırır. üçüncü ve daha yüksek mertebe denklemleri gerektirmeyecek şekilde seçilecek.Sınıf Öğretim Programı 2. KC = [CO2] .5.5).5 Denge hesaplamalarında tepkimeler ve veriler. Kp = PCO ve K'C = [H2O]2 . Denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisini irdeler. Örneğin.2. 3. [!] 3. k1/k2 = [C][D]/ [A][B] =Kdenge denge sabiti elde edilir (3. 3.5 Denge hesaplarında kısmî basınçlar kullanılmayacaktır.Kimya Dersi 11.2-3. bu bakımdan %100 tamamlanmanın teorik bakımdan mümkün olmadığı. 3. 3. [!] 3.1 Girenlerin ve ürünlerin moleküleritelerinin farklı olduğu hâllerde. Gerçekte her saf maddenin derişimi 1’den farklı fakat sabittir ve sabit olan bu değerler. ??? 3.3). denge sabitine katılarak ifade basitleştirilmiştir. 3.1). ↸ Saf katıların ve saf sıvıların yer aldığı kimyasal denge örneklerinde genel denge ifadesindeki saf maddelere ait derişimlerin. “Aktivite” kavramına girilmeyecektir. ↸ Kapalı kaplarda gerçekleştirilen gaz fazı reaksiyonlarında. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bazı kimyasal reaksiyonlarda reaksiyona giren maddelerin (reaktanlar) tamamen ürünlere dönüşmediği gerçek örnekler ile gösterilir. K'p = P2H O şeklinde yazılabilir.4 Denge ifadelerinde saf katıların ve sıvıların derişimleri yerine “1” yazılması. 3. sabit sıcaklıkta değişip değişmeyeceği irdelenir.4. denge ifadesi basınçlar cinsinden türetilir. KC denge sabitinin bir birimi olması gerektiği aşikârdır. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 35 . dinamik mi olduğu irdelendikten sonra her iki yöndeki hız ifadeleri yazılıp denge sabiti bağıntısı türetilir: Đleri reaksiyon hızı = geri reaksiyon hızı k1 [A][B] = k2 [C][D] şeklinde gösterilerek. Denge eşitliklerini kullanarak hesaplamalar yapar. 3.

4. Gaz reaksiyonlarında kısmî basınçların ve toplam basıncın dengeye etkisini yorumlar. Katalizörlerin denge üzerine etkisini tartışır.1). girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin artması veya eksilmesi hâlinde.5 kJ reaksiyonunda ısı miktarı bir denge bileşeni gibi kabul edilerek Le Chatelier ilkesi temelinde irdeleme yapılabilir (4.5 Le Chatelier ilkesi. dengedeki sistemlerin her dış etkiye bir tepki vereceği şeklinde yanlış yorumlanabilir. Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesini ifade eder. sıcaklık ve basınç değişimlerine sistemin tepkisi irdelenerek Le Chatelier ilkesinin fiziksel dengelere de uygulanabildiği vurgulanır.4. ↸ Gerçek gaz tepkimesi örnekleri üzerinde. örnek tepkimeler üzerinden alıştırmalar yapılarak giderilmelidir. “Hız sabiti değiştiğine göre denge sabiti de değişebilir” yanılgısı. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler ile ilgili olarak öğrenciler. örneğin ekzotermik bir tepkimede. “Denge hâlindeki sistemler. her iki yöndeki tepkime hızlarına etkisi artma yönünde olup artış oranları farklıdır. seyrelmenin ve tek tek madde derişimlerindeki değişmenin dengeye etkisi gözlemlenir ve yorumlanır (4. Isı vermenin sıcaklık yükselmesi. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Denge hâlindeki bir sistemi etkileyebilir (dengeyi bozabilir) dış etmenlerin neler olabileceği tartışmaya açılır. sıcaklık sabit kaldığı sürece değişmez. hız sabitleri oranı değişmez.3.3 Sıcaklık artışının ekzotermik ve endotermik tepkimelere denge etkisi zıt yönlerde iken. derişimler cinsinden yazılmış denge ifadesindeki kesrin değerinin (Q) nasıl değişeceği tartışılır. sözü geçen oranın sabit kalabileceği düşünülmediği için ortaya çıkar ve bu yanılgı düzeltilmelidir.1 Suyun erimesi.Sınıf Öğretim Programı 2. ??? 4. Toplam basınç değiştiği hâlde tepkimede yer alan gazların kısmî basınçlarının değişmediği durumlara örnekler verilir. Örneğin. Çeşitli gaz reaksiyonlarının.5). Sıcaklık yükselmesi/alçalması sonucu ekzotermik ve endotermik tepkimelerde hız ve denge irdelemelerinin aynı sonuca götüreceği yanılgısı.5 Katalizörün her iki yöndeki tepkime hızını aynı oranlarda artırması nedeniyle.Kimya Dersi 11. ekleme anındaki Q değeri hesaplanıp KC ile karşılaştırılacak ve buradan dengenin kayış yönü irdelenecek. denge ifadesindeki büyüklüklerden herhangi birini veya daha fazlasını değiştiren faktör olması gerektiği sonucuna gidilir. ancak yeni kurulan dengedeki derişimlerin hesabına girilmeyecektir. ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR [!] 4. Bu etmenlerin etkilerini karşılamak üzere sistemin tepkisini özetleyen Le Chatelier ilkesi ifade edilir (4. dengeye etki edecek faktörün. Dolayısıyla denge sabiti. denge ifadesindeki terimlerden hangisini değiştirdiği tartışılır. 4.” genellemesi vurgulanıp örneklenerek bu yanılgı giderilebilir. her iki hız arttığı hâlde. 4.2). sadece dengeye ulaşma süresini azalttığını gösterir örnekler incelenir (4. Le Chatelier ilkesi kullanılarak muhtelif dış etkilere tepkisi anlamında örnekler alınarak nitel denge kayması irdelemeleri yapılır (4.3’de verilene benzer örnek renk değişim tepkimelerine ait denge ifadelerinde. ↸ Amonyak sentezi gibi gaz tepkimelerinde gazların kısmî basınçlarının kaç türlü değişebileceği tartışılır. derişimlerinin ve sonuçta dengenin nasıl etkileneceği sorgulanır.3). Q < KC ve Q > KC hâllerinde dengenin kurulması için sistemin hangi yönde net tepkime vereceği (tepkimenin hangi yöne kayacağı) sorgulanır. 4. dolayısı ile dengede yer alan bileşen miktarlarını değiştirmediğini.1-4. ısı almanın sıcaklık düşmesi anlamına geldiği vurgulandıktan sonra sıcaklığın. Örneğin. Endotermik ve ekzotermik tepkimelerde sıcaklık ile KC sabiti arasındaki nitel ilişki irdelenir. denge sabiti küçülür. Gaz ekleme/uzaklaştırma ve hacim değiştirme süreçleri sonunda gaz kısmî basınçlarının.2 Derişimlerdeki değişmenin denge hâlindeki sisteme etkisi tartışılırken. ortama asal gaz basılarak bozulacağı yanılgısı çok yaygındır.5. EK-2. ??? 4.1.4 Sıcaklığın ve basıncın dengeye etkisi nitel anlamda irdelenecektir. Derişimlerdeki değişimlerin dengedeki tepkimelere etkisini denge ifadeleri üzerinden tartışır. sabit sıcaklıkta ve kapalı bir kapta bir gaz fazı reaksiyonuna ait dengenin. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik 36 .2. Le Chatelier ilkesi temelinde irdelenir.4). 4. buharın yoğuşması gibi basit dengeler üzerinde. Denge ifadesindeki derişimlerin. ↸ Katalizörlerin dengeyi. 4. ??? 4. 4. 4. Denge sabiti hız sabitlerinin oranı olduğu için. Sıcaklığın dengeye etkisini reaksiyon entalpisini kullanarak açıklar. sadece denge ifadesini etkileyen etkenlere cevap verir. Bu tartışma sırasında. K sabitinin ise sıcaklık ile değişebileceği vurgulanır. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) + 91. ↸ Isı değişimlerinin yer aldığı denge ifadelerinde sisteme ısı verilmesi veya sistemden ısı alınması hâlinde dengenin hangi yöne kayacağı. madde ilavesi/uzaklaştırılması ve basınç/hacim değişimi ile.3-4.

Verimin %100 olmayışının ürün maliyetlerine yansıması tartışılır (5. ??? 5.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı 2. Tepkimelerde girenlerin ürüne dönüşümünün tam olmayışının nedenlerini sorgular. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR 5.2 Verim hesapları yapılırken kimya 10. Birden çok reaksiyonun birbiriyle yarışması ve birden çok ürünün oluşması olasılığı. 5. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR 5. 5. örnekler üzerinden işlenmelidir. ünitede işlenen mol ve mol kütlesi kavramları hatırlatılır. sınıf 1. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 5.1. Tepkime denklemleri temelinde % verim hesapları yapar.2).1 Reaksiyon verimlerinin %100’den düşük olmasını sadece denge kavramıyla ilişkilendirme yaygın bir yanılgıdır. 5.1. “Çözeltilerde Denge” konusuna ertelenecektir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı : Sınırlamalar 37 .2. % 100 verime neden ulaşılamayacağı sorgulanır. Çeşitli endüstriyel ürünlerin elde ediliş verimleri ile ilgili problemler çözülür.1. 5. Kimyasal tepkimelerde ürün verimi ile ilgili olarak öğrenciler. ↸ Aynı şartlarda iki reaksiyonun birbiriyle yarıştığı ve denge tepkimesi olduğu için tamamlanmayan kimyasal olay örnekleri incelenir ve bu örneklerde ürün veriminin anlamı irdelendikten sonra.2 Verim hesaplamalarında molarite ve çözelti hacmi gerektiren problemler burada ele alınmayacak.

derişim değerleri elde edilmiştir.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı D.5 M HCl’de incelenmiş ve tabloda verilen zaman. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.2 Yaygın bir şeker olan sakkaroz (C12H22O11) seyreltik asit çözeltileri ile reaksiyona girerek yine basit şekerler olan glikoz ve fruktoza dönüşür. Söz konusu bu reaksiyon. a) Her ölçüm aralığı için reaksiyonun ortalama hız değerlerini b) Sakkaroz’un (C12H22O11 ) derişimine bağlı olarak reaksiyon mertebesini bulup tabloya yazınız. 1.274 0.238 0. ZAMA (dakika) 0 39 80 140 210 [C12H22O11] (M) 0.316 0. Her iki şekerin formülü de C6H12O6’dır. Ancak molekül yapıları farklıdır. Sakkarozun derişimine bağlı olarak.146 ORTALAMA HIZ DEĞERĐ REAKSĐYO MERTEBESĐ 38 .1. Bu reaksiyonun hızı 23°C’da ve 0.190 0. H+ C12H22O11(aq) + H2O(s) → C6H12O6(aq) + C6H12O6(aq) olarak veriliyor.

