T.C.

MĐLLÎ EĞĐTĐM BAKA LIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI

A KARA 2008

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI DA GÖREV ALA LAR

KOMĐSYO ÜYELERĐ Prof. Dr. Hamza YILMAZ Prof. Dr. Đzzet TOR Prof. Dr. Bahri ÜLKÜSEVEN Dr. Merih EGE Zerrin GÖRGÜN Orhan ERCAN

Katkıda Bulunan Uzmanlar Program Geliştirme Ölçme Değerlendirme : Hayriye ARGUN : Seher ULUTAŞ

2

Đçindekiler
A. PROGRAMI TEMELLERĐ………………………………...……………………4 1. AMAÇLAR ……………………………………………………………………..5 1.1 Türk Millî Eğitiminin Amaçları………...………………………………5 1.2 Kimya Dersinin Genel Amaçları………..………………........................5 2. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ....………………….……6 2.1 Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi…......…….……….………6 2.2 Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme...……...……............7 2.3 Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri…...……………............8 3. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U………………........8 4. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI…….......…10 4.1. Programın Tasnif Anlayışı…………………………...………................10 4.2. Programın Organizasyonu………………...…………………….……...10 4.3. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar……...………………...……11 5. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI…12 5.1.Bilimsel Süreç Becerileri (BSB)…………...……………....………….…12 5.2.Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ)......………..…13 5.3.Đletişim, Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD)……………………...…..13 6. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI...……….…14 7. SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR.……………..………………...……….……...……18 B. Ü ĐTELER………………………………….…………………………………...…..19 ZAMA A ALĐZĐ ………………………………………………………..….….…20 KĐTAP FORMA SAYILARI ………..…………………………………………..…20 1. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ.....…….….21 2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE …... 31 3. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE ….………………………..….45 4. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA .………………………………...…… 58 5. Ü ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI .………………..…………….......70

3

Sınıf A. PROGRAMI TEMELLERĐ 4 .KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11.

ortaöğretim sürecinde Türk vatandaşlarında.1. ailesini. laik ve sosyal bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış hâline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek. zihin. kimyanın çeşitli alanlarında farklı görüşleri eleştirel bir gözle karşılaştırma becerisi tesisini amaçlar. veri toplama gibi basit becerilerden problem çözmeye geçiş mahareti ve üst düzey iletişim ilişkilerine uyum sağlamayı. öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi. Maddeyi ve maddeler arası ilişkileri inceleme-kavrama arzusu. ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere. 1. bir yandan Türk vatandaşlarının ve Türk toplumunun refah ve mutluluğunu artırmak. deney.2. ekonomik ve teknolojik dünyaya etkileri ve çevre ile ilişkileri ekseninde bir bilinç geliştirmeyi. ahlak. topluma karşı sorumluluk duyan. 2. TÜRK MĐLLÎ EĞĐTĐMĐ Đ AMAÇLARI 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu’na göre Türk Millî Eğitiminin Genel Amaçları: Madde 2. Đlgi. yaratıcı. topluma ve başkalarının görüşlerine saygı itiyadı. Türk milletinin bütün fertlerini. AMAÇLAR 1. bireysel. 1. gözlem. davranışlar ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak suretiyle hayata hazırlamak ve onların. 5 . seçkin bir ortağı yapmaktır. bu kavramların tarihsel gelişimi. Türk milletinin millî. Böylece. beceri. yapıcı.1. manevi ve kültürel değerlerini benimseyen. hür ve bilimsel düşünme gücüne. Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı. kişilik ve teşebbüse değer veren. 3. yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek. kendine. Madde ve maddeler arası etkileşimler ile ilgili temel kavramlar hakkında bilgi ve kavrayış edinme. Türk Millî Eğitiminin genel amacı. bu kavram ve modellerin açıklanmasında kimya terimlerini kullanma becerisi. sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak ve nihayet Türk milletini çağdaş uygarlığın yapıcı. sosyal. ahlaki. geniş bir dünya görüşüne sahip. KĐMYA DERSĐ Đ GE EL AMAÇLARI Bu öğretim programı. insan haklarına saygılı. 3. milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan. insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik. çevresine. 1. vatanını. koruyan ve geliştiren. istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek. Belli bir konuya özgü veri ve bilgilerden kavram ve modellere ulaşma yetisi. kendilerini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkıda bulunacak bir meslek sahibi olmalarını sağlamak. 2. gerekli bilgi. insani. Beden.

1948 ilköğretim programının genel vizyonunun da bir etkisinin olduğu düşünülebilir. kimyasal savaşta kullanılan maddelerin tanıtımı ve bunlardan korunma yolları ayrıntılı olarak ele alınmaktadır(2). Her iki programda da bugünkü programcılık anlayışı ile bakıldığında eksik olan. sınıflar için. Bu dersin içeriği. lise 1. Bu eksiklerin. içeriklerde yer alan odak konuların işlenişi hakkında ipuçlarının bulunmaması ve bir zaman analizinin yer almamasıdır. 1971’de ülke çapında 100 lisede uygulanacak şekilde yaygınlaştırılmış. Modern Fen Bilgisi dersi konmuştur.9). kimya. Đkinci Dünya Savaşının sona ermiş olması yanında. önemli ölçüde içerik değişimine gidildiği görülmektedir(3). Ortaöğretim derslerinin eğitim/öğretim programları için ilk ciddi adımlar 1930’larda atılmıştır. 1964’ de Fen Liselerinde başlatılan bir uygulama. Kimya 3. Okumayazma ve aritmetik alanında bilgi ve becerilerin yer aldığı eğitim öğretim süreçlerinin. sınıflar için yeni öğretim programları hazırlanıp yürürlüğe girmiştir. 1971’de benimsenen “sınırlı sayıda konu üzerinde derinleşme” ve “öğrencilerin kendi gözlem ve deneyimlerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi” yaklaşımı kısmen terk edilmiş. Bu programlarda. zamanımızdaki karşılıklarına göre daha “dolu” ve “ağır” bir görüntü vermesi dikkat çekicidir.2. Kimya ve Fizik derslerinin geleneksel zengin konu içeriğinden farklı şekilde. 1956’da yürürlüğe giren lise kimya programlarında. 1956 programına benzeyen. Bu programlarla. Modern Fen Bilgisi üzerine tek yıllık bir kimya dersi olarak düşünülen Modern Kimya programı da (1973) aynı eğitim öğretim yaklaşımı ile hazırlanmıştır(6). fakat Modern Fen Bilgisi kapsamındaki deneyleri kısmen içeren bir müfredat yürürlüğe konmuştur(7). 1971’deki eğitim öğretime bakış açısı hâkim görünmektedir. lise 1. genel kabul gören bir gerçektir. 1960’da gözden geçirilen kimya programı da 1956 metni ile hemen hemen aynıdır(4). 2 ve 3. Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinin başlıca başarılarından biri. bir yandan da zamanın şartları öyle gerektirdiği için. Kimya ve Fizik dersleri yerine. Kimya 2. yine bu dönemde ‘kredili sistem’ uygulaması başlatılarak Kimya 1. Lise 1. Bu dönem programlarının. ülkemizdeki kimya endüstrisini ve kimyanın günlük hayata yansıyan ürünlerini tanıtıcı metinlere yer verilmiştir. zamanımıza göre çok daha içerikli ve ağır bir bilgi/beceri bütününün öngörüldüğü anlaşılmaktadır(1). 6 . 1985’te modern fen. temel eğitimi yaygınlaştırmak ve ülkemiz insanının okur-yazarlık oranını yükseltmek olmuştur. Đleri Kimya 1 ve Đleri Kimya 2 seçmeli dersleri için ayrı ayrı programlar yürürlüğe konulmuştur(10). Cumhuriyet Dönemi’nin ilk çeyrek yüzyılı içinde başarıyla organize edildiği. sınıfta. sınıf kimya programlarında yer verilen konu başlıklarına bakıldığında. devlet öncülüğü ile yazılan ders kitapları tarafından kısmen de olsa kapatıldığı düşünülebilir. belli alanlarda derinleşme ve öğrencilerin kendi gözlem ve deneylerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi temeline dayandırılmıştır(5). fizik ve biyoloji konularını birleştiren Fen Bilimleri 1 ve Fen Bilimleri 2 dersleri 1991’de ve 1993’te yeniden ihdas edilmiş(8. 1938’de yürürlüğe giren lise kimya programlarında da bir yandan o zamanların kimyası kuş bakışı taranmakta. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ 2. kimyasal savaş maddeleri ile ilgili bölüm programdan çıkarılmış.klasik fen ayırımı kaldırılmış. Bunda.1. Örneğin. 1930’da yürürlüğe giren ortaokul 2 ve 3.

2. herkesin kendi gözlem ve deneyimleri ile öğrenmesi ilkesi genelleştirildiğinde. o dönemdeki endüstrileşme atılımlarını yansıtır biçimde. 1980’lerdeki program geliştirme çalışmalarında da zamana ve tahmin edilebilir yakın geleceğe çözüm olabilir yeni bir anlayış oluşturulamamış. fen alanı için zorunlu dersler hâline gelmiştir(11). Bireyin bizzat ‘dokunmasının’ ve ‘yaşamasının’ öğrenme sürecine yapacağı olumlu katkı inkâr edilemez.1984 kimya ve fizik programlarının ve kitaplarının yenilenmesi sürecini başlatmıştır. ülkemizde.1996 döneminde son verilerek yeniden sınıf geçme sistemine dönülmüş. iyi yönlendirilmezse. Programın kalitesinden ziyade. 1983.2. deneyim. Gezegenlerin ve Yıldızların Kimyası” konusuna yer verilmesi de. sivil nüfusu kimyasal savaştan korunma amaçlı bir bölüm içerirken. Şunu da belirtmek gerekir ki. Başka bir deyişle. 1964’de başlayan ve 1971’de yaygınlaşan Modern Fen Bilgisi programının tetikleyicisi de bu gelişme olmuştur. 1992’de programları hazırlanan seçmeli kimya 1. Laboratuvar ortamında gerçekleştirilen öğrenme aktiviteleri. bir yandan da herkesin bilim insanı olması gerektiği anlayışı öncelik almış olacaktır. Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme Fen kolu derslerinin ve bu arada kimya programlarının diğer ülkelerdeki program örneklerinden etkilendiği. Ülkemizde. işleniş derinliği. “Ne olacak şimdi?” türünden soruların hem öğrenciler hem de veliler tarafından yaygın sorulduğu bir dönem yaşandı. birçok deneyimden sonuca giden yollar dolaylı olabilir ve bu dolayımlar öğretmence iyi vurgulanamazsa. zaman içinde bu yaklaşım taraftar kaybetmiş gibi görünmektedir. deneyimle öğrenme sürecinden geçen bir birey. bizzat yaparak ve yaşayarak öğrenme. bunun yanısıra dönemin koşullarını yansıtır şekilde düzenlendiği bilinmektedir. savaştan sonraki 1957 programında bu konu terk edilmiş. zamanlama ve ölçme değerlendirme gibi 7 . her bireyin. Liselerin 2005 yılında 4 yıla çıkarılması sonucunda da. bir yandan. ABD’de. konu başlıklarını zikretmekle yetinmiş. 1970’lerde yaşanan program tecrübesi bir bakıma yukarıdaki açıdan değerlendirilebilir. Ancak. çıkarımı özetleyen öz bilgi ile birleştirilemediği için. 1950’lerin sonunda SSCB ilk uzay aracı Soyuz 1’i yörüngeye yerleştirince. Örneğin. Doğrudan keşif. kimya 2 ve kimya 3 dersleri. ülke gençlerinin fen alanında geri kaldığı endişesi uç vermiş.Ders geçme ve kredi sistemi uygulamasına 1995. o dönemde güncel olan uzaya ilgiyi yansıtmaktadır. ilke olarak itiraz edilmesi zor bir slogan olmakla beraber. 1938 lise kimya programı. “Lise Kimya Öğretim Programı” veya benzer adlar altında bugüne kadar geliştirilip yürürlüğe konmuş belgelerin hepsi. 1990’lardaki kısa ömürlü ardışık denemelerden sonra 1996’da. programa uyumlu insan kaynaklarının yetersizliğine bağlamak gereken bu endişeler. 2007 yılına kadar yürürlükte olan programlar geçerlik kazanmıştır. Kabul etmek gerekir ki. 1990’ların başında yeniden 1970’lerin yaklaşımı denenmiş. herkesin doğru çıkarımlar yapabileceği varsayılmış. sözü geçen 3 dersin müfredatı dörde bölünmüş ve böylece 3 yılın konuları 4 yıla dağıtılmıştır. her deneyiminden doğru çıkarımlara varabileceği imasını da taşıdığı için. önce 1957 program yaklaşımına benzer bir yol izlenmiş. buradan hareketle yeni fen programları geliştirme ve deneme süreci başlamış. yer yer. bir vakit kaybına dönüşebilir. Ülkemiz 1973 Kimya programlarında “Yerin. sınıf içi etkinlikler. kimya endüstrisi ile ilgili okuma metinleri öngörülmüştür. bu eğilimler zamanla ülkemize de yansımış. bu deneyimden bir çıkarıma gidemeyebilir veya yanlış çıkarımlar yapabilir.

2. programın yürürlüğe girişini izleyen dönemde MEB adına bir kimya kitabı hazırlanmış. astronomi ve jeoloji ile “fen bilimleri” bütününü oluşturduğunu. bir öğretim programında aranan temel unsurlarla donatılmış bir kimya programına ihtiyaç vardır. • MEB . KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U Ortaöğretim kimya programları. Ayrıca. fizik. maharet. Bu program da anılan ihtiyacı karşılamak için bir teşebbüs sayılmalıdır. • 2004 yılında yürürlüğe giren ilköğretim “fen ve teknoloji” ve “matematik” programları ile 2007 yılında yürürlüğe giren 9. Bu kitaplar. önemli yeni bir bilgi ve beceri alt yapısı oluşturmaktadır.önemli program girdileri. zaman dağılım planlaması yapılmış. içerik işleniş derinliği belirli. Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri Lise kimya dersi öğretim programlarının geliştirilme gerekçeleri aşağıda özetlenmiştir: • Millî Eğitim Temel Kanunu ikinci maddesinde ifadesini bulan genel amaçlarla ilintili beceri. • “Öğrenme”de zihinsel süreçlere dikkat çekip nasıl öğrendiğimiz konusuna yoğunlaşan. aynı programa göre yazılacak başka kitapların eksiklerini ve fazlalarını belirlemede ölçüt olarak kullanılmıştır. Çoğu zaman. 3. kimyayı ilgilendiren yönleri ile programda yer alması gereği doğmuştur. son yarım asırda gelişmiş teori ve yaklaşımların kimya programlarına da olabildiğince yansıtılması gerekmektedir. ölçme değerlendirme bakımından da ipuçları içeren bir kimya öğretim programı hâlen mevcut değildir ve acil bir ihtiyaçtır. maddeler arası etkileşimler.3. bireysel ve toplumsal sorumluluklarının bilincinde. gündelik hayatta kullanıma sunduğu nanoteknoloji ve mikro elektronik ürünlerinin. kimyanın. programdaki konu başlıkları. değer ve tutumları açıkça ifade edilmiş. düşünme aracı olarak da matematiği kullandığını kabul eder. • Gelişen teknolojinin. Kimya dersi programının bu alt yapıya uyarlanması gerekmektedir. 1957 ve daha sonraki programlarda bu kısa açıklamalar bile terk edilmiştir. Đlginçtir ki 1938 programında. ancak bu kitabın yazılmasından sonra anlam kazanmıştır. 2005 yılında yürürlüğe giren lise “matematik” programı ve 2007 yılında geliştirilme çalışmaları başlatılan “fizik” ve “biyoloji” programları ile kimya programları arasında bir ahenk kurulması ihtiyacı vardır. madde-enerji ilişkileri. teknolojiye dönüşmüş kimyanın çevreye ve hayatımıza getirdiği olumlu/olumsuz etkiler ve bu 8 . bu programlara göre yazılan ilk kitaplara bırakılmıştır. konu başlıkları ile ilgili işleniş derinliklerini belirlemek için parantez içi kısa ifadelere yer verilmişken(2). toplumun yararına sunulmuş ürünlerin kimyasal yapı-işlev bağlantısı. Sonuç olarak. Bu hedefi gerçekleştirmek için aşağıdaki hususlar yol gösterici olarak düşünülebilir: • Bu program. biyoloji. Sınıf Kimya Programı. kendi hayatını etkileyen kimyasal kavram ve ilkelerin farkında bireyler yetiştirmeyi hedeflemiştir. Maddenin yapısı. Türk Millî Eğitiminin ana amaçları çerçevesinde.Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Daire Başkanlığı (EARGED) tarafından 1998 ve 2001 yıllarında kimya öğretmenleri arasında yapılmış Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analizi(12) ve Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi(13) raporlarında belirtilen program ıslah talepleri de bu programla karşılanmaktadır.

gözlem ve deneylere dayanarak evren ve hayat hakkında doğruya en yakın açıklamaları yapan. Bir matematik problemi düzenlemek için kimyasal kavram ve ilkeleri araç olarak kullanmak eğiliminden kaçınılmıştır.• • • bağlamlar ekseninde bilimsel düşünme yönteminin niteliği ve üstünlükleri ile bireysel ve toplumsal olumlu tutum ve değerler. sınıf programı. programın ana girdileri olacaktır. 9 . kendine özgü ilkeleri. durağan değil dinamik bir yol ve anlayış olarak görür. Bilim ve onun bir bileşeni olan kimya. Kimya. Bu program. Bilimsel yöntem. bilimin tabiatı. kavram ve kodlama sistemi üçlüsünü ön planda tutup matematiği bir araç olarak görme temelinde hazırlanmıştır. 10-12. tutum ve değerleri edinmesi beklenir. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programları (2008). gözlem ve deneyler geliştikçe de yaptığı açıklamaları değiştirebilen. kimya ile gündelik hayatı ilişkilendirmeyi ön planda tutup. fen bilimleri alanına yönelmiş öğrenciler için hazırlanmıştır ve bu yönüyle. çok özel yetenekli insanlara vergi olmayıp ilgilenen herkesin derinleşebileceği ve katkıda bulunabileceği. bilim insanlarına yakışır değerlendirme itiyadı. deneyim ve uygulamalarla zaman içinde gelişen ve oluşan kavrayışlardır. Ortaöğretim 10-12. kimyaya özgü ilke. bir yandan da bilimin yöntemini sezerek kavrayıp kullanması ve yine bu süreç içinde. Ortaöğretim kimya programı. bilimi. 9. yararlı ve zevkli bir uğraş alanıdır. Đlke ve kavramlarının birleştirilip üst düzey kazanımlara dönüştürülmesinde de matematiği kullanır. sınıf programları kavramsal örgüyü ve kimyaya özgü kodlama ve sorgulama yöntemlerini esas alıp kavramların hayatla ilişkisini bir pekiştirme ve destek aracı olarak mütalaa etmektedir. bilim-teknoloji-çevre ilişkileri. formüller) olan bir disiplindir. Kimya konuları işlenirken bir yandan bilgi ve beceriler edinen öğrencilerin. kavramları ve kodlama sistemi (semboller. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programından (2007) farklıdır. 9. bilimsel kavramları sadece bir “kimya kültürü” düzeyinde ele alırken.

Programın Tasnif Anlayışı Bu programda. o konudan ve doğrudan edinilmesi beklenen. eski programların öncelediği paradigmalardan bütünüyle ayrıldığı sonucuna gidilmemelidir. Kazanımlar genelde gruplar hâlinde verilmiş olup her kazanım grubu. hedef ve davranış terimleri terk edilmiş. kazanımın açık ve anlaşılır düzeyde işlenmesi için gerekli ise. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI 4. Ancak. Bu kazanımlar. Programın Organizasyonu Ortaöğretim kimya programında kimya eğitiminden umulan çıktılar dört ana grupta mütalaa edilmiştir: • Kimya Đçerik Kazanımları. gözlemleme. 19).2. Davranışçı eğitim yaklaşımının kurumsal etkilerinin zaman içinde kısmen azalmasının önemli sebeplerinden biri. betim ve problem çözme örgüsü içinde. “davranış” önermelerinin yerine de “kazanımlar”ın geçtiği söylenebilir. 16. 18. • Bilimsel Süreç Becerileri (BSB). Kazanım içeriğinin çok farklı derinliklerde düşünülebileceği hâllerde. oluşturmacı. Özellikle ülke genelinde yapılan seçme sınavlarının. kimya dersi içeriğini belirleyen.1.4. onlar yerine. belli konularda aşırı zaman kaybı ve ayrıntıdan kaçınılmalıdır. Öğrenme/öğretme yöntemleri. belki de bu tür tereddütlerdir. 2004-2005 yıllarında yenilenen ilköğretim programlarının kullandığı tasnif benimsenmiş ve eğitim-öğretim çıktıları genel olarak “kazanım” şeklinde ifade edilmiştir. kimya eğitiminin bireyde bir özgüven oluşmasına katkı sağlaması gerektiği aşikârdır. Kazanım metninde adı geçmeyen bir kavram. ders işleme senaryolarında ve kitaplarda. herkesin kendi açısından önemli gördüğü konuları kimya öğretiminin merkezine koyması anlamına gelecek tarzda algılanmamalı. o kazanımla ilgili açıklama ve sınırlamalar da kazanımlar çizelgesinde yer almaktadır. ortak bir cümle giriş ibaresi ile bütün bir önermeye dönüşmektedir. kazanımlardan bazılarının. genel olarak. kazanım terimi tercih edilmiştir. birer ‘davranış’ olarak nitelendirilmesi tartışmaya açık bir konudur. kavrama. Buna benzer tasnif sorunlarına çözüm için. o kavram veya bilgi de kazanımın bir parçası olarak düşünülebilir. analiz ve sentez düzeyinde kazanımlardır. bilgiyi uygulama. Ancak. kestirme (sınırlı veriye ve/veya işleme dayalı tahmin). Aynı kazanım için. kendi zihinsel ve psikomotor koordinasyonlarıyla oluşturmaları beklenen düşünme. Eski programlardaki “hedef” önermeleri yerine. kazanım grupları giriş ibarelerinin. 4. yorumlama. Örneğin. sunma ve 10 . tek tek örnekler üzerinden öğrencilerin. içerik kazanımları temelinde düzenlenmiş sınavlar için bir sorun olmayacağı düşünülmüştür. 17. Kimya içerik kazanımları. kimya programlarında. etkinlikler ve ölçme değerlendirme ögeleriyle kimya programı yer yer. işlenen odak konu ekseninde. içerik kazanımları temelinde hazırlanacağı varsayılmıştır. 15. Tasnif tercihlerine bakılarak bu programın. örneğin tutumlar ve değerler ile ilgili eğitim çıktılarının. farklı öğretmen veya kitap yazarı tarafından ortaya konulacak işleniş tarz ve derinliğinin. Zaten bu iki yaklaşım birbirini tamamen dışlayıcı da değildir(14. Özgüvenin tekil bir davranış olmayıp pekçok davranış üzerinden değerlendirilen bir üst düzey kazanım olduğu da tartışmasızdır. ilke. ölçme. bilgi. kimya biliminin kavram. ana yol göstericiler gibi düşünülmelidir. constructivist)” yaklaşımları benimsemiştir. bu esneklik. yazılı ve sözlü sınavlarla ölçülebilir kazanımlardır. hem “davranışçı” hem de “yapılandırmacı (inşacı.

