T.C.

MĐLLÎ EĞĐTĐM BAKA LIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI

A KARA 2008

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI DA GÖREV ALA LAR

KOMĐSYO ÜYELERĐ Prof. Dr. Hamza YILMAZ Prof. Dr. Đzzet TOR Prof. Dr. Bahri ÜLKÜSEVEN Dr. Merih EGE Zerrin GÖRGÜN Orhan ERCAN

Katkıda Bulunan Uzmanlar Program Geliştirme Ölçme Değerlendirme : Hayriye ARGUN : Seher ULUTAŞ

2

Đçindekiler
A. PROGRAMI TEMELLERĐ………………………………...……………………4 1. AMAÇLAR ……………………………………………………………………..5 1.1 Türk Millî Eğitiminin Amaçları………...………………………………5 1.2 Kimya Dersinin Genel Amaçları………..………………........................5 2. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ....………………….……6 2.1 Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi…......…….……….………6 2.2 Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme...……...……............7 2.3 Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri…...……………............8 3. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U………………........8 4. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI…….......…10 4.1. Programın Tasnif Anlayışı…………………………...………................10 4.2. Programın Organizasyonu………………...…………………….……...10 4.3. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar……...………………...……11 5. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI…12 5.1.Bilimsel Süreç Becerileri (BSB)…………...……………....………….…12 5.2.Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ)......………..…13 5.3.Đletişim, Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD)……………………...…..13 6. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI...……….…14 7. SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR.……………..………………...……….……...……18 B. Ü ĐTELER………………………………….…………………………………...…..19 ZAMA A ALĐZĐ ………………………………………………………..….….…20 KĐTAP FORMA SAYILARI ………..…………………………………………..…20 1. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ.....…….….21 2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE …... 31 3. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE ….………………………..….45 4. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA .………………………………...…… 58 5. Ü ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI .………………..…………….......70

3

PROGRAMI TEMELLERĐ 4 . Sınıf A.KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11.

Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı. öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi. Maddeyi ve maddeler arası ilişkileri inceleme-kavrama arzusu.1. ekonomik ve teknolojik dünyaya etkileri ve çevre ile ilişkileri ekseninde bir bilinç geliştirmeyi. bu kavram ve modellerin açıklanmasında kimya terimlerini kullanma becerisi. ahlaki. KĐMYA DERSĐ Đ GE EL AMAÇLARI Bu öğretim programı. istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek. 2. Türk milletinin bütün fertlerini. bu kavramların tarihsel gelişimi. Böylece. kişilik ve teşebbüse değer veren. gerekli bilgi. 1. Beden. bir yandan Türk vatandaşlarının ve Türk toplumunun refah ve mutluluğunu artırmak. 5 . Madde ve maddeler arası etkileşimler ile ilgili temel kavramlar hakkında bilgi ve kavrayış edinme. insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik. beceri. yaratıcı. çevresine. sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak ve nihayet Türk milletini çağdaş uygarlığın yapıcı. vatanını. sosyal. AMAÇLAR 1. ortaöğretim sürecinde Türk vatandaşlarında.2. zihin. yapıcı. kendine. TÜRK MĐLLÎ EĞĐTĐMĐ Đ AMAÇLARI 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu’na göre Türk Millî Eğitiminin Genel Amaçları: Madde 2. koruyan ve geliştiren. 3. manevi ve kültürel değerlerini benimseyen. 1. 3. milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan. ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere. topluma karşı sorumluluk duyan. seçkin bir ortağı yapmaktır. kimyanın çeşitli alanlarında farklı görüşleri eleştirel bir gözle karşılaştırma becerisi tesisini amaçlar. Belli bir konuya özgü veri ve bilgilerden kavram ve modellere ulaşma yetisi. geniş bir dünya görüşüne sahip. veri toplama gibi basit becerilerden problem çözmeye geçiş mahareti ve üst düzey iletişim ilişkilerine uyum sağlamayı. bireysel. Türk Millî Eğitiminin genel amacı. insan haklarına saygılı. davranışlar ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak suretiyle hayata hazırlamak ve onların. Türk milletinin millî. kendilerini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkıda bulunacak bir meslek sahibi olmalarını sağlamak. 1. 2. hür ve bilimsel düşünme gücüne. ailesini.1. topluma ve başkalarının görüşlerine saygı itiyadı. ahlak. gözlem. insani. deney. laik ve sosyal bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış hâline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek. yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek. Đlgi.

fizik ve biyoloji konularını birleştiren Fen Bilimleri 1 ve Fen Bilimleri 2 dersleri 1991’de ve 1993’te yeniden ihdas edilmiş(8. zamanımıza göre çok daha içerikli ve ağır bir bilgi/beceri bütününün öngörüldüğü anlaşılmaktadır(1). kimya. fakat Modern Fen Bilgisi kapsamındaki deneyleri kısmen içeren bir müfredat yürürlüğe konmuştur(7). Đkinci Dünya Savaşının sona ermiş olması yanında. 1971’deki eğitim öğretime bakış açısı hâkim görünmektedir. Kimya ve Fizik dersleri yerine. Örneğin. Đleri Kimya 1 ve Đleri Kimya 2 seçmeli dersleri için ayrı ayrı programlar yürürlüğe konulmuştur(10). 1956’da yürürlüğe giren lise kimya programlarında. bir yandan da zamanın şartları öyle gerektirdiği için. sınıflar için. Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinin başlıca başarılarından biri. Lise 1.klasik fen ayırımı kaldırılmış. 1956 programına benzeyen. 1985’te modern fen. Bu programlarla. temel eğitimi yaygınlaştırmak ve ülkemiz insanının okur-yazarlık oranını yükseltmek olmuştur. Bu dersin içeriği. belli alanlarda derinleşme ve öğrencilerin kendi gözlem ve deneylerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi temeline dayandırılmıştır(5). sınıflar için yeni öğretim programları hazırlanıp yürürlüğe girmiştir. Bu eksiklerin.2. 1971’de benimsenen “sınırlı sayıda konu üzerinde derinleşme” ve “öğrencilerin kendi gözlem ve deneyimlerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi” yaklaşımı kısmen terk edilmiş. Kimya 2. Bunda. Okumayazma ve aritmetik alanında bilgi ve becerilerin yer aldığı eğitim öğretim süreçlerinin. 1971’de ülke çapında 100 lisede uygulanacak şekilde yaygınlaştırılmış. önemli ölçüde içerik değişimine gidildiği görülmektedir(3). lise 1. devlet öncülüğü ile yazılan ders kitapları tarafından kısmen de olsa kapatıldığı düşünülebilir. Her iki programda da bugünkü programcılık anlayışı ile bakıldığında eksik olan. 1964’ de Fen Liselerinde başlatılan bir uygulama. genel kabul gören bir gerçektir. Bu programlarda. Bu dönem programlarının. sınıf kimya programlarında yer verilen konu başlıklarına bakıldığında. 1948 ilköğretim programının genel vizyonunun da bir etkisinin olduğu düşünülebilir. Modern Fen Bilgisi üzerine tek yıllık bir kimya dersi olarak düşünülen Modern Kimya programı da (1973) aynı eğitim öğretim yaklaşımı ile hazırlanmıştır(6). 6 . lise 1. Kimya ve Fizik derslerinin geleneksel zengin konu içeriğinden farklı şekilde. Modern Fen Bilgisi dersi konmuştur. kimyasal savaşta kullanılan maddelerin tanıtımı ve bunlardan korunma yolları ayrıntılı olarak ele alınmaktadır(2). kimyasal savaş maddeleri ile ilgili bölüm programdan çıkarılmış. 1960’da gözden geçirilen kimya programı da 1956 metni ile hemen hemen aynıdır(4). içeriklerde yer alan odak konuların işlenişi hakkında ipuçlarının bulunmaması ve bir zaman analizinin yer almamasıdır.9). 1930’da yürürlüğe giren ortaokul 2 ve 3. Cumhuriyet Dönemi’nin ilk çeyrek yüzyılı içinde başarıyla organize edildiği.1. Ortaöğretim derslerinin eğitim/öğretim programları için ilk ciddi adımlar 1930’larda atılmıştır. sınıfta. ülkemizdeki kimya endüstrisini ve kimyanın günlük hayata yansıyan ürünlerini tanıtıcı metinlere yer verilmiştir. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ 2. zamanımızdaki karşılıklarına göre daha “dolu” ve “ağır” bir görüntü vermesi dikkat çekicidir. 1938’de yürürlüğe giren lise kimya programlarında da bir yandan o zamanların kimyası kuş bakışı taranmakta. 2 ve 3. yine bu dönemde ‘kredili sistem’ uygulaması başlatılarak Kimya 1. Kimya 3.

1990’ların başında yeniden 1970’lerin yaklaşımı denenmiş. ülke gençlerinin fen alanında geri kaldığı endişesi uç vermiş. programa uyumlu insan kaynaklarının yetersizliğine bağlamak gereken bu endişeler. ilke olarak itiraz edilmesi zor bir slogan olmakla beraber. deneyim. birçok deneyimden sonuca giden yollar dolaylı olabilir ve bu dolayımlar öğretmence iyi vurgulanamazsa. Ancak. 1990’lardaki kısa ömürlü ardışık denemelerden sonra 1996’da. sözü geçen 3 dersin müfredatı dörde bölünmüş ve böylece 3 yılın konuları 4 yıla dağıtılmıştır. zamanlama ve ölçme değerlendirme gibi 7 . fen alanı için zorunlu dersler hâline gelmiştir(11). kimya endüstrisi ile ilgili okuma metinleri öngörülmüştür. o dönemde güncel olan uzaya ilgiyi yansıtmaktadır. 2. Ülkemiz 1973 Kimya programlarında “Yerin. o dönemdeki endüstrileşme atılımlarını yansıtır biçimde. Örneğin. ülkemizde. 1938 lise kimya programı. önce 1957 program yaklaşımına benzer bir yol izlenmiş.1984 kimya ve fizik programlarının ve kitaplarının yenilenmesi sürecini başlatmıştır. Bireyin bizzat ‘dokunmasının’ ve ‘yaşamasının’ öğrenme sürecine yapacağı olumlu katkı inkâr edilemez. Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme Fen kolu derslerinin ve bu arada kimya programlarının diğer ülkelerdeki program örneklerinden etkilendiği. deneyimle öğrenme sürecinden geçen bir birey. bir vakit kaybına dönüşebilir. bu deneyimden bir çıkarıma gidemeyebilir veya yanlış çıkarımlar yapabilir. buradan hareketle yeni fen programları geliştirme ve deneme süreci başlamış. bizzat yaparak ve yaşayarak öğrenme. her bireyin. savaştan sonraki 1957 programında bu konu terk edilmiş. Programın kalitesinden ziyade. sivil nüfusu kimyasal savaştan korunma amaçlı bir bölüm içerirken.1996 döneminde son verilerek yeniden sınıf geçme sistemine dönülmüş. 1964’de başlayan ve 1971’de yaygınlaşan Modern Fen Bilgisi programının tetikleyicisi de bu gelişme olmuştur. her deneyiminden doğru çıkarımlara varabileceği imasını da taşıdığı için. bir yandan. bu eğilimler zamanla ülkemize de yansımış. 1992’de programları hazırlanan seçmeli kimya 1. Gezegenlerin ve Yıldızların Kimyası” konusuna yer verilmesi de. herkesin kendi gözlem ve deneyimleri ile öğrenmesi ilkesi genelleştirildiğinde. 1980’lerdeki program geliştirme çalışmalarında da zamana ve tahmin edilebilir yakın geleceğe çözüm olabilir yeni bir anlayış oluşturulamamış. Başka bir deyişle. herkesin doğru çıkarımlar yapabileceği varsayılmış.Ders geçme ve kredi sistemi uygulamasına 1995. çıkarımı özetleyen öz bilgi ile birleştirilemediği için. “Lise Kimya Öğretim Programı” veya benzer adlar altında bugüne kadar geliştirilip yürürlüğe konmuş belgelerin hepsi. zaman içinde bu yaklaşım taraftar kaybetmiş gibi görünmektedir. Ülkemizde. sınıf içi etkinlikler. Liselerin 2005 yılında 4 yıla çıkarılması sonucunda da. 2007 yılına kadar yürürlükte olan programlar geçerlik kazanmıştır. ABD’de. konu başlıklarını zikretmekle yetinmiş. iyi yönlendirilmezse. Laboratuvar ortamında gerçekleştirilen öğrenme aktiviteleri. 1970’lerde yaşanan program tecrübesi bir bakıma yukarıdaki açıdan değerlendirilebilir. Doğrudan keşif. 1983.2. işleniş derinliği. kimya 2 ve kimya 3 dersleri. 1950’lerin sonunda SSCB ilk uzay aracı Soyuz 1’i yörüngeye yerleştirince. bunun yanısıra dönemin koşullarını yansıtır şekilde düzenlendiği bilinmektedir. Kabul etmek gerekir ki. yer yer. bir yandan da herkesin bilim insanı olması gerektiği anlayışı öncelik almış olacaktır. “Ne olacak şimdi?” türünden soruların hem öğrenciler hem de veliler tarafından yaygın sorulduğu bir dönem yaşandı. Şunu da belirtmek gerekir ki.

Ayrıca. bu programlara göre yazılan ilk kitaplara bırakılmıştır. astronomi ve jeoloji ile “fen bilimleri” bütününü oluşturduğunu. Bu program da anılan ihtiyacı karşılamak için bir teşebbüs sayılmalıdır. 1957 ve daha sonraki programlarda bu kısa açıklamalar bile terk edilmiştir. içerik işleniş derinliği belirli. Sonuç olarak. aynı programa göre yazılacak başka kitapların eksiklerini ve fazlalarını belirlemede ölçüt olarak kullanılmıştır. gündelik hayatta kullanıma sunduğu nanoteknoloji ve mikro elektronik ürünlerinin. ancak bu kitabın yazılmasından sonra anlam kazanmıştır. programdaki konu başlıkları. programın yürürlüğe girişini izleyen dönemde MEB adına bir kimya kitabı hazırlanmış. maharet. kendi hayatını etkileyen kimyasal kavram ve ilkelerin farkında bireyler yetiştirmeyi hedeflemiştir. toplumun yararına sunulmuş ürünlerin kimyasal yapı-işlev bağlantısı. değer ve tutumları açıkça ifade edilmiş.Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Daire Başkanlığı (EARGED) tarafından 1998 ve 2001 yıllarında kimya öğretmenleri arasında yapılmış Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analizi(12) ve Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi(13) raporlarında belirtilen program ıslah talepleri de bu programla karşılanmaktadır. Çoğu zaman. biyoloji. zaman dağılım planlaması yapılmış. 2005 yılında yürürlüğe giren lise “matematik” programı ve 2007 yılında geliştirilme çalışmaları başlatılan “fizik” ve “biyoloji” programları ile kimya programları arasında bir ahenk kurulması ihtiyacı vardır. son yarım asırda gelişmiş teori ve yaklaşımların kimya programlarına da olabildiğince yansıtılması gerekmektedir. Türk Millî Eğitiminin ana amaçları çerçevesinde. Đlginçtir ki 1938 programında. kimyayı ilgilendiren yönleri ile programda yer alması gereği doğmuştur. Sınıf Kimya Programı. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U Ortaöğretim kimya programları. bir öğretim programında aranan temel unsurlarla donatılmış bir kimya programına ihtiyaç vardır.3. düşünme aracı olarak da matematiği kullandığını kabul eder. 2. bireysel ve toplumsal sorumluluklarının bilincinde. Bu kitaplar. Maddenin yapısı. Bu hedefi gerçekleştirmek için aşağıdaki hususlar yol gösterici olarak düşünülebilir: • Bu program. Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri Lise kimya dersi öğretim programlarının geliştirilme gerekçeleri aşağıda özetlenmiştir: • Millî Eğitim Temel Kanunu ikinci maddesinde ifadesini bulan genel amaçlarla ilintili beceri. önemli yeni bir bilgi ve beceri alt yapısı oluşturmaktadır. ölçme değerlendirme bakımından da ipuçları içeren bir kimya öğretim programı hâlen mevcut değildir ve acil bir ihtiyaçtır. 3. kimyanın. madde-enerji ilişkileri.önemli program girdileri. • “Öğrenme”de zihinsel süreçlere dikkat çekip nasıl öğrendiğimiz konusuna yoğunlaşan. fizik. konu başlıkları ile ilgili işleniş derinliklerini belirlemek için parantez içi kısa ifadelere yer verilmişken(2). Kimya dersi programının bu alt yapıya uyarlanması gerekmektedir. teknolojiye dönüşmüş kimyanın çevreye ve hayatımıza getirdiği olumlu/olumsuz etkiler ve bu 8 . • MEB . • 2004 yılında yürürlüğe giren ilköğretim “fen ve teknoloji” ve “matematik” programları ile 2007 yılında yürürlüğe giren 9. maddeler arası etkileşimler. • Gelişen teknolojinin.

bir yandan da bilimin yöntemini sezerek kavrayıp kullanması ve yine bu süreç içinde. 9 . durağan değil dinamik bir yol ve anlayış olarak görür. Bilim ve onun bir bileşeni olan kimya.• • • bağlamlar ekseninde bilimsel düşünme yönteminin niteliği ve üstünlükleri ile bireysel ve toplumsal olumlu tutum ve değerler. Ortaöğretim 10-12. kimyaya özgü ilke. Bu program. çok özel yetenekli insanlara vergi olmayıp ilgilenen herkesin derinleşebileceği ve katkıda bulunabileceği. bilim insanlarına yakışır değerlendirme itiyadı. kimya ile gündelik hayatı ilişkilendirmeyi ön planda tutup. 9. sınıf programları kavramsal örgüyü ve kimyaya özgü kodlama ve sorgulama yöntemlerini esas alıp kavramların hayatla ilişkisini bir pekiştirme ve destek aracı olarak mütalaa etmektedir. 9. programın ana girdileri olacaktır. bilimsel kavramları sadece bir “kimya kültürü” düzeyinde ele alırken. fen bilimleri alanına yönelmiş öğrenciler için hazırlanmıştır ve bu yönüyle. kendine özgü ilkeleri. yararlı ve zevkli bir uğraş alanıdır. 10-12. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programları (2008). bilimi. kavram ve kodlama sistemi üçlüsünü ön planda tutup matematiği bir araç olarak görme temelinde hazırlanmıştır. formüller) olan bir disiplindir. gözlem ve deneyler geliştikçe de yaptığı açıklamaları değiştirebilen. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programından (2007) farklıdır. Ortaöğretim kimya programı. Đlke ve kavramlarının birleştirilip üst düzey kazanımlara dönüştürülmesinde de matematiği kullanır. bilim-teknoloji-çevre ilişkileri. Bilimsel yöntem. deneyim ve uygulamalarla zaman içinde gelişen ve oluşan kavrayışlardır. bilimin tabiatı. tutum ve değerleri edinmesi beklenir. sınıf programı. gözlem ve deneylere dayanarak evren ve hayat hakkında doğruya en yakın açıklamaları yapan. Bir matematik problemi düzenlemek için kimyasal kavram ve ilkeleri araç olarak kullanmak eğiliminden kaçınılmıştır. Kimya konuları işlenirken bir yandan bilgi ve beceriler edinen öğrencilerin. Kimya. kavramları ve kodlama sistemi (semboller.

kimya programlarında. o konudan ve doğrudan edinilmesi beklenen. belki de bu tür tereddütlerdir. Örneğin. Kazanımlar genelde gruplar hâlinde verilmiş olup her kazanım grubu. ilke. constructivist)” yaklaşımları benimsemiştir. 15. Kazanım içeriğinin çok farklı derinliklerde düşünülebileceği hâllerde. herkesin kendi açısından önemli gördüğü konuları kimya öğretiminin merkezine koyması anlamına gelecek tarzda algılanmamalı. kestirme (sınırlı veriye ve/veya işleme dayalı tahmin). onlar yerine. o kavram veya bilgi de kazanımın bir parçası olarak düşünülebilir. kazanımın açık ve anlaşılır düzeyde işlenmesi için gerekli ise. Zaten bu iki yaklaşım birbirini tamamen dışlayıcı da değildir(14. gözlemleme. belli konularda aşırı zaman kaybı ve ayrıntıdan kaçınılmalıdır. 18. kimya eğitiminin bireyde bir özgüven oluşmasına katkı sağlaması gerektiği aşikârdır. 16. o kazanımla ilgili açıklama ve sınırlamalar da kazanımlar çizelgesinde yer almaktadır. ölçme. birer ‘davranış’ olarak nitelendirilmesi tartışmaya açık bir konudur. içerik kazanımları temelinde hazırlanacağı varsayılmıştır. Özellikle ülke genelinde yapılan seçme sınavlarının. Kazanım metninde adı geçmeyen bir kavram. kazanımlardan bazılarının. Ancak. 19). ortak bir cümle giriş ibaresi ile bütün bir önermeye dönüşmektedir. eski programların öncelediği paradigmalardan bütünüyle ayrıldığı sonucuna gidilmemelidir. Bu kazanımlar. işlenen odak konu ekseninde.4. Programın Organizasyonu Ortaöğretim kimya programında kimya eğitiminden umulan çıktılar dört ana grupta mütalaa edilmiştir: • Kimya Đçerik Kazanımları. hem “davranışçı” hem de “yapılandırmacı (inşacı. Davranışçı eğitim yaklaşımının kurumsal etkilerinin zaman içinde kısmen azalmasının önemli sebeplerinden biri. kazanım terimi tercih edilmiştir. kimya dersi içeriğini belirleyen. • Bilimsel Süreç Becerileri (BSB). betim ve problem çözme örgüsü içinde. oluşturmacı. kimya biliminin kavram. bilgiyi uygulama. Buna benzer tasnif sorunlarına çözüm için. farklı öğretmen veya kitap yazarı tarafından ortaya konulacak işleniş tarz ve derinliğinin. “davranış” önermelerinin yerine de “kazanımlar”ın geçtiği söylenebilir. hedef ve davranış terimleri terk edilmiş. 4. yorumlama. yazılı ve sözlü sınavlarla ölçülebilir kazanımlardır. örneğin tutumlar ve değerler ile ilgili eğitim çıktılarının. analiz ve sentez düzeyinde kazanımlardır. Programın Tasnif Anlayışı Bu programda.1. 2004-2005 yıllarında yenilenen ilköğretim programlarının kullandığı tasnif benimsenmiş ve eğitim-öğretim çıktıları genel olarak “kazanım” şeklinde ifade edilmiştir.2. Ancak. Özgüvenin tekil bir davranış olmayıp pekçok davranış üzerinden değerlendirilen bir üst düzey kazanım olduğu da tartışmasızdır. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI 4. genel olarak. Öğrenme/öğretme yöntemleri. Kimya içerik kazanımları. Eski programlardaki “hedef” önermeleri yerine. kavrama. bu esneklik. 17. içerik kazanımları temelinde düzenlenmiş sınavlar için bir sorun olmayacağı düşünülmüştür. etkinlikler ve ölçme değerlendirme ögeleriyle kimya programı yer yer. ders işleme senaryolarında ve kitaplarda. ana yol göstericiler gibi düşünülmelidir. Tasnif tercihlerine bakılarak bu programın. sunma ve 10 . tek tek örnekler üzerinden öğrencilerin. kendi zihinsel ve psikomotor koordinasyonlarıyla oluşturmaları beklenen düşünme. bilgi. Aynı kazanım için. kazanım grupları giriş ibarelerinin.