10 0. 3. NOBr’nin oluşum hızı ile Br2’un tüketim hızı arasındaki ilişkiyi irdeleyiniz.2 x 10-1 mol/L olarak verildiğine göre. Belli bir sıcaklıkta bir reaksiyon kabında 2.20 0.30 [Br2] (M) 0.00 mol H2(g) ve 2.4 1. hız sabitinin değerini hesaplayınız. 25 M alınırsa NOBr’nin oluşum hızı ne olur? [NO] = 0. Bu verileri kullanarak.2. k.10 0.5. denge sabitini hesaplayınız.0 x 10-3 olduğuna göre.50 mol HI meydana geliyor. Deney 1 2 3 4 [ O] (M) 0. 25 °C’da. b) Basınç azaltıldığında denge nasıl etkilenir? Tartışınız. 3.15 M ve [Br2] = 0. 39 . 273 °C’da gerçekleşen 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) reaksiyonu için NO ve bromun farklı derişimleri ile 4 ayrı deney yapılmıştır.3. a) Sıcaklık azaltıldığında reaksiyona girenler ve ürün derişimi nasıl değişir? Tartışınız.1. 3. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) reaksiyonu için K. [HI] = 1.00 mol I2(g) etkileştirildiğinde dengede 3.10 0. NO2(g) 1/2 N2O4(g) reaksiyonu için denge sabitini bulunuz.20 0. Reaksiyonun hız denklemini bulunuz.Kimya Dersi 11. 4. Deneylerde elde edilen veriler aşağıdaki tabloda verilmiştir. dengede [I2] nedir? 4.075 M ve [Br2] = 0. 2.6 x 10-2 mol/ L [H2] = 1. 6. 4.10 OBr’nin oluşum hızı (M/s) 12 24 48 108 a) b) c) d) e) 5. N2O4(g) 2NO2(g) reaksiyonu için 25 °C’da denge sabiti.185 M alınırsa Br2’un tüketim hızı ne olur? H2(g) +Cl2(g) 2HCl(g) + enerji Reaksiyonu için. K= 85 ve denge karışımındaki derişimler. H2(g) + I2(g) 2HI(g) reaksiyonu için denge sabiti. [NO] = 0.10 0. Bu bilgileri kullanarak.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.

2. Đstemlilik ile reaksiyon hızı arasındaki ilişki. bu örnek tepkimenin potansiyel enerji diyagramı üzerinde irdelenecektir. 6.Sınıf Öğretim Programı EK-2. 1 adet Đkili bağlama parçası. 4. tüpteki bileşiğin üst bölgesine yaklaştırılarak ısıtılır.4. 5.Kimya Dersi 11. • Şiddetli bir alevlenme başlar ve tüpün dip kısmına doğru ilerleyerek tüm kütlenin kimyasal reaksiyona girmesini sağlar. • Bu bölgede kırmızı dikromat bileşiği yeşile dönmeye başlayınca alev çekilir. 3.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2. 1 adet Bunzen kıskacı. 2. Araç-Gereç 1. • Bek alevi.5 AKTĐVASYO E ERJĐSĐ Amaç : Bir tepkimenin başlaması için bir eşik enerjisinin aşılması gerektiği ve istemli de olsa bazı reaksiyonların oda sıcaklığında kendiliğinden neden gerçekleşmediği tartışılacaktır. 1 adet Destek çubuğu. 2 cm x 20 cm deney tüpü. (NH4)2Cr2O7 (k) → N2(g) + Cr2O3(k) + 4 H2O(g) ∆H= − 315 kJ/mol Kırmızı Yeşil ot: Rengin tamamen zeytin yeşiline dönmesi reaksiyonun tamamlandığını gösterir. 5 g Deneyin Yapılışı • Birkaç gram katı amonyum dikromat konmuş bir tüp bir destek çubuğu vasıtasıyla yatay ile 15-20o’lik bir açı yapacak şekilde sabitlenir. 1 adet Bunzen beki (veya başka bir ısıtıcı kaynak). • Reaksiyon sonucunda hacimli yeşil bir kütle oluşur. 40 . 1 adet Amonyum dikromat [(NH4)2Cr2O7].

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Değerlendirme: Đncelenen tepkimeye ilişkin aktifleşme enerjisini ve reaksiyon entalpisini, aşağıdaki grafik üzerinde irdeleyiniz.

41

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

EK-2.2
Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.8

HOMOJE FAZ KATALĐZÖRLERĐ

Amaç : Bir homojen katalizörün tepkimeyi hızlandırmasını gözlemlemek; hız değişiminin katalizör konsantrasyonu ile değişip değişmediğini belirlemek. Đlke : Asidik ortamda H2O2 ile I− iyonu arasındaki I2 oluşum tepkimesi, nişasta ile I2’un oluşturduğu renklenmeden yararlanılarak görünürleştirilir. H2O2 + 2I− + 2 H+ I2 + 2 H2O

Bu tepkimenin gerçekleştiği ortama Fe2+ iyonu eklenirse, yukarıdaki tepkimeden daha hızlı yürüyen iki basamaklı bir seri tepkime hakim olur. 2 Fe2+ + H2O2 + 2 H+ 2 Fe3+ + 2 I− 2 Fe3+ + 2 H2O 2 Fe2+ + I2

Bu tepkimeler taraf tarafa toplanırsa ilk tepkime denkleminin aynısı ele geçer. Başka bir deyişle Fe2+ iyonu, tepkime sonunda değişmeden kalmakta, yani bir katalizör rolü üstlenmektedir. ot: Nişasta çözeltisi, mikroorganizma üremesine çok elverişli olduğu için birkaç gün içinde bozunup kullanılmaz hâle gelir. En iyisi deneyden hemen önce taze hazırlamak ve o gün kullanmaktır. Suda çözünmüş nişasta, bu tepkimede yer almamakla birlikte, açığa çıkan iyot ile mavi renkli bir kompleks oluşturduğu için, gözlemi kolaylaştırıcı olarak gereklidir. Tepkimeye girmemiş olsa bile, oluşan renk şiddeti nişasta derişimine bağlı olduğu için, her ortama aynı hacimde nişasta çözeltisi koymak önemlidir. Kullanılan nişastanın kaynağına bağlı olarak, oluşan renk, mavi-kahverengi arasında değişebilir.

42

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Araç-Gereç: 1. Deney tüpü; büyük boy, 2 adet 2. Beherglas; 150 mL’lik, 3 adet 3. Dereceli silindir; 100 mL’lik, 1 adet 4. Pipet; taksimatlı; 10 mL’lik, 1 adet 5. Damlalık 6. KI çözeltisi; yaklaşık %5 lik; 50 mL 7. H2O2 çözeltisi; yaklaşık %1 lik; 50 mL 8. FeSO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 25 mL (deney öncesinde hazırlanmalı) 9. Nişasta çözeltisi; taze hazırlanmış; 20 mL 10. H2SO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 50 mL

Deneyin Yapılışı: • Su ile 4/5 oranında doldurulmuş 150 mL’lik iki beherin her birine, eşit hacimlerde olmak kaydıyla, 2-3 mL KI çözeltisi konulur. • Karışım 1’er mL seyreltik sülfürik asit ile asitlendirilir. • Bu karışımlara, eşit hacimlerde, 2,0 mL taze hazırlanmış nişasta çözeltisi ilave edilir. • Her iki karışıma 2,0 mL seyreltik H2O2 çözeltisi konup karıştırıldıktan hemen sonra beherlerden birine 1-2 damla FeSO4 çözeltisi eklenir. • Renk oluşumunun hangi beherde daha erken gerçekleştiği gözlemlenip kaydedilir. • Bu gözlem bittikten sonra, beherlere farklı hacimlerde FeSO4 eklemek kaydıyla, deney tekrarlanır; Fe2+ derişiminin tepkime hızını nasıl etkilediği tartışılır.

43

yaklaşık 0. 3 adet Beher. 50 mL HCl çözeltisi. • Deney tüpündeki reaksiyon karışımı 400 mL’lik bir beher içine dökülüp koyu kırmızı renk soğan kabuğu rengine dönüşünceye kadar su ile seyreltilir. 1 adet Dereceli silindir. 6. 1 adet NH4SCN çözeltisi.2 KĐMYASAL DE GE Amaç : Denge reaksiyonlarında girenlerin ve ürünlerin konsantrasyonlarının denge üzerine etkisinin tartışılacak ve Fe3+ + SCN− tepkimesine ilişkin. 50 mL FeCl3 çözeltisi. • Daha sonra iki deney tüpünün her birine bu seyreltik çözeltiden 5‘er mL kadar alınır. yaklaşık 0.05 M Deneyin Yapılışı • 5 mL demir (III) klorür çözeltisi ile 5 mL amonyum tiyosiyanat çözeltisi deney tüpüne konup üzerine 1-2 mL seyreltik hidroklorik asit katılır. büyük boy.3 M. • Her iki tüpteki renk değişimi gözlemlenip karşılaştırılır ve sonuç yorumlanır. • Renk değişiminin sebebi tartışılır. 5. Deney tüpü.3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4. Koyu kırmızı renkte demir (III) tiyosiyanat meydana gelir. 400 mL’lik. 2. yaklaşık 0.[SCN-] FeSCN2+ eşitliği temelinde seyrelmenin denge üzerine etkisi sayısal örneklerle açıklanacaktır. 3.Kimya Dersi 11. Araç-Gereç: 1.1 M. 100 mL’lik. [FeSCN2+] [Fe3+].Sınıf Öğretim Programı EK-2. 44 . 4. • Tüplerden birine NH4SCN diğerine FeCl3 çözeltisi katılır.

5. 6. Suyun otoiyonizasyonu Asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri Nötralleşme reaksiyonları Çözünme-çökelme dengeleri Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri Titrasyon : ÇÖZELTĐLERDE DE GE : 30 Ders Saati C. suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramları açıklanarak asit ve bazların kuvvetleri ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirilecektir. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Otoiyonizasyon Suyun Otoiyonizasyonu Suyun iyonlaşma dengesi pH/pOH Brønsted-Lowry asit/baz tanımı Eşlenik(konjuge) asit/baz çifti Zayıf asit Zayıf baz Kuvvetli asit Kuvvetli baz Nötralleşme reaksiyonu Eşdeğerlik noktası Tampon çözelti Çözünme-çökelme dengesi Dinamik süreç Doymuş çözelti 45 . Ünite Önerilen Süre A.Kimya Dersi 11. 2.çökelme olayları. Ünitenin Amacı Bu ünitede.Sınıf Öğretim Programı 3. çözünürlüğe etki eden etkenler ve kompleks oluşum dengeleri ve titrasyon konuları da bu ünite kapsamındadır. B. çözünme. Ayrıca. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. 4. 3. Kuvvetli asit/ baz ve zayıf asit/ baz çözeltilerinin pH değerleri ve tampon çözeltilerin işlevleri ile tanıtımı da bu ünitede yer almaktadır.

Sınıf Öğretim Programı • • • • • • • • • • • Aşırı doymuş çözelti Çökelme şartı Kristallenme Ortak iyon etkisi Kompleks oluşma-ayrışma dengesi Lewis asiti/ bazı Kompleks oluşum sabiti Titrasyon Tesir değeri Eşdeğer kütle Eşdeğer sayısı 46 .Kimya Dersi 11.