Programda öngörülen ünite adları. • Đletişim. sözle veya vurgu ile tek hamlede edinilebilir eğitim çıktıları olmayıp içerik kazanımlarının bütünü ile oluşan kimya kültürü temelinde diğer derslerin içerik kazanımlarıyla da birleşerek11 . odak konular işlenirken özel olarak vurgulanmayıp genel kimya kültürü ile ortaya çıkması öngörülen kazanımlardır. düşünce ve hislerini paylaşma arzusu gibi iletişime gönüllülük anlamı taşıyan olumlu eğilimlerdir. aile/millet/vatan sevgisi gibi sosyal tutum ve değerlerle kendini ifade. çoğu zaman dolaylı. işlenen konular içinde belli bir yer bulunamayabilir. kimya eğitiminin bütünü içinde gelişecek kazanımlar olup sınıf içi her bir etkinlikle bunlar arasında bire bir ilişki mümkün olmayabilir. Bu kazanımlar. “Kimya Đçerik Kazanımları” yanında. Ortaöğretim 10-12. fakat öğrencinin edineceği genel kimya kültürü. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar 1. kimya içerik kazanımlarının her biri. Başka bir deyişle. tolerans. içerik kazanımları. her kazanımın içerik belirleyiciliğini netleştiren “Konunun Đşleniş Derinliği/Etkinlik Örnekleri” ve “Açıklamalar” sütunlarıyla eğitim öğretime nelerin dâhil edileceği ve nelerin dışarıda tutulacağı belirtilmiştir. BSB. kimyasal faaliyetler sonucu çevrede ortaya çıkan etkiler.ÜNĐTELER ) altında organize edilmiştir: Bu ünitelerden her biri için. Sonuç olarak. metinler. bu kazanım türleri.irdeleme yetilerini ifade eden önermelerdir. sınıf içi etkinlikler ve eğitim araç-gereçleri için belirleyici olan. değiştirilmemelidir.okul içi etkinlikler. bilimsel süreç becerilerine az veya çok katkıda bulunur. saygı. gerçekte içerik kazanımlarından daha karmaşık. bu kazanımları da birlikte getirir. Tutum ve Değer Becerileri (ĐTD). bir bakıma programın özü sayılabilir kazanımlardır. kazanımların üniteler arasında yer değiştirmesinden kaçınılmalıdır. gündelik hayata girmiş kimyasalların kullanım ve işlev bilinci gibi hususlara ilişkin. Bu sıra ve üniteyle ilgili konu başlıkları ile sınıf. hayatın da kimyaya etkisi. bütün alanlardaki eğitim gayretlerinin ortak ürünleri olması beklenen. Bu kazanımlar. işleniş derinliği ve açıklamalar sütununda verilen sınırlama ve uyarılar bağlayıcıdır. kimya içerik kazanımları yanında ikincil çıktılar gibi düşünülmemelidir. konu başlıkları önerilmiş. 4. Ancak. hem eğitim öğretim kolaylığı hem de kimyanın sistematik akışı gözetilmeye çalışılmıştır. tek başına kimya eğitimi ile ilgili olmayıp. Aynı ünite içinde yeniden kazanım organizasyonu yapılması hâlinde. birlikte yaşama iradesi. hiyerarşik açıdan onlara göre daha yüksek ve onlardan daha önemli kazanımlardır. ülke çapında değerlendirme sınavlarında paralellik gereği. bu etkilerin yine kimya kullanılarak azaltımı. KTTÇ ve ĐTD kazanımları. kimya eğitiminin farklı yönlerinin birleşerek ortaya çıkaracağı varsayılan. içerik kazanımlarıyla bilimsel süreç becerileri arasında tekil ilişkiler kurmak veya aramak gereksizdir. • Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Đlişkisi Kazanımları (KTTÇ). kimya içerik kazanımları ünite başlıkları (Sayfa-19. nitelikleri gereği. Kimya içerik kazanımları. Ünitelerin işleniş sırası da. Ünitelerde kazanımların işleniş sırası belirlenirken. Sınıf Kimya Programında. kimyanın hayata. Bu kazanımların her biri için. öz güven. sadece birer öneri olup takdir hakkı kitap yazarına ve dersi işleyen öğretmene aittir.3. 2. ünite bir bütün olarak düşünülmeli. B.

Dolayısıyla. Teori ve modelleri. Deney sonuçlarını çizelge ve grafikle ifade eder. Gözlem. “Öğrenci bir molekülün polar olup olmadığını kestirir. “Deney sonuçları nasıl yorumlanır?”. 11. fiziksel olayları betimlemede ve tahmin etmede kullanır. KTTÇ ve ĐTD kazanımı olarak verilen arzulanır insan tipi niteliklerinin tamamlanmasını sağlamaz. “Uygarlığın gelişmesi kimyanın gelişmesini nasıl etkiler?”. ilişki ve ilkelerin. Đçerik önermelerinin aynı giriş ibaresiyle başlayan gruplarının topluca işlenmesi ve gereken yerlerde aynı gözlem. deney ve araştırma ile ulaştığı sonuçları matematiksel ve sözel olarak ifade eder. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI 5. 9. Kitaplarda ve sınıf içi ders işleme süreçlerinde. ortaöğretim kimya eğitimi. daha sonraki öğrenim. BSB. görsel öge veya etkinlikle birden çok kazanımın gerçekleşmesi doğaldır.edinilecek becerilerdir. Bu kazanımlarla öngörülen nitelikler. 7. mümkün olan her yerde gündelik hayatla ilişkilendirme yapılmalıdır. Böyle kazanım gruplarının çoğu zaman ortak bir başlık altında işlenmesi beklenir.” önermesi. söz gelişi. 4. Bu sebeple. araç-gereç. 10. 6. kimya içerik kazanımları gerçekleşmişse. Đçerik kazanımı olarak verilen önermeler. Bilimsel bilgiler arasında nitel ve nicel ayırımı yapar ve ikisi arasındaki farkın önemini kavrar. Gözlem ve deneyde kullanılan araç-gereç. “Bir veri çizelgesinden nasıl bilgi çıkarımı yapılır?”. deney. hayat deneyimleri ve insan ilişkileriyle ömür boyu gelişecek kalitelerdir. kitap metinlerinde ve sınıf ortamında ders işlenirken. görsel öge veya bir güncel olay/durum hatırlatması ile hem bir motivasyon ve ilgi odaklama yoluna gidilmeli. 12 . ders kitabı metninde ve ders işleniş sürecinde kavram ve ilkeler açısından yeterli işlenmeli. Gözlem ve deneyin evreni doğru yorumlamadaki önemini kavrar. alet ve cihazları tanır. Gerçekte. Ölçülebilir büyüklükleri uygun birimlerle ifade eder. hem de bu süreçte. bu sistemi ve kimyasal terimleri iletişimde kullanır. Deneysel çalışma sırasında güvenlik kurallarına uyar. 8. öğrencilerin konuyla ilgili zihin alt yapılarına göre konuya başlama düzeyi belirlenip yeni kavram. sınıf içi ders işleme sürecinden sonra öğrencinin bu beceriyi edinmiş olacağını kasteder. 3. BSB. Kimyada kullanılan kodlama sistemini tanır. 5. Deney yapabilme becerisi kazanır.1. Bilimsel Süreç Becerileri (BSB) 1. çizelge ve grafikleri yorumlar. 5. önce bu kazanım grubuyla ilgili öğrenci ön bilgilerinin yoklanması için. Doğa olaylarını yorumlarken kimya temelinde neden-sonuç ilişkisi kurar. Başka bir deyişle. içerik kazanımı olarak verilen her önerme. “Ailemizi/milletimizi/vatanımızı nasıl severiz?” gibi konular üzerinde yazılı veya sözlü vurguların bu kazanımlara hissedilir bir katkı yapacağı düşünülmemelidir. bu zihin alt yapısı üzerine inşa edilmesi sağlanmalıdır. 3. 4. hazır deney verilerini yorumlayarak genellemelere ulaşır. söz konusu ünite işlendikten sonra öğrencilerin edinmiş olması beklenen kazanımlar olup söz gelişi. “Kimyanın çevreye olumsuz etkileri nelerdir?”. 2. KTTÇ ve ĐTD kazanımları da dolaylı yoldan gerçekleşmiş olacaktır. hatta ortaöğretimin bütünü.

5. Kimyadaki gelişmelerin ekonomik. 9. 2. genel kabul görür temellere dayanarak talep ve iddia öne sürer. bilimin öncelik aldığı durumları. Doğal olguları (fenomenleri). 4. 7. 2. Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ) 1. politik ve moral değerlere etkisini yorumlar. 5. 5. demokrasinin öncelik aldığı durumlardan ayırt eder. Bilim ve teknoloji üzerine çalışma yapmanın önemini sorgular. 13 . Đletişim. sosyal. endüstriyel süreçleri ve çevre problemlerini açıklamada öğrendiklerini kullanır. 3. ekonomik ve teknolojik etkilerinin farkına varır. Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD) 1. Bilim ve teknolojideki gelişmelerin insanlar ve doğa üzerine olumsuz etkilerine örnekler verir. 6. Bilime ve onun bir parçası olan kimyaya ilgi duyar. 8. Kimya dersinde öğrendiklerini günlük yaşamında karşılaştığı sorunları çözmede kullanır. Dünyayı yorumlamada bilimsel yaklaşımın ve sorgulayıcı düşünmenin önemini kavrar.3. 3. 5. 6. Bilimsel gelişmelerin toplumsal ve sosyal maliyetini irdeler. kendini ifade eder.2. Toplumsal yaşamında kimyanın uygulamalarını fark eder. Çevre sorunlarına karşı duyarlıdır. Kimyanın sosyal ve ekonomik alanlara uygulanabilirliğini irdeler. Sükûnetle dinler. Bilmediği maddelerle iştigal ederken dikkatlidir. 7. 10. Evreni ve hayatı anlamada bilimin yol göstericiliğini özümser. Öğrenmek için ödül beklemez. Kimyanın sosyal. öğrenmenin kendisini bir ödül sayar ve ömür boyu öğrenmeye isteklidir. Đş birliği yaparak çalışmaya gönüllüdür. 4.

eksikliklerini belirlemek. analiz etme ve irdeleme. poster. Dereceli puanlama anahtarları ile. yaptıkları deneyleri. Bu nedenle. bir yöredeki kimyasal kirlenmeye dikkati çekecek bir broşür hazırlama. performans görevi gibi araçları da kullanırlar. sözel sunumlarını ve bir ürünü oluşturmalarını doğrudan gözlemleyebilir ve onlara not verebilirler. çalışmanın. öğrendikleri ile günlük yaşam arasında ilişki kurma. ya da etkinliğin çeşitli aşamalarını ve/veya niteliklerini ve her bir aşamanın/niteliğin puan değerini belirten listeler dereceli puanlama anahtarlarıdır. eğitim öğretim sürecinde edindiği bilgi ve becerileriyle uygun çözüm yolları üretebilme. çoktan seçmeli. problem çözmelerini. sorgulama yapma. Performans değerlendirme. eleştirme. bazıları sözlü sunumda.6. proje. yani kimya kazanımlarını gerçek yaşama aktarabilme yetileri yoklanır. soruları içeren değerlendirme tekniklerinin yanında performans değerlendirme amaçlı gözlem-takip formu. yorumlama. Öğrencilerin performansını ölçmek için performans görevleri. beceri ve tutumlarıyla ilgili değerlendirme yaparken geleneksel ölçme değerlendirme yöntemleri. bunu problem çözerken bizzat gösterebilmesi performans değerlendirmesi anlayışının özüdür. Öğrencilerin akademik bilgiyi gerçek-yaşam problemlerine uyarlama yetisi. uzun cevaplı. ölçme/değerlendirme çalışmalarıyla. değerlendirme süreci de amaçlar çerçevesinde devam etmelidir. Yapılacak olan değerlendirme çalışmaları dersin amaçları ve kazanımlarına uygun olarak. örneğin. kendini ve arkadaşlarını değerlendirme gibi) değerlendirilmeye çalışılır. kendilerinden beklenenin ne olduğunu bilirler ve kabul edilebilir bir performans görevinin hangi ölçütleri karşılaması gerektiğini anlarlar. öğrencilerin başarısını değerlendirmede farklı araç ve yöntemlerin birlikte kullanılması önemlidir. Öğretmenler. hazırlatılabilir. eşleştirmeli vb. tablo. bir deney yapma. kısa cevaplı. bir tip grafiği başka bir tipe dönüştürme vb. araştırma yapma. günlük hayatta karşılaşılan problemleri çözme. görüşme. öğrencilerin bilgi ve becerilerini ortaya koyarak oluşturdukları çalışma. Bireysel farklılıklarına göre bazı öğrenciler tartışmada. kimyanın günlük hayatımızdaki yerini örneklerle açıklayan bir makale yazma. öğrenme-öğretme sürecinde öğrencilerin başarılarını tespit etmek. öğrencilerin öğrenme süreçlerini izlemeyi ve bu süreçte kazandıkları bilgi ve becerileri değerlendirerek gerektiğinde kullanılan öğrenme etkinliklerini değiştirmeyi öngörür. bazıları da yazarak kendilerini daha iyi ifade ederler. gözlem yapma. arkadaşları ile iş birliği içindeki çalışmalarını. Bu araçların yanında performans değerlendirme temelli araç ve yöntemler de kullanılır. Öğrencilerin yaptığı görevin. düşünülebilir. Performans değerlendirme süreci. öğrencilerin günlük hayatta karşılaştığı sorunlara. Bu tür becerilerin yalnızca geleneksel ölçme araç ve yöntemleriyle değerlendirilmesi zordur. Performans görevi olarak. öğretmenin öğrencilerden beklentileri somut ve anlaşılır hâle gelir. öğrencinin süreç içerisindeki gelişimine ilişkin geri bildirim sağlamak amacıyla yapılır. verdikleri kararları. ürün ya da etkinliklerin değerlendirilmesi süreci olarak ifade edilebilir. projeler verilebilir. öğrencinin bilgiyi bizzat yapılandırmasını sağlamak bakımından bir fırsattır. grafik ve diyagram hazırlama ve yorumlama. bilgi toplama. Böylece öğrenciler. poster. broşür vb. kimya dersinde öğrencilerin bilgi. Öğrencinin performansı değerlendirilirken her bir ölçüt için ayrı bir puan 14 . doğru-yanlış tipi. öğretim etkinlikleri ile eş zamanlı yürütülmelidir. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI Ölçme ve değerlendirme. Bu derste yapılacak ölçme ve değerlendirme etkinlikleriyle öğrencilerin üst düzey becerileri de (okuduğunu anlama. olabildiğince. gözlemleri değerlendirme. Öğretmenler performans değerlendirmede oluşturacakları durumlar/verecekleri görevler ile öğrencilerin yaptıkları analizleri. Yani eğitim öğretim süreci yürürken. Kimya dersinde yapılacak değerlendirmede. Bu program. Bu görevlerin değerlendirilmesi için öğretmenler değerlendirme ölçütlerini önceden hazırlar ve öğrencilere görev verirken bu ölçütleri de onlarla paylaşırlar.

1. ancak plana tam anlamıyla uymadı.takdir edilir ve buna göre toplam puan elde edilir. Konuya ilişkin kavram. Yapmış olduğu yorumları ve çıkarımları uygun kaynaklardaki kanıtlarla destekledi. Đş birliği Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden. Mevcut ölçütleri okuduktan sonra. ………… 15 Puan Performans Düzeyleri 3 . bu ölçütlere ilişkin açıklamalardan hangisinin öğrencinin performansını tam olarak yansıttığı düşünülüyorsa. 21. Ancak. Farklı kaynaklardan edinilen bilgileri organize etme problemi yaşadı. Kaynak kullanımı 3. Bazı yerlerde kendi yorumlarını kattı. 22. bu dereceli puanlama anahtarındaki ölçütleri. 2. Konuya ilişkin yeterli sayıda kaynak kullandı. Yapmış olduğu plana çoğunlukla uydu. DERECELĐ PUA LAMA A AHTARI 4 Ölçütler Araştırma öncesinde araştırma sürecini etkili şekilde planladı ve planını öğretmeniyle paylaştı. Konuyla ilgili olarak yeteri kadar kaynak kullanmadı. puan sütununa yazılır. Arkadaşlarını kendi araştırmaları konusunda teşvik etti. Konuya ilişkin çok fazla ve çeşitli kaynaklar kullandı. Dil ve yazım kurallarını kullanırken bazı ciddi hatalar yaptı. arkadaşlarıyla iş birliğinde bulunmadı. Araştırma öncesinde araştırma sürecine ilişkin plan yaptı. Farklı kaynaklardan elde edilmiş bilgileri organize etme gayreti hiç olmadı. Dil ve yazım kurallarını doğru ve tam olarak kullandı. Arkadaşlarıyla pek fazla iş birliği yapmadı. Kullandığı kaynaklar konuyla doğrudan ilişkiliydi. o açıklamaya ilişkin rakam. sayısını artırabilir ya da azaltabilir. Dil ve yazım kurallarını kullanırken az sayıda önemsiz hata yaptı. ancak kaynaklardan bir kısmı konuyla tam anlamıyla ilişkili değildi. olgu ve prensipleri kullanırken bazı hatalar yaptı. raporda daha çok kaynaktaki bilgilere bağlı kaldı. Kavrama Konuya ilişkin kavram. Plan oluşturma ve uygulama Araştırma Süreci 2. Bilgileri oldukça iyi sıraladı. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı örneği öğrencinin bir konuda araştırma yaparken göstermiş olduğu performansa ilişkin gözlemlerin kaydedilmesi için hazırlanmıştır. Araştırma raporunu makul zamanda teslim etti. Aşağıda kimya dersinde yaptırılabilecek bir araştırma için kullanılabilecek bir dereceli puanlama anahtarı örneği verilmiştir. Gerekli durumlarda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Kanıt kullanımı Araştırma Raporu 3. Konuya kendi yorumlarını da kattı. Araştırma sürecinde hiç kimseden yardım istemedi ve kimi zaman gerekmesine rağmen. 4. Araştırma sürecinde sadece bir iki kez öğretmeninden yardım istedi. Kullandığı kaynaklar ders kitabı ile sınırlıydı. 2 1 Araştırma süreci öncesinde bir plan yapmadı. Öğretmen isterse.…………… 1. Kaynaklardaki bilgileri doğru şekilde kullandı. Ciddi ve çok sayıda dil ve yazım kuralı hatası yaptı. Ölçme ve değerlendirmede geleneksel ve yeni yaklaşımların bu programla da ilişkilendirilen özellikleri çeşitli kaynaklarda bulunabilir(20. Kaynaklardan edindiği bilgileri hiçbir yorum katmadan olduğu gibi aktardı. Araştırma sürecine ilişkin planlama yaptı. Araştırma raporunu teslim tarihinden epey sonra teslim etti. olgu ve prensipleri kullanırken ciddi hatalar yaptı. 23) . Konuya ilişkin kaynak kullandı. olgu ve prensipleri doğru ve yerinde kullandı. Dil kullanımı Kaynaklardaki bilgileri doğru bir şekilde sundu. Topladığı kaynakları verimli kullanarak edindiği bilgileri organize etti. arkadaşlarından ve etrafındaki diğer kişilerden yardım istedi. çalışmanın amacına göre değiştirebilir. Tamamen kitaptan aldıklarını aktardı. Kaynaklardaki bilgileri aktarırken bazı hatalar yaptı. Gerekli olduğunda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden yardım istedi. 4. Kaynakların çoğunluğu konuyla ilişkiliydi. Araştırma raporunu çok geç teslim etti. Konuya ilişkin kavram. Yapmış olduğu plana tam anlamıyla uydu. olgu ve prensipleri doğru şekilde kullandı. Yorumlarının bazılarını uygun kanıtlarla destekledi. Araştırma raporunu tam zamanında teslim etti. Konuya ilişkin kavram.

2. dersin işleniş yöntemi. Deney sonuçlarını doğru yorumladı. Formlar ve formlarda yer alan ölçütler. deney yapma gibi bir dizi hareketi gerektiren davranışlar. Öğretmenlerin. Deney sonuçlarını kaydetti. eşleştirme. Seçilen ölçme ve değerlendirme yöntem ve teknikleri ders programında hedeflenen kazanımlara uygun olmalıdır. öğrencinin bir görev veya proje esnasında sırasıyla yapması gereken iş ve işlem basamakları listelenmiş olup her iş veya işlem için var veya yok. 16 . evet veya hayır anlamına gelen bir işaret veya ifade ile o işlem basamağının gerçekleşip gerçekleşmediği not edilir. kontrol listesinde açıkça belirtilip sıralanabilir. Öğretmenlerin geleneksel değerlendirme araçları (çoktan seçmeli. çevre ve sınıf imkânları. doğru/ yanlış. Puanlama ise kümülatif yapılır. Örneğin. kısa yanıtlı sorular vb. KO TROL LĐSTESĐ Gözlenen Davranışlar Evet Deneyle ilgili bilgi altyapısı yeterlidir. Deney için uygun düzeneği kurdu. Çalışırken kendisinin ve arkadaşlarının güvenliğine dikkat etti. daha geçerli ve güvenilir değerlendirme yapmalarına katkı sağlayacaktır: 1. • Öğrencinin bilgi altyapısı yetersiz olduğu için deneyi bilinçsizce yaptı. Deney sonunda çalıştığı mekânı temiz bıraktı. 3. Seçtiği malzemelerin ve çalıştığı mekânın temizliğini kontrol etti. faktörler göz önünde bulundurularak yeniden yapılandırılabilir. Bu programda yer alan ölçme ve değerlendirme araçlarına ilişkin formlar sadece birer örnektir.) ile performansa dayalı değerlendirme araçlarını birlikte ve dengeli kullanması öğrenci kazanımlarının daha etkili değerlendirilmesini sağlayacaktır. Deney için uygun malzemeleri seçti. Kontrol listelerinde. Ölçme ve değerlendirme araçları ile değerlendirme ölçütlerinin programın temel amaçlarına hizmet eder nitelikte olması ve hedeflenen becerileri kapsaması önemlidir.Öğrencilerin performanslarını değerlendirirken kontrol listeleri de kullanılabilir. Eşdeğer işlevli başka formlar da geliştirilebilir. sınıf mevcudu. • Öğrencinin bu etkinliği tekrarlaması gerekiyor. … … Düşünceler Hayır Örnek düşünceler: • Öğrencinin deneydeki dikkati ve kavrayışı çok iyiydi. ölçme ve değerlendirme yaparken aşağıdaki noktalara dikkat etmeleri. süre vb.