Bu kazanımların her biri için. Ortaöğretim 10-12. düşünce ve hislerini paylaşma arzusu gibi iletişime gönüllülük anlamı taşıyan olumlu eğilimlerdir. BSB. bu etkilerin yine kimya kullanılarak azaltımı. fakat öğrencinin edineceği genel kimya kültürü. kimya içerik kazanımlarının her biri. odak konular işlenirken özel olarak vurgulanmayıp genel kimya kültürü ile ortaya çıkması öngörülen kazanımlardır. • Đletişim. Kimya içerik kazanımları. Bu sıra ve üniteyle ilgili konu başlıkları ile sınıf. Aynı ünite içinde yeniden kazanım organizasyonu yapılması hâlinde. aile/millet/vatan sevgisi gibi sosyal tutum ve değerlerle kendini ifade. tek başına kimya eğitimi ile ilgili olmayıp. kazanımların üniteler arasında yer değiştirmesinden kaçınılmalıdır. hem eğitim öğretim kolaylığı hem de kimyanın sistematik akışı gözetilmeye çalışılmıştır. bu kazanımları da birlikte getirir. 2. Ünitelerde kazanımların işleniş sırası belirlenirken. kimyanın hayata. değiştirilmemelidir. tolerans.okul içi etkinlikler.irdeleme yetilerini ifade eden önermelerdir. bir bakıma programın özü sayılabilir kazanımlardır. • Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Đlişkisi Kazanımları (KTTÇ). ülke çapında değerlendirme sınavlarında paralellik gereği. kimya eğitiminin farklı yönlerinin birleşerek ortaya çıkaracağı varsayılan. ünite bir bütün olarak düşünülmeli. 4. her kazanımın içerik belirleyiciliğini netleştiren “Konunun Đşleniş Derinliği/Etkinlik Örnekleri” ve “Açıklamalar” sütunlarıyla eğitim öğretime nelerin dâhil edileceği ve nelerin dışarıda tutulacağı belirtilmiştir. bu kazanım türleri. metinler. Ancak. sınıf içi etkinlikler ve eğitim araç-gereçleri için belirleyici olan. Sonuç olarak. kimyasal faaliyetler sonucu çevrede ortaya çıkan etkiler. kimya içerik kazanımları yanında ikincil çıktılar gibi düşünülmemelidir. nitelikleri gereği. gerçekte içerik kazanımlarından daha karmaşık. Programda öngörülen ünite adları. bilimsel süreç becerilerine az veya çok katkıda bulunur. çoğu zaman dolaylı. B. sadece birer öneri olup takdir hakkı kitap yazarına ve dersi işleyen öğretmene aittir. hayatın da kimyaya etkisi. öz güven. Başka bir deyişle.3. işlenen konular içinde belli bir yer bulunamayabilir.ÜNĐTELER ) altında organize edilmiştir: Bu ünitelerden her biri için. kimya içerik kazanımları ünite başlıkları (Sayfa-19. sözle veya vurgu ile tek hamlede edinilebilir eğitim çıktıları olmayıp içerik kazanımlarının bütünü ile oluşan kimya kültürü temelinde diğer derslerin içerik kazanımlarıyla da birleşerek11 . gündelik hayata girmiş kimyasalların kullanım ve işlev bilinci gibi hususlara ilişkin. “Kimya Đçerik Kazanımları” yanında. birlikte yaşama iradesi. Sınıf Kimya Programında. Tutum ve Değer Becerileri (ĐTD). içerik kazanımları. Bu kazanımlar. KTTÇ ve ĐTD kazanımları. konu başlıkları önerilmiş. Bu kazanımlar. saygı. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar 1. işleniş derinliği ve açıklamalar sütununda verilen sınırlama ve uyarılar bağlayıcıdır. Ünitelerin işleniş sırası da. hiyerarşik açıdan onlara göre daha yüksek ve onlardan daha önemli kazanımlardır. kimya eğitiminin bütünü içinde gelişecek kazanımlar olup sınıf içi her bir etkinlikle bunlar arasında bire bir ilişki mümkün olmayabilir. içerik kazanımlarıyla bilimsel süreç becerileri arasında tekil ilişkiler kurmak veya aramak gereksizdir. bütün alanlardaki eğitim gayretlerinin ortak ürünleri olması beklenen.

deney ve araştırma ile ulaştığı sonuçları matematiksel ve sözel olarak ifade eder. sınıf içi ders işleme sürecinden sonra öğrencinin bu beceriyi edinmiş olacağını kasteder. bu sistemi ve kimyasal terimleri iletişimde kullanır. söz gelişi. hem de bu süreçte. 9. “Deney sonuçları nasıl yorumlanır?”. hatta ortaöğretimin bütünü. 6. Kitaplarda ve sınıf içi ders işleme süreçlerinde. Deney sonuçlarını çizelge ve grafikle ifade eder. ilişki ve ilkelerin. alet ve cihazları tanır. KTTÇ ve ĐTD kazanımı olarak verilen arzulanır insan tipi niteliklerinin tamamlanmasını sağlamaz. görsel öge veya etkinlikle birden çok kazanımın gerçekleşmesi doğaldır. araç-gereç. “Bir veri çizelgesinden nasıl bilgi çıkarımı yapılır?”. hazır deney verilerini yorumlayarak genellemelere ulaşır. kimya içerik kazanımları gerçekleşmişse. Böyle kazanım gruplarının çoğu zaman ortak bir başlık altında işlenmesi beklenir. 10. deney. Doğa olaylarını yorumlarken kimya temelinde neden-sonuç ilişkisi kurar. “Uygarlığın gelişmesi kimyanın gelişmesini nasıl etkiler?”.” önermesi. mümkün olan her yerde gündelik hayatla ilişkilendirme yapılmalıdır.1. bu zihin alt yapısı üzerine inşa edilmesi sağlanmalıdır. Bilimsel Süreç Becerileri (BSB) 1. “Ailemizi/milletimizi/vatanımızı nasıl severiz?” gibi konular üzerinde yazılı veya sözlü vurguların bu kazanımlara hissedilir bir katkı yapacağı düşünülmemelidir. Teori ve modelleri. hayat deneyimleri ve insan ilişkileriyle ömür boyu gelişecek kalitelerdir. 4. 3. Ölçülebilir büyüklükleri uygun birimlerle ifade eder. 11. görsel öge veya bir güncel olay/durum hatırlatması ile hem bir motivasyon ve ilgi odaklama yoluna gidilmeli. Gözlem ve deneyin evreni doğru yorumlamadaki önemini kavrar. Deneysel çalışma sırasında güvenlik kurallarına uyar. 3. Gözlem ve deneyde kullanılan araç-gereç. Đçerik önermelerinin aynı giriş ibaresiyle başlayan gruplarının topluca işlenmesi ve gereken yerlerde aynı gözlem. Kimyada kullanılan kodlama sistemini tanır. fiziksel olayları betimlemede ve tahmin etmede kullanır. 2. Bu kazanımlarla öngörülen nitelikler. “Öğrenci bir molekülün polar olup olmadığını kestirir. öğrencilerin konuyla ilgili zihin alt yapılarına göre konuya başlama düzeyi belirlenip yeni kavram. KTTÇ ve ĐTD kazanımları da dolaylı yoldan gerçekleşmiş olacaktır. Bilimsel bilgiler arasında nitel ve nicel ayırımı yapar ve ikisi arasındaki farkın önemini kavrar. “Kimyanın çevreye olumsuz etkileri nelerdir?”. Bu sebeple. 12 . ders kitabı metninde ve ders işleniş sürecinde kavram ve ilkeler açısından yeterli işlenmeli. Dolayısıyla. önce bu kazanım grubuyla ilgili öğrenci ön bilgilerinin yoklanması için. Gözlem. söz konusu ünite işlendikten sonra öğrencilerin edinmiş olması beklenen kazanımlar olup söz gelişi. çizelge ve grafikleri yorumlar. Gerçekte. Başka bir deyişle. kitap metinlerinde ve sınıf ortamında ders işlenirken. 7. ortaöğretim kimya eğitimi. daha sonraki öğrenim. BSB. 5. Đçerik kazanımı olarak verilen önermeler. 5. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI 5. 4.edinilecek becerilerdir. BSB. içerik kazanımı olarak verilen her önerme. Deney yapabilme becerisi kazanır. 8.

bilimin öncelik aldığı durumları. 6. 2. 10. kendini ifade eder. 5. 4. 6. Bilime ve onun bir parçası olan kimyaya ilgi duyar. 3. endüstriyel süreçleri ve çevre problemlerini açıklamada öğrendiklerini kullanır.3. Bilimsel gelişmelerin toplumsal ve sosyal maliyetini irdeler. 7. demokrasinin öncelik aldığı durumlardan ayırt eder. Bilim ve teknoloji üzerine çalışma yapmanın önemini sorgular. Đletişim. Kimyanın sosyal ve ekonomik alanlara uygulanabilirliğini irdeler. Kimyadaki gelişmelerin ekonomik. politik ve moral değerlere etkisini yorumlar. 4. Đş birliği yaparak çalışmaya gönüllüdür. Dünyayı yorumlamada bilimsel yaklaşımın ve sorgulayıcı düşünmenin önemini kavrar.5. Bilmediği maddelerle iştigal ederken dikkatlidir. Doğal olguları (fenomenleri). Kimya dersinde öğrendiklerini günlük yaşamında karşılaştığı sorunları çözmede kullanır. 7. Evreni ve hayatı anlamada bilimin yol göstericiliğini özümser. Bilim ve teknolojideki gelişmelerin insanlar ve doğa üzerine olumsuz etkilerine örnekler verir. 5. Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD) 1. 8. Çevre sorunlarına karşı duyarlıdır. ekonomik ve teknolojik etkilerinin farkına varır. öğrenmenin kendisini bir ödül sayar ve ömür boyu öğrenmeye isteklidir. Kimyanın sosyal. Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ) 1.2. Sükûnetle dinler. sosyal. 13 . Öğrenmek için ödül beklemez. 3. genel kabul görür temellere dayanarak talep ve iddia öne sürer. 5. Toplumsal yaşamında kimyanın uygulamalarını fark eder. 2. 9.

Böylece öğrenciler. doğru-yanlış tipi. bir tip grafiği başka bir tipe dönüştürme vb. Bu görevlerin değerlendirilmesi için öğretmenler değerlendirme ölçütlerini önceden hazırlar ve öğrencilere görev verirken bu ölçütleri de onlarla paylaşırlar. bilgi toplama. analiz etme ve irdeleme. bunu problem çözerken bizzat gösterebilmesi performans değerlendirmesi anlayışının özüdür. broşür vb. Bu derste yapılacak ölçme ve değerlendirme etkinlikleriyle öğrencilerin üst düzey becerileri de (okuduğunu anlama. Bu nedenle. öğrencinin süreç içerisindeki gelişimine ilişkin geri bildirim sağlamak amacıyla yapılır. düşünülebilir. performans görevi gibi araçları da kullanırlar. günlük hayatta karşılaşılan problemleri çözme. proje. sorgulama yapma. Öğrencilerin performansını ölçmek için performans görevleri. Öğrencinin performansı değerlendirilirken her bir ölçüt için ayrı bir puan 14 . Kimya dersinde yapılacak değerlendirmede. yorumlama. tablo. eleştirme. arkadaşları ile iş birliği içindeki çalışmalarını. Dereceli puanlama anahtarları ile. eşleştirmeli vb.6. Yapılacak olan değerlendirme çalışmaları dersin amaçları ve kazanımlarına uygun olarak. ürün ya da etkinliklerin değerlendirilmesi süreci olarak ifade edilebilir. soruları içeren değerlendirme tekniklerinin yanında performans değerlendirme amaçlı gözlem-takip formu. ölçme/değerlendirme çalışmalarıyla. değerlendirme süreci de amaçlar çerçevesinde devam etmelidir. ya da etkinliğin çeşitli aşamalarını ve/veya niteliklerini ve her bir aşamanın/niteliğin puan değerini belirten listeler dereceli puanlama anahtarlarıdır. kimyanın günlük hayatımızdaki yerini örneklerle açıklayan bir makale yazma. öğrencilerin bilgi ve becerilerini ortaya koyarak oluşturdukları çalışma. öğrencilerin öğrenme süreçlerini izlemeyi ve bu süreçte kazandıkları bilgi ve becerileri değerlendirerek gerektiğinde kullanılan öğrenme etkinliklerini değiştirmeyi öngörür. öğrendikleri ile günlük yaşam arasında ilişki kurma. Öğretmenler. Performans değerlendirme süreci. eğitim öğretim sürecinde edindiği bilgi ve becerileriyle uygun çözüm yolları üretebilme. Bu araçların yanında performans değerlendirme temelli araç ve yöntemler de kullanılır. Yani eğitim öğretim süreci yürürken. beceri ve tutumlarıyla ilgili değerlendirme yaparken geleneksel ölçme değerlendirme yöntemleri. poster. yani kimya kazanımlarını gerçek yaşama aktarabilme yetileri yoklanır. kimya dersinde öğrencilerin bilgi. Öğrencilerin yaptığı görevin. eksikliklerini belirlemek. sözel sunumlarını ve bir ürünü oluşturmalarını doğrudan gözlemleyebilir ve onlara not verebilirler. Performans değerlendirme. öğretmenin öğrencilerden beklentileri somut ve anlaşılır hâle gelir. öğrencinin bilgiyi bizzat yapılandırmasını sağlamak bakımından bir fırsattır. bazıları sözlü sunumda. çoktan seçmeli. verdikleri kararları. görüşme. öğretim etkinlikleri ile eş zamanlı yürütülmelidir. grafik ve diyagram hazırlama ve yorumlama. araştırma yapma. öğrencilerin günlük hayatta karşılaştığı sorunlara. kendini ve arkadaşlarını değerlendirme gibi) değerlendirilmeye çalışılır. uzun cevaplı. projeler verilebilir. çalışmanın. poster. bir deney yapma. öğrencilerin başarısını değerlendirmede farklı araç ve yöntemlerin birlikte kullanılması önemlidir. Öğrencilerin akademik bilgiyi gerçek-yaşam problemlerine uyarlama yetisi. kendilerinden beklenenin ne olduğunu bilirler ve kabul edilebilir bir performans görevinin hangi ölçütleri karşılaması gerektiğini anlarlar. Bu program. olabildiğince. Bireysel farklılıklarına göre bazı öğrenciler tartışmada. problem çözmelerini. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI Ölçme ve değerlendirme. gözlem yapma. Bu tür becerilerin yalnızca geleneksel ölçme araç ve yöntemleriyle değerlendirilmesi zordur. Performans görevi olarak. Öğretmenler performans değerlendirmede oluşturacakları durumlar/verecekleri görevler ile öğrencilerin yaptıkları analizleri. bazıları da yazarak kendilerini daha iyi ifade ederler. örneğin. kısa cevaplı. yaptıkları deneyleri. bir yöredeki kimyasal kirlenmeye dikkati çekecek bir broşür hazırlama. öğrenme-öğretme sürecinde öğrencilerin başarılarını tespit etmek. hazırlatılabilir. gözlemleri değerlendirme.

Dil ve yazım kurallarını kullanırken az sayıda önemsiz hata yaptı. Dil ve yazım kurallarını kullanırken bazı ciddi hatalar yaptı. Konuya ilişkin çok fazla ve çeşitli kaynaklar kullandı. Konuya ilişkin yeterli sayıda kaynak kullandı. 22. çalışmanın amacına göre değiştirebilir. 2 1 Araştırma süreci öncesinde bir plan yapmadı. Konuya ilişkin kavram. Yorumlarının bazılarını uygun kanıtlarla destekledi. Ölçme ve değerlendirmede geleneksel ve yeni yaklaşımların bu programla da ilişkilendirilen özellikleri çeşitli kaynaklarda bulunabilir(20. Araştırma öncesinde araştırma sürecine ilişkin plan yaptı. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı örneği öğrencinin bir konuda araştırma yaparken göstermiş olduğu performansa ilişkin gözlemlerin kaydedilmesi için hazırlanmıştır. puan sütununa yazılır. arkadaşlarından ve etrafındaki diğer kişilerden yardım istedi. Bazı yerlerde kendi yorumlarını kattı. Mevcut ölçütleri okuduktan sonra. Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden yardım istedi. Arkadaşlarıyla pek fazla iş birliği yapmadı. Kaynakların çoğunluğu konuyla ilişkiliydi. Araştırma raporunu teslim tarihinden epey sonra teslim etti. ancak kaynaklardan bir kısmı konuyla tam anlamıyla ilişkili değildi. Konuya kendi yorumlarını da kattı. ………… 15 Puan Performans Düzeyleri 3 . Yapmış olduğu plana tam anlamıyla uydu. olgu ve prensipleri doğru ve yerinde kullandı. olgu ve prensipleri kullanırken ciddi hatalar yaptı. arkadaşlarıyla iş birliğinde bulunmadı. Farklı kaynaklardan elde edilmiş bilgileri organize etme gayreti hiç olmadı. Konuyla ilgili olarak yeteri kadar kaynak kullanmadı. Kaynaklardaki bilgileri doğru şekilde kullandı. Konuya ilişkin kavram. Öğretmen isterse. 4. Yapmış olduğu plana çoğunlukla uydu. 21. Konuya ilişkin kaynak kullandı. Gerekli olduğunda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Kullandığı kaynaklar konuyla doğrudan ilişkiliydi. Đş birliği Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden. Konuya ilişkin kavram. olgu ve prensipleri kullanırken bazı hatalar yaptı. Bilgileri oldukça iyi sıraladı.…………… 1. olgu ve prensipleri doğru şekilde kullandı. Arkadaşlarını kendi araştırmaları konusunda teşvik etti. Farklı kaynaklardan edinilen bilgileri organize etme problemi yaşadı. Araştırma raporunu çok geç teslim etti. Kaynaklardan edindiği bilgileri hiçbir yorum katmadan olduğu gibi aktardı. Dil ve yazım kurallarını doğru ve tam olarak kullandı. bu dereceli puanlama anahtarındaki ölçütleri. Araştırma sürecine ilişkin planlama yaptı. Araştırma raporunu tam zamanında teslim etti. Kaynaklardaki bilgileri aktarırken bazı hatalar yaptı. Yapmış olduğu yorumları ve çıkarımları uygun kaynaklardaki kanıtlarla destekledi.takdir edilir ve buna göre toplam puan elde edilir. Araştırma raporunu makul zamanda teslim etti. Dil kullanımı Kaynaklardaki bilgileri doğru bir şekilde sundu. Araştırma sürecinde hiç kimseden yardım istemedi ve kimi zaman gerekmesine rağmen. Tamamen kitaptan aldıklarını aktardı. raporda daha çok kaynaktaki bilgilere bağlı kaldı. Aşağıda kimya dersinde yaptırılabilecek bir araştırma için kullanılabilecek bir dereceli puanlama anahtarı örneği verilmiştir. Ancak. 23) . Kanıt kullanımı Araştırma Raporu 3. ancak plana tam anlamıyla uymadı. Ciddi ve çok sayıda dil ve yazım kuralı hatası yaptı. Kullandığı kaynaklar ders kitabı ile sınırlıydı. 4. Kaynak kullanımı 3. 2. Plan oluşturma ve uygulama Araştırma Süreci 2. o açıklamaya ilişkin rakam. Gerekli durumlarda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Araştırma sürecinde sadece bir iki kez öğretmeninden yardım istedi. DERECELĐ PUA LAMA A AHTARI 4 Ölçütler Araştırma öncesinde araştırma sürecini etkili şekilde planladı ve planını öğretmeniyle paylaştı. sayısını artırabilir ya da azaltabilir. bu ölçütlere ilişkin açıklamalardan hangisinin öğrencinin performansını tam olarak yansıttığı düşünülüyorsa. Topladığı kaynakları verimli kullanarak edindiği bilgileri organize etti. Kavrama Konuya ilişkin kavram. 1.

16 . Ölçme ve değerlendirme araçları ile değerlendirme ölçütlerinin programın temel amaçlarına hizmet eder nitelikte olması ve hedeflenen becerileri kapsaması önemlidir. deney yapma gibi bir dizi hareketi gerektiren davranışlar.) ile performansa dayalı değerlendirme araçlarını birlikte ve dengeli kullanması öğrenci kazanımlarının daha etkili değerlendirilmesini sağlayacaktır. Deney sonunda çalıştığı mekânı temiz bıraktı. Seçtiği malzemelerin ve çalıştığı mekânın temizliğini kontrol etti. eşleştirme. Öğretmenlerin geleneksel değerlendirme araçları (çoktan seçmeli. … … Düşünceler Hayır Örnek düşünceler: • Öğrencinin deneydeki dikkati ve kavrayışı çok iyiydi. doğru/ yanlış. Deney için uygun düzeneği kurdu. Puanlama ise kümülatif yapılır. • Öğrencinin bilgi altyapısı yetersiz olduğu için deneyi bilinçsizce yaptı. süre vb. Öğretmenlerin. Deney için uygun malzemeleri seçti. öğrencinin bir görev veya proje esnasında sırasıyla yapması gereken iş ve işlem basamakları listelenmiş olup her iş veya işlem için var veya yok. Bu programda yer alan ölçme ve değerlendirme araçlarına ilişkin formlar sadece birer örnektir. sınıf mevcudu. Formlar ve formlarda yer alan ölçütler. faktörler göz önünde bulundurularak yeniden yapılandırılabilir. Kontrol listelerinde. dersin işleniş yöntemi. Deney sonuçlarını kaydetti. • Öğrencinin bu etkinliği tekrarlaması gerekiyor. ölçme ve değerlendirme yaparken aşağıdaki noktalara dikkat etmeleri. kısa yanıtlı sorular vb. çevre ve sınıf imkânları. Eşdeğer işlevli başka formlar da geliştirilebilir. Deney sonuçlarını doğru yorumladı. 3. 2. Seçilen ölçme ve değerlendirme yöntem ve teknikleri ders programında hedeflenen kazanımlara uygun olmalıdır. kontrol listesinde açıkça belirtilip sıralanabilir. evet veya hayır anlamına gelen bir işaret veya ifade ile o işlem basamağının gerçekleşip gerçekleşmediği not edilir. Örneğin. KO TROL LĐSTESĐ Gözlenen Davranışlar Evet Deneyle ilgili bilgi altyapısı yeterlidir.Öğrencilerin performanslarını değerlendirirken kontrol listeleri de kullanılabilir. daha geçerli ve güvenilir değerlendirme yapmalarına katkı sağlayacaktır: 1. Çalışırken kendisinin ve arkadaşlarının güvenliğine dikkat etti.