1. suyun otoiyonizasyon dengesi üzerinden açıklanır. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 1.3 Suyun çok az da olsa iyonlarına ayrıştığı. ??? 1. Suyun otoiyonizasyonu ile ilgili olarak öğrenciler.2.0×10-14 eşitliğinden çıkılarak pH + pOH = 14 olduğu çıkarımına ulaşılır. [H+] değerinin 1’den büyük olması hâlinde pH’ın 0’dan küçük olabileceği açıktır. pH kavramı ile asitlik ve bazlık arasında ilişki kurulmuş. iyon sembollerinde bu işaret olmasa bile aksi belirtilmedikçe iyonun bulunduğu ortamın su olduğunun anlaşılacağı vurgulanır. Buradan. Sık karşılaşılan bir sorun olmamakla birlikte. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 1. Saf suda.3 Đlköğretim 8. pH’nın logaritmik tanımı gereği. [!] 1. [!] 1.3).1-1. 1. Saf suyun iletkenliğini otoiyonizasyon ile ilişkilendirir. 1. bu ilkesel yanılgıyı. [H+] [OH¯] = 1.2. Bu derişimlerin sayıca değerlerinin logaritmik ifadelerinin daha pratik olup olmayacağı irdelendikten sonra pH ve pOH kavramları tanıtılır. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 47 .3 Su ortamında yalın H+ iyonu bulunamayacağı.3 Sulu çözeltilerde pH değerinin 0-14 aralığı dışına çıkamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır. saf suyun elektrik akımını ilettiğini gösteren bir etkinlik yapılır. sınıf fen ve teknoloji dersinde. 1.1-1.2. Suyun elektriği iletmesinin su içinde doğrudan elektron akışı ile mümkün olup olmayacağı. pH ve pOH değerlerinden H+ ve OH¯ derişimlerinin bulunması ile ilgili uygulamalar yapılır.0×10-14 olduğu konuları işlenir. ayrışma denge sabitinin sıcaklıkla değiştiği. Saf suyun mutlak bir olmayışının sebebini açıklar. tanım üzerinden düzeltmek önemlidir. moleküldeki elektronların serbestliği-bağlılığı temelinde tartışılır. Saf suyun iyonlaşma denge sabitinin oda şartlarındaki değeri verilir.1. 1. Suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramlarını açıklar. Oda şartlarında sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri bulunduktan sonra pH ve pOH kavramları işlenir. denge ifadesindeki [H2O] teriminin değeri sabit (yaklaşık 55. Saf suyun pH ve pOH değerlerinin ne olacağı irdelenir.Sınıf Öğretim Programı 3. 25 oC’ta yaklaşık olarak Ksu = 1.3. 1.6) olduğu için KC yerine Ksu alma geleneğinin mantığı. Bu eşitliğin her tür sulu çözelti için geçerli olup olmayacağı irdelenir (1.Kimya Dersi 11. yazım kolaylığı için kullanılan H+ sembolünün gerçekte H3O+ türüne karşılık geldiği vurgulanır. kendi kendine nasıl iyonlaşabileceği. Ksu değerinin sıcaklıkla değiştiği. protonun en az bir su molekülüne bağlanarak H3O+ (hidronyum) iyonu oluşturduğu. ancak logaritmik anlamına girilmemiştir. Bu değer kullanılarak sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri hesaplanır. [OH¯] 1’den büyük olunca da pH > 14 olacaktır. yalıtkan ↸ 12-24 Volt’luk bir güç kaynağı kullanılarak. iletimin ancak iyonlarla mümkün olacağı sonucuna ulaşılarak suyun.3 Su ortamında iyonların sembollerinin sağ altına “suda” (“aq”) işareti koymanın anlamı ve önemi belirtilir.

: Sınırlamalar [!] 2.3. Đrdelenen örnekler üzerinden. 2. Hidroksit iyonu verebilen bileşiklerin proton bağlama yetileri olduğu gerçeği üzerinden NaOH. ardışık protoliz basamakları gösterilmez. Farklı derişimlerde örnek zayıf asit çözeltilerinin ayrışma oranları nicel olarak hesaplanır. her bazın da proton alınca bir aside dönüştüğü. Zayıf asit ve bazların ayrışma oranlarını hesaplar. KOH.4. Baz çözeltileri için aynı tartışma yapılarak bazın ayrışma oranı ile KB arasında ilişki kurulur. Her asidin proton verince bir baza. 2.4 Asitlerin sudan başka çözücülerdeki kuvvetleri konusuna girilmeyecektir.1. 2.0×10-14 bağıntısı bulunup.Kimya Dersi 11. 2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 48 . Asit ve bazların kuvvetlerini ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirir. bileşiğin çözünme dengesi üzerinden karşılaştırılır ve bazın kuvveti. Asitlerin ve bazların dengeleri ile ilgili öğrenciler. Asitlerin ayrışma oranlarının asitlik sabiti (KA) ile değişimi irdelendikten sonra “asitlerin kuvveti” kavramı işlenir ve bir asidin KA sabiti ile kuvveti arasındaki ilişki tartışılır. Ca(OH)2. eşlenik asit/baz çifti kavramının anlamı derinleştirilir. proton veren ve proton alan türler belirlenir. Mg(OH)2.4 Poliprotik asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri toplu olarak yazılacak. Ayrışma oranlarının derişim arttıkça azalacağı sonucuna götürecek bir tartışma yapılır. ↸ Zayıf asitlerin ve bazların sudaki ayrışma dengeleri ve bu dengelere ilişkin matematik ifadeler yazılarak “asitlik sabiti” terimi tanıtılır. H2O + NH3 HF + CN¯ 2. bu dengeler üzerinde uygulamaları da verilerek işlenir. Eşlenik (konjuge) asit-baz çiftlerini ayrışma dengeleri üzerinde gösterir.2. 2. 2. ayrışma olarak CO32HO¯ + NH4+ F¯ + HCN ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2.2).3. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ↸ Aşağıdakilere benzer proton alış-veriş (protoliz) dengeleri üzerinde.3.Sınıf Öğretim Programı 3. Fe(OH)3 gibi bileşiklerin baz karakteri vurgulanıp Arrhenius tanımı hatırlatılır (2.4). eşlenik asidin asitlik sabitinden yararlanılarak bulunması ile ilgili uygulamalar yapılıp asit kuvvetlendikçe eşlenik bazın kuvvetinin nasıl değişeceği irdelenir.1. suda iyonlaşma dengesinin sağa veya sola kayması ile ilişkilendirilir (2. Her eşlenik asit/baz çifti için KA × KB = 1. H3PO4 + H2PO4¯ + HCO3¯ Brønsted-Lowry asit/baz tanımı. Hidroksit tipi bazların kuvvet irdelemesi. bir zayıf bazın bazlık sabitinin. örnekleriyle irdelenir. 2.1 Amfoterlik kavramı örnekleriyle açıklanır. Brønsted-Lowry tanımına göre asitleri ve bazları ayırt eder. Asitlik sabitinin büyüklüğü ile asitin ayrışma oranı arasındaki nitel ilişki irdelenir. 2.

Zayıf asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar.6). 2.5. Bu bağıntılar kullanılarak sayısal uygulamalar yapılır (2. PO43. Çeşitli tuzların sulu çözeltilerinin asitliği/bazlığı. Katyonların ve anyonların asitliğini/ bazlığını irdeler. HCl. ??? 2. [!] 2.7. CO32.gibi anyonların baz olduğu çıkarımına ulaşılır (2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 49 . çok seyreltik çözeltiler için geçerli ikinci derece denklemlerine girilmeyecektir. HI serisinde bağın sağlamlığı. NO2¯ . F¯.Sınıf Öğretim Programı 3. ↸ HF. 2. iyonlaşmanın düşük oranda olması hesaba katılarak. [H+] = (KA×CA)1/2 ve zayıf bazlar için [OH¯] = (KB×CB)1/2 bağıntıları türetilir. 2. 2. 2.6 Her tuz çözeltisinin nötral olacağı yanılgısı oldukça yaygındır.6. HF. Verilen asit/baz serilerinde kuvvet karşılaştırması yapar. asidin ve bazın derişimlerinin C » 10-6 M olduğu varsayılacak.8 Asitlerin ve bazların sağlık açısından zararlarını kuvvetleri ile ilişkilendirmek gibi yaygın bir yanılgı vardır. klorun okso asitleri serisinde merkez atomunun yükseltgenme basamağı. zayıf asitler için.. Aynı varsayımlar ve denge ifadeleri kullanılarak. CN¯. CH3COOH gibi zayıf asitlerin derişik çözeltileri de çok tehlikeli maddelerdir ve özellikle tehlikeli böyle maddeler üzerinden. ilgili asitlerin kuvveti temelinde irdelenir. kuvvetli monoprotik bazlar için de [OH¯] = CB bağıntıları türetilir. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2. Bu tartışmalar sonucunda Fe3+.Kimya Dersi 11. ↸ Derişimlerin yeterince büyük olduğu ve sudan gelen [H+] ve [OH¯] terimlerinin ihmal edilebileceği varsayılıp. HBr. Katyonların asitliği ve anyonların bazlığı.7.7 Kuvvetli asit ve kuvvetli baz çözeltileri için pH hesabı yapılırken. ??? 2. 2. analitik derişime (CA veya CB) yaklaşık eşit kabul edilecektir. sağlık açısından zarar ile kuvvet arasında bir ilişki kurmamak gerektiği belirtilmelidir. Al3+ gibi katyonların asit.5. ayrışmamış HA veya B (baz) türünün derişimi.5-2. CH3COO¯. Gerçekte. 2. türedikleri bazın/asidin iyonlaşma dengesi kullanılarak irdelenir. 2.7.8. ayrışma dengelerinin pratikçe tamamen sağa kaymış olması gerçeğinden hareketle.8 pH hesapları yapılırken aktivite katsayısı konusuna hiç girilmeyecek.8 Zayıf asit ve bazların ayrışma dengelerinde. Katyonların ve anyonların asitliği/bazlığı ilgili bazın/asidin kuvveti ile ilişkilendirilerek bu yanılgı önlenebilir. Bu asitlerin eşlenik bazlarının kuvvetleri de. katyon ve anyon ayrı ayrı ele alınarak tartışılır.8). Kuvvetli asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. kuvvetli monoprotik asitler için [H+] = CA. aktifliğin derişime eşit olduğu varsayılacaktır. farklı halojenlerin aynı yükseltgenme basamağında olduğu okso asit serilerinde de merkez atomunun elektronegatifliği temelinde asitlik kuvvetleri karşılaştırılır.