Başka bir deyişle. 5. daha önceden hazırlanmış ölçütlerden oluşan değerlendirme araçlarından (dereceli puanlama anahtarı.eksiklikleri tespit edilir. 6. Performansa dayalı değerlendirme yapmak için verilen performans görevlerinde öğrencilerin performansının. Sınıfta yapılan her türlü etkinliğin değerlendirilerek bir puanlama yapılması zorunlu değildir. Yapılan değerlendirme çalışmasıyla öğrencilerin gelişim süreci izlenir. 17 . Đkinci tip grup çalışmalarında ise her öğrenciye eşit puan takdir edilir. derecelendirme ölçeği vb) biri ile değerlendirilmesi ve puanlanması esastır. bir grubun tüm üyeleri aynı puanı alır. Öğrencilerin performansına ilişkin değerlendirme sonuçlarının mümkün olduğunca kısa sürede öğrencilere bildirilmesi esastır. bu sürecin öğrencinin gelişimine ilişkin bilgi toplama çalışması olduğu unutulmamalıdır. analiz etmeleri. Öğrencilerin öğrenmelerine destek sağlamak ve performanslarını değerlendirmek için yapılacak grup çalışmalarında iki yol izlenebilir. Bu süreç sonunda. Birinci tip grup çalışmaları değerlendirilirken. verilen görev veya proje. Verilen yıllık ödevler veya performans görevlerinde öğrencilerin bir kaynaktan bilgileri aynen aktarmaları yerine. elde ettikleri bilgileri. öğrencilerin -varsa. Đkincisinde ise söz konusu görev veya proje grubun tamamına verilir. transfer etmeleri. önemlidir. gruptaki öğrenci sayısı kadar alt bölüme ayrılarak her öğrenciye bir alt görev yüklenir.4. elde edilen bilgilerle öğrenciler ve veliler bilgilendirilir. bunları gidermek için ilave etkinlikler yapılabilir veya kullanılan yöntem ve teknikler değiştirilebilir. 8. grup iş bölümünü kendisi yapar. değerlendirme yapmaları. Ölçme ve değerlendirme sürecinde öğrencilerde sınav kaygısı yaratılmamalı. tablo veya grafiğe dönüştürmeleri vb. yorumlamaları. 7. her grup üyesinin görev takibi de grupça yapılır. görev ve proje sunum aşamalarında her öğrenci kendi hazırladığı bölümden sorumludur ve her öğrencinin performansı ayrı değerlendirilir. çıkarımda bulunmaları. Birincisinde.

“Constructivism in Education”. Maarif Basımevi. 2001. Ankara. D. J. F.. 1973.” David McKay Inc. 2002. 14. Ausebel. “In Search of Understanding: The Case for Constructivist Classrooms” Association for Supervision and Curriculum Development. Ankara. 1956. 1993.. 18 . 3 Programları. 1998. Tebliğler Dergisi. Ankara. Tebliğler Dergisi. Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analiz Raporu. 2. 1999. UK.. 7. Educational Psychology – A Cognitive View (2. P.P. Devlet Basımevi. Inc. 3. Sınıf Fen Bilgisi (Fizik. Tebliğler Dergisi. 23. Đstanbul. TC Maarif Vekâleti. Ankara.. Lise Programı (1938). & Brooks. Kimya) Taslak Programı. 1971.SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR Orta Mektep Müfredatı (1930). 4. Ankara. 15. J.Ortaöğretim Kurumları Sınıf Geçme Yönetmeliğini Uygulayan Ortaöğretim Kurumlarının 9. 11. & Garrison. Nobel Yayınları. Öğrenme-Öğretme Süreci: Yeni Teori Ve Yaklaşımlar. 6. & Hanesian. Turgut. MEB-EARGED. M. G. New York. Brooks. M. W. J. Steffe. E. 17. Cambridge. Ankara. 10. TC Maarif Vekâleti. New Jersey. 2. John Wiley & Sons. B. New York. Ankara. L.10. USA.. Fen Bilimleri 2 Programı. Lawrence Erlbaum. NY: Holt. 1998. & Bednarz. Second Edition. “Why Constructivism Must Be Radical?”. Needham: Allyn & Bacon. 9. Tebliğler Dergisi. Bloom. J. 19. Fen Bilimleri 1 Programı. Ankara. Lise Müfredat Programı(1960). 5. (Editör). Baskı. W. 1992. D.. 1956. 12. New York: McGraw Hill. TC Kültür Bakanlığı. Sınıflarına Ait Haftalık Ders Dağıtım Çizelgeleri. 21. 1991. by Larochelle. 2000. Ankara. J. Cambridge University Press. 20. Devlet Matbaası Đstanbul.. Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Metotları. Ankara. Baskı). 1987. 13. 1995. USA. Ortaöğretim Đkinci Devre 1.. TC Maarif Vekâleti. G. MEB. J. Modern Kimya Programı Amaçları ve Açıklamalar. Rinehart and Winston. Ankara. N.. H.. Tebliğler Dergisi. Popham. Tebliğler Dergisi. 23-29. “Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals: Handbook I. Lise Kimya Programları. Ankara. MEB-EARGED. 16. T. 8. Educational testing and measurement: Classroom application and practic. Cognitive Domain. Ahmet Saban. 1996. 1938. 1. Von Glasersfeld. Kubiszyn. Maarif Basımevi. Classroom Assessment. Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi. in “Constructivism and Education”. Borich. Airasian. Seçmeli Kimya 1. 1978. Saydam Matbaacılık. 1930. Tebliğler Dergisi. and Gale. Novak.11 ve 12. 2003. 1985. New York. P. 1994. 22. S.. 1960. 18. 5. Lise Müfredat Programı (1956). Ankara. Modern Educational Measurement.

sınıf B.KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11. Ü ĐTELER 19 .

2 27. Her üniteye tahsis edilecek sayfa sayısı. bu oranlar esas alınarak bulunan sayfa sayılarında.1 100.8 25. zaman tahsis çizelgesinde belirlenmiş yüzde zaman oranlarına uygun olmalıdır. Öğretmen kılavuz kitabı için herhangi bir hacim sınırlaması öngörülmemiştir. 17-19 forma olarak öngörülmüştür.0 * Üniteler için verilen ders saatleri öğretmen tarafından şartlara göre ±%20 oranında değiştirilerek uygulanabilir. SI IF Ü ĐTELERĐ VE Ö ERĐLE SÜRELER Ü ĐTE Ü ĐTE ĐSMĐ UMARASI 1 KĐMYASAL REAKSĐYONLAR VE ENERJĐ 2 REAKSĐYON HIZLARI VE KĐMYASAL DENGE 3 ÇÖZELTĐLERDE DENGE 4 5 ELEKTROKĐMYA ÇEKĐRDEK KĐMYASI Toplam KAZA IM SÜRE/DERS YÜZDE ORA (zaman bakımından) SAYISI SAATĐ* 18 24 31 15 18 106 15 24 30 27 12 108 13.ZAMA A ALĐZĐ ORTAÖĞRETĐM KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI 11. A4 boyutlu kâğıda. sınıf kimya ders kitabının hacmi. • 20 . gerekli görüldüğü hâllerde ±%20 artırma/eksiltme yapılabilir. Ancak.0 11.9 22. KĐTAP FORMA SAYILARI • • Ortaöğretim 11.

kanunu Entalpi Oluşum entalpisi Đstemli/ istemsiz değişim Termodinamiğin 2. kanunu” .Kimya Dersi 11. sınıf Kimya dersinde pekiştirmiştir. farklı enerji türlerini ve enerji birimlerini ilköğretim Fen ve Teknoloji dersinde öğrenmiş. Ünite Önerilen Süre A. Sistemler ve Enerji Türleri 2. kanunu” anlamlandırılmakta. kanunu Entropi Gibbs serbest enerjisi : KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ : 15 Ders Saati 21 . enerjinin korunumu hakkındaki “ termodinamiğin 1. Đstemlilik C. kanunu Termodinamiğin 3. lise 9. olayın gerçekleştiği sistem ve sistemin yer aldığı ortam ile ilgili ilk kavrayışlar sağlanmakta. ve 10. istemli / istemsiz değişimleri ayırt etmek için gerekli entropi kavramına giriş yapılarak “termodinamiğin 2. entalpi kavramı ile birlikte sunulmakta. Bu ünitede. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • Sistem Ortam Açık sistem Kapalı sistem Đzole sistem Đzotermal sistem Ekzotermik değişim Endotermik değişim Đç enerji Termodinamik Termodinamiğin 1. B. Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden istemlilik tartışmaları verilmekte. Ünitenin Amacı Öğrenciler. kanunu” ile ünite bitmektedir. Ayrıca.Sınıf Öğretim Programı 1. “termodinamiğin 3. fiziksel ve kimyasal olaylara eşlik eden enerji değişimlerini ele almak için. Sistemlerde Entalpi Değişimi 3. Hess Kanunu ve ona ilişkin uygulamalar işlenmektedir. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1.

Bu değişimlerde sisteme giren veya sistemde çıkan ısının dönüştüğü enerji türleri irdelenir. olayın gerçekleştiği süre içinde ortamla ısı alış-verişinin ihmal edilebilir düzeyde olması temelinde verilmelidir. basınç ve hacim değişkenlerine göre sınıflandırır. Ekzotermik ve endotermik değişimlerde. sabit hacimli-sabit basınçlı olma nitelikleri gözden geçirilir.3 Đç enerjiye katkı yapan enerji türlerinden. sıcaklık. iç enerji değişimi ve mekanik iş sembolleri tanıtılıp.4. iç enerji değişimini ısı alışverişi ve mekanik enerji ile ilişkilendirir. [!] 1. 4 atomlu çizgisel ve açılı moleküller için mikro düzeyde enerji türleri irdelenir (1. 1. ↸ Sabit hacimde ve sabit basınçta gerçekleşen basit fiziksel değişim örnekleri üzerinden mekanik iş kavramı anlamlandırılır. 1. [!] 1.1-1. C + ½ O2 → CO + Q1.1. dönme ve potansiyel enerjileri ile atomların çekirdek ve elektronik enerjileri irdelenecek. ısı-mekanik enerji-iç enerji değişimi üçlüsü dışındaki enerji dönüşümlerine ve mekanik işin hesaplanmasında kullanılan w = P. Đncelenen makro düzeyde değişimlerin gerçekleştiği sistemler ve ortamlar sorgulanarak ele alınan sistemlerin açık-kapalı.6. Sistemler ve enerji türleri ile ilgili olarak öğrenciler. [!] 1. Sabit hacimli ve sabit basınçlı sistemlerde. 1. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 1. 3. alınan veya verilen ısının sistemde nasıl depolandığı sorgulaması üzerinden. titreşim. uğraş alanları üzerinden tanımlanır (1.4. Qv = ∆U QP = ∆U + w Qp ≠ Qv ilişkileri. kapalı. bu bakımdan kimyasal değişmelerde de enerji alındığı veya verildiği gerçeğine örnek olarak. ısı alış-verişi ile mekanik iş ve iç enerji değişimi arasındaki matematik ilişkiler türetilir. derişik H2SO4 çözeltisinin seyrelmesi gibi maddesel değişimlerde ısı-iç enerji dönüşümü irdelenir. ısı alış-verişi. işaretleme sistemi kullanımını gerektiren uygulamaları ile ilgili örnekler çözülür. V bağıntısına girilmeyecektir. 1. 1. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR 1. Termodinamiğin 1. Bu tartışmada. izole-izotermal.6).3. Mg(k) + ½ O2 (g) → MgO + hν CO + ½ O2 → CO2 + Q2 3/2 O2(g) + hν → O3(g) AÇIKLAMALAR [!] 1. Sistem ve ortam arasındaki ilişkinin önemini fark eder. Bu irdelemeler sırasında. Bir sistemin iç enerjisini atom/molekül temelinde açıklar. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 22 . 1. Termodinamiğin günlük hayattaki uygulama alanlarına örnekler verir. gibi reaksiyonlar kullanılabilir. 1. Sistemleri. sabit basınçlı ve sabit hacimli sistem kavramları örneklerle tanıtılacaktır. Qp ≠ Qv ilişkisinin nedeni irdelenir (1. [!] 1. mutlak anlamda yasaklanmış bir ısı alış-verişi gibi algılanmamalı. tek atomlu asal gazlar ve 2. kanununu ifade eder. izotermal. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Buzun erimesi. QP = ∆U + w bağıntısının.6 Termodinamiğin buharlı makinenin gelişimi ve sanayi devrimi ile tarihsel ilişkilerini konu edinen bir okuma metni verilebilir. Bu reaksiyonlara eşlik eden enerji değişimleri vurgulanarak termodinamik bilim dalı.Sınıf Öğretim Programı 1. 1.2. 1.4).4.3).5.4 Isı değişimi.5 Q ve w niceliklerinin (+). ısı-iç enerji dönüşümünün olduğu sabit hacimdeki değişimlere örnekler verilecektir. Farklı değişim örneklerinde bu ilişkilerden hangisinin geçerli olacağı konusunda yönlendirilmiş bir beyin fırtınası yapılır. 1.Kimya Dersi 11. (-) işaretlenmesi ile sisteme giriş-sistemden çıkış arasındaki ilişki verilir.5 “Madde-enerji dönüşümü”. böyle sistemlerin tanımı.1. sistem ve ortam kavramları kullanılarak anlamlarının derinleşmesi sağlanır. Her iki hâl için. her hareketin bir enerji alış-verişi ile birlikte yürüdüğü. ↸ Kimyasal değişimlerin maddeyi oluşturan atom ve moleküllerin diziliş ve düzeninin değişimi ile gerçekleştiği.2 Açık. iç enerjiye katkıda bulunan mikro düzeyde enerji türleri tartışılır. [!] 1. izole.4. moleküllerin öteleme.2 “Đzole sistem” kavramı. uygun örnekler üzerinden verilir.

↸ Yaygın ve basit bileşiklerdeki ortalama bağ enerjilerini veren tablolardan yararlanılarak kimyasal reaksiyonda alınan ya da verilen ısı hesaplanır. Standart şartlarda birden çok allotropu olan elementlerin en kararlı allotropları esas alınır. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısı türetilir. Hess kanunun sözlü ifadesi irdelenir. Örnek tepkimeler üzerinde. “bağ kırılma entalpisi” adı ile de verilebilir. ↸ Çok basamaklı örnek tepkimelerin her basamağına ilişkin ∆H değerleri. gaz basıncı sabitken (piston sürtünmesiz hareketli) verilmesi gereken ısıdan farklı olmasının nedenleri sorgulanır. 2. “1 mol bağı standart şartlarda kırmak için gerekli enerji” şeklinde tanımlandığı için.4). ekzotermik olduğu bilinen örnek tepkimeler üzerinde entalpi değişimi hesaplanarak giderilebilir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 23 .3). KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 2. ↸ Yaygın maddelerin oluşum entalpileri çizelgesi incelenerek ∆H f değerlerinin işaretleri. 2.2.1 Elementlerin standart koşullardaki oluşum entalpilerinin ‘0’ kabul edildiği belirtilir. Hess kanunu bağlamında tartışılır (2. Sistemlerde entalpi değişimi ile ilgili olarak öğrenciler.2 H2O. [!] 2. oluşum tepkimelerinin ekzotermik-endotermik oluşu ile ilişkilendirilir. girenlerin bağ entalpileri toplamından ürünlerin bağ entalpileri toplamını çıkarmak gerektiği unutulmamalıdır. mekanik iş hesabı kapsam dışı tutulacak. [!] 2. [!] 2. Bu büyüklük reaksiyon entalpisi hesabında kullanılırken.4 Bağ enerjilerinden reaksiyon entalpileri hesaplanırken. standart koşullardaki elementlerinden elde edilişlerine ilişkin tepkimelerdeki entalpi değişimleri. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısının uygulamasına ilişkin problemler çözülür. Kimyasal reaksiyondaki entalpi değişimi ile bağ enerjileri arasında ilişki kurar.1 Mutlak entalpi kavramına girilmeyecek.Sınıf Öğretim Programı 1. H = U + P. Reaksiyon entalpi değişimlerini “standart oluşum entalpi değişimleri” ile ilişkilendirir. Sabit hacimde verilen ısının iç enerji değişimine eşit olup olmadığı tartışıldıktan sonra. V bağıntısı yerine H = U + w bağıntısı kullanılacaktır. Bir reaksiyonun entalpi değişimini. ??? 2. o AÇIKLAMALAR 2. Buradan. Kömür ve petrol gibi fosil yakıtların. tam yanma için gerekli eşdeğer miktardan az hava ile yakılmasının neden akılcı olmayacağı. bu bileşiklerin oluşum entalpileri olarak tanımlanır.Σ∆Hof girenler) bağıntısı kullanılarak örnek problemler çözülür (2. standart oluşum entalpilerinin kullanımından kaynaklanan bir alışkanlıkla.4. Reaksiyon entalpi değişimleri ile bağ enerjilerini ilişkilendiren örnek problemler çözülür (2. Basit tepkimelere ilişkin entalpi değişimlerinin oluşum entalpileri ile hesaplanmasına dair ∆H = (Σ∆Hof ürünler . toplu reaksiyonun ∆H değeri ile karşılaştırılır.2 Standart şartlar ve normal şartlar kavramlarının anlamları verilir. Entalpi değişimini (∆H). 2.1. Isı alış-verişinin mekanik iş alış-verişi ile sonuçlandığı değişimlerde Qp’nin ∆H’a eşit olduğu belirtilir (2. sabit basınçta (piston hareketli iken) verilen ısının (Qp) entalpi ile ilişkisi irdelenir. reaksiyon ısısı (Qp) ile açıklar.3. [!] 2. ara basamakların entalpi değişimleri ile ilişkilendirir. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir silindir içine kapatılmış 1 mol gazın sıcaklığını 1 oC artırmak için. Bağ enerjisinin tanımı ile ilgili olan bu yanılgı. ürünlerin bağ enerjileri toplamından girenlerinkini çıkarma yanılgısı oldukça yaygındır. gaz hacmi sabitken (piston hareketsiz) verilmesi gereken ısının. 2.1).Kimya Dersi 11.2). CO2 gibi bileşiklerin.4 Bağ enerjileri.

Đstemli olaylarda entropinin artacağı (∆S > 0) sonucuna götürecek bir beyin fırtınası yapılır. Đstemlilik ile minimum enerjiye yönelme eğilimi arasındaki paralellik. Dağılan mürekkebin kendiliğinden (istemli olarak) yeniden damla boyutuna dönüp dönmeyeceği irdelenir. Böyle olaylarda minimum enerji eğiliminden daha etkili bir başka eğilim olması gerektiği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma açılır (3. Bu nedenle entropiyi açıklamada. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Đstemlilik ve istemsizlik kavramları. entropinin olasılık temelinde anlamı. sıcaklıkları ve hacimleri eşit farklı miktarlarda He örneklerinin. ok yönündeki olayın kendiliğinden yürümesi. Entropinin arttığı istemli olaylara örnekler verilir (3.) [!] 3. Đstemli/istemsiz kavramlarını irdeler. Değişimlerde istemlilik ile ilgili olarak öğrenciler. Entropi. sadece CaSO4 tuzunun entropi değişimini düşünmek yetmez. 1 mol He’ un sıkışmış ve genleşmiş hâllerinin. eğilimine değişimlere [!] 3. 3.2). 3. ters yöndeki olayın özel önlemler alınmadıkça meydana gelmemesi temelinde tartışılır (3. 3. “kullanılamayan termal enerjinin ölçüsü” olarak tanımlanır. Entropi değişimleri (∆S) istemlilik arasında ilişki kurar. (Örneğin. AÇIKLAMALAR KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3.4. “kullanılamayan termal enerji” ve “olasılık” temelinde açıklar. ↸ Đstemli olduğu deneyimlerle bilinen endotermik tepkime örnekleri incelenir. entropinin.4. 3. ile ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 24 .5). diğeri oda sıcaklığında.Kimya Dersi 11. tek yönlü basit tepkimelerde.2. Mekanik iş elde edilebilen düzenekte.1). “kullanılamayan enerji yaklaşımı” na yeterli ağırlık verilmelidir. iş elde edilirken kullanılabilir/kullanılamayan termal enerjinin artması-eksilmesi irdelenir. eşit kütleli iki su örneğinden oluşan sistemlerin buhar çıkış uçlarına birer rüzgârgülü tutularak hangisinden mekanik iş elde edildiği tartışılır.Sınıf Öğretim Programı 1. 3. 3. Örneğin. Entropinin olasılık temelinde sezilmesi için.5 Entropi kavramını sadece düzensizlik meyli temelinde vermek.4. kullanılamayan termal enerjiyi temsil ettiği hususları açıklanır. entropinin olasılık temelinde de ifade edilebileceği sonucuna varılır. Kullanılamayan termal enerji (işe dönüşmeyen ısı enerjisi) kavramının anlamı.3. Bu tepkimelerde iç enerjinin değişim yönü tartışılır. bu deney üzerinden irdelenir. Olayın ekzotermik oluşu ile sistemin iç enerji değişimi arasındaki ilişki irdelenir.1.4 Bulunduğu ortamla aynı sıcaklıkta olan bir sistemin termal enerjisinin mekanik işe (faydalı işe) dönüştürülemeyeceği. Mürekkebin neden dağıldığı. entropileri karşılaştırılabilir. Đstemli olaylarda kullanılamayan enerjinin değişme eğilimi tartışılır. değişim ↸ Đstemli tepkimelerin çoğu zaman ekzotermik olduğunu gösteren örnekler gözden geçirilir.5 Entropi üzerinden istemlilik irdelemeleri yapılan sistemlerin olabildiğince izole olması önerilir. biri kaynama sıcaklığında tutulan. düzen ve rastgelelik kavramları üzerinden verilir. mürekkep moleküllerinin farklı konumlarda bulunma olasılıklarının artması temelinde tartışılır. böyle bir sistemin termal enerjisinin “kullanılamayan termal enerji” olduğu. Bu etkinlik üzerinden. [!] 3. ↸ Đki nuçe erlenmayerine konulmuş. Minimum enerji uymayan istemli örnekler verir.3). alçının suda çözünmemesi entropi artışı temelinde tartışılırken. evrendeki doğal olayların olumsuz bir sona doğru gittiği yanılgısını getirebilir. Çözünme sırasında su moleküllerinin entropi değişimlerini de hesaba katmak gerekir. 3. aynı maddenin sıvı ve gaz hâllerinin vb. istemli olaylarda kullanılamayan termal enerjinin genelde arttığı.5. Đstemli değişimlerde minimum enerjiye yöneliş eğilimini örnekler üzerinde gösterir. bir bardak suya bir damla mürekkep damlatılarak mürekkebin su içinde dağılımı gözlemlenir. Entropi kavramını. Ayrıca. sıcaklık sabitken. incelenen örnek tepkimelerle keşfedilir (3. Farklı şartlardaki benzer sistemlerin entropileri basit örneklerle karşılaştırılır.

mutlak değeri de bir tepkimenin dengeden uzak ve istemli veya dengeye yakın fakat istemli olduğunu irdelemede önemlidir. Benzer bir hesaplama. ∆H . Gazların karışması. ∆G0 = -0.6 Termodinamiğin 2. ∆S0 değerleri bulunur. kanunlarını yorumlar. ∆G teriminin neden kullanılabilir (serbest) enerji olduğu irdelenir. Buradan Gibbs serbest enerjisi (∆G) tanımına geçilerek istemlilik. bu değerlerin sıfır sayılması da fazla bir hata getirmediği için. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3. Termodinamiğin 2.Sınıf Öğretim Programı 1.T∆S < 0 sonucuna ulaşılır. kanunu için. Mutlak sıfır noktasında.6. kanununun ifadesi irdelenir. bir ifade de verilir. 3. Ele alınan örnek olaylarda. bu da entropinin büyümesi şeklinde yorumlanır. 0 C sıcaklıktaki 1 mol buzun erimesi gibi basit bir olay alınarak sistemin ve ortamın entropi değişimleri hesaplanabilir. sadece entropi artışı dolayısıyla istemli olay örneği olarak kullanılır. Ancak. ∆G = 0 olması hâlinin tersinir olaylara (dengeye) karşı geldiği sonucuna götürecek bir tartışma yapılır (3. öteleme hareketlerinin tamamen durması ile ilişkilendirilir. Standart oluşum entalpileri (∆Hof) ile hesaplanan reaksiyon ∆Ho değerleri ve ∆So ile. mutlak entropiler (S0) çizelgesine dikkat çekilerek düzeltilebilir. sistemin entropi değişimi ∆S ve ortamın entropi değişimi (-∆H/T) ile gösterilip. ∆G0 bulunup bu değerin işareti üzerinden istemlilik.8 Mutlak entropilerin nasıl hesaplandığı konusuna girilmez. 3.7). [!] 3.” anlamında 3.8. [!] 3. mutlak entropinin ‘sıfır’ oluşu. 3.8 Kimyasal reaksiyonlarda istemlilik tartışmaları. Kimyasal reaksiyonların istemliliğini Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden irdeler. örnek reaksiyonlar için.istemsizliktersinirlik irdelemesi yapılır (3. ↸ Oda ortamına konulan. Örneğin. [!] 3. [!] 3.6. sıcaklığı -20 oC olan bir odaya konmuş.Kimya Dersi 11. Evrenin toplam entropi değişiminin bu olayda da pozitif olduğu belirlendikten sonra. 3. termodinamiğin 2. ??? 3. mutlak entropilerin de bilinemeyeceği yanılgısı.8 Mutlak entalpilerin genelde bilinmez büyüklükler olmasına benzetilerek. entropi azalması olmaz.5 kJ/mol bulunan bir tepkimenin sağa istemli fakat dengeye yakın olduğu irdelemesi yapılmalıdır. “Enerji değişimi olmayan hiçbir istemli olayda.8 ∆G teriminin işareti yanında. bütün maddeler için geçerli sayılması ciddi bir problem getirmez.7 Gibbs serbest enerjisi tanımlandıktan sonra. T∆S teriminin kullanılamayan termal enerjiyi ifade ettiği belirtilerek. kanunu bazı mükemmel kristal maddeler için geçerli olmayıp bu maddelerin 0 K sıcaklıktaki mutlak entropileri. toplam entropi değişiminin pozitif olduğu gösterilir.7.T∆S ifadesinde ∆H teriminin alınan verilen ısıyı. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ o AÇIKLAMALAR [!] 3. 0 oC da 1 mol sıvı su için tekrarlanır. Bu olayda her iki gazın hacminin de büyümesi. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 25 . 3. kanunu için.8 ∆G = ∆H . kanunun. 3. Bu çizelge kullanılarak.8). kanununun anlamı irdelenir. Termodinamiğin 3. Buzun erimesi olayında sistemin entropi değişiminin pozitif. Sistemin ve evrenin toplam entropi değişimi üzerinden “Gibbs Serbest Enerjisi” ni tanımlar. “Her istemli olayda evrenin toplam entropisi artar. ortamın entropi değişiminin negatif. sıfırdan büyüktür. moleküllerin dağılma olasılığının artması. ve 3.” ve “Evren zaman geçtikçe bir denge hâline yaklaşır. termodinamiğin 2.6 Termodinamiğin 3. sadece standart şartlarda yapılır. istemli olaylarda bu iki terim toplamının > 0 olması gerçeğinden.” ifadeleri uygundur. ∆G’nin işareti ile ilişkilendirilir. ↸ Standart mutlak entropiler (S0) bir çizelge hâlinde verilir.

ister istemez madde alış-verişine kapalıdır. Burada gerçekleşen olaylardaki iç enerji değişimi. madde alış-verişine kapalı. Örneğin.6 Aşağıdaki metni dikkatle okuyarak boş bırakılan yerlere uygun düşen kelimeleri yazınız: TERMODĐNAMĐKTE SĐSTEMLER VE ORTAMLAR Fiziksel ve kimyasal değişimlere eşlik eden ısı ve mekanik iş alış-verişlerini inceleyen bilim dalına ……………………… denir. hem buharlaşma/yoğuşma yoluyla su alış-verişine. bu mekânı kuşatan diğer evren parçasına da ……………. serbest ve sürtünmesiz hareket eden pistonun yer değiştirmesi (hacim büyümesi) ile telafi edilir. şişelenmiş su. …………………. Tamamen yalıtılmış olduğu için böyle ……………….Sınıf Öğretim Programı D.1-1. enerji alış-verişine açık olduğu için yarı kapalı bir ……………. ısınmaya bağlı basınç değişimi. göl suyu. ile madde ve enerji alış-verişi olup olmamasına göre açık. basınç ve hacim değişkenlerinin sabit olup olmamasına göre de farklı …………...” de denir. enerji alış-verişine açık ……………… de olabilir. Bu bilim dalı. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. Đnsan vücudu da hem madde hem de enerji alış-verişine açıktır. Madde alış-verişine kapalı. sıcaklığının hep sabit kaldığı varsayılır.. yarı kapalı veya kapalı olabilir. Çünkü hacim değişmedikçe mekanik iş yapılamaz. Madde ve enerji alış-verişinin yasaklı olmadığı ……………….. de. gibi düşünülebilir. açığa çıkan veya yutulan ısıya eşittir.in kapalı olamayacağı aşikârdır. izobarik şeklinde de nitelenir. Örneğin böyle bir termosta.. Böyle bir ………….Kimya Dersi 11. değişim olayının gerçekleştiği mekâna …………. hem de toprak ve hava ile ısı alış-verişine açıktır.. adını verir... içinde bulundukları ………………. buzun erimesi sağlanabilir.. ………… ile çok hızlı ısı alış-verişi olabildiği ve bu sayede ……………….. ısınmaya rağmen gaz basıncı değişmez. Örneğin. izotermal ………………. Çok iyi yalıtılmış ve ideal şekilde kapatılmış bir termos içindeki olaylar. Böyle bir ………….. tanımlamak mümkündür. Hacmi sabit (izokorik) ………………. açıktır. Bir bisiklet pompası içine hapsedilmiş hava ısıtılırsa.lere “izole …………. Örneğin. Sıcaklık. dış …………………… ile hiçbir madde ve enerji alış-verişi olmadan gerçekleşebilir. enerji bilançolarını çıkarırken. 26 .

Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme 1. ∆U ve w nedir? 2.6 kJ ∆Hof = .1 kJ/mol ise CaCO3 için standart oluşum entalpisi kaç kJ/mol’dür? 3. :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.1. ∆Hof CaO (k) = -635. 2. 350 410 460 732 498 5. 2C2H2(g) + 5O2(g) → 4CO2(g) + 2H2O(s) ∆Hof = -2243. N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) reaksiyonuna göre 68 g NH3 oluşurken standart serbest enerji değişimini hesaplayınız.66 27 .5 kJ C(k) + O2(g) → CO2(g) H2(g) + 1/2O2(g) → H2O(s) ∆Hof = .5 kJ/ mol ve ∆Hof CO2 (g) = -393. 3.4. 2.7 Standart şartlarda 1 mol hidrojenin sabit hacimli kapalı bir silindirde yanması sonucu su buharı oluşurken 241.68 kJ olduğuna göre ∆H. Tabloda verilen bilgileri kullanarak 298 K de. Standart Serbest Enerji ( G0f) (kJ/mol) N2(g) H2(g) NH3(g) 0. Aşağıda verilen bilgileri kullanarak asetilenin (C2H2) standart oluşum entalpisini hesaplayınız.8 kJ Tabloda verilen molar bağ kırılma entalpisi değerlerini kullanarak.000 0. 2Al(k) + 3/2 O2(g) → Al2O3 (k) ∆Hof = -1670 kJ 2Fe(k) + 3/2 O2(g) → Fe2O3(k) ∆Hof = -824 kJ verilerini kullanarak 2Al(k) + Fe2O3(k) → Al2O3(k) + 2Fe(k) reaksiyonu için entalpi değişimini bulunuz. CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g) Bağ Kırılma Entalpileri (kJ/mol) C ̶ C C ̶ H O ̶ H C=O O=O 6.000 -16.3.285.393. sürtünmesiz hareket eden bir piston altında standart şartlarda yakılınca açığa çıkan ısı miktarı 240.2. 2.82 kJ ısı açığa çıkmaktadır.5 kJ/mol olarak veriliyor. Yine 1 mol hidrojen. standart şartlarda 112 L metanın (CH4) yanma entalpisini hesaplayınız.Kimya Dersi 11. 2. CaCO3(k) → CaO (k) + CO2 (g) reaksiyonu için standart entalpi değişimi 178.4. 4.

Madde Çiftleri 0°C ve 1 atm de 1 mol CO2 0°C ve 1 atm de 3 mol CO2 25°C ve 1 atm de 2 mol He 25°C ve 3 atm de 2 mol He Standart şartlarda 1 mol Br2(s) Standart şartlarda 1 mol Br2(g) Entropinin azlığı/ çokluğu eden 28 .Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.Kimya Dersi 11.4 Tabloda verilen madde çiftlerini sahip oldukları molar entropinin az veya çok oluşuna göre karşılaştırınız. Yaptığınız karşılaştırmayı ve kararınızın nedenini tabloda ayrılan yere yazınız.

00 30. Tahmininizi ve nedenini yazınız.91 69.83 152.46 51.91 0.91 188.00 62. Aşağıda verilen reaksiyonların her biri için sistemin entropi değişiminin pozitif veya negatif olacağını tahmin ediniz. brom. sıvı ve gaz hâllerin oluşum entalpilerinin ve mutlak entropilerinin neden farklı olduğunu açıklayınız.83 -241.23 245.44 Standart Mutlak Entropi (So) (JK-1mol-1) 63. Katı.21 153.00 107. Tepkime Entropi değişiminin işareti ( S > 0) veya ( S < 0) eden H2O(s) → H2O(g) CaCO3(k) → CaO(k)+ CO2(g) Ag+(aq) + Cl-(aq)→ AgCl(k) 2. Madde H2O(k) H2O(s) H2O(g) Br2(s) Br2(g) Na(k) Na(g) I2(k) I2(g) Oluşum Entalpisi ( H0f) (kJmol-1) -292.Kimya Dersi 11.6 1.32 0. Aşağıdaki çizelgede. iyot ve sodyum için farklı fiziksel hâllerin standart oluşum entalpilerinin ve standart mutlak entropilerin farklı olduğu görülmektedir. su.82 0.69 29 .Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.71 116.05 -285.14 260.

40 304.56 229. Standart Molar Entropi Değerleri (So) (JK-1mol-1) N2(g) H2(g) NH3(g) N2O4(g) NO2(g) C2H4(g) C2H6(g) 191.70 192.60 So(JK-1mol-1) Reaksiyonlar N2(g)+ 3H2(g) → 2NH3(g) Yorum N2O4(g) → 2NO2(g) C2H4(g)+ H2(g) → C2H6(g) 30 .60 130.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.Kimya Dersi 11.29 240.06 219.6 Tablodaki verileri kullanarak aşağıda verilen reaksiyonlar için standart entropiyi hesaplayıp sonucun işaretini yorumlayınız.

Reaksiyon hızı Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler Kimyasal reaksiyonlardaki denge Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler Kimyasal tepkimelerde ürün verimi C. denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisi. reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenlerle birlikte tek ve çok basamaklı reaksiyonlarda hızın belirlenmesi işlenmektedir. Ünitenin Amacı Bu ünitede. Ayrıca kimyasal reaksiyonlarda denge ifadesinin türetilmesi. bunların ürün verimine etkisi tartışılacaktır. B. 2. reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimi irdelenerek anlık ve ortalama hız değerlerinin ayrımı. kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler irdelenerek.Kimya Dersi 11. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1.Sınıf Öğretim Programı 2. 4. Ünite Önerilen Süre : REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE : 24 Ders Saati A. 3. 5. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Reaksiyon hızı Tek basamaklı reaksiyonlar Çok basamaklı reaksiyonlar Reaksiyon mertebesi Molekülerite Aktifleşme enerjisi Aktifleşmiş kompleks Katalizör Đnhibitör Osilasyonlu reaksiyonlar Briggs-Rauscher reaksiyonu Tersinir tepkime Kimyasal denge Denge sabiti Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesi % Verim 31 .

ortalama hız için. Hızlı ve yavaş reaksiyonlara örnekler verir. Ayrıca. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 32 . REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 1. Reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimini irdeler.1. “reaksiyon hızı” olarak adlandırılır.4). matematik derslerinde henüz işlenmemiş olan türev ve diferansiyel kavramları kullanılmayacak.zaman verileri değerlendirilir. Ortalama hızın zamanla azaldığı hesap sonuçları ile doğrulanır (1. tepkimeye giren maddelerin derişimlerinin zamanla nasıl değişeceği irdelenir.zaman eğrilerinden yararlanılarak. 3H2(g) + N2(g) →2NH3(g) gibi bir tepkimede. 1. Birim zamanda tepkimeye girecek molekül sayısının nelere bağlı olduğu tartışılarak girenlerin ve ürünün saniyedeki derişim değişimi. nötürleşme. konsantrasyon-zaman grafiğindeki t yatay konumuna denk gelen grafik noktasındaki teğet ile ilişkilendirilecektir. 1. birim zamandaki konsantrasyon değişimi şeklinde tanımlanıp derişim. farklı zaman aralıkları için ortalama hız hesapları yapılır.3 Ortalama tepkime hızı hesabı için. paslanma. [!]1. hızı” zaman kavramını temelinde 1. r (t) = -dc(giren) /dt = dc(ürün) /dt eşitlikleri verilir. Girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin zamana karşı grafiklerinden.3 Anlık hız tanımlanırken. oto hava yastıklarındaki azotürlerin bozunması gibi hızlı ve demirin paslanması gibi yavaş tepkime örneklerinin hızları karşılaştırılır (1. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR [!] 1.4 Patlama.4.3 Tepkime hızı. r = -dc(H2) /3dt = -dc( 2) /dt = dc( H3) /2dt eşitliklerinin mantığı irdelenmelidir.3).1.1. reaksiyon hızının zamanla değiştiği sonucuna gidilerek anlık hız ve ortalama hız tanımlanır. r ort = -∆c(giren) /∆t = ∆c(ürün) /∆t ∆ ∆ ∆ ve anlık hız için. [!] 1.3.2. 1.1-1.Kimya Dersi 11. yanma ve nötürleşme türünden hızlı. muhtelif tepkimelere ait konsantrasyon. “çok küçük bir zaman aralığı için tanımlanan hız” ifadesi.Sınıf Öğretim Programı 2. Belli reaksiyonlara ait konsantrasyon. Reaksiyon hızı kavramı ile ilgili olarak öğrenciler. ↸ H2(g)+ I2(g) → 2HI(g) gibi kapalı kapta ve gaz fazında gerçekleşen bir tepkimenin başlangıç anından itibaren. ↸ Doğal gazın (başlıca CH4) yanması. polimerleşme ve hidroliz gibi yavaş reaksiyonlar için örnekler verilir. farklı türler cinsinden yazılan reaksiyon hızlarının sayısal değerlerinin eşit çıkması bakımından.zaman verilerinden. 1. “Reaksiyonun derişim ve tanımlar. Reaksiyon hızının anlık değeri ile ortalama değerini ayırt eder.

2. Toplam tepkime denklemleri üzerinden “molekülerite”.1 Deneysel verilerden reaksiyon mertebesi belirlendikten sonra. Tek basamaklı reaksiyonlarda hızı. 2.1. Her iki yöndeki reaksiyonların hızı ile Ea değerleri arasındaki ilişkisi tartışılır.Sınıf Öğretim Programı 2. 2. “aktiflenmiş kompleks” olarak adlandırılır. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) tepkimesi için de. aktiflenmiş kompleksin potansiyel enerjisi ile karşılaştırmada kullanılan potansiyel enerji değişim grafikleri çizilip sıcaklığın moleküler düzeydeki anlamı ve hıza etkisi. 2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ 2NO2(g) → N2O4(g) gibi bir gaz fazı tepkimesi için Hız= k [NO2]2. Reaksiyon mertebesi ile moleküleritenin aynı olup olmadığını ortaya koymak için deneysel verilerek kullanılarak uygulamalar yapılır (2. [!] 2. 2.2. Reaksiyon mertebesi ve molekülerite kavramlarını ayırt eder.Cn ile verilen genel hız denkleminde. reaksiyon hızı ile aktifleşme enerjisi arasında ilişki kurulur.3 Hız sabiti ve sıcaklık arasındaki ilişkinin kavranmasını kolaylaştırmak için bilinen bir reaksiyon sisteminin k ve T değerlerini içeren bir tablo verilir. yönlendirilmiş bir tartışma ile sorgulanır. Hız=k [H2] [I2] ifadelerinin ortak olan yönleri irdelenir.3). Aktifleşme enerjisini (Ea) girenlerin ve ürünlerin potansiyel (iç) enerjileri ile ilişkilendirir. ??? 2.1’de verilene benzer tepkimeler üzerinden. Giren maddelerin ve ürünlerin toplam potansiyel enerjilerini. hız belirleyici basamak üzerinden de “reaksiyon mertebesi” kavramlarının anlamları irdelenerek bu iki kavram arasındaki fark tartışılır. girenlerin derişimleri cinsinden ifade eder.3.1 Tepkime mertebelerinin ve hız ifadelerinin denel yoldan belirlenmesi amaçlı problemler. 2.4.4. Çok basamaklı tepkimelerde hız belirleyici basamağı seçer. Her reaksiyon için k parametresinin sıcaklık arttıkça büyüdüğü sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır.reaksiyon koordinatı grafiğindeki reaksiyon koordinatı kavramına. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 33 . sayısal olarak ifade edilebilir bir anlam verilmezse bir kavram kargaşası doğabilir. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler ile ilgili olarak öğrenciler.5. Bu tepkimelerde sabit olan derişimin hız ifadesinde yer alıp almayacağı. 2. Yan yana dizilmiş insanların elden ele tuğla taşıması gibi bir benzetim kullanılarak hız belirleyici basamak fikri içselleştirilir. gerçek reaksiyonlar kullanılarak düzenlenir. [!] 2. 2. X.5). Tepkime hızının yeterince büyük olması gereğinin önem kazandığı. Y. bu grafik üzerinden açıklanır. Tepkimeye giren türlerin derişiminin tepkime hızını nasıl etkileyeceğine ilişkin sözlü bir kural ifadesinin nasıl yazılabileceği tartışılır. bağıl hızlarıyla birlikte verilip hız belirleyici basamağın hangisi olacağı tartışılır. Bir denge reaksiyonu örnek alınarak.Kimya Dersi 11. bu kargaşayı önleyebilir. Bu grafiğin çarpışan iki molekül için çizildiği varsayılarak yatay ekseni zaman kabul etmek. NH3 ve SO3 üretimi gibi endüstriyel açıdan önemli reaksiyon örnekleri alınarak bu reaksiyonların neden yüksek sıcaklıklarda gerçekleştirildiği sorgulanır (2. Đki tür arasında bir tepkime olması için esnek olmayan (yüksek enerjili) bir çarpışma gerektiği varsayımından çıkılarak etkin çarpışmalarla sıcaklık arasındaki ilişki tartışılır.5 Aktivasyon enerjisinin tanımlanmasında kullanılan potansiyel enerji. EK-2. Tepkime boyunca derişimi sabit kalan katı ve sıvı maddelerin tepkimelerine örnekler verilir. Derişim ile hız artışının büyüklüğünün kavranması için. Tersinir tepkimelerde ileri ve geri reaksiyonların Ea değerleri grafik üzerinde gösterilir. Reaksiyon sıcaklığının hızı nasıl ve neden etkilediğini açıklar. 2.. r = k.4-2. bu nedenle derişim artışı ile sağlanan hızdaki artışın sınırlı olduğu. hangi terimin sıcaklıktan etkileniyor olabileceği tartışılır.1). k sabitinin büyüklüğü bulunur ve birimi irdelenir. hızın büyüklüğünde başlıca etkin değişkenin k hız sabiti olduğu vurgusu tekrarlanarak belirtilir. ↸ Gaz çıkışı veya renk değişimi temelli bir tepkime kullanılarak sıcaklık-reaksiyon hızı ilişkisi deneysel olarak gözlemlenir. 2NO2(g) → N2O4(g) ve H2(g) + I2(g) → 2HI(g) Tepkimelerine ilişkin hız ve derişim ölçümlerini içeren bir tablo verilerek karşılaştırma yapılır. Yazılan hız ifadelerinde k sabitinin birimi belirlenir (2. ↸ 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) tepkimesinin ara basamakları. Esnek olmayan bir çarpışmanın sonucunda oluşan kısa ömürlü tür. Z gibi sanal türlerin yer aldığı sanal tepkimelerle problem düzenlenmemelidir. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 2. [!] 2.2 Derişimlerin artmasının hız sabitini değiştirmeyeceği.

levha ve talaş hâlinde alüminyumun seyreltik HCl çözeltisi ile tepkimesinde deneysel gaz çıkış hızları karşılaştırılır (2.Sınıf Öğretim Programı 2. ↸ Katalizörlerin genel tanımı “reaksiyon hızını değiştiren.6. 2. ancak reaksiyon sonucunda oluşan maddelerin bileşimlerini değiştirmeyen maddeler” şeklinde yapılır.7). uygun örneklerle bu yanılgı önlenmelidir. [!] 2. Sulu ortamda kullanılan bir homojen faz katalizörünün tepkime hızına etkisi ile ilgili sınıf içi bir etkinlik EK-2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 34 .6. 2. 2. Bu reaksiyon. 2.6 Katalizörlerin sınıflandırılması homojen (reaksiyondaki maddelerle aynı fazda bulunan) ve heterojen (farklı fazda bulunan) olarak yapılır. 2. Katalizörleri işlevleri üzerinden tanımlar ve sınıflandırır. k büyüklüğünün tane boyutu (derişimi sabit fazın yüzey alanı) ile ilişkisi sorgulanır. Bu amaçla. Heterojen kataliz mekanizmasına ve “adsorbsiyon” terimlerinin açıklamasına girilmemelidir. negatif katalizörler için “inhibitör” kavramının yaygın olarak kullanıldığı belirtilerek insan metabolizması ile ilgili inhibitör örnekleri verilir.8. ↸ Homojen fazda katalizlenen bir reaksiyon örneği üzerinde mekanizma yazılarak katalizör derişimi arttıkça reaksiyon hızının artacağı sonucuna götürecek bir irdeleme yapılır. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 2. biyolojik tepkimeleri hızlandıran katalizörler” olduğu sonucuna götürecek şekilde. yeni bir reaksiyonu katalizleyebildiği için.7 Lise 9. ??? 2. kimya alanına yönelmeyi teşvik edebilir ilginç bir örnek olarak sınıfta gösteri deneyi hâlinde yapılabilir.6 Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilmelidir. Bununla birlikte gerçek örnekler sadece homojen katalizör uygulamalarından seçilir. 2. Geleneksel olarak. Katalizörlerin etki mekanizmasını aktivasyon enerjisi ile ilişkilendirir. Biyolojik sistemlerde adı geçen enzimlerin işlevleri. “enzimlerin.8). katalizörlerin işlevleri ile karşılaştırılır (2. CaCO3(k) → CaO(k) + CO2(g) gibi bir heterojen faz tepkimesinde hızlandırma için neler yapılabileceği tartışılır. Tane boyutunun heterojen faz tepkime hızına etkisini gözlemlemek için.8 Bazı özel reaksiyonlarda ürün. Ayrıca biyolojik katalizörleri (enzimler) konu alan bir okuma parçası verilir.6 Katalizörlerin tepkimelerden değişmeden çıkması. [!] 2.Kimya Dersi 11. Homojen ve heterojen faz reaksiyonlarını hızlandırmak için alınabilir önlemleri irdeler.7. birbiriyle yarışan iki reaksiyonun ardışık gerçekleştiği “osilasyonlu reaksiyonlar” gözlenebilir. 2SO2(g) + O2(g) → 2SO3(g) tepkimesinde azot oksitlerinin katalizörlüğü örnek alınabilir. Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilir. k ve C büyüklüklerinin nasıl değiştirilebileceği irdelenir. enzimlerin işlevleri ve adlandırılışı konusu ile ilişki kurulur.6. r = k. Heterojen faz reaksiyonlarında.Cn bağıntısının hangi hâllerde r=k şekline indirgenebileceği.2’de verilmiştir. hiç tepkimeye girmeme anlamında yanlış yorumlanabilir ki. Briggs-Rauscher reaksiyonu buna tipik bir örnektir. sınıf biyoloji dersi.

denge sabitine katılarak ifade basitleştirilmiştir.4.Sınıf Öğretim Programı 2. Böyle reaksiyonların tek yönlü ok (→) ile ( ) gösterilmesinde bir sakınca bulunmadığı. [!] 3.5 Denge hesaplarında kısmî basınçlar kullanılmayacaktır. Denge eşitliklerini kullanarak hesaplamalar yapar.3. Gaz reaksiyonları için derişimler ve kısmî basınçlar cinsinden denge ifadelerini karşılaştırır.2-3.4 Heterojen denge reaksiyonlarına.1 Her reaksiyon için ileri ve geri reaksiyonların var olduğu. kök bulma işlemlerinde ihmal ve yaklaştırma gerektirmeyen verilerle çalışılacaktır. Böyle reaksiyon dengelerinde. ↸ Kapalı kaplarda gerçekleştirilen gaz fazı reaksiyonlarında. 3. 3. Böyle ifadelerde saf maddelerin derişimleri yerine ne yazmak gerektiği irdelenir (3. Kp = PCO ve K'C = [H2O]2 .5 Denge hesaplamalarında tepkimeler ve veriler. 3. bu maddelerin derişimlerinin 1 birim olduğu yanılgısına yol açabilir.Kimya Dersi 11. K'p = P2H O şeklinde yazılabilir. ↸ Denkleştirilmiş denklemde girenlerin ve ürünlerin toplam molekül sayıları ayrı ayrı 2’yi aşmayacak şekilde seçilmiş örnek denge tepkimelerinde.2. gazların derişimleri ile kısmî basınçları arasındaki ilişki irdelenir. Örneğin. 1 mol/L’lik derişimi standart olarak alıp diğer derişimleri onun katları gibi düşünerek KC denge sabitinin birimsiz olacağı sonucuna varılabilir ve termodinamik hesaplamalarda “ln KC” gibi terimlerin kullanıldığı hatırlanırsa. Dengenin statik mi.5). ??? 3. girenler ve ürünlerden ölçülebilir miktarlarda bulunduğu belirtilir.1).5. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bazı kimyasal reaksiyonlarda reaksiyona giren maddelerin (reaktanlar) tamamen ürünlere dönüşmediği gerçek örnekler ile gösterilir. k1/k2 = [C][D]/ [A][B] =Kdenge denge sabiti elde edilir (3. [!] 3. Gerçek örnekler seçilerek derişimlere göre yazılan denge sabiti eşitliklerinin kullanıldığı sayısal örnekler yapılır (3. Ancak. Heterojen ve homojen faz tepkimeleri için denge ifadelerini yazar. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) ve AÇIKLAMALAR [!] 3. ↸ Saf katıların ve saf sıvıların yer aldığı kimyasal denge örneklerinde genel denge ifadesindeki saf maddelere ait derişimlerin. 2HI(g) H2(g) + I2(g) tepkimelerinde basınçlar cinsinden denge sabitleri (Kp) ile derişimler cinsinden denge sabitleri (KC) arasındaki ilişkide RT teriminin hangi durumlarda hesaba katılacağı irdelenir (3. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal reaksiyonlardaki denge ile ilgili olarak öğrenciler. Bu örnekler için denge sabitleri. 3. verilen derişimler kullanılıp bilinmeyen derişimler hesaplanır. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 35 . 3. [!] 3.3). Gerçekte her saf maddenin derişimi 1’den farklı fakat sabittir ve sabit olan bu değerler. 2 2 3. “Aktivite” kavramına girilmeyecektir. CaCO3(k) CaO(k) + CO2 (g) CuSO4⋅ 5H2O (k) CuSO4 ⋅ 3 H2O(k) + 2 H2O(g) gibi örnekler verilebilir. denge ifadesi basınçlar cinsinden türetilir. Kc’nin birimsiz olmasının zorunluluğu da anlaşılabilir. Denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisini irdeler. 3. Derişimlerin kısmî basınçlarla orantılı olması gerçeğinden hareketle. 3. 3. Sabit olan derişim değerleri denge sabitine katılarak yeni denge ifadesi tartışılır. üçüncü ve daha yüksek mertebe denklemleri gerektirmeyecek şekilde seçilecek.4 Denge ifadelerinde saf katıların ve sıvıların derişimleri yerine “1” yazılması. Tersinir tepkimelerde hız ifadeleri üzerinden denge ifadesini türetir. ancak pratikte giren derişimlerinin ölçülemeyecek kadar az kaldığı hallerde tepkimenin “tamamlanmış” varsayıldığı belirtilir. denge sabiti kullanılarak.2. sabit sıcaklıkta değişip değişmeyeceği irdelenir.4). KC = [CO2] . çift yönlü ok kullanmanın olası yanlışlıkları önleyeceği ve daha doğru olacağı için tercih edilmesi gerektiği vurgulanır.1. bu bakımdan %100 tamamlanmanın teorik bakımdan mümkün olmadığı. KC denge sabitinin bir birimi olması gerektiği aşikârdır.1 Girenlerin ve ürünlerin moleküleritelerinin farklı olduğu hâllerde. dinamik mi olduğu irdelendikten sonra her iki yöndeki hız ifadeleri yazılıp denge sabiti bağıntısı türetilir: Đleri reaksiyon hızı = geri reaksiyon hızı k1 [A][B] = k2 [C][D] şeklinde gösterilerek.4 Denge sabiti sadece molar derişim ve kısmî basınçlar ile ifade edilecektir.

4. her iki yöndeki tepkime hızlarına etkisi artma yönünde olup artış oranları farklıdır. Le Chatelier ilkesi kullanılarak muhtelif dış etkilere tepkisi anlamında örnekler alınarak nitel denge kayması irdelemeleri yapılır (4. Gaz ekleme/uzaklaştırma ve hacim değiştirme süreçleri sonunda gaz kısmî basınçlarının. Gaz reaksiyonlarında kısmî basınçların ve toplam basıncın dengeye etkisini yorumlar.1). örneğin ekzotermik bir tepkimede. her iki hız arttığı hâlde. ↸ Amonyak sentezi gibi gaz tepkimelerinde gazların kısmî basınçlarının kaç türlü değişebileceği tartışılır. 4.4). sıcaklık ve basınç değişimlerine sistemin tepkisi irdelenerek Le Chatelier ilkesinin fiziksel dengelere de uygulanabildiği vurgulanır. Le Chatelier ilkesi temelinde irdelenir. Bu tartışma sırasında.1-4. dengeye etki edecek faktörün. “Hız sabiti değiştiğine göre denge sabiti de değişebilir” yanılgısı. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik 36 . derişimlerinin ve sonuçta dengenin nasıl etkileneceği sorgulanır. Çeşitli gaz reaksiyonlarının. sözü geçen oranın sabit kalabileceği düşünülmediği için ortaya çıkar ve bu yanılgı düzeltilmelidir. ortama asal gaz basılarak bozulacağı yanılgısı çok yaygındır. sadece denge ifadesini etkileyen etkenlere cevap verir. ??? 4. dolayısı ile dengede yer alan bileşen miktarlarını değiştirmediğini. örnek tepkimeler üzerinden alıştırmalar yapılarak giderilmelidir. Endotermik ve ekzotermik tepkimelerde sıcaklık ile KC sabiti arasındaki nitel ilişki irdelenir. ??? 4.3 Sıcaklık artışının ekzotermik ve endotermik tepkimelere denge etkisi zıt yönlerde iken. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler ile ilgili olarak öğrenciler.3-4. “Denge hâlindeki sistemler. Denge ifadesindeki derişimlerin. denge sabiti küçülür. seyrelmenin ve tek tek madde derişimlerindeki değişmenin dengeye etkisi gözlemlenir ve yorumlanır (4.5. denge ifadesindeki büyüklüklerden herhangi birini veya daha fazlasını değiştiren faktör olması gerektiği sonucuna gidilir. Isı vermenin sıcaklık yükselmesi.4 Sıcaklığın ve basıncın dengeye etkisi nitel anlamda irdelenecektir. madde ilavesi/uzaklaştırılması ve basınç/hacim değişimi ile. 4. Q < KC ve Q > KC hâllerinde dengenin kurulması için sistemin hangi yönde net tepkime vereceği (tepkimenin hangi yöne kayacağı) sorgulanır.” genellemesi vurgulanıp örneklenerek bu yanılgı giderilebilir. 4. ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR [!] 4. sıcaklık sabit kaldığı sürece değişmez. Denge sabiti hız sabitlerinin oranı olduğu için. ↸ Katalizörlerin dengeyi.2.3). EK-2.2). buharın yoğuşması gibi basit dengeler üzerinde. ısı almanın sıcaklık düşmesi anlamına geldiği vurgulandıktan sonra sıcaklığın. Derişimlerdeki değişimlerin dengedeki tepkimelere etkisini denge ifadeleri üzerinden tartışır.5 Le Chatelier ilkesi. derişimler cinsinden yazılmış denge ifadesindeki kesrin değerinin (Q) nasıl değişeceği tartışılır.4.3’de verilene benzer örnek renk değişim tepkimelerine ait denge ifadelerinde. Örneğin. Dolayısıyla denge sabiti. ↸ Isı değişimlerinin yer aldığı denge ifadelerinde sisteme ısı verilmesi veya sistemden ısı alınması hâlinde dengenin hangi yöne kayacağı.Sınıf Öğretim Programı 2.2 Derişimlerdeki değişmenin denge hâlindeki sisteme etkisi tartışılırken. sabit sıcaklıkta ve kapalı bir kapta bir gaz fazı reaksiyonuna ait dengenin. denge ifadesindeki terimlerden hangisini değiştirdiği tartışılır. Bu etmenlerin etkilerini karşılamak üzere sistemin tepkisini özetleyen Le Chatelier ilkesi ifade edilir (4. 4. ekleme anındaki Q değeri hesaplanıp KC ile karşılaştırılacak ve buradan dengenin kayış yönü irdelenecek.5 Katalizörün her iki yöndeki tepkime hızını aynı oranlarda artırması nedeniyle.1. Sıcaklığın dengeye etkisini reaksiyon entalpisini kullanarak açıklar. 4.1 Suyun erimesi. 4.Kimya Dersi 11. hız sabitleri oranı değişmez. Sıcaklık yükselmesi/alçalması sonucu ekzotermik ve endotermik tepkimelerde hız ve denge irdelemelerinin aynı sonuca götüreceği yanılgısı. Katalizörlerin denge üzerine etkisini tartışır. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Denge hâlindeki bir sistemi etkileyebilir (dengeyi bozabilir) dış etmenlerin neler olabileceği tartışmaya açılır. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) + 91. K sabitinin ise sıcaklık ile değişebileceği vurgulanır. ↸ Gerçek gaz tepkimesi örnekleri üzerinde. ancak yeni kurulan dengedeki derişimlerin hesabına girilmeyecektir. Örneğin.5 kJ reaksiyonunda ısı miktarı bir denge bileşeni gibi kabul edilerek Le Chatelier ilkesi temelinde irdeleme yapılabilir (4. dengedeki sistemlerin her dış etkiye bir tepki vereceği şeklinde yanlış yorumlanabilir. girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin artması veya eksilmesi hâlinde. sadece dengeye ulaşma süresini azalttığını gösterir örnekler incelenir (4.5). Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesini ifade eder. Toplam basınç değiştiği hâlde tepkimede yer alan gazların kısmî basınçlarının değişmediği durumlara örnekler verilir. ??? 4.3. 4.

2). Birden çok reaksiyonun birbiriyle yarışması ve birden çok ürünün oluşması olasılığı. Kimyasal tepkimelerde ürün verimi ile ilgili olarak öğrenciler. 5.1.2 Verim hesapları yapılırken kimya 10. 5. sınıf 1. Çeşitli endüstriyel ürünlerin elde ediliş verimleri ile ilgili problemler çözülür. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR 5.Sınıf Öğretim Programı 2. 5. Tepkimelerde girenlerin ürüne dönüşümünün tam olmayışının nedenlerini sorgular. ünitede işlenen mol ve mol kütlesi kavramları hatırlatılır.Kimya Dersi 11. 5. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR 5. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 5. ??? 5.1 Reaksiyon verimlerinin %100’den düşük olmasını sadece denge kavramıyla ilişkilendirme yaygın bir yanılgıdır. % 100 verime neden ulaşılamayacağı sorgulanır. Verimin %100 olmayışının ürün maliyetlerine yansıması tartışılır (5.1. Tepkime denklemleri temelinde % verim hesapları yapar. ↸ Aynı şartlarda iki reaksiyonun birbiriyle yarıştığı ve denge tepkimesi olduğu için tamamlanmayan kimyasal olay örnekleri incelenir ve bu örneklerde ürün veriminin anlamı irdelendikten sonra. örnekler üzerinden işlenmelidir.2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı : Sınırlamalar 37 . “Çözeltilerde Denge” konusuna ertelenecektir.2 Verim hesaplamalarında molarite ve çözelti hacmi gerektiren problemler burada ele alınmayacak.1.

H+ C12H22O11(aq) + H2O(s) → C6H12O6(aq) + C6H12O6(aq) olarak veriliyor.2 Yaygın bir şeker olan sakkaroz (C12H22O11) seyreltik asit çözeltileri ile reaksiyona girerek yine basit şekerler olan glikoz ve fruktoza dönüşür. a) Her ölçüm aralığı için reaksiyonun ortalama hız değerlerini b) Sakkaroz’un (C12H22O11 ) derişimine bağlı olarak reaksiyon mertebesini bulup tabloya yazınız.Sınıf Öğretim Programı D. 1.238 0. ZAMA (dakika) 0 39 80 140 210 [C12H22O11] (M) 0.5 M HCl’de incelenmiş ve tabloda verilen zaman.146 ORTALAMA HIZ DEĞERĐ REAKSĐYO MERTEBESĐ 38 . Her iki şekerin formülü de C6H12O6’dır. Bu reaksiyonun hızı 23°C’da ve 0.derişim değerleri elde edilmiştir.1. Ancak molekül yapıları farklıdır. Söz konusu bu reaksiyon.274 0. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.Kimya Dersi 11. Sakkarozun derişimine bağlı olarak.190 0.316 0.

273 °C’da gerçekleşen 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) reaksiyonu için NO ve bromun farklı derişimleri ile 4 ayrı deney yapılmıştır.185 M alınırsa Br2’un tüketim hızı ne olur? H2(g) +Cl2(g) 2HCl(g) + enerji Reaksiyonu için. NO2(g) 1/2 N2O4(g) reaksiyonu için denge sabitini bulunuz. Bu verileri kullanarak. denge sabitini hesaplayınız. 6.2 x 10-1 mol/L olarak verildiğine göre. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) reaksiyonu için K. 25 M alınırsa NOBr’nin oluşum hızı ne olur? [NO] = 0.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.4 1. 4.10 0. k. NOBr’nin oluşum hızı ile Br2’un tüketim hızı arasındaki ilişkiyi irdeleyiniz. b) Basınç azaltıldığında denge nasıl etkilenir? Tartışınız.5.075 M ve [Br2] = 0.3.10 0.2.30 [Br2] (M) 0. K= 85 ve denge karışımındaki derişimler.Kimya Dersi 11.50 mol HI meydana geliyor.00 mol H2(g) ve 2. 3. 25 °C’da.10 OBr’nin oluşum hızı (M/s) 12 24 48 108 a) b) c) d) e) 5.15 M ve [Br2] = 0.0 x 10-3 olduğuna göre.10 0. N2O4(g) 2NO2(g) reaksiyonu için 25 °C’da denge sabiti. 3. H2(g) + I2(g) 2HI(g) reaksiyonu için denge sabiti. Deney 1 2 3 4 [ O] (M) 0.1.00 mol I2(g) etkileştirildiğinde dengede 3. dengede [I2] nedir? 4.6 x 10-2 mol/ L [H2] = 1. a) Sıcaklık azaltıldığında reaksiyona girenler ve ürün derişimi nasıl değişir? Tartışınız. Bu bilgileri kullanarak. 3. Reaksiyonun hız denklemini bulunuz. [HI] = 1. Belli bir sıcaklıkta bir reaksiyon kabında 2. 39 .10 0. hız sabitinin değerini hesaplayınız. 2.20 0. 4. [NO] = 0. Deneylerde elde edilen veriler aşağıdaki tabloda verilmiştir.20 0.

5.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2. • Reaksiyon sonucunda hacimli yeşil bir kütle oluşur. (NH4)2Cr2O7 (k) → N2(g) + Cr2O3(k) + 4 H2O(g) ∆H= − 315 kJ/mol Kırmızı Yeşil ot: Rengin tamamen zeytin yeşiline dönmesi reaksiyonun tamamlandığını gösterir. 1 adet Bunzen beki (veya başka bir ısıtıcı kaynak).4.Kimya Dersi 11. bu örnek tepkimenin potansiyel enerji diyagramı üzerinde irdelenecektir. 2. • Bek alevi. 6. 1 adet Bunzen kıskacı. tüpteki bileşiğin üst bölgesine yaklaştırılarak ısıtılır. 2. 1 adet Destek çubuğu. • Bu bölgede kırmızı dikromat bileşiği yeşile dönmeye başlayınca alev çekilir. 40 .Sınıf Öğretim Programı EK-2. 1 adet Amonyum dikromat [(NH4)2Cr2O7].5 AKTĐVASYO E ERJĐSĐ Amaç : Bir tepkimenin başlaması için bir eşik enerjisinin aşılması gerektiği ve istemli de olsa bazı reaksiyonların oda sıcaklığında kendiliğinden neden gerçekleşmediği tartışılacaktır. Đstemlilik ile reaksiyon hızı arasındaki ilişki. • Şiddetli bir alevlenme başlar ve tüpün dip kısmına doğru ilerleyerek tüm kütlenin kimyasal reaksiyona girmesini sağlar. 5 g Deneyin Yapılışı • Birkaç gram katı amonyum dikromat konmuş bir tüp bir destek çubuğu vasıtasıyla yatay ile 15-20o’lik bir açı yapacak şekilde sabitlenir. 3. Araç-Gereç 1. 2 cm x 20 cm deney tüpü. 4. 1 adet Đkili bağlama parçası.

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Değerlendirme: Đncelenen tepkimeye ilişkin aktifleşme enerjisini ve reaksiyon entalpisini, aşağıdaki grafik üzerinde irdeleyiniz.

41

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

EK-2.2
Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.8

HOMOJE FAZ KATALĐZÖRLERĐ

Amaç : Bir homojen katalizörün tepkimeyi hızlandırmasını gözlemlemek; hız değişiminin katalizör konsantrasyonu ile değişip değişmediğini belirlemek. Đlke : Asidik ortamda H2O2 ile I− iyonu arasındaki I2 oluşum tepkimesi, nişasta ile I2’un oluşturduğu renklenmeden yararlanılarak görünürleştirilir. H2O2 + 2I− + 2 H+ I2 + 2 H2O

Bu tepkimenin gerçekleştiği ortama Fe2+ iyonu eklenirse, yukarıdaki tepkimeden daha hızlı yürüyen iki basamaklı bir seri tepkime hakim olur. 2 Fe2+ + H2O2 + 2 H+ 2 Fe3+ + 2 I− 2 Fe3+ + 2 H2O 2 Fe2+ + I2

Bu tepkimeler taraf tarafa toplanırsa ilk tepkime denkleminin aynısı ele geçer. Başka bir deyişle Fe2+ iyonu, tepkime sonunda değişmeden kalmakta, yani bir katalizör rolü üstlenmektedir. ot: Nişasta çözeltisi, mikroorganizma üremesine çok elverişli olduğu için birkaç gün içinde bozunup kullanılmaz hâle gelir. En iyisi deneyden hemen önce taze hazırlamak ve o gün kullanmaktır. Suda çözünmüş nişasta, bu tepkimede yer almamakla birlikte, açığa çıkan iyot ile mavi renkli bir kompleks oluşturduğu için, gözlemi kolaylaştırıcı olarak gereklidir. Tepkimeye girmemiş olsa bile, oluşan renk şiddeti nişasta derişimine bağlı olduğu için, her ortama aynı hacimde nişasta çözeltisi koymak önemlidir. Kullanılan nişastanın kaynağına bağlı olarak, oluşan renk, mavi-kahverengi arasında değişebilir.

42

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Araç-Gereç: 1. Deney tüpü; büyük boy, 2 adet 2. Beherglas; 150 mL’lik, 3 adet 3. Dereceli silindir; 100 mL’lik, 1 adet 4. Pipet; taksimatlı; 10 mL’lik, 1 adet 5. Damlalık 6. KI çözeltisi; yaklaşık %5 lik; 50 mL 7. H2O2 çözeltisi; yaklaşık %1 lik; 50 mL 8. FeSO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 25 mL (deney öncesinde hazırlanmalı) 9. Nişasta çözeltisi; taze hazırlanmış; 20 mL 10. H2SO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 50 mL

Deneyin Yapılışı: • Su ile 4/5 oranında doldurulmuş 150 mL’lik iki beherin her birine, eşit hacimlerde olmak kaydıyla, 2-3 mL KI çözeltisi konulur. • Karışım 1’er mL seyreltik sülfürik asit ile asitlendirilir. • Bu karışımlara, eşit hacimlerde, 2,0 mL taze hazırlanmış nişasta çözeltisi ilave edilir. • Her iki karışıma 2,0 mL seyreltik H2O2 çözeltisi konup karıştırıldıktan hemen sonra beherlerden birine 1-2 damla FeSO4 çözeltisi eklenir. • Renk oluşumunun hangi beherde daha erken gerçekleştiği gözlemlenip kaydedilir. • Bu gözlem bittikten sonra, beherlere farklı hacimlerde FeSO4 eklemek kaydıyla, deney tekrarlanır; Fe2+ derişiminin tepkime hızını nasıl etkilediği tartışılır.

43

1 adet NH4SCN çözeltisi. 4. 2. 6. 100 mL’lik. [FeSCN2+] [Fe3+]. 50 mL HCl çözeltisi.2 KĐMYASAL DE GE Amaç : Denge reaksiyonlarında girenlerin ve ürünlerin konsantrasyonlarının denge üzerine etkisinin tartışılacak ve Fe3+ + SCN− tepkimesine ilişkin. 3.05 M Deneyin Yapılışı • 5 mL demir (III) klorür çözeltisi ile 5 mL amonyum tiyosiyanat çözeltisi deney tüpüne konup üzerine 1-2 mL seyreltik hidroklorik asit katılır. • Her iki tüpteki renk değişimi gözlemlenip karşılaştırılır ve sonuç yorumlanır. 400 mL’lik.3 M.Sınıf Öğretim Programı EK-2.1 M. • Tüplerden birine NH4SCN diğerine FeCl3 çözeltisi katılır. • Renk değişiminin sebebi tartışılır. yaklaşık 0. • Daha sonra iki deney tüpünün her birine bu seyreltik çözeltiden 5‘er mL kadar alınır. Araç-Gereç: 1. 3 adet Beher. 5. 50 mL FeCl3 çözeltisi. • Deney tüpündeki reaksiyon karışımı 400 mL’lik bir beher içine dökülüp koyu kırmızı renk soğan kabuğu rengine dönüşünceye kadar su ile seyreltilir. 44 . 1 adet Dereceli silindir. yaklaşık 0. Deney tüpü.3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4. Koyu kırmızı renkte demir (III) tiyosiyanat meydana gelir. yaklaşık 0. büyük boy.[SCN-] FeSCN2+ eşitliği temelinde seyrelmenin denge üzerine etkisi sayısal örneklerle açıklanacaktır.Kimya Dersi 11.

Kuvvetli asit/ baz ve zayıf asit/ baz çözeltilerinin pH değerleri ve tampon çözeltilerin işlevleri ile tanıtımı da bu ünitede yer almaktadır.Kimya Dersi 11. Ünite Önerilen Süre A. 3. Ayrıca. 5. 4.çökelme olayları. Ünitenin Amacı Bu ünitede. B. Suyun otoiyonizasyonu Asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri Nötralleşme reaksiyonları Çözünme-çökelme dengeleri Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri Titrasyon : ÇÖZELTĐLERDE DE GE : 30 Ders Saati C. suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramları açıklanarak asit ve bazların kuvvetleri ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirilecektir. çözünürlüğe etki eden etkenler ve kompleks oluşum dengeleri ve titrasyon konuları da bu ünite kapsamındadır. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Otoiyonizasyon Suyun Otoiyonizasyonu Suyun iyonlaşma dengesi pH/pOH Brønsted-Lowry asit/baz tanımı Eşlenik(konjuge) asit/baz çifti Zayıf asit Zayıf baz Kuvvetli asit Kuvvetli baz Nötralleşme reaksiyonu Eşdeğerlik noktası Tampon çözelti Çözünme-çökelme dengesi Dinamik süreç Doymuş çözelti 45 . 2. 6.Sınıf Öğretim Programı 3. çözünme.

Sınıf Öğretim Programı • • • • • • • • • • • Aşırı doymuş çözelti Çökelme şartı Kristallenme Ortak iyon etkisi Kompleks oluşma-ayrışma dengesi Lewis asiti/ bazı Kompleks oluşum sabiti Titrasyon Tesir değeri Eşdeğer kütle Eşdeğer sayısı 46 .Kimya Dersi 11.

Sık karşılaşılan bir sorun olmamakla birlikte. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 47 .Kimya Dersi 11. pH ve pOH değerlerinden H+ ve OH¯ derişimlerinin bulunması ile ilgili uygulamalar yapılır. ayrışma denge sabitinin sıcaklıkla değiştiği. moleküldeki elektronların serbestliği-bağlılığı temelinde tartışılır.3 Sulu çözeltilerde pH değerinin 0-14 aralığı dışına çıkamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır. Saf suyun iletkenliğini otoiyonizasyon ile ilişkilendirir. 1.1-1. 1. tanım üzerinden düzeltmek önemlidir. denge ifadesindeki [H2O] teriminin değeri sabit (yaklaşık 55.3). Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 1. Bu değer kullanılarak sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri hesaplanır. ??? 1. Suyun elektriği iletmesinin su içinde doğrudan elektron akışı ile mümkün olup olmayacağı. 1.3 Đlköğretim 8.2. bu ilkesel yanılgıyı. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 1. [H+] değerinin 1’den büyük olması hâlinde pH’ın 0’dan küçük olabileceği açıktır. Saf suyun pH ve pOH değerlerinin ne olacağı irdelenir. 25 oC’ta yaklaşık olarak Ksu = 1. suyun otoiyonizasyon dengesi üzerinden açıklanır.0×10-14 eşitliğinden çıkılarak pH + pOH = 14 olduğu çıkarımına ulaşılır. kendi kendine nasıl iyonlaşabileceği. Suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramlarını açıklar. Saf suda. Bu derişimlerin sayıca değerlerinin logaritmik ifadelerinin daha pratik olup olmayacağı irdelendikten sonra pH ve pOH kavramları tanıtılır. [OH¯] 1’den büyük olunca da pH > 14 olacaktır.6) olduğu için KC yerine Ksu alma geleneğinin mantığı. iletimin ancak iyonlarla mümkün olacağı sonucuna ulaşılarak suyun. iyon sembollerinde bu işaret olmasa bile aksi belirtilmedikçe iyonun bulunduğu ortamın su olduğunun anlaşılacağı vurgulanır. pH kavramı ile asitlik ve bazlık arasında ilişki kurulmuş.0×10-14 olduğu konuları işlenir.3. Bu eşitliğin her tür sulu çözelti için geçerli olup olmayacağı irdelenir (1.1-1.2. Ksu değerinin sıcaklıkla değiştiği. [!] 1. [!] 1. [H+] [OH¯] = 1. Oda şartlarında sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri bulunduktan sonra pH ve pOH kavramları işlenir.3 Su ortamında iyonların sembollerinin sağ altına “suda” (“aq”) işareti koymanın anlamı ve önemi belirtilir.Sınıf Öğretim Programı 3. Saf suyun iyonlaşma denge sabitinin oda şartlarındaki değeri verilir. 1. pH’nın logaritmik tanımı gereği. yazım kolaylığı için kullanılan H+ sembolünün gerçekte H3O+ türüne karşılık geldiği vurgulanır. 1. 1. saf suyun elektrik akımını ilettiğini gösteren bir etkinlik yapılır. Saf suyun mutlak bir olmayışının sebebini açıklar. Suyun otoiyonizasyonu ile ilgili olarak öğrenciler. sınıf fen ve teknoloji dersinde.2. yalıtkan ↸ 12-24 Volt’luk bir güç kaynağı kullanılarak. Buradan.3 Suyun çok az da olsa iyonlarına ayrıştığı.1.3 Su ortamında yalın H+ iyonu bulunamayacağı. ancak logaritmik anlamına girilmemiştir. protonun en az bir su molekülüne bağlanarak H3O+ (hidronyum) iyonu oluşturduğu.

Asitlerin ve bazların dengeleri ile ilgili öğrenciler. ayrışma olarak CO32HO¯ + NH4+ F¯ + HCN ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2.3. : Sınırlamalar [!] 2. bir zayıf bazın bazlık sabitinin. proton veren ve proton alan türler belirlenir.4. Brønsted-Lowry tanımına göre asitleri ve bazları ayırt eder. ardışık protoliz basamakları gösterilmez. suda iyonlaşma dengesinin sağa veya sola kayması ile ilişkilendirilir (2. Baz çözeltileri için aynı tartışma yapılarak bazın ayrışma oranı ile KB arasında ilişki kurulur.4 Poliprotik asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri toplu olarak yazılacak. Asitlik sabitinin büyüklüğü ile asitin ayrışma oranı arasındaki nitel ilişki irdelenir. Ayrışma oranlarının derişim arttıkça azalacağı sonucuna götürecek bir tartışma yapılır. 2.1 Amfoterlik kavramı örnekleriyle açıklanır.1.4).0×10-14 bağıntısı bulunup. her bazın da proton alınca bir aside dönüştüğü.2).Sınıf Öğretim Programı 3. Zayıf asit ve bazların ayrışma oranlarını hesaplar. 2. Her asidin proton verince bir baza. eşlenik asit/baz çifti kavramının anlamı derinleştirilir.2. Her eşlenik asit/baz çifti için KA × KB = 1.Kimya Dersi 11. 2. örnekleriyle irdelenir. eşlenik asidin asitlik sabitinden yararlanılarak bulunması ile ilgili uygulamalar yapılıp asit kuvvetlendikçe eşlenik bazın kuvvetinin nasıl değişeceği irdelenir. Ca(OH)2. 2. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ↸ Aşağıdakilere benzer proton alış-veriş (protoliz) dengeleri üzerinde. Eşlenik (konjuge) asit-baz çiftlerini ayrışma dengeleri üzerinde gösterir. Fe(OH)3 gibi bileşiklerin baz karakteri vurgulanıp Arrhenius tanımı hatırlatılır (2.1. 2. KOH.4 Asitlerin sudan başka çözücülerdeki kuvvetleri konusuna girilmeyecektir. H2O + NH3 HF + CN¯ 2. 2. Hidroksit tipi bazların kuvvet irdelemesi. ↸ Zayıf asitlerin ve bazların sudaki ayrışma dengeleri ve bu dengelere ilişkin matematik ifadeler yazılarak “asitlik sabiti” terimi tanıtılır. Asit ve bazların kuvvetlerini ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirir. 2. Hidroksit iyonu verebilen bileşiklerin proton bağlama yetileri olduğu gerçeği üzerinden NaOH. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 48 . Đrdelenen örnekler üzerinden. Asitlerin ayrışma oranlarının asitlik sabiti (KA) ile değişimi irdelendikten sonra “asitlerin kuvveti” kavramı işlenir ve bir asidin KA sabiti ile kuvveti arasındaki ilişki tartışılır. bu dengeler üzerinde uygulamaları da verilerek işlenir. Mg(OH)2. Farklı derişimlerde örnek zayıf asit çözeltilerinin ayrışma oranları nicel olarak hesaplanır.3.3. 2. H3PO4 + H2PO4¯ + HCO3¯ Brønsted-Lowry asit/baz tanımı. bileşiğin çözünme dengesi üzerinden karşılaştırılır ve bazın kuvveti.

8 Zayıf asit ve bazların ayrışma dengelerinde.8.Kimya Dersi 11.5.7. çok seyreltik çözeltiler için geçerli ikinci derece denklemlerine girilmeyecektir. 2.5-2.8). analitik derişime (CA veya CB) yaklaşık eşit kabul edilecektir.gibi anyonların baz olduğu çıkarımına ulaşılır (2.8 Asitlerin ve bazların sağlık açısından zararlarını kuvvetleri ile ilişkilendirmek gibi yaygın bir yanılgı vardır. [H+] = (KA×CA)1/2 ve zayıf bazlar için [OH¯] = (KB×CB)1/2 bağıntıları türetilir. kuvvetli monoprotik bazlar için de [OH¯] = CB bağıntıları türetilir.7. ↸ HF. Katyonların ve anyonların asitliğini/ bazlığını irdeler. ??? 2. CN¯. ayrışmamış HA veya B (baz) türünün derişimi. F¯. Aynı varsayımlar ve denge ifadeleri kullanılarak. ilgili asitlerin kuvveti temelinde irdelenir. klorun okso asitleri serisinde merkez atomunun yükseltgenme basamağı. PO43.8 pH hesapları yapılırken aktivite katsayısı konusuna hiç girilmeyecek. farklı halojenlerin aynı yükseltgenme basamağında olduğu okso asit serilerinde de merkez atomunun elektronegatifliği temelinde asitlik kuvvetleri karşılaştırılır. ↸ Derişimlerin yeterince büyük olduğu ve sudan gelen [H+] ve [OH¯] terimlerinin ihmal edilebileceği varsayılıp. HI serisinde bağın sağlamlığı. HBr. Katyonların asitliği ve anyonların bazlığı. Zayıf asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. CH3COO¯.6 Her tuz çözeltisinin nötral olacağı yanılgısı oldukça yaygındır. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2. ayrışma dengelerinin pratikçe tamamen sağa kaymış olması gerçeğinden hareketle.. zayıf asitler için. asidin ve bazın derişimlerinin C » 10-6 M olduğu varsayılacak. Verilen asit/baz serilerinde kuvvet karşılaştırması yapar.7. katyon ve anyon ayrı ayrı ele alınarak tartışılır. 2. Bu tartışmalar sonucunda Fe3+. NO2¯ . Gerçekte.Sınıf Öğretim Programı 3. Bu bağıntılar kullanılarak sayısal uygulamalar yapılır (2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 49 . türedikleri bazın/asidin iyonlaşma dengesi kullanılarak irdelenir. 2. aktifliğin derişime eşit olduğu varsayılacaktır. 2. 2. ??? 2. HCl.6). HF.5. 2. Al3+ gibi katyonların asit.6. Çeşitli tuzların sulu çözeltilerinin asitliği/bazlığı. 2. Kuvvetli asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. Katyonların ve anyonların asitliği/bazlığı ilgili bazın/asidin kuvveti ile ilişkilendirilerek bu yanılgı önlenebilir. CH3COOH gibi zayıf asitlerin derişik çözeltileri de çok tehlikeli maddelerdir ve özellikle tehlikeli böyle maddeler üzerinden. 2. Bu asitlerin eşlenik bazlarının kuvvetleri de. sağlık açısından zarar ile kuvvet arasında bir ilişki kurmamak gerektiği belirtilmelidir. kuvvetli monoprotik asitler için [H+] = CA. CO32. iyonlaşmanın düşük oranda olması hesaba katılarak.7 Kuvvetli asit ve kuvvetli baz çözeltileri için pH hesabı yapılırken. [!] 2.

taze kaynatılıp soğutulmuş saf suyun pH değeri ile karşılaştırılır. Saf suyun ideal nötral ortam olması.4 Tampon kapasitesi ve tamponlarda pH hesaplama konularına girilmeyecektir. çeşitli pH değerine sahip çözeltilere pH kâğıdı batırılır ve renkler incelenir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 50 . Tampon çözeltileri işlevleriyle tanımlar ve örnekler verir.2). Böyle karışımların pH değerlerinin.2.Kimya Dersi 11. 3. [!] 3. asit veya baz ilavesiyle fazla değişmeyeceği çıkarımına ulaşıldıktan sonra “tampon çözelti” kavramı tanımlanır.1. olay sonu pH değerinin. 3.4. H+ ve OH¯ derişimlerinin eşitliği temelinde açıklandıktan sonra pH değeri 7’ye yakın olan sulu çözeltilerin nötrale yakın çözeltiler olduğu belirtilir. Böyle bir eşdeğer karışım hazırlanarak universal pH kâğıdı ile pH değeri ölçülür. Bu tip nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasının deneysel olarak nasıl bulunabileceği tartışılır (3. ??? 3. Bulunan pH değerinin 7’den çok büyük çıkmasının sebebi irdelenir. ötralleşme öğrenciler.4 pH ölçme yöntemleri ile ilgili bir okuma parçası verilerek pH indikatörleri ve pH metreler tanıtılır. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE AÇIKLAMALAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir ortamın pH değerinin universal pH kâğıtlarıyla belirlenebileceğini göstermek için. 3. Her iki olay “nötürleşme” adını almakla birlikte. 3. Bir zayıf baz çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli asit katılarak aynı işlem ve irdelemeler tekrarlanır.1. universal pH kağıdı ile ölçülür. ↸ Derişimi ve hacmi bilinen örnek bir zayıf asit çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli baz eklendikten sonra ortamın pH değeri. Biyolojik sıvılarda tamponların işlevine ve tamponlayıcı maddelere örnekler verilir (3. 7’den büyük veya küçük olabileceği çıkarımı yapılır (3. 3.Sınıf Öğretim Programı 3.1-3. ↸ Konjuge bir asit/baz çiftinin asidini ve bazını birlikte ve birbirine yakın miktarlarda içeren bir ortama kuvvetli asit veya baz ilave edilince neler olabileceği irdelenir.4).3).3. Fenolftalein. Nötralliği pH temelinde açıklar. eşdeğerlik noktasının nötral nokta anlamına gelmediği vurgulanmalıdır. Bu değer. reaksiyonları ile ilgili olarak ÇÖZELTĐLERDE DE GE 3. Kuvvetli asit/zayıf baz ve kuvvetli baz/zayıf asit karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki asitliğini/bazlığını irdeler. Bir kuvvetli asidin kuvvetli baz ile eşdeğer miktarlarda karıştırılması halinde ortamda hangi iyonların bulunacağı ve bu iyonların ortamın pH değerini etkileyip etkilemeyeceği irdelenir. : Sınırlamalar 3.3 Zayıf asitlerin/bazların kuvvetli bazlar/asitler ile eşdeğer karışımlarında pH = 7 olacağı yanılgısı oldukça yaygın olup gösteri deneyleriyle. metil kırmızısı ve brom timol mavisi indikatörlerinin asidik/bazik ortamlardaki renk dönümlerini gözlemek için basit titrasyon deneyleri yapılır. Kuvvetli asitler ve bazlar arasındaki nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasındaki pH değeri için bir genelleme yapılır. duruma göre. Kuvvetli asit ve baz karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki pH’larını tahmin eder.

Doymuş ve aşırı doymuş çözelti kavramlarını ayırt eder. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Doymuş NaCl çözeltisine kütlesi belli NaCl kristalleri (kaya tuzu) atılarak 1 saat kadar beklenip zaman içinde kristallerin biçimlerinin değişmesi fakat kütlelerinin sabit kalması gözlemlenir. Ca3(PO4)2 gibi tuzların çözünürlüklerinin pH ile değişimi nitel olarak tartışılır. ↸ Tuzların. [!] 4.1. [!] 4. ilgi konusu tuzdan gelecek derişim yanında çok büyük seçilmeli. ??? 4.3. 4. 4. ikinci ve daha büyük dereceden denklem çözümü gerektirecek problemlere girilmemelidir. sıvı ve gaz maddelerin çözünürlüğünün sıcaklıkla değişimi irdelenir. Gazların çözünürlüğüne etkisini irdeler.4. deniz suyundan NaCl ve göl sularından Na2SO4 üretimi gibi endüstriyel süreçlere ilişkin.4. dengeye daha çabuk ulaşma sonucunu getirirken çözünürlük. Sıcaklığın çözünürlüğe etkisini çözünme entalpisi ile ilişkilendirir. Bu çözeltiye aynı tuzun küçük bir kristali atılarak hızlı kristallenme gözlemlenir. 4. çalışma sıcaklığına göre birkaç saat alabilir. 4.8). Çözünme-çökelme dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler.1. Sıcaklık değişimi ve buharlaştırmaya bağlı kristallenme süreciyle ilgili problemleri çözer. Aşırı doymuş sodyum asetat çözeltisi hazırlamak için. Aşılama öncesi çözeltinin atılan tek bir kristali nasıl çoğaltabildiği tartışması ile aşırı doymuş çözelti kavramı işlenir. pH etkisiyle çözünürlüğün değişmesine ilişkin tahminler yapar.2.7 Çözünürlüğe ortak iyon etkisi ile ilgili problemlerde.6).3 Çözünme hızı ile çözünürlük çoğu zaman birbiriyle karıştırılır.Kimya Dersi 11. Çözünme-çökelme olaylarının dinamik bir süreç olduğunu fark eder. ancak birbirini dengelediği çıkarımına gidilir. Yapılan deneyde fazladan çökelmenin nedeni tartışılarak çökelme şartı (Q > Kçç) türetilir (4. denge anı ile değil. Tuzların çözünürlüğünü ve çökelme şartını irdeler. 4. kendi yapılarında var olan bir iyonu başka bir kaynaktan içeren çözeltilerdeki çözünürlüğünü. Kullanılan tuzun çalışma sıcaklığındaki çözünürlüğü mol/L cinsinden ifade edilir.4. katı. Hidroksit tipi bileşiklerin çözünürlüklerinin pH değerine bağımlılığı irdelendikten sonra. sınıf kimya dersinde işlenmiştir. denge sabiti ile ilgili bir büyüklüktür. Çözeltilerden saf tuzlar elde etmek için soğutma ve buharlaştırmadan nasıl yararlanılabileceği tartışıldıktan sonra.6. 4. anyonu zayıf baz olan CaCO3. ↸ Maden suyu. Örneğin Li2SO4 tuzu sıcaklık arttıkça daha hızlı fakat daha az çözünür.3. Hız. 4.1. 4. Konu ile ilgili sayısal örnekler çözülür. basınç 4.5. sıcak suda hazırlanan doymuş çözelti biraz soğutulur. ortak iyonun ikincil kaynaktan gelen derişimi.3 Nitel anlamda çözünme ve çözünürlük kavramları 9. Asitli yiyeceklerin dişleri aşındırması ve kireçli kayaçlarda sarkıt/dikit/traverten oluşumu bu konu ile ilişkilendirilir (4. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 4. Le Chatelier ilkesi kullanılarak. Buradan. Çözünürlük çarpımının (Kçç) matematik anlamı irdelenir. 4. 4.8. Gazların kısmi basınçları ile sudaki çözünürlükleri arasındaki bağıntıyı veren Henry kanunu kullanılarak dağcıların ve dalgıçların yaşadığı tehlikeler açıklanır (4. Tuzların çözünürlüğünde ortak iyonun etkisini sayısal örneklerle açıklar. sınıf. gerçeği yansıtan problemler çözülür (4. rlık 51 .7.1 Doymuş çözeltilerde kristallerin şekil değişimi.4.3).1. NaCl çözünme dengesinde her iki yönde olayların durmadığı.Sınıf Öğretim Programı 3. derişim kavramı da 10. gazoz gibi içeceklerin kapakları açıldığında gözlemlenen hafif patlamanın ve ardından gaz çıkışının nedeni irdelenir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 4.7. saf sudaki çözünürlükleri ile karşılaştırmak için Le Chatelier ilkesi kullanılır. ↸ Çözünme ısısının birlikte gösterildiği denge ifadeleri üzerinde.5).2 Aşırı doymuş çözeltilerden kristallenme temelinde çalışan ısıtma torbaları (yelekleri) ile ilgili bir okuma parçası verilir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar rlık 52 . [Cu(NH3)4]2+ gibi komplekslerin oluşum dengeleri yazılarak oluşum sabitlerinin büyüklüğü ile kompleksin kararlılığı arasında ilişki kurulur. 5.5).Kimya Dersi 11. ↸ [PbI4]2. 5.1. karbon monoksit solumanın zehir etkisi. Oluşan çökelek. kompleks oluşumu üzerinden açıklanır (5. kompleksin geometrisi. kovalent bağ ile koordinasyon bağı arasındaki tek farkın oluşum mekanizması olduğu çıkarımı yapılmalıdır.4). Ortak iyonun çözünürlüğü azaltması beklenirken artırmasının sebebi tartışılır.1.3.4 Komplekslerde merkez atomu orbitallerinin hibritleşmesi. metal zehirlenmelerinde yoğurdun sağaltım etkisi gibi örnekler. 5. özel ile 5. çeşitli kompleks örnekleri üzerinde merkez atomu ve ligand belirlenerek işlenir (5. Komplekslerde Lewis asitlerinin “merkez atomu”.5 Ünite 2’de sözü geçen katalizörlerden enzimler konusu ilişkilendirilir.Sınıf Öğretim Programı 3. ↸ Solunum sürecinde oksijen molekülünün hemoglobindeki “hem” birimine bağlanması. Fe3+ . Đnsan vücudunda kompleks oluşumlarının rol oynadığı süreçlere örnekler verir. Koordinasyon bağlarının mekanizmasını açıklar. 5.5. Pb(NO3)2 çözeltisine KI çözeltisinin önce azı eklenerek PbI2 oluşturulur.CN¯ gibi başka örnekler verildikten sonra “Lewis Asidi/ Lewis Bazı” kavramları açıklanır. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 5. Komplekslerin kararlılıklarını sabitleri ile ilişkilendirir. Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler. 5. 5. Koordinasyon bağlarına Cu2+-NH3.2. 5. EK-3. 5. Lewis asitlerini ve üzerinde ayırt eder.2. 5.. bazlarını oluşma örnekler oluşum ↸ BF3 ile NH3 arasında oluşan koordinasyon bağı.4.2).2 Komplekslerin IUPAC sistematik adlandırma sistemine girilmez. KI çözeltisinin aşırısı ile çözülür. merkez atomu koordinasyon sayısının açıklaması ve ligandlarda diş sayısı konularına girilmez. Kompleks oluşumunun çözünürlüğe etkisini örneklendirir. 5. Lewis bazlarının da “ligand” adını aldığı.3.5. Kompleks oluşumu ile çözünme olaylarına başka örnekler verilir. B-F ve N-H bağları ile karşılaştırılır.1’de verilene benzer çözünme olaylarında kompleks oluşumunun etkisi irdelenir (5. Bu karşılaştırma sonunda.1.

Mol kütlesi ve tesir değeri kullanılarak “eşdeğer kütle” kavramı irdelenir. formül kullanarak kısa yoldan çözüm yerine. redoks tepkimeleri için “alınan/verilen elektron sayısı”.1 Asit-baz. Örneğin. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı rlık 53 . titrasyon sonunda kiremit rengi Ag2CrO4 çökeleği oluşturması. Titrasyonlarla ilgili problemleri çözer. mol kütlesi ve eşdeğer kütle kavramları arasındaki farkın açıklamasına geçilir.2. derişimleri bilinen çözeltiler arasındaki tepkimeler için. derişimi bilinen AgNO3 çözeltisi ile Cl¯ iyonu titre edilirken. Çeşitli tepkimelerin sonlanma noktalarını gözlemleme yöntemlerini irdeler. Çeşitli maddelerin eşdeğer kütleleri bulunurken. “alınan/ verilen proton sayısı”. KMnO4 çözeltisi ile H2C2O4 (oksalik asit) titre edilerek dönüm noktası gözlemlenir (6.1. ↸ Renk değişimi. “Tesir değeri”. ile ilgili olarak 6. ÇÖZELTĐLERDE DE GE Titrasyon öğrenciler. tepkimeye giren maddelerin mol sayıları ve eşdeğer sayıları irdelenir.1. farklı haller için.1. Mol kütlesi. “tesir değeri”. “tepkimeye giren türün yükü” ölçütlerinin esas alınması tartışılır. NO çıkışına dayalı redoks reaksiyonlarında z = 3’tür. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramlarını örnekler üzerinde açıklar.3. (z1M1)V1 = (z2M2)V2 ve ayarlı bir çözelti ile miktarı bilinmeyen bir madde arasındaki tepkimeler için de m = M1z1V1(MA)2/z2 bağıntılarının türetileceği sonucuna varılır (6.3). Farklı hallere aşağıda örnekler verilmiştir: 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2 H2SO4 + BaCl2 → BaSO4 + 2HCl Titrasyonlarda. 6.6. ↸ Bir örnek titrasyona esas olan reaksiyon denklemi yazılıp. “reaksiyona girenlerin eşdeğer sayılarının eşitliği” ilkesinden çıkılıp bu formüllerin türetilmesine götüren mantıklar üzerinden düşünmek daha yararlıdır.2). Böyle örneklerle. 6. Asit-baz titrasyonlarında pH indikatörlerinin renk değiştirmesine ilişkin öğrenci etkinlikleri yapılır. ??? 6.3 Bir maddenin “tesir değeri” nin her durumda aynı kalacağı yanılgısı yaygındır. örnekler üzerinde tartışılır. tesir değeri kavramı açıklanır.6. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramları örneklendirilir. eşdeğer kütle. girenlerin eşdeğer sayılarının eşit olması ilkesinden çıkılarak problemler çözülür. HNO3 bileşiği için asitbaz reaksiyonlarında z = 1 iken. mol sayısı ve eşdeğer sayısı kavramları kullanılarak. ortama ilave edilen K2CrO4 ile Ag+ iyonunun. maddenin girdiği tepkimenin esas alınacağı vurgulanır (6. H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O KMnO4 + 5FeCl2 + 8HCl → KCl + MnCl2 + 5FeCl3 + 4H2O H2O2 + SO2 → H2SO4 Ag+ + Cl¯ → AgCl Bu örnekler üzerinde. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 6. aşağıda verilenlere benzer örnekler alınır.6. onun yerine denkleme dayalı stokiyometri mantığı ve molariteler kullanılacaktır. 6. 3. Tesir değeri. “z” sembolü ile gösterilir.3 IUPAC tarafından terk edilmesi önerilen “normalite” kavramı kullanılmayacak.1). pH değişimi ve çökelek oluşumu ile tepkimelerin sonlanma noktasının nasıl gözlenebileceği.3 Titrasyonla ilgili problemlerde. çözünme çökelme tepkimeleri için de. Renk oluşumuna örnek olarak. tesir değerinin işleme esas reaksiyona göre değiştiği fikri vurgulanmalıdır. redoks ve çözünme-çökelme tepkimelerine giren maddeler için. Buradan. Bu problemlerde.1.Kimya Dersi 11. tesir değerini bulmak için. 6. 6. asit-baz tepkimeleri için.Sınıf Öğretim Programı ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Çeşitli tepkime tiplerine. sınıf ortamında gösteri deneyi olarak yapılabilir.

8x10-5) 1.Kimya Dersi 11.22 x 10-3 4 pH pOH Asidik/Bazik/Nötral 54 . Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. 3. Madde/ Derişimi Ca(OH)2 / ……… NaOH / ……… HCl / ……… KCl / ……… HNO3 / ……… CH3COOH / 0.1 Aşağıdaki tabloda verilen her satırı.4 x 10-12 3 [H+] (M) [OH-] (M) 4.Sınıf Öğretim Programı D. bilinen değerden yararlanarak tamamlayınız.0x 10-7 1.7.3. 2.18 M (KA=1.

Kimya Dersi 11. Denge NH3(g) + H2O(s) CH3COOH(s) + H2O(s) H2CO3(s) + H2O(s) H2SO4 (s) + H2O(s) H2C2O4(aq) + NH3(aq) HClO4(s) + HF(s) NH4+(aq) + OH¯(aq) CH3COO¯(aq) + H3O+(aq) HCO3¯(aq) + H3O+(aq) HSO4¯(aq) + H3O+(aq) HC2O4¯(aq) + NH4+(aq) H2F+ + ClO4¯ Eşlenik Asit/Baz Çifti 1 Eşlenik Asit/Baz Çifti 2 55 .Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.2 Aşağıda verilen protoliz dengelerinin her biri için eşlenik (konjuge) asit/baz çiftlerini seçerek tabloda ilgili bölüme yazınız.

0 53. F:19 Da) 4.0250 M.3 22. (PbSO4 için Kçç = 1.5H2O) çeşitli sıcaklıklarda sudaki çözünürlüğünü gösteren veriler yer almaktadır. S: 32 Da. 0. Buna göre. Na2SO4 ve Pb(NO3)2 tuzlarının sudaki çözeltileri oda şartlarında karıştırıldığında PbSO4 çöker. 1. Bu tuzun. Kçç = 3.0050 M.1 x 10-2 M AgNO3 ve 450 mL. N: 14 Da.7 1. Aşağıdaki tabloda bakır (II) sülfat’ın (CuSO4.25 L Pb(NO3)2 ve 0.6 x 10-8 . 150 mL.5 33. (AgCl için Kçç = 1. doymuş çözeltisinin 1 litresinde çözünmüş olarak bulunan her bir iyonun gram cinsinden miktarını hesaplayınız.3.Kimya Dersi 11.1. 2. 0. Na: 23 Da) 3.6 x 10-10) Gümüş klorürün (AgCl). 4. Bu değerlerden hareket ederek CuSO4’ın çözünmesinin endotermik mi yoksa ekzotermik mi olduğunu irdeleyiniz.4. 56 . 1.6 39. mol/L cinsinden hesaplayınız.6 x 10-10) 5. Atom kütleleri: Pb: 207 Da. (Atom kütleleri: Pb: 207 Da. O: 16 Da. Sıcaklık (°C) 15 25 30 50 60 80 CuSO4. a) Sudaki b) 0.5H2O’ ın Çözünürlüğü [g / (100 g H2O)] 19.3 25. PbF2 için çözünürlük çarpımı. 4.7 x 10-8 olarak veriliyor.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4.0 x 10-3 M KCl karıştırıldığında AgCl çökeleği oluşur mu? Neden? (AgCl için Kçç = 1.00 L Na2SO4 karıştırıldığında oluşan PbSO4 kütlesini hesaplayınız. 4.5 Yorum 2.001 M NaCl çözeltisindeki çözünürlüğünü.

0. 1. NH3(aq) + H2O 2+ Cu (aq) + 2 OH−(aq) NH4+(aq) + OH−(aq) Cu(OH)2(k) Açık mavi çökelti • Amonyak katmaya devam edildiğinde çökelti koyu mavi renkli çözelti vermek üzere çözünür.10 M. 5. sulu çözeltide. 25 mL NH3 çözeltisi.Kimya Dersi 11. 4.4 KOMPLEKS OLUŞUM DE GESĐ Amaç : Deneyin amacı.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 5. Cu(OH)2(k) + 4 NH3(aq) [Cu(NH3)4]2+(aq) + 2 OH−(aq) Koyu mavi çözelti 57 . 1 adet Beher. Bu işlem sonucunda açık mavi renkli bir çökelti oluşur. 2 cm x 20 cm. 3. 2 adet CuSO4 çözeltisi. NH3(aq) + H2O NH4+(aq) + OH−(aq) dengesi gereği oluşan OH− iyonları ile Cu2+ iyonları arasında Cu(OH)2 bileşiğinin oluştuğunu ve bu bileşiğin amonyağın aşırısında [Cu(NH3)4]2+ kompleksini vererek çözündüğünü gösterip çökelme ve çözünme dengelerini incelemektir. 5.3. Başlangıçta amonyak çözeltisinin 1 mL’yi (20 damla) geçmeyecek şekilde kontrollü katılması gerekir.0 M. Araç-Gereç: 1.Sınıf Öğretim Programı EK-3. Deney tüpü. 100 mL’lik. 50 mL Deneyin Yapılışı: • 5 mL bakır sülfat çözeltisi üzerine damla damla amonyak çözeltisi katılır. Bunun için yaklaşık 3 mL amonyak çözeltisi yeterlidir. 2. 2 adet Damlalık.

Ünitenin Amacı Bu ünitede madde-elektrik ilişkisi irdelenerek elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değişimi incelenecek. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Standart elektrot potansiyelleri 3. Elektrokimyasal hücreler C. yaygın pillerin ve çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkeleri açıklanacaktır.Sınıf Öğretim Programı 4. B. Madde-elektrik ilişkisi 2.Kimya Dersi 11. Ünitenin Kavram Listesi Faraday elektroliz kanunları Redoks tepkimeleri Yükseltgenme Đndirgenme Yükseltgenme-indirgenme potansiyeli Standart elektrot potansiyeli Elektrot Yarı hücre(yarı pil) Galvanik hücre Elektrolitik hücre Elektroliz : ELEKTROKĐMYA : 27 Ders Saati • • • • • • • • • • • 58 . Ünite Önerilen Süre A.

ayrı ayrı örnekler üzerinde irdelenir. Ag+. kütle. oksit. sınıf . 59 . sınıf 2. bunların yükünden yararlanılarak indirgenen/yükseltgenen türlerin nasıl bulunacağı irdelenir. örnek denklemler üzerinde. kromat. nitrat.1.5. Aşağıda birer örneği verilen redoks tepkime tiplerinin her birinde denkleştirmenin nasıl yapılacağı. Redoks tepkimelerinin denklemleri üzerinde indirgenen ve yükseltgenen türleri belirler. Yükseltgenme-indirgenme. 1.Kimya Dersi 11.3.Sınıf Öğretim Programı 4. hidroksit.3. nitrür. sülfür. Redoks tepkimeleri ile ilgili sayısal problemleri çözer. atom kavramının tarihsel gelişimi bağlamında verilmiş olup gerekli hatırlatma yapılır. ünite). permanganat. 1. ↸ Redoks olaylarında yükseltgenme basamağı/iyon yükü genelde değişmeyen IA ve IIA grubu katyonları ile Zn2+.5). elektrik akımı ve maddesel değişim arasında ilişki kurar. halojenlerin okso anyonları. “alınan ve verilen elektron sayılarının eşitliği ilkesi” ve “yarı reaksiyon” kavramı kullanılır. Faraday kanunlarının nicel ifadelerini açıklar ve kullanır. [!] 1. nitrit. FeCl3 + SnCl2 → FeCl2 + SnCl4 Al + H2SO4 → Al2(SO4)3 + H2 Cu + HNO3 → Cu(NO3)2 + NO + H2O Cl2 + NaOH → NaCl + NaClO + H2O H2O2 + NaClO → NaClO3 + H2O H2O2 + FeS + HCl → FeCl3 + H2SO4 + H2O Nötr maddelerle denkleştirme örneklerinden sonra asidik ve bazik ortamlarda iyonik denklemlerin denkleştirilmesi örneklerle işlenir (1. sülfit.2. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Faraday’ın deneysel yoldan bulduğu elektroliz kanunlarının matematik ifadeleri verilerek bu bağıntıların indirgenme/yükseltgenme. standart koşullarda gaz hacmi ve alınan-verilen elektronların toplam yükü kavramlarını içeren problemler çözülür (1. Oksit/peroksit ve proton/hidrür çiftlerinin özel durumuna örnekler verilir. 10. ↸ Denkleştirilmiş redoks tepkimeleri temelinde.1 Faraday kanunları konusu. Bu irdelemelerde. 1. Bu irdelemeler sırasında formüllerdeki katsayıların ve alt indislerin anlamları hatırlatılır. siyanür. Madde-Elektrik enerjisi ilişkisi ile ilgili olarak öğrenciler. fosfür ve fosfat verilir. ünite ile ilişkilendirilir.1. Türetilen bağıntı kullanılarak ilgili problemler çözülür (1. elektronun yükü ve mol kavramından yararlanılıp nasıl türetileceği irdelenir. alınan-verilen elektron sayısı.3 Yaygın anyonlardan halojenürler.4. 1. Redoks denklemlerini denkleştirir. ELEKTROKĐMYA 1. 1. 1. dikromat. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 1. . sülfat. 1. karbonat. mol sayısı. silikat.2).3 9.4). “Atomun Yapısı” ünitesinde (1. 1. NH4+ katyonları ve yaygın anyonlar hatırlatıldıktan sonra.

2. Redoks reaksiyonlarının istemliliğini elektrot potansiyelleri temelinde irdeler. Đncelenen hücredeki olayın tersine döndürülmesi için ne yapılabileceği tartışılır.1.Kimya Dersi 11. Standart elektrot potansiyelleri ile ilgili olarak öğrenciler. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ CuSO4/Cu ve ZnSO4/Zn yarı hücrelerinden oluşan galvanik hücrenin şeması üzerinde çözeltilere daldırılan metal tel veya şeritlerin “elektrot”.4).. Elektrot potansiyellerinin nelere bağlı olduğu tartışılır. ancak bu tercihin nedeni üzerinde durulmayacaktır. galvanik hücre elektrotları arasındaki potansiyel farkının bir ölçü olup olamayacağı irdelendikten sonra. yarı hücrelerin metalik iletken ve tuz köprüsüyle birleştirilmesinden oluşan bütünün “galvanik hücre” olduğu belirtilip bu sistemden nasıl elektrik akımı elde edildiği tartışılır. Elektrik enerjisi yardımıyla zorlamalı yürütülen redoks olaylarının gerçekleştiği sistemlere “elektrolitik hücre” dendiği belirtildikten sonra galvanik ve elektrolitik hücrelerin farkı tartışılır. ??? 2. 2.4 Standart indirgenme potansiyelleri sırasının. Hücredeki redoks olayının istemliliği ile galvanik hücre arasında ilişki kurulur. Derişim pillerinin elektrik akımı üretme mekanizması açıklanır (2.2 Standart hidrojen yarı hücresi tanımlanırken elektrot olarak platin kullanıldığı belirtilecek. Cu/Zn pili oluşturularak elektrik enerjisi elde edilebildiği.2. su ortamındaki çözünme entalpilerinin de katkısı olduğu vurgulanır. Nernst denklemi ve bu denkleme göre elektrot potansiyellerinin yükseltgenmiş ve indirgenmiş tür derişimi ile değişimi irdelenir. kafes veya levha” anlamında kullanılacak. sulu ortamdaki redoks olaylarının istemliliğini irdelemede nasıl kullanılacağı tartışılır. “elektrokimyasal hücre” kavramı irdelenir (2. devrede bulunan bir ampulün yanması ile gösterilir. standart hidrojen yarı hücresi temelinde açıklar. Elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değiştiğini fark eder.Sınıf Öğretim Programı 4. bu potansiyellerde. [!] 2. ↸ Bir galvanik hücredeki redoks olayının istemliliğini bir başka galvanik hücreninki ile karşılaştırmak için. iyonlaşma enerjileri sırasına uymadığı. indirgenme/yükseltgenme temelinde tanımlanır. ELEKTROKĐMYA ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 60 . Elektrokimyasal anlamda elektrot. 2.1). 2. yarı hücre ve elektrot terimlerinin eşdeğer anlamda kullanımından kaynaklanan kavram kargaşasından kaçınılacaktır. Katot/anot. Standart elektrot potansiyellerinin.1 “Elektrot” terimi. her elektrotla daldırıldığı çözeltinin oluşturduğu sistemin “yarı hücre”. [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 2. 2. galvanik hücre ve elektrolitik hücre kavramlarını ayırt eder.4. standart hidrojen elektrodu ve bu elektrot kullanılarak ölçülen standart indirgenme potansiyellerini içeren çizelge incelenir.2-2. Elektrot potansiyellerinin sırası ile iyonlaşma enerjileri sırasının ilişkisi irdelenir ve aradaki farkın nereden kaynaklandığı açıklanır. “çözeltiye batırılan metal tel. IUPAC geleneğine uygun olarak.3. Standart indirgenme potansiyellerini. yarı hücre (yarı pil).

Bir galvanik hücre şeması üzerinde. Bu voltametre ile H2 ve O2 elde edilerek gaz hacimleri karşılaştırılır. ↸ Bir Zn-MnO2 pili açılarak yapısı incelenir.3 Đncelenen pil örneklerindeki kimyasal tepkimeler verilecektir. Gaz hacimlerinden gaz kütleleri bulunur ve bulunan kütlelerle.3.kutuplanmayı nasıl önlediği tartışılır. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. Faraday bağıntısı doğrulanır (3. hücredeki redoks olayı yürürken elektrotların çevresinde neden bir kutuplanmanın (polarizasyonun) ortaya çıktığı. Elektrik akımı-zaman-değişen madde miktarı ilişkilerini kullanarak hesaplamalar yapar. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 61 .6). Yaygın pillere örnekler verir. Halbuki bir anyon olan kromatın katotta indirgenerek Cr3+ veya metalik Cr oluşturabildiği de bilinmektedir. nikel kaplama ve krom kaplama gibi elektroliz uygulamaları. Endüstriyel elektroliz örnekler verir. [!] 3. ↸ Faraday bağıntısı kullanılarak. Bir pildeki redoks sistemlerinin (yarı hücrelerin) cinsinin ve pilin büyüklüğünün pilin hangi özelliklerini etkileyeceği tartışmaya açılır. ↸ Endüstride bakırın saflaştırılması.5. 3. katyonların katotta anyonların da anotta toplandığı. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ELEKTROKĐMYA 3. Bu pilin çalışma ilkesi şema üzerinde açıklanır ve incelenen pil içerikleri şema ile ilişkilendirilir. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR ??? 3. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Halk dilinde “pil" adını alan sistemlerin birer galvanik hücre olduğu belirtilir. [!] 3. bu gazların kendiliğinden birleşerek su oluşturduğu gösterilerek elektrolizin istemsiz bir olay olduğu sonucuna gidilir. elektriksel büyüklüklerle mol sayıları ve kütleler arasındaki ilişkileri içeren problemler çözülür (3. Galvanik hücreden elektrik akımı çekildikçe yarı hücrelerin potansiyellerinin nasıl değişeceği tartışılır. örneğin bir anyonun katoda yaklaşamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır. Elektroliz olayını. elektrot uygulamalarına 3.1-3. ELEKTROKĐMYA 3. Pilin elektromotor kuvveti (pil potansiyeli) tanımlanıp nasıl hesaplanacağı irdelenir.3 Yakıt pilleri ile ilgili bir okuma metni verilir.3). kurban anot kullanma gibi) ile ilgili bir okuma metni verilir. Piyasada yaygın olan alkali pillerin. 3.5).1).2. Pillerin elektrik enerjisi sağlama kapasitelerinin neden sınırlı olduğu ve yeniden doldurulabilir pillerin hangi özellikleri taşıması gerektiği irdelenir (3. 3. ↸ Standart indirgenme potansiyelleri göz önüne alınınca istemsiz görünen redoks tepkimelerinin nasıl istemli hâle getirilebileceği tartışılır. standart potansiyelleri temelinde açıklar.Sınıf Öğretim Programı 4. Diğer çok kullanımlık pillere örnekler verilir (3. 3.1. Suyun elektrolizi ve laboratuvarda bu iş için kullanılan Hoffmann voltametresi incelenir.6. Katot ve anot kavramlarının yük temelinde değil gerçekleşen elektrokimyasal değişim temelinde adlandırılması gerçeğinden hareketle bu yanılgı giderilebilir. tuz köprülerinin -veya yarı geçirgen zarların. temel reaksiyonları ile incelenir. [!] 3. 3. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. elektronların dış devrede hangi elektrottan çıkıp hangi elektroda girdiği.Kimya Dersi 11. Elektrolitik indirgeme yöntemiyle elde edilen ürünlerin neden pahallı olduğu irdelenir (3.4).4.5 Katyon ve anyon terimlerinin katot ve anottan türemiş olması nedeniyle.5 Endüstriyel korozyon ve korozyon önleme teknikleri (alüminyum anotlama.2. Elektrokimyasal hücreler ile ilgili olarak öğrenciler. lityum pillerinin ve kurşunlu akümülatörlerin çalışma ilkeleri şemalar üzerinde irdelenir.

Kimya Dersi 11. b) Şemadaki hangi basamak(lar) redoks reaksiyonu içerir? Belirleyiniz.H2O FeSO4(aq)+H2SO4 -Fe2(SO4)3 -H2O CrO3 ----------.Sınıf Öğretim Programı D.(NH4)2Cr2O7(aq) -----------------.3 Aşağıda verilen şemayı inceleyeniz. 62 .Cr2(SO4)3 (Kırmızı kristal) (Sarı kristal) (Turuncu çözelti) (yeşil çözelti) Buna göre. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. a) Her bir basamakta krom (Cr) için yükseltgenme basamağını bulunuz.(NH4)2CrO4 --------------. c) Redoks içeren basamak(lar)ı bir denklem şeklinde yazıp denkleştiriniz. H2O+NH3(aq) H2SO4 -(NH4)2SO4 .

CN.Kimya Dersi 11.+ MnO4.→ CNO. KMnO4 + HCl → KCl + MnCl2 + H2O + Cl2 II. I.+ H2C2O4 → Mn2+ + CO2 ( Asidik ortamda) III.4 Aşağıda verilen reaksiyonları denkleştiriniz.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. MnO4.+ MnO2 (Bazik ortamda) 63 .

(Cu: 63. (Reaksiyon veriminin % 100 olduğunu varsayınız.5 Da) 2. 8HNO3 + 3Cu → 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O reaksiyonu gereğince 0.6 1.02×1023) 64 .Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. 15. Metalik bakırı çözmek için gerekli olan derişik asit çözeltisinin hacmini litre cinsinden hesaplayınız.60× 10-19C.100 kg bakır metali ile reaksiyona giriyor. katot reaksiyonu. 3.5 M derişik HNO3 çözeltisi.7 amperlik bir akım geçiyor.Kimya Dersi 11.5 Da. Cu: 63. NA = 6. Cu2+ + 2e. a) b) c) d) Elektrokimyasal hücreden geçen elektrik yükünü coulomb olarak hesaplayınız.) Buna göre. Katot reaksiyonu.→ Cu olan bir hücreden geçtiğinde katotta kaç gram bakır metali toplanır? (Ag: 108 Da. Hücreden kaç mol elektron geçer? Kaç gram gümüş oluşur? Aynı miktarda elektrik akımı. Ag+ + e¯ → Ag olan bir elektroliz hücresinden 300 dakika süre ile 10. elektron yükü: 1.5.

33 0.→ 2Cr3+ + 3I. Cr2O72.Kimya Dersi 11.→ 2IStandart Elektrot Potansiyeli (V) 1.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.+ 7H2O reaksiyonunun istemliliğini irdeleyiniz.4 Aşağıda verilen standart elektrot potansiyelleri verilerinden yararlanarak.54 65 .+ 14H+ + 6I.→ 2Cr3+ + 7H2O I2 + 2e.+ 14H+ + 6e. Standart Elektrot Potansiyelleri (suda ve 25°C’ da) Đndirgenme Yarı Reaksiyonu Cr2O72.

Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Elektrokimya 3. grafikler vb. Yaygın pillere örnekler verir.. Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerinin en aza indirgenmesi ile ilgili ülkemizde yapılan çalışmaları. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz. Bütün bunlar için. kütüphaneler.Kimya Dersi 11. 3. standart elektrot potansiyelleri temelinde açıklar.3. kaplamacılık) seçilerek bunun çevreye olumsuz etkilerinin araştırılmasını içeren bir proje hazırlanacaktır. bu planda yapılacak işleri. Ayrıca projede.4. 3. 3. • • • • • • Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye etkilerinin nedenleri. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerine dikkatlerini çekecek bir poster hazırlanacaktır. Bir araştırma planı oluşturunuz. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu ……. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar.akü. Araştırmanızı en geç ……. Endüstriyel elektroliz uygulamalarına örnekler verir.2. çevrenizdeki insanların.1. 4.5. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz. internet. Bu projede. 2 ay Dereceli puanlama anahtarı Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Endüstriyel elektroliz uygulamalarından bir örnek (pil.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. 3. Elektroliz olayını. Araştırma için dergiler.dk. Elektrolitik indirgeme yöntemi ile elde edilen ürünlerin pahalı oluşunun sebebi araştırılacak ve proje raporunda bu araştırmanın sonuçlarına yer verilecektir. 5. tarihine kadar bitirmelisiniz. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır. 66 . Endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerini en aza indirecek öneriler geliştirilecek ve iki sayfayı geçmeyecek şekilde bu öneriler savunulacaktır. 2. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır. 3. 1. Araştırmanıza konu olan endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye verdiği olumsuz etkilerini en aza indirgemek için neler yapılabileceği. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında. Sunumun görselliğini resimlerle. çalışmalarla artırabilirsiniz.

Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir.PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II.Kimya Dersi 11. en düşük puan ise 21’dir.Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 BECERĐLER (Çok iyi) (Đyi) (Orta) (Zayıf) I.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84.PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III. 67 .

Bakır üzerine HNO3 etkisi incelenirken varsa bie çeker ocakta. tercihan puarlı Çinko. Đlke : Bir metalin.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar: 2. asitlerle nH++ M → Mn++ n/2 H2 genel tepkimesini verip vermeyeceği. Mn+/ M çiftinin standart indirgenme potansiyelini standart hidrojen yarı hücresininki ile karşılaştırarak tahmin edilebilir. % 63’lük Deneyin Yapılışı Güvenlik Uyarısı: Asitler damlalıkla çekilirken ağızla emmekten kesinlikle kaçınılmalı. böyle tahminlerin doğruluğu denenecek. Araç-Gereç: • • • • • • Deney tüpleri. Demir 3. Genel olarak standart indirgenme potansiyeli negatif olan metaller. Bakır 4. 2 adet Damlalık .Kimya Dersi 11. 68 . bu tepkimede açığa çıkan kahverengi.Sınıf Öğretim Programı EK. bakır metalleri (granül halinde) Derişik HCl . • 1. demir.4.kırmızı dumanlar kesinlikle solunmamalıdır.4 Đ DĐRGE ME POTA SĐYELLERĐ SIRASI Amaç : Deneyin amacı.1. yukarıdaki tepkimeye göre protonu hidrojene indirgerler. • 1-4 ile numaralanan tüplere 1. bu beklenmedik gözlemin sebebi irdelenecektir. metal-asit etkileşimlerini standart yarı hücre potansiyellerini kullanarak irdelemektir.2.Bu etkinlikte. beklenmedik şekilde metal çözünmesi gözlenince. tüplere seyreltik HCl konarak gözlem yapılır. yoksa açık pencere önünde çalışılmalı. Çinko 2. 2 ve 3. 4 adet 100 mL beher. Bakır metallerinden bir miktar konur. % 37’lik Derişik HNO3 .

Çözeltinin mavi rengi alması ile birlikte kırmızı kahve rengi gaz çıkışı gözlenir. NO3− + 4 H+ + 3e → NO + 2 H2O Cu2+ + 2e → Cu reaksiyonlarının toplamı olarak. tüpteki reaksiyon. ot: 4. Zn2+ + Fe2+ + Cu2+ + 2 H+ + 2e 2e 2e 2e → Zn → Fe → Cu → H2 EoZn2+/Zn= − 0.34 volt 69 . Cu + HCl reaksiyonunun negatif Eotoplam değeri nedeniyle gerçekleşmediği anlaşılır. 3 Cu + 2 NO3− + 8 H+ → 3 Cu2+ + 2 NO + 2 H2O veya 3 Cu + 8 HNO3 → 3 Cu(NO3)2 + 2 NO + 2 H2O şeklinde yazılır ve Eotoplam hesaplanarak sonuç yorumlanır. 4. NO3− + 4 H+ + 3 e → NO + 2 H2O yarım pil reaksiyonu için. 34 volt EoH+/H2 = 0.Kimya Dersi 11. NO(g) + 1/2 O(g) → NO2(g) renksiz kırmızı kahve rengi EoNO3¯/NO = + 0. indirgenme potansiyeli bu değerden daha küçük olan bütün metaller. EoNO3¯/NO değeri 0. 00 volt Beklenen toplam reaksiyonlar yazılarak redoks için Eo değerleri hesaplanır. Deneyin açıklaması ve yorumları Zn. Bu renk. 44 volt EoCu2+/Cu= +0. NO çıkışı ile çözünür. hidrojen çıkışı reaksiyonu olmayıp burada indirgenen tür nitrattır.96 volt olduğundan. tübe der. HNO3 konur ve reaksiyon gözlenir.Sınıf Öğretim Programı • Daha sonra 4.96 volt EoCu2+/Cu = + 0. reaksiyonda çıkan azot monoksidin hava oksijeni ile hemen reaksiyona girmesi ile oluşan azotdioksitten ileri gelir. Cu Fe ve H2 için indirgenme potansiyelleri yarım pil reaksiyonları ile birlikte yazılır.76 volt EoFe2+/Fe= − 0.

2. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1.Kimya Dersi 11. nükleer reaktörlerin işleyişi ve nükleer enerjinin sosyal ve ekonomik yönleri sorgulanacaktır.Sınıf Öğretim Programı 5. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık Yapay çekirdek reaksiyonları. Ünite Önerilen Süre A. Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirler ve radyoaktif izotopların kullanım alanları bu ünitede irdelenecektir. B. 3. Ünitenin Amacı Bu ünitede çekirdeğin yapısı ve kararlığı irdelemesi. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Atom altı tanecik Kuark ve Antikuark Lepton ve Antilepton Pozitron Elektron Doğal radyoaktiflik Kararlılık Kuşağı Çekirdek dönüşümü Fisyon Füzyon Nükleer enerji Radyoaktif ışın Radyoaktiflik Aktiflik Doz Etkin doz Absorblanmış doz Biyolojik eşdeğer doz Radyoaktif izotop 70 . 4. fisyon ve füzyon Aktiflik. devamında fisyon ve füsyon tepkimeleri incelenecek. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi Radyoaktif maddelerin kullanım alanları : ÇEKĐRDEK KĐMYASI : 12 Ders Saati C.

her kuarkın bir antikuarkı olduğu belirtilir.2 Kuarklar ile leptonlardan elektron. antilepton sayılarını belirtmekle yetinilir. Yalnızca gama (γ) ışıması yaparak kararlı hale geçen radyoaktif izotop örneklerinin yaydıkları bu ışınların.Sınıf Öğretim Programı 5. Öğrenciler. ünitede ismen öğrenmişlerdir. [!] 1.2).Kimya Dersi 11. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar 71 . 1.5). 1. Protonun ve nötronun yapısını teşkil eden kuarkların tipleri ve yükleri irdelendikten sonra protondaki ve nötrondaki kuarkları bir arada tutan “güçlü nükleer kuvvetler” ve proton içi/nötron içi yük dağılımının asimetrik olmasından kaynaklanan “dipol” karakter ele alınarak bu parçacıkların çekirdekte bir arada bulunabilmelerinin sebebi. Nükleonların yapı taşlarını ve diğer temel parçacıkları sınıflandırır. Bu deney sonuçlarından hareketle geliştirilen standart modelin. yükleri ve ‘renkleri’ incelenir. Proton ve nötron sayıları ile bulunan noktanın bu grafikteki yerine bakılarak çeşitli izotopların kararlı olup olmayacağı irdelenir. 1. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık ile ilgili olarak öğrenciler.4. nükleonların da elektronlar gibi belli enerji düzeylerine dağılmış olduğu. çekirdeklerin temel ve uyarılmış enerji düzeylerinden söz edilebileceği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır (1. antileptonlardan ise pozitron tanıtılır. Kuarkların yükleri ve ‘renk’ özellikleri açıklanır. Nükleonların (proton. ↸ Kararlılık kuşağının altında. tabiattaki temel kuvvetleri 9.1. Atom çekirdeğindeki protonların ve nötronların farklı kuark tiplerinin bir araya gelmesi ile oluşumuna ilişkin çıkarımlar irdelenir. nötron) gerçekte temel parçacık sayılıp sayılamayacağı tartışılır (1. [!] 1. γ fotonlarının çekirdek tarafından yayılmış olmasından çıkılarak. ↸ Kararlı doğal izotopların nötron sayıları proton sayılarına karşı grafiğe alınarak oluşturulan “kararlılık kuşağı” incelenir. [!] 1.4 Çekirdekteki düzeylerinin henüz bilinmediği vurgulanır. Atom altı taneciklerin temel parçacık olup olmadıklarını sorgular. 1. elektron yakalama ve alfa (α) ışıma yolu ile kararlı hâle geçişleri örnekleri ile işlenir.3). nasıl oluştukları sorgulanır. Yayılan ışın tiplerinin atom numarası ve kütle numarasında yol açtığı değişimler irdelenir. hipotetik örnekler üzerinden ölçme-değerlendirme yapılmaz. çekirdekte proton ve nötronların yerleşimi sorgulanır (1. nötron yakalama. ↸ Nükleonların hızlandırıcılarda çarpıştırılması deneylerinin sonuçları kısaca özetlendikten sonra bu sonuçları açıklamak için varlıkları teorik olarak ortaya konulan kuarkların ve leptonların. pozitron yayma.3. Đzotop çekirdeklerinin yapısı ile kararlılığı arasında ilişki kurar. Bir çekirdeğin kararlılığı ile içerdiği proton ve nötron sayıları arasında ilişki bulunduğu sonucuna varıldıktan sonra. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ “Maddenin bölünmez bir yapı taşı var mıdır?” sorusu esas alınarak. 1.2 Elektron ve pozitron haricindeki leptonların isimlendirilmesine girilmez. Sınıf Fizik dersi 4. üstünde ve ötesinde yer alan çekirdeklerin.4. leptonlar ve kuarklar ile ilgili kısmı özetlenir. beta (β) ışıması. gluonlar ve spine göre sınıflandırma (hadronlar. Kararsız izotopların kararlı hâle geçiş mekanizmalarını (doğal radyoaktifliği) açıklar.2. 1. atom altı taneciklerin nasıl çarpıştırılabileceği ve halen başarılmış çarpıştırma deneylerinin sonuçları tartışılır. fermionlar) konularına girilmez.1). “zayıf nükleer kuvvetler” ile açıklanır (1. Antikuarklar. katmanlı enerji ayrıntıları ile ÇEKĐRDEK KĐMYASI 1.4 Radyoaktif parçalanma serileri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. elektronların katman değiştirmesinden kaynaklanmadığı bilgisi kullanılarak.

Nükleer santrallerin hangi şartlarda kabul edilebilir bir çözüm olabileceği konusunda bir tartışma açılır. U-238 izotopuna nötron difüzyonu sonucu ağır izotopların oluşması.2. Reaktörün çalışma ilkeleri şekil üzerinde açıklanır.4). ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Hafif izotop çekirdeklerinin nötron (n).4. kobalt-60 gibi yapay radyoizotopların elde ediliş yöntemlerine ilişkin denklemler incelenir (2. fisyon reaksiyonlarıyla karşılaştırılır. Çekirdek dönüşümü yoluyla doğada bulunmayan izotopların elde edilip edilemeyeceği tartışıldıktan sonra. 2.3. proton (p) ve alfa (α) parçacıkları ile bombardımanı sonucu ortaya çıkan çekirdek dönüşümlerle ilgili Rudherford’un ilk deneyimi (1919) ve başka örnekler incelenir. Bu metinde. 2. hipotetik örnekler üzerinden ölçmedeğerlendirme yapılmaz. talyum-201. 2. [!] 2. bu izotopların fisyon özellikleri. Geleceğin enerji kaynağı olarak füzyonu ve önemini açıklar.Sınıf Öğretim Programı 5. fisyon ve füzyon ile ilgili olarak öğrenciler. nükleer reaktörde oluşan yapay radyoizotoplar. 2. Zincir reaksiyonu kavramı açıklanır. 2.5 Yaygın kullanılan ve nükleer reaktörlerde oluşup atıklara karışan radyoizotopların yarı ömürleri ile ilgili bir çizelge verilir.2). uranyumun doğal izotopları. Füzyon yoluyla enerji elde etmenin çevre ve sürdürülebilirlik açısından önemi tartışılır. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR 2. Nükleer reaktörlerde yakıtın ve moderatörün işlevi tartışılır. Yapay çekirdek reaksiyonları.Kimya Dersi 11. Nükleer reaktörlerin enerji üretimi yanında yapay izotop elde etme işlevlerine örnekler verilir (2.5. ÇEKĐRDEK KĐMYASI ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 72 . Füzyon reaksiyonlarının oluşma şartları gözden geçirilerek güneşte süre giden bu olayların yeryüzünde neden henüz başarılamadığı irdelenir (2. çevre ve sürdürülebilirlik açısından diğer enerji kaynaklarıyla karşılaştırılarak irdelenir.1 Çekirdek dönüşümleri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır.1. U-238 karışımı ve Pu239 yakıtlarını kullanan iki reaktörün stratejik açıdan neden farklı oldukları açıklanır.5).3. teknesyum-99.4. ekonomik ve çevre yönüyle sorgular. [!] 2.6). bu izotoplardan bazılarının atom bombası yapımında kullanılması ve bunların sonucu olarak U-235. Yaygın kullanılan yapay radyoaktif izotopların üretimini çekirdek dönüşümleriyle ilişkilendirir. atıkların zararsız hâle getirilmesi. 2. Çekirdek fisyonunu örnek denklemlerle açıklar. 2.5 Nükleer reaktörlerle ilgili bir okuma metni verilir. 2. Çekirdek dönüşümünü açıklar ve örneklendirir. [!] 2.6. özellikle tıp alanında kullanılan iyot-131. Nükleer atıklardaki çeşitli radyoizotopların nasıl oluştuğu sorgulandıktan sonra yarı ömür kavramı irdelenir.1. Nükleer enerjiyi sosyal. 2. uranyum izotoplarının birbirinden ayrılması. Nükleer reaktörlerin işlevini ve çalışma ilkelerini açıklar. Fisyon tepkimelerinin nasıl enerji açığa çıkardığı sorgulanır. Bu tepkimelere ilişkin denklemlerin nasıl denkleştirileceği tartışılır. ↸ Nükleer enerji.6 Güneş ve yıldızların enerjilerini nasıl ürettikleri konusu hakkında bir okuma parçası verilir. maliyet. ↸ Hafif çekirdeklerin kaynaşması (füzyon) örneklerle açıklanır. Füzyon reaksiyonlarında birim kütle başına enerji kazanımı. 2. Fisyon reaksiyonunun nasıl kontrol edilebileceği irdelenir. Yarı ömür kavramı çerçevesinde nükleer atıkların gelecek için tehlikeli bir kirletici sayılmasının nedeni tartışılır (2. ↸ U-235 ve Pu-239 izotoplarının nötron bombardımanıyla fisyona uğrama tepkimelerine örnek denklemler yazılır.

1. 3.1. Bu özellikler ile radyoaktif maddelerin ambalajlarının nitelikleri ilişkilendirilir (3. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi ile ilgili olarak öğrenciler. ışınların zararları ile ilişkilendirir. ↸ Đş güvenliği ve sivil savunma açısından. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 73 . “absorblanmış doz”. 3. ↸ Radyoaktif ışınların çeşitli ortamlardaki giricilikleri ve iyonlaştırma özellikleri karşılaştırılır. 3. radyoaktif ışınların zararlarından korunmak için alınabilir önlemler açıklanarak tartışılır.4). ÇEKĐRDEK KĐMYASI Aktiflik. Aktiflik birimi olarak becquerel (Bq) tanıtılır. radyoaktif maddelerle çalışanlar ve diğer vatandaşlar için öngörülen biyolojik eşdeğer doz sınırları ile ilgili açıklama ve çizelgeleri içeren bir okuma metni verilir. 3.3. [!] 3. Absorblanmış doz (soğurulmuş doz) kavramının anlamı tartışıldıktan sonra bu büyüklüğün birimi olan gray (Gy) tanımlanır. Aktiflik. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ 3. Radyoaktivite ile ilgili uyarı ve alarm işaretleri ile tehlike sembolleri tanıtılır (3. Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirleri sıralar.Sınıf Öğretim Programı 5. 3.2 Geiger-Müller yöntemini şekil üzerinde açıklayan ve ayrıca.1). Radyoaktiflik ile ilgili uyarı işaretlerini tanır. Biyolojik eşdeğer doz [Birim: sievert (Sv)] ile absorblanmış doz arasındaki fark irdelenir (3.4. Radyoaktif ışınları giricilik ve iyonlaştırma özellikleri bakımından karşılaştırır.2).3.2.Kimya Dersi 11. “biyolojik eşdeğer doz” kavramlarını ve bunların birimlerini. ↸ Radyoaktif maddelerin yaydıkları ışınların sayılmasının ve taşıdıkları enerjinin önemi tartışılır. 3.

Sınıf Öğretim Programı 5. [!] 4.1. ↸ Radyoaktif izotopların kullanım alanları sınıflandırıldıktan sonra. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ [!] 4. [!] 4. radyoaktiflik sayım yoluyla arkeolojik kalıntıların tarihlenmesi.Kimya Dersi 11. özellikle tıptaki uygulamalarda hastanın maruz kaldığı dozun kalıcı etki bırakmayacak düzeyde seçildiği belirtilir. teşhis ve tedavi amaçlı tıbbî ve ayrıca endüstriyel amaçlı radyoizotop uygulamalarına örnekler verilir (4. Konu ile ilgili sayısal problemler ölçme-değerlendirmede kullanılmaz.1. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar. 4. ÇEKĐRDEK KĐMYASI 4. izotop etiketleme yoluyla radyoaktif hâle getirilmiş moleküller kullanılarak bitki gelişiminin incelenmesi gibi bilimsel.2.3 Bilgisayarlı tomografi (BT) ve pozitron emisyon tomografisi (PET) yöntemleri ile görüntülemenin ilkeleri hakkında bir okuma metni verilebilir. 4. 4. Bu varsayımlar üzerine kurulu tarihleme ilkeleri açıklanır ve ölçme-değerlendirmede bu ilkeler esas alınır. Radyoaktif maddelerin kullanım alanları ile ilgili olarak öğrenciler.3. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar.4. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir.1-4. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir.2 Radyoizotop yöntemi ile Yerküre’nin yaşının belirlenmesi ve arkeolojik tarihleme yöntemleri işlenirken kabul edilen varsayımlar irdelenir.4). ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 74 .4.4 Örnek olarak alınan uygulamaların dayandığı ilkeler açıklanır. 4.

238 izotopu ile başlayıp Kurşun. a) Radyum. sola aşağıya doğru çapraz oklar α ışımalarını göstermektedir.226 b) Kurşun.Sınıf Öğretim Programı D. 2.206 izotopu ile sonlanan bozunma serisi verilmiştir.Kimya Dersi 11. Grafiği kullanarak U-238 serisindeki aşağıda belirtilen izotopların tek basamaklı bozunmalarını gösteren çekirdek reaksiyonlarını yazarak sözle ifade ediniz.1 Aşağıdaki grafikte Uranyum.214 c) Polonyum.214 75 . Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. Grafikte görülen sağa doğru yatay oklar β .4.

• • • • • Seçilen alanda hangi radyoizotopların kullanıldığı. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar.60.dk. Araştırmaya konu olan radyoizotopların kullanım ilkeleri. . Araştırmanızı en geç ……. Sunumun görselliğini resimlerle. 2. Radyoizotopların. Đyot-131.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Çekirdek Kimyası 4. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar.238. 5.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. Polonyum-212. Uranyum.Kimya Dersi 11. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır. tarihine kadar bitirmelisiniz. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında. grafikler vb. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir. Fosfor-32 gibi) bilimsel araştırmalarda. 4. 1. çalışmalarla artırabilirsiniz. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu …….1.3. internet. bu planda yapılacak işleri.4.2. bilimsel araştırmalarda. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz. 4. kütüphaneler. Bütün bunlar için. 3. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır. Sözkonusu alanda kullanılan radyoizotopların uygulanma amacı. Ayrıca projede radyoizotopların tıp veya endüstrideki kullanımları ile ilgili bir poster hazırlanacaktır. Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Radyoizotopların (Kobalt. 4. Bu projede.. tıpta ve endüstride herhangi bir kullanım alanı seçilerek bununla ilgili bir proje hazırlanacaktır. tıpta ve endüstride 2 ay Dereceli puanlama anahtarı kullanımları araştırılacak ve bu araştırmanın sonuçlarına proje raporunda yer verilecektir. 76 . Araştırma için dergiler. Bir araştırma planı oluşturunuz. 4. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz.

en düşük puan ise 21’dir. PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III. 77 .Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 (Đyi) (Orta) (Zayıf) (Çok BECERĐLER iyi) I. Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir.Kimya Dersi 11.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84. PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II.