4. Birincisinde. bir grubun tüm üyeleri aynı puanı alır. elde ettikleri bilgileri. Öğrencilerin öğrenmelerine destek sağlamak ve performanslarını değerlendirmek için yapılacak grup çalışmalarında iki yol izlenebilir. değerlendirme yapmaları. 5. analiz etmeleri. Ölçme ve değerlendirme sürecinde öğrencilerde sınav kaygısı yaratılmamalı. tablo veya grafiğe dönüştürmeleri vb. Verilen yıllık ödevler veya performans görevlerinde öğrencilerin bir kaynaktan bilgileri aynen aktarmaları yerine. derecelendirme ölçeği vb) biri ile değerlendirilmesi ve puanlanması esastır. önemlidir. 7. bunları gidermek için ilave etkinlikler yapılabilir veya kullanılan yöntem ve teknikler değiştirilebilir. daha önceden hazırlanmış ölçütlerden oluşan değerlendirme araçlarından (dereceli puanlama anahtarı. her grup üyesinin görev takibi de grupça yapılır. Birinci tip grup çalışmaları değerlendirilirken. Sınıfta yapılan her türlü etkinliğin değerlendirilerek bir puanlama yapılması zorunlu değildir. Yapılan değerlendirme çalışmasıyla öğrencilerin gelişim süreci izlenir. 8. öğrencilerin -varsa. gruptaki öğrenci sayısı kadar alt bölüme ayrılarak her öğrenciye bir alt görev yüklenir. bu sürecin öğrencinin gelişimine ilişkin bilgi toplama çalışması olduğu unutulmamalıdır. Performansa dayalı değerlendirme yapmak için verilen performans görevlerinde öğrencilerin performansının. transfer etmeleri. verilen görev veya proje.eksiklikleri tespit edilir. 6. grup iş bölümünü kendisi yapar. elde edilen bilgilerle öğrenciler ve veliler bilgilendirilir. Başka bir deyişle. 17 . Öğrencilerin performansına ilişkin değerlendirme sonuçlarının mümkün olduğunca kısa sürede öğrencilere bildirilmesi esastır. görev ve proje sunum aşamalarında her öğrenci kendi hazırladığı bölümden sorumludur ve her öğrencinin performansı ayrı değerlendirilir. yorumlamaları. Đkincisinde ise söz konusu görev veya proje grubun tamamına verilir. Bu süreç sonunda. çıkarımda bulunmaları. Đkinci tip grup çalışmalarında ise her öğrenciye eşit puan takdir edilir.

Sınıf Fen Bilgisi (Fizik. 11. Ankara. Baskı. Tebliğler Dergisi. 1998. Ortaöğretim Đkinci Devre 1. J. Brooks. TC Maarif Vekâleti. Devlet Matbaası Đstanbul. 12. F. 1999. J. 13. 18. 14. G. B.10. Popham. New York. Tebliğler Dergisi. Ankara. G. 17. 22. UK. “Why Constructivism Must Be Radical?”. John Wiley & Sons. 2. J. Ankara. 1956. T. 5. Lise Programı (1938). Rinehart and Winston. Needham: Allyn & Bacon. Devlet Basımevi. & Bednarz. Lise Müfredat Programı(1960). Ankara. Ankara.. J. Airasian. Ankara. 1987. Sınıflarına Ait Haftalık Ders Dağıtım Çizelgeleri. J. 1996. 6. Đstanbul. 5. 2. 15. Tebliğler Dergisi.” David McKay Inc. Lawrence Erlbaum. & Garrison. Educational testing and measurement: Classroom application and practic. Lise Kimya Programları. Ankara. Second Edition. Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analiz Raporu. D.. Cambridge University Press. M. Fen Bilimleri 2 Programı. Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi. Steffe. Ankara. 1971. 10. Turgut. 1992. 3 Programları. Ankara. Borich. by Larochelle. 4. New York. in “Constructivism and Education”.. Ankara. Öğrenme-Öğretme Süreci: Yeni Teori Ve Yaklaşımlar. Modern Kimya Programı Amaçları ve Açıklamalar. Ausebel. Lise Müfredat Programı (1956). 2002. 1985. NY: Holt. Kimya) Taslak Programı.. N.. Baskı). Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Metotları. Ankara. J. 1995. Cognitive Domain. 2003. Kubiszyn. 1998.. P. MEB. USA. New York: McGraw Hill. 23. Ankara. D. & Brooks. 1978. P. 23-29. Ankara. “Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals: Handbook I. Tebliğler Dergisi. (Editör). TC Maarif Vekâleti. Classroom Assessment. 19. Tebliğler Dergisi.. 9. M. Nobel Yayınları. MEB-EARGED. 1993. TC Maarif Vekâleti. Seçmeli Kimya 1. W.SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR Orta Mektep Müfredatı (1930). 7. 21. 8.Ortaöğretim Kurumları Sınıf Geçme Yönetmeliğini Uygulayan Ortaöğretim Kurumlarının 9. 1. Maarif Basımevi. 1973. 3. and Gale. Novak. 16. Tebliğler Dergisi. USA. Educational Psychology – A Cognitive View (2.. Maarif Basımevi. 1994. 1930. 1938. Tebliğler Dergisi. 18 . Saydam Matbaacılık. Ahmet Saban. 2000. 1991. Cambridge. E. 2001.. W. Fen Bilimleri 1 Programı. Inc. “Constructivism in Education”. New York.P. & Hanesian.. 1960. 20. Bloom. MEB-EARGED. H. Modern Educational Measurement. S.11 ve 12. 1956. L. TC Kültür Bakanlığı. “In Search of Understanding: The Case for Constructivist Classrooms” Association for Supervision and Curriculum Development. Von Glasersfeld.. New Jersey.

KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11. sınıf B. Ü ĐTELER 19 .

2 27. zaman tahsis çizelgesinde belirlenmiş yüzde zaman oranlarına uygun olmalıdır. • 20 .1 100. Her üniteye tahsis edilecek sayfa sayısı. 17-19 forma olarak öngörülmüştür. A4 boyutlu kâğıda. sınıf kimya ders kitabının hacmi.0 * Üniteler için verilen ders saatleri öğretmen tarafından şartlara göre ±%20 oranında değiştirilerek uygulanabilir.9 22. gerekli görüldüğü hâllerde ±%20 artırma/eksiltme yapılabilir.8 25. SI IF Ü ĐTELERĐ VE Ö ERĐLE SÜRELER Ü ĐTE Ü ĐTE ĐSMĐ UMARASI 1 KĐMYASAL REAKSĐYONLAR VE ENERJĐ 2 REAKSĐYON HIZLARI VE KĐMYASAL DENGE 3 ÇÖZELTĐLERDE DENGE 4 5 ELEKTROKĐMYA ÇEKĐRDEK KĐMYASI Toplam KAZA IM SÜRE/DERS YÜZDE ORA (zaman bakımından) SAYISI SAATĐ* 18 24 31 15 18 106 15 24 30 27 12 108 13. KĐTAP FORMA SAYILARI • • Ortaöğretim 11. bu oranlar esas alınarak bulunan sayfa sayılarında. Ancak. Öğretmen kılavuz kitabı için herhangi bir hacim sınırlaması öngörülmemiştir.ZAMA A ALĐZĐ ORTAÖĞRETĐM KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI 11.0 11.

Đstemlilik C. Sistemler ve Enerji Türleri 2. kanunu” . Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. kanunu” anlamlandırılmakta. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • Sistem Ortam Açık sistem Kapalı sistem Đzole sistem Đzotermal sistem Ekzotermik değişim Endotermik değişim Đç enerji Termodinamik Termodinamiğin 1. ve 10. “termodinamiğin 3. Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden istemlilik tartışmaları verilmekte. olayın gerçekleştiği sistem ve sistemin yer aldığı ortam ile ilgili ilk kavrayışlar sağlanmakta. kanunu Entropi Gibbs serbest enerjisi : KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ : 15 Ders Saati 21 . sınıf Kimya dersinde pekiştirmiştir. lise 9. enerjinin korunumu hakkındaki “ termodinamiğin 1. kanunu Entalpi Oluşum entalpisi Đstemli/ istemsiz değişim Termodinamiğin 2. B.Kimya Dersi 11. fiziksel ve kimyasal olaylara eşlik eden enerji değişimlerini ele almak için. farklı enerji türlerini ve enerji birimlerini ilköğretim Fen ve Teknoloji dersinde öğrenmiş. Ünite Önerilen Süre A. Ünitenin Amacı Öğrenciler. Bu ünitede. entalpi kavramı ile birlikte sunulmakta. kanunu Termodinamiğin 3. Ayrıca. Sistemlerde Entalpi Değişimi 3.Sınıf Öğretim Programı 1. istemli / istemsiz değişimleri ayırt etmek için gerekli entropi kavramına giriş yapılarak “termodinamiğin 2. Hess Kanunu ve ona ilişkin uygulamalar işlenmektedir. kanunu” ile ünite bitmektedir.

Ekzotermik ve endotermik değişimlerde. dönme ve potansiyel enerjileri ile atomların çekirdek ve elektronik enerjileri irdelenecek. uğraş alanları üzerinden tanımlanır (1. Qp ≠ Qv ilişkisinin nedeni irdelenir (1.4. 1.3). sabit basınçlı ve sabit hacimli sistem kavramları örneklerle tanıtılacaktır. kanununu ifade eder.4. sistem ve ortam kavramları kullanılarak anlamlarının derinleşmesi sağlanır.5. ısı alış-verişi ile mekanik iş ve iç enerji değişimi arasındaki matematik ilişkiler türetilir. kapalı. ısı alış-verişi. basınç ve hacim değişkenlerine göre sınıflandırır. Qv = ∆U QP = ∆U + w Qp ≠ Qv ilişkileri. (-) işaretlenmesi ile sisteme giriş-sistemden çıkış arasındaki ilişki verilir. Sistemler ve enerji türleri ile ilgili olarak öğrenciler. Bu tartışmada.Sınıf Öğretim Programı 1. 1. Bu irdelemeler sırasında. ↸ Sabit hacimde ve sabit basınçta gerçekleşen basit fiziksel değişim örnekleri üzerinden mekanik iş kavramı anlamlandırılır. gibi reaksiyonlar kullanılabilir. 1. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR 1. Bir sistemin iç enerjisini atom/molekül temelinde açıklar. iç enerji değişimi ve mekanik iş sembolleri tanıtılıp. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 1. Sistem ve ortam arasındaki ilişkinin önemini fark eder. 1.1.2 “Đzole sistem” kavramı. ısı-iç enerji dönüşümünün olduğu sabit hacimdeki değişimlere örnekler verilecektir. 1. Mg(k) + ½ O2 (g) → MgO + hν CO + ½ O2 → CO2 + Q2 3/2 O2(g) + hν → O3(g) AÇIKLAMALAR [!] 1. uygun örnekler üzerinden verilir.4. 3. [!] 1. sıcaklık.3. Farklı değişim örneklerinde bu ilişkilerden hangisinin geçerli olacağı konusunda yönlendirilmiş bir beyin fırtınası yapılır.6).Kimya Dersi 11. böyle sistemlerin tanımı. iç enerjiye katkıda bulunan mikro düzeyde enerji türleri tartışılır. 1. Bu değişimlerde sisteme giren veya sistemde çıkan ısının dönüştüğü enerji türleri irdelenir. 4 atomlu çizgisel ve açılı moleküller için mikro düzeyde enerji türleri irdelenir (1. alınan veya verilen ısının sistemde nasıl depolandığı sorgulaması üzerinden.3 Đç enerjiye katkı yapan enerji türlerinden.1-1. Her iki hâl için. 1.4). tek atomlu asal gazlar ve 2. Sabit hacimli ve sabit basınçlı sistemlerde.1. V bağıntısına girilmeyecektir.6. moleküllerin öteleme. Đncelenen makro düzeyde değişimlerin gerçekleştiği sistemler ve ortamlar sorgulanarak ele alınan sistemlerin açık-kapalı. [!] 1. [!] 1. 1. ısı-mekanik enerji-iç enerji değişimi üçlüsü dışındaki enerji dönüşümlerine ve mekanik işin hesaplanmasında kullanılan w = P.4 Isı değişimi. derişik H2SO4 çözeltisinin seyrelmesi gibi maddesel değişimlerde ısı-iç enerji dönüşümü irdelenir.6 Termodinamiğin buharlı makinenin gelişimi ve sanayi devrimi ile tarihsel ilişkilerini konu edinen bir okuma metni verilebilir. C + ½ O2 → CO + Q1. [!] 1. Termodinamiğin günlük hayattaki uygulama alanlarına örnekler verir. izole-izotermal. izotermal. mutlak anlamda yasaklanmış bir ısı alış-verişi gibi algılanmamalı. Termodinamiğin 1.4.5 Q ve w niceliklerinin (+). iç enerji değişimini ısı alışverişi ve mekanik enerji ile ilişkilendirir. QP = ∆U + w bağıntısının. izole. Bu reaksiyonlara eşlik eden enerji değişimleri vurgulanarak termodinamik bilim dalı. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Buzun erimesi. [!] 1. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 22 . Sistemleri. 1.5 “Madde-enerji dönüşümü”. her hareketin bir enerji alış-verişi ile birlikte yürüdüğü. ↸ Kimyasal değişimlerin maddeyi oluşturan atom ve moleküllerin diziliş ve düzeninin değişimi ile gerçekleştiği.2. titreşim. bu bakımdan kimyasal değişmelerde de enerji alındığı veya verildiği gerçeğine örnek olarak.2 Açık. olayın gerçekleştiği süre içinde ortamla ısı alış-verişinin ihmal edilebilir düzeyde olması temelinde verilmelidir. sabit hacimli-sabit basınçlı olma nitelikleri gözden geçirilir. işaretleme sistemi kullanımını gerektiren uygulamaları ile ilgili örnekler çözülür. 1.

↸ Çok basamaklı örnek tepkimelerin her basamağına ilişkin ∆H değerleri.2 H2O.4 Bağ enerjilerinden reaksiyon entalpileri hesaplanırken. 2. Reaksiyon entalpi değişimleri ile bağ enerjilerini ilişkilendiren örnek problemler çözülür (2. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir silindir içine kapatılmış 1 mol gazın sıcaklığını 1 oC artırmak için. “1 mol bağı standart şartlarda kırmak için gerekli enerji” şeklinde tanımlandığı için. [!] 2. gaz basıncı sabitken (piston sürtünmesiz hareketli) verilmesi gereken ısıdan farklı olmasının nedenleri sorgulanır. Bu büyüklük reaksiyon entalpisi hesabında kullanılırken. Kömür ve petrol gibi fosil yakıtların. tam yanma için gerekli eşdeğer miktardan az hava ile yakılmasının neden akılcı olmayacağı. 2. Entalpi değişimini (∆H). Isı alış-verişinin mekanik iş alış-verişi ile sonuçlandığı değişimlerde Qp’nin ∆H’a eşit olduğu belirtilir (2. Hess kanunun sözlü ifadesi irdelenir.1. Reaksiyon entalpi değişimlerini “standart oluşum entalpi değişimleri” ile ilişkilendirir. ara basamakların entalpi değişimleri ile ilişkilendirir. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısının uygulamasına ilişkin problemler çözülür. Buradan. ↸ Yaygın ve basit bileşiklerdeki ortalama bağ enerjilerini veren tablolardan yararlanılarak kimyasal reaksiyonda alınan ya da verilen ısı hesaplanır. Örnek tepkimeler üzerinde. oluşum tepkimelerinin ekzotermik-endotermik oluşu ile ilişkilendirilir. girenlerin bağ entalpileri toplamından ürünlerin bağ entalpileri toplamını çıkarmak gerektiği unutulmamalıdır. toplu reaksiyonun ∆H değeri ile karşılaştırılır.Kimya Dersi 11. Sistemlerde entalpi değişimi ile ilgili olarak öğrenciler. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 23 . [!] 2. Hess kanunu bağlamında tartışılır (2. gaz hacmi sabitken (piston hareketsiz) verilmesi gereken ısının. Bağ enerjisinin tanımı ile ilgili olan bu yanılgı.4). sabit basınçta (piston hareketli iken) verilen ısının (Qp) entalpi ile ilişkisi irdelenir. ??? 2. ürünlerin bağ enerjileri toplamından girenlerinkini çıkarma yanılgısı oldukça yaygındır. ekzotermik olduğu bilinen örnek tepkimeler üzerinde entalpi değişimi hesaplanarak giderilebilir.2. ↸ Yaygın maddelerin oluşum entalpileri çizelgesi incelenerek ∆H f değerlerinin işaretleri. CO2 gibi bileşiklerin. Standart şartlarda birden çok allotropu olan elementlerin en kararlı allotropları esas alınır. Basit tepkimelere ilişkin entalpi değişimlerinin oluşum entalpileri ile hesaplanmasına dair ∆H = (Σ∆Hof ürünler .4. V bağıntısı yerine H = U + w bağıntısı kullanılacaktır. 2. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 2. “bağ kırılma entalpisi” adı ile de verilebilir. bu bileşiklerin oluşum entalpileri olarak tanımlanır.2 Standart şartlar ve normal şartlar kavramlarının anlamları verilir. Bir reaksiyonun entalpi değişimini.1 Elementlerin standart koşullardaki oluşum entalpilerinin ‘0’ kabul edildiği belirtilir. o AÇIKLAMALAR 2. 2.Σ∆Hof girenler) bağıntısı kullanılarak örnek problemler çözülür (2.Sınıf Öğretim Programı 1.1). H = U + P. [!] 2. standart koşullardaki elementlerinden elde edilişlerine ilişkin tepkimelerdeki entalpi değişimleri.1 Mutlak entalpi kavramına girilmeyecek. standart oluşum entalpilerinin kullanımından kaynaklanan bir alışkanlıkla. Sabit hacimde verilen ısının iç enerji değişimine eşit olup olmadığı tartışıldıktan sonra. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısı türetilir. mekanik iş hesabı kapsam dışı tutulacak. reaksiyon ısısı (Qp) ile açıklar. Kimyasal reaksiyondaki entalpi değişimi ile bağ enerjileri arasında ilişki kurar.3.2). [!] 2.3).4 Bağ enerjileri.

Bu etkinlik üzerinden. Đstemli olaylarda entropinin artacağı (∆S > 0) sonucuna götürecek bir beyin fırtınası yapılır.Kimya Dersi 11. mürekkep moleküllerinin farklı konumlarda bulunma olasılıklarının artması temelinde tartışılır. “kullanılamayan termal enerji” ve “olasılık” temelinde açıklar. entropileri karşılaştırılabilir. ↸ Đki nuçe erlenmayerine konulmuş. sadece CaSO4 tuzunun entropi değişimini düşünmek yetmez. ters yöndeki olayın özel önlemler alınmadıkça meydana gelmemesi temelinde tartışılır (3. düzen ve rastgelelik kavramları üzerinden verilir. Mekanik iş elde edilebilen düzenekte. “kullanılamayan termal enerjinin ölçüsü” olarak tanımlanır. kullanılamayan termal enerjiyi temsil ettiği hususları açıklanır. Đstemlilik ile minimum enerjiye yönelme eğilimi arasındaki paralellik. iş elde edilirken kullanılabilir/kullanılamayan termal enerjinin artması-eksilmesi irdelenir.Sınıf Öğretim Programı 1. Entropi kavramını. (Örneğin. entropinin olasılık temelinde de ifade edilebileceği sonucuna varılır.4. eşit kütleli iki su örneğinden oluşan sistemlerin buhar çıkış uçlarına birer rüzgârgülü tutularak hangisinden mekanik iş elde edildiği tartışılır. biri kaynama sıcaklığında tutulan. Kullanılamayan termal enerji (işe dönüşmeyen ısı enerjisi) kavramının anlamı. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Đstemlilik ve istemsizlik kavramları. alçının suda çözünmemesi entropi artışı temelinde tartışılırken. incelenen örnek tepkimelerle keşfedilir (3.3. tek yönlü basit tepkimelerde. bir bardak suya bir damla mürekkep damlatılarak mürekkebin su içinde dağılımı gözlemlenir. Entropi. Değişimlerde istemlilik ile ilgili olarak öğrenciler. Mürekkebin neden dağıldığı. aynı maddenin sıvı ve gaz hâllerinin vb. Đstemli/istemsiz kavramlarını irdeler. AÇIKLAMALAR KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3. Çözünme sırasında su moleküllerinin entropi değişimlerini de hesaba katmak gerekir. eğilimine değişimlere [!] 3. Olayın ekzotermik oluşu ile sistemin iç enerji değişimi arasındaki ilişki irdelenir. değişim ↸ Đstemli tepkimelerin çoğu zaman ekzotermik olduğunu gösteren örnekler gözden geçirilir.2). [!] 3. Farklı şartlardaki benzer sistemlerin entropileri basit örneklerle karşılaştırılır. 1 mol He’ un sıkışmış ve genleşmiş hâllerinin. 3. “kullanılamayan enerji yaklaşımı” na yeterli ağırlık verilmelidir. Ayrıca. 3. 3.5. diğeri oda sıcaklığında.2. Entropinin arttığı istemli olaylara örnekler verilir (3. 3.5 Entropi üzerinden istemlilik irdelemeleri yapılan sistemlerin olabildiğince izole olması önerilir. Böyle olaylarda minimum enerji eğiliminden daha etkili bir başka eğilim olması gerektiği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma açılır (3. bu deney üzerinden irdelenir. Entropi değişimleri (∆S) istemlilik arasında ilişki kurar. Örneğin. ile ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 24 .5).1.1). Dağılan mürekkebin kendiliğinden (istemli olarak) yeniden damla boyutuna dönüp dönmeyeceği irdelenir. ↸ Đstemli olduğu deneyimlerle bilinen endotermik tepkime örnekleri incelenir. entropinin. Entropinin olasılık temelinde sezilmesi için. evrendeki doğal olayların olumsuz bir sona doğru gittiği yanılgısını getirebilir. Đstemli olaylarda kullanılamayan enerjinin değişme eğilimi tartışılır. 3. Đstemli değişimlerde minimum enerjiye yöneliş eğilimini örnekler üzerinde gösterir.4. entropinin olasılık temelinde anlamı. böyle bir sistemin termal enerjisinin “kullanılamayan termal enerji” olduğu. Minimum enerji uymayan istemli örnekler verir. Bu tepkimelerde iç enerjinin değişim yönü tartışılır. istemli olaylarda kullanılamayan termal enerjinin genelde arttığı. 3. Bu nedenle entropiyi açıklamada. sıcaklık sabitken.) [!] 3.3). sıcaklıkları ve hacimleri eşit farklı miktarlarda He örneklerinin.4 Bulunduğu ortamla aynı sıcaklıkta olan bir sistemin termal enerjisinin mekanik işe (faydalı işe) dönüştürülemeyeceği. 3.5 Entropi kavramını sadece düzensizlik meyli temelinde vermek. ok yönündeki olayın kendiliğinden yürümesi.4.

” ve “Evren zaman geçtikçe bir denge hâline yaklaşır. ∆G0 = -0. ∆S0 değerleri bulunur. öteleme hareketlerinin tamamen durması ile ilişkilendirilir.6. Evrenin toplam entropi değişiminin bu olayda da pozitif olduğu belirlendikten sonra. Termodinamiğin 2. entropi azalması olmaz. ↸ Standart mutlak entropiler (S0) bir çizelge hâlinde verilir. 3. T∆S teriminin kullanılamayan termal enerjiyi ifade ettiği belirtilerek.8. 3. ∆H .7 Gibbs serbest enerjisi tanımlandıktan sonra.Kimya Dersi 11. termodinamiğin 2.6. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3. [!] 3. 3. moleküllerin dağılma olasılığının artması. ↸ Oda ortamına konulan. Örneğin.8 ∆G teriminin işareti yanında. [!] 3. kanunu için. sadece entropi artışı dolayısıyla istemli olay örneği olarak kullanılır. Ancak. bu değerlerin sıfır sayılması da fazla bir hata getirmediği için. Buradan Gibbs serbest enerjisi (∆G) tanımına geçilerek istemlilik. 0 oC da 1 mol sıvı su için tekrarlanır. ??? 3. toplam entropi değişiminin pozitif olduğu gösterilir.8 Mutlak entropilerin nasıl hesaplandığı konusuna girilmez. ortamın entropi değişiminin negatif. bütün maddeler için geçerli sayılması ciddi bir problem getirmez. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 25 . [!] 3. “Her istemli olayda evrenin toplam entropisi artar.6 Termodinamiğin 3. Termodinamiğin 3.Sınıf Öğretim Programı 1. kanununun ifadesi irdelenir. örnek reaksiyonlar için. kanunlarını yorumlar. mutlak entropinin ‘sıfır’ oluşu. mutlak entropiler (S0) çizelgesine dikkat çekilerek düzeltilebilir. 0 C sıcaklıktaki 1 mol buzun erimesi gibi basit bir olay alınarak sistemin ve ortamın entropi değişimleri hesaplanabilir. ve 3. Buzun erimesi olayında sistemin entropi değişiminin pozitif. Standart oluşum entalpileri (∆Hof) ile hesaplanan reaksiyon ∆Ho değerleri ve ∆So ile.7). sıcaklığı -20 oC olan bir odaya konmuş. [!] 3.istemsizliktersinirlik irdelemesi yapılır (3.” anlamında 3. Benzer bir hesaplama. istemli olaylarda bu iki terim toplamının > 0 olması gerçeğinden. Bu olayda her iki gazın hacminin de büyümesi. 3.T∆S ifadesinde ∆H teriminin alınan verilen ısıyı. kanunu için.T∆S < 0 sonucuna ulaşılır. Sistemin ve evrenin toplam entropi değişimi üzerinden “Gibbs Serbest Enerjisi” ni tanımlar. sistemin entropi değişimi ∆S ve ortamın entropi değişimi (-∆H/T) ile gösterilip. ∆G’nin işareti ile ilişkilendirilir. sıfırdan büyüktür.5 kJ/mol bulunan bir tepkimenin sağa istemli fakat dengeye yakın olduğu irdelemesi yapılmalıdır. Bu çizelge kullanılarak.6 Termodinamiğin 2. bir ifade de verilir. Mutlak sıfır noktasında. sadece standart şartlarda yapılır. kanunu bazı mükemmel kristal maddeler için geçerli olmayıp bu maddelerin 0 K sıcaklıktaki mutlak entropileri.” ifadeleri uygundur. bu da entropinin büyümesi şeklinde yorumlanır. 3. mutlak entropilerin de bilinemeyeceği yanılgısı. Ele alınan örnek olaylarda.7. kanununun anlamı irdelenir. “Enerji değişimi olmayan hiçbir istemli olayda. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ o AÇIKLAMALAR [!] 3. 3. Gazların karışması. ∆G = 0 olması hâlinin tersinir olaylara (dengeye) karşı geldiği sonucuna götürecek bir tartışma yapılır (3. ∆G0 bulunup bu değerin işareti üzerinden istemlilik.8).8 Kimyasal reaksiyonlarda istemlilik tartışmaları. kanunun. Kimyasal reaksiyonların istemliliğini Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden irdeler. mutlak değeri de bir tepkimenin dengeden uzak ve istemli veya dengeye yakın fakat istemli olduğunu irdelemede önemlidir.8 Mutlak entalpilerin genelde bilinmez büyüklükler olmasına benzetilerek. termodinamiğin 2. ∆G teriminin neden kullanılabilir (serbest) enerji olduğu irdelenir.8 ∆G = ∆H .

Çünkü hacim değişmedikçe mekanik iş yapılamaz.in kapalı olamayacağı aşikârdır. Madde ve enerji alış-verişinin yasaklı olmadığı ………………. Tamamen yalıtılmış olduğu için böyle ………………. Böyle bir …………. Đnsan vücudu da hem madde hem de enerji alış-verişine açıktır. ister istemez madde alış-verişine kapalıdır. basınç ve hacim değişkenlerinin sabit olup olmamasına göre de farklı …………. Sıcaklık.Sınıf Öğretim Programı D. göl suyu... adını verir..” de denir. enerji bilançolarını çıkarırken. buzun erimesi sağlanabilir. içinde bulundukları ……………….. Örneğin.. şişelenmiş su. Örneğin böyle bir termosta. ………… ile çok hızlı ısı alış-verişi olabildiği ve bu sayede ………………. ile madde ve enerji alış-verişi olup olmamasına göre açık. açığa çıkan veya yutulan ısıya eşittir..6 Aşağıdaki metni dikkatle okuyarak boş bırakılan yerlere uygun düşen kelimeleri yazınız: TERMODĐNAMĐKTE SĐSTEMLER VE ORTAMLAR Fiziksel ve kimyasal değişimlere eşlik eden ısı ve mekanik iş alış-verişlerini inceleyen bilim dalına ……………………… denir. Bir bisiklet pompası içine hapsedilmiş hava ısıtılırsa. sıcaklığının hep sabit kaldığı varsayılır... enerji alış-verişine açık ……………… de olabilir. hem de toprak ve hava ile ısı alış-verişine açıktır. enerji alış-verişine açık olduğu için yarı kapalı bir ……………. dış …………………… ile hiçbir madde ve enerji alış-verişi olmadan gerçekleşebilir. Örneğin.. bu mekânı kuşatan diğer evren parçasına da ……………. izobarik şeklinde de nitelenir. değişim olayının gerçekleştiği mekâna …………. serbest ve sürtünmesiz hareket eden pistonun yer değiştirmesi (hacim büyümesi) ile telafi edilir. madde alış-verişine kapalı. Böyle bir …………. ısınmaya rağmen gaz basıncı değişmez. açıktır. de.1-1. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. …………………. 26 . ısınmaya bağlı basınç değişimi.Kimya Dersi 11. yarı kapalı veya kapalı olabilir. Bu bilim dalı. Madde alış-verişine kapalı. izotermal ……………….. gibi düşünülebilir. hem buharlaşma/yoğuşma yoluyla su alış-verişine. Burada gerçekleşen olaylardaki iç enerji değişimi. Çok iyi yalıtılmış ve ideal şekilde kapatılmış bir termos içindeki olaylar. Örneğin.lere “izole ………….. tanımlamak mümkündür. Hacmi sabit (izokorik) ……………….

2.000 0.5 kJ C(k) + O2(g) → CO2(g) H2(g) + 1/2O2(g) → H2O(s) ∆Hof = .Kimya Dersi 11. Standart Serbest Enerji ( G0f) (kJ/mol) N2(g) H2(g) NH3(g) 0. standart şartlarda 112 L metanın (CH4) yanma entalpisini hesaplayınız. 2Al(k) + 3/2 O2(g) → Al2O3 (k) ∆Hof = -1670 kJ 2Fe(k) + 3/2 O2(g) → Fe2O3(k) ∆Hof = -824 kJ verilerini kullanarak 2Al(k) + Fe2O3(k) → Al2O3(k) + 2Fe(k) reaksiyonu için entalpi değişimini bulunuz.000 -16. 2C2H2(g) + 5O2(g) → 4CO2(g) + 2H2O(s) ∆Hof = -2243. 2.7 Standart şartlarda 1 mol hidrojenin sabit hacimli kapalı bir silindirde yanması sonucu su buharı oluşurken 241.68 kJ olduğuna göre ∆H. 4.82 kJ ısı açığa çıkmaktadır.1 kJ/mol ise CaCO3 için standart oluşum entalpisi kaç kJ/mol’dür? 3. :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.5 kJ/mol olarak veriliyor. 2. 3.285.4. N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) reaksiyonuna göre 68 g NH3 oluşurken standart serbest enerji değişimini hesaplayınız. CaCO3(k) → CaO (k) + CO2 (g) reaksiyonu için standart entalpi değişimi 178.2.8 kJ Tabloda verilen molar bağ kırılma entalpisi değerlerini kullanarak. CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g) Bağ Kırılma Entalpileri (kJ/mol) C ̶ C C ̶ H O ̶ H C=O O=O 6.393. Aşağıda verilen bilgileri kullanarak asetilenin (C2H2) standart oluşum entalpisini hesaplayınız.5 kJ/ mol ve ∆Hof CO2 (g) = -393.1. Tabloda verilen bilgileri kullanarak 298 K de. ∆Hof CaO (k) = -635.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme 1. Yine 1 mol hidrojen.4. sürtünmesiz hareket eden bir piston altında standart şartlarda yakılınca açığa çıkan ısı miktarı 240.66 27 . 2.3. 350 410 460 732 498 5. ∆U ve w nedir? 2.6 kJ ∆Hof = .

4 Tabloda verilen madde çiftlerini sahip oldukları molar entropinin az veya çok oluşuna göre karşılaştırınız. Yaptığınız karşılaştırmayı ve kararınızın nedenini tabloda ayrılan yere yazınız.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3. Madde Çiftleri 0°C ve 1 atm de 1 mol CO2 0°C ve 1 atm de 3 mol CO2 25°C ve 1 atm de 2 mol He 25°C ve 3 atm de 2 mol He Standart şartlarda 1 mol Br2(s) Standart şartlarda 1 mol Br2(g) Entropinin azlığı/ çokluğu eden 28 .Kimya Dersi 11.

sıvı ve gaz hâllerin oluşum entalpilerinin ve mutlak entropilerinin neden farklı olduğunu açıklayınız. Aşağıdaki çizelgede.21 153.23 245.83 152.05 -285.46 51.82 0.71 116.00 62.91 188. Aşağıda verilen reaksiyonların her biri için sistemin entropi değişiminin pozitif veya negatif olacağını tahmin ediniz.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.6 1. Madde H2O(k) H2O(s) H2O(g) Br2(s) Br2(g) Na(k) Na(g) I2(k) I2(g) Oluşum Entalpisi ( H0f) (kJmol-1) -292.91 0. su. iyot ve sodyum için farklı fiziksel hâllerin standart oluşum entalpilerinin ve standart mutlak entropilerin farklı olduğu görülmektedir.69 29 .32 0. Tahmininizi ve nedenini yazınız. brom.00 107.Kimya Dersi 11. Katı.83 -241.00 30.91 69. Tepkime Entropi değişiminin işareti ( S > 0) veya ( S < 0) eden H2O(s) → H2O(g) CaCO3(k) → CaO(k)+ CO2(g) Ag+(aq) + Cl-(aq)→ AgCl(k) 2.14 260.44 Standart Mutlak Entropi (So) (JK-1mol-1) 63.

56 229.60 So(JK-1mol-1) Reaksiyonlar N2(g)+ 3H2(g) → 2NH3(g) Yorum N2O4(g) → 2NO2(g) C2H4(g)+ H2(g) → C2H6(g) 30 .Kimya Dersi 11.06 219.40 304.6 Tablodaki verileri kullanarak aşağıda verilen reaksiyonlar için standart entropiyi hesaplayıp sonucun işaretini yorumlayınız.29 240.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3. Standart Molar Entropi Değerleri (So) (JK-1mol-1) N2(g) H2(g) NH3(g) N2O4(g) NO2(g) C2H4(g) C2H6(g) 191.70 192.60 130.

bunların ürün verimine etkisi tartışılacaktır. 2. kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler irdelenerek. Reaksiyon hızı Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler Kimyasal reaksiyonlardaki denge Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler Kimyasal tepkimelerde ürün verimi C. 3. reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenlerle birlikte tek ve çok basamaklı reaksiyonlarda hızın belirlenmesi işlenmektedir. Ayrıca kimyasal reaksiyonlarda denge ifadesinin türetilmesi. reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimi irdelenerek anlık ve ortalama hız değerlerinin ayrımı. denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisi. Ünitenin Amacı Bu ünitede. 4. Ünite Önerilen Süre : REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE : 24 Ders Saati A.Sınıf Öğretim Programı 2. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. B. 5. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Reaksiyon hızı Tek basamaklı reaksiyonlar Çok basamaklı reaksiyonlar Reaksiyon mertebesi Molekülerite Aktifleşme enerjisi Aktifleşmiş kompleks Katalizör Đnhibitör Osilasyonlu reaksiyonlar Briggs-Rauscher reaksiyonu Tersinir tepkime Kimyasal denge Denge sabiti Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesi % Verim 31 .Kimya Dersi 11.

yanma ve nötürleşme türünden hızlı.1-1. r = -dc(H2) /3dt = -dc( 2) /dt = dc( H3) /2dt eşitliklerinin mantığı irdelenmelidir.1.zaman eğrilerinden yararlanılarak.zaman verilerinden. hızı” zaman kavramını temelinde 1. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 1. konsantrasyon-zaman grafiğindeki t yatay konumuna denk gelen grafik noktasındaki teğet ile ilişkilendirilecektir.4 Patlama. “Reaksiyonun derişim ve tanımlar. oto hava yastıklarındaki azotürlerin bozunması gibi hızlı ve demirin paslanması gibi yavaş tepkime örneklerinin hızları karşılaştırılır (1.4). 1. “reaksiyon hızı” olarak adlandırılır. Hızlı ve yavaş reaksiyonlara örnekler verir. Reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimini irdeler.3 Tepkime hızı. 1.3 Anlık hız tanımlanırken. Birim zamanda tepkimeye girecek molekül sayısının nelere bağlı olduğu tartışılarak girenlerin ve ürünün saniyedeki derişim değişimi. Reaksiyon hızı kavramı ile ilgili olarak öğrenciler. reaksiyon hızının zamanla değiştiği sonucuna gidilerek anlık hız ve ortalama hız tanımlanır. 1. r (t) = -dc(giren) /dt = dc(ürün) /dt eşitlikleri verilir.Kimya Dersi 11. muhtelif tepkimelere ait konsantrasyon. Ortalama hızın zamanla azaldığı hesap sonuçları ile doğrulanır (1. ↸ Doğal gazın (başlıca CH4) yanması. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 32 .3. “çok küçük bir zaman aralığı için tanımlanan hız” ifadesi. farklı türler cinsinden yazılan reaksiyon hızlarının sayısal değerlerinin eşit çıkması bakımından.1.3 Ortalama tepkime hızı hesabı için. r ort = -∆c(giren) /∆t = ∆c(ürün) /∆t ∆ ∆ ∆ ve anlık hız için. polimerleşme ve hidroliz gibi yavaş reaksiyonlar için örnekler verilir. 3H2(g) + N2(g) →2NH3(g) gibi bir tepkimede.Sınıf Öğretim Programı 2. ortalama hız için.2. [!]1. 1. Belli reaksiyonlara ait konsantrasyon. Girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin zamana karşı grafiklerinden.zaman verileri değerlendirilir.1. ↸ H2(g)+ I2(g) → 2HI(g) gibi kapalı kapta ve gaz fazında gerçekleşen bir tepkimenin başlangıç anından itibaren. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR [!] 1.3). nötürleşme. tepkimeye giren maddelerin derişimlerinin zamanla nasıl değişeceği irdelenir. birim zamandaki konsantrasyon değişimi şeklinde tanımlanıp derişim. Ayrıca.4. [!] 1. farklı zaman aralıkları için ortalama hız hesapları yapılır. paslanma. Reaksiyon hızının anlık değeri ile ortalama değerini ayırt eder. matematik derslerinde henüz işlenmemiş olan türev ve diferansiyel kavramları kullanılmayacak.

Tepkimeye giren türlerin derişiminin tepkime hızını nasıl etkileyeceğine ilişkin sözlü bir kural ifadesinin nasıl yazılabileceği tartışılır.5 Aktivasyon enerjisinin tanımlanmasında kullanılan potansiyel enerji.2. NH3 ve SO3 üretimi gibi endüstriyel açıdan önemli reaksiyon örnekleri alınarak bu reaksiyonların neden yüksek sıcaklıklarda gerçekleştirildiği sorgulanır (2. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) tepkimesi için de. Reaksiyon sıcaklığının hızı nasıl ve neden etkilediğini açıklar.reaksiyon koordinatı grafiğindeki reaksiyon koordinatı kavramına. aktiflenmiş kompleksin potansiyel enerjisi ile karşılaştırmada kullanılan potansiyel enerji değişim grafikleri çizilip sıcaklığın moleküler düzeydeki anlamı ve hıza etkisi.Kimya Dersi 11. bu grafik üzerinden açıklanır.3 Hız sabiti ve sıcaklık arasındaki ilişkinin kavranmasını kolaylaştırmak için bilinen bir reaksiyon sisteminin k ve T değerlerini içeren bir tablo verilir. ↸ Gaz çıkışı veya renk değişimi temelli bir tepkime kullanılarak sıcaklık-reaksiyon hızı ilişkisi deneysel olarak gözlemlenir. “aktiflenmiş kompleks” olarak adlandırılır. bu kargaşayı önleyebilir. Derişim ile hız artışının büyüklüğünün kavranması için. 2. Her iki yöndeki reaksiyonların hızı ile Ea değerleri arasındaki ilişkisi tartışılır. Toplam tepkime denklemleri üzerinden “molekülerite”. Her reaksiyon için k parametresinin sıcaklık arttıkça büyüdüğü sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır. [!] 2. hız belirleyici basamak üzerinden de “reaksiyon mertebesi” kavramlarının anlamları irdelenerek bu iki kavram arasındaki fark tartışılır. [!] 2.2. Tersinir tepkimelerde ileri ve geri reaksiyonların Ea değerleri grafik üzerinde gösterilir. 2. [!] 2. bağıl hızlarıyla birlikte verilip hız belirleyici basamağın hangisi olacağı tartışılır. 2. Hız=k [H2] [I2] ifadelerinin ortak olan yönleri irdelenir. X.4-2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ 2NO2(g) → N2O4(g) gibi bir gaz fazı tepkimesi için Hız= k [NO2]2. 2.Cn ile verilen genel hız denkleminde. k sabitinin büyüklüğü bulunur ve birimi irdelenir.1. 2. Reaksiyon mertebesi ve molekülerite kavramlarını ayırt eder.Sınıf Öğretim Programı 2. bu nedenle derişim artışı ile sağlanan hızdaki artışın sınırlı olduğu. Tek basamaklı reaksiyonlarda hızı.5).3. Aktifleşme enerjisini (Ea) girenlerin ve ürünlerin potansiyel (iç) enerjileri ile ilişkilendirir.4. r = k. Y.1).1’de verilene benzer tepkimeler üzerinden. EK-2. Bu grafiğin çarpışan iki molekül için çizildiği varsayılarak yatay ekseni zaman kabul etmek. Tepkime hızının yeterince büyük olması gereğinin önem kazandığı. Z gibi sanal türlerin yer aldığı sanal tepkimelerle problem düzenlenmemelidir..2 Derişimlerin artmasının hız sabitini değiştirmeyeceği. ↸ 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) tepkimesinin ara basamakları.3). sayısal olarak ifade edilebilir bir anlam verilmezse bir kavram kargaşası doğabilir.1 Tepkime mertebelerinin ve hız ifadelerinin denel yoldan belirlenmesi amaçlı problemler. 2.5. Tepkime boyunca derişimi sabit kalan katı ve sıvı maddelerin tepkimelerine örnekler verilir. Reaksiyon mertebesi ile moleküleritenin aynı olup olmadığını ortaya koymak için deneysel verilerek kullanılarak uygulamalar yapılır (2. Đki tür arasında bir tepkime olması için esnek olmayan (yüksek enerjili) bir çarpışma gerektiği varsayımından çıkılarak etkin çarpışmalarla sıcaklık arasındaki ilişki tartışılır. Yazılan hız ifadelerinde k sabitinin birimi belirlenir (2. reaksiyon hızı ile aktifleşme enerjisi arasında ilişki kurulur. hızın büyüklüğünde başlıca etkin değişkenin k hız sabiti olduğu vurgusu tekrarlanarak belirtilir. gerçek reaksiyonlar kullanılarak düzenlenir.1 Deneysel verilerden reaksiyon mertebesi belirlendikten sonra. yönlendirilmiş bir tartışma ile sorgulanır. Çok basamaklı tepkimelerde hız belirleyici basamağı seçer. 2NO2(g) → N2O4(g) ve H2(g) + I2(g) → 2HI(g) Tepkimelerine ilişkin hız ve derişim ölçümlerini içeren bir tablo verilerek karşılaştırma yapılır. hangi terimin sıcaklıktan etkileniyor olabileceği tartışılır. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 33 .4. girenlerin derişimleri cinsinden ifade eder. Esnek olmayan bir çarpışmanın sonucunda oluşan kısa ömürlü tür. Bir denge reaksiyonu örnek alınarak. 2. 2. ??? 2. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 2. Giren maddelerin ve ürünlerin toplam potansiyel enerjilerini. Bu tepkimelerde sabit olan derişimin hız ifadesinde yer alıp almayacağı. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler ile ilgili olarak öğrenciler. Yan yana dizilmiş insanların elden ele tuğla taşıması gibi bir benzetim kullanılarak hız belirleyici basamak fikri içselleştirilir.

yeni bir reaksiyonu katalizleyebildiği için. ↸ Katalizörlerin genel tanımı “reaksiyon hızını değiştiren. CaCO3(k) → CaO(k) + CO2(g) gibi bir heterojen faz tepkimesinde hızlandırma için neler yapılabileceği tartışılır. birbiriyle yarışan iki reaksiyonun ardışık gerçekleştiği “osilasyonlu reaksiyonlar” gözlenebilir. katalizörlerin işlevleri ile karşılaştırılır (2. 2SO2(g) + O2(g) → 2SO3(g) tepkimesinde azot oksitlerinin katalizörlüğü örnek alınabilir. negatif katalizörler için “inhibitör” kavramının yaygın olarak kullanıldığı belirtilerek insan metabolizması ile ilgili inhibitör örnekleri verilir. Geleneksel olarak. Tane boyutunun heterojen faz tepkime hızına etkisini gözlemlemek için. Briggs-Rauscher reaksiyonu buna tipik bir örnektir. uygun örneklerle bu yanılgı önlenmelidir. Heterojen faz reaksiyonlarında. Sulu ortamda kullanılan bir homojen faz katalizörünün tepkime hızına etkisi ile ilgili sınıf içi bir etkinlik EK-2. [!] 2. k büyüklüğünün tane boyutu (derişimi sabit fazın yüzey alanı) ile ilişkisi sorgulanır. [!] 2.6 Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilmelidir. hiç tepkimeye girmeme anlamında yanlış yorumlanabilir ki. Heterojen kataliz mekanizmasına ve “adsorbsiyon” terimlerinin açıklamasına girilmemelidir.6. Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilir. 2. Bununla birlikte gerçek örnekler sadece homojen katalizör uygulamalarından seçilir. 2. ancak reaksiyon sonucunda oluşan maddelerin bileşimlerini değiştirmeyen maddeler” şeklinde yapılır.8). 2. biyolojik tepkimeleri hızlandıran katalizörler” olduğu sonucuna götürecek şekilde.8 Bazı özel reaksiyonlarda ürün. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 34 .7 Lise 9. Ayrıca biyolojik katalizörleri (enzimler) konu alan bir okuma parçası verilir. 2.2’de verilmiştir. Homojen ve heterojen faz reaksiyonlarını hızlandırmak için alınabilir önlemleri irdeler.Sınıf Öğretim Programı 2. sınıf biyoloji dersi. 2.Kimya Dersi 11.6 Katalizörlerin tepkimelerden değişmeden çıkması. 2. Katalizörleri işlevleri üzerinden tanımlar ve sınıflandırır.6. ??? 2.8. kimya alanına yönelmeyi teşvik edebilir ilginç bir örnek olarak sınıfta gösteri deneyi hâlinde yapılabilir. Bu reaksiyon. ↸ Homojen fazda katalizlenen bir reaksiyon örneği üzerinde mekanizma yazılarak katalizör derişimi arttıkça reaksiyon hızının artacağı sonucuna götürecek bir irdeleme yapılır.6. Katalizörlerin etki mekanizmasını aktivasyon enerjisi ile ilişkilendirir. enzimlerin işlevleri ve adlandırılışı konusu ile ilişki kurulur. r = k. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 2.6 Katalizörlerin sınıflandırılması homojen (reaksiyondaki maddelerle aynı fazda bulunan) ve heterojen (farklı fazda bulunan) olarak yapılır. levha ve talaş hâlinde alüminyumun seyreltik HCl çözeltisi ile tepkimesinde deneysel gaz çıkış hızları karşılaştırılır (2. Biyolojik sistemlerde adı geçen enzimlerin işlevleri. “enzimlerin.Cn bağıntısının hangi hâllerde r=k şekline indirgenebileceği. k ve C büyüklüklerinin nasıl değiştirilebileceği irdelenir. Bu amaçla.7).7.