??? 3. ↸ Konjuge bir asit/baz çiftinin asidini ve bazını birlikte ve birbirine yakın miktarlarda içeren bir ortama kuvvetli asit veya baz ilave edilince neler olabileceği irdelenir. 3. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE AÇIKLAMALAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir ortamın pH değerinin universal pH kâğıtlarıyla belirlenebileceğini göstermek için. 3. Bu tip nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasının deneysel olarak nasıl bulunabileceği tartışılır (3. eşdeğerlik noktasının nötral nokta anlamına gelmediği vurgulanmalıdır. 3. Her iki olay “nötürleşme” adını almakla birlikte. olay sonu pH değerinin.1-3.Sınıf Öğretim Programı 3. Böyle bir eşdeğer karışım hazırlanarak universal pH kâğıdı ile pH değeri ölçülür.4 Tampon kapasitesi ve tamponlarda pH hesaplama konularına girilmeyecektir. Nötralliği pH temelinde açıklar.2). 7’den büyük veya küçük olabileceği çıkarımı yapılır (3. çeşitli pH değerine sahip çözeltilere pH kâğıdı batırılır ve renkler incelenir. asit veya baz ilavesiyle fazla değişmeyeceği çıkarımına ulaşıldıktan sonra “tampon çözelti” kavramı tanımlanır.3 Zayıf asitlerin/bazların kuvvetli bazlar/asitler ile eşdeğer karışımlarında pH = 7 olacağı yanılgısı oldukça yaygın olup gösteri deneyleriyle. : Sınırlamalar 3.4). Kuvvetli asit ve baz karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki pH’larını tahmin eder. reaksiyonları ile ilgili olarak ÇÖZELTĐLERDE DE GE 3. metil kırmızısı ve brom timol mavisi indikatörlerinin asidik/bazik ortamlardaki renk dönümlerini gözlemek için basit titrasyon deneyleri yapılır. universal pH kağıdı ile ölçülür. ↸ Derişimi ve hacmi bilinen örnek bir zayıf asit çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli baz eklendikten sonra ortamın pH değeri. Biyolojik sıvılarda tamponların işlevine ve tamponlayıcı maddelere örnekler verilir (3. Bu değer. Bir zayıf baz çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli asit katılarak aynı işlem ve irdelemeler tekrarlanır. ötralleşme öğrenciler.4.3). Böyle karışımların pH değerlerinin. Bir kuvvetli asidin kuvvetli baz ile eşdeğer miktarlarda karıştırılması halinde ortamda hangi iyonların bulunacağı ve bu iyonların ortamın pH değerini etkileyip etkilemeyeceği irdelenir. Tampon çözeltileri işlevleriyle tanımlar ve örnekler verir.3.Kimya Dersi 11. Fenolftalein.1.2. 3. 3. H+ ve OH¯ derişimlerinin eşitliği temelinde açıklandıktan sonra pH değeri 7’ye yakın olan sulu çözeltilerin nötrale yakın çözeltiler olduğu belirtilir.4 pH ölçme yöntemleri ile ilgili bir okuma parçası verilerek pH indikatörleri ve pH metreler tanıtılır. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 50 . taze kaynatılıp soğutulmuş saf suyun pH değeri ile karşılaştırılır.1. Kuvvetli asit/zayıf baz ve kuvvetli baz/zayıf asit karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki asitliğini/bazlığını irdeler. Kuvvetli asitler ve bazlar arasındaki nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasındaki pH değeri için bir genelleme yapılır. duruma göre. Bulunan pH değerinin 7’den çok büyük çıkmasının sebebi irdelenir. Saf suyun ideal nötral ortam olması. [!] 3.

Çözünürlük çarpımının (Kçç) matematik anlamı irdelenir. dengeye daha çabuk ulaşma sonucunu getirirken çözünürlük.1. 4. Gazların çözünürlüğüne etkisini irdeler.4. [!] 4. ↸ Tuzların. çalışma sıcaklığına göre birkaç saat alabilir. 4. pH etkisiyle çözünürlüğün değişmesine ilişkin tahminler yapar. Bu çözeltiye aynı tuzun küçük bir kristali atılarak hızlı kristallenme gözlemlenir. [!] 4. ortak iyonun ikincil kaynaktan gelen derişimi. Hidroksit tipi bileşiklerin çözünürlüklerinin pH değerine bağımlılığı irdelendikten sonra. rlık 51 . NaCl çözünme dengesinde her iki yönde olayların durmadığı. saf sudaki çözünürlükleri ile karşılaştırmak için Le Chatelier ilkesi kullanılır. Konu ile ilgili sayısal örnekler çözülür. Gazların kısmi basınçları ile sudaki çözünürlükleri arasındaki bağıntıyı veren Henry kanunu kullanılarak dağcıların ve dalgıçların yaşadığı tehlikeler açıklanır (4. gazoz gibi içeceklerin kapakları açıldığında gözlemlenen hafif patlamanın ve ardından gaz çıkışının nedeni irdelenir. ↸ Çözünme ısısının birlikte gösterildiği denge ifadeleri üzerinde. 4.8). ikinci ve daha büyük dereceden denklem çözümü gerektirecek problemlere girilmemelidir. deniz suyundan NaCl ve göl sularından Na2SO4 üretimi gibi endüstriyel süreçlere ilişkin. Aşılama öncesi çözeltinin atılan tek bir kristali nasıl çoğaltabildiği tartışması ile aşırı doymuş çözelti kavramı işlenir.8. 4.3. Çözünme-çökelme olaylarının dinamik bir süreç olduğunu fark eder. Ca3(PO4)2 gibi tuzların çözünürlüklerinin pH ile değişimi nitel olarak tartışılır. ↸ Maden suyu. ancak birbirini dengelediği çıkarımına gidilir. Sıcaklığın çözünürlüğe etkisini çözünme entalpisi ile ilişkilendirir. denge anı ile değil. Aşırı doymuş sodyum asetat çözeltisi hazırlamak için. Çözünme-çökelme dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler. 4. Buradan. sıcak suda hazırlanan doymuş çözelti biraz soğutulur. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 4. sınıf. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Doymuş NaCl çözeltisine kütlesi belli NaCl kristalleri (kaya tuzu) atılarak 1 saat kadar beklenip zaman içinde kristallerin biçimlerinin değişmesi fakat kütlelerinin sabit kalması gözlemlenir. Tuzların çözünürlüğünü ve çökelme şartını irdeler. Le Chatelier ilkesi kullanılarak. Çözeltilerden saf tuzlar elde etmek için soğutma ve buharlaştırmadan nasıl yararlanılabileceği tartışıldıktan sonra. kendi yapılarında var olan bir iyonu başka bir kaynaktan içeren çözeltilerdeki çözünürlüğünü.4.Sınıf Öğretim Programı 3.3). 4. 4. basınç 4. derişim kavramı da 10. Sıcaklık değişimi ve buharlaştırmaya bağlı kristallenme süreciyle ilgili problemleri çözer. katı. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 4. ??? 4. Kullanılan tuzun çalışma sıcaklığındaki çözünürlüğü mol/L cinsinden ifade edilir. Asitli yiyeceklerin dişleri aşındırması ve kireçli kayaçlarda sarkıt/dikit/traverten oluşumu bu konu ile ilişkilendirilir (4. sıvı ve gaz maddelerin çözünürlüğünün sıcaklıkla değişimi irdelenir.2.7.1.2 Aşırı doymuş çözeltilerden kristallenme temelinde çalışan ısıtma torbaları (yelekleri) ile ilgili bir okuma parçası verilir. anyonu zayıf baz olan CaCO3.3.6). ilgi konusu tuzdan gelecek derişim yanında çok büyük seçilmeli. Yapılan deneyde fazladan çökelmenin nedeni tartışılarak çökelme şartı (Q > Kçç) türetilir (4. Doymuş ve aşırı doymuş çözelti kavramlarını ayırt eder. Tuzların çözünürlüğünde ortak iyonun etkisini sayısal örneklerle açıklar. Örneğin Li2SO4 tuzu sıcaklık arttıkça daha hızlı fakat daha az çözünür.7.Kimya Dersi 11. 4. 4. denge sabiti ile ilgili bir büyüklüktür.4.3 Çözünme hızı ile çözünürlük çoğu zaman birbiriyle karıştırılır.1 Doymuş çözeltilerde kristallerin şekil değişimi. gerçeği yansıtan problemler çözülür (4.3 Nitel anlamda çözünme ve çözünürlük kavramları 9.7 Çözünürlüğe ortak iyon etkisi ile ilgili problemlerde.4.5. 4.5).6.1.1. sınıf kimya dersinde işlenmiştir. Hız.

Komplekslerde Lewis asitlerinin “merkez atomu”.5 Ünite 2’de sözü geçen katalizörlerden enzimler konusu ilişkilendirilir. 5. Lewis bazlarının da “ligand” adını aldığı. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 5. Fe3+ .2). EK-3. Komplekslerin kararlılıklarını sabitleri ile ilişkilendirir. Đnsan vücudunda kompleks oluşumlarının rol oynadığı süreçlere örnekler verir. Kompleks oluşumu ile çözünme olaylarına başka örnekler verilir.1.3. Koordinasyon bağlarının mekanizmasını açıklar. 5.4). metal zehirlenmelerinde yoğurdun sağaltım etkisi gibi örnekler. çeşitli kompleks örnekleri üzerinde merkez atomu ve ligand belirlenerek işlenir (5. kompleks oluşumu üzerinden açıklanır (5. ↸ [PbI4]2.5). kovalent bağ ile koordinasyon bağı arasındaki tek farkın oluşum mekanizması olduğu çıkarımı yapılmalıdır. Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler.4 Komplekslerde merkez atomu orbitallerinin hibritleşmesi. karbon monoksit solumanın zehir etkisi. ↸ Solunum sürecinde oksijen molekülünün hemoglobindeki “hem” birimine bağlanması.2..1. merkez atomu koordinasyon sayısının açıklaması ve ligandlarda diş sayısı konularına girilmez. [Cu(NH3)4]2+ gibi komplekslerin oluşum dengeleri yazılarak oluşum sabitlerinin büyüklüğü ile kompleksin kararlılığı arasında ilişki kurulur. 5.4. 5. 5.3.Kimya Dersi 11. 5. Kompleks oluşumunun çözünürlüğe etkisini örneklendirir. özel ile 5. kompleksin geometrisi.5.1’de verilene benzer çözünme olaylarında kompleks oluşumunun etkisi irdelenir (5.2.CN¯ gibi başka örnekler verildikten sonra “Lewis Asidi/ Lewis Bazı” kavramları açıklanır. Koordinasyon bağlarına Cu2+-NH3.1. Ortak iyonun çözünürlüğü azaltması beklenirken artırmasının sebebi tartışılır. 5. Oluşan çökelek. 5. KI çözeltisinin aşırısı ile çözülür. Pb(NO3)2 çözeltisine KI çözeltisinin önce azı eklenerek PbI2 oluşturulur. bazlarını oluşma örnekler oluşum ↸ BF3 ile NH3 arasında oluşan koordinasyon bağı. 5. 5.2 Komplekslerin IUPAC sistematik adlandırma sistemine girilmez. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar rlık 52 .5. Bu karşılaştırma sonunda. B-F ve N-H bağları ile karşılaştırılır.Sınıf Öğretim Programı 3. Lewis asitlerini ve üzerinde ayırt eder.

6. çözünme çökelme tepkimeleri için de. sınıf ortamında gösteri deneyi olarak yapılabilir.6.3 Bir maddenin “tesir değeri” nin her durumda aynı kalacağı yanılgısı yaygındır. “z” sembolü ile gösterilir. tesir değerinin işleme esas reaksiyona göre değiştiği fikri vurgulanmalıdır.1.1 Asit-baz. “reaksiyona girenlerin eşdeğer sayılarının eşitliği” ilkesinden çıkılıp bu formüllerin türetilmesine götüren mantıklar üzerinden düşünmek daha yararlıdır.1. Çeşitli maddelerin eşdeğer kütleleri bulunurken. tesir değeri kavramı açıklanır.3 Titrasyonla ilgili problemlerde.3. tepkimeye giren maddelerin mol sayıları ve eşdeğer sayıları irdelenir.3). eşdeğer kütle. (z1M1)V1 = (z2M2)V2 ve ayarlı bir çözelti ile miktarı bilinmeyen bir madde arasındaki tepkimeler için de m = M1z1V1(MA)2/z2 bağıntılarının türetileceği sonucuna varılır (6. 6. onun yerine denkleme dayalı stokiyometri mantığı ve molariteler kullanılacaktır. Bu problemlerde. Asit-baz titrasyonlarında pH indikatörlerinin renk değiştirmesine ilişkin öğrenci etkinlikleri yapılır. 6.6. “tepkimeye giren türün yükü” ölçütlerinin esas alınması tartışılır.2). Renk oluşumuna örnek olarak. “tesir değeri”.6. Mol kütlesi. ÇÖZELTĐLERDE DE GE Titrasyon öğrenciler.2. Titrasyonlarla ilgili problemleri çözer.1. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramları örneklendirilir. ile ilgili olarak 6. aşağıda verilenlere benzer örnekler alınır.Kimya Dersi 11. derişimleri bilinen çözeltiler arasındaki tepkimeler için. mol kütlesi ve eşdeğer kütle kavramları arasındaki farkın açıklamasına geçilir. Böyle örneklerle. ↸ Bir örnek titrasyona esas olan reaksiyon denklemi yazılıp. Tesir değeri.Sınıf Öğretim Programı ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Çeşitli tepkime tiplerine. mol sayısı ve eşdeğer sayısı kavramları kullanılarak. 6.1). Çeşitli tepkimelerin sonlanma noktalarını gözlemleme yöntemlerini irdeler. örnekler üzerinde tartışılır. 3.1. Buradan. asit-baz tepkimeleri için. H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O KMnO4 + 5FeCl2 + 8HCl → KCl + MnCl2 + 5FeCl3 + 4H2O H2O2 + SO2 → H2SO4 Ag+ + Cl¯ → AgCl Bu örnekler üzerinde.3 IUPAC tarafından terk edilmesi önerilen “normalite” kavramı kullanılmayacak. KMnO4 çözeltisi ile H2C2O4 (oksalik asit) titre edilerek dönüm noktası gözlemlenir (6. HNO3 bileşiği için asitbaz reaksiyonlarında z = 1 iken. Örneğin. redoks ve çözünme-çökelme tepkimelerine giren maddeler için. “Tesir değeri”. 6. “alınan/ verilen proton sayısı”. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 6. ↸ Renk değişimi. formül kullanarak kısa yoldan çözüm yerine. redoks tepkimeleri için “alınan/verilen elektron sayısı”. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı rlık 53 . Farklı hallere aşağıda örnekler verilmiştir: 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2 H2SO4 + BaCl2 → BaSO4 + 2HCl Titrasyonlarda. NO çıkışına dayalı redoks reaksiyonlarında z = 3’tür. girenlerin eşdeğer sayılarının eşit olması ilkesinden çıkılarak problemler çözülür. pH değişimi ve çökelek oluşumu ile tepkimelerin sonlanma noktasının nasıl gözlenebileceği. ortama ilave edilen K2CrO4 ile Ag+ iyonunun. ??? 6. farklı haller için. maddenin girdiği tepkimenin esas alınacağı vurgulanır (6. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramlarını örnekler üzerinde açıklar. tesir değerini bulmak için. derişimi bilinen AgNO3 çözeltisi ile Cl¯ iyonu titre edilirken. Mol kütlesi ve tesir değeri kullanılarak “eşdeğer kütle” kavramı irdelenir. titrasyon sonunda kiremit rengi Ag2CrO4 çökeleği oluşturması.

7. Madde/ Derişimi Ca(OH)2 / ……… NaOH / ……… HCl / ……… KCl / ……… HNO3 / ……… CH3COOH / 0.8x10-5) 1.Kimya Dersi 11.22 x 10-3 4 pH pOH Asidik/Bazik/Nötral 54 . 2. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.18 M (KA=1. bilinen değerden yararlanarak tamamlayınız.1 Aşağıdaki tabloda verilen her satırı.0x 10-7 1. 3.3.Sınıf Öğretim Programı D.4 x 10-12 3 [H+] (M) [OH-] (M) 4.

Denge NH3(g) + H2O(s) CH3COOH(s) + H2O(s) H2CO3(s) + H2O(s) H2SO4 (s) + H2O(s) H2C2O4(aq) + NH3(aq) HClO4(s) + HF(s) NH4+(aq) + OH¯(aq) CH3COO¯(aq) + H3O+(aq) HCO3¯(aq) + H3O+(aq) HSO4¯(aq) + H3O+(aq) HC2O4¯(aq) + NH4+(aq) H2F+ + ClO4¯ Eşlenik Asit/Baz Çifti 1 Eşlenik Asit/Baz Çifti 2 55 .Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.Kimya Dersi 11.2 Aşağıda verilen protoliz dengelerinin her biri için eşlenik (konjuge) asit/baz çiftlerini seçerek tabloda ilgili bölüme yazınız.

4. 56 .Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4.3 25. a) Sudaki b) 0.0 x 10-3 M KCl karıştırıldığında AgCl çökeleği oluşur mu? Neden? (AgCl için Kçç = 1. 0.5H2O) çeşitli sıcaklıklarda sudaki çözünürlüğünü gösteren veriler yer almaktadır. mol/L cinsinden hesaplayınız.5 33.001 M NaCl çözeltisindeki çözünürlüğünü. Bu değerlerden hareket ederek CuSO4’ın çözünmesinin endotermik mi yoksa ekzotermik mi olduğunu irdeleyiniz.5H2O’ ın Çözünürlüğü [g / (100 g H2O)] 19. doymuş çözeltisinin 1 litresinde çözünmüş olarak bulunan her bir iyonun gram cinsinden miktarını hesaplayınız. Kçç = 3.0250 M.6 x 10-8 . 1.4. Atom kütleleri: Pb: 207 Da. O: 16 Da. 2.6 x 10-10) Gümüş klorürün (AgCl).1. F:19 Da) 4. Na: 23 Da) 3. Buna göre. Sıcaklık (°C) 15 25 30 50 60 80 CuSO4. 4.3 22. (Atom kütleleri: Pb: 207 Da.7 1. Na2SO4 ve Pb(NO3)2 tuzlarının sudaki çözeltileri oda şartlarında karıştırıldığında PbSO4 çöker.3. PbF2 için çözünürlük çarpımı. S: 32 Da.0050 M.Kimya Dersi 11. (AgCl için Kçç = 1. 0. N: 14 Da.1 x 10-2 M AgNO3 ve 450 mL. 150 mL. Bu tuzun. (PbSO4 için Kçç = 1.5 Yorum 2. Aşağıdaki tabloda bakır (II) sülfat’ın (CuSO4.00 L Na2SO4 karıştırıldığında oluşan PbSO4 kütlesini hesaplayınız.6 39.25 L Pb(NO3)2 ve 0. 4.0 53. 1.6 x 10-10) 5.7 x 10-8 olarak veriliyor.

Cu(OH)2(k) + 4 NH3(aq) [Cu(NH3)4]2+(aq) + 2 OH−(aq) Koyu mavi çözelti 57 . 1. 5. 2 adet Damlalık. 5.0 M.10 M. Başlangıçta amonyak çözeltisinin 1 mL’yi (20 damla) geçmeyecek şekilde kontrollü katılması gerekir.3. 25 mL NH3 çözeltisi. 2 adet CuSO4 çözeltisi. 50 mL Deneyin Yapılışı: • 5 mL bakır sülfat çözeltisi üzerine damla damla amonyak çözeltisi katılır.Kimya Dersi 11. 4.4 KOMPLEKS OLUŞUM DE GESĐ Amaç : Deneyin amacı. NH3(aq) + H2O 2+ Cu (aq) + 2 OH−(aq) NH4+(aq) + OH−(aq) Cu(OH)2(k) Açık mavi çökelti • Amonyak katmaya devam edildiğinde çökelti koyu mavi renkli çözelti vermek üzere çözünür. 100 mL’lik. 1 adet Beher. NH3(aq) + H2O NH4+(aq) + OH−(aq) dengesi gereği oluşan OH− iyonları ile Cu2+ iyonları arasında Cu(OH)2 bileşiğinin oluştuğunu ve bu bileşiğin amonyağın aşırısında [Cu(NH3)4]2+ kompleksini vererek çözündüğünü gösterip çökelme ve çözünme dengelerini incelemektir.Sınıf Öğretim Programı EK-3. Araç-Gereç: 1. Bunun için yaklaşık 3 mL amonyak çözeltisi yeterlidir. 3. Bu işlem sonucunda açık mavi renkli bir çökelti oluşur. Deney tüpü. 0.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 5. 2 cm x 20 cm. sulu çözeltide. 2.

Standart elektrot potansiyelleri 3.Sınıf Öğretim Programı 4. Madde-elektrik ilişkisi 2. B.Kimya Dersi 11. Ünite Önerilen Süre A. Ünitenin Kavram Listesi Faraday elektroliz kanunları Redoks tepkimeleri Yükseltgenme Đndirgenme Yükseltgenme-indirgenme potansiyeli Standart elektrot potansiyeli Elektrot Yarı hücre(yarı pil) Galvanik hücre Elektrolitik hücre Elektroliz : ELEKTROKĐMYA : 27 Ders Saati • • • • • • • • • • • 58 . Elektrokimyasal hücreler C. yaygın pillerin ve çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkeleri açıklanacaktır. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Ünitenin Amacı Bu ünitede madde-elektrik ilişkisi irdelenerek elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değişimi incelenecek.

Oksit/peroksit ve proton/hidrür çiftlerinin özel durumuna örnekler verilir.1. permanganat. ünite ile ilişkilendirilir. sınıf . ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 1. oksit. alınan-verilen elektron sayısı.2. sınıf 2. [!] 1.Sınıf Öğretim Programı 4. 1. hidroksit.2). 1. ↸ Denkleştirilmiş redoks tepkimeleri temelinde. 1. 1. NH4+ katyonları ve yaygın anyonlar hatırlatıldıktan sonra. bunların yükünden yararlanılarak indirgenen/yükseltgenen türlerin nasıl bulunacağı irdelenir. örnek denklemler üzerinde. 59 . Bu irdelemelerde.Kimya Dersi 11.3. elektronun yükü ve mol kavramından yararlanılıp nasıl türetileceği irdelenir. mol sayısı. Aşağıda birer örneği verilen redoks tepkime tiplerinin her birinde denkleştirmenin nasıl yapılacağı. Redoks tepkimeleri ile ilgili sayısal problemleri çözer. “Atomun Yapısı” ünitesinde (1. silikat. halojenlerin okso anyonları. atom kavramının tarihsel gelişimi bağlamında verilmiş olup gerekli hatırlatma yapılır. Bu irdelemeler sırasında formüllerdeki katsayıların ve alt indislerin anlamları hatırlatılır. ELEKTROKĐMYA 1. 1.3 9. Redoks tepkimelerinin denklemleri üzerinde indirgenen ve yükseltgenen türleri belirler.4). ünite). “alınan ve verilen elektron sayılarının eşitliği ilkesi” ve “yarı reaksiyon” kavramı kullanılır. 1.1 Faraday kanunları konusu. nitrür. Yükseltgenme-indirgenme. Ag+. Türetilen bağıntı kullanılarak ilgili problemler çözülür (1. nitrat. karbonat. elektrik akımı ve maddesel değişim arasında ilişki kurar.3. kromat. 1. sülfit. standart koşullarda gaz hacmi ve alınan-verilen elektronların toplam yükü kavramlarını içeren problemler çözülür (1. Faraday kanunlarının nicel ifadelerini açıklar ve kullanır. kütle. 1.5. Redoks denklemlerini denkleştirir.4. sülfat. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Faraday’ın deneysel yoldan bulduğu elektroliz kanunlarının matematik ifadeleri verilerek bu bağıntıların indirgenme/yükseltgenme.5). siyanür. 10. ayrı ayrı örnekler üzerinde irdelenir. nitrit. dikromat. FeCl3 + SnCl2 → FeCl2 + SnCl4 Al + H2SO4 → Al2(SO4)3 + H2 Cu + HNO3 → Cu(NO3)2 + NO + H2O Cl2 + NaOH → NaCl + NaClO + H2O H2O2 + NaClO → NaClO3 + H2O H2O2 + FeS + HCl → FeCl3 + H2SO4 + H2O Nötr maddelerle denkleştirme örneklerinden sonra asidik ve bazik ortamlarda iyonik denklemlerin denkleştirilmesi örneklerle işlenir (1. sülfür. .1.3 Yaygın anyonlardan halojenürler. Madde-Elektrik enerjisi ilişkisi ile ilgili olarak öğrenciler. ↸ Redoks olaylarında yükseltgenme basamağı/iyon yükü genelde değişmeyen IA ve IIA grubu katyonları ile Zn2+. fosfür ve fosfat verilir.

3. devrede bulunan bir ampulün yanması ile gösterilir.1. ancak bu tercihin nedeni üzerinde durulmayacaktır. 2. Elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değiştiğini fark eder.1). indirgenme/yükseltgenme temelinde tanımlanır.4).4. 2. [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 2. galvanik hücre ve elektrolitik hücre kavramlarını ayırt eder. Standart elektrot potansiyellerinin. standart hidrojen yarı hücresi temelinde açıklar. Redoks reaksiyonlarının istemliliğini elektrot potansiyelleri temelinde irdeler. bu potansiyellerde. galvanik hücre elektrotları arasındaki potansiyel farkının bir ölçü olup olamayacağı irdelendikten sonra.2. [!] 2. IUPAC geleneğine uygun olarak.2 Standart hidrojen yarı hücresi tanımlanırken elektrot olarak platin kullanıldığı belirtilecek. su ortamındaki çözünme entalpilerinin de katkısı olduğu vurgulanır.2-2. Katot/anot. ??? 2.Kimya Dersi 11. Elektrot potansiyellerinin sırası ile iyonlaşma enerjileri sırasının ilişkisi irdelenir ve aradaki farkın nereden kaynaklandığı açıklanır.Sınıf Öğretim Programı 4.. Đncelenen hücredeki olayın tersine döndürülmesi için ne yapılabileceği tartışılır. 2. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ CuSO4/Cu ve ZnSO4/Zn yarı hücrelerinden oluşan galvanik hücrenin şeması üzerinde çözeltilere daldırılan metal tel veya şeritlerin “elektrot”. yarı hücre ve elektrot terimlerinin eşdeğer anlamda kullanımından kaynaklanan kavram kargaşasından kaçınılacaktır. yarı hücrelerin metalik iletken ve tuz köprüsüyle birleştirilmesinden oluşan bütünün “galvanik hücre” olduğu belirtilip bu sistemden nasıl elektrik akımı elde edildiği tartışılır. 2. ↸ Bir galvanik hücredeki redoks olayının istemliliğini bir başka galvanik hücreninki ile karşılaştırmak için. Derişim pillerinin elektrik akımı üretme mekanizması açıklanır (2.1 “Elektrot” terimi. Cu/Zn pili oluşturularak elektrik enerjisi elde edilebildiği. yarı hücre (yarı pil). 2. Standart elektrot potansiyelleri ile ilgili olarak öğrenciler. Elektrokimyasal anlamda elektrot. Standart indirgenme potansiyellerini. ELEKTROKĐMYA ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 60 . Elektrik enerjisi yardımıyla zorlamalı yürütülen redoks olaylarının gerçekleştiği sistemlere “elektrolitik hücre” dendiği belirtildikten sonra galvanik ve elektrolitik hücrelerin farkı tartışılır. standart hidrojen elektrodu ve bu elektrot kullanılarak ölçülen standart indirgenme potansiyellerini içeren çizelge incelenir. sulu ortamdaki redoks olaylarının istemliliğini irdelemede nasıl kullanılacağı tartışılır. her elektrotla daldırıldığı çözeltinin oluşturduğu sistemin “yarı hücre”. “elektrokimyasal hücre” kavramı irdelenir (2.4 Standart indirgenme potansiyelleri sırasının. “çözeltiye batırılan metal tel. kafes veya levha” anlamında kullanılacak. iyonlaşma enerjileri sırasına uymadığı. Elektrot potansiyellerinin nelere bağlı olduğu tartışılır. Nernst denklemi ve bu denkleme göre elektrot potansiyellerinin yükseltgenmiş ve indirgenmiş tür derişimi ile değişimi irdelenir. Hücredeki redoks olayının istemliliği ile galvanik hücre arasında ilişki kurulur.

temel reaksiyonları ile incelenir. Katot ve anot kavramlarının yük temelinde değil gerçekleşen elektrokimyasal değişim temelinde adlandırılması gerçeğinden hareketle bu yanılgı giderilebilir. Faraday bağıntısı doğrulanır (3.1-3.2.5 Endüstriyel korozyon ve korozyon önleme teknikleri (alüminyum anotlama. katyonların katotta anyonların da anotta toplandığı.6). [!] 3.2. standart potansiyelleri temelinde açıklar. Halbuki bir anyon olan kromatın katotta indirgenerek Cr3+ veya metalik Cr oluşturabildiği de bilinmektedir. Gaz hacimlerinden gaz kütleleri bulunur ve bulunan kütlelerle.5.1). 3.Kimya Dersi 11.3).4.kutuplanmayı nasıl önlediği tartışılır. Bir pildeki redoks sistemlerinin (yarı hücrelerin) cinsinin ve pilin büyüklüğünün pilin hangi özelliklerini etkileyeceği tartışmaya açılır.1.5). Elektrolitik indirgeme yöntemiyle elde edilen ürünlerin neden pahallı olduğu irdelenir (3. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ELEKTROKĐMYA 3. Yaygın pillere örnekler verir. Piyasada yaygın olan alkali pillerin. tuz köprülerinin -veya yarı geçirgen zarların. [!] 3.4). 3. ↸ Standart indirgenme potansiyelleri göz önüne alınınca istemsiz görünen redoks tepkimelerinin nasıl istemli hâle getirilebileceği tartışılır. Suyun elektrolizi ve laboratuvarda bu iş için kullanılan Hoffmann voltametresi incelenir.3 Yakıt pilleri ile ilgili bir okuma metni verilir. hücredeki redoks olayı yürürken elektrotların çevresinde neden bir kutuplanmanın (polarizasyonun) ortaya çıktığı. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 61 . Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. lityum pillerinin ve kurşunlu akümülatörlerin çalışma ilkeleri şemalar üzerinde irdelenir. Bu pilin çalışma ilkesi şema üzerinde açıklanır ve incelenen pil içerikleri şema ile ilişkilendirilir. 3. Diğer çok kullanımlık pillere örnekler verilir (3. kurban anot kullanma gibi) ile ilgili bir okuma metni verilir.5 Katyon ve anyon terimlerinin katot ve anottan türemiş olması nedeniyle. Elektrokimyasal hücreler ile ilgili olarak öğrenciler. Elektrik akımı-zaman-değişen madde miktarı ilişkilerini kullanarak hesaplamalar yapar. Galvanik hücreden elektrik akımı çekildikçe yarı hücrelerin potansiyellerinin nasıl değişeceği tartışılır. ↸ Endüstride bakırın saflaştırılması.3 Đncelenen pil örneklerindeki kimyasal tepkimeler verilecektir. elektriksel büyüklüklerle mol sayıları ve kütleler arasındaki ilişkileri içeren problemler çözülür (3. Endüstriyel elektroliz örnekler verir. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR ??? 3. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. 3. elektrot uygulamalarına 3. Elektroliz olayını. [!] 3. ↸ Bir Zn-MnO2 pili açılarak yapısı incelenir. ↸ Faraday bağıntısı kullanılarak. Pilin elektromotor kuvveti (pil potansiyeli) tanımlanıp nasıl hesaplanacağı irdelenir. elektronların dış devrede hangi elektrottan çıkıp hangi elektroda girdiği. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Halk dilinde “pil" adını alan sistemlerin birer galvanik hücre olduğu belirtilir. bu gazların kendiliğinden birleşerek su oluşturduğu gösterilerek elektrolizin istemsiz bir olay olduğu sonucuna gidilir. ELEKTROKĐMYA 3. Bir galvanik hücre şeması üzerinde. nikel kaplama ve krom kaplama gibi elektroliz uygulamaları. Pillerin elektrik enerjisi sağlama kapasitelerinin neden sınırlı olduğu ve yeniden doldurulabilir pillerin hangi özellikleri taşıması gerektiği irdelenir (3. örneğin bir anyonun katoda yaklaşamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır.6. Bu voltametre ile H2 ve O2 elde edilerek gaz hacimleri karşılaştırılır.3.Sınıf Öğretim Programı 4. 3.

c) Redoks içeren basamak(lar)ı bir denklem şeklinde yazıp denkleştiriniz.H2O FeSO4(aq)+H2SO4 -Fe2(SO4)3 -H2O CrO3 ----------.Kimya Dersi 11. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.3 Aşağıda verilen şemayı inceleyeniz.Sınıf Öğretim Programı D. a) Her bir basamakta krom (Cr) için yükseltgenme basamağını bulunuz. b) Şemadaki hangi basamak(lar) redoks reaksiyonu içerir? Belirleyiniz.(NH4)2CrO4 --------------.Cr2(SO4)3 (Kırmızı kristal) (Sarı kristal) (Turuncu çözelti) (yeşil çözelti) Buna göre. H2O+NH3(aq) H2SO4 -(NH4)2SO4 . 62 .(NH4)2Cr2O7(aq) -----------------.

KMnO4 + HCl → KCl + MnCl2 + H2O + Cl2 II. CN.+ H2C2O4 → Mn2+ + CO2 ( Asidik ortamda) III. I.→ CNO.4 Aşağıda verilen reaksiyonları denkleştiriniz. MnO4.+ MnO2 (Bazik ortamda) 63 .+ MnO4.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.

(Reaksiyon veriminin % 100 olduğunu varsayınız. katot reaksiyonu. (Cu: 63. Cu: 63. Katot reaksiyonu. a) b) c) d) Elektrokimyasal hücreden geçen elektrik yükünü coulomb olarak hesaplayınız.) Buna göre. 8HNO3 + 3Cu → 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O reaksiyonu gereğince 0.Kimya Dersi 11.5 M derişik HNO3 çözeltisi.7 amperlik bir akım geçiyor. Hücreden kaç mol elektron geçer? Kaç gram gümüş oluşur? Aynı miktarda elektrik akımı.5. Cu2+ + 2e.6 1.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.100 kg bakır metali ile reaksiyona giriyor. elektron yükü: 1. Ag+ + e¯ → Ag olan bir elektroliz hücresinden 300 dakika süre ile 10. NA = 6.5 Da) 2.→ Cu olan bir hücreden geçtiğinde katotta kaç gram bakır metali toplanır? (Ag: 108 Da. 3. Metalik bakırı çözmek için gerekli olan derişik asit çözeltisinin hacmini litre cinsinden hesaplayınız.60× 10-19C. 15.5 Da.02×1023) 64 .

4 Aşağıda verilen standart elektrot potansiyelleri verilerinden yararlanarak.→ 2IStandart Elektrot Potansiyeli (V) 1.+ 7H2O reaksiyonunun istemliliğini irdeleyiniz.33 0.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2. Cr2O72.→ 2Cr3+ + 3I.+ 14H+ + 6I. Standart Elektrot Potansiyelleri (suda ve 25°C’ da) Đndirgenme Yarı Reaksiyonu Cr2O72.→ 2Cr3+ + 7H2O I2 + 2e.Kimya Dersi 11.54 65 .+ 14H+ + 6e.

. 3. 3.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Elektrokimya 3. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu …….3.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. 5. kütüphaneler. çalışmalarla artırabilirsiniz. bu planda yapılacak işleri. Ayrıca projede. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz. Araştırmanızı en geç ……. Elektroliz olayını. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. çevrenizdeki insanların. Bütün bunlar için.5. Araştırma için dergiler.4. 1. • • • • • • Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye etkilerinin nedenleri. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. 2 ay Dereceli puanlama anahtarı Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Endüstriyel elektroliz uygulamalarından bir örnek (pil. Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerinin en aza indirgenmesi ile ilgili ülkemizde yapılan çalışmaları. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında.akü.Kimya Dersi 11. Yaygın pillere örnekler verir. internet. 3. Bu projede. 3. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır. standart elektrot potansiyelleri temelinde açıklar. 66 .dk. Elektrolitik indirgeme yöntemi ile elde edilen ürünlerin pahalı oluşunun sebebi araştırılacak ve proje raporunda bu araştırmanın sonuçlarına yer verilecektir. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz. Endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerini en aza indirecek öneriler geliştirilecek ve iki sayfayı geçmeyecek şekilde bu öneriler savunulacaktır. Bir araştırma planı oluşturunuz. endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerine dikkatlerini çekecek bir poster hazırlanacaktır. tarihine kadar bitirmelisiniz. Endüstriyel elektroliz uygulamalarına örnekler verir. kaplamacılık) seçilerek bunun çevreye olumsuz etkilerinin araştırılmasını içeren bir proje hazırlanacaktır.1. Sunumun görselliğini resimlerle.2. grafikler vb. 4. 2. Araştırmanıza konu olan endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye verdiği olumsuz etkilerini en aza indirgemek için neler yapılabileceği. 3. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır.

Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 BECERĐLER (Çok iyi) (Đyi) (Orta) (Zayıf) I. 67 . en düşük puan ise 21’dir.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84. Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir.PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III.Kimya Dersi 11.PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II.

Demir 3. demir. yukarıdaki tepkimeye göre protonu hidrojene indirgerler. • 1-4 ile numaralanan tüplere 1.4 Đ DĐRGE ME POTA SĐYELLERĐ SIRASI Amaç : Deneyin amacı.Kimya Dersi 11. bu tepkimede açığa çıkan kahverengi. Genel olarak standart indirgenme potansiyeli negatif olan metaller.Bu etkinlikte. asitlerle nH++ M → Mn++ n/2 H2 genel tepkimesini verip vermeyeceği. % 37’lik Derişik HNO3 .4. Mn+/ M çiftinin standart indirgenme potansiyelini standart hidrojen yarı hücresininki ile karşılaştırarak tahmin edilebilir. 2 adet Damlalık . Bakır üzerine HNO3 etkisi incelenirken varsa bie çeker ocakta. metal-asit etkileşimlerini standart yarı hücre potansiyellerini kullanarak irdelemektir. bu beklenmedik gözlemin sebebi irdelenecektir. Araç-Gereç: • • • • • • Deney tüpleri.2.kırmızı dumanlar kesinlikle solunmamalıdır. 68 .1. % 63’lük Deneyin Yapılışı Güvenlik Uyarısı: Asitler damlalıkla çekilirken ağızla emmekten kesinlikle kaçınılmalı. bakır metalleri (granül halinde) Derişik HCl . yoksa açık pencere önünde çalışılmalı. 4 adet 100 mL beher. Bakır 4. Bakır metallerinden bir miktar konur. böyle tahminlerin doğruluğu denenecek.Sınıf Öğretim Programı EK. tercihan puarlı Çinko. Đlke : Bir metalin. Çinko 2. beklenmedik şekilde metal çözünmesi gözlenince.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar: 2. 2 ve 3. • 1. tüplere seyreltik HCl konarak gözlem yapılır.

EoNO3¯/NO değeri 0. NO3− + 4 H+ + 3 e → NO + 2 H2O yarım pil reaksiyonu için.76 volt EoFe2+/Fe= − 0.96 volt olduğundan. reaksiyonda çıkan azot monoksidin hava oksijeni ile hemen reaksiyona girmesi ile oluşan azotdioksitten ileri gelir. tüpteki reaksiyon.96 volt EoCu2+/Cu = + 0. Cu + HCl reaksiyonunun negatif Eotoplam değeri nedeniyle gerçekleşmediği anlaşılır. Çözeltinin mavi rengi alması ile birlikte kırmızı kahve rengi gaz çıkışı gözlenir. hidrojen çıkışı reaksiyonu olmayıp burada indirgenen tür nitrattır. Deneyin açıklaması ve yorumları Zn. Bu renk. 3 Cu + 2 NO3− + 8 H+ → 3 Cu2+ + 2 NO + 2 H2O veya 3 Cu + 8 HNO3 → 3 Cu(NO3)2 + 2 NO + 2 H2O şeklinde yazılır ve Eotoplam hesaplanarak sonuç yorumlanır. indirgenme potansiyeli bu değerden daha küçük olan bütün metaller.Sınıf Öğretim Programı • Daha sonra 4. 44 volt EoCu2+/Cu= +0. 00 volt Beklenen toplam reaksiyonlar yazılarak redoks için Eo değerleri hesaplanır. Cu Fe ve H2 için indirgenme potansiyelleri yarım pil reaksiyonları ile birlikte yazılır. NO(g) + 1/2 O(g) → NO2(g) renksiz kırmızı kahve rengi EoNO3¯/NO = + 0.Kimya Dersi 11. 34 volt EoH+/H2 = 0. ot: 4. HNO3 konur ve reaksiyon gözlenir. tübe der. NO3− + 4 H+ + 3e → NO + 2 H2O Cu2+ + 2e → Cu reaksiyonlarının toplamı olarak.34 volt 69 . 4. NO çıkışı ile çözünür. Zn2+ + Fe2+ + Cu2+ + 2 H+ + 2e 2e 2e 2e → Zn → Fe → Cu → H2 EoZn2+/Zn= − 0.

Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Atom altı tanecik Kuark ve Antikuark Lepton ve Antilepton Pozitron Elektron Doğal radyoaktiflik Kararlılık Kuşağı Çekirdek dönüşümü Fisyon Füzyon Nükleer enerji Radyoaktif ışın Radyoaktiflik Aktiflik Doz Etkin doz Absorblanmış doz Biyolojik eşdeğer doz Radyoaktif izotop 70 .Sınıf Öğretim Programı 5. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi Radyoaktif maddelerin kullanım alanları : ÇEKĐRDEK KĐMYASI : 12 Ders Saati C. Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirler ve radyoaktif izotopların kullanım alanları bu ünitede irdelenecektir. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. B. devamında fisyon ve füsyon tepkimeleri incelenecek. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık Yapay çekirdek reaksiyonları. fisyon ve füzyon Aktiflik.Kimya Dersi 11. 4. 3. Ünite Önerilen Süre A. 2. nükleer reaktörlerin işleyişi ve nükleer enerjinin sosyal ve ekonomik yönleri sorgulanacaktır. Ünitenin Amacı Bu ünitede çekirdeğin yapısı ve kararlığı irdelemesi.

pozitron yayma.3. 1. γ fotonlarının çekirdek tarafından yayılmış olmasından çıkılarak. Atom altı taneciklerin temel parçacık olup olmadıklarını sorgular. tabiattaki temel kuvvetleri 9. Atom çekirdeğindeki protonların ve nötronların farklı kuark tiplerinin bir araya gelmesi ile oluşumuna ilişkin çıkarımlar irdelenir.1). nötron yakalama. nükleonların da elektronlar gibi belli enerji düzeylerine dağılmış olduğu. ↸ Kararlı doğal izotopların nötron sayıları proton sayılarına karşı grafiğe alınarak oluşturulan “kararlılık kuşağı” incelenir.2 Kuarklar ile leptonlardan elektron. her kuarkın bir antikuarkı olduğu belirtilir. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık ile ilgili olarak öğrenciler. Đzotop çekirdeklerinin yapısı ile kararlılığı arasında ilişki kurar. ↸ Nükleonların hızlandırıcılarda çarpıştırılması deneylerinin sonuçları kısaca özetlendikten sonra bu sonuçları açıklamak için varlıkları teorik olarak ortaya konulan kuarkların ve leptonların. antileptonlardan ise pozitron tanıtılır.3).2). katmanlı enerji ayrıntıları ile ÇEKĐRDEK KĐMYASI 1. 1. nasıl oluştukları sorgulanır.2. antilepton sayılarını belirtmekle yetinilir. Kuarkların yükleri ve ‘renk’ özellikleri açıklanır.4. Nükleonların yapı taşlarını ve diğer temel parçacıkları sınıflandırır. atom altı taneciklerin nasıl çarpıştırılabileceği ve halen başarılmış çarpıştırma deneylerinin sonuçları tartışılır. Bu deney sonuçlarından hareketle geliştirilen standart modelin. hipotetik örnekler üzerinden ölçme-değerlendirme yapılmaz. leptonlar ve kuarklar ile ilgili kısmı özetlenir. 1.4.Kimya Dersi 11. çekirdekte proton ve nötronların yerleşimi sorgulanır (1. Yalnızca gama (γ) ışıması yaparak kararlı hale geçen radyoaktif izotop örneklerinin yaydıkları bu ışınların. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ “Maddenin bölünmez bir yapı taşı var mıdır?” sorusu esas alınarak. Öğrenciler. nötron) gerçekte temel parçacık sayılıp sayılamayacağı tartışılır (1. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar 71 .Sınıf Öğretim Programı 5. elektron yakalama ve alfa (α) ışıma yolu ile kararlı hâle geçişleri örnekleri ile işlenir. 1.1.5). Sınıf Fizik dersi 4. yükleri ve ‘renkleri’ incelenir. Nükleonların (proton. ünitede ismen öğrenmişlerdir. [!] 1. Protonun ve nötronun yapısını teşkil eden kuarkların tipleri ve yükleri irdelendikten sonra protondaki ve nötrondaki kuarkları bir arada tutan “güçlü nükleer kuvvetler” ve proton içi/nötron içi yük dağılımının asimetrik olmasından kaynaklanan “dipol” karakter ele alınarak bu parçacıkların çekirdekte bir arada bulunabilmelerinin sebebi. elektronların katman değiştirmesinden kaynaklanmadığı bilgisi kullanılarak. fermionlar) konularına girilmez. Antikuarklar. çekirdeklerin temel ve uyarılmış enerji düzeylerinden söz edilebileceği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır (1. beta (β) ışıması. “zayıf nükleer kuvvetler” ile açıklanır (1. Bir çekirdeğin kararlılığı ile içerdiği proton ve nötron sayıları arasında ilişki bulunduğu sonucuna varıldıktan sonra.4 Çekirdekteki düzeylerinin henüz bilinmediği vurgulanır.2 Elektron ve pozitron haricindeki leptonların isimlendirilmesine girilmez.4 Radyoaktif parçalanma serileri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. üstünde ve ötesinde yer alan çekirdeklerin. [!] 1. [!] 1. ↸ Kararlılık kuşağının altında. 1. Kararsız izotopların kararlı hâle geçiş mekanizmalarını (doğal radyoaktifliği) açıklar. gluonlar ve spine göre sınıflandırma (hadronlar. Proton ve nötron sayıları ile bulunan noktanın bu grafikteki yerine bakılarak çeşitli izotopların kararlı olup olmayacağı irdelenir. 1. Yayılan ışın tiplerinin atom numarası ve kütle numarasında yol açtığı değişimler irdelenir.

2. hipotetik örnekler üzerinden ölçmedeğerlendirme yapılmaz. Zincir reaksiyonu kavramı açıklanır. proton (p) ve alfa (α) parçacıkları ile bombardımanı sonucu ortaya çıkan çekirdek dönüşümlerle ilgili Rudherford’un ilk deneyimi (1919) ve başka örnekler incelenir. Çekirdek dönüşümünü açıklar ve örneklendirir.6. ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Hafif izotop çekirdeklerinin nötron (n). U-238 karışımı ve Pu239 yakıtlarını kullanan iki reaktörün stratejik açıdan neden farklı oldukları açıklanır. Bu tepkimelere ilişkin denklemlerin nasıl denkleştirileceği tartışılır. Yapay çekirdek reaksiyonları. bu izotopların fisyon özellikleri. 2. 2.2). ÇEKĐRDEK KĐMYASI ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 72 . ↸ Nükleer enerji. Fisyon tepkimelerinin nasıl enerji açığa çıkardığı sorgulanır.5 Yaygın kullanılan ve nükleer reaktörlerde oluşup atıklara karışan radyoizotopların yarı ömürleri ile ilgili bir çizelge verilir. Çekirdek dönüşümü yoluyla doğada bulunmayan izotopların elde edilip edilemeyeceği tartışıldıktan sonra.4.2.4.3. [!] 2. [!] 2. Nükleer atıklardaki çeşitli radyoizotopların nasıl oluştuğu sorgulandıktan sonra yarı ömür kavramı irdelenir.Sınıf Öğretim Programı 5. Çekirdek fisyonunu örnek denklemlerle açıklar. teknesyum-99. Yarı ömür kavramı çerçevesinde nükleer atıkların gelecek için tehlikeli bir kirletici sayılmasının nedeni tartışılır (2. Füzyon reaksiyonlarının oluşma şartları gözden geçirilerek güneşte süre giden bu olayların yeryüzünde neden henüz başarılamadığı irdelenir (2. kobalt-60 gibi yapay radyoizotopların elde ediliş yöntemlerine ilişkin denklemler incelenir (2. talyum-201. Nükleer enerjiyi sosyal. çevre ve sürdürülebilirlik açısından diğer enerji kaynaklarıyla karşılaştırılarak irdelenir. Bu metinde. nükleer reaktörde oluşan yapay radyoizotoplar. uranyumun doğal izotopları. uranyum izotoplarının birbirinden ayrılması. fisyon reaksiyonlarıyla karşılaştırılır.5). maliyet.Kimya Dersi 11. U-238 izotopuna nötron difüzyonu sonucu ağır izotopların oluşması. fisyon ve füzyon ile ilgili olarak öğrenciler. Fisyon reaksiyonunun nasıl kontrol edilebileceği irdelenir. Nükleer reaktörlerin enerji üretimi yanında yapay izotop elde etme işlevlerine örnekler verilir (2. atıkların zararsız hâle getirilmesi.1. 2. ↸ U-235 ve Pu-239 izotoplarının nötron bombardımanıyla fisyona uğrama tepkimelerine örnek denklemler yazılır. Nükleer reaktörlerde yakıtın ve moderatörün işlevi tartışılır. bu izotoplardan bazılarının atom bombası yapımında kullanılması ve bunların sonucu olarak U-235. Nükleer santrallerin hangi şartlarda kabul edilebilir bir çözüm olabileceği konusunda bir tartışma açılır. [!] 2. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR 2.3. ↸ Hafif çekirdeklerin kaynaşması (füzyon) örneklerle açıklanır. 2.5 Nükleer reaktörlerle ilgili bir okuma metni verilir. Yaygın kullanılan yapay radyoaktif izotopların üretimini çekirdek dönüşümleriyle ilişkilendirir. 2.1 Çekirdek dönüşümleri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. Füzyon yoluyla enerji elde etmenin çevre ve sürdürülebilirlik açısından önemi tartışılır. 2. Nükleer reaktörlerin işlevini ve çalışma ilkelerini açıklar.6). ekonomik ve çevre yönüyle sorgular. 2.1.6 Güneş ve yıldızların enerjilerini nasıl ürettikleri konusu hakkında bir okuma parçası verilir. Reaktörün çalışma ilkeleri şekil üzerinde açıklanır.4). Füzyon reaksiyonlarında birim kütle başına enerji kazanımı. Geleceğin enerji kaynağı olarak füzyonu ve önemini açıklar. özellikle tıp alanında kullanılan iyot-131. 2.5. 2.

1. [!] 3. Radyoaktiflik ile ilgili uyarı işaretlerini tanır. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 73 .1).2).2 Geiger-Müller yöntemini şekil üzerinde açıklayan ve ayrıca. “absorblanmış doz”. ışınların zararları ile ilişkilendirir. “biyolojik eşdeğer doz” kavramlarını ve bunların birimlerini. Absorblanmış doz (soğurulmuş doz) kavramının anlamı tartışıldıktan sonra bu büyüklüğün birimi olan gray (Gy) tanımlanır. ↸ Radyoaktif ışınların çeşitli ortamlardaki giricilikleri ve iyonlaştırma özellikleri karşılaştırılır. 3. Radyoaktivite ile ilgili uyarı ve alarm işaretleri ile tehlike sembolleri tanıtılır (3.2.Sınıf Öğretim Programı 5. ↸ Radyoaktif maddelerin yaydıkları ışınların sayılmasının ve taşıdıkları enerjinin önemi tartışılır.3.Kimya Dersi 11. Bu özellikler ile radyoaktif maddelerin ambalajlarının nitelikleri ilişkilendirilir (3. Aktiflik. Biyolojik eşdeğer doz [Birim: sievert (Sv)] ile absorblanmış doz arasındaki fark irdelenir (3. ↸ Đş güvenliği ve sivil savunma açısından. ÇEKĐRDEK KĐMYASI Aktiflik. 3. 3.4). Radyoaktif ışınları giricilik ve iyonlaştırma özellikleri bakımından karşılaştırır. radyoaktif ışınların zararlarından korunmak için alınabilir önlemler açıklanarak tartışılır. 3. radyoaktif maddelerle çalışanlar ve diğer vatandaşlar için öngörülen biyolojik eşdeğer doz sınırları ile ilgili açıklama ve çizelgeleri içeren bir okuma metni verilir.3.4. 3. 3. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ 3.1. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi ile ilgili olarak öğrenciler. Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirleri sıralar. Aktiflik birimi olarak becquerel (Bq) tanıtılır.

4. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar.Kimya Dersi 11.1.4.3 Bilgisayarlı tomografi (BT) ve pozitron emisyon tomografisi (PET) yöntemleri ile görüntülemenin ilkeleri hakkında bir okuma metni verilebilir. Radyoaktif maddelerin kullanım alanları ile ilgili olarak öğrenciler. radyoaktiflik sayım yoluyla arkeolojik kalıntıların tarihlenmesi. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 74 .Sınıf Öğretim Programı 5.1. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir. [!] 4. ↸ Radyoaktif izotopların kullanım alanları sınıflandırıldıktan sonra. özellikle tıptaki uygulamalarda hastanın maruz kaldığı dozun kalıcı etki bırakmayacak düzeyde seçildiği belirtilir.1-4. 4. Bu varsayımlar üzerine kurulu tarihleme ilkeleri açıklanır ve ölçme-değerlendirmede bu ilkeler esas alınır. [!] 4.3. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ [!] 4. Konu ile ilgili sayısal problemler ölçme-değerlendirmede kullanılmaz. teşhis ve tedavi amaçlı tıbbî ve ayrıca endüstriyel amaçlı radyoizotop uygulamalarına örnekler verilir (4. ÇEKĐRDEK KĐMYASI 4.4).2 Radyoizotop yöntemi ile Yerküre’nin yaşının belirlenmesi ve arkeolojik tarihleme yöntemleri işlenirken kabul edilen varsayımlar irdelenir.4 Örnek olarak alınan uygulamaların dayandığı ilkeler açıklanır. 4. 4.4. izotop etiketleme yoluyla radyoaktif hâle getirilmiş moleküller kullanılarak bitki gelişiminin incelenmesi gibi bilimsel.2.

1 Aşağıdaki grafikte Uranyum.Sınıf Öğretim Programı D.206 izotopu ile sonlanan bozunma serisi verilmiştir.4. a) Radyum.Kimya Dersi 11.238 izotopu ile başlayıp Kurşun. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. Grafiği kullanarak U-238 serisindeki aşağıda belirtilen izotopların tek basamaklı bozunmalarını gösteren çekirdek reaksiyonlarını yazarak sözle ifade ediniz.214 75 . sola aşağıya doğru çapraz oklar α ışımalarını göstermektedir.214 c) Polonyum. 2. Grafikte görülen sağa doğru yatay oklar β .226 b) Kurşun.

grafikler vb. Polonyum-212.238. tıpta ve endüstride herhangi bir kullanım alanı seçilerek bununla ilgili bir proje hazırlanacaktır. 76 . Radyoizotopların. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar. 4. Sunumun görselliğini resimlerle. bu planda yapılacak işleri. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında. 1.Kimya Dersi 11. Bu projede. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır.60. Bütün bunlar için. 2. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar. • • • • • Seçilen alanda hangi radyoizotopların kullanıldığı. tarihine kadar bitirmelisiniz. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır. Araştırma için dergiler. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir. kütüphaneler. çalışmalarla artırabilirsiniz. Araştırmaya konu olan radyoizotopların kullanım ilkeleri. 4. 3. . yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz. Bir araştırma planı oluşturunuz.. Uranyum. Fosfor-32 gibi) bilimsel araştırmalarda. Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Radyoizotopların (Kobalt. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz.1. 5. 4.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. bilimsel araştırmalarda.dk.4. internet. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir.3. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu ……. tıpta ve endüstride 2 ay Dereceli puanlama anahtarı kullanımları araştırılacak ve bu araştırmanın sonuçlarına proje raporunda yer verilecektir. Ayrıca projede radyoizotopların tıp veya endüstrideki kullanımları ile ilgili bir poster hazırlanacaktır. Đyot-131. 4. Araştırmanızı en geç …….2. Sözkonusu alanda kullanılan radyoizotopların uygulanma amacı.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Çekirdek Kimyası 4.

77 .SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84. en düşük puan ise 21’dir.Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 (Đyi) (Orta) (Zayıf) (Çok BECERĐLER iyi) I. PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III. PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II.Kimya Dersi 11. Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful