P. 1
KİMYA-11-MÜFREDATI2010-2011-den-itibaren-uygulanacaktır

KİMYA-11-MÜFREDATI2010-2011-den-itibaren-uygulanacaktır

|Views: 522|Likes:
Yayınlayan: egeutku

More info:

Published by: egeutku on Oct 02, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/24/2012

pdf

text

original

T.C.

MĐLLÎ EĞĐTĐM BAKA LIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI

A KARA 2008

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI DA GÖREV ALA LAR

KOMĐSYO ÜYELERĐ Prof. Dr. Hamza YILMAZ Prof. Dr. Đzzet TOR Prof. Dr. Bahri ÜLKÜSEVEN Dr. Merih EGE Zerrin GÖRGÜN Orhan ERCAN

Katkıda Bulunan Uzmanlar Program Geliştirme Ölçme Değerlendirme : Hayriye ARGUN : Seher ULUTAŞ

2

Đçindekiler
A. PROGRAMI TEMELLERĐ………………………………...……………………4 1. AMAÇLAR ……………………………………………………………………..5 1.1 Türk Millî Eğitiminin Amaçları………...………………………………5 1.2 Kimya Dersinin Genel Amaçları………..………………........................5 2. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ....………………….……6 2.1 Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi…......…….……….………6 2.2 Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme...……...……............7 2.3 Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri…...……………............8 3. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U………………........8 4. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI…….......…10 4.1. Programın Tasnif Anlayışı…………………………...………................10 4.2. Programın Organizasyonu………………...…………………….……...10 4.3. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar……...………………...……11 5. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI…12 5.1.Bilimsel Süreç Becerileri (BSB)…………...……………....………….…12 5.2.Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ)......………..…13 5.3.Đletişim, Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD)……………………...…..13 6. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI...……….…14 7. SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR.……………..………………...……….……...……18 B. Ü ĐTELER………………………………….…………………………………...…..19 ZAMA A ALĐZĐ ………………………………………………………..….….…20 KĐTAP FORMA SAYILARI ………..…………………………………………..…20 1. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ.....…….….21 2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE …... 31 3. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE ….………………………..….45 4. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA .………………………………...…… 58 5. Ü ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI .………………..…………….......70

3

KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11. Sınıf A. PROGRAMI TEMELLERĐ 4 .

2. yaratıcı. istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek. Beden. öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi. 2. Türk milletinin millî. kendine. ahlak. 3. Türk milletinin bütün fertlerini. bir yandan Türk vatandaşlarının ve Türk toplumunun refah ve mutluluğunu artırmak. zihin. manevi ve kültürel değerlerini benimseyen. ahlaki. 5 . Madde ve maddeler arası etkileşimler ile ilgili temel kavramlar hakkında bilgi ve kavrayış edinme. KĐMYA DERSĐ Đ GE EL AMAÇLARI Bu öğretim programı. çevresine. 3. Türk Millî Eğitiminin genel amacı.1.1. milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan. Belli bir konuya özgü veri ve bilgilerden kavram ve modellere ulaşma yetisi. beceri. davranışlar ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak suretiyle hayata hazırlamak ve onların. AMAÇLAR 1. kendilerini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkıda bulunacak bir meslek sahibi olmalarını sağlamak. hür ve bilimsel düşünme gücüne. 1. laik ve sosyal bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış hâline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek. seçkin bir ortağı yapmaktır. bu kavramların tarihsel gelişimi. insan haklarına saygılı. insani. ortaöğretim sürecinde Türk vatandaşlarında. topluma karşı sorumluluk duyan. gözlem. insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik. Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı. ailesini. geniş bir dünya görüşüne sahip. 1. Maddeyi ve maddeler arası ilişkileri inceleme-kavrama arzusu. koruyan ve geliştiren. 1. Böylece. ekonomik ve teknolojik dünyaya etkileri ve çevre ile ilişkileri ekseninde bir bilinç geliştirmeyi. kimyanın çeşitli alanlarında farklı görüşleri eleştirel bir gözle karşılaştırma becerisi tesisini amaçlar. yapıcı. bu kavram ve modellerin açıklanmasında kimya terimlerini kullanma becerisi. Đlgi. bireysel. sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak ve nihayet Türk milletini çağdaş uygarlığın yapıcı. TÜRK MĐLLÎ EĞĐTĐMĐ Đ AMAÇLARI 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu’na göre Türk Millî Eğitiminin Genel Amaçları: Madde 2. veri toplama gibi basit becerilerden problem çözmeye geçiş mahareti ve üst düzey iletişim ilişkilerine uyum sağlamayı. 2. deney. topluma ve başkalarının görüşlerine saygı itiyadı. ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere. vatanını. yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek. gerekli bilgi. kişilik ve teşebbüse değer veren. sosyal.

Kimya 2. önemli ölçüde içerik değişimine gidildiği görülmektedir(3). 1956’da yürürlüğe giren lise kimya programlarında. Bu dersin içeriği. 1948 ilköğretim programının genel vizyonunun da bir etkisinin olduğu düşünülebilir. Her iki programda da bugünkü programcılık anlayışı ile bakıldığında eksik olan. 1956 programına benzeyen. Đkinci Dünya Savaşının sona ermiş olması yanında. genel kabul gören bir gerçektir. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ 2. bir yandan da zamanın şartları öyle gerektirdiği için. lise 1. zamanımıza göre çok daha içerikli ve ağır bir bilgi/beceri bütününün öngörüldüğü anlaşılmaktadır(1). Bu programlarda. Bu eksiklerin.klasik fen ayırımı kaldırılmış. Kimya ve Fizik dersleri yerine. Cumhuriyet Dönemi’nin ilk çeyrek yüzyılı içinde başarıyla organize edildiği. kimyasal savaş maddeleri ile ilgili bölüm programdan çıkarılmış. 1930’da yürürlüğe giren ortaokul 2 ve 3. Kimya 3. belli alanlarda derinleşme ve öğrencilerin kendi gözlem ve deneylerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi temeline dayandırılmıştır(5). temel eğitimi yaygınlaştırmak ve ülkemiz insanının okur-yazarlık oranını yükseltmek olmuştur. sınıflar için. içeriklerde yer alan odak konuların işlenişi hakkında ipuçlarının bulunmaması ve bir zaman analizinin yer almamasıdır. Örneğin. 1964’ de Fen Liselerinde başlatılan bir uygulama. 2 ve 3. Bu dönem programlarının. Okumayazma ve aritmetik alanında bilgi ve becerilerin yer aldığı eğitim öğretim süreçlerinin. kimyasal savaşta kullanılan maddelerin tanıtımı ve bunlardan korunma yolları ayrıntılı olarak ele alınmaktadır(2). Modern Fen Bilgisi dersi konmuştur. fakat Modern Fen Bilgisi kapsamındaki deneyleri kısmen içeren bir müfredat yürürlüğe konmuştur(7). Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinin başlıca başarılarından biri. sınıfta. fizik ve biyoloji konularını birleştiren Fen Bilimleri 1 ve Fen Bilimleri 2 dersleri 1991’de ve 1993’te yeniden ihdas edilmiş(8.9). 1971’de benimsenen “sınırlı sayıda konu üzerinde derinleşme” ve “öğrencilerin kendi gözlem ve deneyimlerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi” yaklaşımı kısmen terk edilmiş. Modern Fen Bilgisi üzerine tek yıllık bir kimya dersi olarak düşünülen Modern Kimya programı da (1973) aynı eğitim öğretim yaklaşımı ile hazırlanmıştır(6). Đleri Kimya 1 ve Đleri Kimya 2 seçmeli dersleri için ayrı ayrı programlar yürürlüğe konulmuştur(10). sınıflar için yeni öğretim programları hazırlanıp yürürlüğe girmiştir. 1985’te modern fen. 1938’de yürürlüğe giren lise kimya programlarında da bir yandan o zamanların kimyası kuş bakışı taranmakta.2. ülkemizdeki kimya endüstrisini ve kimyanın günlük hayata yansıyan ürünlerini tanıtıcı metinlere yer verilmiştir. yine bu dönemde ‘kredili sistem’ uygulaması başlatılarak Kimya 1. Bu programlarla. Bunda.1. 1971’deki eğitim öğretime bakış açısı hâkim görünmektedir. 6 . 1960’da gözden geçirilen kimya programı da 1956 metni ile hemen hemen aynıdır(4). Kimya ve Fizik derslerinin geleneksel zengin konu içeriğinden farklı şekilde. lise 1. 1971’de ülke çapında 100 lisede uygulanacak şekilde yaygınlaştırılmış. devlet öncülüğü ile yazılan ders kitapları tarafından kısmen de olsa kapatıldığı düşünülebilir. sınıf kimya programlarında yer verilen konu başlıklarına bakıldığında. Lise 1. zamanımızdaki karşılıklarına göre daha “dolu” ve “ağır” bir görüntü vermesi dikkat çekicidir. Ortaöğretim derslerinin eğitim/öğretim programları için ilk ciddi adımlar 1930’larda atılmıştır. kimya.

ülke gençlerinin fen alanında geri kaldığı endişesi uç vermiş. buradan hareketle yeni fen programları geliştirme ve deneme süreci başlamış. programa uyumlu insan kaynaklarının yetersizliğine bağlamak gereken bu endişeler. deneyimle öğrenme sürecinden geçen bir birey. 2007 yılına kadar yürürlükte olan programlar geçerlik kazanmıştır. 1938 lise kimya programı. Başka bir deyişle. herkesin doğru çıkarımlar yapabileceği varsayılmış. herkesin kendi gözlem ve deneyimleri ile öğrenmesi ilkesi genelleştirildiğinde. 1990’lardaki kısa ömürlü ardışık denemelerden sonra 1996’da. bir yandan. sözü geçen 3 dersin müfredatı dörde bölünmüş ve böylece 3 yılın konuları 4 yıla dağıtılmıştır.Ders geçme ve kredi sistemi uygulamasına 1995. Gezegenlerin ve Yıldızların Kimyası” konusuna yer verilmesi de. sivil nüfusu kimyasal savaştan korunma amaçlı bir bölüm içerirken. 1990’ların başında yeniden 1970’lerin yaklaşımı denenmiş. bir yandan da herkesin bilim insanı olması gerektiği anlayışı öncelik almış olacaktır. bir vakit kaybına dönüşebilir. zaman içinde bu yaklaşım taraftar kaybetmiş gibi görünmektedir.1996 döneminde son verilerek yeniden sınıf geçme sistemine dönülmüş. her deneyiminden doğru çıkarımlara varabileceği imasını da taşıdığı için. Laboratuvar ortamında gerçekleştirilen öğrenme aktiviteleri. yer yer. bu deneyimden bir çıkarıma gidemeyebilir veya yanlış çıkarımlar yapabilir. kimya 2 ve kimya 3 dersleri. Ülkemizde. Doğrudan keşif. o dönemdeki endüstrileşme atılımlarını yansıtır biçimde.2.1984 kimya ve fizik programlarının ve kitaplarının yenilenmesi sürecini başlatmıştır. o dönemde güncel olan uzaya ilgiyi yansıtmaktadır. kimya endüstrisi ile ilgili okuma metinleri öngörülmüştür. ilke olarak itiraz edilmesi zor bir slogan olmakla beraber. deneyim. Kabul etmek gerekir ki. Liselerin 2005 yılında 4 yıla çıkarılması sonucunda da. ABD’de. bunun yanısıra dönemin koşullarını yansıtır şekilde düzenlendiği bilinmektedir. Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme Fen kolu derslerinin ve bu arada kimya programlarının diğer ülkelerdeki program örneklerinden etkilendiği. çıkarımı özetleyen öz bilgi ile birleştirilemediği için. Programın kalitesinden ziyade. “Ne olacak şimdi?” türünden soruların hem öğrenciler hem de veliler tarafından yaygın sorulduğu bir dönem yaşandı. konu başlıklarını zikretmekle yetinmiş. 2. işleniş derinliği. Örneğin. 1964’de başlayan ve 1971’de yaygınlaşan Modern Fen Bilgisi programının tetikleyicisi de bu gelişme olmuştur. zamanlama ve ölçme değerlendirme gibi 7 . 1983. önce 1957 program yaklaşımına benzer bir yol izlenmiş. Bireyin bizzat ‘dokunmasının’ ve ‘yaşamasının’ öğrenme sürecine yapacağı olumlu katkı inkâr edilemez. 1970’lerde yaşanan program tecrübesi bir bakıma yukarıdaki açıdan değerlendirilebilir. bu eğilimler zamanla ülkemize de yansımış. Ülkemiz 1973 Kimya programlarında “Yerin. “Lise Kimya Öğretim Programı” veya benzer adlar altında bugüne kadar geliştirilip yürürlüğe konmuş belgelerin hepsi. 1980’lerdeki program geliştirme çalışmalarında da zamana ve tahmin edilebilir yakın geleceğe çözüm olabilir yeni bir anlayış oluşturulamamış. fen alanı için zorunlu dersler hâline gelmiştir(11). Ancak. sınıf içi etkinlikler. savaştan sonraki 1957 programında bu konu terk edilmiş. birçok deneyimden sonuca giden yollar dolaylı olabilir ve bu dolayımlar öğretmence iyi vurgulanamazsa. iyi yönlendirilmezse. bizzat yaparak ve yaşayarak öğrenme. 1950’lerin sonunda SSCB ilk uzay aracı Soyuz 1’i yörüngeye yerleştirince. her bireyin. Şunu da belirtmek gerekir ki. 1992’de programları hazırlanan seçmeli kimya 1. ülkemizde.

düşünme aracı olarak da matematiği kullandığını kabul eder. fizik. madde-enerji ilişkileri. toplumun yararına sunulmuş ürünlerin kimyasal yapı-işlev bağlantısı.Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Daire Başkanlığı (EARGED) tarafından 1998 ve 2001 yıllarında kimya öğretmenleri arasında yapılmış Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analizi(12) ve Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi(13) raporlarında belirtilen program ıslah talepleri de bu programla karşılanmaktadır. • Gelişen teknolojinin. gündelik hayatta kullanıma sunduğu nanoteknoloji ve mikro elektronik ürünlerinin. değer ve tutumları açıkça ifade edilmiş. önemli yeni bir bilgi ve beceri alt yapısı oluşturmaktadır. son yarım asırda gelişmiş teori ve yaklaşımların kimya programlarına da olabildiğince yansıtılması gerekmektedir. 2. ölçme değerlendirme bakımından da ipuçları içeren bir kimya öğretim programı hâlen mevcut değildir ve acil bir ihtiyaçtır. aynı programa göre yazılacak başka kitapların eksiklerini ve fazlalarını belirlemede ölçüt olarak kullanılmıştır. Sonuç olarak. 1957 ve daha sonraki programlarda bu kısa açıklamalar bile terk edilmiştir. astronomi ve jeoloji ile “fen bilimleri” bütününü oluşturduğunu. Sınıf Kimya Programı. Bu hedefi gerçekleştirmek için aşağıdaki hususlar yol gösterici olarak düşünülebilir: • Bu program. içerik işleniş derinliği belirli. bu programlara göre yazılan ilk kitaplara bırakılmıştır. Türk Millî Eğitiminin ana amaçları çerçevesinde.önemli program girdileri. Maddenin yapısı. zaman dağılım planlaması yapılmış. Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri Lise kimya dersi öğretim programlarının geliştirilme gerekçeleri aşağıda özetlenmiştir: • Millî Eğitim Temel Kanunu ikinci maddesinde ifadesini bulan genel amaçlarla ilintili beceri. kimyanın. bir öğretim programında aranan temel unsurlarla donatılmış bir kimya programına ihtiyaç vardır. Çoğu zaman. 2005 yılında yürürlüğe giren lise “matematik” programı ve 2007 yılında geliştirilme çalışmaları başlatılan “fizik” ve “biyoloji” programları ile kimya programları arasında bir ahenk kurulması ihtiyacı vardır.3. maharet. • “Öğrenme”de zihinsel süreçlere dikkat çekip nasıl öğrendiğimiz konusuna yoğunlaşan. • 2004 yılında yürürlüğe giren ilköğretim “fen ve teknoloji” ve “matematik” programları ile 2007 yılında yürürlüğe giren 9. Đlginçtir ki 1938 programında. bireysel ve toplumsal sorumluluklarının bilincinde. • MEB . programdaki konu başlıkları. Kimya dersi programının bu alt yapıya uyarlanması gerekmektedir. programın yürürlüğe girişini izleyen dönemde MEB adına bir kimya kitabı hazırlanmış. teknolojiye dönüşmüş kimyanın çevreye ve hayatımıza getirdiği olumlu/olumsuz etkiler ve bu 8 . kendi hayatını etkileyen kimyasal kavram ve ilkelerin farkında bireyler yetiştirmeyi hedeflemiştir. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U Ortaöğretim kimya programları. 3. maddeler arası etkileşimler. Bu program da anılan ihtiyacı karşılamak için bir teşebbüs sayılmalıdır. kimyayı ilgilendiren yönleri ile programda yer alması gereği doğmuştur. Bu kitaplar. biyoloji. konu başlıkları ile ilgili işleniş derinliklerini belirlemek için parantez içi kısa ifadelere yer verilmişken(2). Ayrıca. ancak bu kitabın yazılmasından sonra anlam kazanmıştır.

Ortaöğretim kimya programı. bilim-teknoloji-çevre ilişkileri. durağan değil dinamik bir yol ve anlayış olarak görür. bir yandan da bilimin yöntemini sezerek kavrayıp kullanması ve yine bu süreç içinde. kavramları ve kodlama sistemi (semboller. kimyaya özgü ilke. formüller) olan bir disiplindir. Bu program. Bir matematik problemi düzenlemek için kimyasal kavram ve ilkeleri araç olarak kullanmak eğiliminden kaçınılmıştır. Đlke ve kavramlarının birleştirilip üst düzey kazanımlara dönüştürülmesinde de matematiği kullanır. bilimi. 9 .• • • bağlamlar ekseninde bilimsel düşünme yönteminin niteliği ve üstünlükleri ile bireysel ve toplumsal olumlu tutum ve değerler. fen bilimleri alanına yönelmiş öğrenciler için hazırlanmıştır ve bu yönüyle. sınıf programı. programın ana girdileri olacaktır. kimya ile gündelik hayatı ilişkilendirmeyi ön planda tutup. Kimya konuları işlenirken bir yandan bilgi ve beceriler edinen öğrencilerin. gözlem ve deneylere dayanarak evren ve hayat hakkında doğruya en yakın açıklamaları yapan. kendine özgü ilkeleri. Kimya. Ortaöğretim 10-12. tutum ve değerleri edinmesi beklenir. Bilimsel yöntem. kavram ve kodlama sistemi üçlüsünü ön planda tutup matematiği bir araç olarak görme temelinde hazırlanmıştır. 9. çok özel yetenekli insanlara vergi olmayıp ilgilenen herkesin derinleşebileceği ve katkıda bulunabileceği. bilim insanlarına yakışır değerlendirme itiyadı. 10-12. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programları (2008). gözlem ve deneyler geliştikçe de yaptığı açıklamaları değiştirebilen. 9. bilimsel kavramları sadece bir “kimya kültürü” düzeyinde ele alırken. sınıf programları kavramsal örgüyü ve kimyaya özgü kodlama ve sorgulama yöntemlerini esas alıp kavramların hayatla ilişkisini bir pekiştirme ve destek aracı olarak mütalaa etmektedir. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programından (2007) farklıdır. yararlı ve zevkli bir uğraş alanıdır. deneyim ve uygulamalarla zaman içinde gelişen ve oluşan kavrayışlardır. Bilim ve onun bir bileşeni olan kimya. bilimin tabiatı.

“davranış” önermelerinin yerine de “kazanımlar”ın geçtiği söylenebilir.4. herkesin kendi açısından önemli gördüğü konuları kimya öğretiminin merkezine koyması anlamına gelecek tarzda algılanmamalı. Tasnif tercihlerine bakılarak bu programın. o kavram veya bilgi de kazanımın bir parçası olarak düşünülebilir. ortak bir cümle giriş ibaresi ile bütün bir önermeye dönüşmektedir. yorumlama. ana yol göstericiler gibi düşünülmelidir. 4. constructivist)” yaklaşımları benimsemiştir.1. belli konularda aşırı zaman kaybı ve ayrıntıdan kaçınılmalıdır. kimya dersi içeriğini belirleyen. bilgiyi uygulama. 16. Buna benzer tasnif sorunlarına çözüm için. sunma ve 10 . tek tek örnekler üzerinden öğrencilerin. Kazanımlar genelde gruplar hâlinde verilmiş olup her kazanım grubu. o konudan ve doğrudan edinilmesi beklenen. Aynı kazanım için. bu esneklik. 15. Bu kazanımlar. Örneğin. onlar yerine. Özgüvenin tekil bir davranış olmayıp pekçok davranış üzerinden değerlendirilen bir üst düzey kazanım olduğu da tartışmasızdır. farklı öğretmen veya kitap yazarı tarafından ortaya konulacak işleniş tarz ve derinliğinin. 17. Ancak. etkinlikler ve ölçme değerlendirme ögeleriyle kimya programı yer yer. Özellikle ülke genelinde yapılan seçme sınavlarının. Zaten bu iki yaklaşım birbirini tamamen dışlayıcı da değildir(14. örneğin tutumlar ve değerler ile ilgili eğitim çıktılarının. genel olarak. oluşturmacı. ilke. işlenen odak konu ekseninde. analiz ve sentez düzeyinde kazanımlardır. Kimya içerik kazanımları. 19). kazanımın açık ve anlaşılır düzeyde işlenmesi için gerekli ise. Kazanım metninde adı geçmeyen bir kavram. kimya eğitiminin bireyde bir özgüven oluşmasına katkı sağlaması gerektiği aşikârdır. Ancak. o kazanımla ilgili açıklama ve sınırlamalar da kazanımlar çizelgesinde yer almaktadır. Kazanım içeriğinin çok farklı derinliklerde düşünülebileceği hâllerde. • Bilimsel Süreç Becerileri (BSB). Davranışçı eğitim yaklaşımının kurumsal etkilerinin zaman içinde kısmen azalmasının önemli sebeplerinden biri. kazanımlardan bazılarının. hedef ve davranış terimleri terk edilmiş. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI 4. eski programların öncelediği paradigmalardan bütünüyle ayrıldığı sonucuna gidilmemelidir. içerik kazanımları temelinde hazırlanacağı varsayılmıştır. gözlemleme. ölçme. kendi zihinsel ve psikomotor koordinasyonlarıyla oluşturmaları beklenen düşünme. 2004-2005 yıllarında yenilenen ilköğretim programlarının kullandığı tasnif benimsenmiş ve eğitim-öğretim çıktıları genel olarak “kazanım” şeklinde ifade edilmiştir. ders işleme senaryolarında ve kitaplarda. Öğrenme/öğretme yöntemleri. Eski programlardaki “hedef” önermeleri yerine. kazanım terimi tercih edilmiştir. kimya programlarında. belki de bu tür tereddütlerdir. bilgi. içerik kazanımları temelinde düzenlenmiş sınavlar için bir sorun olmayacağı düşünülmüştür. kestirme (sınırlı veriye ve/veya işleme dayalı tahmin). betim ve problem çözme örgüsü içinde. kavrama. Programın Organizasyonu Ortaöğretim kimya programında kimya eğitiminden umulan çıktılar dört ana grupta mütalaa edilmiştir: • Kimya Đçerik Kazanımları. yazılı ve sözlü sınavlarla ölçülebilir kazanımlardır.2. birer ‘davranış’ olarak nitelendirilmesi tartışmaya açık bir konudur. 18. kazanım grupları giriş ibarelerinin. kimya biliminin kavram. Programın Tasnif Anlayışı Bu programda. hem “davranışçı” hem de “yapılandırmacı (inşacı.

ünite bir bütün olarak düşünülmeli. işlenen konular içinde belli bir yer bulunamayabilir. birlikte yaşama iradesi. BSB. öz güven. bir bakıma programın özü sayılabilir kazanımlardır. Ünitelerin işleniş sırası da. Bu kazanımlar. sınıf içi etkinlikler ve eğitim araç-gereçleri için belirleyici olan. gerçekte içerik kazanımlarından daha karmaşık. metinler. saygı.3. B. • Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Đlişkisi Kazanımları (KTTÇ).ÜNĐTELER ) altında organize edilmiştir: Bu ünitelerden her biri için. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar 1. Sonuç olarak. kimyanın hayata. ülke çapında değerlendirme sınavlarında paralellik gereği. odak konular işlenirken özel olarak vurgulanmayıp genel kimya kültürü ile ortaya çıkması öngörülen kazanımlardır. kimyasal faaliyetler sonucu çevrede ortaya çıkan etkiler. Tutum ve Değer Becerileri (ĐTD). Ancak. kimya içerik kazanımları ünite başlıkları (Sayfa-19. Bu sıra ve üniteyle ilgili konu başlıkları ile sınıf. çoğu zaman dolaylı. değiştirilmemelidir. bütün alanlardaki eğitim gayretlerinin ortak ürünleri olması beklenen. 2. KTTÇ ve ĐTD kazanımları. • Đletişim. “Kimya Đçerik Kazanımları” yanında. bu kazanım türleri. tek başına kimya eğitimi ile ilgili olmayıp. içerik kazanımlarıyla bilimsel süreç becerileri arasında tekil ilişkiler kurmak veya aramak gereksizdir. 4. Bu kazanımlar. bilimsel süreç becerilerine az veya çok katkıda bulunur. hiyerarşik açıdan onlara göre daha yüksek ve onlardan daha önemli kazanımlardır. kimya eğitiminin farklı yönlerinin birleşerek ortaya çıkaracağı varsayılan. bu etkilerin yine kimya kullanılarak azaltımı. tolerans.okul içi etkinlikler. hayatın da kimyaya etkisi. Kimya içerik kazanımları. fakat öğrencinin edineceği genel kimya kültürü. hem eğitim öğretim kolaylığı hem de kimyanın sistematik akışı gözetilmeye çalışılmıştır.irdeleme yetilerini ifade eden önermelerdir. işleniş derinliği ve açıklamalar sütununda verilen sınırlama ve uyarılar bağlayıcıdır. Ortaöğretim 10-12. sadece birer öneri olup takdir hakkı kitap yazarına ve dersi işleyen öğretmene aittir. Bu kazanımların her biri için. sözle veya vurgu ile tek hamlede edinilebilir eğitim çıktıları olmayıp içerik kazanımlarının bütünü ile oluşan kimya kültürü temelinde diğer derslerin içerik kazanımlarıyla da birleşerek11 . kimya içerik kazanımları yanında ikincil çıktılar gibi düşünülmemelidir. Ünitelerde kazanımların işleniş sırası belirlenirken. düşünce ve hislerini paylaşma arzusu gibi iletişime gönüllülük anlamı taşıyan olumlu eğilimlerdir. aile/millet/vatan sevgisi gibi sosyal tutum ve değerlerle kendini ifade. içerik kazanımları. Programda öngörülen ünite adları. gündelik hayata girmiş kimyasalların kullanım ve işlev bilinci gibi hususlara ilişkin. kimya eğitiminin bütünü içinde gelişecek kazanımlar olup sınıf içi her bir etkinlikle bunlar arasında bire bir ilişki mümkün olmayabilir. Aynı ünite içinde yeniden kazanım organizasyonu yapılması hâlinde. Başka bir deyişle. kimya içerik kazanımlarının her biri. nitelikleri gereği. bu kazanımları da birlikte getirir. Sınıf Kimya Programında. kazanımların üniteler arasında yer değiştirmesinden kaçınılmalıdır. her kazanımın içerik belirleyiciliğini netleştiren “Konunun Đşleniş Derinliği/Etkinlik Örnekleri” ve “Açıklamalar” sütunlarıyla eğitim öğretime nelerin dâhil edileceği ve nelerin dışarıda tutulacağı belirtilmiştir. konu başlıkları önerilmiş.

4. öğrencilerin konuyla ilgili zihin alt yapılarına göre konuya başlama düzeyi belirlenip yeni kavram. söz gelişi. KTTÇ ve ĐTD kazanımları da dolaylı yoldan gerçekleşmiş olacaktır. hayat deneyimleri ve insan ilişkileriyle ömür boyu gelişecek kalitelerdir. fiziksel olayları betimlemede ve tahmin etmede kullanır. daha sonraki öğrenim. 2. 5. Bu kazanımlarla öngörülen nitelikler. BSB. çizelge ve grafikleri yorumlar. deney ve araştırma ile ulaştığı sonuçları matematiksel ve sözel olarak ifade eder. Bilimsel Süreç Becerileri (BSB) 1. kitap metinlerinde ve sınıf ortamında ders işlenirken. alet ve cihazları tanır. Doğa olaylarını yorumlarken kimya temelinde neden-sonuç ilişkisi kurar. mümkün olan her yerde gündelik hayatla ilişkilendirme yapılmalıdır. hem de bu süreçte. Kitaplarda ve sınıf içi ders işleme süreçlerinde. Başka bir deyişle. ilişki ve ilkelerin. Dolayısıyla. Böyle kazanım gruplarının çoğu zaman ortak bir başlık altında işlenmesi beklenir. “Uygarlığın gelişmesi kimyanın gelişmesini nasıl etkiler?”. hazır deney verilerini yorumlayarak genellemelere ulaşır. Teori ve modelleri. hatta ortaöğretimin bütünü.1. 9. deney. Deney sonuçlarını çizelge ve grafikle ifade eder. 10. Bilimsel bilgiler arasında nitel ve nicel ayırımı yapar ve ikisi arasındaki farkın önemini kavrar. Bu sebeple. Gözlem ve deneyin evreni doğru yorumlamadaki önemini kavrar. “Deney sonuçları nasıl yorumlanır?”. 3. 6. “Bir veri çizelgesinden nasıl bilgi çıkarımı yapılır?”. görsel öge veya etkinlikle birden çok kazanımın gerçekleşmesi doğaldır. görsel öge veya bir güncel olay/durum hatırlatması ile hem bir motivasyon ve ilgi odaklama yoluna gidilmeli. bu sistemi ve kimyasal terimleri iletişimde kullanır. BSB. araç-gereç. bu zihin alt yapısı üzerine inşa edilmesi sağlanmalıdır. 5. Gözlem ve deneyde kullanılan araç-gereç. “Ailemizi/milletimizi/vatanımızı nasıl severiz?” gibi konular üzerinde yazılı veya sözlü vurguların bu kazanımlara hissedilir bir katkı yapacağı düşünülmemelidir. Gözlem. Gerçekte. içerik kazanımı olarak verilen her önerme. 8.” önermesi. önce bu kazanım grubuyla ilgili öğrenci ön bilgilerinin yoklanması için. Đçerik önermelerinin aynı giriş ibaresiyle başlayan gruplarının topluca işlenmesi ve gereken yerlerde aynı gözlem. sınıf içi ders işleme sürecinden sonra öğrencinin bu beceriyi edinmiş olacağını kasteder. “Öğrenci bir molekülün polar olup olmadığını kestirir. KTTÇ ve ĐTD kazanımı olarak verilen arzulanır insan tipi niteliklerinin tamamlanmasını sağlamaz. 11. 12 . Kimyada kullanılan kodlama sistemini tanır. ortaöğretim kimya eğitimi. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI 5. ders kitabı metninde ve ders işleniş sürecinde kavram ve ilkeler açısından yeterli işlenmeli. 3. Ölçülebilir büyüklükleri uygun birimlerle ifade eder. Deney yapabilme becerisi kazanır. 7. Đçerik kazanımı olarak verilen önermeler. “Kimyanın çevreye olumsuz etkileri nelerdir?”.edinilecek becerilerdir. kimya içerik kazanımları gerçekleşmişse. söz konusu ünite işlendikten sonra öğrencilerin edinmiş olması beklenen kazanımlar olup söz gelişi. Deneysel çalışma sırasında güvenlik kurallarına uyar. 4.

5. 7. bilimin öncelik aldığı durumları. politik ve moral değerlere etkisini yorumlar. Đletişim.2. 7. Bilim ve teknoloji üzerine çalışma yapmanın önemini sorgular. Kimya dersinde öğrendiklerini günlük yaşamında karşılaştığı sorunları çözmede kullanır. Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ) 1. Doğal olguları (fenomenleri). Bilimsel gelişmelerin toplumsal ve sosyal maliyetini irdeler. 2. Kimyanın sosyal ve ekonomik alanlara uygulanabilirliğini irdeler. 6.3. demokrasinin öncelik aldığı durumlardan ayırt eder. kendini ifade eder. 5. endüstriyel süreçleri ve çevre problemlerini açıklamada öğrendiklerini kullanır. Bilim ve teknolojideki gelişmelerin insanlar ve doğa üzerine olumsuz etkilerine örnekler verir. Kimyadaki gelişmelerin ekonomik. 6. 4. sosyal. öğrenmenin kendisini bir ödül sayar ve ömür boyu öğrenmeye isteklidir. 3. 9.5. Đş birliği yaparak çalışmaya gönüllüdür. Bilime ve onun bir parçası olan kimyaya ilgi duyar. Sükûnetle dinler. Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD) 1. 3. Çevre sorunlarına karşı duyarlıdır. Bilmediği maddelerle iştigal ederken dikkatlidir. Dünyayı yorumlamada bilimsel yaklaşımın ve sorgulayıcı düşünmenin önemini kavrar. Öğrenmek için ödül beklemez. Toplumsal yaşamında kimyanın uygulamalarını fark eder. 13 . 4. Kimyanın sosyal. genel kabul görür temellere dayanarak talep ve iddia öne sürer. 10. ekonomik ve teknolojik etkilerinin farkına varır. 8. Evreni ve hayatı anlamada bilimin yol göstericiliğini özümser. 2. 5.

arkadaşları ile iş birliği içindeki çalışmalarını. Öğrencinin performansı değerlendirilirken her bir ölçüt için ayrı bir puan 14 . yani kimya kazanımlarını gerçek yaşama aktarabilme yetileri yoklanır. bazıları da yazarak kendilerini daha iyi ifade ederler. görüşme. Kimya dersinde yapılacak değerlendirmede. gözlem yapma. kimyanın günlük hayatımızdaki yerini örneklerle açıklayan bir makale yazma. Yani eğitim öğretim süreci yürürken. kendilerinden beklenenin ne olduğunu bilirler ve kabul edilebilir bir performans görevinin hangi ölçütleri karşılaması gerektiğini anlarlar. Bu program. ürün ya da etkinliklerin değerlendirilmesi süreci olarak ifade edilebilir. uzun cevaplı. öğrencilerin öğrenme süreçlerini izlemeyi ve bu süreçte kazandıkları bilgi ve becerileri değerlendirerek gerektiğinde kullanılan öğrenme etkinliklerini değiştirmeyi öngörür. Bu nedenle. gözlemleri değerlendirme. çalışmanın. öğrendikleri ile günlük yaşam arasında ilişki kurma. eğitim öğretim sürecinde edindiği bilgi ve becerileriyle uygun çözüm yolları üretebilme. kendini ve arkadaşlarını değerlendirme gibi) değerlendirilmeye çalışılır. Öğretmenler performans değerlendirmede oluşturacakları durumlar/verecekleri görevler ile öğrencilerin yaptıkları analizleri. ya da etkinliğin çeşitli aşamalarını ve/veya niteliklerini ve her bir aşamanın/niteliğin puan değerini belirten listeler dereceli puanlama anahtarlarıdır. Böylece öğrenciler. poster. Öğrencilerin yaptığı görevin. Bu görevlerin değerlendirilmesi için öğretmenler değerlendirme ölçütlerini önceden hazırlar ve öğrencilere görev verirken bu ölçütleri de onlarla paylaşırlar. öğrencilerin günlük hayatta karşılaştığı sorunlara. beceri ve tutumlarıyla ilgili değerlendirme yaparken geleneksel ölçme değerlendirme yöntemleri. Bireysel farklılıklarına göre bazı öğrenciler tartışmada. bazıları sözlü sunumda. öğrencinin bilgiyi bizzat yapılandırmasını sağlamak bakımından bir fırsattır. hazırlatılabilir. öğretim etkinlikleri ile eş zamanlı yürütülmelidir. doğru-yanlış tipi. grafik ve diyagram hazırlama ve yorumlama. değerlendirme süreci de amaçlar çerçevesinde devam etmelidir. örneğin. soruları içeren değerlendirme tekniklerinin yanında performans değerlendirme amaçlı gözlem-takip formu. tablo. bilgi toplama. Performans değerlendirme. Bu derste yapılacak ölçme ve değerlendirme etkinlikleriyle öğrencilerin üst düzey becerileri de (okuduğunu anlama. poster. performans görevi gibi araçları da kullanırlar. eleştirme.6. bunu problem çözerken bizzat gösterebilmesi performans değerlendirmesi anlayışının özüdür. eşleştirmeli vb. öğrencilerin başarısını değerlendirmede farklı araç ve yöntemlerin birlikte kullanılması önemlidir. öğrenme-öğretme sürecinde öğrencilerin başarılarını tespit etmek. öğretmenin öğrencilerden beklentileri somut ve anlaşılır hâle gelir. Yapılacak olan değerlendirme çalışmaları dersin amaçları ve kazanımlarına uygun olarak. yorumlama. Öğrencilerin akademik bilgiyi gerçek-yaşam problemlerine uyarlama yetisi. yaptıkları deneyleri. sorgulama yapma. Dereceli puanlama anahtarları ile. düşünülebilir. araştırma yapma. analiz etme ve irdeleme. öğrencinin süreç içerisindeki gelişimine ilişkin geri bildirim sağlamak amacıyla yapılır. öğrencilerin bilgi ve becerilerini ortaya koyarak oluşturdukları çalışma. bir yöredeki kimyasal kirlenmeye dikkati çekecek bir broşür hazırlama. kimya dersinde öğrencilerin bilgi. broşür vb. ölçme/değerlendirme çalışmalarıyla. Performans değerlendirme süreci. günlük hayatta karşılaşılan problemleri çözme. Bu araçların yanında performans değerlendirme temelli araç ve yöntemler de kullanılır. sözel sunumlarını ve bir ürünü oluşturmalarını doğrudan gözlemleyebilir ve onlara not verebilirler. olabildiğince. proje. Öğretmenler. bir tip grafiği başka bir tipe dönüştürme vb. eksikliklerini belirlemek. verdikleri kararları. çoktan seçmeli. Öğrencilerin performansını ölçmek için performans görevleri. Performans görevi olarak. bir deney yapma. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI Ölçme ve değerlendirme. problem çözmelerini. kısa cevaplı. Bu tür becerilerin yalnızca geleneksel ölçme araç ve yöntemleriyle değerlendirilmesi zordur. projeler verilebilir.

ancak plana tam anlamıyla uymadı. ………… 15 Puan Performans Düzeyleri 3 . Dil kullanımı Kaynaklardaki bilgileri doğru bir şekilde sundu. Kullandığı kaynaklar konuyla doğrudan ilişkiliydi. Yorumlarının bazılarını uygun kanıtlarla destekledi. Bazı yerlerde kendi yorumlarını kattı. 4. Ciddi ve çok sayıda dil ve yazım kuralı hatası yaptı. Araştırma sürecinde hiç kimseden yardım istemedi ve kimi zaman gerekmesine rağmen. Ölçme ve değerlendirmede geleneksel ve yeni yaklaşımların bu programla da ilişkilendirilen özellikleri çeşitli kaynaklarda bulunabilir(20. Araştırma raporunu teslim tarihinden epey sonra teslim etti. Konuya ilişkin kavram. Arkadaşlarını kendi araştırmaları konusunda teşvik etti. olgu ve prensipleri kullanırken bazı hatalar yaptı. Konuya ilişkin çok fazla ve çeşitli kaynaklar kullandı. Kavrama Konuya ilişkin kavram. Kullandığı kaynaklar ders kitabı ile sınırlıydı. Kaynak kullanımı 3. Dil ve yazım kurallarını kullanırken bazı ciddi hatalar yaptı. Yapmış olduğu plana çoğunlukla uydu. Araştırma raporunu tam zamanında teslim etti. Gerekli olduğunda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. 2 1 Araştırma süreci öncesinde bir plan yapmadı. Kaynaklardan edindiği bilgileri hiçbir yorum katmadan olduğu gibi aktardı. 23) . 1. puan sütununa yazılır. raporda daha çok kaynaktaki bilgilere bağlı kaldı. DERECELĐ PUA LAMA A AHTARI 4 Ölçütler Araştırma öncesinde araştırma sürecini etkili şekilde planladı ve planını öğretmeniyle paylaştı. Öğretmen isterse. bu ölçütlere ilişkin açıklamalardan hangisinin öğrencinin performansını tam olarak yansıttığı düşünülüyorsa. olgu ve prensipleri kullanırken ciddi hatalar yaptı. Kaynaklardaki bilgileri doğru şekilde kullandı. Konuya ilişkin kavram. 2. Arkadaşlarıyla pek fazla iş birliği yapmadı. Kanıt kullanımı Araştırma Raporu 3. Aşağıda kimya dersinde yaptırılabilecek bir araştırma için kullanılabilecek bir dereceli puanlama anahtarı örneği verilmiştir. 22. Farklı kaynaklardan elde edilmiş bilgileri organize etme gayreti hiç olmadı. Konuya ilişkin kaynak kullandı. 4. sayısını artırabilir ya da azaltabilir. Ancak. Yapmış olduğu plana tam anlamıyla uydu. Araştırma sürecine ilişkin planlama yaptı. Araştırma sürecinde sadece bir iki kez öğretmeninden yardım istedi. Dil ve yazım kurallarını kullanırken az sayıda önemsiz hata yaptı. Dil ve yazım kurallarını doğru ve tam olarak kullandı. Araştırma raporunu çok geç teslim etti. Araştırma raporunu makul zamanda teslim etti. 21. Tamamen kitaptan aldıklarını aktardı. Plan oluşturma ve uygulama Araştırma Süreci 2. Đş birliği Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden. Araştırma öncesinde araştırma sürecine ilişkin plan yaptı. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı örneği öğrencinin bir konuda araştırma yaparken göstermiş olduğu performansa ilişkin gözlemlerin kaydedilmesi için hazırlanmıştır. Konuyla ilgili olarak yeteri kadar kaynak kullanmadı. Farklı kaynaklardan edinilen bilgileri organize etme problemi yaşadı. bu dereceli puanlama anahtarındaki ölçütleri. Konuya kendi yorumlarını da kattı.takdir edilir ve buna göre toplam puan elde edilir. olgu ve prensipleri doğru ve yerinde kullandı. Yapmış olduğu yorumları ve çıkarımları uygun kaynaklardaki kanıtlarla destekledi. olgu ve prensipleri doğru şekilde kullandı. Kaynakların çoğunluğu konuyla ilişkiliydi. arkadaşlarından ve etrafındaki diğer kişilerden yardım istedi.…………… 1. arkadaşlarıyla iş birliğinde bulunmadı. Topladığı kaynakları verimli kullanarak edindiği bilgileri organize etti. Bilgileri oldukça iyi sıraladı. o açıklamaya ilişkin rakam. ancak kaynaklardan bir kısmı konuyla tam anlamıyla ilişkili değildi. Konuya ilişkin yeterli sayıda kaynak kullandı. Mevcut ölçütleri okuduktan sonra. çalışmanın amacına göre değiştirebilir. Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden yardım istedi. Kaynaklardaki bilgileri aktarırken bazı hatalar yaptı. Konuya ilişkin kavram. Gerekli durumlarda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı.

3. süre vb. Çalışırken kendisinin ve arkadaşlarının güvenliğine dikkat etti. Öğretmenlerin geleneksel değerlendirme araçları (çoktan seçmeli. Bu programda yer alan ölçme ve değerlendirme araçlarına ilişkin formlar sadece birer örnektir. ölçme ve değerlendirme yaparken aşağıdaki noktalara dikkat etmeleri. • Öğrencinin bu etkinliği tekrarlaması gerekiyor. Seçtiği malzemelerin ve çalıştığı mekânın temizliğini kontrol etti. Ölçme ve değerlendirme araçları ile değerlendirme ölçütlerinin programın temel amaçlarına hizmet eder nitelikte olması ve hedeflenen becerileri kapsaması önemlidir. dersin işleniş yöntemi. 2.) ile performansa dayalı değerlendirme araçlarını birlikte ve dengeli kullanması öğrenci kazanımlarının daha etkili değerlendirilmesini sağlayacaktır. Kontrol listelerinde. Öğretmenlerin. faktörler göz önünde bulundurularak yeniden yapılandırılabilir. Deney için uygun düzeneği kurdu. • Öğrencinin bilgi altyapısı yetersiz olduğu için deneyi bilinçsizce yaptı. KO TROL LĐSTESĐ Gözlenen Davranışlar Evet Deneyle ilgili bilgi altyapısı yeterlidir. Deney sonuçlarını kaydetti. Deney sonuçlarını doğru yorumladı. Örneğin. Formlar ve formlarda yer alan ölçütler. kısa yanıtlı sorular vb. Deney için uygun malzemeleri seçti. … … Düşünceler Hayır Örnek düşünceler: • Öğrencinin deneydeki dikkati ve kavrayışı çok iyiydi. eşleştirme. Puanlama ise kümülatif yapılır. doğru/ yanlış. 16 . sınıf mevcudu.Öğrencilerin performanslarını değerlendirirken kontrol listeleri de kullanılabilir. Seçilen ölçme ve değerlendirme yöntem ve teknikleri ders programında hedeflenen kazanımlara uygun olmalıdır. kontrol listesinde açıkça belirtilip sıralanabilir. deney yapma gibi bir dizi hareketi gerektiren davranışlar. evet veya hayır anlamına gelen bir işaret veya ifade ile o işlem basamağının gerçekleşip gerçekleşmediği not edilir. daha geçerli ve güvenilir değerlendirme yapmalarına katkı sağlayacaktır: 1. öğrencinin bir görev veya proje esnasında sırasıyla yapması gereken iş ve işlem basamakları listelenmiş olup her iş veya işlem için var veya yok. Deney sonunda çalıştığı mekânı temiz bıraktı. çevre ve sınıf imkânları. Eşdeğer işlevli başka formlar da geliştirilebilir.

Yapılan değerlendirme çalışmasıyla öğrencilerin gelişim süreci izlenir. 8. yorumlamaları. transfer etmeleri. Öğrencilerin öğrenmelerine destek sağlamak ve performanslarını değerlendirmek için yapılacak grup çalışmalarında iki yol izlenebilir. gruptaki öğrenci sayısı kadar alt bölüme ayrılarak her öğrenciye bir alt görev yüklenir. 17 .eksiklikleri tespit edilir. değerlendirme yapmaları. Bu süreç sonunda. Đkinci tip grup çalışmalarında ise her öğrenciye eşit puan takdir edilir. Performansa dayalı değerlendirme yapmak için verilen performans görevlerinde öğrencilerin performansının. bunları gidermek için ilave etkinlikler yapılabilir veya kullanılan yöntem ve teknikler değiştirilebilir. analiz etmeleri. öğrencilerin -varsa. Verilen yıllık ödevler veya performans görevlerinde öğrencilerin bir kaynaktan bilgileri aynen aktarmaları yerine. verilen görev veya proje. Ölçme ve değerlendirme sürecinde öğrencilerde sınav kaygısı yaratılmamalı.4. Öğrencilerin performansına ilişkin değerlendirme sonuçlarının mümkün olduğunca kısa sürede öğrencilere bildirilmesi esastır. bir grubun tüm üyeleri aynı puanı alır. grup iş bölümünü kendisi yapar. 5. Birinci tip grup çalışmaları değerlendirilirken. Başka bir deyişle. Birincisinde. tablo veya grafiğe dönüştürmeleri vb. önemlidir. 7. görev ve proje sunum aşamalarında her öğrenci kendi hazırladığı bölümden sorumludur ve her öğrencinin performansı ayrı değerlendirilir. Đkincisinde ise söz konusu görev veya proje grubun tamamına verilir. her grup üyesinin görev takibi de grupça yapılır. daha önceden hazırlanmış ölçütlerden oluşan değerlendirme araçlarından (dereceli puanlama anahtarı. elde edilen bilgilerle öğrenciler ve veliler bilgilendirilir. bu sürecin öğrencinin gelişimine ilişkin bilgi toplama çalışması olduğu unutulmamalıdır. derecelendirme ölçeği vb) biri ile değerlendirilmesi ve puanlanması esastır. çıkarımda bulunmaları. 6. elde ettikleri bilgileri. Sınıfta yapılan her türlü etkinliğin değerlendirilerek bir puanlama yapılması zorunlu değildir.

N. Lise Kimya Programları. D. Turgut. Educational testing and measurement: Classroom application and practic. Tebliğler Dergisi. 18. 17. Saydam Matbaacılık. “Why Constructivism Must Be Radical?”. Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analiz Raporu. 15. 22. J. in “Constructivism and Education”. Lise Müfredat Programı(1960).. TC Maarif Vekâleti. 20. 1991. Inc. D. John Wiley & Sons. Popham. TC Maarif Vekâleti. Lise Programı (1938). and Gale. Ahmet Saban.. MEB-EARGED. 5. 18 . Tebliğler Dergisi. J. 1995. Brooks. Devlet Matbaası Đstanbul. Ausebel. W. 1996. 1992. Ankara. Maarif Basımevi. New Jersey. 1999. Ankara. W. Fen Bilimleri 1 Programı.. Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Metotları.. “Constructivism in Education”. J. USA. Sınıflarına Ait Haftalık Ders Dağıtım Çizelgeleri.P. 4. Kubiszyn. 5.” David McKay Inc. 1973. Modern Kimya Programı Amaçları ve Açıklamalar. 13.10. Tebliğler Dergisi. Lise Müfredat Programı (1956).. H.. 8. Educational Psychology – A Cognitive View (2. 1956.11 ve 12. Cambridge University Press. & Garrison. Ankara. G. 1. Modern Educational Measurement. & Brooks. Baskı). Tebliğler Dergisi. L. Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi. USA. Seçmeli Kimya 1. 2000. 3 Programları. Classroom Assessment. 19. Ankara. G. 2001. 1993. 16. Ankara.. 1994. Rinehart and Winston.Ortaöğretim Kurumları Sınıf Geçme Yönetmeliğini Uygulayan Ortaöğretim Kurumlarının 9. 7. Needham: Allyn & Bacon. Sınıf Fen Bilgisi (Fizik. TC Maarif Vekâleti. Ankara. 1960. Ankara.. 1985. 14. 9.. UK. Ortaöğretim Đkinci Devre 1. New York. P. S. Novak. M. Tebliğler Dergisi. M. Von Glasersfeld. 1987. by Larochelle. New York. Airasian. 1998. E. Maarif Basımevi. 11. 10. 1930. T. 1938. 1971. F. 23-29. 2003. 1956. P. Ankara. 1998. Öğrenme-Öğretme Süreci: Yeni Teori Ve Yaklaşımlar.SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR Orta Mektep Müfredatı (1930). Fen Bilimleri 2 Programı. Bloom. New York: McGraw Hill.. Nobel Yayınları. NY: Holt. & Hanesian.. 3. Đstanbul. “In Search of Understanding: The Case for Constructivist Classrooms” Association for Supervision and Curriculum Development. Tebliğler Dergisi. Ankara. Second Edition. (Editör). 2. Tebliğler Dergisi. Ankara. 1978. J. TC Kültür Bakanlığı. Borich. J. “Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals: Handbook I. MEB. & Bednarz. Baskı. 2002. Devlet Basımevi. 2. Steffe. Lawrence Erlbaum. 6. Cambridge. Ankara. Ankara. New York. 21. B. MEB-EARGED. Cognitive Domain. Ankara. J. 23. 12. Kimya) Taslak Programı.

KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11. sınıf B. Ü ĐTELER 19 .

KĐTAP FORMA SAYILARI • • Ortaöğretim 11. sınıf kimya ders kitabının hacmi. SI IF Ü ĐTELERĐ VE Ö ERĐLE SÜRELER Ü ĐTE Ü ĐTE ĐSMĐ UMARASI 1 KĐMYASAL REAKSĐYONLAR VE ENERJĐ 2 REAKSĐYON HIZLARI VE KĐMYASAL DENGE 3 ÇÖZELTĐLERDE DENGE 4 5 ELEKTROKĐMYA ÇEKĐRDEK KĐMYASI Toplam KAZA IM SÜRE/DERS YÜZDE ORA (zaman bakımından) SAYISI SAATĐ* 18 24 31 15 18 106 15 24 30 27 12 108 13. Her üniteye tahsis edilecek sayfa sayısı.ZAMA A ALĐZĐ ORTAÖĞRETĐM KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI 11. gerekli görüldüğü hâllerde ±%20 artırma/eksiltme yapılabilir.8 25. 17-19 forma olarak öngörülmüştür.0 * Üniteler için verilen ders saatleri öğretmen tarafından şartlara göre ±%20 oranında değiştirilerek uygulanabilir. zaman tahsis çizelgesinde belirlenmiş yüzde zaman oranlarına uygun olmalıdır. • 20 . Öğretmen kılavuz kitabı için herhangi bir hacim sınırlaması öngörülmemiştir.2 27.1 100.0 11. A4 boyutlu kâğıda. Ancak. bu oranlar esas alınarak bulunan sayfa sayılarında.9 22.

Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. lise 9. enerjinin korunumu hakkındaki “ termodinamiğin 1. kanunu Entalpi Oluşum entalpisi Đstemli/ istemsiz değişim Termodinamiğin 2. entalpi kavramı ile birlikte sunulmakta. kanunu” ile ünite bitmektedir. kanunu Entropi Gibbs serbest enerjisi : KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ : 15 Ders Saati 21 . Đstemlilik C. Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden istemlilik tartışmaları verilmekte. Sistemlerde Entalpi Değişimi 3. farklı enerji türlerini ve enerji birimlerini ilköğretim Fen ve Teknoloji dersinde öğrenmiş. “termodinamiğin 3. ve 10. kanunu” anlamlandırılmakta. Ayrıca. Ünitenin Amacı Öğrenciler. kanunu” . olayın gerçekleştiği sistem ve sistemin yer aldığı ortam ile ilgili ilk kavrayışlar sağlanmakta. sınıf Kimya dersinde pekiştirmiştir.Sınıf Öğretim Programı 1. istemli / istemsiz değişimleri ayırt etmek için gerekli entropi kavramına giriş yapılarak “termodinamiğin 2. fiziksel ve kimyasal olaylara eşlik eden enerji değişimlerini ele almak için.Kimya Dersi 11. Ünite Önerilen Süre A. kanunu Termodinamiğin 3. Hess Kanunu ve ona ilişkin uygulamalar işlenmektedir. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • Sistem Ortam Açık sistem Kapalı sistem Đzole sistem Đzotermal sistem Ekzotermik değişim Endotermik değişim Đç enerji Termodinamik Termodinamiğin 1. B. Bu ünitede. Sistemler ve Enerji Türleri 2.

dönme ve potansiyel enerjileri ile atomların çekirdek ve elektronik enerjileri irdelenecek.2. QP = ∆U + w bağıntısının. kanununu ifade eder. izole.1-1.6 Termodinamiğin buharlı makinenin gelişimi ve sanayi devrimi ile tarihsel ilişkilerini konu edinen bir okuma metni verilebilir. [!] 1. izotermal.5. basınç ve hacim değişkenlerine göre sınıflandırır.3). sabit hacimli-sabit basınçlı olma nitelikleri gözden geçirilir. uğraş alanları üzerinden tanımlanır (1. Bu tartışmada. 1. Termodinamiğin günlük hayattaki uygulama alanlarına örnekler verir.6. sabit basınçlı ve sabit hacimli sistem kavramları örneklerle tanıtılacaktır. 1. sistem ve ortam kavramları kullanılarak anlamlarının derinleşmesi sağlanır.1.4 Isı değişimi. [!] 1.2 Açık. Sistem ve ortam arasındaki ilişkinin önemini fark eder. [!] 1. [!] 1. Qv = ∆U QP = ∆U + w Qp ≠ Qv ilişkileri.Kimya Dersi 11. iç enerjiye katkıda bulunan mikro düzeyde enerji türleri tartışılır.4. Mg(k) + ½ O2 (g) → MgO + hν CO + ½ O2 → CO2 + Q2 3/2 O2(g) + hν → O3(g) AÇIKLAMALAR [!] 1. Her iki hâl için. mutlak anlamda yasaklanmış bir ısı alış-verişi gibi algılanmamalı. (-) işaretlenmesi ile sisteme giriş-sistemden çıkış arasındaki ilişki verilir. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR 1. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Buzun erimesi. iç enerji değişimini ısı alışverişi ve mekanik enerji ile ilişkilendirir. Sabit hacimli ve sabit basınçlı sistemlerde. Bu değişimlerde sisteme giren veya sistemde çıkan ısının dönüştüğü enerji türleri irdelenir. ısı alış-verişi ile mekanik iş ve iç enerji değişimi arasındaki matematik ilişkiler türetilir. alınan veya verilen ısının sistemde nasıl depolandığı sorgulaması üzerinden. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 22 . 1. ısı-mekanik enerji-iç enerji değişimi üçlüsü dışındaki enerji dönüşümlerine ve mekanik işin hesaplanmasında kullanılan w = P. Sistemleri. Qp ≠ Qv ilişkisinin nedeni irdelenir (1. [!] 1. iç enerji değişimi ve mekanik iş sembolleri tanıtılıp. 1. Bu irdelemeler sırasında. 1.4. Ekzotermik ve endotermik değişimlerde. izole-izotermal. moleküllerin öteleme. 1. Đncelenen makro düzeyde değişimlerin gerçekleştiği sistemler ve ortamlar sorgulanarak ele alınan sistemlerin açık-kapalı.1. Termodinamiğin 1.3. işaretleme sistemi kullanımını gerektiren uygulamaları ile ilgili örnekler çözülür. ↸ Kimyasal değişimlerin maddeyi oluşturan atom ve moleküllerin diziliş ve düzeninin değişimi ile gerçekleştiği. ısı alış-verişi.4. her hareketin bir enerji alış-verişi ile birlikte yürüdüğü.3 Đç enerjiye katkı yapan enerji türlerinden.5 “Madde-enerji dönüşümü”. uygun örnekler üzerinden verilir. kapalı. 4 atomlu çizgisel ve açılı moleküller için mikro düzeyde enerji türleri irdelenir (1. 1.6). V bağıntısına girilmeyecektir. 1. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 1.5 Q ve w niceliklerinin (+).Sınıf Öğretim Programı 1. böyle sistemlerin tanımı. tek atomlu asal gazlar ve 2. Farklı değişim örneklerinde bu ilişkilerden hangisinin geçerli olacağı konusunda yönlendirilmiş bir beyin fırtınası yapılır. gibi reaksiyonlar kullanılabilir. C + ½ O2 → CO + Q1. 3. derişik H2SO4 çözeltisinin seyrelmesi gibi maddesel değişimlerde ısı-iç enerji dönüşümü irdelenir. ısı-iç enerji dönüşümünün olduğu sabit hacimdeki değişimlere örnekler verilecektir. Bu reaksiyonlara eşlik eden enerji değişimleri vurgulanarak termodinamik bilim dalı.2 “Đzole sistem” kavramı. Sistemler ve enerji türleri ile ilgili olarak öğrenciler.4.4). titreşim. olayın gerçekleştiği süre içinde ortamla ısı alış-verişinin ihmal edilebilir düzeyde olması temelinde verilmelidir. 1. ↸ Sabit hacimde ve sabit basınçta gerçekleşen basit fiziksel değişim örnekleri üzerinden mekanik iş kavramı anlamlandırılır. 1. Bir sistemin iç enerjisini atom/molekül temelinde açıklar. sıcaklık. bu bakımdan kimyasal değişmelerde de enerji alındığı veya verildiği gerçeğine örnek olarak.

Sistemlerde entalpi değişimi ile ilgili olarak öğrenciler.3). sabit basınçta (piston hareketli iken) verilen ısının (Qp) entalpi ile ilişkisi irdelenir. Entalpi değişimini (∆H). Bağ enerjisinin tanımı ile ilgili olan bu yanılgı. standart koşullardaki elementlerinden elde edilişlerine ilişkin tepkimelerdeki entalpi değişimleri. ↸ Yaygın ve basit bileşiklerdeki ortalama bağ enerjilerini veren tablolardan yararlanılarak kimyasal reaksiyonda alınan ya da verilen ısı hesaplanır. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısının uygulamasına ilişkin problemler çözülür.1 Elementlerin standart koşullardaki oluşum entalpilerinin ‘0’ kabul edildiği belirtilir. 2. o AÇIKLAMALAR 2.4 Bağ enerjilerinden reaksiyon entalpileri hesaplanırken.1.Σ∆Hof girenler) bağıntısı kullanılarak örnek problemler çözülür (2. ↸ Çok basamaklı örnek tepkimelerin her basamağına ilişkin ∆H değerleri. bu bileşiklerin oluşum entalpileri olarak tanımlanır. toplu reaksiyonun ∆H değeri ile karşılaştırılır.4. Kimyasal reaksiyondaki entalpi değişimi ile bağ enerjileri arasında ilişki kurar. 2. Hess kanunu bağlamında tartışılır (2. ↸ Yaygın maddelerin oluşum entalpileri çizelgesi incelenerek ∆H f değerlerinin işaretleri. reaksiyon ısısı (Qp) ile açıklar. “1 mol bağı standart şartlarda kırmak için gerekli enerji” şeklinde tanımlandığı için. H = U + P. [!] 2. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir silindir içine kapatılmış 1 mol gazın sıcaklığını 1 oC artırmak için. Buradan. ürünlerin bağ enerjileri toplamından girenlerinkini çıkarma yanılgısı oldukça yaygındır. Isı alış-verişinin mekanik iş alış-verişi ile sonuçlandığı değişimlerde Qp’nin ∆H’a eşit olduğu belirtilir (2. ara basamakların entalpi değişimleri ile ilişkilendirir. standart oluşum entalpilerinin kullanımından kaynaklanan bir alışkanlıkla. gaz hacmi sabitken (piston hareketsiz) verilmesi gereken ısının. 2. Bir reaksiyonun entalpi değişimini.1 Mutlak entalpi kavramına girilmeyecek.Sınıf Öğretim Programı 1. Bu büyüklük reaksiyon entalpisi hesabında kullanılırken. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısı türetilir. tam yanma için gerekli eşdeğer miktardan az hava ile yakılmasının neden akılcı olmayacağı. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 2. “bağ kırılma entalpisi” adı ile de verilebilir. Reaksiyon entalpi değişimleri ile bağ enerjilerini ilişkilendiren örnek problemler çözülür (2.2). mekanik iş hesabı kapsam dışı tutulacak.2. Basit tepkimelere ilişkin entalpi değişimlerinin oluşum entalpileri ile hesaplanmasına dair ∆H = (Σ∆Hof ürünler .4). [!] 2.4 Bağ enerjileri. 2.Kimya Dersi 11. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 23 . ekzotermik olduğu bilinen örnek tepkimeler üzerinde entalpi değişimi hesaplanarak giderilebilir. Kömür ve petrol gibi fosil yakıtların. girenlerin bağ entalpileri toplamından ürünlerin bağ entalpileri toplamını çıkarmak gerektiği unutulmamalıdır. Örnek tepkimeler üzerinde. Standart şartlarda birden çok allotropu olan elementlerin en kararlı allotropları esas alınır.2 H2O. Hess kanunun sözlü ifadesi irdelenir. Reaksiyon entalpi değişimlerini “standart oluşum entalpi değişimleri” ile ilişkilendirir. V bağıntısı yerine H = U + w bağıntısı kullanılacaktır. CO2 gibi bileşiklerin. gaz basıncı sabitken (piston sürtünmesiz hareketli) verilmesi gereken ısıdan farklı olmasının nedenleri sorgulanır. [!] 2. oluşum tepkimelerinin ekzotermik-endotermik oluşu ile ilişkilendirilir.3. Sabit hacimde verilen ısının iç enerji değişimine eşit olup olmadığı tartışıldıktan sonra. ??? 2.2 Standart şartlar ve normal şartlar kavramlarının anlamları verilir.1). [!] 2.

biri kaynama sıcaklığında tutulan.4. “kullanılamayan termal enerjinin ölçüsü” olarak tanımlanır. Örneğin. Çözünme sırasında su moleküllerinin entropi değişimlerini de hesaba katmak gerekir. bir bardak suya bir damla mürekkep damlatılarak mürekkebin su içinde dağılımı gözlemlenir. incelenen örnek tepkimelerle keşfedilir (3. 3.2. sadece CaSO4 tuzunun entropi değişimini düşünmek yetmez. tek yönlü basit tepkimelerde. değişim ↸ Đstemli tepkimelerin çoğu zaman ekzotermik olduğunu gösteren örnekler gözden geçirilir. Bu nedenle entropiyi açıklamada. 3. Mekanik iş elde edilebilen düzenekte.Sınıf Öğretim Programı 1. 3. ters yöndeki olayın özel önlemler alınmadıkça meydana gelmemesi temelinde tartışılır (3. istemli olaylarda kullanılamayan termal enerjinin genelde arttığı. entropileri karşılaştırılabilir. [!] 3. düzen ve rastgelelik kavramları üzerinden verilir. Đstemli olaylarda entropinin artacağı (∆S > 0) sonucuna götürecek bir beyin fırtınası yapılır.3). Bu tepkimelerde iç enerjinin değişim yönü tartışılır. Entropinin arttığı istemli olaylara örnekler verilir (3.1. 1 mol He’ un sıkışmış ve genleşmiş hâllerinin. “kullanılamayan termal enerji” ve “olasılık” temelinde açıklar.1). entropinin olasılık temelinde de ifade edilebileceği sonucuna varılır. ↸ Đstemli olduğu deneyimlerle bilinen endotermik tepkime örnekleri incelenir. Entropi değişimleri (∆S) istemlilik arasında ilişki kurar. alçının suda çözünmemesi entropi artışı temelinde tartışılırken. entropinin. Böyle olaylarda minimum enerji eğiliminden daha etkili bir başka eğilim olması gerektiği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma açılır (3. evrendeki doğal olayların olumsuz bir sona doğru gittiği yanılgısını getirebilir. eşit kütleli iki su örneğinden oluşan sistemlerin buhar çıkış uçlarına birer rüzgârgülü tutularak hangisinden mekanik iş elde edildiği tartışılır. Ayrıca. Đstemli değişimlerde minimum enerjiye yöneliş eğilimini örnekler üzerinde gösterir.) [!] 3. 3.4 Bulunduğu ortamla aynı sıcaklıkta olan bir sistemin termal enerjisinin mekanik işe (faydalı işe) dönüştürülemeyeceği.5 Entropi kavramını sadece düzensizlik meyli temelinde vermek. Dağılan mürekkebin kendiliğinden (istemli olarak) yeniden damla boyutuna dönüp dönmeyeceği irdelenir. Olayın ekzotermik oluşu ile sistemin iç enerji değişimi arasındaki ilişki irdelenir. 3. Mürekkebin neden dağıldığı.3. aynı maddenin sıvı ve gaz hâllerinin vb. sıcaklıkları ve hacimleri eşit farklı miktarlarda He örneklerinin. Entropi.4.5.5). Đstemlilik ile minimum enerjiye yönelme eğilimi arasındaki paralellik. 3. mürekkep moleküllerinin farklı konumlarda bulunma olasılıklarının artması temelinde tartışılır. Minimum enerji uymayan istemli örnekler verir. (Örneğin. Entropinin olasılık temelinde sezilmesi için. Değişimlerde istemlilik ile ilgili olarak öğrenciler. 3. kullanılamayan termal enerjiyi temsil ettiği hususları açıklanır. ok yönündeki olayın kendiliğinden yürümesi. Đstemli/istemsiz kavramlarını irdeler. “kullanılamayan enerji yaklaşımı” na yeterli ağırlık verilmelidir. ile ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 24 . iş elde edilirken kullanılabilir/kullanılamayan termal enerjinin artması-eksilmesi irdelenir. ↸ Đki nuçe erlenmayerine konulmuş. AÇIKLAMALAR KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3. entropinin olasılık temelinde anlamı.5 Entropi üzerinden istemlilik irdelemeleri yapılan sistemlerin olabildiğince izole olması önerilir. Entropi kavramını. böyle bir sistemin termal enerjisinin “kullanılamayan termal enerji” olduğu. diğeri oda sıcaklığında. Bu etkinlik üzerinden.4. sıcaklık sabitken. Đstemli olaylarda kullanılamayan enerjinin değişme eğilimi tartışılır. Farklı şartlardaki benzer sistemlerin entropileri basit örneklerle karşılaştırılır.Kimya Dersi 11. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Đstemlilik ve istemsizlik kavramları. Kullanılamayan termal enerji (işe dönüşmeyen ısı enerjisi) kavramının anlamı. bu deney üzerinden irdelenir.2). eğilimine değişimlere [!] 3.

Gazların karışması. ve 3. Evrenin toplam entropi değişiminin bu olayda da pozitif olduğu belirlendikten sonra. sistemin entropi değişimi ∆S ve ortamın entropi değişimi (-∆H/T) ile gösterilip. bu da entropinin büyümesi şeklinde yorumlanır. bu değerlerin sıfır sayılması da fazla bir hata getirmediği için.6.Sınıf Öğretim Programı 1. moleküllerin dağılma olasılığının artması. ∆G’nin işareti ile ilişkilendirilir. 0 oC da 1 mol sıvı su için tekrarlanır. ∆G = 0 olması hâlinin tersinir olaylara (dengeye) karşı geldiği sonucuna götürecek bir tartışma yapılır (3. mutlak entropinin ‘sıfır’ oluşu. sıfırdan büyüktür. Mutlak sıfır noktasında.8 Mutlak entalpilerin genelde bilinmez büyüklükler olmasına benzetilerek. mutlak entropilerin de bilinemeyeceği yanılgısı.5 kJ/mol bulunan bir tepkimenin sağa istemli fakat dengeye yakın olduğu irdelemesi yapılmalıdır.T∆S ifadesinde ∆H teriminin alınan verilen ısıyı. 3. [!] 3. mutlak entropiler (S0) çizelgesine dikkat çekilerek düzeltilebilir. Ancak. sıcaklığı -20 oC olan bir odaya konmuş.8 Kimyasal reaksiyonlarda istemlilik tartışmaları. Termodinamiğin 2.7). Buzun erimesi olayında sistemin entropi değişiminin pozitif.6 Termodinamiğin 2. ∆G0 = -0. Ele alınan örnek olaylarda.7 Gibbs serbest enerjisi tanımlandıktan sonra. Sistemin ve evrenin toplam entropi değişimi üzerinden “Gibbs Serbest Enerjisi” ni tanımlar.” anlamında 3. ∆G0 bulunup bu değerin işareti üzerinden istemlilik. Benzer bir hesaplama. 0 C sıcaklıktaki 1 mol buzun erimesi gibi basit bir olay alınarak sistemin ve ortamın entropi değişimleri hesaplanabilir. T∆S teriminin kullanılamayan termal enerjiyi ifade ettiği belirtilerek. bütün maddeler için geçerli sayılması ciddi bir problem getirmez. kanununun ifadesi irdelenir. “Her istemli olayda evrenin toplam entropisi artar. Bu olayda her iki gazın hacminin de büyümesi. kanunu için. istemli olaylarda bu iki terim toplamının > 0 olması gerçeğinden. entropi azalması olmaz. Bu çizelge kullanılarak. termodinamiğin 2. toplam entropi değişiminin pozitif olduğu gösterilir.Kimya Dersi 11. Standart oluşum entalpileri (∆Hof) ile hesaplanan reaksiyon ∆Ho değerleri ve ∆So ile. [!] 3. kanununun anlamı irdelenir. ??? 3.” ifadeleri uygundur. ↸ Standart mutlak entropiler (S0) bir çizelge hâlinde verilir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 25 . ∆S0 değerleri bulunur. örnek reaksiyonlar için. 3. sadece standart şartlarda yapılır.T∆S < 0 sonucuna ulaşılır.8). bir ifade de verilir. Buradan Gibbs serbest enerjisi (∆G) tanımına geçilerek istemlilik. 3. [!] 3.6.7. 3. ∆G teriminin neden kullanılabilir (serbest) enerji olduğu irdelenir. mutlak değeri de bir tepkimenin dengeden uzak ve istemli veya dengeye yakın fakat istemli olduğunu irdelemede önemlidir. termodinamiğin 2. kanunu bazı mükemmel kristal maddeler için geçerli olmayıp bu maddelerin 0 K sıcaklıktaki mutlak entropileri. “Enerji değişimi olmayan hiçbir istemli olayda. ortamın entropi değişiminin negatif.8.8 ∆G teriminin işareti yanında.istemsizliktersinirlik irdelemesi yapılır (3. ∆H . sadece entropi artışı dolayısıyla istemli olay örneği olarak kullanılır. kanunu için. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3. 3. 3. kanunlarını yorumlar. kanunun.8 Mutlak entropilerin nasıl hesaplandığı konusuna girilmez. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ o AÇIKLAMALAR [!] 3.6 Termodinamiğin 3. Termodinamiğin 3.8 ∆G = ∆H . Örneğin. [!] 3. ↸ Oda ortamına konulan. Kimyasal reaksiyonların istemliliğini Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden irdeler.” ve “Evren zaman geçtikçe bir denge hâline yaklaşır. öteleme hareketlerinin tamamen durması ile ilişkilendirilir.

açığa çıkan veya yutulan ısıya eşittir.. basınç ve hacim değişkenlerinin sabit olup olmamasına göre de farklı …………. hem de toprak ve hava ile ısı alış-verişine açıktır. 26 . …………………. tanımlamak mümkündür. içinde bulundukları ………………. Madde ve enerji alış-verişinin yasaklı olmadığı ………………. değişim olayının gerçekleştiği mekâna …………. hem buharlaşma/yoğuşma yoluyla su alış-verişine.Kimya Dersi 11.6 Aşağıdaki metni dikkatle okuyarak boş bırakılan yerlere uygun düşen kelimeleri yazınız: TERMODĐNAMĐKTE SĐSTEMLER VE ORTAMLAR Fiziksel ve kimyasal değişimlere eşlik eden ısı ve mekanik iş alış-verişlerini inceleyen bilim dalına ……………………… denir. Đnsan vücudu da hem madde hem de enerji alış-verişine açıktır. Böyle bir …………. Madde alış-verişine kapalı.. Bu bilim dalı. enerji alış-verişine açık olduğu için yarı kapalı bir ……………. ısınmaya bağlı basınç değişimi. Çünkü hacim değişmedikçe mekanik iş yapılamaz. de.in kapalı olamayacağı aşikârdır. Tamamen yalıtılmış olduğu için böyle ……………….. madde alış-verişine kapalı. Örneğin böyle bir termosta. sıcaklığının hep sabit kaldığı varsayılır. adını verir.1-1. Böyle bir …………. Örneğin.lere “izole …………. Bir bisiklet pompası içine hapsedilmiş hava ısıtılırsa. ister istemez madde alış-verişine kapalıdır..” de denir.. Sıcaklık. dış …………………… ile hiçbir madde ve enerji alış-verişi olmadan gerçekleşebilir... izotermal ………………. enerji bilançolarını çıkarırken. Hacmi sabit (izokorik) ………………. gibi düşünülebilir. ile madde ve enerji alış-verişi olup olmamasına göre açık. Burada gerçekleşen olaylardaki iç enerji değişimi. serbest ve sürtünmesiz hareket eden pistonun yer değiştirmesi (hacim büyümesi) ile telafi edilir. izobarik şeklinde de nitelenir. göl suyu... yarı kapalı veya kapalı olabilir..Sınıf Öğretim Programı D. açıktır.. buzun erimesi sağlanabilir. Örneğin. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. ………… ile çok hızlı ısı alış-verişi olabildiği ve bu sayede ………………. bu mekânı kuşatan diğer evren parçasına da ……………. Çok iyi yalıtılmış ve ideal şekilde kapatılmış bir termos içindeki olaylar. enerji alış-verişine açık ……………… de olabilir. Örneğin. şişelenmiş su. ısınmaya rağmen gaz basıncı değişmez.

sürtünmesiz hareket eden bir piston altında standart şartlarda yakılınca açığa çıkan ısı miktarı 240.000 -16.2. 2.8 kJ Tabloda verilen molar bağ kırılma entalpisi değerlerini kullanarak.68 kJ olduğuna göre ∆H.66 27 .4. 2. Aşağıda verilen bilgileri kullanarak asetilenin (C2H2) standart oluşum entalpisini hesaplayınız. standart şartlarda 112 L metanın (CH4) yanma entalpisini hesaplayınız. 350 410 460 732 498 5.4. Tabloda verilen bilgileri kullanarak 298 K de. 2Al(k) + 3/2 O2(g) → Al2O3 (k) ∆Hof = -1670 kJ 2Fe(k) + 3/2 O2(g) → Fe2O3(k) ∆Hof = -824 kJ verilerini kullanarak 2Al(k) + Fe2O3(k) → Al2O3(k) + 2Fe(k) reaksiyonu için entalpi değişimini bulunuz. 2. 4. Yine 1 mol hidrojen.5 kJ/ mol ve ∆Hof CO2 (g) = -393. 2C2H2(g) + 5O2(g) → 4CO2(g) + 2H2O(s) ∆Hof = -2243.5 kJ/mol olarak veriliyor.1.285. ∆U ve w nedir? 2. :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.82 kJ ısı açığa çıkmaktadır. 2. Standart Serbest Enerji ( G0f) (kJ/mol) N2(g) H2(g) NH3(g) 0. N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) reaksiyonuna göre 68 g NH3 oluşurken standart serbest enerji değişimini hesaplayınız.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme 1. ∆Hof CaO (k) = -635.6 kJ ∆Hof = .7 Standart şartlarda 1 mol hidrojenin sabit hacimli kapalı bir silindirde yanması sonucu su buharı oluşurken 241.000 0. CaCO3(k) → CaO (k) + CO2 (g) reaksiyonu için standart entalpi değişimi 178. 3.393.5 kJ C(k) + O2(g) → CO2(g) H2(g) + 1/2O2(g) → H2O(s) ∆Hof = .1 kJ/mol ise CaCO3 için standart oluşum entalpisi kaç kJ/mol’dür? 3.Kimya Dersi 11. CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g) Bağ Kırılma Entalpileri (kJ/mol) C ̶ C C ̶ H O ̶ H C=O O=O 6.3.

Madde Çiftleri 0°C ve 1 atm de 1 mol CO2 0°C ve 1 atm de 3 mol CO2 25°C ve 1 atm de 2 mol He 25°C ve 3 atm de 2 mol He Standart şartlarda 1 mol Br2(s) Standart şartlarda 1 mol Br2(g) Entropinin azlığı/ çokluğu eden 28 .4 Tabloda verilen madde çiftlerini sahip oldukları molar entropinin az veya çok oluşuna göre karşılaştırınız.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3. Yaptığınız karşılaştırmayı ve kararınızın nedenini tabloda ayrılan yere yazınız.

00 62.00 107.91 69. Madde H2O(k) H2O(s) H2O(g) Br2(s) Br2(g) Na(k) Na(g) I2(k) I2(g) Oluşum Entalpisi ( H0f) (kJmol-1) -292. Katı. brom. su.91 188.23 245.32 0.44 Standart Mutlak Entropi (So) (JK-1mol-1) 63.83 -241.14 260. iyot ve sodyum için farklı fiziksel hâllerin standart oluşum entalpilerinin ve standart mutlak entropilerin farklı olduğu görülmektedir. sıvı ve gaz hâllerin oluşum entalpilerinin ve mutlak entropilerinin neden farklı olduğunu açıklayınız.82 0.6 1.83 152. Aşağıdaki çizelgede. Aşağıda verilen reaksiyonların her biri için sistemin entropi değişiminin pozitif veya negatif olacağını tahmin ediniz.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.05 -285.69 29 .71 116.91 0. Tepkime Entropi değişiminin işareti ( S > 0) veya ( S < 0) eden H2O(s) → H2O(g) CaCO3(k) → CaO(k)+ CO2(g) Ag+(aq) + Cl-(aq)→ AgCl(k) 2.46 51.Kimya Dersi 11.21 153.00 30. Tahmininizi ve nedenini yazınız.

40 304.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.70 192.56 229.Kimya Dersi 11.06 219.6 Tablodaki verileri kullanarak aşağıda verilen reaksiyonlar için standart entropiyi hesaplayıp sonucun işaretini yorumlayınız.60 So(JK-1mol-1) Reaksiyonlar N2(g)+ 3H2(g) → 2NH3(g) Yorum N2O4(g) → 2NO2(g) C2H4(g)+ H2(g) → C2H6(g) 30 . Standart Molar Entropi Değerleri (So) (JK-1mol-1) N2(g) H2(g) NH3(g) N2O4(g) NO2(g) C2H4(g) C2H6(g) 191.60 130.29 240.

B. kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler irdelenerek. denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisi. Reaksiyon hızı Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler Kimyasal reaksiyonlardaki denge Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler Kimyasal tepkimelerde ürün verimi C. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Ünite Önerilen Süre : REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE : 24 Ders Saati A.Sınıf Öğretim Programı 2. reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenlerle birlikte tek ve çok basamaklı reaksiyonlarda hızın belirlenmesi işlenmektedir.Kimya Dersi 11. 2. Ayrıca kimyasal reaksiyonlarda denge ifadesinin türetilmesi. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Reaksiyon hızı Tek basamaklı reaksiyonlar Çok basamaklı reaksiyonlar Reaksiyon mertebesi Molekülerite Aktifleşme enerjisi Aktifleşmiş kompleks Katalizör Đnhibitör Osilasyonlu reaksiyonlar Briggs-Rauscher reaksiyonu Tersinir tepkime Kimyasal denge Denge sabiti Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesi % Verim 31 . 4. bunların ürün verimine etkisi tartışılacaktır. Ünitenin Amacı Bu ünitede. 3. reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimi irdelenerek anlık ve ortalama hız değerlerinin ayrımı. 5.

konsantrasyon-zaman grafiğindeki t yatay konumuna denk gelen grafik noktasındaki teğet ile ilişkilendirilecektir. Girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin zamana karşı grafiklerinden. Hızlı ve yavaş reaksiyonlara örnekler verir.zaman verileri değerlendirilir. [!] 1. r (t) = -dc(giren) /dt = dc(ürün) /dt eşitlikleri verilir. Reaksiyon hızının anlık değeri ile ortalama değerini ayırt eder. r ort = -∆c(giren) /∆t = ∆c(ürün) /∆t ∆ ∆ ∆ ve anlık hız için. Ayrıca. [!]1. polimerleşme ve hidroliz gibi yavaş reaksiyonlar için örnekler verilir.2.3 Anlık hız tanımlanırken. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 1. birim zamandaki konsantrasyon değişimi şeklinde tanımlanıp derişim. paslanma.3). ortalama hız için. tepkimeye giren maddelerin derişimlerinin zamanla nasıl değişeceği irdelenir. 1. matematik derslerinde henüz işlenmemiş olan türev ve diferansiyel kavramları kullanılmayacak.Kimya Dersi 11. 1. Reaksiyon hızı kavramı ile ilgili olarak öğrenciler. “reaksiyon hızı” olarak adlandırılır. farklı zaman aralıkları için ortalama hız hesapları yapılır.1.4. “çok küçük bir zaman aralığı için tanımlanan hız” ifadesi.zaman eğrilerinden yararlanılarak. reaksiyon hızının zamanla değiştiği sonucuna gidilerek anlık hız ve ortalama hız tanımlanır.Sınıf Öğretim Programı 2. 1. nötürleşme. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 32 . muhtelif tepkimelere ait konsantrasyon. Reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimini irdeler.3 Ortalama tepkime hızı hesabı için. oto hava yastıklarındaki azotürlerin bozunması gibi hızlı ve demirin paslanması gibi yavaş tepkime örneklerinin hızları karşılaştırılır (1. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR [!] 1.3. ↸ Doğal gazın (başlıca CH4) yanması. r = -dc(H2) /3dt = -dc( 2) /dt = dc( H3) /2dt eşitliklerinin mantığı irdelenmelidir.1. yanma ve nötürleşme türünden hızlı.4). farklı türler cinsinden yazılan reaksiyon hızlarının sayısal değerlerinin eşit çıkması bakımından. ↸ H2(g)+ I2(g) → 2HI(g) gibi kapalı kapta ve gaz fazında gerçekleşen bir tepkimenin başlangıç anından itibaren. Birim zamanda tepkimeye girecek molekül sayısının nelere bağlı olduğu tartışılarak girenlerin ve ürünün saniyedeki derişim değişimi. Belli reaksiyonlara ait konsantrasyon.1-1. “Reaksiyonun derişim ve tanımlar.3 Tepkime hızı. hızı” zaman kavramını temelinde 1.4 Patlama. Ortalama hızın zamanla azaldığı hesap sonuçları ile doğrulanır (1. 1.zaman verilerinden. 3H2(g) + N2(g) →2NH3(g) gibi bir tepkimede.1.

5).1 Tepkime mertebelerinin ve hız ifadelerinin denel yoldan belirlenmesi amaçlı problemler. “aktiflenmiş kompleks” olarak adlandırılır. 2. 2.2.1’de verilene benzer tepkimeler üzerinden. Toplam tepkime denklemleri üzerinden “molekülerite”.. bu nedenle derişim artışı ile sağlanan hızdaki artışın sınırlı olduğu.3. 2. 2. Derişim ile hız artışının büyüklüğünün kavranması için. hız belirleyici basamak üzerinden de “reaksiyon mertebesi” kavramlarının anlamları irdelenerek bu iki kavram arasındaki fark tartışılır. Z gibi sanal türlerin yer aldığı sanal tepkimelerle problem düzenlenmemelidir. sayısal olarak ifade edilebilir bir anlam verilmezse bir kavram kargaşası doğabilir. bağıl hızlarıyla birlikte verilip hız belirleyici basamağın hangisi olacağı tartışılır. Y. ↸ 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) tepkimesinin ara basamakları. ??? 2. Yan yana dizilmiş insanların elden ele tuğla taşıması gibi bir benzetim kullanılarak hız belirleyici basamak fikri içselleştirilir. [!] 2. Đki tür arasında bir tepkime olması için esnek olmayan (yüksek enerjili) bir çarpışma gerektiği varsayımından çıkılarak etkin çarpışmalarla sıcaklık arasındaki ilişki tartışılır.Kimya Dersi 11.1. NH3 ve SO3 üretimi gibi endüstriyel açıdan önemli reaksiyon örnekleri alınarak bu reaksiyonların neden yüksek sıcaklıklarda gerçekleştirildiği sorgulanır (2. Giren maddelerin ve ürünlerin toplam potansiyel enerjilerini.reaksiyon koordinatı grafiğindeki reaksiyon koordinatı kavramına. yönlendirilmiş bir tartışma ile sorgulanır. girenlerin derişimleri cinsinden ifade eder. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) tepkimesi için de. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler ile ilgili olarak öğrenciler. Çok basamaklı tepkimelerde hız belirleyici basamağı seçer. Tepkime hızının yeterince büyük olması gereğinin önem kazandığı. 2. Aktifleşme enerjisini (Ea) girenlerin ve ürünlerin potansiyel (iç) enerjileri ile ilişkilendirir. gerçek reaksiyonlar kullanılarak düzenlenir. Reaksiyon mertebesi ve molekülerite kavramlarını ayırt eder.2.1 Deneysel verilerden reaksiyon mertebesi belirlendikten sonra. Tersinir tepkimelerde ileri ve geri reaksiyonların Ea değerleri grafik üzerinde gösterilir. Reaksiyon sıcaklığının hızı nasıl ve neden etkilediğini açıklar. X. [!] 2. hangi terimin sıcaklıktan etkileniyor olabileceği tartışılır.4-2. Her iki yöndeki reaksiyonların hızı ile Ea değerleri arasındaki ilişkisi tartışılır. bu grafik üzerinden açıklanır. ↸ Gaz çıkışı veya renk değişimi temelli bir tepkime kullanılarak sıcaklık-reaksiyon hızı ilişkisi deneysel olarak gözlemlenir.Sınıf Öğretim Programı 2. Her reaksiyon için k parametresinin sıcaklık arttıkça büyüdüğü sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır. 2NO2(g) → N2O4(g) ve H2(g) + I2(g) → 2HI(g) Tepkimelerine ilişkin hız ve derişim ölçümlerini içeren bir tablo verilerek karşılaştırma yapılır. 2. Tepkime boyunca derişimi sabit kalan katı ve sıvı maddelerin tepkimelerine örnekler verilir. Tek basamaklı reaksiyonlarda hızı. reaksiyon hızı ile aktifleşme enerjisi arasında ilişki kurulur. Esnek olmayan bir çarpışmanın sonucunda oluşan kısa ömürlü tür. bu kargaşayı önleyebilir.3 Hız sabiti ve sıcaklık arasındaki ilişkinin kavranmasını kolaylaştırmak için bilinen bir reaksiyon sisteminin k ve T değerlerini içeren bir tablo verilir. EK-2. Yazılan hız ifadelerinde k sabitinin birimi belirlenir (2. [!] 2.1).3). ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 33 . r = k. k sabitinin büyüklüğü bulunur ve birimi irdelenir. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ 2NO2(g) → N2O4(g) gibi bir gaz fazı tepkimesi için Hız= k [NO2]2.5. 2.Cn ile verilen genel hız denkleminde. Reaksiyon mertebesi ile moleküleritenin aynı olup olmadığını ortaya koymak için deneysel verilerek kullanılarak uygulamalar yapılır (2. 2. Tepkimeye giren türlerin derişiminin tepkime hızını nasıl etkileyeceğine ilişkin sözlü bir kural ifadesinin nasıl yazılabileceği tartışılır. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 2. Bu grafiğin çarpışan iki molekül için çizildiği varsayılarak yatay ekseni zaman kabul etmek. Hız=k [H2] [I2] ifadelerinin ortak olan yönleri irdelenir. Bu tepkimelerde sabit olan derişimin hız ifadesinde yer alıp almayacağı.5 Aktivasyon enerjisinin tanımlanmasında kullanılan potansiyel enerji. Bir denge reaksiyonu örnek alınarak. hızın büyüklüğünde başlıca etkin değişkenin k hız sabiti olduğu vurgusu tekrarlanarak belirtilir. aktiflenmiş kompleksin potansiyel enerjisi ile karşılaştırmada kullanılan potansiyel enerji değişim grafikleri çizilip sıcaklığın moleküler düzeydeki anlamı ve hıza etkisi.2 Derişimlerin artmasının hız sabitini değiştirmeyeceği.4.4.

yeni bir reaksiyonu katalizleyebildiği için.Sınıf Öğretim Programı 2. 2. negatif katalizörler için “inhibitör” kavramının yaygın olarak kullanıldığı belirtilerek insan metabolizması ile ilgili inhibitör örnekleri verilir. Sulu ortamda kullanılan bir homojen faz katalizörünün tepkime hızına etkisi ile ilgili sınıf içi bir etkinlik EK-2.7). Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 2. kimya alanına yönelmeyi teşvik edebilir ilginç bir örnek olarak sınıfta gösteri deneyi hâlinde yapılabilir. Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilir. uygun örneklerle bu yanılgı önlenmelidir. Katalizörlerin etki mekanizmasını aktivasyon enerjisi ile ilişkilendirir. CaCO3(k) → CaO(k) + CO2(g) gibi bir heterojen faz tepkimesinde hızlandırma için neler yapılabileceği tartışılır.6. katalizörlerin işlevleri ile karşılaştırılır (2. Heterojen faz reaksiyonlarında. 2.8 Bazı özel reaksiyonlarda ürün. ↸ Homojen fazda katalizlenen bir reaksiyon örneği üzerinde mekanizma yazılarak katalizör derişimi arttıkça reaksiyon hızının artacağı sonucuna götürecek bir irdeleme yapılır. ??? 2. 2.7. ancak reaksiyon sonucunda oluşan maddelerin bileşimlerini değiştirmeyen maddeler” şeklinde yapılır. levha ve talaş hâlinde alüminyumun seyreltik HCl çözeltisi ile tepkimesinde deneysel gaz çıkış hızları karşılaştırılır (2. Ayrıca biyolojik katalizörleri (enzimler) konu alan bir okuma parçası verilir. sınıf biyoloji dersi. [!] 2. 2. Tane boyutunun heterojen faz tepkime hızına etkisini gözlemlemek için. Geleneksel olarak. r = k. Homojen ve heterojen faz reaksiyonlarını hızlandırmak için alınabilir önlemleri irdeler.Cn bağıntısının hangi hâllerde r=k şekline indirgenebileceği. Briggs-Rauscher reaksiyonu buna tipik bir örnektir. enzimlerin işlevleri ve adlandırılışı konusu ile ilişki kurulur.6 Katalizörlerin tepkimelerden değişmeden çıkması. ↸ Katalizörlerin genel tanımı “reaksiyon hızını değiştiren. birbiriyle yarışan iki reaksiyonun ardışık gerçekleştiği “osilasyonlu reaksiyonlar” gözlenebilir. 2. 2SO2(g) + O2(g) → 2SO3(g) tepkimesinde azot oksitlerinin katalizörlüğü örnek alınabilir.6. k ve C büyüklüklerinin nasıl değiştirilebileceği irdelenir.8). ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 34 .6 Katalizörlerin sınıflandırılması homojen (reaksiyondaki maddelerle aynı fazda bulunan) ve heterojen (farklı fazda bulunan) olarak yapılır. k büyüklüğünün tane boyutu (derişimi sabit fazın yüzey alanı) ile ilişkisi sorgulanır.7 Lise 9.6 Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilmelidir.8.6. Katalizörleri işlevleri üzerinden tanımlar ve sınıflandırır. Bununla birlikte gerçek örnekler sadece homojen katalizör uygulamalarından seçilir. Biyolojik sistemlerde adı geçen enzimlerin işlevleri. Bu amaçla.2’de verilmiştir. “enzimlerin.Kimya Dersi 11. Heterojen kataliz mekanizmasına ve “adsorbsiyon” terimlerinin açıklamasına girilmemelidir. 2. [!] 2. biyolojik tepkimeleri hızlandıran katalizörler” olduğu sonucuna götürecek şekilde. Bu reaksiyon. hiç tepkimeye girmeme anlamında yanlış yorumlanabilir ki.

2. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 35 . CaCO3(k) CaO(k) + CO2 (g) CuSO4⋅ 5H2O (k) CuSO4 ⋅ 3 H2O(k) + 2 H2O(g) gibi örnekler verilebilir.4.3. [!] 3. Denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisini irdeler.1 Her reaksiyon için ileri ve geri reaksiyonların var olduğu.Kimya Dersi 11.3). KC = [CO2] . ancak pratikte giren derişimlerinin ölçülemeyecek kadar az kaldığı hallerde tepkimenin “tamamlanmış” varsayıldığı belirtilir. üçüncü ve daha yüksek mertebe denklemleri gerektirmeyecek şekilde seçilecek. ↸ Denkleştirilmiş denklemde girenlerin ve ürünlerin toplam molekül sayıları ayrı ayrı 2’yi aşmayacak şekilde seçilmiş örnek denge tepkimelerinde. K'p = P2H O şeklinde yazılabilir.Sınıf Öğretim Programı 2. girenler ve ürünlerden ölçülebilir miktarlarda bulunduğu belirtilir.2. 3. Gaz reaksiyonları için derişimler ve kısmî basınçlar cinsinden denge ifadelerini karşılaştırır. Gerçek örnekler seçilerek derişimlere göre yazılan denge sabiti eşitliklerinin kullanıldığı sayısal örnekler yapılır (3.4 Heterojen denge reaksiyonlarına. sabit sıcaklıkta değişip değişmeyeceği irdelenir. [!] 3. kök bulma işlemlerinde ihmal ve yaklaştırma gerektirmeyen verilerle çalışılacaktır. Denge eşitliklerini kullanarak hesaplamalar yapar. Örneğin. 3.1 Girenlerin ve ürünlerin moleküleritelerinin farklı olduğu hâllerde. denge sabitine katılarak ifade basitleştirilmiştir.1). çift yönlü ok kullanmanın olası yanlışlıkları önleyeceği ve daha doğru olacağı için tercih edilmesi gerektiği vurgulanır. 1 mol/L’lik derişimi standart olarak alıp diğer derişimleri onun katları gibi düşünerek KC denge sabitinin birimsiz olacağı sonucuna varılabilir ve termodinamik hesaplamalarda “ln KC” gibi terimlerin kullanıldığı hatırlanırsa. “Aktivite” kavramına girilmeyecektir. 3.1. 2HI(g) H2(g) + I2(g) tepkimelerinde basınçlar cinsinden denge sabitleri (Kp) ile derişimler cinsinden denge sabitleri (KC) arasındaki ilişkide RT teriminin hangi durumlarda hesaba katılacağı irdelenir (3. 3. gazların derişimleri ile kısmî basınçları arasındaki ilişki irdelenir. 3. ↸ Saf katıların ve saf sıvıların yer aldığı kimyasal denge örneklerinde genel denge ifadesindeki saf maddelere ait derişimlerin. dinamik mi olduğu irdelendikten sonra her iki yöndeki hız ifadeleri yazılıp denge sabiti bağıntısı türetilir: Đleri reaksiyon hızı = geri reaksiyon hızı k1 [A][B] = k2 [C][D] şeklinde gösterilerek. Böyle reaksiyonların tek yönlü ok (→) ile ( ) gösterilmesinde bir sakınca bulunmadığı. 3.4 Denge ifadelerinde saf katıların ve sıvıların derişimleri yerine “1” yazılması. Sabit olan derişim değerleri denge sabitine katılarak yeni denge ifadesi tartışılır. Ancak.5 Denge hesaplarında kısmî basınçlar kullanılmayacaktır. Dengenin statik mi. Tersinir tepkimelerde hız ifadeleri üzerinden denge ifadesini türetir. denge ifadesi basınçlar cinsinden türetilir. KC denge sabitinin bir birimi olması gerektiği aşikârdır. ??? 3. bu bakımdan %100 tamamlanmanın teorik bakımdan mümkün olmadığı. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bazı kimyasal reaksiyonlarda reaksiyona giren maddelerin (reaktanlar) tamamen ürünlere dönüşmediği gerçek örnekler ile gösterilir.2-3. Derişimlerin kısmî basınçlarla orantılı olması gerçeğinden hareketle.4). Gerçekte her saf maddenin derişimi 1’den farklı fakat sabittir ve sabit olan bu değerler. 2 2 3. Böyle ifadelerde saf maddelerin derişimleri yerine ne yazmak gerektiği irdelenir (3. k1/k2 = [C][D]/ [A][B] =Kdenge denge sabiti elde edilir (3.5.4 Denge sabiti sadece molar derişim ve kısmî basınçlar ile ifade edilecektir. bu maddelerin derişimlerinin 1 birim olduğu yanılgısına yol açabilir. verilen derişimler kullanılıp bilinmeyen derişimler hesaplanır. Kp = PCO ve K'C = [H2O]2 . Heterojen ve homojen faz tepkimeleri için denge ifadelerini yazar. 3. Kc’nin birimsiz olmasının zorunluluğu da anlaşılabilir. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) ve AÇIKLAMALAR [!] 3. Böyle reaksiyon dengelerinde. Bu örnekler için denge sabitleri. [!] 3. ↸ Kapalı kaplarda gerçekleştirilen gaz fazı reaksiyonlarında. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal reaksiyonlardaki denge ile ilgili olarak öğrenciler.5). denge sabiti kullanılarak. 3.5 Denge hesaplamalarında tepkimeler ve veriler.

girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin artması veya eksilmesi hâlinde. Sıcaklığın dengeye etkisini reaksiyon entalpisini kullanarak açıklar. Bu tartışma sırasında. derişimler cinsinden yazılmış denge ifadesindeki kesrin değerinin (Q) nasıl değişeceği tartışılır. denge ifadesindeki terimlerden hangisini değiştirdiği tartışılır. Le Chatelier ilkesi temelinde irdelenir. sadece denge ifadesini etkileyen etkenlere cevap verir. Örneğin. 4. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Denge hâlindeki bir sistemi etkileyebilir (dengeyi bozabilir) dış etmenlerin neler olabileceği tartışmaya açılır.3’de verilene benzer örnek renk değişim tepkimelerine ait denge ifadelerinde. ??? 4. Endotermik ve ekzotermik tepkimelerde sıcaklık ile KC sabiti arasındaki nitel ilişki irdelenir. 4. dengeye etki edecek faktörün. sözü geçen oranın sabit kalabileceği düşünülmediği için ortaya çıkar ve bu yanılgı düzeltilmelidir. Gaz ekleme/uzaklaştırma ve hacim değiştirme süreçleri sonunda gaz kısmî basınçlarının. sabit sıcaklıkta ve kapalı bir kapta bir gaz fazı reaksiyonuna ait dengenin. Denge sabiti hız sabitlerinin oranı olduğu için. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik 36 . “Denge hâlindeki sistemler. 4.3 Sıcaklık artışının ekzotermik ve endotermik tepkimelere denge etkisi zıt yönlerde iken. Q < KC ve Q > KC hâllerinde dengenin kurulması için sistemin hangi yönde net tepkime vereceği (tepkimenin hangi yöne kayacağı) sorgulanır. Bu etmenlerin etkilerini karşılamak üzere sistemin tepkisini özetleyen Le Chatelier ilkesi ifade edilir (4. ancak yeni kurulan dengedeki derişimlerin hesabına girilmeyecektir. Denge ifadesindeki derişimlerin.5 kJ reaksiyonunda ısı miktarı bir denge bileşeni gibi kabul edilerek Le Chatelier ilkesi temelinde irdeleme yapılabilir (4. Gaz reaksiyonlarında kısmî basınçların ve toplam basıncın dengeye etkisini yorumlar. her iki yöndeki tepkime hızlarına etkisi artma yönünde olup artış oranları farklıdır.3. Dolayısıyla denge sabiti. örnek tepkimeler üzerinden alıştırmalar yapılarak giderilmelidir. dolayısı ile dengede yer alan bileşen miktarlarını değiştirmediğini. örneğin ekzotermik bir tepkimede.5).5 Le Chatelier ilkesi. ↸ Katalizörlerin dengeyi. ??? 4.Kimya Dersi 11. ??? 4. ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR [!] 4. Derişimlerdeki değişimlerin dengedeki tepkimelere etkisini denge ifadeleri üzerinden tartışır. ↸ Amonyak sentezi gibi gaz tepkimelerinde gazların kısmî basınçlarının kaç türlü değişebileceği tartışılır.4.1. her iki hız arttığı hâlde.3). Toplam basınç değiştiği hâlde tepkimede yer alan gazların kısmî basınçlarının değişmediği durumlara örnekler verilir. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) + 91.4 Sıcaklığın ve basıncın dengeye etkisi nitel anlamda irdelenecektir. Isı vermenin sıcaklık yükselmesi. ↸ Gerçek gaz tepkimesi örnekleri üzerinde. buharın yoğuşması gibi basit dengeler üzerinde.1-4. Sıcaklık yükselmesi/alçalması sonucu ekzotermik ve endotermik tepkimelerde hız ve denge irdelemelerinin aynı sonuca götüreceği yanılgısı. ısı almanın sıcaklık düşmesi anlamına geldiği vurgulandıktan sonra sıcaklığın. dengedeki sistemlerin her dış etkiye bir tepki vereceği şeklinde yanlış yorumlanabilir. 4. denge ifadesindeki büyüklüklerden herhangi birini veya daha fazlasını değiştiren faktör olması gerektiği sonucuna gidilir. Çeşitli gaz reaksiyonlarının. 4. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler ile ilgili olarak öğrenciler. derişimlerinin ve sonuçta dengenin nasıl etkileneceği sorgulanır. 4. Örneğin.5 Katalizörün her iki yöndeki tepkime hızını aynı oranlarda artırması nedeniyle. Katalizörlerin denge üzerine etkisini tartışır. Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesini ifade eder. denge sabiti küçülür. ortama asal gaz basılarak bozulacağı yanılgısı çok yaygındır.3-4.1). 4. “Hız sabiti değiştiğine göre denge sabiti de değişebilir” yanılgısı. sıcaklık sabit kaldığı sürece değişmez.1 Suyun erimesi.2. ekleme anındaki Q değeri hesaplanıp KC ile karşılaştırılacak ve buradan dengenin kayış yönü irdelenecek. hız sabitleri oranı değişmez. sadece dengeye ulaşma süresini azalttığını gösterir örnekler incelenir (4. 4. Le Chatelier ilkesi kullanılarak muhtelif dış etkilere tepkisi anlamında örnekler alınarak nitel denge kayması irdelemeleri yapılır (4.2).2 Derişimlerdeki değişmenin denge hâlindeki sisteme etkisi tartışılırken. K sabitinin ise sıcaklık ile değişebileceği vurgulanır. seyrelmenin ve tek tek madde derişimlerindeki değişmenin dengeye etkisi gözlemlenir ve yorumlanır (4. madde ilavesi/uzaklaştırılması ve basınç/hacim değişimi ile.5. sıcaklık ve basınç değişimlerine sistemin tepkisi irdelenerek Le Chatelier ilkesinin fiziksel dengelere de uygulanabildiği vurgulanır. ↸ Isı değişimlerinin yer aldığı denge ifadelerinde sisteme ısı verilmesi veya sistemden ısı alınması hâlinde dengenin hangi yöne kayacağı. EK-2.4).Sınıf Öğretim Programı 2.” genellemesi vurgulanıp örneklenerek bu yanılgı giderilebilir.

1. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR 5.Sınıf Öğretim Programı 2. “Çözeltilerde Denge” konusuna ertelenecektir. Verimin %100 olmayışının ürün maliyetlerine yansıması tartışılır (5. Çeşitli endüstriyel ürünlerin elde ediliş verimleri ile ilgili problemler çözülür. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı : Sınırlamalar 37 .1.2).1 Reaksiyon verimlerinin %100’den düşük olmasını sadece denge kavramıyla ilişkilendirme yaygın bir yanılgıdır. Tepkime denklemleri temelinde % verim hesapları yapar. örnekler üzerinden işlenmelidir.Kimya Dersi 11. Birden çok reaksiyonun birbiriyle yarışması ve birden çok ürünün oluşması olasılığı.2. 5. 5. 5. Kimyasal tepkimelerde ürün verimi ile ilgili olarak öğrenciler. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 5.1.2 Verim hesaplamalarında molarite ve çözelti hacmi gerektiren problemler burada ele alınmayacak. % 100 verime neden ulaşılamayacağı sorgulanır. sınıf 1. ??? 5. ↸ Aynı şartlarda iki reaksiyonun birbiriyle yarıştığı ve denge tepkimesi olduğu için tamamlanmayan kimyasal olay örnekleri incelenir ve bu örneklerde ürün veriminin anlamı irdelendikten sonra. ünitede işlenen mol ve mol kütlesi kavramları hatırlatılır. 5.2 Verim hesapları yapılırken kimya 10. Tepkimelerde girenlerin ürüne dönüşümünün tam olmayışının nedenlerini sorgular. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR 5.

316 0.5 M HCl’de incelenmiş ve tabloda verilen zaman.Sınıf Öğretim Programı D. Ancak molekül yapıları farklıdır.146 ORTALAMA HIZ DEĞERĐ REAKSĐYO MERTEBESĐ 38 . ZAMA (dakika) 0 39 80 140 210 [C12H22O11] (M) 0. Sakkarozun derişimine bağlı olarak.190 0. Söz konusu bu reaksiyon.274 0. 1.Kimya Dersi 11. a) Her ölçüm aralığı için reaksiyonun ortalama hız değerlerini b) Sakkaroz’un (C12H22O11 ) derişimine bağlı olarak reaksiyon mertebesini bulup tabloya yazınız.derişim değerleri elde edilmiştir. Bu reaksiyonun hızı 23°C’da ve 0. Her iki şekerin formülü de C6H12O6’dır. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.1.238 0. H+ C12H22O11(aq) + H2O(s) → C6H12O6(aq) + C6H12O6(aq) olarak veriliyor.2 Yaygın bir şeker olan sakkaroz (C12H22O11) seyreltik asit çözeltileri ile reaksiyona girerek yine basit şekerler olan glikoz ve fruktoza dönüşür.

6. NO2(g) 1/2 N2O4(g) reaksiyonu için denge sabitini bulunuz. 4. Bu bilgileri kullanarak. Reaksiyonun hız denklemini bulunuz. k.185 M alınırsa Br2’un tüketim hızı ne olur? H2(g) +Cl2(g) 2HCl(g) + enerji Reaksiyonu için.10 0.6 x 10-2 mol/ L [H2] = 1.20 0.00 mol H2(g) ve 2. b) Basınç azaltıldığında denge nasıl etkilenir? Tartışınız.2 x 10-1 mol/L olarak verildiğine göre. NOBr’nin oluşum hızı ile Br2’un tüketim hızı arasındaki ilişkiyi irdeleyiniz. dengede [I2] nedir? 4. 39 . H2(g) + I2(g) 2HI(g) reaksiyonu için denge sabiti.2. 3.15 M ve [Br2] = 0.10 0. Bu verileri kullanarak.0 x 10-3 olduğuna göre.3. N2O4(g) 2NO2(g) reaksiyonu için 25 °C’da denge sabiti. a) Sıcaklık azaltıldığında reaksiyona girenler ve ürün derişimi nasıl değişir? Tartışınız.20 0.075 M ve [Br2] = 0. 2. 273 °C’da gerçekleşen 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) reaksiyonu için NO ve bromun farklı derişimleri ile 4 ayrı deney yapılmıştır.00 mol I2(g) etkileştirildiğinde dengede 3.5.Kimya Dersi 11.10 0. 3. [NO] = 0. 25 °C’da. Deney 1 2 3 4 [ O] (M) 0.10 0.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2. 3.10 OBr’nin oluşum hızı (M/s) 12 24 48 108 a) b) c) d) e) 5. denge sabitini hesaplayınız.30 [Br2] (M) 0. hız sabitinin değerini hesaplayınız. Deneylerde elde edilen veriler aşağıdaki tabloda verilmiştir. Belli bir sıcaklıkta bir reaksiyon kabında 2. 4.50 mol HI meydana geliyor. 25 M alınırsa NOBr’nin oluşum hızı ne olur? [NO] = 0.4 1. K= 85 ve denge karışımındaki derişimler. [HI] = 1.1. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) reaksiyonu için K.

40 . 3. Araç-Gereç 1. 1 adet Amonyum dikromat [(NH4)2Cr2O7]. 1 adet Bunzen kıskacı. (NH4)2Cr2O7 (k) → N2(g) + Cr2O3(k) + 4 H2O(g) ∆H= − 315 kJ/mol Kırmızı Yeşil ot: Rengin tamamen zeytin yeşiline dönmesi reaksiyonun tamamlandığını gösterir. 5.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2. 1 adet Đkili bağlama parçası.5 AKTĐVASYO E ERJĐSĐ Amaç : Bir tepkimenin başlaması için bir eşik enerjisinin aşılması gerektiği ve istemli de olsa bazı reaksiyonların oda sıcaklığında kendiliğinden neden gerçekleşmediği tartışılacaktır. 1 adet Destek çubuğu. • Bek alevi.Kimya Dersi 11. 4. 1 adet Bunzen beki (veya başka bir ısıtıcı kaynak). Đstemlilik ile reaksiyon hızı arasındaki ilişki. 2 cm x 20 cm deney tüpü. • Reaksiyon sonucunda hacimli yeşil bir kütle oluşur. 2.4. • Bu bölgede kırmızı dikromat bileşiği yeşile dönmeye başlayınca alev çekilir. bu örnek tepkimenin potansiyel enerji diyagramı üzerinde irdelenecektir. • Şiddetli bir alevlenme başlar ve tüpün dip kısmına doğru ilerleyerek tüm kütlenin kimyasal reaksiyona girmesini sağlar. 2. 6.Sınıf Öğretim Programı EK-2. 5 g Deneyin Yapılışı • Birkaç gram katı amonyum dikromat konmuş bir tüp bir destek çubuğu vasıtasıyla yatay ile 15-20o’lik bir açı yapacak şekilde sabitlenir. tüpteki bileşiğin üst bölgesine yaklaştırılarak ısıtılır.

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Değerlendirme: Đncelenen tepkimeye ilişkin aktifleşme enerjisini ve reaksiyon entalpisini, aşağıdaki grafik üzerinde irdeleyiniz.

41

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

EK-2.2
Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.8

HOMOJE FAZ KATALĐZÖRLERĐ

Amaç : Bir homojen katalizörün tepkimeyi hızlandırmasını gözlemlemek; hız değişiminin katalizör konsantrasyonu ile değişip değişmediğini belirlemek. Đlke : Asidik ortamda H2O2 ile I− iyonu arasındaki I2 oluşum tepkimesi, nişasta ile I2’un oluşturduğu renklenmeden yararlanılarak görünürleştirilir. H2O2 + 2I− + 2 H+ I2 + 2 H2O

Bu tepkimenin gerçekleştiği ortama Fe2+ iyonu eklenirse, yukarıdaki tepkimeden daha hızlı yürüyen iki basamaklı bir seri tepkime hakim olur. 2 Fe2+ + H2O2 + 2 H+ 2 Fe3+ + 2 I− 2 Fe3+ + 2 H2O 2 Fe2+ + I2

Bu tepkimeler taraf tarafa toplanırsa ilk tepkime denkleminin aynısı ele geçer. Başka bir deyişle Fe2+ iyonu, tepkime sonunda değişmeden kalmakta, yani bir katalizör rolü üstlenmektedir. ot: Nişasta çözeltisi, mikroorganizma üremesine çok elverişli olduğu için birkaç gün içinde bozunup kullanılmaz hâle gelir. En iyisi deneyden hemen önce taze hazırlamak ve o gün kullanmaktır. Suda çözünmüş nişasta, bu tepkimede yer almamakla birlikte, açığa çıkan iyot ile mavi renkli bir kompleks oluşturduğu için, gözlemi kolaylaştırıcı olarak gereklidir. Tepkimeye girmemiş olsa bile, oluşan renk şiddeti nişasta derişimine bağlı olduğu için, her ortama aynı hacimde nişasta çözeltisi koymak önemlidir. Kullanılan nişastanın kaynağına bağlı olarak, oluşan renk, mavi-kahverengi arasında değişebilir.

42

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Araç-Gereç: 1. Deney tüpü; büyük boy, 2 adet 2. Beherglas; 150 mL’lik, 3 adet 3. Dereceli silindir; 100 mL’lik, 1 adet 4. Pipet; taksimatlı; 10 mL’lik, 1 adet 5. Damlalık 6. KI çözeltisi; yaklaşık %5 lik; 50 mL 7. H2O2 çözeltisi; yaklaşık %1 lik; 50 mL 8. FeSO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 25 mL (deney öncesinde hazırlanmalı) 9. Nişasta çözeltisi; taze hazırlanmış; 20 mL 10. H2SO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 50 mL

Deneyin Yapılışı: • Su ile 4/5 oranında doldurulmuş 150 mL’lik iki beherin her birine, eşit hacimlerde olmak kaydıyla, 2-3 mL KI çözeltisi konulur. • Karışım 1’er mL seyreltik sülfürik asit ile asitlendirilir. • Bu karışımlara, eşit hacimlerde, 2,0 mL taze hazırlanmış nişasta çözeltisi ilave edilir. • Her iki karışıma 2,0 mL seyreltik H2O2 çözeltisi konup karıştırıldıktan hemen sonra beherlerden birine 1-2 damla FeSO4 çözeltisi eklenir. • Renk oluşumunun hangi beherde daha erken gerçekleştiği gözlemlenip kaydedilir. • Bu gözlem bittikten sonra, beherlere farklı hacimlerde FeSO4 eklemek kaydıyla, deney tekrarlanır; Fe2+ derişiminin tepkime hızını nasıl etkilediği tartışılır.

43

büyük boy. • Renk değişiminin sebebi tartışılır. • Deney tüpündeki reaksiyon karışımı 400 mL’lik bir beher içine dökülüp koyu kırmızı renk soğan kabuğu rengine dönüşünceye kadar su ile seyreltilir.3 M.Kimya Dersi 11. yaklaşık 0.[SCN-] FeSCN2+ eşitliği temelinde seyrelmenin denge üzerine etkisi sayısal örneklerle açıklanacaktır. 50 mL FeCl3 çözeltisi. 400 mL’lik. 4.3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4. yaklaşık 0. 1 adet Dereceli silindir. 2. 1 adet NH4SCN çözeltisi. • Daha sonra iki deney tüpünün her birine bu seyreltik çözeltiden 5‘er mL kadar alınır. [FeSCN2+] [Fe3+].1 M. yaklaşık 0. • Her iki tüpteki renk değişimi gözlemlenip karşılaştırılır ve sonuç yorumlanır. • Tüplerden birine NH4SCN diğerine FeCl3 çözeltisi katılır.05 M Deneyin Yapılışı • 5 mL demir (III) klorür çözeltisi ile 5 mL amonyum tiyosiyanat çözeltisi deney tüpüne konup üzerine 1-2 mL seyreltik hidroklorik asit katılır. Deney tüpü. 3 adet Beher. Koyu kırmızı renkte demir (III) tiyosiyanat meydana gelir. 3.2 KĐMYASAL DE GE Amaç : Denge reaksiyonlarında girenlerin ve ürünlerin konsantrasyonlarının denge üzerine etkisinin tartışılacak ve Fe3+ + SCN− tepkimesine ilişkin. 44 . Araç-Gereç: 1. 50 mL HCl çözeltisi. 5. 6. 100 mL’lik.Sınıf Öğretim Programı EK-2.

Kimya Dersi 11. çözünme.çökelme olayları. B. Suyun otoiyonizasyonu Asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri Nötralleşme reaksiyonları Çözünme-çökelme dengeleri Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri Titrasyon : ÇÖZELTĐLERDE DE GE : 30 Ders Saati C. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Otoiyonizasyon Suyun Otoiyonizasyonu Suyun iyonlaşma dengesi pH/pOH Brønsted-Lowry asit/baz tanımı Eşlenik(konjuge) asit/baz çifti Zayıf asit Zayıf baz Kuvvetli asit Kuvvetli baz Nötralleşme reaksiyonu Eşdeğerlik noktası Tampon çözelti Çözünme-çökelme dengesi Dinamik süreç Doymuş çözelti 45 . Ünitenin Amacı Bu ünitede. 5. 6. çözünürlüğe etki eden etkenler ve kompleks oluşum dengeleri ve titrasyon konuları da bu ünite kapsamındadır. 2. Kuvvetli asit/ baz ve zayıf asit/ baz çözeltilerinin pH değerleri ve tampon çözeltilerin işlevleri ile tanıtımı da bu ünitede yer almaktadır. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. 3. Ünite Önerilen Süre A. 4.Sınıf Öğretim Programı 3. suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramları açıklanarak asit ve bazların kuvvetleri ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirilecektir. Ayrıca.

Sınıf Öğretim Programı • • • • • • • • • • • Aşırı doymuş çözelti Çökelme şartı Kristallenme Ortak iyon etkisi Kompleks oluşma-ayrışma dengesi Lewis asiti/ bazı Kompleks oluşum sabiti Titrasyon Tesir değeri Eşdeğer kütle Eşdeğer sayısı 46 .Kimya Dersi 11.

Saf suyun mutlak bir olmayışının sebebini açıklar. Suyun otoiyonizasyonu ile ilgili olarak öğrenciler.3 Su ortamında iyonların sembollerinin sağ altına “suda” (“aq”) işareti koymanın anlamı ve önemi belirtilir.3).3 Đlköğretim 8.2.1-1. 1. kendi kendine nasıl iyonlaşabileceği. Saf suyun pH ve pOH değerlerinin ne olacağı irdelenir.3 Sulu çözeltilerde pH değerinin 0-14 aralığı dışına çıkamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır. moleküldeki elektronların serbestliği-bağlılığı temelinde tartışılır. Oda şartlarında sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri bulunduktan sonra pH ve pOH kavramları işlenir. yalıtkan ↸ 12-24 Volt’luk bir güç kaynağı kullanılarak. [OH¯] 1’den büyük olunca da pH > 14 olacaktır. [!] 1. 1. denge ifadesindeki [H2O] teriminin değeri sabit (yaklaşık 55. Bu değer kullanılarak sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri hesaplanır. Suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramlarını açıklar. [H+] değerinin 1’den büyük olması hâlinde pH’ın 0’dan küçük olabileceği açıktır.3 Su ortamında yalın H+ iyonu bulunamayacağı. Saf suda. pH ve pOH değerlerinden H+ ve OH¯ derişimlerinin bulunması ile ilgili uygulamalar yapılır. Buradan.Kimya Dersi 11. 1.3. Bu eşitliğin her tür sulu çözelti için geçerli olup olmayacağı irdelenir (1.0×10-14 eşitliğinden çıkılarak pH + pOH = 14 olduğu çıkarımına ulaşılır. pH’nın logaritmik tanımı gereği. ancak logaritmik anlamına girilmemiştir.1-1. 1. protonun en az bir su molekülüne bağlanarak H3O+ (hidronyum) iyonu oluşturduğu. Suyun elektriği iletmesinin su içinde doğrudan elektron akışı ile mümkün olup olmayacağı. 1. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 47 . bu ilkesel yanılgıyı. ayrışma denge sabitinin sıcaklıkla değiştiği.3 Suyun çok az da olsa iyonlarına ayrıştığı.Sınıf Öğretim Programı 3. Ksu değerinin sıcaklıkla değiştiği.1.6) olduğu için KC yerine Ksu alma geleneğinin mantığı. saf suyun elektrik akımını ilettiğini gösteren bir etkinlik yapılır. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 1. iletimin ancak iyonlarla mümkün olacağı sonucuna ulaşılarak suyun. iyon sembollerinde bu işaret olmasa bile aksi belirtilmedikçe iyonun bulunduğu ortamın su olduğunun anlaşılacağı vurgulanır.2. yazım kolaylığı için kullanılan H+ sembolünün gerçekte H3O+ türüne karşılık geldiği vurgulanır. Bu derişimlerin sayıca değerlerinin logaritmik ifadelerinin daha pratik olup olmayacağı irdelendikten sonra pH ve pOH kavramları tanıtılır. ??? 1. suyun otoiyonizasyon dengesi üzerinden açıklanır.2. pH kavramı ile asitlik ve bazlık arasında ilişki kurulmuş. sınıf fen ve teknoloji dersinde.0×10-14 olduğu konuları işlenir. Sık karşılaşılan bir sorun olmamakla birlikte. Saf suyun iyonlaşma denge sabitinin oda şartlarındaki değeri verilir. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 1. tanım üzerinden düzeltmek önemlidir. 1. Saf suyun iletkenliğini otoiyonizasyon ile ilişkilendirir. [H+] [OH¯] = 1. 25 oC’ta yaklaşık olarak Ksu = 1. [!] 1.

2. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ↸ Aşağıdakilere benzer proton alış-veriş (protoliz) dengeleri üzerinde.1 Amfoterlik kavramı örnekleriyle açıklanır. ayrışma olarak CO32HO¯ + NH4+ F¯ + HCN ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2. Zayıf asit ve bazların ayrışma oranlarını hesaplar.4 Poliprotik asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri toplu olarak yazılacak. 2. Her eşlenik asit/baz çifti için KA × KB = 1. Ayrışma oranlarının derişim arttıkça azalacağı sonucuna götürecek bir tartışma yapılır. örnekleriyle irdelenir. Brønsted-Lowry tanımına göre asitleri ve bazları ayırt eder. Fe(OH)3 gibi bileşiklerin baz karakteri vurgulanıp Arrhenius tanımı hatırlatılır (2.1. Asitlerin ve bazların dengeleri ile ilgili öğrenciler. Hidroksit iyonu verebilen bileşiklerin proton bağlama yetileri olduğu gerçeği üzerinden NaOH. KOH. bileşiğin çözünme dengesi üzerinden karşılaştırılır ve bazın kuvveti. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 48 . eşlenik asit/baz çifti kavramının anlamı derinleştirilir. 2. Ca(OH)2.3.2). her bazın da proton alınca bir aside dönüştüğü. 2. Mg(OH)2. : Sınırlamalar [!] 2. proton veren ve proton alan türler belirlenir.Kimya Dersi 11. bu dengeler üzerinde uygulamaları da verilerek işlenir. Asitlik sabitinin büyüklüğü ile asitin ayrışma oranı arasındaki nitel ilişki irdelenir. H2O + NH3 HF + CN¯ 2.1. eşlenik asidin asitlik sabitinden yararlanılarak bulunması ile ilgili uygulamalar yapılıp asit kuvvetlendikçe eşlenik bazın kuvvetinin nasıl değişeceği irdelenir. Her asidin proton verince bir baza. Asit ve bazların kuvvetlerini ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirir.3. Eşlenik (konjuge) asit-baz çiftlerini ayrışma dengeleri üzerinde gösterir. Asitlerin ayrışma oranlarının asitlik sabiti (KA) ile değişimi irdelendikten sonra “asitlerin kuvveti” kavramı işlenir ve bir asidin KA sabiti ile kuvveti arasındaki ilişki tartışılır. Hidroksit tipi bazların kuvvet irdelemesi.3. H3PO4 + H2PO4¯ + HCO3¯ Brønsted-Lowry asit/baz tanımı. Baz çözeltileri için aynı tartışma yapılarak bazın ayrışma oranı ile KB arasında ilişki kurulur. bir zayıf bazın bazlık sabitinin. ↸ Zayıf asitlerin ve bazların sudaki ayrışma dengeleri ve bu dengelere ilişkin matematik ifadeler yazılarak “asitlik sabiti” terimi tanıtılır. 2. Farklı derişimlerde örnek zayıf asit çözeltilerinin ayrışma oranları nicel olarak hesaplanır.2.4. ardışık protoliz basamakları gösterilmez. suda iyonlaşma dengesinin sağa veya sola kayması ile ilişkilendirilir (2. Đrdelenen örnekler üzerinden.4).Sınıf Öğretim Programı 3.4 Asitlerin sudan başka çözücülerdeki kuvvetleri konusuna girilmeyecektir. 2. 2. 2.0×10-14 bağıntısı bulunup.

çok seyreltik çözeltiler için geçerli ikinci derece denklemlerine girilmeyecektir. [H+] = (KA×CA)1/2 ve zayıf bazlar için [OH¯] = (KB×CB)1/2 bağıntıları türetilir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 49 . 2. ??? 2. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2.8 Zayıf asit ve bazların ayrışma dengelerinde.5-2. kuvvetli monoprotik bazlar için de [OH¯] = CB bağıntıları türetilir. katyon ve anyon ayrı ayrı ele alınarak tartışılır. NO2¯ . ↸ HF. klorun okso asitleri serisinde merkez atomunun yükseltgenme basamağı. CH3COO¯. Bu tartışmalar sonucunda Fe3+.Sınıf Öğretim Programı 3. türedikleri bazın/asidin iyonlaşma dengesi kullanılarak irdelenir. Al3+ gibi katyonların asit. aktifliğin derişime eşit olduğu varsayılacaktır.8 Asitlerin ve bazların sağlık açısından zararlarını kuvvetleri ile ilişkilendirmek gibi yaygın bir yanılgı vardır. ayrışmamış HA veya B (baz) türünün derişimi.7 Kuvvetli asit ve kuvvetli baz çözeltileri için pH hesabı yapılırken. farklı halojenlerin aynı yükseltgenme basamağında olduğu okso asit serilerinde de merkez atomunun elektronegatifliği temelinde asitlik kuvvetleri karşılaştırılır. Bu asitlerin eşlenik bazlarının kuvvetleri de. HCl. 2. HF. CH3COOH gibi zayıf asitlerin derişik çözeltileri de çok tehlikeli maddelerdir ve özellikle tehlikeli böyle maddeler üzerinden.. PO43. Gerçekte.Kimya Dersi 11. sağlık açısından zarar ile kuvvet arasında bir ilişki kurmamak gerektiği belirtilmelidir. Verilen asit/baz serilerinde kuvvet karşılaştırması yapar. Aynı varsayımlar ve denge ifadeleri kullanılarak. CO32. 2. CN¯. 2. ayrışma dengelerinin pratikçe tamamen sağa kaymış olması gerçeğinden hareketle. iyonlaşmanın düşük oranda olması hesaba katılarak. ↸ Derişimlerin yeterince büyük olduğu ve sudan gelen [H+] ve [OH¯] terimlerinin ihmal edilebileceği varsayılıp. Katyonların asitliği ve anyonların bazlığı.8. Çeşitli tuzların sulu çözeltilerinin asitliği/bazlığı. asidin ve bazın derişimlerinin C » 10-6 M olduğu varsayılacak.8). zayıf asitler için. kuvvetli monoprotik asitler için [H+] = CA.7. 2. Katyonların ve anyonların asitliği/bazlığı ilgili bazın/asidin kuvveti ile ilişkilendirilerek bu yanılgı önlenebilir. ??? 2.6 Her tuz çözeltisinin nötral olacağı yanılgısı oldukça yaygındır. Katyonların ve anyonların asitliğini/ bazlığını irdeler. F¯. ilgili asitlerin kuvveti temelinde irdelenir. analitik derişime (CA veya CB) yaklaşık eşit kabul edilecektir. Kuvvetli asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. Zayıf asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. HBr.gibi anyonların baz olduğu çıkarımına ulaşılır (2.7. [!] 2.5. 2.5.8 pH hesapları yapılırken aktivite katsayısı konusuna hiç girilmeyecek.6). 2. 2.7. Bu bağıntılar kullanılarak sayısal uygulamalar yapılır (2.6. HI serisinde bağın sağlamlığı.

Böyle karışımların pH değerlerinin. eşdeğerlik noktasının nötral nokta anlamına gelmediği vurgulanmalıdır. Biyolojik sıvılarda tamponların işlevine ve tamponlayıcı maddelere örnekler verilir (3.Kimya Dersi 11. 3.1-3. 7’den büyük veya küçük olabileceği çıkarımı yapılır (3. Saf suyun ideal nötral ortam olması.1. Kuvvetli asit/zayıf baz ve kuvvetli baz/zayıf asit karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki asitliğini/bazlığını irdeler. duruma göre. asit veya baz ilavesiyle fazla değişmeyeceği çıkarımına ulaşıldıktan sonra “tampon çözelti” kavramı tanımlanır. taze kaynatılıp soğutulmuş saf suyun pH değeri ile karşılaştırılır. [!] 3.3). Her iki olay “nötürleşme” adını almakla birlikte. 3.4. ↸ Konjuge bir asit/baz çiftinin asidini ve bazını birlikte ve birbirine yakın miktarlarda içeren bir ortama kuvvetli asit veya baz ilave edilince neler olabileceği irdelenir. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE AÇIKLAMALAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir ortamın pH değerinin universal pH kâğıtlarıyla belirlenebileceğini göstermek için. Bu tip nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasının deneysel olarak nasıl bulunabileceği tartışılır (3. Nötralliği pH temelinde açıklar. universal pH kağıdı ile ölçülür.Sınıf Öğretim Programı 3.3 Zayıf asitlerin/bazların kuvvetli bazlar/asitler ile eşdeğer karışımlarında pH = 7 olacağı yanılgısı oldukça yaygın olup gösteri deneyleriyle. 3. Tampon çözeltileri işlevleriyle tanımlar ve örnekler verir. ötralleşme öğrenciler.4 pH ölçme yöntemleri ile ilgili bir okuma parçası verilerek pH indikatörleri ve pH metreler tanıtılır. Kuvvetli asit ve baz karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki pH’larını tahmin eder. 3. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 50 . Böyle bir eşdeğer karışım hazırlanarak universal pH kâğıdı ile pH değeri ölçülür. reaksiyonları ile ilgili olarak ÇÖZELTĐLERDE DE GE 3. 3. çeşitli pH değerine sahip çözeltilere pH kâğıdı batırılır ve renkler incelenir. Bir zayıf baz çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli asit katılarak aynı işlem ve irdelemeler tekrarlanır. : Sınırlamalar 3.4). Bir kuvvetli asidin kuvvetli baz ile eşdeğer miktarlarda karıştırılması halinde ortamda hangi iyonların bulunacağı ve bu iyonların ortamın pH değerini etkileyip etkilemeyeceği irdelenir.1. Kuvvetli asitler ve bazlar arasındaki nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasındaki pH değeri için bir genelleme yapılır. ↸ Derişimi ve hacmi bilinen örnek bir zayıf asit çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli baz eklendikten sonra ortamın pH değeri. Fenolftalein. H+ ve OH¯ derişimlerinin eşitliği temelinde açıklandıktan sonra pH değeri 7’ye yakın olan sulu çözeltilerin nötrale yakın çözeltiler olduğu belirtilir.3. metil kırmızısı ve brom timol mavisi indikatörlerinin asidik/bazik ortamlardaki renk dönümlerini gözlemek için basit titrasyon deneyleri yapılır.4 Tampon kapasitesi ve tamponlarda pH hesaplama konularına girilmeyecektir.2). Bu değer. ??? 3. Bulunan pH değerinin 7’den çok büyük çıkmasının sebebi irdelenir. olay sonu pH değerinin.2.

4. 4.7. Bu çözeltiye aynı tuzun küçük bir kristali atılarak hızlı kristallenme gözlemlenir.1. ??? 4. Çözeltilerden saf tuzlar elde etmek için soğutma ve buharlaştırmadan nasıl yararlanılabileceği tartışıldıktan sonra. Tuzların çözünürlüğünde ortak iyonun etkisini sayısal örneklerle açıklar. 4. çalışma sıcaklığına göre birkaç saat alabilir.4.5.3 Çözünme hızı ile çözünürlük çoğu zaman birbiriyle karıştırılır. dengeye daha çabuk ulaşma sonucunu getirirken çözünürlük. Buradan. saf sudaki çözünürlükleri ile karşılaştırmak için Le Chatelier ilkesi kullanılır.3). ilgi konusu tuzdan gelecek derişim yanında çok büyük seçilmeli.4.8). ortak iyonun ikincil kaynaktan gelen derişimi. Çözünme-çökelme dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler. ikinci ve daha büyük dereceden denklem çözümü gerektirecek problemlere girilmemelidir. 4. Sıcaklık değişimi ve buharlaştırmaya bağlı kristallenme süreciyle ilgili problemleri çözer.2 Aşırı doymuş çözeltilerden kristallenme temelinde çalışan ısıtma torbaları (yelekleri) ile ilgili bir okuma parçası verilir.5). Sıcaklığın çözünürlüğe etkisini çözünme entalpisi ile ilişkilendirir. Gazların çözünürlüğüne etkisini irdeler. 4. sınıf. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Doymuş NaCl çözeltisine kütlesi belli NaCl kristalleri (kaya tuzu) atılarak 1 saat kadar beklenip zaman içinde kristallerin biçimlerinin değişmesi fakat kütlelerinin sabit kalması gözlemlenir. Asitli yiyeceklerin dişleri aşındırması ve kireçli kayaçlarda sarkıt/dikit/traverten oluşumu bu konu ile ilişkilendirilir (4.4. anyonu zayıf baz olan CaCO3. Konu ile ilgili sayısal örnekler çözülür. NaCl çözünme dengesinde her iki yönde olayların durmadığı. ↸ Çözünme ısısının birlikte gösterildiği denge ifadeleri üzerinde. Aşılama öncesi çözeltinin atılan tek bir kristali nasıl çoğaltabildiği tartışması ile aşırı doymuş çözelti kavramı işlenir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 4. Çözünürlük çarpımının (Kçç) matematik anlamı irdelenir. katı.1 Doymuş çözeltilerde kristallerin şekil değişimi.1. 4. Hidroksit tipi bileşiklerin çözünürlüklerinin pH değerine bağımlılığı irdelendikten sonra.8.2.6).4. Hız. Çözünme-çökelme olaylarının dinamik bir süreç olduğunu fark eder. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 4. ↸ Maden suyu. ↸ Tuzların. Örneğin Li2SO4 tuzu sıcaklık arttıkça daha hızlı fakat daha az çözünür. gazoz gibi içeceklerin kapakları açıldığında gözlemlenen hafif patlamanın ve ardından gaz çıkışının nedeni irdelenir. Ca3(PO4)2 gibi tuzların çözünürlüklerinin pH ile değişimi nitel olarak tartışılır.7. kendi yapılarında var olan bir iyonu başka bir kaynaktan içeren çözeltilerdeki çözünürlüğünü. 4. [!] 4.Sınıf Öğretim Programı 3. pH etkisiyle çözünürlüğün değişmesine ilişkin tahminler yapar.6. Aşırı doymuş sodyum asetat çözeltisi hazırlamak için.Kimya Dersi 11.3. Kullanılan tuzun çalışma sıcaklığındaki çözünürlüğü mol/L cinsinden ifade edilir. ancak birbirini dengelediği çıkarımına gidilir. Le Chatelier ilkesi kullanılarak.3. deniz suyundan NaCl ve göl sularından Na2SO4 üretimi gibi endüstriyel süreçlere ilişkin.7 Çözünürlüğe ortak iyon etkisi ile ilgili problemlerde. [!] 4. Tuzların çözünürlüğünü ve çökelme şartını irdeler. denge sabiti ile ilgili bir büyüklüktür. gerçeği yansıtan problemler çözülür (4. basınç 4.1. derişim kavramı da 10. denge anı ile değil.3 Nitel anlamda çözünme ve çözünürlük kavramları 9. rlık 51 . Doymuş ve aşırı doymuş çözelti kavramlarını ayırt eder. Yapılan deneyde fazladan çökelmenin nedeni tartışılarak çökelme şartı (Q > Kçç) türetilir (4. sıcak suda hazırlanan doymuş çözelti biraz soğutulur.1. 4. sınıf kimya dersinde işlenmiştir. Gazların kısmi basınçları ile sudaki çözünürlükleri arasındaki bağıntıyı veren Henry kanunu kullanılarak dağcıların ve dalgıçların yaşadığı tehlikeler açıklanır (4. 4. sıvı ve gaz maddelerin çözünürlüğünün sıcaklıkla değişimi irdelenir. 4.

5.5). Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 5.3. Bu karşılaştırma sonunda. EK-3. 5. Koordinasyon bağlarına Cu2+-NH3. Kompleks oluşumunun çözünürlüğe etkisini örneklendirir.CN¯ gibi başka örnekler verildikten sonra “Lewis Asidi/ Lewis Bazı” kavramları açıklanır.1. [Cu(NH3)4]2+ gibi komplekslerin oluşum dengeleri yazılarak oluşum sabitlerinin büyüklüğü ile kompleksin kararlılığı arasında ilişki kurulur. 5.4. Pb(NO3)2 çözeltisine KI çözeltisinin önce azı eklenerek PbI2 oluşturulur.2.3.1’de verilene benzer çözünme olaylarında kompleks oluşumunun etkisi irdelenir (5.Sınıf Öğretim Programı 3.Kimya Dersi 11.2. 5. özel ile 5. KI çözeltisinin aşırısı ile çözülür. merkez atomu koordinasyon sayısının açıklaması ve ligandlarda diş sayısı konularına girilmez. Komplekslerin kararlılıklarını sabitleri ile ilişkilendirir. Oluşan çökelek. B-F ve N-H bağları ile karşılaştırılır. Đnsan vücudunda kompleks oluşumlarının rol oynadığı süreçlere örnekler verir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar rlık 52 .5 Ünite 2’de sözü geçen katalizörlerden enzimler konusu ilişkilendirilir.5. Lewis bazlarının da “ligand” adını aldığı. 5. 5. Komplekslerde Lewis asitlerinin “merkez atomu”.2 Komplekslerin IUPAC sistematik adlandırma sistemine girilmez. Fe3+ . bazlarını oluşma örnekler oluşum ↸ BF3 ile NH3 arasında oluşan koordinasyon bağı. kompleks oluşumu üzerinden açıklanır (5.1. ↸ Solunum sürecinde oksijen molekülünün hemoglobindeki “hem” birimine bağlanması. kovalent bağ ile koordinasyon bağı arasındaki tek farkın oluşum mekanizması olduğu çıkarımı yapılmalıdır. metal zehirlenmelerinde yoğurdun sağaltım etkisi gibi örnekler.5. Kompleks oluşumu ile çözünme olaylarına başka örnekler verilir. Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler. Ortak iyonun çözünürlüğü azaltması beklenirken artırmasının sebebi tartışılır. Koordinasyon bağlarının mekanizmasını açıklar. ↸ [PbI4]2. 5.. 5. çeşitli kompleks örnekleri üzerinde merkez atomu ve ligand belirlenerek işlenir (5. Lewis asitlerini ve üzerinde ayırt eder. karbon monoksit solumanın zehir etkisi.4).4 Komplekslerde merkez atomu orbitallerinin hibritleşmesi.1. kompleksin geometrisi. 5. 5.2).

H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O KMnO4 + 5FeCl2 + 8HCl → KCl + MnCl2 + 5FeCl3 + 4H2O H2O2 + SO2 → H2SO4 Ag+ + Cl¯ → AgCl Bu örnekler üzerinde. 6.3). “alınan/ verilen proton sayısı”. Titrasyonlarla ilgili problemleri çözer. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramları örneklendirilir. Buradan.1. eşdeğer kütle. derişimleri bilinen çözeltiler arasındaki tepkimeler için.1). 3.3 Titrasyonla ilgili problemlerde. ortama ilave edilen K2CrO4 ile Ag+ iyonunun. “tesir değeri”. onun yerine denkleme dayalı stokiyometri mantığı ve molariteler kullanılacaktır. ??? 6. KMnO4 çözeltisi ile H2C2O4 (oksalik asit) titre edilerek dönüm noktası gözlemlenir (6. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 6. çözünme çökelme tepkimeleri için de. NO çıkışına dayalı redoks reaksiyonlarında z = 3’tür. “Tesir değeri”. derişimi bilinen AgNO3 çözeltisi ile Cl¯ iyonu titre edilirken. Tesir değeri. “reaksiyona girenlerin eşdeğer sayılarının eşitliği” ilkesinden çıkılıp bu formüllerin türetilmesine götüren mantıklar üzerinden düşünmek daha yararlıdır.2). 6. maddenin girdiği tepkimenin esas alınacağı vurgulanır (6. Renk oluşumuna örnek olarak. tesir değerini bulmak için. HNO3 bileşiği için asitbaz reaksiyonlarında z = 1 iken. ile ilgili olarak 6. redoks tepkimeleri için “alınan/verilen elektron sayısı”. Farklı hallere aşağıda örnekler verilmiştir: 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2 H2SO4 + BaCl2 → BaSO4 + 2HCl Titrasyonlarda. ÇÖZELTĐLERDE DE GE Titrasyon öğrenciler. farklı haller için. tesir değeri kavramı açıklanır. asit-baz tepkimeleri için. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramlarını örnekler üzerinde açıklar.1.6. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı rlık 53 . 6. Çeşitli maddelerin eşdeğer kütleleri bulunurken. “z” sembolü ile gösterilir. ↸ Bir örnek titrasyona esas olan reaksiyon denklemi yazılıp. mol kütlesi ve eşdeğer kütle kavramları arasındaki farkın açıklamasına geçilir. “tepkimeye giren türün yükü” ölçütlerinin esas alınması tartışılır.1. Mol kütlesi. örnekler üzerinde tartışılır. (z1M1)V1 = (z2M2)V2 ve ayarlı bir çözelti ile miktarı bilinmeyen bir madde arasındaki tepkimeler için de m = M1z1V1(MA)2/z2 bağıntılarının türetileceği sonucuna varılır (6. Mol kütlesi ve tesir değeri kullanılarak “eşdeğer kütle” kavramı irdelenir. girenlerin eşdeğer sayılarının eşit olması ilkesinden çıkılarak problemler çözülür.Kimya Dersi 11. Örneğin. tepkimeye giren maddelerin mol sayıları ve eşdeğer sayıları irdelenir. mol sayısı ve eşdeğer sayısı kavramları kullanılarak.3 IUPAC tarafından terk edilmesi önerilen “normalite” kavramı kullanılmayacak.3 Bir maddenin “tesir değeri” nin her durumda aynı kalacağı yanılgısı yaygındır.3. Asit-baz titrasyonlarında pH indikatörlerinin renk değiştirmesine ilişkin öğrenci etkinlikleri yapılır.2.1 Asit-baz. Çeşitli tepkimelerin sonlanma noktalarını gözlemleme yöntemlerini irdeler. ↸ Renk değişimi. pH değişimi ve çökelek oluşumu ile tepkimelerin sonlanma noktasının nasıl gözlenebileceği.6.Sınıf Öğretim Programı ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Çeşitli tepkime tiplerine.6. aşağıda verilenlere benzer örnekler alınır. 6. Böyle örneklerle. titrasyon sonunda kiremit rengi Ag2CrO4 çökeleği oluşturması. sınıf ortamında gösteri deneyi olarak yapılabilir. formül kullanarak kısa yoldan çözüm yerine. redoks ve çözünme-çökelme tepkimelerine giren maddeler için. 6. tesir değerinin işleme esas reaksiyona göre değiştiği fikri vurgulanmalıdır.1. Bu problemlerde.

1 Aşağıdaki tabloda verilen her satırı.0x 10-7 1.3.4 x 10-12 3 [H+] (M) [OH-] (M) 4.7.Sınıf Öğretim Programı D.8x10-5) 1.Kimya Dersi 11. Madde/ Derişimi Ca(OH)2 / ……… NaOH / ……… HCl / ……… KCl / ……… HNO3 / ……… CH3COOH / 0. bilinen değerden yararlanarak tamamlayınız. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. 3. 2.22 x 10-3 4 pH pOH Asidik/Bazik/Nötral 54 .18 M (KA=1.

Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.2 Aşağıda verilen protoliz dengelerinin her biri için eşlenik (konjuge) asit/baz çiftlerini seçerek tabloda ilgili bölüme yazınız. Denge NH3(g) + H2O(s) CH3COOH(s) + H2O(s) H2CO3(s) + H2O(s) H2SO4 (s) + H2O(s) H2C2O4(aq) + NH3(aq) HClO4(s) + HF(s) NH4+(aq) + OH¯(aq) CH3COO¯(aq) + H3O+(aq) HCO3¯(aq) + H3O+(aq) HSO4¯(aq) + H3O+(aq) HC2O4¯(aq) + NH4+(aq) H2F+ + ClO4¯ Eşlenik Asit/Baz Çifti 1 Eşlenik Asit/Baz Çifti 2 55 .Kimya Dersi 11.

3 22. 4. N: 14 Da. 150 mL.0250 M.6 39.5 Yorum 2. S: 32 Da.00 L Na2SO4 karıştırıldığında oluşan PbSO4 kütlesini hesaplayınız. Kçç = 3.5H2O’ ın Çözünürlüğü [g / (100 g H2O)] 19. 1.6 x 10-8 . 0. 1. Sıcaklık (°C) 15 25 30 50 60 80 CuSO4. (PbSO4 için Kçç = 1. O: 16 Da.3.6 x 10-10) Gümüş klorürün (AgCl). (Atom kütleleri: Pb: 207 Da.1. Aşağıdaki tabloda bakır (II) sülfat’ın (CuSO4.0 53.0050 M. Bu tuzun. (AgCl için Kçç = 1.7 1. 0.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4.3 25. 2. mol/L cinsinden hesaplayınız. PbF2 için çözünürlük çarpımı. Atom kütleleri: Pb: 207 Da. Bu değerlerden hareket ederek CuSO4’ın çözünmesinin endotermik mi yoksa ekzotermik mi olduğunu irdeleyiniz. Na: 23 Da) 3. F:19 Da) 4.25 L Pb(NO3)2 ve 0.4.7 x 10-8 olarak veriliyor.001 M NaCl çözeltisindeki çözünürlüğünü. doymuş çözeltisinin 1 litresinde çözünmüş olarak bulunan her bir iyonun gram cinsinden miktarını hesaplayınız. 4. a) Sudaki b) 0.Kimya Dersi 11.5 33. 56 .1 x 10-2 M AgNO3 ve 450 mL. 4.6 x 10-10) 5. Buna göre.0 x 10-3 M KCl karıştırıldığında AgCl çökeleği oluşur mu? Neden? (AgCl için Kçç = 1.5H2O) çeşitli sıcaklıklarda sudaki çözünürlüğünü gösteren veriler yer almaktadır. Na2SO4 ve Pb(NO3)2 tuzlarının sudaki çözeltileri oda şartlarında karıştırıldığında PbSO4 çöker.

sulu çözeltide. 0. 3. Bu işlem sonucunda açık mavi renkli bir çökelti oluşur. Deney tüpü. 2 adet Damlalık. Bunun için yaklaşık 3 mL amonyak çözeltisi yeterlidir. 2.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 5.10 M. 50 mL Deneyin Yapılışı: • 5 mL bakır sülfat çözeltisi üzerine damla damla amonyak çözeltisi katılır. NH3(aq) + H2O 2+ Cu (aq) + 2 OH−(aq) NH4+(aq) + OH−(aq) Cu(OH)2(k) Açık mavi çökelti • Amonyak katmaya devam edildiğinde çökelti koyu mavi renkli çözelti vermek üzere çözünür. Başlangıçta amonyak çözeltisinin 1 mL’yi (20 damla) geçmeyecek şekilde kontrollü katılması gerekir. 1. 5. Araç-Gereç: 1.Sınıf Öğretim Programı EK-3.3. 25 mL NH3 çözeltisi. 1 adet Beher.4 KOMPLEKS OLUŞUM DE GESĐ Amaç : Deneyin amacı. 5. 100 mL’lik.Kimya Dersi 11. Cu(OH)2(k) + 4 NH3(aq) [Cu(NH3)4]2+(aq) + 2 OH−(aq) Koyu mavi çözelti 57 . NH3(aq) + H2O NH4+(aq) + OH−(aq) dengesi gereği oluşan OH− iyonları ile Cu2+ iyonları arasında Cu(OH)2 bileşiğinin oluştuğunu ve bu bileşiğin amonyağın aşırısında [Cu(NH3)4]2+ kompleksini vererek çözündüğünü gösterip çökelme ve çözünme dengelerini incelemektir. 2 cm x 20 cm. 2 adet CuSO4 çözeltisi. 4.0 M.

Ünitenin Amacı Bu ünitede madde-elektrik ilişkisi irdelenerek elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değişimi incelenecek. Elektrokimyasal hücreler C. Madde-elektrik ilişkisi 2. B. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Ünite Önerilen Süre A. yaygın pillerin ve çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkeleri açıklanacaktır.Sınıf Öğretim Programı 4. Ünitenin Kavram Listesi Faraday elektroliz kanunları Redoks tepkimeleri Yükseltgenme Đndirgenme Yükseltgenme-indirgenme potansiyeli Standart elektrot potansiyeli Elektrot Yarı hücre(yarı pil) Galvanik hücre Elektrolitik hücre Elektroliz : ELEKTROKĐMYA : 27 Ders Saati • • • • • • • • • • • 58 .Kimya Dersi 11. Standart elektrot potansiyelleri 3.

silikat. Ag+. Türetilen bağıntı kullanılarak ilgili problemler çözülür (1. NH4+ katyonları ve yaygın anyonlar hatırlatıldıktan sonra. sülfat. halojenlerin okso anyonları. Redoks denklemlerini denkleştirir. ↸ Denkleştirilmiş redoks tepkimeleri temelinde. 1. permanganat. 1. ELEKTROKĐMYA 1. ↸ Redoks olaylarında yükseltgenme basamağı/iyon yükü genelde değişmeyen IA ve IIA grubu katyonları ile Zn2+. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Faraday’ın deneysel yoldan bulduğu elektroliz kanunlarının matematik ifadeleri verilerek bu bağıntıların indirgenme/yükseltgenme. Redoks tepkimeleri ile ilgili sayısal problemleri çözer.4. sınıf 2. sınıf . oksit. fosfür ve fosfat verilir. nitrit.1 Faraday kanunları konusu. örnek denklemler üzerinde.Kimya Dersi 11. 10.1. hidroksit. sülfür. Aşağıda birer örneği verilen redoks tepkime tiplerinin her birinde denkleştirmenin nasıl yapılacağı.Sınıf Öğretim Programı 4. FeCl3 + SnCl2 → FeCl2 + SnCl4 Al + H2SO4 → Al2(SO4)3 + H2 Cu + HNO3 → Cu(NO3)2 + NO + H2O Cl2 + NaOH → NaCl + NaClO + H2O H2O2 + NaClO → NaClO3 + H2O H2O2 + FeS + HCl → FeCl3 + H2SO4 + H2O Nötr maddelerle denkleştirme örneklerinden sonra asidik ve bazik ortamlarda iyonik denklemlerin denkleştirilmesi örneklerle işlenir (1.5). kütle. nitrat.3 Yaygın anyonlardan halojenürler. karbonat. ünite). bunların yükünden yararlanılarak indirgenen/yükseltgenen türlerin nasıl bulunacağı irdelenir.2. Yükseltgenme-indirgenme. siyanür. standart koşullarda gaz hacmi ve alınan-verilen elektronların toplam yükü kavramlarını içeren problemler çözülür (1. 1. sülfit. Oksit/peroksit ve proton/hidrür çiftlerinin özel durumuna örnekler verilir.1. mol sayısı. atom kavramının tarihsel gelişimi bağlamında verilmiş olup gerekli hatırlatma yapılır.3. elektronun yükü ve mol kavramından yararlanılıp nasıl türetileceği irdelenir. Bu irdelemeler sırasında formüllerdeki katsayıların ve alt indislerin anlamları hatırlatılır. alınan-verilen elektron sayısı. nitrür. 59 . [!] 1. ünite ile ilişkilendirilir. ayrı ayrı örnekler üzerinde irdelenir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 1. kromat.2).5. 1.3 9. . Redoks tepkimelerinin denklemleri üzerinde indirgenen ve yükseltgenen türleri belirler. dikromat. Bu irdelemelerde.3.4). 1. 1. 1. Madde-Elektrik enerjisi ilişkisi ile ilgili olarak öğrenciler. 1. “Atomun Yapısı” ünitesinde (1. Faraday kanunlarının nicel ifadelerini açıklar ve kullanır. “alınan ve verilen elektron sayılarının eşitliği ilkesi” ve “yarı reaksiyon” kavramı kullanılır. elektrik akımı ve maddesel değişim arasında ilişki kurar.

kafes veya levha” anlamında kullanılacak. bu potansiyellerde. galvanik hücre elektrotları arasındaki potansiyel farkının bir ölçü olup olamayacağı irdelendikten sonra. [!] 2. devrede bulunan bir ampulün yanması ile gösterilir. Hücredeki redoks olayının istemliliği ile galvanik hücre arasında ilişki kurulur. 2. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ CuSO4/Cu ve ZnSO4/Zn yarı hücrelerinden oluşan galvanik hücrenin şeması üzerinde çözeltilere daldırılan metal tel veya şeritlerin “elektrot”. Elektrokimyasal anlamda elektrot. Derişim pillerinin elektrik akımı üretme mekanizması açıklanır (2. Nernst denklemi ve bu denkleme göre elektrot potansiyellerinin yükseltgenmiş ve indirgenmiş tür derişimi ile değişimi irdelenir.3. Elektrik enerjisi yardımıyla zorlamalı yürütülen redoks olaylarının gerçekleştiği sistemlere “elektrolitik hücre” dendiği belirtildikten sonra galvanik ve elektrolitik hücrelerin farkı tartışılır. standart hidrojen yarı hücresi temelinde açıklar. yarı hücrelerin metalik iletken ve tuz köprüsüyle birleştirilmesinden oluşan bütünün “galvanik hücre” olduğu belirtilip bu sistemden nasıl elektrik akımı elde edildiği tartışılır. ancak bu tercihin nedeni üzerinde durulmayacaktır. Elektrot potansiyellerinin nelere bağlı olduğu tartışılır. Standart elektrot potansiyellerinin. ↸ Bir galvanik hücredeki redoks olayının istemliliğini bir başka galvanik hücreninki ile karşılaştırmak için. 2. sulu ortamdaki redoks olaylarının istemliliğini irdelemede nasıl kullanılacağı tartışılır. standart hidrojen elektrodu ve bu elektrot kullanılarak ölçülen standart indirgenme potansiyellerini içeren çizelge incelenir. yarı hücre (yarı pil). ??? 2. 2.4. iyonlaşma enerjileri sırasına uymadığı.2. Đncelenen hücredeki olayın tersine döndürülmesi için ne yapılabileceği tartışılır. IUPAC geleneğine uygun olarak. galvanik hücre ve elektrolitik hücre kavramlarını ayırt eder.. Redoks reaksiyonlarının istemliliğini elektrot potansiyelleri temelinde irdeler. “elektrokimyasal hücre” kavramı irdelenir (2. indirgenme/yükseltgenme temelinde tanımlanır.Kimya Dersi 11. ELEKTROKĐMYA ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 60 .Sınıf Öğretim Programı 4. 2. Standart elektrot potansiyelleri ile ilgili olarak öğrenciler.1 “Elektrot” terimi.2-2. Cu/Zn pili oluşturularak elektrik enerjisi elde edilebildiği.4).2 Standart hidrojen yarı hücresi tanımlanırken elektrot olarak platin kullanıldığı belirtilecek.1. Katot/anot. Elektrot potansiyellerinin sırası ile iyonlaşma enerjileri sırasının ilişkisi irdelenir ve aradaki farkın nereden kaynaklandığı açıklanır. su ortamındaki çözünme entalpilerinin de katkısı olduğu vurgulanır. 2.4 Standart indirgenme potansiyelleri sırasının. her elektrotla daldırıldığı çözeltinin oluşturduğu sistemin “yarı hücre”. Standart indirgenme potansiyellerini. “çözeltiye batırılan metal tel.1). Elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değiştiğini fark eder. [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 2. yarı hücre ve elektrot terimlerinin eşdeğer anlamda kullanımından kaynaklanan kavram kargaşasından kaçınılacaktır.

elektrot uygulamalarına 3. lityum pillerinin ve kurşunlu akümülatörlerin çalışma ilkeleri şemalar üzerinde irdelenir. 3. tuz köprülerinin -veya yarı geçirgen zarların. elektronların dış devrede hangi elektrottan çıkıp hangi elektroda girdiği. Galvanik hücreden elektrik akımı çekildikçe yarı hücrelerin potansiyellerinin nasıl değişeceği tartışılır.4. Diğer çok kullanımlık pillere örnekler verilir (3.5 Endüstriyel korozyon ve korozyon önleme teknikleri (alüminyum anotlama.3.1). Faraday bağıntısı doğrulanır (3. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. ↸ Standart indirgenme potansiyelleri göz önüne alınınca istemsiz görünen redoks tepkimelerinin nasıl istemli hâle getirilebileceği tartışılır. Suyun elektrolizi ve laboratuvarda bu iş için kullanılan Hoffmann voltametresi incelenir.Sınıf Öğretim Programı 4. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ELEKTROKĐMYA 3. Elektrokimyasal hücreler ile ilgili olarak öğrenciler. [!] 3. Pilin elektromotor kuvveti (pil potansiyeli) tanımlanıp nasıl hesaplanacağı irdelenir.3 Yakıt pilleri ile ilgili bir okuma metni verilir.2. Gaz hacimlerinden gaz kütleleri bulunur ve bulunan kütlelerle. Bu pilin çalışma ilkesi şema üzerinde açıklanır ve incelenen pil içerikleri şema ile ilişkilendirilir. 3. 3.6).5). Halbuki bir anyon olan kromatın katotta indirgenerek Cr3+ veya metalik Cr oluşturabildiği de bilinmektedir. Yaygın pillere örnekler verir. ↸ Bir Zn-MnO2 pili açılarak yapısı incelenir. Pillerin elektrik enerjisi sağlama kapasitelerinin neden sınırlı olduğu ve yeniden doldurulabilir pillerin hangi özellikleri taşıması gerektiği irdelenir (3. ↸ Faraday bağıntısı kullanılarak.5. hücredeki redoks olayı yürürken elektrotların çevresinde neden bir kutuplanmanın (polarizasyonun) ortaya çıktığı. kurban anot kullanma gibi) ile ilgili bir okuma metni verilir.1. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR ??? 3.4). Katot ve anot kavramlarının yük temelinde değil gerçekleşen elektrokimyasal değişim temelinde adlandırılması gerçeğinden hareketle bu yanılgı giderilebilir.2. nikel kaplama ve krom kaplama gibi elektroliz uygulamaları.Kimya Dersi 11.3). standart potansiyelleri temelinde açıklar. elektriksel büyüklüklerle mol sayıları ve kütleler arasındaki ilişkileri içeren problemler çözülür (3.kutuplanmayı nasıl önlediği tartışılır. Bu voltametre ile H2 ve O2 elde edilerek gaz hacimleri karşılaştırılır. Elektrik akımı-zaman-değişen madde miktarı ilişkilerini kullanarak hesaplamalar yapar. Bir pildeki redoks sistemlerinin (yarı hücrelerin) cinsinin ve pilin büyüklüğünün pilin hangi özelliklerini etkileyeceği tartışmaya açılır. ↸ Endüstride bakırın saflaştırılması.1-3. temel reaksiyonları ile incelenir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 61 . örneğin bir anyonun katoda yaklaşamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır. 3. bu gazların kendiliğinden birleşerek su oluşturduğu gösterilerek elektrolizin istemsiz bir olay olduğu sonucuna gidilir. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Halk dilinde “pil" adını alan sistemlerin birer galvanik hücre olduğu belirtilir. [!] 3.5 Katyon ve anyon terimlerinin katot ve anottan türemiş olması nedeniyle. Bir galvanik hücre şeması üzerinde. ELEKTROKĐMYA 3. [!] 3. Endüstriyel elektroliz örnekler verir. Piyasada yaygın olan alkali pillerin. 3. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. katyonların katotta anyonların da anotta toplandığı. Elektroliz olayını.3 Đncelenen pil örneklerindeki kimyasal tepkimeler verilecektir. Elektrolitik indirgeme yöntemiyle elde edilen ürünlerin neden pahallı olduğu irdelenir (3.6.

H2O+NH3(aq) H2SO4 -(NH4)2SO4 .Kimya Dersi 11.(NH4)2CrO4 --------------. c) Redoks içeren basamak(lar)ı bir denklem şeklinde yazıp denkleştiriniz. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. 62 .(NH4)2Cr2O7(aq) -----------------. a) Her bir basamakta krom (Cr) için yükseltgenme basamağını bulunuz. b) Şemadaki hangi basamak(lar) redoks reaksiyonu içerir? Belirleyiniz.H2O FeSO4(aq)+H2SO4 -Fe2(SO4)3 -H2O CrO3 ----------.Cr2(SO4)3 (Kırmızı kristal) (Sarı kristal) (Turuncu çözelti) (yeşil çözelti) Buna göre.3 Aşağıda verilen şemayı inceleyeniz.Sınıf Öğretim Programı D.

4 Aşağıda verilen reaksiyonları denkleştiriniz. CN.+ H2C2O4 → Mn2+ + CO2 ( Asidik ortamda) III.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. I.+ MnO4.→ CNO. MnO4. KMnO4 + HCl → KCl + MnCl2 + H2O + Cl2 II.+ MnO2 (Bazik ortamda) 63 .

(Cu: 63. a) b) c) d) Elektrokimyasal hücreden geçen elektrik yükünü coulomb olarak hesaplayınız. Ag+ + e¯ → Ag olan bir elektroliz hücresinden 300 dakika süre ile 10.7 amperlik bir akım geçiyor. katot reaksiyonu. Hücreden kaç mol elektron geçer? Kaç gram gümüş oluşur? Aynı miktarda elektrik akımı.) Buna göre.5 Da) 2.60× 10-19C.5.6 1. Metalik bakırı çözmek için gerekli olan derişik asit çözeltisinin hacmini litre cinsinden hesaplayınız.Kimya Dersi 11. Cu: 63.5 M derişik HNO3 çözeltisi.→ Cu olan bir hücreden geçtiğinde katotta kaç gram bakır metali toplanır? (Ag: 108 Da. Cu2+ + 2e. 8HNO3 + 3Cu → 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O reaksiyonu gereğince 0. elektron yükü: 1. Katot reaksiyonu.100 kg bakır metali ile reaksiyona giriyor. 15. (Reaksiyon veriminin % 100 olduğunu varsayınız. NA = 6.5 Da. 3.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.02×1023) 64 .

→ 2Cr3+ + 7H2O I2 + 2e.54 65 .33 0.→ 2Cr3+ + 3I. Standart Elektrot Potansiyelleri (suda ve 25°C’ da) Đndirgenme Yarı Reaksiyonu Cr2O72.4 Aşağıda verilen standart elektrot potansiyelleri verilerinden yararlanarak.+ 7H2O reaksiyonunun istemliliğini irdeleyiniz.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.→ 2IStandart Elektrot Potansiyeli (V) 1.+ 14H+ + 6I.+ 14H+ + 6e. Cr2O72.

Elektroliz olayını. kütüphaneler. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Elektrokimya 3. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. internet. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu ……. 3. çalışmalarla artırabilirsiniz. 2 ay Dereceli puanlama anahtarı Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Endüstriyel elektroliz uygulamalarından bir örnek (pil. 4. Bütün bunlar için. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. Elektrolitik indirgeme yöntemi ile elde edilen ürünlerin pahalı oluşunun sebebi araştırılacak ve proje raporunda bu araştırmanın sonuçlarına yer verilecektir.5. Bir araştırma planı oluşturunuz. 3. 1. Endüstriyel elektroliz uygulamalarına örnekler verir.1. 3. endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerine dikkatlerini çekecek bir poster hazırlanacaktır.. Yaygın pillere örnekler verir. grafikler vb. bu planda yapılacak işleri.akü.3. Ayrıca projede.dk. Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerinin en aza indirgenmesi ile ilgili ülkemizde yapılan çalışmaları. standart elektrot potansiyelleri temelinde açıklar. 5. çevrenizdeki insanların. Araştırma için dergiler. 66 . burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır.2. 3. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz. Araştırmanızı en geç ……. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz.Kimya Dersi 11. 3.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. kaplamacılık) seçilerek bunun çevreye olumsuz etkilerinin araştırılmasını içeren bir proje hazırlanacaktır. Bu projede. Endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerini en aza indirecek öneriler geliştirilecek ve iki sayfayı geçmeyecek şekilde bu öneriler savunulacaktır.4. Sunumun görselliğini resimlerle. • • • • • • Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye etkilerinin nedenleri. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır. 2. tarihine kadar bitirmelisiniz. Araştırmanıza konu olan endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye verdiği olumsuz etkilerini en aza indirgemek için neler yapılabileceği.

en düşük puan ise 21’dir.Kimya Dersi 11.PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II.PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III.Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 BECERĐLER (Çok iyi) (Đyi) (Orta) (Zayıf) I. Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84. 67 .

Đlke : Bir metalin. 4 adet 100 mL beher. 2 adet Damlalık .1. böyle tahminlerin doğruluğu denenecek. 2 ve 3. bu tepkimede açığa çıkan kahverengi. Bakır üzerine HNO3 etkisi incelenirken varsa bie çeker ocakta.2. % 63’lük Deneyin Yapılışı Güvenlik Uyarısı: Asitler damlalıkla çekilirken ağızla emmekten kesinlikle kaçınılmalı. asitlerle nH++ M → Mn++ n/2 H2 genel tepkimesini verip vermeyeceği. yukarıdaki tepkimeye göre protonu hidrojene indirgerler. Bakır metallerinden bir miktar konur.4.Kimya Dersi 11.Bu etkinlikte. bakır metalleri (granül halinde) Derişik HCl . tüplere seyreltik HCl konarak gözlem yapılır. 68 . Çinko 2. Araç-Gereç: • • • • • • Deney tüpleri. • 1-4 ile numaralanan tüplere 1. • 1.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar: 2. yoksa açık pencere önünde çalışılmalı. % 37’lik Derişik HNO3 .4 Đ DĐRGE ME POTA SĐYELLERĐ SIRASI Amaç : Deneyin amacı.Sınıf Öğretim Programı EK. Genel olarak standart indirgenme potansiyeli negatif olan metaller.kırmızı dumanlar kesinlikle solunmamalıdır. Bakır 4. tercihan puarlı Çinko. Demir 3. Mn+/ M çiftinin standart indirgenme potansiyelini standart hidrojen yarı hücresininki ile karşılaştırarak tahmin edilebilir. beklenmedik şekilde metal çözünmesi gözlenince. bu beklenmedik gözlemin sebebi irdelenecektir. demir. metal-asit etkileşimlerini standart yarı hücre potansiyellerini kullanarak irdelemektir.

tüpteki reaksiyon. reaksiyonda çıkan azot monoksidin hava oksijeni ile hemen reaksiyona girmesi ile oluşan azotdioksitten ileri gelir. Cu Fe ve H2 için indirgenme potansiyelleri yarım pil reaksiyonları ile birlikte yazılır. NO3− + 4 H+ + 3e → NO + 2 H2O Cu2+ + 2e → Cu reaksiyonlarının toplamı olarak. indirgenme potansiyeli bu değerden daha küçük olan bütün metaller. NO3− + 4 H+ + 3 e → NO + 2 H2O yarım pil reaksiyonu için.34 volt 69 . Deneyin açıklaması ve yorumları Zn. HNO3 konur ve reaksiyon gözlenir.96 volt EoCu2+/Cu = + 0. NO çıkışı ile çözünür. NO(g) + 1/2 O(g) → NO2(g) renksiz kırmızı kahve rengi EoNO3¯/NO = + 0. Cu + HCl reaksiyonunun negatif Eotoplam değeri nedeniyle gerçekleşmediği anlaşılır. tübe der. 44 volt EoCu2+/Cu= +0. hidrojen çıkışı reaksiyonu olmayıp burada indirgenen tür nitrattır. 00 volt Beklenen toplam reaksiyonlar yazılarak redoks için Eo değerleri hesaplanır.Sınıf Öğretim Programı • Daha sonra 4. 34 volt EoH+/H2 = 0.Kimya Dersi 11. EoNO3¯/NO değeri 0. ot: 4.96 volt olduğundan. 4. 3 Cu + 2 NO3− + 8 H+ → 3 Cu2+ + 2 NO + 2 H2O veya 3 Cu + 8 HNO3 → 3 Cu(NO3)2 + 2 NO + 2 H2O şeklinde yazılır ve Eotoplam hesaplanarak sonuç yorumlanır. Çözeltinin mavi rengi alması ile birlikte kırmızı kahve rengi gaz çıkışı gözlenir. Bu renk.76 volt EoFe2+/Fe= − 0. Zn2+ + Fe2+ + Cu2+ + 2 H+ + 2e 2e 2e 2e → Zn → Fe → Cu → H2 EoZn2+/Zn= − 0.

Ünitenin Amacı Bu ünitede çekirdeğin yapısı ve kararlığı irdelemesi.Sınıf Öğretim Programı 5. fisyon ve füzyon Aktiflik. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi Radyoaktif maddelerin kullanım alanları : ÇEKĐRDEK KĐMYASI : 12 Ders Saati C.Kimya Dersi 11. nükleer reaktörlerin işleyişi ve nükleer enerjinin sosyal ve ekonomik yönleri sorgulanacaktır. 3. B. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık Yapay çekirdek reaksiyonları. 2. Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirler ve radyoaktif izotopların kullanım alanları bu ünitede irdelenecektir. Ünite Önerilen Süre A. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Atom altı tanecik Kuark ve Antikuark Lepton ve Antilepton Pozitron Elektron Doğal radyoaktiflik Kararlılık Kuşağı Çekirdek dönüşümü Fisyon Füzyon Nükleer enerji Radyoaktif ışın Radyoaktiflik Aktiflik Doz Etkin doz Absorblanmış doz Biyolojik eşdeğer doz Radyoaktif izotop 70 . 4. devamında fisyon ve füsyon tepkimeleri incelenecek. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1.

1).4. çekirdekte proton ve nötronların yerleşimi sorgulanır (1. Nükleonların (proton. nötron yakalama. 1. Kararsız izotopların kararlı hâle geçiş mekanizmalarını (doğal radyoaktifliği) açıklar. fermionlar) konularına girilmez. leptonlar ve kuarklar ile ilgili kısmı özetlenir.Kimya Dersi 11. [!] 1. nötron) gerçekte temel parçacık sayılıp sayılamayacağı tartışılır (1. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık ile ilgili olarak öğrenciler. her kuarkın bir antikuarkı olduğu belirtilir. Đzotop çekirdeklerinin yapısı ile kararlılığı arasında ilişki kurar. nükleonların da elektronlar gibi belli enerji düzeylerine dağılmış olduğu. 1. 1. Öğrenciler. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar 71 . Kuarkların yükleri ve ‘renk’ özellikleri açıklanır. “zayıf nükleer kuvvetler” ile açıklanır (1. Yalnızca gama (γ) ışıması yaparak kararlı hale geçen radyoaktif izotop örneklerinin yaydıkları bu ışınların. Proton ve nötron sayıları ile bulunan noktanın bu grafikteki yerine bakılarak çeşitli izotopların kararlı olup olmayacağı irdelenir. Antikuarklar. gluonlar ve spine göre sınıflandırma (hadronlar. Yayılan ışın tiplerinin atom numarası ve kütle numarasında yol açtığı değişimler irdelenir. Protonun ve nötronun yapısını teşkil eden kuarkların tipleri ve yükleri irdelendikten sonra protondaki ve nötrondaki kuarkları bir arada tutan “güçlü nükleer kuvvetler” ve proton içi/nötron içi yük dağılımının asimetrik olmasından kaynaklanan “dipol” karakter ele alınarak bu parçacıkların çekirdekte bir arada bulunabilmelerinin sebebi. elektronların katman değiştirmesinden kaynaklanmadığı bilgisi kullanılarak.2. katmanlı enerji ayrıntıları ile ÇEKĐRDEK KĐMYASI 1.4 Çekirdekteki düzeylerinin henüz bilinmediği vurgulanır. 1.2 Kuarklar ile leptonlardan elektron. [!] 1. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ “Maddenin bölünmez bir yapı taşı var mıdır?” sorusu esas alınarak. yükleri ve ‘renkleri’ incelenir. Bir çekirdeğin kararlılığı ile içerdiği proton ve nötron sayıları arasında ilişki bulunduğu sonucuna varıldıktan sonra. üstünde ve ötesinde yer alan çekirdeklerin. Bu deney sonuçlarından hareketle geliştirilen standart modelin.Sınıf Öğretim Programı 5. ↸ Kararlı doğal izotopların nötron sayıları proton sayılarına karşı grafiğe alınarak oluşturulan “kararlılık kuşağı” incelenir. ↸ Kararlılık kuşağının altında. Atom altı taneciklerin temel parçacık olup olmadıklarını sorgular. tabiattaki temel kuvvetleri 9. ünitede ismen öğrenmişlerdir. antilepton sayılarını belirtmekle yetinilir.4. γ fotonlarının çekirdek tarafından yayılmış olmasından çıkılarak. çekirdeklerin temel ve uyarılmış enerji düzeylerinden söz edilebileceği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır (1. Sınıf Fizik dersi 4. Atom çekirdeğindeki protonların ve nötronların farklı kuark tiplerinin bir araya gelmesi ile oluşumuna ilişkin çıkarımlar irdelenir. antileptonlardan ise pozitron tanıtılır. beta (β) ışıması.4 Radyoaktif parçalanma serileri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. 1. nasıl oluştukları sorgulanır. hipotetik örnekler üzerinden ölçme-değerlendirme yapılmaz. elektron yakalama ve alfa (α) ışıma yolu ile kararlı hâle geçişleri örnekleri ile işlenir. 1.3). [!] 1.5). Nükleonların yapı taşlarını ve diğer temel parçacıkları sınıflandırır.2 Elektron ve pozitron haricindeki leptonların isimlendirilmesine girilmez.2). ↸ Nükleonların hızlandırıcılarda çarpıştırılması deneylerinin sonuçları kısaca özetlendikten sonra bu sonuçları açıklamak için varlıkları teorik olarak ortaya konulan kuarkların ve leptonların.3. atom altı taneciklerin nasıl çarpıştırılabileceği ve halen başarılmış çarpıştırma deneylerinin sonuçları tartışılır.1. pozitron yayma.

bu izotopların fisyon özellikleri. Nükleer reaktörlerin enerji üretimi yanında yapay izotop elde etme işlevlerine örnekler verilir (2. hipotetik örnekler üzerinden ölçmedeğerlendirme yapılmaz. Nükleer enerjiyi sosyal. Füzyon yoluyla enerji elde etmenin çevre ve sürdürülebilirlik açısından önemi tartışılır. Yarı ömür kavramı çerçevesinde nükleer atıkların gelecek için tehlikeli bir kirletici sayılmasının nedeni tartışılır (2. 2. ↸ Hafif çekirdeklerin kaynaşması (füzyon) örneklerle açıklanır. Çekirdek dönüşümü yoluyla doğada bulunmayan izotopların elde edilip edilemeyeceği tartışıldıktan sonra. 2. çevre ve sürdürülebilirlik açısından diğer enerji kaynaklarıyla karşılaştırılarak irdelenir. 2. atıkların zararsız hâle getirilmesi. Füzyon reaksiyonlarında birim kütle başına enerji kazanımı.2). uranyum izotoplarının birbirinden ayrılması. ÇEKĐRDEK KĐMYASI ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 72 .3. U-238 izotopuna nötron difüzyonu sonucu ağır izotopların oluşması. kobalt-60 gibi yapay radyoizotopların elde ediliş yöntemlerine ilişkin denklemler incelenir (2. Geleceğin enerji kaynağı olarak füzyonu ve önemini açıklar. nükleer reaktörde oluşan yapay radyoizotoplar.Sınıf Öğretim Programı 5.4.3. [!] 2. Bu tepkimelere ilişkin denklemlerin nasıl denkleştirileceği tartışılır.1. [!] 2.1. proton (p) ve alfa (α) parçacıkları ile bombardımanı sonucu ortaya çıkan çekirdek dönüşümlerle ilgili Rudherford’un ilk deneyimi (1919) ve başka örnekler incelenir.4). Yapay çekirdek reaksiyonları. fisyon reaksiyonlarıyla karşılaştırılır. 2.5. ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Hafif izotop çekirdeklerinin nötron (n). ↸ Nükleer enerji. ekonomik ve çevre yönüyle sorgular. bu izotoplardan bazılarının atom bombası yapımında kullanılması ve bunların sonucu olarak U-235. teknesyum-99. 2. ↸ U-235 ve Pu-239 izotoplarının nötron bombardımanıyla fisyona uğrama tepkimelerine örnek denklemler yazılır. uranyumun doğal izotopları.4. Bu metinde. Reaktörün çalışma ilkeleri şekil üzerinde açıklanır. özellikle tıp alanında kullanılan iyot-131.6).2. Zincir reaksiyonu kavramı açıklanır.5).6 Güneş ve yıldızların enerjilerini nasıl ürettikleri konusu hakkında bir okuma parçası verilir. Nükleer reaktörlerde yakıtın ve moderatörün işlevi tartışılır. Nükleer santrallerin hangi şartlarda kabul edilebilir bir çözüm olabileceği konusunda bir tartışma açılır.5 Yaygın kullanılan ve nükleer reaktörlerde oluşup atıklara karışan radyoizotopların yarı ömürleri ile ilgili bir çizelge verilir. Füzyon reaksiyonlarının oluşma şartları gözden geçirilerek güneşte süre giden bu olayların yeryüzünde neden henüz başarılamadığı irdelenir (2.1 Çekirdek dönüşümleri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. Çekirdek fisyonunu örnek denklemlerle açıklar. maliyet.6. fisyon ve füzyon ile ilgili olarak öğrenciler.Kimya Dersi 11. U-238 karışımı ve Pu239 yakıtlarını kullanan iki reaktörün stratejik açıdan neden farklı oldukları açıklanır. Fisyon reaksiyonunun nasıl kontrol edilebileceği irdelenir. 2. 2. 2. Çekirdek dönüşümünü açıklar ve örneklendirir. [!] 2. Nükleer atıklardaki çeşitli radyoizotopların nasıl oluştuğu sorgulandıktan sonra yarı ömür kavramı irdelenir. talyum-201. 2. Nükleer reaktörlerin işlevini ve çalışma ilkelerini açıklar. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR 2. Yaygın kullanılan yapay radyoaktif izotopların üretimini çekirdek dönüşümleriyle ilişkilendirir. 2. Fisyon tepkimelerinin nasıl enerji açığa çıkardığı sorgulanır.5 Nükleer reaktörlerle ilgili bir okuma metni verilir.

1. 3. 3. Radyoaktiflik ile ilgili uyarı işaretlerini tanır. Aktiflik birimi olarak becquerel (Bq) tanıtılır. 3. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 73 .Kimya Dersi 11.1. ışınların zararları ile ilişkilendirir. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi ile ilgili olarak öğrenciler. radyoaktif maddelerle çalışanlar ve diğer vatandaşlar için öngörülen biyolojik eşdeğer doz sınırları ile ilgili açıklama ve çizelgeleri içeren bir okuma metni verilir. “biyolojik eşdeğer doz” kavramlarını ve bunların birimlerini.3. 3. 3. ↸ Radyoaktif maddelerin yaydıkları ışınların sayılmasının ve taşıdıkları enerjinin önemi tartışılır. [!] 3.4). Bu özellikler ile radyoaktif maddelerin ambalajlarının nitelikleri ilişkilendirilir (3.4. Absorblanmış doz (soğurulmuş doz) kavramının anlamı tartışıldıktan sonra bu büyüklüğün birimi olan gray (Gy) tanımlanır.2). Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirleri sıralar.3. 3. Radyoaktif ışınları giricilik ve iyonlaştırma özellikleri bakımından karşılaştırır. ÇEKĐRDEK KĐMYASI Aktiflik.Sınıf Öğretim Programı 5. Aktiflik.2.2 Geiger-Müller yöntemini şekil üzerinde açıklayan ve ayrıca. “absorblanmış doz”. Radyoaktivite ile ilgili uyarı ve alarm işaretleri ile tehlike sembolleri tanıtılır (3. ↸ Đş güvenliği ve sivil savunma açısından. radyoaktif ışınların zararlarından korunmak için alınabilir önlemler açıklanarak tartışılır. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ 3. ↸ Radyoaktif ışınların çeşitli ortamlardaki giricilikleri ve iyonlaştırma özellikleri karşılaştırılır.1). Biyolojik eşdeğer doz [Birim: sievert (Sv)] ile absorblanmış doz arasındaki fark irdelenir (3.

3. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar.4 Örnek olarak alınan uygulamaların dayandığı ilkeler açıklanır. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ [!] 4.4.1.2 Radyoizotop yöntemi ile Yerküre’nin yaşının belirlenmesi ve arkeolojik tarihleme yöntemleri işlenirken kabul edilen varsayımlar irdelenir. ↸ Radyoaktif izotopların kullanım alanları sınıflandırıldıktan sonra. teşhis ve tedavi amaçlı tıbbî ve ayrıca endüstriyel amaçlı radyoizotop uygulamalarına örnekler verilir (4. ÇEKĐRDEK KĐMYASI 4. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 74 . 4.1-4. [!] 4.3 Bilgisayarlı tomografi (BT) ve pozitron emisyon tomografisi (PET) yöntemleri ile görüntülemenin ilkeleri hakkında bir okuma metni verilebilir. 4.1. radyoaktiflik sayım yoluyla arkeolojik kalıntıların tarihlenmesi. 4. [!] 4. izotop etiketleme yoluyla radyoaktif hâle getirilmiş moleküller kullanılarak bitki gelişiminin incelenmesi gibi bilimsel. Bu varsayımlar üzerine kurulu tarihleme ilkeleri açıklanır ve ölçme-değerlendirmede bu ilkeler esas alınır.Sınıf Öğretim Programı 5. 4. Konu ile ilgili sayısal problemler ölçme-değerlendirmede kullanılmaz. Radyoaktif maddelerin kullanım alanları ile ilgili olarak öğrenciler. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir.4.4). özellikle tıptaki uygulamalarda hastanın maruz kaldığı dozun kalıcı etki bırakmayacak düzeyde seçildiği belirtilir. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar.2.Kimya Dersi 11.

238 izotopu ile başlayıp Kurşun.226 b) Kurşun.Kimya Dersi 11. 2. Grafiği kullanarak U-238 serisindeki aşağıda belirtilen izotopların tek basamaklı bozunmalarını gösteren çekirdek reaksiyonlarını yazarak sözle ifade ediniz. Grafikte görülen sağa doğru yatay oklar β .214 75 . Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. sola aşağıya doğru çapraz oklar α ışımalarını göstermektedir.214 c) Polonyum.1 Aşağıdaki grafikte Uranyum.206 izotopu ile sonlanan bozunma serisi verilmiştir.4.Sınıf Öğretim Programı D. a) Radyum.

Araştırmaya konu olan radyoizotopların kullanım ilkeleri. kütüphaneler. Sözkonusu alanda kullanılan radyoizotopların uygulanma amacı.. bu planda yapılacak işleri. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Çekirdek Kimyası 4.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız.Kimya Dersi 11. bilimsel araştırmalarda. 2.60. Polonyum-212. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında.4. Sunumun görselliğini resimlerle. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır. 4. Bir araştırma planı oluşturunuz. tıpta ve endüstride herhangi bir kullanım alanı seçilerek bununla ilgili bir proje hazırlanacaktır. Uranyum.dk. Radyoizotopların. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar. • • • • • Seçilen alanda hangi radyoizotopların kullanıldığı. Araştırma için dergiler.238. internet. 1. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar. Đyot-131. 4. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu ……. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir. grafikler vb.2. Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Radyoizotopların (Kobalt. 4. çalışmalarla artırabilirsiniz.1.3. Bütün bunlar için. Fosfor-32 gibi) bilimsel araştırmalarda. tıpta ve endüstride 2 ay Dereceli puanlama anahtarı kullanımları araştırılacak ve bu araştırmanın sonuçlarına proje raporunda yer verilecektir. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz. . tarihine kadar bitirmelisiniz. 3. Bu projede. 5. Ayrıca projede radyoizotopların tıp veya endüstrideki kullanımları ile ilgili bir poster hazırlanacaktır. 4. 76 . Araştırmanızı en geç …….

PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84. en düşük puan ise 21’dir.Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 (Đyi) (Orta) (Zayıf) (Çok BECERĐLER iyi) I. PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III. 77 . Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir.Kimya Dersi 11.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->