3. Dengenin statik mi. Bu örnekler için denge sabitleri. Gaz reaksiyonları için derişimler ve kısmî basınçlar cinsinden denge ifadelerini karşılaştırır. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bazı kimyasal reaksiyonlarda reaksiyona giren maddelerin (reaktanlar) tamamen ürünlere dönüşmediği gerçek örnekler ile gösterilir. Denge eşitliklerini kullanarak hesaplamalar yapar. Sabit olan derişim değerleri denge sabitine katılarak yeni denge ifadesi tartışılır. ↸ Kapalı kaplarda gerçekleştirilen gaz fazı reaksiyonlarında.1 Her reaksiyon için ileri ve geri reaksiyonların var olduğu. KC denge sabitinin bir birimi olması gerektiği aşikârdır. Derişimlerin kısmî basınçlarla orantılı olması gerçeğinden hareketle.4). Kp = PCO ve K'C = [H2O]2 . 3.4 Heterojen denge reaksiyonlarına.Sınıf Öğretim Programı 2.4 Denge sabiti sadece molar derişim ve kısmî basınçlar ile ifade edilecektir. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal reaksiyonlardaki denge ile ilgili olarak öğrenciler.5 Denge hesaplarında kısmî basınçlar kullanılmayacaktır.5 Denge hesaplamalarında tepkimeler ve veriler. “Aktivite” kavramına girilmeyecektir. Ancak.3.1 Girenlerin ve ürünlerin moleküleritelerinin farklı olduğu hâllerde. K'p = P2H O şeklinde yazılabilir.4 Denge ifadelerinde saf katıların ve sıvıların derişimleri yerine “1” yazılması.2. 3. 3. denge sabitine katılarak ifade basitleştirilmiştir. 1 mol/L’lik derişimi standart olarak alıp diğer derişimleri onun katları gibi düşünerek KC denge sabitinin birimsiz olacağı sonucuna varılabilir ve termodinamik hesaplamalarda “ln KC” gibi terimlerin kullanıldığı hatırlanırsa. 3. girenler ve ürünlerden ölçülebilir miktarlarda bulunduğu belirtilir. ancak pratikte giren derişimlerinin ölçülemeyecek kadar az kaldığı hallerde tepkimenin “tamamlanmış” varsayıldığı belirtilir. verilen derişimler kullanılıp bilinmeyen derişimler hesaplanır. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) ve AÇIKLAMALAR [!] 3.3). Kc’nin birimsiz olmasının zorunluluğu da anlaşılabilir. 3. ↸ Saf katıların ve saf sıvıların yer aldığı kimyasal denge örneklerinde genel denge ifadesindeki saf maddelere ait derişimlerin. gazların derişimleri ile kısmî basınçları arasındaki ilişki irdelenir. Tersinir tepkimelerde hız ifadeleri üzerinden denge ifadesini türetir. Gerçekte her saf maddenin derişimi 1’den farklı fakat sabittir ve sabit olan bu değerler. CaCO3(k) CaO(k) + CO2 (g) CuSO4⋅ 5H2O (k) CuSO4 ⋅ 3 H2O(k) + 2 H2O(g) gibi örnekler verilebilir. ??? 3.1. 2 2 3. denge ifadesi basınçlar cinsinden türetilir. KC = [CO2] . [!] 3. çift yönlü ok kullanmanın olası yanlışlıkları önleyeceği ve daha doğru olacağı için tercih edilmesi gerektiği vurgulanır.2. bu maddelerin derişimlerinin 1 birim olduğu yanılgısına yol açabilir. Gerçek örnekler seçilerek derişimlere göre yazılan denge sabiti eşitliklerinin kullanıldığı sayısal örnekler yapılır (3.4. üçüncü ve daha yüksek mertebe denklemleri gerektirmeyecek şekilde seçilecek.5). 2HI(g) H2(g) + I2(g) tepkimelerinde basınçlar cinsinden denge sabitleri (Kp) ile derişimler cinsinden denge sabitleri (KC) arasındaki ilişkide RT teriminin hangi durumlarda hesaba katılacağı irdelenir (3. Böyle reaksiyon dengelerinde. kök bulma işlemlerinde ihmal ve yaklaştırma gerektirmeyen verilerle çalışılacaktır. Örneğin. 3. [!] 3. Denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisini irdeler. Böyle ifadelerde saf maddelerin derişimleri yerine ne yazmak gerektiği irdelenir (3.2-3. k1/k2 = [C][D]/ [A][B] =Kdenge denge sabiti elde edilir (3. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 35 .Kimya Dersi 11. Böyle reaksiyonların tek yönlü ok (→) ile ( ) gösterilmesinde bir sakınca bulunmadığı. dinamik mi olduğu irdelendikten sonra her iki yöndeki hız ifadeleri yazılıp denge sabiti bağıntısı türetilir: Đleri reaksiyon hızı = geri reaksiyon hızı k1 [A][B] = k2 [C][D] şeklinde gösterilerek. denge sabiti kullanılarak.1). ↸ Denkleştirilmiş denklemde girenlerin ve ürünlerin toplam molekül sayıları ayrı ayrı 2’yi aşmayacak şekilde seçilmiş örnek denge tepkimelerinde. [!] 3.5. sabit sıcaklıkta değişip değişmeyeceği irdelenir. Heterojen ve homojen faz tepkimeleri için denge ifadelerini yazar. 3. bu bakımdan %100 tamamlanmanın teorik bakımdan mümkün olmadığı.

ısı almanın sıcaklık düşmesi anlamına geldiği vurgulandıktan sonra sıcaklığın. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Denge hâlindeki bir sistemi etkileyebilir (dengeyi bozabilir) dış etmenlerin neler olabileceği tartışmaya açılır. “Hız sabiti değiştiğine göre denge sabiti de değişebilir” yanılgısı. Bu etmenlerin etkilerini karşılamak üzere sistemin tepkisini özetleyen Le Chatelier ilkesi ifade edilir (4. Le Chatelier ilkesi temelinde irdelenir. Le Chatelier ilkesi kullanılarak muhtelif dış etkilere tepkisi anlamında örnekler alınarak nitel denge kayması irdelemeleri yapılır (4. ↸ Isı değişimlerinin yer aldığı denge ifadelerinde sisteme ısı verilmesi veya sistemden ısı alınması hâlinde dengenin hangi yöne kayacağı. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik 36 . Toplam basınç değiştiği hâlde tepkimede yer alan gazların kısmî basınçlarının değişmediği durumlara örnekler verilir. 4. sıcaklık ve basınç değişimlerine sistemin tepkisi irdelenerek Le Chatelier ilkesinin fiziksel dengelere de uygulanabildiği vurgulanır. 4.” genellemesi vurgulanıp örneklenerek bu yanılgı giderilebilir. ekleme anındaki Q değeri hesaplanıp KC ile karşılaştırılacak ve buradan dengenin kayış yönü irdelenecek. ancak yeni kurulan dengedeki derişimlerin hesabına girilmeyecektir.2).1 Suyun erimesi.Kimya Dersi 11. her iki yöndeki tepkime hızlarına etkisi artma yönünde olup artış oranları farklıdır. ↸ Katalizörlerin dengeyi. 4. 4. Denge ifadesindeki derişimlerin.1. Derişimlerdeki değişimlerin dengedeki tepkimelere etkisini denge ifadeleri üzerinden tartışır. derişimler cinsinden yazılmış denge ifadesindeki kesrin değerinin (Q) nasıl değişeceği tartışılır. sözü geçen oranın sabit kalabileceği düşünülmediği için ortaya çıkar ve bu yanılgı düzeltilmelidir. madde ilavesi/uzaklaştırılması ve basınç/hacim değişimi ile. buharın yoğuşması gibi basit dengeler üzerinde. dengeye etki edecek faktörün. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler ile ilgili olarak öğrenciler.5.5 kJ reaksiyonunda ısı miktarı bir denge bileşeni gibi kabul edilerek Le Chatelier ilkesi temelinde irdeleme yapılabilir (4. Gaz reaksiyonlarında kısmî basınçların ve toplam basıncın dengeye etkisini yorumlar. girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin artması veya eksilmesi hâlinde.4. Bu tartışma sırasında. ↸ Amonyak sentezi gibi gaz tepkimelerinde gazların kısmî basınçlarının kaç türlü değişebileceği tartışılır. denge ifadesindeki büyüklüklerden herhangi birini veya daha fazlasını değiştiren faktör olması gerektiği sonucuna gidilir.4).4 Sıcaklığın ve basıncın dengeye etkisi nitel anlamda irdelenecektir. ↸ Gerçek gaz tepkimesi örnekleri üzerinde. Denge sabiti hız sabitlerinin oranı olduğu için. dengedeki sistemlerin her dış etkiye bir tepki vereceği şeklinde yanlış yorumlanabilir. örneğin ekzotermik bir tepkimede.3). Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesini ifade eder. denge ifadesindeki terimlerden hangisini değiştirdiği tartışılır. ??? 4. Endotermik ve ekzotermik tepkimelerde sıcaklık ile KC sabiti arasındaki nitel ilişki irdelenir. 4.5 Katalizörün her iki yöndeki tepkime hızını aynı oranlarda artırması nedeniyle. derişimlerinin ve sonuçta dengenin nasıl etkileneceği sorgulanır. sabit sıcaklıkta ve kapalı bir kapta bir gaz fazı reaksiyonuna ait dengenin. “Denge hâlindeki sistemler. sadece denge ifadesini etkileyen etkenlere cevap verir. 4. Gaz ekleme/uzaklaştırma ve hacim değiştirme süreçleri sonunda gaz kısmî basınçlarının. ??? 4. K sabitinin ise sıcaklık ile değişebileceği vurgulanır. Dolayısıyla denge sabiti.3’de verilene benzer örnek renk değişim tepkimelerine ait denge ifadelerinde.5 Le Chatelier ilkesi.1-4. Isı vermenin sıcaklık yükselmesi. 4. her iki hız arttığı hâlde. ??? 4. ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR [!] 4. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) + 91. seyrelmenin ve tek tek madde derişimlerindeki değişmenin dengeye etkisi gözlemlenir ve yorumlanır (4. Örneğin. Sıcaklık yükselmesi/alçalması sonucu ekzotermik ve endotermik tepkimelerde hız ve denge irdelemelerinin aynı sonuca götüreceği yanılgısı. Sıcaklığın dengeye etkisini reaksiyon entalpisini kullanarak açıklar.2. 4. EK-2.3.5). Q < KC ve Q > KC hâllerinde dengenin kurulması için sistemin hangi yönde net tepkime vereceği (tepkimenin hangi yöne kayacağı) sorgulanır. Çeşitli gaz reaksiyonlarının.Sınıf Öğretim Programı 2. denge sabiti küçülür. ortama asal gaz basılarak bozulacağı yanılgısı çok yaygındır. hız sabitleri oranı değişmez. örnek tepkimeler üzerinden alıştırmalar yapılarak giderilmelidir. Örneğin. Katalizörlerin denge üzerine etkisini tartışır.2 Derişimlerdeki değişmenin denge hâlindeki sisteme etkisi tartışılırken.1).3 Sıcaklık artışının ekzotermik ve endotermik tepkimelere denge etkisi zıt yönlerde iken. sıcaklık sabit kaldığı sürece değişmez.3-4. dolayısı ile dengede yer alan bileşen miktarlarını değiştirmediğini. sadece dengeye ulaşma süresini azalttığını gösterir örnekler incelenir (4.

Verimin %100 olmayışının ürün maliyetlerine yansıması tartışılır (5. Tepkimelerde girenlerin ürüne dönüşümünün tam olmayışının nedenlerini sorgular.Sınıf Öğretim Programı 2. ??? 5.Kimya Dersi 11. 5. 5. ünitede işlenen mol ve mol kütlesi kavramları hatırlatılır. sınıf 1. Kimyasal tepkimelerde ürün verimi ile ilgili olarak öğrenciler. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı : Sınırlamalar 37 .1.2 Verim hesaplamalarında molarite ve çözelti hacmi gerektiren problemler burada ele alınmayacak. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 5. Çeşitli endüstriyel ürünlerin elde ediliş verimleri ile ilgili problemler çözülür. Tepkime denklemleri temelinde % verim hesapları yapar. ↸ Aynı şartlarda iki reaksiyonun birbiriyle yarıştığı ve denge tepkimesi olduğu için tamamlanmayan kimyasal olay örnekleri incelenir ve bu örneklerde ürün veriminin anlamı irdelendikten sonra.2). % 100 verime neden ulaşılamayacağı sorgulanır. “Çözeltilerde Denge” konusuna ertelenecektir. 5.1 Reaksiyon verimlerinin %100’den düşük olmasını sadece denge kavramıyla ilişkilendirme yaygın bir yanılgıdır. örnekler üzerinden işlenmelidir.2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR 5. Birden çok reaksiyonun birbiriyle yarışması ve birden çok ürünün oluşması olasılığı. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR 5.1. 5.1.2 Verim hesapları yapılırken kimya 10.

316 0.5 M HCl’de incelenmiş ve tabloda verilen zaman.Kimya Dersi 11. H+ C12H22O11(aq) + H2O(s) → C6H12O6(aq) + C6H12O6(aq) olarak veriliyor.2 Yaygın bir şeker olan sakkaroz (C12H22O11) seyreltik asit çözeltileri ile reaksiyona girerek yine basit şekerler olan glikoz ve fruktoza dönüşür. Sakkarozun derişimine bağlı olarak. Söz konusu bu reaksiyon. Ancak molekül yapıları farklıdır. ZAMA (dakika) 0 39 80 140 210 [C12H22O11] (M) 0. Bu reaksiyonun hızı 23°C’da ve 0.derişim değerleri elde edilmiştir.274 0.190 0. 1. Her iki şekerin formülü de C6H12O6’dır.146 ORTALAMA HIZ DEĞERĐ REAKSĐYO MERTEBESĐ 38 .238 0.1. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.Sınıf Öğretim Programı D. a) Her ölçüm aralığı için reaksiyonun ortalama hız değerlerini b) Sakkaroz’un (C12H22O11 ) derişimine bağlı olarak reaksiyon mertebesini bulup tabloya yazınız.

3.075 M ve [Br2] = 0.0 x 10-3 olduğuna göre.6 x 10-2 mol/ L [H2] = 1.20 0. [HI] = 1. [NO] = 0.10 0. hız sabitinin değerini hesaplayınız.185 M alınırsa Br2’un tüketim hızı ne olur? H2(g) +Cl2(g) 2HCl(g) + enerji Reaksiyonu için.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2. 3. 3. 25 °C’da. K= 85 ve denge karışımındaki derişimler. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) reaksiyonu için K. 273 °C’da gerçekleşen 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) reaksiyonu için NO ve bromun farklı derişimleri ile 4 ayrı deney yapılmıştır. H2(g) + I2(g) 2HI(g) reaksiyonu için denge sabiti. Deney 1 2 3 4 [ O] (M) 0. 4. a) Sıcaklık azaltıldığında reaksiyona girenler ve ürün derişimi nasıl değişir? Tartışınız.00 mol I2(g) etkileştirildiğinde dengede 3. 6. N2O4(g) 2NO2(g) reaksiyonu için 25 °C’da denge sabiti.10 0.2. Reaksiyonun hız denklemini bulunuz. Belli bir sıcaklıkta bir reaksiyon kabında 2.50 mol HI meydana geliyor. NOBr’nin oluşum hızı ile Br2’un tüketim hızı arasındaki ilişkiyi irdeleyiniz.15 M ve [Br2] = 0. denge sabitini hesaplayınız.10 OBr’nin oluşum hızı (M/s) 12 24 48 108 a) b) c) d) e) 5. Bu verileri kullanarak.30 [Br2] (M) 0.5.1. Deneylerde elde edilen veriler aşağıdaki tabloda verilmiştir. 39 . b) Basınç azaltıldığında denge nasıl etkilenir? Tartışınız.2 x 10-1 mol/L olarak verildiğine göre.10 0.10 0. k.00 mol H2(g) ve 2. NO2(g) 1/2 N2O4(g) reaksiyonu için denge sabitini bulunuz.4 1.20 0. 4. Bu bilgileri kullanarak. dengede [I2] nedir? 4. 2.3.Kimya Dersi 11. 25 M alınırsa NOBr’nin oluşum hızı ne olur? [NO] = 0.

2. 1 adet Amonyum dikromat [(NH4)2Cr2O7].Sınıf Öğretim Programı EK-2. 6.Kimya Dersi 11. 3.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.4. 2. 5. (NH4)2Cr2O7 (k) → N2(g) + Cr2O3(k) + 4 H2O(g) ∆H= − 315 kJ/mol Kırmızı Yeşil ot: Rengin tamamen zeytin yeşiline dönmesi reaksiyonun tamamlandığını gösterir. Đstemlilik ile reaksiyon hızı arasındaki ilişki. 4. 40 . • Bek alevi. bu örnek tepkimenin potansiyel enerji diyagramı üzerinde irdelenecektir. 5 g Deneyin Yapılışı • Birkaç gram katı amonyum dikromat konmuş bir tüp bir destek çubuğu vasıtasıyla yatay ile 15-20o’lik bir açı yapacak şekilde sabitlenir. • Bu bölgede kırmızı dikromat bileşiği yeşile dönmeye başlayınca alev çekilir. 1 adet Bunzen kıskacı. Araç-Gereç 1.5 AKTĐVASYO E ERJĐSĐ Amaç : Bir tepkimenin başlaması için bir eşik enerjisinin aşılması gerektiği ve istemli de olsa bazı reaksiyonların oda sıcaklığında kendiliğinden neden gerçekleşmediği tartışılacaktır. 1 adet Đkili bağlama parçası. 1 adet Destek çubuğu. 1 adet Bunzen beki (veya başka bir ısıtıcı kaynak). 2 cm x 20 cm deney tüpü. tüpteki bileşiğin üst bölgesine yaklaştırılarak ısıtılır. • Reaksiyon sonucunda hacimli yeşil bir kütle oluşur. • Şiddetli bir alevlenme başlar ve tüpün dip kısmına doğru ilerleyerek tüm kütlenin kimyasal reaksiyona girmesini sağlar.

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Değerlendirme: Đncelenen tepkimeye ilişkin aktifleşme enerjisini ve reaksiyon entalpisini, aşağıdaki grafik üzerinde irdeleyiniz.

41

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

EK-2.2
Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.8

HOMOJE FAZ KATALĐZÖRLERĐ

Amaç : Bir homojen katalizörün tepkimeyi hızlandırmasını gözlemlemek; hız değişiminin katalizör konsantrasyonu ile değişip değişmediğini belirlemek. Đlke : Asidik ortamda H2O2 ile I− iyonu arasındaki I2 oluşum tepkimesi, nişasta ile I2’un oluşturduğu renklenmeden yararlanılarak görünürleştirilir. H2O2 + 2I− + 2 H+ I2 + 2 H2O

Bu tepkimenin gerçekleştiği ortama Fe2+ iyonu eklenirse, yukarıdaki tepkimeden daha hızlı yürüyen iki basamaklı bir seri tepkime hakim olur. 2 Fe2+ + H2O2 + 2 H+ 2 Fe3+ + 2 I− 2 Fe3+ + 2 H2O 2 Fe2+ + I2

Bu tepkimeler taraf tarafa toplanırsa ilk tepkime denkleminin aynısı ele geçer. Başka bir deyişle Fe2+ iyonu, tepkime sonunda değişmeden kalmakta, yani bir katalizör rolü üstlenmektedir. ot: Nişasta çözeltisi, mikroorganizma üremesine çok elverişli olduğu için birkaç gün içinde bozunup kullanılmaz hâle gelir. En iyisi deneyden hemen önce taze hazırlamak ve o gün kullanmaktır. Suda çözünmüş nişasta, bu tepkimede yer almamakla birlikte, açığa çıkan iyot ile mavi renkli bir kompleks oluşturduğu için, gözlemi kolaylaştırıcı olarak gereklidir. Tepkimeye girmemiş olsa bile, oluşan renk şiddeti nişasta derişimine bağlı olduğu için, her ortama aynı hacimde nişasta çözeltisi koymak önemlidir. Kullanılan nişastanın kaynağına bağlı olarak, oluşan renk, mavi-kahverengi arasında değişebilir.

42

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Araç-Gereç: 1. Deney tüpü; büyük boy, 2 adet 2. Beherglas; 150 mL’lik, 3 adet 3. Dereceli silindir; 100 mL’lik, 1 adet 4. Pipet; taksimatlı; 10 mL’lik, 1 adet 5. Damlalık 6. KI çözeltisi; yaklaşık %5 lik; 50 mL 7. H2O2 çözeltisi; yaklaşık %1 lik; 50 mL 8. FeSO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 25 mL (deney öncesinde hazırlanmalı) 9. Nişasta çözeltisi; taze hazırlanmış; 20 mL 10. H2SO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 50 mL

Deneyin Yapılışı: • Su ile 4/5 oranında doldurulmuş 150 mL’lik iki beherin her birine, eşit hacimlerde olmak kaydıyla, 2-3 mL KI çözeltisi konulur. • Karışım 1’er mL seyreltik sülfürik asit ile asitlendirilir. • Bu karışımlara, eşit hacimlerde, 2,0 mL taze hazırlanmış nişasta çözeltisi ilave edilir. • Her iki karışıma 2,0 mL seyreltik H2O2 çözeltisi konup karıştırıldıktan hemen sonra beherlerden birine 1-2 damla FeSO4 çözeltisi eklenir. • Renk oluşumunun hangi beherde daha erken gerçekleştiği gözlemlenip kaydedilir. • Bu gözlem bittikten sonra, beherlere farklı hacimlerde FeSO4 eklemek kaydıyla, deney tekrarlanır; Fe2+ derişiminin tepkime hızını nasıl etkilediği tartışılır.

43

1 M.Kimya Dersi 11. yaklaşık 0. [FeSCN2+] [Fe3+]. • Her iki tüpteki renk değişimi gözlemlenip karşılaştırılır ve sonuç yorumlanır. 5.3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4. • Daha sonra iki deney tüpünün her birine bu seyreltik çözeltiden 5‘er mL kadar alınır. 50 mL HCl çözeltisi. • Tüplerden birine NH4SCN diğerine FeCl3 çözeltisi katılır. 2. Koyu kırmızı renkte demir (III) tiyosiyanat meydana gelir. 4.2 KĐMYASAL DE GE Amaç : Denge reaksiyonlarında girenlerin ve ürünlerin konsantrasyonlarının denge üzerine etkisinin tartışılacak ve Fe3+ + SCN− tepkimesine ilişkin. 3. yaklaşık 0. 100 mL’lik. 3 adet Beher. 1 adet Dereceli silindir. yaklaşık 0. 400 mL’lik. • Renk değişiminin sebebi tartışılır. 1 adet NH4SCN çözeltisi. 50 mL FeCl3 çözeltisi. büyük boy.Sınıf Öğretim Programı EK-2. Deney tüpü. Araç-Gereç: 1.05 M Deneyin Yapılışı • 5 mL demir (III) klorür çözeltisi ile 5 mL amonyum tiyosiyanat çözeltisi deney tüpüne konup üzerine 1-2 mL seyreltik hidroklorik asit katılır. • Deney tüpündeki reaksiyon karışımı 400 mL’lik bir beher içine dökülüp koyu kırmızı renk soğan kabuğu rengine dönüşünceye kadar su ile seyreltilir.3 M. 6.[SCN-] FeSCN2+ eşitliği temelinde seyrelmenin denge üzerine etkisi sayısal örneklerle açıklanacaktır. 44 .

B. 3. Ünite Önerilen Süre A.çökelme olayları.Kimya Dersi 11. suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramları açıklanarak asit ve bazların kuvvetleri ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirilecektir. 6. Kuvvetli asit/ baz ve zayıf asit/ baz çözeltilerinin pH değerleri ve tampon çözeltilerin işlevleri ile tanıtımı da bu ünitede yer almaktadır.Sınıf Öğretim Programı 3. çözünme. Ünitenin Amacı Bu ünitede. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. çözünürlüğe etki eden etkenler ve kompleks oluşum dengeleri ve titrasyon konuları da bu ünite kapsamındadır. 4. 2. Ayrıca. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Otoiyonizasyon Suyun Otoiyonizasyonu Suyun iyonlaşma dengesi pH/pOH Brønsted-Lowry asit/baz tanımı Eşlenik(konjuge) asit/baz çifti Zayıf asit Zayıf baz Kuvvetli asit Kuvvetli baz Nötralleşme reaksiyonu Eşdeğerlik noktası Tampon çözelti Çözünme-çökelme dengesi Dinamik süreç Doymuş çözelti 45 . 5. Suyun otoiyonizasyonu Asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri Nötralleşme reaksiyonları Çözünme-çökelme dengeleri Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri Titrasyon : ÇÖZELTĐLERDE DE GE : 30 Ders Saati C.

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı • • • • • • • • • • • Aşırı doymuş çözelti Çökelme şartı Kristallenme Ortak iyon etkisi Kompleks oluşma-ayrışma dengesi Lewis asiti/ bazı Kompleks oluşum sabiti Titrasyon Tesir değeri Eşdeğer kütle Eşdeğer sayısı 46 .

Bu eşitliğin her tür sulu çözelti için geçerli olup olmayacağı irdelenir (1. Bu derişimlerin sayıca değerlerinin logaritmik ifadelerinin daha pratik olup olmayacağı irdelendikten sonra pH ve pOH kavramları tanıtılır. Suyun otoiyonizasyonu ile ilgili olarak öğrenciler. Ksu değerinin sıcaklıkla değiştiği.6) olduğu için KC yerine Ksu alma geleneğinin mantığı. moleküldeki elektronların serbestliği-bağlılığı temelinde tartışılır. [H+] değerinin 1’den büyük olması hâlinde pH’ın 0’dan küçük olabileceği açıktır. Sık karşılaşılan bir sorun olmamakla birlikte. Saf suda. [H+] [OH¯] = 1. [!] 1.2. bu ilkesel yanılgıyı. ayrışma denge sabitinin sıcaklıkla değiştiği.Kimya Dersi 11. Buradan. iyon sembollerinde bu işaret olmasa bile aksi belirtilmedikçe iyonun bulunduğu ortamın su olduğunun anlaşılacağı vurgulanır. protonun en az bir su molekülüne bağlanarak H3O+ (hidronyum) iyonu oluşturduğu. Saf suyun pH ve pOH değerlerinin ne olacağı irdelenir. Bu değer kullanılarak sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri hesaplanır.1.1-1. Suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramlarını açıklar. 1.3 Sulu çözeltilerde pH değerinin 0-14 aralığı dışına çıkamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır. ??? 1. Saf suyun mutlak bir olmayışının sebebini açıklar. saf suyun elektrik akımını ilettiğini gösteren bir etkinlik yapılır. pH’nın logaritmik tanımı gereği. 1. Oda şartlarında sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri bulunduktan sonra pH ve pOH kavramları işlenir. pH ve pOH değerlerinden H+ ve OH¯ derişimlerinin bulunması ile ilgili uygulamalar yapılır. Saf suyun iletkenliğini otoiyonizasyon ile ilişkilendirir.3 Su ortamında yalın H+ iyonu bulunamayacağı. 1.2.0×10-14 olduğu konuları işlenir. tanım üzerinden düzeltmek önemlidir. yalıtkan ↸ 12-24 Volt’luk bir güç kaynağı kullanılarak. sınıf fen ve teknoloji dersinde. [!] 1. 1. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 1. 25 oC’ta yaklaşık olarak Ksu = 1. pH kavramı ile asitlik ve bazlık arasında ilişki kurulmuş. kendi kendine nasıl iyonlaşabileceği. ancak logaritmik anlamına girilmemiştir. 1. Saf suyun iyonlaşma denge sabitinin oda şartlarındaki değeri verilir. denge ifadesindeki [H2O] teriminin değeri sabit (yaklaşık 55. 1.3 Đlköğretim 8. iletimin ancak iyonlarla mümkün olacağı sonucuna ulaşılarak suyun. [OH¯] 1’den büyük olunca da pH > 14 olacaktır. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 47 . suyun otoiyonizasyon dengesi üzerinden açıklanır.3).Sınıf Öğretim Programı 3.1-1.3.2. Suyun elektriği iletmesinin su içinde doğrudan elektron akışı ile mümkün olup olmayacağı.3 Suyun çok az da olsa iyonlarına ayrıştığı. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 1.3 Su ortamında iyonların sembollerinin sağ altına “suda” (“aq”) işareti koymanın anlamı ve önemi belirtilir. yazım kolaylığı için kullanılan H+ sembolünün gerçekte H3O+ türüne karşılık geldiği vurgulanır.0×10-14 eşitliğinden çıkılarak pH + pOH = 14 olduğu çıkarımına ulaşılır.

Hidroksit tipi bazların kuvvet irdelemesi. 2. ↸ Zayıf asitlerin ve bazların sudaki ayrışma dengeleri ve bu dengelere ilişkin matematik ifadeler yazılarak “asitlik sabiti” terimi tanıtılır. eşlenik asidin asitlik sabitinden yararlanılarak bulunması ile ilgili uygulamalar yapılıp asit kuvvetlendikçe eşlenik bazın kuvvetinin nasıl değişeceği irdelenir. 2.4 Poliprotik asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri toplu olarak yazılacak. suda iyonlaşma dengesinin sağa veya sola kayması ile ilişkilendirilir (2.Sınıf Öğretim Programı 3. Ca(OH)2. her bazın da proton alınca bir aside dönüştüğü. eşlenik asit/baz çifti kavramının anlamı derinleştirilir. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ↸ Aşağıdakilere benzer proton alış-veriş (protoliz) dengeleri üzerinde.Kimya Dersi 11. Mg(OH)2. Her asidin proton verince bir baza. Đrdelenen örnekler üzerinden.1.3.2. Hidroksit iyonu verebilen bileşiklerin proton bağlama yetileri olduğu gerçeği üzerinden NaOH. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 48 .1 Amfoterlik kavramı örnekleriyle açıklanır. Asit ve bazların kuvvetlerini ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirir. Asitlerin ayrışma oranlarının asitlik sabiti (KA) ile değişimi irdelendikten sonra “asitlerin kuvveti” kavramı işlenir ve bir asidin KA sabiti ile kuvveti arasındaki ilişki tartışılır. örnekleriyle irdelenir.4). 2.3. H2O + NH3 HF + CN¯ 2. KOH. 2. : Sınırlamalar [!] 2. 2. bu dengeler üzerinde uygulamaları da verilerek işlenir. ayrışma olarak CO32HO¯ + NH4+ F¯ + HCN ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2.4 Asitlerin sudan başka çözücülerdeki kuvvetleri konusuna girilmeyecektir. Asitlik sabitinin büyüklüğü ile asitin ayrışma oranı arasındaki nitel ilişki irdelenir. ardışık protoliz basamakları gösterilmez. Farklı derişimlerde örnek zayıf asit çözeltilerinin ayrışma oranları nicel olarak hesaplanır. 2. proton veren ve proton alan türler belirlenir. bileşiğin çözünme dengesi üzerinden karşılaştırılır ve bazın kuvveti. Zayıf asit ve bazların ayrışma oranlarını hesaplar.1.4. Baz çözeltileri için aynı tartışma yapılarak bazın ayrışma oranı ile KB arasında ilişki kurulur.3.2). bir zayıf bazın bazlık sabitinin. Asitlerin ve bazların dengeleri ile ilgili öğrenciler. H3PO4 + H2PO4¯ + HCO3¯ Brønsted-Lowry asit/baz tanımı. 2. 2. Fe(OH)3 gibi bileşiklerin baz karakteri vurgulanıp Arrhenius tanımı hatırlatılır (2. Brønsted-Lowry tanımına göre asitleri ve bazları ayırt eder.0×10-14 bağıntısı bulunup. Ayrışma oranlarının derişim arttıkça azalacağı sonucuna götürecek bir tartışma yapılır. Eşlenik (konjuge) asit-baz çiftlerini ayrışma dengeleri üzerinde gösterir. Her eşlenik asit/baz çifti için KA × KB = 1.

2. Çeşitli tuzların sulu çözeltilerinin asitliği/bazlığı.7.8. 2.8 Asitlerin ve bazların sağlık açısından zararlarını kuvvetleri ile ilişkilendirmek gibi yaygın bir yanılgı vardır. Gerçekte.8 pH hesapları yapılırken aktivite katsayısı konusuna hiç girilmeyecek. ilgili asitlerin kuvveti temelinde irdelenir. [H+] = (KA×CA)1/2 ve zayıf bazlar için [OH¯] = (KB×CB)1/2 bağıntıları türetilir.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı 3. Katyonların asitliği ve anyonların bazlığı. ↸ HF. iyonlaşmanın düşük oranda olması hesaba katılarak. aktifliğin derişime eşit olduğu varsayılacaktır. CH3COOH gibi zayıf asitlerin derişik çözeltileri de çok tehlikeli maddelerdir ve özellikle tehlikeli böyle maddeler üzerinden. ayrışma dengelerinin pratikçe tamamen sağa kaymış olması gerçeğinden hareketle. ??? 2. CO32. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 49 . kuvvetli monoprotik asitler için [H+] = CA.6). Aynı varsayımlar ve denge ifadeleri kullanılarak. sağlık açısından zarar ile kuvvet arasında bir ilişki kurmamak gerektiği belirtilmelidir. 2.5-2. CH3COO¯. katyon ve anyon ayrı ayrı ele alınarak tartışılır.8). HCl. Bu bağıntılar kullanılarak sayısal uygulamalar yapılır (2.gibi anyonların baz olduğu çıkarımına ulaşılır (2. [!] 2. PO43.5.6. 2. Verilen asit/baz serilerinde kuvvet karşılaştırması yapar. 2.7 Kuvvetli asit ve kuvvetli baz çözeltileri için pH hesabı yapılırken.7.. ??? 2. türedikleri bazın/asidin iyonlaşma dengesi kullanılarak irdelenir.7. asidin ve bazın derişimlerinin C » 10-6 M olduğu varsayılacak. analitik derişime (CA veya CB) yaklaşık eşit kabul edilecektir. HI serisinde bağın sağlamlığı. Kuvvetli asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. CN¯. klorun okso asitleri serisinde merkez atomunun yükseltgenme basamağı. F¯. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2. Bu asitlerin eşlenik bazlarının kuvvetleri de. Al3+ gibi katyonların asit. zayıf asitler için. farklı halojenlerin aynı yükseltgenme basamağında olduğu okso asit serilerinde de merkez atomunun elektronegatifliği temelinde asitlik kuvvetleri karşılaştırılır. çok seyreltik çözeltiler için geçerli ikinci derece denklemlerine girilmeyecektir. 2.6 Her tuz çözeltisinin nötral olacağı yanılgısı oldukça yaygındır. Katyonların ve anyonların asitliği/bazlığı ilgili bazın/asidin kuvveti ile ilişkilendirilerek bu yanılgı önlenebilir. 2. Katyonların ve anyonların asitliğini/ bazlığını irdeler. NO2¯ . Zayıf asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. ayrışmamış HA veya B (baz) türünün derişimi. Bu tartışmalar sonucunda Fe3+.5. ↸ Derişimlerin yeterince büyük olduğu ve sudan gelen [H+] ve [OH¯] terimlerinin ihmal edilebileceği varsayılıp. kuvvetli monoprotik bazlar için de [OH¯] = CB bağıntıları türetilir. 2. HBr. HF.8 Zayıf asit ve bazların ayrışma dengelerinde.

çeşitli pH değerine sahip çözeltilere pH kâğıdı batırılır ve renkler incelenir. ötralleşme öğrenciler. asit veya baz ilavesiyle fazla değişmeyeceği çıkarımına ulaşıldıktan sonra “tampon çözelti” kavramı tanımlanır. olay sonu pH değerinin. universal pH kağıdı ile ölçülür.4).1. [!] 3.2. Nötralliği pH temelinde açıklar. Bir kuvvetli asidin kuvvetli baz ile eşdeğer miktarlarda karıştırılması halinde ortamda hangi iyonların bulunacağı ve bu iyonların ortamın pH değerini etkileyip etkilemeyeceği irdelenir. Her iki olay “nötürleşme” adını almakla birlikte. Bu değer. Böyle karışımların pH değerlerinin.Sınıf Öğretim Programı 3. Bu tip nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasının deneysel olarak nasıl bulunabileceği tartışılır (3. duruma göre.3. Kuvvetli asitler ve bazlar arasındaki nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasındaki pH değeri için bir genelleme yapılır. ↸ Derişimi ve hacmi bilinen örnek bir zayıf asit çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli baz eklendikten sonra ortamın pH değeri. Tampon çözeltileri işlevleriyle tanımlar ve örnekler verir. reaksiyonları ile ilgili olarak ÇÖZELTĐLERDE DE GE 3. Böyle bir eşdeğer karışım hazırlanarak universal pH kâğıdı ile pH değeri ölçülür. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE AÇIKLAMALAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir ortamın pH değerinin universal pH kâğıtlarıyla belirlenebileceğini göstermek için.4 Tampon kapasitesi ve tamponlarda pH hesaplama konularına girilmeyecektir. H+ ve OH¯ derişimlerinin eşitliği temelinde açıklandıktan sonra pH değeri 7’ye yakın olan sulu çözeltilerin nötrale yakın çözeltiler olduğu belirtilir. 3. Kuvvetli asit/zayıf baz ve kuvvetli baz/zayıf asit karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki asitliğini/bazlığını irdeler.1.3). ??? 3. : Sınırlamalar 3. 7’den büyük veya küçük olabileceği çıkarımı yapılır (3. 3. 3. Kuvvetli asit ve baz karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki pH’larını tahmin eder.4. Bulunan pH değerinin 7’den çok büyük çıkmasının sebebi irdelenir. 3.3 Zayıf asitlerin/bazların kuvvetli bazlar/asitler ile eşdeğer karışımlarında pH = 7 olacağı yanılgısı oldukça yaygın olup gösteri deneyleriyle.Kimya Dersi 11.1-3. eşdeğerlik noktasının nötral nokta anlamına gelmediği vurgulanmalıdır. 3. ↸ Konjuge bir asit/baz çiftinin asidini ve bazını birlikte ve birbirine yakın miktarlarda içeren bir ortama kuvvetli asit veya baz ilave edilince neler olabileceği irdelenir. Biyolojik sıvılarda tamponların işlevine ve tamponlayıcı maddelere örnekler verilir (3. metil kırmızısı ve brom timol mavisi indikatörlerinin asidik/bazik ortamlardaki renk dönümlerini gözlemek için basit titrasyon deneyleri yapılır. Bir zayıf baz çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli asit katılarak aynı işlem ve irdelemeler tekrarlanır. taze kaynatılıp soğutulmuş saf suyun pH değeri ile karşılaştırılır. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 50 .4 pH ölçme yöntemleri ile ilgili bir okuma parçası verilerek pH indikatörleri ve pH metreler tanıtılır. Saf suyun ideal nötral ortam olması. Fenolftalein.2).

1. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 4. Çözünme-çökelme dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler. katı. pH etkisiyle çözünürlüğün değişmesine ilişkin tahminler yapar. Örneğin Li2SO4 tuzu sıcaklık arttıkça daha hızlı fakat daha az çözünür.1 Doymuş çözeltilerde kristallerin şekil değişimi. 4.5). deniz suyundan NaCl ve göl sularından Na2SO4 üretimi gibi endüstriyel süreçlere ilişkin.3. ancak birbirini dengelediği çıkarımına gidilir. Aşılama öncesi çözeltinin atılan tek bir kristali nasıl çoğaltabildiği tartışması ile aşırı doymuş çözelti kavramı işlenir. sınıf.4. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Doymuş NaCl çözeltisine kütlesi belli NaCl kristalleri (kaya tuzu) atılarak 1 saat kadar beklenip zaman içinde kristallerin biçimlerinin değişmesi fakat kütlelerinin sabit kalması gözlemlenir. NaCl çözünme dengesinde her iki yönde olayların durmadığı.8. ??? 4. Kullanılan tuzun çalışma sıcaklığındaki çözünürlüğü mol/L cinsinden ifade edilir.1. dengeye daha çabuk ulaşma sonucunu getirirken çözünürlük. Buradan.1. 4. Aşırı doymuş sodyum asetat çözeltisi hazırlamak için.Kimya Dersi 11. ortak iyonun ikincil kaynaktan gelen derişimi. gazoz gibi içeceklerin kapakları açıldığında gözlemlenen hafif patlamanın ve ardından gaz çıkışının nedeni irdelenir. Çözünme-çökelme olaylarının dinamik bir süreç olduğunu fark eder. saf sudaki çözünürlükleri ile karşılaştırmak için Le Chatelier ilkesi kullanılır. Hız.2 Aşırı doymuş çözeltilerden kristallenme temelinde çalışan ısıtma torbaları (yelekleri) ile ilgili bir okuma parçası verilir.3). kendi yapılarında var olan bir iyonu başka bir kaynaktan içeren çözeltilerdeki çözünürlüğünü. 4. 4.1. denge anı ile değil. 4.7 Çözünürlüğe ortak iyon etkisi ile ilgili problemlerde. 4.8). [!] 4.3 Nitel anlamda çözünme ve çözünürlük kavramları 9.3 Çözünme hızı ile çözünürlük çoğu zaman birbiriyle karıştırılır.2. ↸ Tuzların. Sıcaklığın çözünürlüğe etkisini çözünme entalpisi ile ilişkilendirir. sıvı ve gaz maddelerin çözünürlüğünün sıcaklıkla değişimi irdelenir. 4. ↸ Maden suyu. Tuzların çözünürlüğünü ve çökelme şartını irdeler. rlık 51 . anyonu zayıf baz olan CaCO3.7.7. gerçeği yansıtan problemler çözülür (4.Sınıf Öğretim Programı 3. çalışma sıcaklığına göre birkaç saat alabilir. Konu ile ilgili sayısal örnekler çözülür. 4. denge sabiti ile ilgili bir büyüklüktür. Bu çözeltiye aynı tuzun küçük bir kristali atılarak hızlı kristallenme gözlemlenir. sıcak suda hazırlanan doymuş çözelti biraz soğutulur. Ca3(PO4)2 gibi tuzların çözünürlüklerinin pH ile değişimi nitel olarak tartışılır. ikinci ve daha büyük dereceden denklem çözümü gerektirecek problemlere girilmemelidir.3. Çözeltilerden saf tuzlar elde etmek için soğutma ve buharlaştırmadan nasıl yararlanılabileceği tartışıldıktan sonra. Doymuş ve aşırı doymuş çözelti kavramlarını ayırt eder. Asitli yiyeceklerin dişleri aşındırması ve kireçli kayaçlarda sarkıt/dikit/traverten oluşumu bu konu ile ilişkilendirilir (4. Gazların çözünürlüğüne etkisini irdeler. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 4. ↸ Çözünme ısısının birlikte gösterildiği denge ifadeleri üzerinde. 4. Le Chatelier ilkesi kullanılarak. Tuzların çözünürlüğünde ortak iyonun etkisini sayısal örneklerle açıklar. 4.4. sınıf kimya dersinde işlenmiştir. [!] 4. basınç 4. Çözünürlük çarpımının (Kçç) matematik anlamı irdelenir. Gazların kısmi basınçları ile sudaki çözünürlükleri arasındaki bağıntıyı veren Henry kanunu kullanılarak dağcıların ve dalgıçların yaşadığı tehlikeler açıklanır (4.4.4.6. ilgi konusu tuzdan gelecek derişim yanında çok büyük seçilmeli.5. Yapılan deneyde fazladan çökelmenin nedeni tartışılarak çökelme şartı (Q > Kçç) türetilir (4. Sıcaklık değişimi ve buharlaştırmaya bağlı kristallenme süreciyle ilgili problemleri çözer. Hidroksit tipi bileşiklerin çözünürlüklerinin pH değerine bağımlılığı irdelendikten sonra. derişim kavramı da 10.6).

5. kompleks oluşumu üzerinden açıklanır (5.Kimya Dersi 11.2.. 5. Komplekslerin kararlılıklarını sabitleri ile ilişkilendirir.CN¯ gibi başka örnekler verildikten sonra “Lewis Asidi/ Lewis Bazı” kavramları açıklanır. 5. Koordinasyon bağlarına Cu2+-NH3. merkez atomu koordinasyon sayısının açıklaması ve ligandlarda diş sayısı konularına girilmez. Oluşan çökelek.4 Komplekslerde merkez atomu orbitallerinin hibritleşmesi. 5. 5. çeşitli kompleks örnekleri üzerinde merkez atomu ve ligand belirlenerek işlenir (5. B-F ve N-H bağları ile karşılaştırılır.3. Koordinasyon bağlarının mekanizmasını açıklar.2 Komplekslerin IUPAC sistematik adlandırma sistemine girilmez. ↸ Solunum sürecinde oksijen molekülünün hemoglobindeki “hem” birimine bağlanması. 5. Đnsan vücudunda kompleks oluşumlarının rol oynadığı süreçlere örnekler verir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar rlık 52 . Bu karşılaştırma sonunda. Lewis bazlarının da “ligand” adını aldığı. Ortak iyonun çözünürlüğü azaltması beklenirken artırmasının sebebi tartışılır. 5.1’de verilene benzer çözünme olaylarında kompleks oluşumunun etkisi irdelenir (5. kovalent bağ ile koordinasyon bağı arasındaki tek farkın oluşum mekanizması olduğu çıkarımı yapılmalıdır.5. karbon monoksit solumanın zehir etkisi. ↸ [PbI4]2. Kompleks oluşumunun çözünürlüğe etkisini örneklendirir.5.3. KI çözeltisinin aşırısı ile çözülür. Kompleks oluşumu ile çözünme olaylarına başka örnekler verilir. 5.4).2. Pb(NO3)2 çözeltisine KI çözeltisinin önce azı eklenerek PbI2 oluşturulur. Lewis asitlerini ve üzerinde ayırt eder. metal zehirlenmelerinde yoğurdun sağaltım etkisi gibi örnekler.Sınıf Öğretim Programı 3. 5. 5.1.2). Komplekslerde Lewis asitlerinin “merkez atomu”. özel ile 5.5 Ünite 2’de sözü geçen katalizörlerden enzimler konusu ilişkilendirilir. Fe3+ .4. kompleksin geometrisi. EK-3.5). [Cu(NH3)4]2+ gibi komplekslerin oluşum dengeleri yazılarak oluşum sabitlerinin büyüklüğü ile kompleksin kararlılığı arasında ilişki kurulur.1.1. bazlarını oluşma örnekler oluşum ↸ BF3 ile NH3 arasında oluşan koordinasyon bağı. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 5. Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler.

maddenin girdiği tepkimenin esas alınacağı vurgulanır (6.3 IUPAC tarafından terk edilmesi önerilen “normalite” kavramı kullanılmayacak.2). formül kullanarak kısa yoldan çözüm yerine. Örneğin. “alınan/ verilen proton sayısı”. 6. onun yerine denkleme dayalı stokiyometri mantığı ve molariteler kullanılacaktır. Bu problemlerde. Asit-baz titrasyonlarında pH indikatörlerinin renk değiştirmesine ilişkin öğrenci etkinlikleri yapılır.3 Bir maddenin “tesir değeri” nin her durumda aynı kalacağı yanılgısı yaygındır. ??? 6. örnekler üzerinde tartışılır. derişimi bilinen AgNO3 çözeltisi ile Cl¯ iyonu titre edilirken. mol sayısı ve eşdeğer sayısı kavramları kullanılarak. farklı haller için. tesir değerini bulmak için.1.6. derişimleri bilinen çözeltiler arasındaki tepkimeler için. Tesir değeri.1. Çeşitli tepkimelerin sonlanma noktalarını gözlemleme yöntemlerini irdeler.1.1 Asit-baz. 3. asit-baz tepkimeleri için. redoks tepkimeleri için “alınan/verilen elektron sayısı”. ile ilgili olarak 6. 6. ↸ Bir örnek titrasyona esas olan reaksiyon denklemi yazılıp. H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O KMnO4 + 5FeCl2 + 8HCl → KCl + MnCl2 + 5FeCl3 + 4H2O H2O2 + SO2 → H2SO4 Ag+ + Cl¯ → AgCl Bu örnekler üzerinde. tesir değeri kavramı açıklanır. Çeşitli maddelerin eşdeğer kütleleri bulunurken. 6. ↸ Renk değişimi. Buradan. sınıf ortamında gösteri deneyi olarak yapılabilir. mol kütlesi ve eşdeğer kütle kavramları arasındaki farkın açıklamasına geçilir.6. KMnO4 çözeltisi ile H2C2O4 (oksalik asit) titre edilerek dönüm noktası gözlemlenir (6.3). 6. ortama ilave edilen K2CrO4 ile Ag+ iyonunun. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 6. “tepkimeye giren türün yükü” ölçütlerinin esas alınması tartışılır. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramlarını örnekler üzerinde açıklar. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramları örneklendirilir.1). “z” sembolü ile gösterilir. tepkimeye giren maddelerin mol sayıları ve eşdeğer sayıları irdelenir. Mol kütlesi. tesir değerinin işleme esas reaksiyona göre değiştiği fikri vurgulanmalıdır. “tesir değeri”. Titrasyonlarla ilgili problemleri çözer. çözünme çökelme tepkimeleri için de. Renk oluşumuna örnek olarak. Farklı hallere aşağıda örnekler verilmiştir: 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2 H2SO4 + BaCl2 → BaSO4 + 2HCl Titrasyonlarda. titrasyon sonunda kiremit rengi Ag2CrO4 çökeleği oluşturması. ÇÖZELTĐLERDE DE GE Titrasyon öğrenciler.3 Titrasyonla ilgili problemlerde. NO çıkışına dayalı redoks reaksiyonlarında z = 3’tür.Kimya Dersi 11.3. aşağıda verilenlere benzer örnekler alınır.Sınıf Öğretim Programı ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Çeşitli tepkime tiplerine. girenlerin eşdeğer sayılarının eşit olması ilkesinden çıkılarak problemler çözülür. pH değişimi ve çökelek oluşumu ile tepkimelerin sonlanma noktasının nasıl gözlenebileceği. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı rlık 53 .6. Mol kütlesi ve tesir değeri kullanılarak “eşdeğer kütle” kavramı irdelenir. eşdeğer kütle. HNO3 bileşiği için asitbaz reaksiyonlarında z = 1 iken.2. 6. “Tesir değeri”. Böyle örneklerle. redoks ve çözünme-çökelme tepkimelerine giren maddeler için. (z1M1)V1 = (z2M2)V2 ve ayarlı bir çözelti ile miktarı bilinmeyen bir madde arasındaki tepkimeler için de m = M1z1V1(MA)2/z2 bağıntılarının türetileceği sonucuna varılır (6. “reaksiyona girenlerin eşdeğer sayılarının eşitliği” ilkesinden çıkılıp bu formüllerin türetilmesine götüren mantıklar üzerinden düşünmek daha yararlıdır.1.

1 Aşağıdaki tabloda verilen her satırı.4 x 10-12 3 [H+] (M) [OH-] (M) 4.3.0x 10-7 1. 2. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. Madde/ Derişimi Ca(OH)2 / ……… NaOH / ……… HCl / ……… KCl / ……… HNO3 / ……… CH3COOH / 0. 3.7.18 M (KA=1. bilinen değerden yararlanarak tamamlayınız.22 x 10-3 4 pH pOH Asidik/Bazik/Nötral 54 .Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı D.8x10-5) 1.

Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.2 Aşağıda verilen protoliz dengelerinin her biri için eşlenik (konjuge) asit/baz çiftlerini seçerek tabloda ilgili bölüme yazınız.Kimya Dersi 11. Denge NH3(g) + H2O(s) CH3COOH(s) + H2O(s) H2CO3(s) + H2O(s) H2SO4 (s) + H2O(s) H2C2O4(aq) + NH3(aq) HClO4(s) + HF(s) NH4+(aq) + OH¯(aq) CH3COO¯(aq) + H3O+(aq) HCO3¯(aq) + H3O+(aq) HSO4¯(aq) + H3O+(aq) HC2O4¯(aq) + NH4+(aq) H2F+ + ClO4¯ Eşlenik Asit/Baz Çifti 1 Eşlenik Asit/Baz Çifti 2 55 .

1. PbF2 için çözünürlük çarpımı. Bu değerlerden hareket ederek CuSO4’ın çözünmesinin endotermik mi yoksa ekzotermik mi olduğunu irdeleyiniz. S: 32 Da. 150 mL. 0.6 x 10-10) Gümüş klorürün (AgCl). N: 14 Da.0 x 10-3 M KCl karıştırıldığında AgCl çökeleği oluşur mu? Neden? (AgCl için Kçç = 1. Aşağıdaki tabloda bakır (II) sülfat’ın (CuSO4. a) Sudaki b) 0.6 x 10-10) 5.1 x 10-2 M AgNO3 ve 450 mL.3 25. (Atom kütleleri: Pb: 207 Da. 2. Na2SO4 ve Pb(NO3)2 tuzlarının sudaki çözeltileri oda şartlarında karıştırıldığında PbSO4 çöker. Bu tuzun. Na: 23 Da) 3. 4.00 L Na2SO4 karıştırıldığında oluşan PbSO4 kütlesini hesaplayınız.001 M NaCl çözeltisindeki çözünürlüğünü. Sıcaklık (°C) 15 25 30 50 60 80 CuSO4. F:19 Da) 4.Kimya Dersi 11.5H2O) çeşitli sıcaklıklarda sudaki çözünürlüğünü gösteren veriler yer almaktadır. 0.5H2O’ ın Çözünürlüğü [g / (100 g H2O)] 19. 56 .3 22. (PbSO4 için Kçç = 1. Kçç = 3. doymuş çözeltisinin 1 litresinde çözünmüş olarak bulunan her bir iyonun gram cinsinden miktarını hesaplayınız.6 x 10-8 . mol/L cinsinden hesaplayınız.7 x 10-8 olarak veriliyor.0 53. (AgCl için Kçç = 1.3.25 L Pb(NO3)2 ve 0. 4.4.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4.6 39.0250 M.0050 M.5 Yorum 2.7 1. 1. Buna göre. 4. 1.5 33. O: 16 Da. Atom kütleleri: Pb: 207 Da.

0. 4.3.Kimya Dersi 11. 50 mL Deneyin Yapılışı: • 5 mL bakır sülfat çözeltisi üzerine damla damla amonyak çözeltisi katılır.Sınıf Öğretim Programı EK-3.0 M. 2.10 M. sulu çözeltide. 100 mL’lik. Cu(OH)2(k) + 4 NH3(aq) [Cu(NH3)4]2+(aq) + 2 OH−(aq) Koyu mavi çözelti 57 . Deney tüpü. Bunun için yaklaşık 3 mL amonyak çözeltisi yeterlidir. NH3(aq) + H2O 2+ Cu (aq) + 2 OH−(aq) NH4+(aq) + OH−(aq) Cu(OH)2(k) Açık mavi çökelti • Amonyak katmaya devam edildiğinde çökelti koyu mavi renkli çözelti vermek üzere çözünür.4 KOMPLEKS OLUŞUM DE GESĐ Amaç : Deneyin amacı. 1 adet Beher. 2 cm x 20 cm. 5. 25 mL NH3 çözeltisi. Araç-Gereç: 1. Başlangıçta amonyak çözeltisinin 1 mL’yi (20 damla) geçmeyecek şekilde kontrollü katılması gerekir. NH3(aq) + H2O NH4+(aq) + OH−(aq) dengesi gereği oluşan OH− iyonları ile Cu2+ iyonları arasında Cu(OH)2 bileşiğinin oluştuğunu ve bu bileşiğin amonyağın aşırısında [Cu(NH3)4]2+ kompleksini vererek çözündüğünü gösterip çökelme ve çözünme dengelerini incelemektir. 5. Bu işlem sonucunda açık mavi renkli bir çökelti oluşur.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 5. 1. 2 adet Damlalık. 3. 2 adet CuSO4 çözeltisi.

Ünite Önerilen Süre A.Sınıf Öğretim Programı 4. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Madde-elektrik ilişkisi 2. Ünitenin Kavram Listesi Faraday elektroliz kanunları Redoks tepkimeleri Yükseltgenme Đndirgenme Yükseltgenme-indirgenme potansiyeli Standart elektrot potansiyeli Elektrot Yarı hücre(yarı pil) Galvanik hücre Elektrolitik hücre Elektroliz : ELEKTROKĐMYA : 27 Ders Saati • • • • • • • • • • • 58 . yaygın pillerin ve çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkeleri açıklanacaktır. Standart elektrot potansiyelleri 3.Kimya Dersi 11. B. Ünitenin Amacı Bu ünitede madde-elektrik ilişkisi irdelenerek elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değişimi incelenecek. Elektrokimyasal hücreler C.

nitrür. sülfür. nitrat. Oksit/peroksit ve proton/hidrür çiftlerinin özel durumuna örnekler verilir. sülfat. Türetilen bağıntı kullanılarak ilgili problemler çözülür (1.Sınıf Öğretim Programı 4. sınıf 2. bunların yükünden yararlanılarak indirgenen/yükseltgenen türlerin nasıl bulunacağı irdelenir. 1. 1.2). Madde-Elektrik enerjisi ilişkisi ile ilgili olarak öğrenciler.3 Yaygın anyonlardan halojenürler. FeCl3 + SnCl2 → FeCl2 + SnCl4 Al + H2SO4 → Al2(SO4)3 + H2 Cu + HNO3 → Cu(NO3)2 + NO + H2O Cl2 + NaOH → NaCl + NaClO + H2O H2O2 + NaClO → NaClO3 + H2O H2O2 + FeS + HCl → FeCl3 + H2SO4 + H2O Nötr maddelerle denkleştirme örneklerinden sonra asidik ve bazik ortamlarda iyonik denklemlerin denkleştirilmesi örneklerle işlenir (1.3. nitrit.Kimya Dersi 11. ünite ile ilişkilendirilir. . ayrı ayrı örnekler üzerinde irdelenir. permanganat. alınan-verilen elektron sayısı. örnek denklemler üzerinde. NH4+ katyonları ve yaygın anyonlar hatırlatıldıktan sonra. halojenlerin okso anyonları. Bu irdelemelerde.4). Ag+. 1. dikromat.3 9. ELEKTROKĐMYA 1.1. silikat. Aşağıda birer örneği verilen redoks tepkime tiplerinin her birinde denkleştirmenin nasıl yapılacağı.5). fosfür ve fosfat verilir. 1. oksit. Faraday kanunlarının nicel ifadelerini açıklar ve kullanır.4. mol sayısı. ünite). Redoks denklemlerini denkleştirir. Redoks tepkimeleri ile ilgili sayısal problemleri çözer. 1. kromat. atom kavramının tarihsel gelişimi bağlamında verilmiş olup gerekli hatırlatma yapılır. siyanür.1. Bu irdelemeler sırasında formüllerdeki katsayıların ve alt indislerin anlamları hatırlatılır. 1. 10. kütle. karbonat.2. Redoks tepkimelerinin denklemleri üzerinde indirgenen ve yükseltgenen türleri belirler. Yükseltgenme-indirgenme. 59 . “Atomun Yapısı” ünitesinde (1. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Faraday’ın deneysel yoldan bulduğu elektroliz kanunlarının matematik ifadeleri verilerek bu bağıntıların indirgenme/yükseltgenme. sınıf . 1.1 Faraday kanunları konusu. ↸ Redoks olaylarında yükseltgenme basamağı/iyon yükü genelde değişmeyen IA ve IIA grubu katyonları ile Zn2+. hidroksit. [!] 1.5. elektronun yükü ve mol kavramından yararlanılıp nasıl türetileceği irdelenir.3. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 1. “alınan ve verilen elektron sayılarının eşitliği ilkesi” ve “yarı reaksiyon” kavramı kullanılır. sülfit. elektrik akımı ve maddesel değişim arasında ilişki kurar. 1. ↸ Denkleştirilmiş redoks tepkimeleri temelinde. standart koşullarda gaz hacmi ve alınan-verilen elektronların toplam yükü kavramlarını içeren problemler çözülür (1.

Standart indirgenme potansiyellerini. 2. 2. Đncelenen hücredeki olayın tersine döndürülmesi için ne yapılabileceği tartışılır. kafes veya levha” anlamında kullanılacak. [!] 2.1. Standart elektrot potansiyellerinin.4. IUPAC geleneğine uygun olarak. Redoks reaksiyonlarının istemliliğini elektrot potansiyelleri temelinde irdeler. sulu ortamdaki redoks olaylarının istemliliğini irdelemede nasıl kullanılacağı tartışılır. Derişim pillerinin elektrik akımı üretme mekanizması açıklanır (2. Standart elektrot potansiyelleri ile ilgili olarak öğrenciler.4 Standart indirgenme potansiyelleri sırasının. yarı hücrelerin metalik iletken ve tuz köprüsüyle birleştirilmesinden oluşan bütünün “galvanik hücre” olduğu belirtilip bu sistemden nasıl elektrik akımı elde edildiği tartışılır. Elektrik enerjisi yardımıyla zorlamalı yürütülen redoks olaylarının gerçekleştiği sistemlere “elektrolitik hücre” dendiği belirtildikten sonra galvanik ve elektrolitik hücrelerin farkı tartışılır. 2. Nernst denklemi ve bu denkleme göre elektrot potansiyellerinin yükseltgenmiş ve indirgenmiş tür derişimi ile değişimi irdelenir. Cu/Zn pili oluşturularak elektrik enerjisi elde edilebildiği.4).1).Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı 4. 2. 2.1 “Elektrot” terimi. ELEKTROKĐMYA ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 60 . Katot/anot. “elektrokimyasal hücre” kavramı irdelenir (2. Elektrot potansiyellerinin sırası ile iyonlaşma enerjileri sırasının ilişkisi irdelenir ve aradaki farkın nereden kaynaklandığı açıklanır. yarı hücre ve elektrot terimlerinin eşdeğer anlamda kullanımından kaynaklanan kavram kargaşasından kaçınılacaktır. Elektrot potansiyellerinin nelere bağlı olduğu tartışılır. galvanik hücre ve elektrolitik hücre kavramlarını ayırt eder. standart hidrojen elektrodu ve bu elektrot kullanılarak ölçülen standart indirgenme potansiyellerini içeren çizelge incelenir. Elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değiştiğini fark eder.2. standart hidrojen yarı hücresi temelinde açıklar. her elektrotla daldırıldığı çözeltinin oluşturduğu sistemin “yarı hücre”. yarı hücre (yarı pil). devrede bulunan bir ampulün yanması ile gösterilir. bu potansiyellerde. galvanik hücre elektrotları arasındaki potansiyel farkının bir ölçü olup olamayacağı irdelendikten sonra.2-2. ancak bu tercihin nedeni üzerinde durulmayacaktır. ??? 2. “çözeltiye batırılan metal tel.3. iyonlaşma enerjileri sırasına uymadığı. Elektrokimyasal anlamda elektrot.. indirgenme/yükseltgenme temelinde tanımlanır. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ CuSO4/Cu ve ZnSO4/Zn yarı hücrelerinden oluşan galvanik hücrenin şeması üzerinde çözeltilere daldırılan metal tel veya şeritlerin “elektrot”. ↸ Bir galvanik hücredeki redoks olayının istemliliğini bir başka galvanik hücreninki ile karşılaştırmak için. su ortamındaki çözünme entalpilerinin de katkısı olduğu vurgulanır. [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 2. Hücredeki redoks olayının istemliliği ile galvanik hücre arasında ilişki kurulur.2 Standart hidrojen yarı hücresi tanımlanırken elektrot olarak platin kullanıldığı belirtilecek.

3). Bir pildeki redoks sistemlerinin (yarı hücrelerin) cinsinin ve pilin büyüklüğünün pilin hangi özelliklerini etkileyeceği tartışmaya açılır.5. Gaz hacimlerinden gaz kütleleri bulunur ve bulunan kütlelerle. ELEKTROKĐMYA 3. temel reaksiyonları ile incelenir.2. lityum pillerinin ve kurşunlu akümülatörlerin çalışma ilkeleri şemalar üzerinde irdelenir.3. Elektroliz olayını. Bu voltametre ile H2 ve O2 elde edilerek gaz hacimleri karşılaştırılır. 3.Sınıf Öğretim Programı 4.Kimya Dersi 11.3 Đncelenen pil örneklerindeki kimyasal tepkimeler verilecektir.1. Faraday bağıntısı doğrulanır (3. Elektrolitik indirgeme yöntemiyle elde edilen ürünlerin neden pahallı olduğu irdelenir (3. 3.6). KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Halk dilinde “pil" adını alan sistemlerin birer galvanik hücre olduğu belirtilir. elektronların dış devrede hangi elektrottan çıkıp hangi elektroda girdiği.5).5 Endüstriyel korozyon ve korozyon önleme teknikleri (alüminyum anotlama. 3. Galvanik hücreden elektrik akımı çekildikçe yarı hücrelerin potansiyellerinin nasıl değişeceği tartışılır. Suyun elektrolizi ve laboratuvarda bu iş için kullanılan Hoffmann voltametresi incelenir. Yaygın pillere örnekler verir.1). ↸ Standart indirgenme potansiyelleri göz önüne alınınca istemsiz görünen redoks tepkimelerinin nasıl istemli hâle getirilebileceği tartışılır. tuz köprülerinin -veya yarı geçirgen zarların. Halbuki bir anyon olan kromatın katotta indirgenerek Cr3+ veya metalik Cr oluşturabildiği de bilinmektedir. Diğer çok kullanımlık pillere örnekler verilir (3.1-3.3 Yakıt pilleri ile ilgili bir okuma metni verilir. elektriksel büyüklüklerle mol sayıları ve kütleler arasındaki ilişkileri içeren problemler çözülür (3. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ELEKTROKĐMYA 3. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. bu gazların kendiliğinden birleşerek su oluşturduğu gösterilerek elektrolizin istemsiz bir olay olduğu sonucuna gidilir.4. Pilin elektromotor kuvveti (pil potansiyeli) tanımlanıp nasıl hesaplanacağı irdelenir.2.kutuplanmayı nasıl önlediği tartışılır.4). nikel kaplama ve krom kaplama gibi elektroliz uygulamaları. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. elektrot uygulamalarına 3. hücredeki redoks olayı yürürken elektrotların çevresinde neden bir kutuplanmanın (polarizasyonun) ortaya çıktığı. 3. katyonların katotta anyonların da anotta toplandığı. örneğin bir anyonun katoda yaklaşamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır. Elektrik akımı-zaman-değişen madde miktarı ilişkilerini kullanarak hesaplamalar yapar. Bir galvanik hücre şeması üzerinde. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 61 . [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR ??? 3.5 Katyon ve anyon terimlerinin katot ve anottan türemiş olması nedeniyle. ↸ Endüstride bakırın saflaştırılması. ↸ Faraday bağıntısı kullanılarak. 3. [!] 3. ↸ Bir Zn-MnO2 pili açılarak yapısı incelenir. Piyasada yaygın olan alkali pillerin. [!] 3. Endüstriyel elektroliz örnekler verir. [!] 3. Pillerin elektrik enerjisi sağlama kapasitelerinin neden sınırlı olduğu ve yeniden doldurulabilir pillerin hangi özellikleri taşıması gerektiği irdelenir (3. Katot ve anot kavramlarının yük temelinde değil gerçekleşen elektrokimyasal değişim temelinde adlandırılması gerçeğinden hareketle bu yanılgı giderilebilir. kurban anot kullanma gibi) ile ilgili bir okuma metni verilir. Bu pilin çalışma ilkesi şema üzerinde açıklanır ve incelenen pil içerikleri şema ile ilişkilendirilir.6. Elektrokimyasal hücreler ile ilgili olarak öğrenciler. standart potansiyelleri temelinde açıklar.

a) Her bir basamakta krom (Cr) için yükseltgenme basamağını bulunuz.Sınıf Öğretim Programı D.3 Aşağıda verilen şemayı inceleyeniz.Kimya Dersi 11. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.(NH4)2CrO4 --------------.(NH4)2Cr2O7(aq) -----------------. b) Şemadaki hangi basamak(lar) redoks reaksiyonu içerir? Belirleyiniz. c) Redoks içeren basamak(lar)ı bir denklem şeklinde yazıp denkleştiriniz. 62 .H2O FeSO4(aq)+H2SO4 -Fe2(SO4)3 -H2O CrO3 ----------.Cr2(SO4)3 (Kırmızı kristal) (Sarı kristal) (Turuncu çözelti) (yeşil çözelti) Buna göre. H2O+NH3(aq) H2SO4 -(NH4)2SO4 .

4 Aşağıda verilen reaksiyonları denkleştiriniz.+ MnO2 (Bazik ortamda) 63 .+ MnO4.Kimya Dersi 11. CN.→ CNO.+ H2C2O4 → Mn2+ + CO2 ( Asidik ortamda) III. KMnO4 + HCl → KCl + MnCl2 + H2O + Cl2 II. I. MnO4.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.

NA = 6. a) b) c) d) Elektrokimyasal hücreden geçen elektrik yükünü coulomb olarak hesaplayınız.5 M derişik HNO3 çözeltisi. 3. Metalik bakırı çözmek için gerekli olan derişik asit çözeltisinin hacmini litre cinsinden hesaplayınız. Katot reaksiyonu.Kimya Dersi 11. katot reaksiyonu.6 1. Ag+ + e¯ → Ag olan bir elektroliz hücresinden 300 dakika süre ile 10.5 Da) 2.→ Cu olan bir hücreden geçtiğinde katotta kaç gram bakır metali toplanır? (Ag: 108 Da. Cu2+ + 2e.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.100 kg bakır metali ile reaksiyona giriyor.60× 10-19C.5. Cu: 63.) Buna göre.7 amperlik bir akım geçiyor.5 Da. Hücreden kaç mol elektron geçer? Kaç gram gümüş oluşur? Aynı miktarda elektrik akımı. (Cu: 63. 15.02×1023) 64 . 8HNO3 + 3Cu → 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O reaksiyonu gereğince 0. (Reaksiyon veriminin % 100 olduğunu varsayınız. elektron yükü: 1.

+ 7H2O reaksiyonunun istemliliğini irdeleyiniz. Cr2O72.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.33 0.4 Aşağıda verilen standart elektrot potansiyelleri verilerinden yararlanarak.54 65 .→ 2Cr3+ + 3I.+ 14H+ + 6e.→ 2Cr3+ + 7H2O I2 + 2e.→ 2IStandart Elektrot Potansiyeli (V) 1. Standart Elektrot Potansiyelleri (suda ve 25°C’ da) Đndirgenme Yarı Reaksiyonu Cr2O72.+ 14H+ + 6I.

burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır.3. Endüstriyel elektroliz uygulamalarına örnekler verir. tarihine kadar bitirmelisiniz. 3. 4.1. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz. grafikler vb. Araştırmanızı en geç …….4. çalışmalarla artırabilirsiniz. kütüphaneler. bu planda yapılacak işleri. endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerine dikkatlerini çekecek bir poster hazırlanacaktır. Araştırma için dergiler. Yaygın pillere örnekler verir.akü. internet. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. 3. standart elektrot potansiyelleri temelinde açıklar.. Sunumun görselliğini resimlerle. Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerinin en aza indirgenmesi ile ilgili ülkemizde yapılan çalışmaları. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. Araştırmanıza konu olan endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye verdiği olumsuz etkilerini en aza indirgemek için neler yapılabileceği. çevrenizdeki insanların. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. 66 .5. 3. Elektrolitik indirgeme yöntemi ile elde edilen ürünlerin pahalı oluşunun sebebi araştırılacak ve proje raporunda bu araştırmanın sonuçlarına yer verilecektir. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu ……. Ayrıca projede.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Elektrokimya 3. 1.2. kaplamacılık) seçilerek bunun çevreye olumsuz etkilerinin araştırılmasını içeren bir proje hazırlanacaktır. Bir araştırma planı oluşturunuz. 3. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır. Bütün bunlar için. Elektroliz olayını. 2. 5. • • • • • • Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye etkilerinin nedenleri. 2 ay Dereceli puanlama anahtarı Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Endüstriyel elektroliz uygulamalarından bir örnek (pil. Endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerini en aza indirecek öneriler geliştirilecek ve iki sayfayı geçmeyecek şekilde bu öneriler savunulacaktır. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz. Bu projede.Kimya Dersi 11. 3.dk.

Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir.Kimya Dersi 11.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84. 67 .PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III.Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 BECERĐLER (Çok iyi) (Đyi) (Orta) (Zayıf) I. en düşük puan ise 21’dir.PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II.

• 1. Đlke : Bir metalin. Demir 3. demir.4 Đ DĐRGE ME POTA SĐYELLERĐ SIRASI Amaç : Deneyin amacı. bu beklenmedik gözlemin sebebi irdelenecektir. 68 . • 1-4 ile numaralanan tüplere 1. yukarıdaki tepkimeye göre protonu hidrojene indirgerler. bakır metalleri (granül halinde) Derişik HCl . asitlerle nH++ M → Mn++ n/2 H2 genel tepkimesini verip vermeyeceği. Mn+/ M çiftinin standart indirgenme potansiyelini standart hidrojen yarı hücresininki ile karşılaştırarak tahmin edilebilir. tercihan puarlı Çinko. yoksa açık pencere önünde çalışılmalı.kırmızı dumanlar kesinlikle solunmamalıdır.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar: 2. metal-asit etkileşimlerini standart yarı hücre potansiyellerini kullanarak irdelemektir. beklenmedik şekilde metal çözünmesi gözlenince. Bakır metallerinden bir miktar konur.2. 2 ve 3. böyle tahminlerin doğruluğu denenecek. 2 adet Damlalık .Sınıf Öğretim Programı EK. % 63’lük Deneyin Yapılışı Güvenlik Uyarısı: Asitler damlalıkla çekilirken ağızla emmekten kesinlikle kaçınılmalı. tüplere seyreltik HCl konarak gözlem yapılır.4.Kimya Dersi 11. Genel olarak standart indirgenme potansiyeli negatif olan metaller. Bakır 4. Çinko 2.1. Araç-Gereç: • • • • • • Deney tüpleri.Bu etkinlikte. Bakır üzerine HNO3 etkisi incelenirken varsa bie çeker ocakta. bu tepkimede açığa çıkan kahverengi. 4 adet 100 mL beher. % 37’lik Derişik HNO3 .

tübe der.96 volt EoCu2+/Cu = + 0. 44 volt EoCu2+/Cu= +0. EoNO3¯/NO değeri 0.34 volt 69 . Cu + HCl reaksiyonunun negatif Eotoplam değeri nedeniyle gerçekleşmediği anlaşılır. NO(g) + 1/2 O(g) → NO2(g) renksiz kırmızı kahve rengi EoNO3¯/NO = + 0. indirgenme potansiyeli bu değerden daha küçük olan bütün metaller. NO3− + 4 H+ + 3e → NO + 2 H2O Cu2+ + 2e → Cu reaksiyonlarının toplamı olarak. reaksiyonda çıkan azot monoksidin hava oksijeni ile hemen reaksiyona girmesi ile oluşan azotdioksitten ileri gelir.Sınıf Öğretim Programı • Daha sonra 4. hidrojen çıkışı reaksiyonu olmayıp burada indirgenen tür nitrattır. 00 volt Beklenen toplam reaksiyonlar yazılarak redoks için Eo değerleri hesaplanır. Bu renk. Çözeltinin mavi rengi alması ile birlikte kırmızı kahve rengi gaz çıkışı gözlenir. Cu Fe ve H2 için indirgenme potansiyelleri yarım pil reaksiyonları ile birlikte yazılır. tüpteki reaksiyon.Kimya Dersi 11. ot: 4. Zn2+ + Fe2+ + Cu2+ + 2 H+ + 2e 2e 2e 2e → Zn → Fe → Cu → H2 EoZn2+/Zn= − 0. Deneyin açıklaması ve yorumları Zn. 4. 3 Cu + 2 NO3− + 8 H+ → 3 Cu2+ + 2 NO + 2 H2O veya 3 Cu + 8 HNO3 → 3 Cu(NO3)2 + 2 NO + 2 H2O şeklinde yazılır ve Eotoplam hesaplanarak sonuç yorumlanır. 34 volt EoH+/H2 = 0. NO çıkışı ile çözünür. HNO3 konur ve reaksiyon gözlenir. NO3− + 4 H+ + 3 e → NO + 2 H2O yarım pil reaksiyonu için.76 volt EoFe2+/Fe= − 0.96 volt olduğundan.

Çekirdeğin yapısı ve kararlılık Yapay çekirdek reaksiyonları. nükleer reaktörlerin işleyişi ve nükleer enerjinin sosyal ve ekonomik yönleri sorgulanacaktır.Kimya Dersi 11. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Atom altı tanecik Kuark ve Antikuark Lepton ve Antilepton Pozitron Elektron Doğal radyoaktiflik Kararlılık Kuşağı Çekirdek dönüşümü Fisyon Füzyon Nükleer enerji Radyoaktif ışın Radyoaktiflik Aktiflik Doz Etkin doz Absorblanmış doz Biyolojik eşdeğer doz Radyoaktif izotop 70 . Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirler ve radyoaktif izotopların kullanım alanları bu ünitede irdelenecektir.Sınıf Öğretim Programı 5. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. 2. 4. Ünitenin Amacı Bu ünitede çekirdeğin yapısı ve kararlığı irdelemesi. B. devamında fisyon ve füsyon tepkimeleri incelenecek. Ünite Önerilen Süre A. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi Radyoaktif maddelerin kullanım alanları : ÇEKĐRDEK KĐMYASI : 12 Ders Saati C. fisyon ve füzyon Aktiflik. 3.

2 Elektron ve pozitron haricindeki leptonların isimlendirilmesine girilmez. nötron yakalama.2. antilepton sayılarını belirtmekle yetinilir. Đzotop çekirdeklerinin yapısı ile kararlılığı arasında ilişki kurar. Atom altı taneciklerin temel parçacık olup olmadıklarını sorgular. üstünde ve ötesinde yer alan çekirdeklerin.3.4 Radyoaktif parçalanma serileri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. antileptonlardan ise pozitron tanıtılır. nasıl oluştukları sorgulanır.4 Çekirdekteki düzeylerinin henüz bilinmediği vurgulanır. katmanlı enerji ayrıntıları ile ÇEKĐRDEK KĐMYASI 1.2 Kuarklar ile leptonlardan elektron. çekirdekte proton ve nötronların yerleşimi sorgulanır (1. hipotetik örnekler üzerinden ölçme-değerlendirme yapılmaz. “zayıf nükleer kuvvetler” ile açıklanır (1. Yayılan ışın tiplerinin atom numarası ve kütle numarasında yol açtığı değişimler irdelenir. Bir çekirdeğin kararlılığı ile içerdiği proton ve nötron sayıları arasında ilişki bulunduğu sonucuna varıldıktan sonra. 1. [!] 1. çekirdeklerin temel ve uyarılmış enerji düzeylerinden söz edilebileceği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır (1. [!] 1. Nükleonların yapı taşlarını ve diğer temel parçacıkları sınıflandırır.2). Öğrenciler.Sınıf Öğretim Programı 5. ↸ Kararlı doğal izotopların nötron sayıları proton sayılarına karşı grafiğe alınarak oluşturulan “kararlılık kuşağı” incelenir. 1. ↸ Kararlılık kuşağının altında. 1. [!] 1.3). Atom çekirdeğindeki protonların ve nötronların farklı kuark tiplerinin bir araya gelmesi ile oluşumuna ilişkin çıkarımlar irdelenir. Antikuarklar. Sınıf Fizik dersi 4.4. elektronların katman değiştirmesinden kaynaklanmadığı bilgisi kullanılarak. 1. Kararsız izotopların kararlı hâle geçiş mekanizmalarını (doğal radyoaktifliği) açıklar. Proton ve nötron sayıları ile bulunan noktanın bu grafikteki yerine bakılarak çeşitli izotopların kararlı olup olmayacağı irdelenir. Yalnızca gama (γ) ışıması yaparak kararlı hale geçen radyoaktif izotop örneklerinin yaydıkları bu ışınların. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık ile ilgili olarak öğrenciler. ünitede ismen öğrenmişlerdir. yükleri ve ‘renkleri’ incelenir. her kuarkın bir antikuarkı olduğu belirtilir.1. gluonlar ve spine göre sınıflandırma (hadronlar. 1.5). nükleonların da elektronlar gibi belli enerji düzeylerine dağılmış olduğu. fermionlar) konularına girilmez. Kuarkların yükleri ve ‘renk’ özellikleri açıklanır.Kimya Dersi 11. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar 71 . leptonlar ve kuarklar ile ilgili kısmı özetlenir.1). Nükleonların (proton. beta (β) ışıması.4. Protonun ve nötronun yapısını teşkil eden kuarkların tipleri ve yükleri irdelendikten sonra protondaki ve nötrondaki kuarkları bir arada tutan “güçlü nükleer kuvvetler” ve proton içi/nötron içi yük dağılımının asimetrik olmasından kaynaklanan “dipol” karakter ele alınarak bu parçacıkların çekirdekte bir arada bulunabilmelerinin sebebi. pozitron yayma. elektron yakalama ve alfa (α) ışıma yolu ile kararlı hâle geçişleri örnekleri ile işlenir. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ “Maddenin bölünmez bir yapı taşı var mıdır?” sorusu esas alınarak. ↸ Nükleonların hızlandırıcılarda çarpıştırılması deneylerinin sonuçları kısaca özetlendikten sonra bu sonuçları açıklamak için varlıkları teorik olarak ortaya konulan kuarkların ve leptonların. nötron) gerçekte temel parçacık sayılıp sayılamayacağı tartışılır (1. γ fotonlarının çekirdek tarafından yayılmış olmasından çıkılarak. Bu deney sonuçlarından hareketle geliştirilen standart modelin. 1. atom altı taneciklerin nasıl çarpıştırılabileceği ve halen başarılmış çarpıştırma deneylerinin sonuçları tartışılır. tabiattaki temel kuvvetleri 9.

Nükleer reaktörlerin işlevini ve çalışma ilkelerini açıklar.1 Çekirdek dönüşümleri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. atıkların zararsız hâle getirilmesi. Çekirdek dönüşümü yoluyla doğada bulunmayan izotopların elde edilip edilemeyeceği tartışıldıktan sonra. 2. 2. hipotetik örnekler üzerinden ölçmedeğerlendirme yapılmaz. 2.6 Güneş ve yıldızların enerjilerini nasıl ürettikleri konusu hakkında bir okuma parçası verilir. Çekirdek dönüşümünü açıklar ve örneklendirir. Füzyon reaksiyonlarında birim kütle başına enerji kazanımı. Yaygın kullanılan yapay radyoaktif izotopların üretimini çekirdek dönüşümleriyle ilişkilendirir. ÇEKĐRDEK KĐMYASI ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 72 . talyum-201.5). 2. Çekirdek fisyonunu örnek denklemlerle açıklar. uranyumun doğal izotopları. özellikle tıp alanında kullanılan iyot-131. [!] 2. nükleer reaktörde oluşan yapay radyoizotoplar. uranyum izotoplarının birbirinden ayrılması. maliyet. U-238 karışımı ve Pu239 yakıtlarını kullanan iki reaktörün stratejik açıdan neden farklı oldukları açıklanır.3. Bu tepkimelere ilişkin denklemlerin nasıl denkleştirileceği tartışılır.4. bu izotoplardan bazılarının atom bombası yapımında kullanılması ve bunların sonucu olarak U-235. ↸ U-235 ve Pu-239 izotoplarının nötron bombardımanıyla fisyona uğrama tepkimelerine örnek denklemler yazılır. fisyon reaksiyonlarıyla karşılaştırılır.5. Bu metinde. [!] 2. ↸ Nükleer enerji. Nükleer atıklardaki çeşitli radyoizotopların nasıl oluştuğu sorgulandıktan sonra yarı ömür kavramı irdelenir. Yarı ömür kavramı çerçevesinde nükleer atıkların gelecek için tehlikeli bir kirletici sayılmasının nedeni tartışılır (2. çevre ve sürdürülebilirlik açısından diğer enerji kaynaklarıyla karşılaştırılarak irdelenir. 2. Zincir reaksiyonu kavramı açıklanır. U-238 izotopuna nötron difüzyonu sonucu ağır izotopların oluşması. proton (p) ve alfa (α) parçacıkları ile bombardımanı sonucu ortaya çıkan çekirdek dönüşümlerle ilgili Rudherford’un ilk deneyimi (1919) ve başka örnekler incelenir. kobalt-60 gibi yapay radyoizotopların elde ediliş yöntemlerine ilişkin denklemler incelenir (2.4).Kimya Dersi 11. 2. 2.1.5 Yaygın kullanılan ve nükleer reaktörlerde oluşup atıklara karışan radyoizotopların yarı ömürleri ile ilgili bir çizelge verilir. Nükleer reaktörlerde yakıtın ve moderatörün işlevi tartışılır. Füzyon reaksiyonlarının oluşma şartları gözden geçirilerek güneşte süre giden bu olayların yeryüzünde neden henüz başarılamadığı irdelenir (2.2). Nükleer santrallerin hangi şartlarda kabul edilebilir bir çözüm olabileceği konusunda bir tartışma açılır. 2. Geleceğin enerji kaynağı olarak füzyonu ve önemini açıklar. fisyon ve füzyon ile ilgili olarak öğrenciler. Nükleer reaktörlerin enerji üretimi yanında yapay izotop elde etme işlevlerine örnekler verilir (2. ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Hafif izotop çekirdeklerinin nötron (n). bu izotopların fisyon özellikleri. Nükleer enerjiyi sosyal.6). ↸ Hafif çekirdeklerin kaynaşması (füzyon) örneklerle açıklanır.Sınıf Öğretim Programı 5.3.4. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR 2. Fisyon reaksiyonunun nasıl kontrol edilebileceği irdelenir. teknesyum-99. Füzyon yoluyla enerji elde etmenin çevre ve sürdürülebilirlik açısından önemi tartışılır. Reaktörün çalışma ilkeleri şekil üzerinde açıklanır. [!] 2. 2.5 Nükleer reaktörlerle ilgili bir okuma metni verilir. Fisyon tepkimelerinin nasıl enerji açığa çıkardığı sorgulanır.1. ekonomik ve çevre yönüyle sorgular. 2.6. Yapay çekirdek reaksiyonları.2.

1. radyoaktif ışınların zararlarından korunmak için alınabilir önlemler açıklanarak tartışılır.1. ↸ Radyoaktif maddelerin yaydıkları ışınların sayılmasının ve taşıdıkları enerjinin önemi tartışılır.2). radyoaktif maddelerle çalışanlar ve diğer vatandaşlar için öngörülen biyolojik eşdeğer doz sınırları ile ilgili açıklama ve çizelgeleri içeren bir okuma metni verilir. “biyolojik eşdeğer doz” kavramlarını ve bunların birimlerini. 3. 3. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ 3. 3. Radyoaktiflik ile ilgili uyarı işaretlerini tanır. ışınların zararları ile ilişkilendirir. 3.Sınıf Öğretim Programı 5.3. 3. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi ile ilgili olarak öğrenciler. ↸ Đş güvenliği ve sivil savunma açısından. Aktiflik. 3. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 73 . Radyoaktif ışınları giricilik ve iyonlaştırma özellikleri bakımından karşılaştırır. Radyoaktivite ile ilgili uyarı ve alarm işaretleri ile tehlike sembolleri tanıtılır (3.4). Bu özellikler ile radyoaktif maddelerin ambalajlarının nitelikleri ilişkilendirilir (3. “absorblanmış doz”.2 Geiger-Müller yöntemini şekil üzerinde açıklayan ve ayrıca. Aktiflik birimi olarak becquerel (Bq) tanıtılır. Biyolojik eşdeğer doz [Birim: sievert (Sv)] ile absorblanmış doz arasındaki fark irdelenir (3.4.2.1). [!] 3. Absorblanmış doz (soğurulmuş doz) kavramının anlamı tartışıldıktan sonra bu büyüklüğün birimi olan gray (Gy) tanımlanır. ↸ Radyoaktif ışınların çeşitli ortamlardaki giricilikleri ve iyonlaştırma özellikleri karşılaştırılır.Kimya Dersi 11.3. Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirleri sıralar. ÇEKĐRDEK KĐMYASI Aktiflik.

1. 4. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir.1-4.1.4).2 Radyoizotop yöntemi ile Yerküre’nin yaşının belirlenmesi ve arkeolojik tarihleme yöntemleri işlenirken kabul edilen varsayımlar irdelenir. teşhis ve tedavi amaçlı tıbbî ve ayrıca endüstriyel amaçlı radyoizotop uygulamalarına örnekler verilir (4. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ [!] 4. radyoaktiflik sayım yoluyla arkeolojik kalıntıların tarihlenmesi. Bu varsayımlar üzerine kurulu tarihleme ilkeleri açıklanır ve ölçme-değerlendirmede bu ilkeler esas alınır. [!] 4.4. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar. Konu ile ilgili sayısal problemler ölçme-değerlendirmede kullanılmaz. [!] 4. Radyoaktif maddelerin kullanım alanları ile ilgili olarak öğrenciler.2. ÇEKĐRDEK KĐMYASI 4. ↸ Radyoaktif izotopların kullanım alanları sınıflandırıldıktan sonra.Kimya Dersi 11. 4. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir. 4. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 74 .3. izotop etiketleme yoluyla radyoaktif hâle getirilmiş moleküller kullanılarak bitki gelişiminin incelenmesi gibi bilimsel. özellikle tıptaki uygulamalarda hastanın maruz kaldığı dozun kalıcı etki bırakmayacak düzeyde seçildiği belirtilir.4 Örnek olarak alınan uygulamaların dayandığı ilkeler açıklanır. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar. 4.3 Bilgisayarlı tomografi (BT) ve pozitron emisyon tomografisi (PET) yöntemleri ile görüntülemenin ilkeleri hakkında bir okuma metni verilebilir.4.Sınıf Öğretim Programı 5.

Grafiği kullanarak U-238 serisindeki aşağıda belirtilen izotopların tek basamaklı bozunmalarını gösteren çekirdek reaksiyonlarını yazarak sözle ifade ediniz. a) Radyum.206 izotopu ile sonlanan bozunma serisi verilmiştir.Kimya Dersi 11.1 Aşağıdaki grafikte Uranyum.238 izotopu ile başlayıp Kurşun. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. Grafikte görülen sağa doğru yatay oklar β .214 75 . sola aşağıya doğru çapraz oklar α ışımalarını göstermektedir.Sınıf Öğretim Programı D. 2.4.226 b) Kurşun.214 c) Polonyum.

• • • • • Seçilen alanda hangi radyoizotopların kullanıldığı. Araştırmanızı en geç ……. Uranyum.238.dk. 2. 1. tarihine kadar bitirmelisiniz. Bu projede. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir.60. grafikler vb. . tıpta ve endüstride herhangi bir kullanım alanı seçilerek bununla ilgili bir proje hazırlanacaktır. 4.4. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir. Araştırmaya konu olan radyoizotopların kullanım ilkeleri. Ayrıca projede radyoizotopların tıp veya endüstrideki kullanımları ile ilgili bir poster hazırlanacaktır. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Radyoizotopların (Kobalt. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz. tıpta ve endüstride 2 ay Dereceli puanlama anahtarı kullanımları araştırılacak ve bu araştırmanın sonuçlarına proje raporunda yer verilecektir. kütüphaneler. internet. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır. Sözkonusu alanda kullanılan radyoizotopların uygulanma amacı. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır. Bir araştırma planı oluşturunuz. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu ……. çalışmalarla artırabilirsiniz.1.. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar. Sunumun görselliğini resimlerle. 3. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz.3. 76 . 4.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Çekirdek Kimyası 4. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar.Kimya Dersi 11. Radyoizotopların. 5. Araştırma için dergiler. Đyot-131. Bütün bunlar için. Polonyum-212. 4. Fosfor-32 gibi) bilimsel araştırmalarda.2. bilimsel araştırmalarda. 4. bu planda yapılacak işleri.

Kimya Dersi 11. Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir. PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II. PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III. 77 . en düşük puan ise 21’dir.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84.Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 (Đyi) (Orta) (Zayıf) (Çok BECERĐLER iyi) I.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful