T.C.

MĐLLÎ EĞĐTĐM BAKA LIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI

A KARA 2008

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI DA GÖREV ALA LAR

KOMĐSYO ÜYELERĐ Prof. Dr. Hamza YILMAZ Prof. Dr. Đzzet TOR Prof. Dr. Bahri ÜLKÜSEVEN Dr. Merih EGE Zerrin GÖRGÜN Orhan ERCAN

Katkıda Bulunan Uzmanlar Program Geliştirme Ölçme Değerlendirme : Hayriye ARGUN : Seher ULUTAŞ

2

Đçindekiler
A. PROGRAMI TEMELLERĐ………………………………...……………………4 1. AMAÇLAR ……………………………………………………………………..5 1.1 Türk Millî Eğitiminin Amaçları………...………………………………5 1.2 Kimya Dersinin Genel Amaçları………..………………........................5 2. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ....………………….……6 2.1 Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi…......…….……….………6 2.2 Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme...……...……............7 2.3 Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri…...……………............8 3. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U………………........8 4. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI…….......…10 4.1. Programın Tasnif Anlayışı…………………………...………................10 4.2. Programın Organizasyonu………………...…………………….……...10 4.3. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar……...………………...……11 5. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI…12 5.1.Bilimsel Süreç Becerileri (BSB)…………...……………....………….…12 5.2.Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ)......………..…13 5.3.Đletişim, Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD)……………………...…..13 6. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI...……….…14 7. SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR.……………..………………...……….……...……18 B. Ü ĐTELER………………………………….…………………………………...…..19 ZAMA A ALĐZĐ ………………………………………………………..….….…20 KĐTAP FORMA SAYILARI ………..…………………………………………..…20 1. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ.....…….….21 2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE …... 31 3. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE ….………………………..….45 4. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA .………………………………...…… 58 5. Ü ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI .………………..…………….......70

3

PROGRAMI TEMELLERĐ 4 . Sınıf A.KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11.

1. TÜRK MĐLLÎ EĞĐTĐMĐ Đ AMAÇLARI 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu’na göre Türk Millî Eğitiminin Genel Amaçları: Madde 2. Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı. 3. ortaöğretim sürecinde Türk vatandaşlarında. ahlak. kendine. milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan. koruyan ve geliştiren. 1. kişilik ve teşebbüse değer veren. Türk milletinin bütün fertlerini. vatanını. yaratıcı. KĐMYA DERSĐ Đ GE EL AMAÇLARI Bu öğretim programı. Madde ve maddeler arası etkileşimler ile ilgili temel kavramlar hakkında bilgi ve kavrayış edinme. istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek.2. hür ve bilimsel düşünme gücüne. veri toplama gibi basit becerilerden problem çözmeye geçiş mahareti ve üst düzey iletişim ilişkilerine uyum sağlamayı. davranışlar ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak suretiyle hayata hazırlamak ve onların. AMAÇLAR 1. öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi. Böylece. 2. 5 . 1. seçkin bir ortağı yapmaktır. ailesini. bireysel. çevresine. sosyal. insan haklarına saygılı. Beden. Belli bir konuya özgü veri ve bilgilerden kavram ve modellere ulaşma yetisi. insani. Đlgi. geniş bir dünya görüşüne sahip. laik ve sosyal bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış hâline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek. bu kavram ve modellerin açıklanmasında kimya terimlerini kullanma becerisi. Maddeyi ve maddeler arası ilişkileri inceleme-kavrama arzusu. topluma ve başkalarının görüşlerine saygı itiyadı. bu kavramların tarihsel gelişimi. Türk milletinin millî.1. sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak ve nihayet Türk milletini çağdaş uygarlığın yapıcı. Türk Millî Eğitiminin genel amacı. kimyanın çeşitli alanlarında farklı görüşleri eleştirel bir gözle karşılaştırma becerisi tesisini amaçlar. topluma karşı sorumluluk duyan. bir yandan Türk vatandaşlarının ve Türk toplumunun refah ve mutluluğunu artırmak. kendilerini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkıda bulunacak bir meslek sahibi olmalarını sağlamak. ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere. insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik. ahlaki. ekonomik ve teknolojik dünyaya etkileri ve çevre ile ilişkileri ekseninde bir bilinç geliştirmeyi. 3. manevi ve kültürel değerlerini benimseyen. 1. deney. yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek. gerekli bilgi. gözlem. zihin. yapıcı. beceri. 2.

Kimya ve Fizik derslerinin geleneksel zengin konu içeriğinden farklı şekilde. Bunda. lise 1. fakat Modern Fen Bilgisi kapsamındaki deneyleri kısmen içeren bir müfredat yürürlüğe konmuştur(7). 1956 programına benzeyen. Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinin başlıca başarılarından biri. 1964’ de Fen Liselerinde başlatılan bir uygulama. Örneğin. 1985’te modern fen. Đleri Kimya 1 ve Đleri Kimya 2 seçmeli dersleri için ayrı ayrı programlar yürürlüğe konulmuştur(10). 6 . yine bu dönemde ‘kredili sistem’ uygulaması başlatılarak Kimya 1. 2 ve 3. Modern Fen Bilgisi dersi konmuştur. ülkemizdeki kimya endüstrisini ve kimyanın günlük hayata yansıyan ürünlerini tanıtıcı metinlere yer verilmiştir. Kimya 3. Đkinci Dünya Savaşının sona ermiş olması yanında. 1930’da yürürlüğe giren ortaokul 2 ve 3.1. 1960’da gözden geçirilen kimya programı da 1956 metni ile hemen hemen aynıdır(4). zamanımızdaki karşılıklarına göre daha “dolu” ve “ağır” bir görüntü vermesi dikkat çekicidir. Her iki programda da bugünkü programcılık anlayışı ile bakıldığında eksik olan. kimyasal savaş maddeleri ile ilgili bölüm programdan çıkarılmış. Bu dönem programlarının. temel eğitimi yaygınlaştırmak ve ülkemiz insanının okur-yazarlık oranını yükseltmek olmuştur. Bu programlarda. sınıf kimya programlarında yer verilen konu başlıklarına bakıldığında. Bu dersin içeriği. fizik ve biyoloji konularını birleştiren Fen Bilimleri 1 ve Fen Bilimleri 2 dersleri 1991’de ve 1993’te yeniden ihdas edilmiş(8. sınıfta.9). zamanımıza göre çok daha içerikli ve ağır bir bilgi/beceri bütününün öngörüldüğü anlaşılmaktadır(1). KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ 2. Cumhuriyet Dönemi’nin ilk çeyrek yüzyılı içinde başarıyla organize edildiği. içeriklerde yer alan odak konuların işlenişi hakkında ipuçlarının bulunmaması ve bir zaman analizinin yer almamasıdır. Kimya 2. Modern Fen Bilgisi üzerine tek yıllık bir kimya dersi olarak düşünülen Modern Kimya programı da (1973) aynı eğitim öğretim yaklaşımı ile hazırlanmıştır(6).2. kimyasal savaşta kullanılan maddelerin tanıtımı ve bunlardan korunma yolları ayrıntılı olarak ele alınmaktadır(2). Bu programlarla. genel kabul gören bir gerçektir. 1938’de yürürlüğe giren lise kimya programlarında da bir yandan o zamanların kimyası kuş bakışı taranmakta. sınıflar için. 1971’de ülke çapında 100 lisede uygulanacak şekilde yaygınlaştırılmış. belli alanlarda derinleşme ve öğrencilerin kendi gözlem ve deneylerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi temeline dayandırılmıştır(5). 1971’deki eğitim öğretime bakış açısı hâkim görünmektedir. 1971’de benimsenen “sınırlı sayıda konu üzerinde derinleşme” ve “öğrencilerin kendi gözlem ve deneyimlerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi” yaklaşımı kısmen terk edilmiş.klasik fen ayırımı kaldırılmış. 1956’da yürürlüğe giren lise kimya programlarında. Okumayazma ve aritmetik alanında bilgi ve becerilerin yer aldığı eğitim öğretim süreçlerinin. Bu eksiklerin. Ortaöğretim derslerinin eğitim/öğretim programları için ilk ciddi adımlar 1930’larda atılmıştır. önemli ölçüde içerik değişimine gidildiği görülmektedir(3). Lise 1. sınıflar için yeni öğretim programları hazırlanıp yürürlüğe girmiştir. devlet öncülüğü ile yazılan ders kitapları tarafından kısmen de olsa kapatıldığı düşünülebilir. lise 1. 1948 ilköğretim programının genel vizyonunun da bir etkisinin olduğu düşünülebilir. kimya. Kimya ve Fizik dersleri yerine. bir yandan da zamanın şartları öyle gerektirdiği için.

bizzat yaparak ve yaşayarak öğrenme. bir vakit kaybına dönüşebilir. zamanlama ve ölçme değerlendirme gibi 7 . konu başlıklarını zikretmekle yetinmiş. herkesin kendi gözlem ve deneyimleri ile öğrenmesi ilkesi genelleştirildiğinde. ülke gençlerinin fen alanında geri kaldığı endişesi uç vermiş. bunun yanısıra dönemin koşullarını yansıtır şekilde düzenlendiği bilinmektedir. Doğrudan keşif. 1980’lerdeki program geliştirme çalışmalarında da zamana ve tahmin edilebilir yakın geleceğe çözüm olabilir yeni bir anlayış oluşturulamamış. Laboratuvar ortamında gerçekleştirilen öğrenme aktiviteleri. programa uyumlu insan kaynaklarının yetersizliğine bağlamak gereken bu endişeler. kimya endüstrisi ile ilgili okuma metinleri öngörülmüştür. Örneğin. birçok deneyimden sonuca giden yollar dolaylı olabilir ve bu dolayımlar öğretmence iyi vurgulanamazsa.1984 kimya ve fizik programlarının ve kitaplarının yenilenmesi sürecini başlatmıştır. bu deneyimden bir çıkarıma gidemeyebilir veya yanlış çıkarımlar yapabilir. 1938 lise kimya programı. Kabul etmek gerekir ki. 1964’de başlayan ve 1971’de yaygınlaşan Modern Fen Bilgisi programının tetikleyicisi de bu gelişme olmuştur. bir yandan.Ders geçme ve kredi sistemi uygulamasına 1995. o dönemdeki endüstrileşme atılımlarını yansıtır biçimde. her bireyin. fen alanı için zorunlu dersler hâline gelmiştir(11). Bireyin bizzat ‘dokunmasının’ ve ‘yaşamasının’ öğrenme sürecine yapacağı olumlu katkı inkâr edilemez. savaştan sonraki 1957 programında bu konu terk edilmiş. 1990’ların başında yeniden 1970’lerin yaklaşımı denenmiş. deneyimle öğrenme sürecinden geçen bir birey. zaman içinde bu yaklaşım taraftar kaybetmiş gibi görünmektedir. deneyim.2. yer yer. Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme Fen kolu derslerinin ve bu arada kimya programlarının diğer ülkelerdeki program örneklerinden etkilendiği. kimya 2 ve kimya 3 dersleri. Liselerin 2005 yılında 4 yıla çıkarılması sonucunda da. 1983. 1950’lerin sonunda SSCB ilk uzay aracı Soyuz 1’i yörüngeye yerleştirince.1996 döneminde son verilerek yeniden sınıf geçme sistemine dönülmüş. Başka bir deyişle. “Lise Kimya Öğretim Programı” veya benzer adlar altında bugüne kadar geliştirilip yürürlüğe konmuş belgelerin hepsi. sözü geçen 3 dersin müfredatı dörde bölünmüş ve böylece 3 yılın konuları 4 yıla dağıtılmıştır. 2. sınıf içi etkinlikler. ülkemizde. buradan hareketle yeni fen programları geliştirme ve deneme süreci başlamış. o dönemde güncel olan uzaya ilgiyi yansıtmaktadır. 1970’lerde yaşanan program tecrübesi bir bakıma yukarıdaki açıdan değerlendirilebilir. 1990’lardaki kısa ömürlü ardışık denemelerden sonra 1996’da. bir yandan da herkesin bilim insanı olması gerektiği anlayışı öncelik almış olacaktır. sivil nüfusu kimyasal savaştan korunma amaçlı bir bölüm içerirken. ABD’de. “Ne olacak şimdi?” türünden soruların hem öğrenciler hem de veliler tarafından yaygın sorulduğu bir dönem yaşandı. Ülkemizde. her deneyiminden doğru çıkarımlara varabileceği imasını da taşıdığı için. bu eğilimler zamanla ülkemize de yansımış. çıkarımı özetleyen öz bilgi ile birleştirilemediği için. önce 1957 program yaklaşımına benzer bir yol izlenmiş. Gezegenlerin ve Yıldızların Kimyası” konusuna yer verilmesi de. iyi yönlendirilmezse. Şunu da belirtmek gerekir ki. işleniş derinliği. 1992’de programları hazırlanan seçmeli kimya 1. Ülkemiz 1973 Kimya programlarında “Yerin. 2007 yılına kadar yürürlükte olan programlar geçerlik kazanmıştır. herkesin doğru çıkarımlar yapabileceği varsayılmış. Ancak. ilke olarak itiraz edilmesi zor bir slogan olmakla beraber. Programın kalitesinden ziyade.

3. ancak bu kitabın yazılmasından sonra anlam kazanmıştır. Bu kitaplar. 2005 yılında yürürlüğe giren lise “matematik” programı ve 2007 yılında geliştirilme çalışmaları başlatılan “fizik” ve “biyoloji” programları ile kimya programları arasında bir ahenk kurulması ihtiyacı vardır. Sınıf Kimya Programı. madde-enerji ilişkileri. kendi hayatını etkileyen kimyasal kavram ve ilkelerin farkında bireyler yetiştirmeyi hedeflemiştir. Maddenin yapısı. • 2004 yılında yürürlüğe giren ilköğretim “fen ve teknoloji” ve “matematik” programları ile 2007 yılında yürürlüğe giren 9. programın yürürlüğe girişini izleyen dönemde MEB adına bir kimya kitabı hazırlanmış. • MEB . bir öğretim programında aranan temel unsurlarla donatılmış bir kimya programına ihtiyaç vardır. bu programlara göre yazılan ilk kitaplara bırakılmıştır. programdaki konu başlıkları. Kimya dersi programının bu alt yapıya uyarlanması gerekmektedir. maddeler arası etkileşimler. Bu hedefi gerçekleştirmek için aşağıdaki hususlar yol gösterici olarak düşünülebilir: • Bu program. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U Ortaöğretim kimya programları. teknolojiye dönüşmüş kimyanın çevreye ve hayatımıza getirdiği olumlu/olumsuz etkiler ve bu 8 . Çoğu zaman.3. zaman dağılım planlaması yapılmış. içerik işleniş derinliği belirli. • Gelişen teknolojinin. biyoloji. konu başlıkları ile ilgili işleniş derinliklerini belirlemek için parantez içi kısa ifadelere yer verilmişken(2). aynı programa göre yazılacak başka kitapların eksiklerini ve fazlalarını belirlemede ölçüt olarak kullanılmıştır. önemli yeni bir bilgi ve beceri alt yapısı oluşturmaktadır. • “Öğrenme”de zihinsel süreçlere dikkat çekip nasıl öğrendiğimiz konusuna yoğunlaşan. Đlginçtir ki 1938 programında.Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Daire Başkanlığı (EARGED) tarafından 1998 ve 2001 yıllarında kimya öğretmenleri arasında yapılmış Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analizi(12) ve Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi(13) raporlarında belirtilen program ıslah talepleri de bu programla karşılanmaktadır. toplumun yararına sunulmuş ürünlerin kimyasal yapı-işlev bağlantısı. 1957 ve daha sonraki programlarda bu kısa açıklamalar bile terk edilmiştir. düşünme aracı olarak da matematiği kullandığını kabul eder. Sonuç olarak. bireysel ve toplumsal sorumluluklarının bilincinde. Ayrıca. maharet. kimyayı ilgilendiren yönleri ile programda yer alması gereği doğmuştur. gündelik hayatta kullanıma sunduğu nanoteknoloji ve mikro elektronik ürünlerinin. Türk Millî Eğitiminin ana amaçları çerçevesinde. kimyanın. Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri Lise kimya dersi öğretim programlarının geliştirilme gerekçeleri aşağıda özetlenmiştir: • Millî Eğitim Temel Kanunu ikinci maddesinde ifadesini bulan genel amaçlarla ilintili beceri. 2. fizik. değer ve tutumları açıkça ifade edilmiş. son yarım asırda gelişmiş teori ve yaklaşımların kimya programlarına da olabildiğince yansıtılması gerekmektedir. ölçme değerlendirme bakımından da ipuçları içeren bir kimya öğretim programı hâlen mevcut değildir ve acil bir ihtiyaçtır. astronomi ve jeoloji ile “fen bilimleri” bütününü oluşturduğunu. Bu program da anılan ihtiyacı karşılamak için bir teşebbüs sayılmalıdır.önemli program girdileri.

kimyaya özgü ilke. bilim-teknoloji-çevre ilişkileri.• • • bağlamlar ekseninde bilimsel düşünme yönteminin niteliği ve üstünlükleri ile bireysel ve toplumsal olumlu tutum ve değerler. Ortaöğretim 10-12. kavramları ve kodlama sistemi (semboller. Bir matematik problemi düzenlemek için kimyasal kavram ve ilkeleri araç olarak kullanmak eğiliminden kaçınılmıştır. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programından (2007) farklıdır. bilimsel kavramları sadece bir “kimya kültürü” düzeyinde ele alırken. Kimya. Bu program. bilim insanlarına yakışır değerlendirme itiyadı. 10-12. sınıf programları kavramsal örgüyü ve kimyaya özgü kodlama ve sorgulama yöntemlerini esas alıp kavramların hayatla ilişkisini bir pekiştirme ve destek aracı olarak mütalaa etmektedir. Ortaöğretim kimya programı. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programları (2008). 9. Bilim ve onun bir bileşeni olan kimya. Kimya konuları işlenirken bir yandan bilgi ve beceriler edinen öğrencilerin. formüller) olan bir disiplindir. yararlı ve zevkli bir uğraş alanıdır. bilimi. 9. sınıf programı. Bilimsel yöntem. deneyim ve uygulamalarla zaman içinde gelişen ve oluşan kavrayışlardır. çok özel yetenekli insanlara vergi olmayıp ilgilenen herkesin derinleşebileceği ve katkıda bulunabileceği. durağan değil dinamik bir yol ve anlayış olarak görür. Đlke ve kavramlarının birleştirilip üst düzey kazanımlara dönüştürülmesinde de matematiği kullanır. kendine özgü ilkeleri. kavram ve kodlama sistemi üçlüsünü ön planda tutup matematiği bir araç olarak görme temelinde hazırlanmıştır. bir yandan da bilimin yöntemini sezerek kavrayıp kullanması ve yine bu süreç içinde. kimya ile gündelik hayatı ilişkilendirmeyi ön planda tutup. tutum ve değerleri edinmesi beklenir. 9 . fen bilimleri alanına yönelmiş öğrenciler için hazırlanmıştır ve bu yönüyle. bilimin tabiatı. gözlem ve deneylere dayanarak evren ve hayat hakkında doğruya en yakın açıklamaları yapan. gözlem ve deneyler geliştikçe de yaptığı açıklamaları değiştirebilen. programın ana girdileri olacaktır.

Programın Tasnif Anlayışı Bu programda. Ancak. ana yol göstericiler gibi düşünülmelidir. kavrama. “davranış” önermelerinin yerine de “kazanımlar”ın geçtiği söylenebilir. 15. constructivist)” yaklaşımları benimsemiştir. o kazanımla ilgili açıklama ve sınırlamalar da kazanımlar çizelgesinde yer almaktadır. Kazanımlar genelde gruplar hâlinde verilmiş olup her kazanım grubu. sunma ve 10 . analiz ve sentez düzeyinde kazanımlardır. 4. kimya programlarında. yazılı ve sözlü sınavlarla ölçülebilir kazanımlardır. ortak bir cümle giriş ibaresi ile bütün bir önermeye dönüşmektedir. bilgiyi uygulama. Özellikle ülke genelinde yapılan seçme sınavlarının. Davranışçı eğitim yaklaşımının kurumsal etkilerinin zaman içinde kısmen azalmasının önemli sebeplerinden biri. genel olarak. Kimya içerik kazanımları. 16. hem “davranışçı” hem de “yapılandırmacı (inşacı. oluşturmacı. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI 4. Bu kazanımlar. ilke.4. yorumlama.2. Kazanım metninde adı geçmeyen bir kavram. ders işleme senaryolarında ve kitaplarda. onlar yerine. kazanımın açık ve anlaşılır düzeyde işlenmesi için gerekli ise. eski programların öncelediği paradigmalardan bütünüyle ayrıldığı sonucuna gidilmemelidir. kestirme (sınırlı veriye ve/veya işleme dayalı tahmin). Buna benzer tasnif sorunlarına çözüm için. Aynı kazanım için. Kazanım içeriğinin çok farklı derinliklerde düşünülebileceği hâllerde. Tasnif tercihlerine bakılarak bu programın. örneğin tutumlar ve değerler ile ilgili eğitim çıktılarının. kazanımlardan bazılarının. belki de bu tür tereddütlerdir.1. Eski programlardaki “hedef” önermeleri yerine. kimya eğitiminin bireyde bir özgüven oluşmasına katkı sağlaması gerektiği aşikârdır. o konudan ve doğrudan edinilmesi beklenen. bilgi. kazanım grupları giriş ibarelerinin. Zaten bu iki yaklaşım birbirini tamamen dışlayıcı da değildir(14. kimya biliminin kavram. • Bilimsel Süreç Becerileri (BSB). 19). Ancak. o kavram veya bilgi de kazanımın bir parçası olarak düşünülebilir. bu esneklik. belli konularda aşırı zaman kaybı ve ayrıntıdan kaçınılmalıdır. birer ‘davranış’ olarak nitelendirilmesi tartışmaya açık bir konudur. hedef ve davranış terimleri terk edilmiş. Öğrenme/öğretme yöntemleri. farklı öğretmen veya kitap yazarı tarafından ortaya konulacak işleniş tarz ve derinliğinin. 18. kendi zihinsel ve psikomotor koordinasyonlarıyla oluşturmaları beklenen düşünme. kazanım terimi tercih edilmiştir. işlenen odak konu ekseninde. 2004-2005 yıllarında yenilenen ilköğretim programlarının kullandığı tasnif benimsenmiş ve eğitim-öğretim çıktıları genel olarak “kazanım” şeklinde ifade edilmiştir. Örneğin. tek tek örnekler üzerinden öğrencilerin. ölçme. gözlemleme. herkesin kendi açısından önemli gördüğü konuları kimya öğretiminin merkezine koyması anlamına gelecek tarzda algılanmamalı. içerik kazanımları temelinde hazırlanacağı varsayılmıştır. 17. etkinlikler ve ölçme değerlendirme ögeleriyle kimya programı yer yer. içerik kazanımları temelinde düzenlenmiş sınavlar için bir sorun olmayacağı düşünülmüştür. betim ve problem çözme örgüsü içinde. Programın Organizasyonu Ortaöğretim kimya programında kimya eğitiminden umulan çıktılar dört ana grupta mütalaa edilmiştir: • Kimya Đçerik Kazanımları. kimya dersi içeriğini belirleyen. Özgüvenin tekil bir davranış olmayıp pekçok davranış üzerinden değerlendirilen bir üst düzey kazanım olduğu da tartışmasızdır.

Bu kazanımlar. kimya içerik kazanımları ünite başlıkları (Sayfa-19. • Đletişim. içerik kazanımları. metinler. fakat öğrencinin edineceği genel kimya kültürü. işlenen konular içinde belli bir yer bulunamayabilir. “Kimya Đçerik Kazanımları” yanında. Bu kazanımların her biri için. düşünce ve hislerini paylaşma arzusu gibi iletişime gönüllülük anlamı taşıyan olumlu eğilimlerdir. değiştirilmemelidir. 4. Bu sıra ve üniteyle ilgili konu başlıkları ile sınıf. kimya eğitiminin farklı yönlerinin birleşerek ortaya çıkaracağı varsayılan. saygı. ünite bir bütün olarak düşünülmeli. kazanımların üniteler arasında yer değiştirmesinden kaçınılmalıdır. hem eğitim öğretim kolaylığı hem de kimyanın sistematik akışı gözetilmeye çalışılmıştır. işleniş derinliği ve açıklamalar sütununda verilen sınırlama ve uyarılar bağlayıcıdır. sözle veya vurgu ile tek hamlede edinilebilir eğitim çıktıları olmayıp içerik kazanımlarının bütünü ile oluşan kimya kültürü temelinde diğer derslerin içerik kazanımlarıyla da birleşerek11 . bu kazanımları da birlikte getirir. Aynı ünite içinde yeniden kazanım organizasyonu yapılması hâlinde. • Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Đlişkisi Kazanımları (KTTÇ). bir bakıma programın özü sayılabilir kazanımlardır. bütün alanlardaki eğitim gayretlerinin ortak ürünleri olması beklenen. birlikte yaşama iradesi. hiyerarşik açıdan onlara göre daha yüksek ve onlardan daha önemli kazanımlardır. hayatın da kimyaya etkisi. çoğu zaman dolaylı. kimyanın hayata. içerik kazanımlarıyla bilimsel süreç becerileri arasında tekil ilişkiler kurmak veya aramak gereksizdir. öz güven. konu başlıkları önerilmiş.ÜNĐTELER ) altında organize edilmiştir: Bu ünitelerden her biri için. B. Bu kazanımlar. KTTÇ ve ĐTD kazanımları. sadece birer öneri olup takdir hakkı kitap yazarına ve dersi işleyen öğretmene aittir. Sonuç olarak. bu etkilerin yine kimya kullanılarak azaltımı. bilimsel süreç becerilerine az veya çok katkıda bulunur. Ancak. Kimya içerik kazanımları. tek başına kimya eğitimi ile ilgili olmayıp. aile/millet/vatan sevgisi gibi sosyal tutum ve değerlerle kendini ifade.irdeleme yetilerini ifade eden önermelerdir. tolerans. ülke çapında değerlendirme sınavlarında paralellik gereği. her kazanımın içerik belirleyiciliğini netleştiren “Konunun Đşleniş Derinliği/Etkinlik Örnekleri” ve “Açıklamalar” sütunlarıyla eğitim öğretime nelerin dâhil edileceği ve nelerin dışarıda tutulacağı belirtilmiştir. Ünitelerde kazanımların işleniş sırası belirlenirken. gündelik hayata girmiş kimyasalların kullanım ve işlev bilinci gibi hususlara ilişkin. 2. gerçekte içerik kazanımlarından daha karmaşık. kimya içerik kazanımları yanında ikincil çıktılar gibi düşünülmemelidir. odak konular işlenirken özel olarak vurgulanmayıp genel kimya kültürü ile ortaya çıkması öngörülen kazanımlardır. Başka bir deyişle. kimya eğitiminin bütünü içinde gelişecek kazanımlar olup sınıf içi her bir etkinlikle bunlar arasında bire bir ilişki mümkün olmayabilir. kimyasal faaliyetler sonucu çevrede ortaya çıkan etkiler. kimya içerik kazanımlarının her biri. Tutum ve Değer Becerileri (ĐTD). Ortaöğretim 10-12. Programda öngörülen ünite adları. sınıf içi etkinlikler ve eğitim araç-gereçleri için belirleyici olan.3. Ünitelerin işleniş sırası da. BSB. nitelikleri gereği. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar 1.okul içi etkinlikler. bu kazanım türleri. Sınıf Kimya Programında.

7. 2. “Ailemizi/milletimizi/vatanımızı nasıl severiz?” gibi konular üzerinde yazılı veya sözlü vurguların bu kazanımlara hissedilir bir katkı yapacağı düşünülmemelidir. 6. bu sistemi ve kimyasal terimleri iletişimde kullanır. daha sonraki öğrenim. “Deney sonuçları nasıl yorumlanır?”. 8. “Öğrenci bir molekülün polar olup olmadığını kestirir. Bu sebeple. 9. çizelge ve grafikleri yorumlar. Deney yapabilme becerisi kazanır. 3. ders kitabı metninde ve ders işleniş sürecinde kavram ve ilkeler açısından yeterli işlenmeli. ortaöğretim kimya eğitimi.edinilecek becerilerdir. Gözlem ve deneyin evreni doğru yorumlamadaki önemini kavrar. görsel öge veya bir güncel olay/durum hatırlatması ile hem bir motivasyon ve ilgi odaklama yoluna gidilmeli. Deneysel çalışma sırasında güvenlik kurallarına uyar. içerik kazanımı olarak verilen her önerme. 4. Đçerik kazanımı olarak verilen önermeler. önce bu kazanım grubuyla ilgili öğrenci ön bilgilerinin yoklanması için. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI 5. Gözlem. 10. fiziksel olayları betimlemede ve tahmin etmede kullanır. sınıf içi ders işleme sürecinden sonra öğrencinin bu beceriyi edinmiş olacağını kasteder. deney. KTTÇ ve ĐTD kazanımı olarak verilen arzulanır insan tipi niteliklerinin tamamlanmasını sağlamaz. bu zihin alt yapısı üzerine inşa edilmesi sağlanmalıdır. görsel öge veya etkinlikle birden çok kazanımın gerçekleşmesi doğaldır. “Bir veri çizelgesinden nasıl bilgi çıkarımı yapılır?”. söz gelişi. “Kimyanın çevreye olumsuz etkileri nelerdir?”. söz konusu ünite işlendikten sonra öğrencilerin edinmiş olması beklenen kazanımlar olup söz gelişi. Gerçekte. mümkün olan her yerde gündelik hayatla ilişkilendirme yapılmalıdır. kitap metinlerinde ve sınıf ortamında ders işlenirken. 3. Bilimsel Süreç Becerileri (BSB) 1. hem de bu süreçte. Kitaplarda ve sınıf içi ders işleme süreçlerinde. BSB. 5. Böyle kazanım gruplarının çoğu zaman ortak bir başlık altında işlenmesi beklenir. Kimyada kullanılan kodlama sistemini tanır. 12 . araç-gereç. ilişki ve ilkelerin. Doğa olaylarını yorumlarken kimya temelinde neden-sonuç ilişkisi kurar. “Uygarlığın gelişmesi kimyanın gelişmesini nasıl etkiler?”. Gözlem ve deneyde kullanılan araç-gereç. Bilimsel bilgiler arasında nitel ve nicel ayırımı yapar ve ikisi arasındaki farkın önemini kavrar. Teori ve modelleri. Deney sonuçlarını çizelge ve grafikle ifade eder. öğrencilerin konuyla ilgili zihin alt yapılarına göre konuya başlama düzeyi belirlenip yeni kavram. Dolayısıyla. Başka bir deyişle. Đçerik önermelerinin aynı giriş ibaresiyle başlayan gruplarının topluca işlenmesi ve gereken yerlerde aynı gözlem. deney ve araştırma ile ulaştığı sonuçları matematiksel ve sözel olarak ifade eder. BSB. Ölçülebilir büyüklükleri uygun birimlerle ifade eder. hatta ortaöğretimin bütünü.” önermesi. kimya içerik kazanımları gerçekleşmişse.1. hayat deneyimleri ve insan ilişkileriyle ömür boyu gelişecek kalitelerdir. 4. alet ve cihazları tanır. hazır deney verilerini yorumlayarak genellemelere ulaşır. 5. 11. Bu kazanımlarla öngörülen nitelikler. KTTÇ ve ĐTD kazanımları da dolaylı yoldan gerçekleşmiş olacaktır.

6. Bilime ve onun bir parçası olan kimyaya ilgi duyar. Bilim ve teknolojideki gelişmelerin insanlar ve doğa üzerine olumsuz etkilerine örnekler verir. bilimin öncelik aldığı durumları. Kimyanın sosyal. Çevre sorunlarına karşı duyarlıdır. 10. ekonomik ve teknolojik etkilerinin farkına varır. 3. Sükûnetle dinler. Kimya dersinde öğrendiklerini günlük yaşamında karşılaştığı sorunları çözmede kullanır. Đş birliği yaparak çalışmaya gönüllüdür. Đletişim. endüstriyel süreçleri ve çevre problemlerini açıklamada öğrendiklerini kullanır. demokrasinin öncelik aldığı durumlardan ayırt eder. Evreni ve hayatı anlamada bilimin yol göstericiliğini özümser. 7. genel kabul görür temellere dayanarak talep ve iddia öne sürer. Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD) 1. sosyal. 8. politik ve moral değerlere etkisini yorumlar. Kimyadaki gelişmelerin ekonomik. kendini ifade eder. 2. 7.5. 9. Kimyanın sosyal ve ekonomik alanlara uygulanabilirliğini irdeler.2. 3. 5. 2. Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ) 1. Bilim ve teknoloji üzerine çalışma yapmanın önemini sorgular. Toplumsal yaşamında kimyanın uygulamalarını fark eder. 5. 6. Dünyayı yorumlamada bilimsel yaklaşımın ve sorgulayıcı düşünmenin önemini kavrar. 4. Öğrenmek için ödül beklemez. 13 . Doğal olguları (fenomenleri). öğrenmenin kendisini bir ödül sayar ve ömür boyu öğrenmeye isteklidir.3. Bilimsel gelişmelerin toplumsal ve sosyal maliyetini irdeler. Bilmediği maddelerle iştigal ederken dikkatlidir. 5. 4.

Öğretmenler performans değerlendirmede oluşturacakları durumlar/verecekleri görevler ile öğrencilerin yaptıkları analizleri. Öğrencilerin akademik bilgiyi gerçek-yaşam problemlerine uyarlama yetisi. Performans değerlendirme süreci. Yani eğitim öğretim süreci yürürken. Bu tür becerilerin yalnızca geleneksel ölçme araç ve yöntemleriyle değerlendirilmesi zordur. performans görevi gibi araçları da kullanırlar. Dereceli puanlama anahtarları ile. Öğrencilerin performansını ölçmek için performans görevleri. çalışmanın. Bu program. gözlem yapma. kimya dersinde öğrencilerin bilgi. öğrencinin bilgiyi bizzat yapılandırmasını sağlamak bakımından bir fırsattır. eleştirme. broşür vb. kimyanın günlük hayatımızdaki yerini örneklerle açıklayan bir makale yazma. gözlemleri değerlendirme. çoktan seçmeli. öğrencinin süreç içerisindeki gelişimine ilişkin geri bildirim sağlamak amacıyla yapılır. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI Ölçme ve değerlendirme. örneğin. eğitim öğretim sürecinde edindiği bilgi ve becerileriyle uygun çözüm yolları üretebilme. kısa cevaplı. olabildiğince.6. bunu problem çözerken bizzat gösterebilmesi performans değerlendirmesi anlayışının özüdür. bilgi toplama. öğretim etkinlikleri ile eş zamanlı yürütülmelidir. soruları içeren değerlendirme tekniklerinin yanında performans değerlendirme amaçlı gözlem-takip formu. bir deney yapma. proje. yorumlama. bazıları da yazarak kendilerini daha iyi ifade ederler. görüşme. uzun cevaplı. arkadaşları ile iş birliği içindeki çalışmalarını. öğrencilerin günlük hayatta karşılaştığı sorunlara. eşleştirmeli vb. öğrencilerin bilgi ve becerilerini ortaya koyarak oluşturdukları çalışma. verdikleri kararları. tablo. bir tip grafiği başka bir tipe dönüştürme vb. Bu görevlerin değerlendirilmesi için öğretmenler değerlendirme ölçütlerini önceden hazırlar ve öğrencilere görev verirken bu ölçütleri de onlarla paylaşırlar. öğretmenin öğrencilerden beklentileri somut ve anlaşılır hâle gelir. doğru-yanlış tipi. Bu derste yapılacak ölçme ve değerlendirme etkinlikleriyle öğrencilerin üst düzey becerileri de (okuduğunu anlama. öğrencilerin öğrenme süreçlerini izlemeyi ve bu süreçte kazandıkları bilgi ve becerileri değerlendirerek gerektiğinde kullanılan öğrenme etkinliklerini değiştirmeyi öngörür. günlük hayatta karşılaşılan problemleri çözme. araştırma yapma. poster. ya da etkinliğin çeşitli aşamalarını ve/veya niteliklerini ve her bir aşamanın/niteliğin puan değerini belirten listeler dereceli puanlama anahtarlarıdır. projeler verilebilir. yani kimya kazanımlarını gerçek yaşama aktarabilme yetileri yoklanır. eksikliklerini belirlemek. poster. problem çözmelerini. sorgulama yapma. Performans görevi olarak. düşünülebilir. Bireysel farklılıklarına göre bazı öğrenciler tartışmada. Öğretmenler. Öğrencinin performansı değerlendirilirken her bir ölçüt için ayrı bir puan 14 . Öğrencilerin yaptığı görevin. beceri ve tutumlarıyla ilgili değerlendirme yaparken geleneksel ölçme değerlendirme yöntemleri. hazırlatılabilir. bazıları sözlü sunumda. Yapılacak olan değerlendirme çalışmaları dersin amaçları ve kazanımlarına uygun olarak. grafik ve diyagram hazırlama ve yorumlama. Böylece öğrenciler. kendini ve arkadaşlarını değerlendirme gibi) değerlendirilmeye çalışılır. öğrencilerin başarısını değerlendirmede farklı araç ve yöntemlerin birlikte kullanılması önemlidir. Performans değerlendirme. kendilerinden beklenenin ne olduğunu bilirler ve kabul edilebilir bir performans görevinin hangi ölçütleri karşılaması gerektiğini anlarlar. ürün ya da etkinliklerin değerlendirilmesi süreci olarak ifade edilebilir. Bu nedenle. öğrenme-öğretme sürecinde öğrencilerin başarılarını tespit etmek. bir yöredeki kimyasal kirlenmeye dikkati çekecek bir broşür hazırlama. değerlendirme süreci de amaçlar çerçevesinde devam etmelidir. analiz etme ve irdeleme. yaptıkları deneyleri. Kimya dersinde yapılacak değerlendirmede. öğrendikleri ile günlük yaşam arasında ilişki kurma. sözel sunumlarını ve bir ürünü oluşturmalarını doğrudan gözlemleyebilir ve onlara not verebilirler. Bu araçların yanında performans değerlendirme temelli araç ve yöntemler de kullanılır. ölçme/değerlendirme çalışmalarıyla.

olgu ve prensipleri doğru şekilde kullandı. 2 1 Araştırma süreci öncesinde bir plan yapmadı. Arkadaşlarıyla pek fazla iş birliği yapmadı. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı örneği öğrencinin bir konuda araştırma yaparken göstermiş olduğu performansa ilişkin gözlemlerin kaydedilmesi için hazırlanmıştır. 21. 23) . Konuya ilişkin kavram. ancak plana tam anlamıyla uymadı. DERECELĐ PUA LAMA A AHTARI 4 Ölçütler Araştırma öncesinde araştırma sürecini etkili şekilde planladı ve planını öğretmeniyle paylaştı. Araştırma raporunu tam zamanında teslim etti. Araştırma sürecine ilişkin planlama yaptı. sayısını artırabilir ya da azaltabilir. Araştırma raporunu makul zamanda teslim etti. Yorumlarının bazılarını uygun kanıtlarla destekledi. 22. Konuya ilişkin kaynak kullandı. Gerekli durumlarda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. 1. ancak kaynaklardan bir kısmı konuyla tam anlamıyla ilişkili değildi. Kaynak kullanımı 3. Gerekli olduğunda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Konuya ilişkin kavram. Mevcut ölçütleri okuduktan sonra. Dil ve yazım kurallarını kullanırken az sayıda önemsiz hata yaptı. Topladığı kaynakları verimli kullanarak edindiği bilgileri organize etti. Araştırma raporunu çok geç teslim etti. puan sütununa yazılır. 4. Kaynaklardaki bilgileri doğru şekilde kullandı. Farklı kaynaklardan edinilen bilgileri organize etme problemi yaşadı. Đş birliği Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden. olgu ve prensipleri kullanırken bazı hatalar yaptı. Kullandığı kaynaklar ders kitabı ile sınırlıydı. 4. çalışmanın amacına göre değiştirebilir. Araştırma öncesinde araştırma sürecine ilişkin plan yaptı. bu dereceli puanlama anahtarındaki ölçütleri. Araştırma sürecinde hiç kimseden yardım istemedi ve kimi zaman gerekmesine rağmen. Bazı yerlerde kendi yorumlarını kattı. Kaynaklardan edindiği bilgileri hiçbir yorum katmadan olduğu gibi aktardı. Kullandığı kaynaklar konuyla doğrudan ilişkiliydi. Araştırma raporunu teslim tarihinden epey sonra teslim etti. Yapmış olduğu plana çoğunlukla uydu. Farklı kaynaklardan elde edilmiş bilgileri organize etme gayreti hiç olmadı. o açıklamaya ilişkin rakam. Dil kullanımı Kaynaklardaki bilgileri doğru bir şekilde sundu. Konuya ilişkin çok fazla ve çeşitli kaynaklar kullandı. Araştırma sürecinde sadece bir iki kez öğretmeninden yardım istedi. Öğretmen isterse. 2.takdir edilir ve buna göre toplam puan elde edilir. Ciddi ve çok sayıda dil ve yazım kuralı hatası yaptı. bu ölçütlere ilişkin açıklamalardan hangisinin öğrencinin performansını tam olarak yansıttığı düşünülüyorsa. Kaynaklardaki bilgileri aktarırken bazı hatalar yaptı. Bilgileri oldukça iyi sıraladı. olgu ve prensipleri doğru ve yerinde kullandı.…………… 1. Yapmış olduğu plana tam anlamıyla uydu. Konuya kendi yorumlarını da kattı. Tamamen kitaptan aldıklarını aktardı. Ancak. arkadaşlarından ve etrafındaki diğer kişilerden yardım istedi. Yapmış olduğu yorumları ve çıkarımları uygun kaynaklardaki kanıtlarla destekledi. Kanıt kullanımı Araştırma Raporu 3. arkadaşlarıyla iş birliğinde bulunmadı. ………… 15 Puan Performans Düzeyleri 3 . Dil ve yazım kurallarını kullanırken bazı ciddi hatalar yaptı. olgu ve prensipleri kullanırken ciddi hatalar yaptı. raporda daha çok kaynaktaki bilgilere bağlı kaldı. Ölçme ve değerlendirmede geleneksel ve yeni yaklaşımların bu programla da ilişkilendirilen özellikleri çeşitli kaynaklarda bulunabilir(20. Aşağıda kimya dersinde yaptırılabilecek bir araştırma için kullanılabilecek bir dereceli puanlama anahtarı örneği verilmiştir. Konuyla ilgili olarak yeteri kadar kaynak kullanmadı. Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden yardım istedi. Arkadaşlarını kendi araştırmaları konusunda teşvik etti. Plan oluşturma ve uygulama Araştırma Süreci 2. Kaynakların çoğunluğu konuyla ilişkiliydi. Konuya ilişkin yeterli sayıda kaynak kullandı. Konuya ilişkin kavram. Dil ve yazım kurallarını doğru ve tam olarak kullandı. Kavrama Konuya ilişkin kavram.

doğru/ yanlış. Formlar ve formlarda yer alan ölçütler. Örneğin. ölçme ve değerlendirme yaparken aşağıdaki noktalara dikkat etmeleri. kısa yanıtlı sorular vb. çevre ve sınıf imkânları. … … Düşünceler Hayır Örnek düşünceler: • Öğrencinin deneydeki dikkati ve kavrayışı çok iyiydi. faktörler göz önünde bulundurularak yeniden yapılandırılabilir. süre vb. 3. Seçtiği malzemelerin ve çalıştığı mekânın temizliğini kontrol etti. deney yapma gibi bir dizi hareketi gerektiren davranışlar. 2. Seçilen ölçme ve değerlendirme yöntem ve teknikleri ders programında hedeflenen kazanımlara uygun olmalıdır. Çalışırken kendisinin ve arkadaşlarının güvenliğine dikkat etti. daha geçerli ve güvenilir değerlendirme yapmalarına katkı sağlayacaktır: 1. • Öğrencinin bu etkinliği tekrarlaması gerekiyor. evet veya hayır anlamına gelen bir işaret veya ifade ile o işlem basamağının gerçekleşip gerçekleşmediği not edilir. Öğretmenlerin geleneksel değerlendirme araçları (çoktan seçmeli. Bu programda yer alan ölçme ve değerlendirme araçlarına ilişkin formlar sadece birer örnektir. kontrol listesinde açıkça belirtilip sıralanabilir. Öğretmenlerin. sınıf mevcudu. eşleştirme. Deney sonuçlarını doğru yorumladı.Öğrencilerin performanslarını değerlendirirken kontrol listeleri de kullanılabilir. dersin işleniş yöntemi. Deney için uygun düzeneği kurdu. Deney sonunda çalıştığı mekânı temiz bıraktı. Kontrol listelerinde. öğrencinin bir görev veya proje esnasında sırasıyla yapması gereken iş ve işlem basamakları listelenmiş olup her iş veya işlem için var veya yok. Deney sonuçlarını kaydetti. Puanlama ise kümülatif yapılır. Eşdeğer işlevli başka formlar da geliştirilebilir. Ölçme ve değerlendirme araçları ile değerlendirme ölçütlerinin programın temel amaçlarına hizmet eder nitelikte olması ve hedeflenen becerileri kapsaması önemlidir. Deney için uygun malzemeleri seçti. KO TROL LĐSTESĐ Gözlenen Davranışlar Evet Deneyle ilgili bilgi altyapısı yeterlidir.) ile performansa dayalı değerlendirme araçlarını birlikte ve dengeli kullanması öğrenci kazanımlarının daha etkili değerlendirilmesini sağlayacaktır. • Öğrencinin bilgi altyapısı yetersiz olduğu için deneyi bilinçsizce yaptı. 16 .

değerlendirme yapmaları. verilen görev veya proje. 17 .4. elde ettikleri bilgileri. Başka bir deyişle. Yapılan değerlendirme çalışmasıyla öğrencilerin gelişim süreci izlenir. önemlidir. Verilen yıllık ödevler veya performans görevlerinde öğrencilerin bir kaynaktan bilgileri aynen aktarmaları yerine. 8. bunları gidermek için ilave etkinlikler yapılabilir veya kullanılan yöntem ve teknikler değiştirilebilir. bu sürecin öğrencinin gelişimine ilişkin bilgi toplama çalışması olduğu unutulmamalıdır. Ölçme ve değerlendirme sürecinde öğrencilerde sınav kaygısı yaratılmamalı. Đkinci tip grup çalışmalarında ise her öğrenciye eşit puan takdir edilir. transfer etmeleri. Birincisinde. 5. her grup üyesinin görev takibi de grupça yapılır. 7. tablo veya grafiğe dönüştürmeleri vb. Performansa dayalı değerlendirme yapmak için verilen performans görevlerinde öğrencilerin performansının. öğrencilerin -varsa. Đkincisinde ise söz konusu görev veya proje grubun tamamına verilir. 6. görev ve proje sunum aşamalarında her öğrenci kendi hazırladığı bölümden sorumludur ve her öğrencinin performansı ayrı değerlendirilir. Öğrencilerin öğrenmelerine destek sağlamak ve performanslarını değerlendirmek için yapılacak grup çalışmalarında iki yol izlenebilir. Sınıfta yapılan her türlü etkinliğin değerlendirilerek bir puanlama yapılması zorunlu değildir. analiz etmeleri.eksiklikleri tespit edilir. Bu süreç sonunda. Öğrencilerin performansına ilişkin değerlendirme sonuçlarının mümkün olduğunca kısa sürede öğrencilere bildirilmesi esastır. yorumlamaları. Birinci tip grup çalışmaları değerlendirilirken. derecelendirme ölçeği vb) biri ile değerlendirilmesi ve puanlanması esastır. grup iş bölümünü kendisi yapar. çıkarımda bulunmaları. bir grubun tüm üyeleri aynı puanı alır. gruptaki öğrenci sayısı kadar alt bölüme ayrılarak her öğrenciye bir alt görev yüklenir. daha önceden hazırlanmış ölçütlerden oluşan değerlendirme araçlarından (dereceli puanlama anahtarı. elde edilen bilgilerle öğrenciler ve veliler bilgilendirilir.

Ortaöğretim Đkinci Devre 1. Bloom. Inc. F. Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Metotları.. 1993. Baskı). Novak. M. “Why Constructivism Must Be Radical?”. 1956. 1. 11. Tebliğler Dergisi. Öğrenme-Öğretme Süreci: Yeni Teori Ve Yaklaşımlar. Ankara.P. Ankara. Lawrence Erlbaum. MEB-EARGED. Educational Psychology – A Cognitive View (2. 13. 1973. 5. T. 1978.. 20. Steffe.. New York.. W. Đstanbul. N. Lise Müfredat Programı(1960). J. J. W. 9. Saydam Matbaacılık. 1930. 16. 5. Tebliğler Dergisi. 1971. 1996. Seçmeli Kimya 1. Kimya) Taslak Programı. 18. Turgut. & Brooks. (Editör). E. Baskı. 22.. 6. Maarif Basımevi. MEB-EARGED. Ahmet Saban. 2000. TC Maarif Vekâleti. Tebliğler Dergisi. P. Tebliğler Dergisi. B. Ankara. G. Fen Bilimleri 1 Programı. & Bednarz. Ankara. Ankara. Ankara. 12. 1999. John Wiley & Sons. New York. D. Tebliğler Dergisi. G. TC Maarif Vekâleti. TC Kültür Bakanlığı. USA. “Constructivism in Education”. by Larochelle. Needham: Allyn & Bacon. 1985. 19. Nobel Yayınları. Tebliğler Dergisi. 1956. and Gale. 1995. Devlet Basımevi. 1987. 3 Programları.. Popham. New Jersey. Lise Programı (1938). 1938. L. Sınıflarına Ait Haftalık Ders Dağıtım Çizelgeleri. 15. Classroom Assessment. 1998. Ausebel. Fen Bilimleri 2 Programı. Ankara. 1998. Ankara. 21. New York: McGraw Hill. 2.Ortaöğretim Kurumları Sınıf Geçme Yönetmeliğini Uygulayan Ortaöğretim Kurumlarının 9. Modern Kimya Programı Amaçları ve Açıklamalar..SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR Orta Mektep Müfredatı (1930). Rinehart and Winston. Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi. 4. Educational testing and measurement: Classroom application and practic. USA. H. 1992. & Hanesian. Maarif Basımevi. Sınıf Fen Bilgisi (Fizik. 2002. Tebliğler Dergisi. 17. 2003.11 ve 12. Ankara. 1960. 23-29. Ankara. Ankara. UK. 23. D. “Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals: Handbook I. Lise Kimya Programları. 1991. Ankara. 18 . Devlet Matbaası Đstanbul. 1994.. Ankara.10. Airasian. J. M. S. Von Glasersfeld. 10. 2001. Cambridge University Press. Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analiz Raporu. Modern Educational Measurement. MEB. Second Edition. TC Maarif Vekâleti.. P. 2.. Cambridge. J. New York. Borich. & Garrison. 8. 7. J. Brooks. Kubiszyn. “In Search of Understanding: The Case for Constructivist Classrooms” Association for Supervision and Curriculum Development. 3.. NY: Holt. 14.” David McKay Inc. Cognitive Domain. in “Constructivism and Education”. Lise Müfredat Programı (1956). J.

sınıf B. Ü ĐTELER 19 .KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11.

A4 boyutlu kâğıda.9 22. • 20 . Her üniteye tahsis edilecek sayfa sayısı. bu oranlar esas alınarak bulunan sayfa sayılarında. Ancak.ZAMA A ALĐZĐ ORTAÖĞRETĐM KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI 11. sınıf kimya ders kitabının hacmi. gerekli görüldüğü hâllerde ±%20 artırma/eksiltme yapılabilir.2 27. 17-19 forma olarak öngörülmüştür. KĐTAP FORMA SAYILARI • • Ortaöğretim 11.1 100.8 25.0 * Üniteler için verilen ders saatleri öğretmen tarafından şartlara göre ±%20 oranında değiştirilerek uygulanabilir. Öğretmen kılavuz kitabı için herhangi bir hacim sınırlaması öngörülmemiştir.0 11. SI IF Ü ĐTELERĐ VE Ö ERĐLE SÜRELER Ü ĐTE Ü ĐTE ĐSMĐ UMARASI 1 KĐMYASAL REAKSĐYONLAR VE ENERJĐ 2 REAKSĐYON HIZLARI VE KĐMYASAL DENGE 3 ÇÖZELTĐLERDE DENGE 4 5 ELEKTROKĐMYA ÇEKĐRDEK KĐMYASI Toplam KAZA IM SÜRE/DERS YÜZDE ORA (zaman bakımından) SAYISI SAATĐ* 18 24 31 15 18 106 15 24 30 27 12 108 13. zaman tahsis çizelgesinde belirlenmiş yüzde zaman oranlarına uygun olmalıdır.

enerjinin korunumu hakkındaki “ termodinamiğin 1. kanunu” anlamlandırılmakta. lise 9. ve 10. sınıf Kimya dersinde pekiştirmiştir. Sistemler ve Enerji Türleri 2. fiziksel ve kimyasal olaylara eşlik eden enerji değişimlerini ele almak için. B. entalpi kavramı ile birlikte sunulmakta. Đstemlilik C. Hess Kanunu ve ona ilişkin uygulamalar işlenmektedir. kanunu” ile ünite bitmektedir. Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden istemlilik tartışmaları verilmekte. Ayrıca. Sistemlerde Entalpi Değişimi 3. kanunu Entalpi Oluşum entalpisi Đstemli/ istemsiz değişim Termodinamiğin 2. “termodinamiğin 3. kanunu” . Bu ünitede. istemli / istemsiz değişimleri ayırt etmek için gerekli entropi kavramına giriş yapılarak “termodinamiğin 2. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • Sistem Ortam Açık sistem Kapalı sistem Đzole sistem Đzotermal sistem Ekzotermik değişim Endotermik değişim Đç enerji Termodinamik Termodinamiğin 1.Kimya Dersi 11. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. kanunu Entropi Gibbs serbest enerjisi : KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ : 15 Ders Saati 21 . Ünitenin Amacı Öğrenciler.Sınıf Öğretim Programı 1. olayın gerçekleştiği sistem ve sistemin yer aldığı ortam ile ilgili ilk kavrayışlar sağlanmakta. Ünite Önerilen Süre A. farklı enerji türlerini ve enerji birimlerini ilköğretim Fen ve Teknoloji dersinde öğrenmiş. kanunu Termodinamiğin 3.

Sabit hacimli ve sabit basınçlı sistemlerde. ısı alış-verişi. [!] 1. ısı-iç enerji dönüşümünün olduğu sabit hacimdeki değişimlere örnekler verilecektir. Ekzotermik ve endotermik değişimlerde.6. 1. Bu tartışmada. ısı-mekanik enerji-iç enerji değişimi üçlüsü dışındaki enerji dönüşümlerine ve mekanik işin hesaplanmasında kullanılan w = P. kapalı. (-) işaretlenmesi ile sisteme giriş-sistemden çıkış arasındaki ilişki verilir. gibi reaksiyonlar kullanılabilir. Sistemleri. izole-izotermal. bu bakımdan kimyasal değişmelerde de enerji alındığı veya verildiği gerçeğine örnek olarak. mutlak anlamda yasaklanmış bir ısı alış-verişi gibi algılanmamalı. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Buzun erimesi. uğraş alanları üzerinden tanımlanır (1. Farklı değişim örneklerinde bu ilişkilerden hangisinin geçerli olacağı konusunda yönlendirilmiş bir beyin fırtınası yapılır. sabit hacimli-sabit basınçlı olma nitelikleri gözden geçirilir.Kimya Dersi 11. moleküllerin öteleme. Termodinamiğin günlük hayattaki uygulama alanlarına örnekler verir.6 Termodinamiğin buharlı makinenin gelişimi ve sanayi devrimi ile tarihsel ilişkilerini konu edinen bir okuma metni verilebilir. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 1. her hareketin bir enerji alış-verişi ile birlikte yürüdüğü. C + ½ O2 → CO + Q1. sistem ve ortam kavramları kullanılarak anlamlarının derinleşmesi sağlanır. Bir sistemin iç enerjisini atom/molekül temelinde açıklar. V bağıntısına girilmeyecektir. Qp ≠ Qv ilişkisinin nedeni irdelenir (1.2 Açık. kanununu ifade eder. 3. titreşim.4. Bu irdelemeler sırasında.5 “Madde-enerji dönüşümü”.5. ısı alış-verişi ile mekanik iş ve iç enerji değişimi arasındaki matematik ilişkiler türetilir. Sistemler ve enerji türleri ile ilgili olarak öğrenciler.3.4. Sistem ve ortam arasındaki ilişkinin önemini fark eder. 1.1. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 22 . [!] 1.4. 4 atomlu çizgisel ve açılı moleküller için mikro düzeyde enerji türleri irdelenir (1.5 Q ve w niceliklerinin (+).3 Đç enerjiye katkı yapan enerji türlerinden.4 Isı değişimi.1. 1. [!] 1. uygun örnekler üzerinden verilir. alınan veya verilen ısının sistemde nasıl depolandığı sorgulaması üzerinden.3). derişik H2SO4 çözeltisinin seyrelmesi gibi maddesel değişimlerde ısı-iç enerji dönüşümü irdelenir. sabit basınçlı ve sabit hacimli sistem kavramları örneklerle tanıtılacaktır. iç enerjiye katkıda bulunan mikro düzeyde enerji türleri tartışılır.2. [!] 1. Mg(k) + ½ O2 (g) → MgO + hν CO + ½ O2 → CO2 + Q2 3/2 O2(g) + hν → O3(g) AÇIKLAMALAR [!] 1. 1. izole. basınç ve hacim değişkenlerine göre sınıflandırır. 1. böyle sistemlerin tanımı. 1. olayın gerçekleştiği süre içinde ortamla ısı alış-verişinin ihmal edilebilir düzeyde olması temelinde verilmelidir. iç enerji değişimi ve mekanik iş sembolleri tanıtılıp.4.Sınıf Öğretim Programı 1.4). Qv = ∆U QP = ∆U + w Qp ≠ Qv ilişkileri. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR 1. 1. ↸ Kimyasal değişimlerin maddeyi oluşturan atom ve moleküllerin diziliş ve düzeninin değişimi ile gerçekleştiği.6). [!] 1. 1.1-1.2 “Đzole sistem” kavramı. Bu reaksiyonlara eşlik eden enerji değişimleri vurgulanarak termodinamik bilim dalı. Bu değişimlerde sisteme giren veya sistemde çıkan ısının dönüştüğü enerji türleri irdelenir. sıcaklık. QP = ∆U + w bağıntısının. 1. iç enerji değişimini ısı alışverişi ve mekanik enerji ile ilişkilendirir. izotermal. işaretleme sistemi kullanımını gerektiren uygulamaları ile ilgili örnekler çözülür. Đncelenen makro düzeyde değişimlerin gerçekleştiği sistemler ve ortamlar sorgulanarak ele alınan sistemlerin açık-kapalı. 1. Her iki hâl için. dönme ve potansiyel enerjileri ile atomların çekirdek ve elektronik enerjileri irdelenecek. tek atomlu asal gazlar ve 2. Termodinamiğin 1. ↸ Sabit hacimde ve sabit basınçta gerçekleşen basit fiziksel değişim örnekleri üzerinden mekanik iş kavramı anlamlandırılır.

tam yanma için gerekli eşdeğer miktardan az hava ile yakılmasının neden akılcı olmayacağı. 2.4 Bağ enerjileri. Bir reaksiyonun entalpi değişimini. 2.Sınıf Öğretim Programı 1.1 Mutlak entalpi kavramına girilmeyecek.2.2 Standart şartlar ve normal şartlar kavramlarının anlamları verilir. [!] 2. “1 mol bağı standart şartlarda kırmak için gerekli enerji” şeklinde tanımlandığı için. Kömür ve petrol gibi fosil yakıtların. Hess kanunu bağlamında tartışılır (2.1. Standart şartlarda birden çok allotropu olan elementlerin en kararlı allotropları esas alınır. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 2. Sabit hacimde verilen ısının iç enerji değişimine eşit olup olmadığı tartışıldıktan sonra. Reaksiyon entalpi değişimlerini “standart oluşum entalpi değişimleri” ile ilişkilendirir. [!] 2. gaz basıncı sabitken (piston sürtünmesiz hareketli) verilmesi gereken ısıdan farklı olmasının nedenleri sorgulanır. Buradan. Hess kanunun sözlü ifadesi irdelenir.4.3). ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 23 .4 Bağ enerjilerinden reaksiyon entalpileri hesaplanırken. mekanik iş hesabı kapsam dışı tutulacak. Bu büyüklük reaksiyon entalpisi hesabında kullanılırken. Entalpi değişimini (∆H). ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısının uygulamasına ilişkin problemler çözülür. ↸ Çok basamaklı örnek tepkimelerin her basamağına ilişkin ∆H değerleri. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir silindir içine kapatılmış 1 mol gazın sıcaklığını 1 oC artırmak için. ürünlerin bağ enerjileri toplamından girenlerinkini çıkarma yanılgısı oldukça yaygındır.Σ∆Hof girenler) bağıntısı kullanılarak örnek problemler çözülür (2. “bağ kırılma entalpisi” adı ile de verilebilir. 2. o AÇIKLAMALAR 2. oluşum tepkimelerinin ekzotermik-endotermik oluşu ile ilişkilendirilir. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısı türetilir. Isı alış-verişinin mekanik iş alış-verişi ile sonuçlandığı değişimlerde Qp’nin ∆H’a eşit olduğu belirtilir (2.1 Elementlerin standart koşullardaki oluşum entalpilerinin ‘0’ kabul edildiği belirtilir. ara basamakların entalpi değişimleri ile ilişkilendirir. CO2 gibi bileşiklerin. V bağıntısı yerine H = U + w bağıntısı kullanılacaktır.3. Kimyasal reaksiyondaki entalpi değişimi ile bağ enerjileri arasında ilişki kurar. 2. ↸ Yaygın maddelerin oluşum entalpileri çizelgesi incelenerek ∆H f değerlerinin işaretleri. standart oluşum entalpilerinin kullanımından kaynaklanan bir alışkanlıkla. ↸ Yaygın ve basit bileşiklerdeki ortalama bağ enerjilerini veren tablolardan yararlanılarak kimyasal reaksiyonda alınan ya da verilen ısı hesaplanır. Örnek tepkimeler üzerinde. reaksiyon ısısı (Qp) ile açıklar. toplu reaksiyonun ∆H değeri ile karşılaştırılır. sabit basınçta (piston hareketli iken) verilen ısının (Qp) entalpi ile ilişkisi irdelenir. gaz hacmi sabitken (piston hareketsiz) verilmesi gereken ısının. [!] 2. girenlerin bağ entalpileri toplamından ürünlerin bağ entalpileri toplamını çıkarmak gerektiği unutulmamalıdır. Bağ enerjisinin tanımı ile ilgili olan bu yanılgı. standart koşullardaki elementlerinden elde edilişlerine ilişkin tepkimelerdeki entalpi değişimleri.2). Reaksiyon entalpi değişimleri ile bağ enerjilerini ilişkilendiren örnek problemler çözülür (2.Kimya Dersi 11.1). Sistemlerde entalpi değişimi ile ilgili olarak öğrenciler.4). ekzotermik olduğu bilinen örnek tepkimeler üzerinde entalpi değişimi hesaplanarak giderilebilir. bu bileşiklerin oluşum entalpileri olarak tanımlanır. ??? 2. H = U + P. [!] 2. Basit tepkimelere ilişkin entalpi değişimlerinin oluşum entalpileri ile hesaplanmasına dair ∆H = (Σ∆Hof ürünler .2 H2O.

5). 3. (Örneğin. Mekanik iş elde edilebilen düzenekte.3). “kullanılamayan termal enerji” ve “olasılık” temelinde açıklar. 3. Đstemli değişimlerde minimum enerjiye yöneliş eğilimini örnekler üzerinde gösterir. Entropi değişimleri (∆S) istemlilik arasında ilişki kurar.) [!] 3. ok yönündeki olayın kendiliğinden yürümesi.2). ↸ Đki nuçe erlenmayerine konulmuş. biri kaynama sıcaklığında tutulan. 3. 3.2. Bu etkinlik üzerinden. Bu tepkimelerde iç enerjinin değişim yönü tartışılır.4 Bulunduğu ortamla aynı sıcaklıkta olan bir sistemin termal enerjisinin mekanik işe (faydalı işe) dönüştürülemeyeceği.5 Entropi kavramını sadece düzensizlik meyli temelinde vermek.3. ↸ Đstemli olduğu deneyimlerle bilinen endotermik tepkime örnekleri incelenir. “kullanılamayan termal enerjinin ölçüsü” olarak tanımlanır.5 Entropi üzerinden istemlilik irdelemeleri yapılan sistemlerin olabildiğince izole olması önerilir. Değişimlerde istemlilik ile ilgili olarak öğrenciler. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Đstemlilik ve istemsizlik kavramları.1). AÇIKLAMALAR KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3. evrendeki doğal olayların olumsuz bir sona doğru gittiği yanılgısını getirebilir. Olayın ekzotermik oluşu ile sistemin iç enerji değişimi arasındaki ilişki irdelenir. böyle bir sistemin termal enerjisinin “kullanılamayan termal enerji” olduğu. Đstemli/istemsiz kavramlarını irdeler. entropinin. Kullanılamayan termal enerji (işe dönüşmeyen ısı enerjisi) kavramının anlamı. Çözünme sırasında su moleküllerinin entropi değişimlerini de hesaba katmak gerekir.4. sıcaklık sabitken. eşit kütleli iki su örneğinden oluşan sistemlerin buhar çıkış uçlarına birer rüzgârgülü tutularak hangisinden mekanik iş elde edildiği tartışılır. Đstemlilik ile minimum enerjiye yönelme eğilimi arasındaki paralellik. düzen ve rastgelelik kavramları üzerinden verilir. Entropinin olasılık temelinde sezilmesi için. sadece CaSO4 tuzunun entropi değişimini düşünmek yetmez. diğeri oda sıcaklığında. Böyle olaylarda minimum enerji eğiliminden daha etkili bir başka eğilim olması gerektiği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma açılır (3.5.Sınıf Öğretim Programı 1. ters yöndeki olayın özel önlemler alınmadıkça meydana gelmemesi temelinde tartışılır (3. entropileri karşılaştırılabilir. [!] 3. entropinin olasılık temelinde de ifade edilebileceği sonucuna varılır.4. alçının suda çözünmemesi entropi artışı temelinde tartışılırken. sıcaklıkları ve hacimleri eşit farklı miktarlarda He örneklerinin. Minimum enerji uymayan istemli örnekler verir.4. Đstemli olaylarda entropinin artacağı (∆S > 0) sonucuna götürecek bir beyin fırtınası yapılır. Đstemli olaylarda kullanılamayan enerjinin değişme eğilimi tartışılır. Entropi kavramını. mürekkep moleküllerinin farklı konumlarda bulunma olasılıklarının artması temelinde tartışılır. Bu nedenle entropiyi açıklamada. 1 mol He’ un sıkışmış ve genleşmiş hâllerinin. Entropi. Ayrıca. istemli olaylarda kullanılamayan termal enerjinin genelde arttığı. değişim ↸ Đstemli tepkimelerin çoğu zaman ekzotermik olduğunu gösteren örnekler gözden geçirilir. 3. aynı maddenin sıvı ve gaz hâllerinin vb. bir bardak suya bir damla mürekkep damlatılarak mürekkebin su içinde dağılımı gözlemlenir. incelenen örnek tepkimelerle keşfedilir (3. 3.1. iş elde edilirken kullanılabilir/kullanılamayan termal enerjinin artması-eksilmesi irdelenir. Farklı şartlardaki benzer sistemlerin entropileri basit örneklerle karşılaştırılır. Dağılan mürekkebin kendiliğinden (istemli olarak) yeniden damla boyutuna dönüp dönmeyeceği irdelenir. eğilimine değişimlere [!] 3. ile ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 24 . Örneğin. entropinin olasılık temelinde anlamı. Mürekkebin neden dağıldığı. kullanılamayan termal enerjiyi temsil ettiği hususları açıklanır. Entropinin arttığı istemli olaylara örnekler verilir (3. “kullanılamayan enerji yaklaşımı” na yeterli ağırlık verilmelidir. bu deney üzerinden irdelenir. 3.Kimya Dersi 11. tek yönlü basit tepkimelerde.

öteleme hareketlerinin tamamen durması ile ilişkilendirilir. entropi azalması olmaz. 3.Kimya Dersi 11. Bu olayda her iki gazın hacminin de büyümesi. bir ifade de verilir. 3. Mutlak sıfır noktasında. kanunun. Sistemin ve evrenin toplam entropi değişimi üzerinden “Gibbs Serbest Enerjisi” ni tanımlar.T∆S ifadesinde ∆H teriminin alınan verilen ısıyı. ∆G’nin işareti ile ilişkilendirilir. ↸ Standart mutlak entropiler (S0) bir çizelge hâlinde verilir.6 Termodinamiğin 2. kanunu bazı mükemmel kristal maddeler için geçerli olmayıp bu maddelerin 0 K sıcaklıktaki mutlak entropileri.T∆S < 0 sonucuna ulaşılır. T∆S teriminin kullanılamayan termal enerjiyi ifade ettiği belirtilerek. Ele alınan örnek olaylarda.7. ↸ Oda ortamına konulan. Benzer bir hesaplama.” ifadeleri uygundur. kanununun ifadesi irdelenir. kanunlarını yorumlar. [!] 3.7 Gibbs serbest enerjisi tanımlandıktan sonra. ∆H . mutlak değeri de bir tepkimenin dengeden uzak ve istemli veya dengeye yakın fakat istemli olduğunu irdelemede önemlidir.8 Mutlak entropilerin nasıl hesaplandığı konusuna girilmez. mutlak entropilerin de bilinemeyeceği yanılgısı. Bu çizelge kullanılarak. 0 oC da 1 mol sıvı su için tekrarlanır. 0 C sıcaklıktaki 1 mol buzun erimesi gibi basit bir olay alınarak sistemin ve ortamın entropi değişimleri hesaplanabilir. sıfırdan büyüktür. Gazların karışması. bütün maddeler için geçerli sayılması ciddi bir problem getirmez.8. ∆G0 bulunup bu değerin işareti üzerinden istemlilik. sadece standart şartlarda yapılır. 3. Evrenin toplam entropi değişiminin bu olayda da pozitif olduğu belirlendikten sonra. toplam entropi değişiminin pozitif olduğu gösterilir.Sınıf Öğretim Programı 1. Ancak. ve 3.8 Kimyasal reaksiyonlarda istemlilik tartışmaları. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ o AÇIKLAMALAR [!] 3. [!] 3. 3. “Her istemli olayda evrenin toplam entropisi artar.8). mutlak entropiler (S0) çizelgesine dikkat çekilerek düzeltilebilir. Kimyasal reaksiyonların istemliliğini Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden irdeler. Termodinamiğin 2.6. kanunu için. Buradan Gibbs serbest enerjisi (∆G) tanımına geçilerek istemlilik.6 Termodinamiğin 3. ortamın entropi değişiminin negatif. sistemin entropi değişimi ∆S ve ortamın entropi değişimi (-∆H/T) ile gösterilip.8 ∆G teriminin işareti yanında. [!] 3. termodinamiğin 2. Termodinamiğin 3. ∆G teriminin neden kullanılabilir (serbest) enerji olduğu irdelenir. ∆G = 0 olması hâlinin tersinir olaylara (dengeye) karşı geldiği sonucuna götürecek bir tartışma yapılır (3. termodinamiğin 2. kanununun anlamı irdelenir.8 ∆G = ∆H .6. Örneğin. sıcaklığı -20 oC olan bir odaya konmuş. ??? 3. mutlak entropinin ‘sıfır’ oluşu. ∆G0 = -0. [!] 3. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3. Standart oluşum entalpileri (∆Hof) ile hesaplanan reaksiyon ∆Ho değerleri ve ∆So ile.istemsizliktersinirlik irdelemesi yapılır (3. 3.5 kJ/mol bulunan bir tepkimenin sağa istemli fakat dengeye yakın olduğu irdelemesi yapılmalıdır. istemli olaylarda bu iki terim toplamının > 0 olması gerçeğinden.” anlamında 3.7). ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 25 . bu değerlerin sıfır sayılması da fazla bir hata getirmediği için. ∆S0 değerleri bulunur.8 Mutlak entalpilerin genelde bilinmez büyüklükler olmasına benzetilerek.” ve “Evren zaman geçtikçe bir denge hâline yaklaşır. örnek reaksiyonlar için. bu da entropinin büyümesi şeklinde yorumlanır. “Enerji değişimi olmayan hiçbir istemli olayda. 3. moleküllerin dağılma olasılığının artması. Buzun erimesi olayında sistemin entropi değişiminin pozitif. kanunu için. sadece entropi artışı dolayısıyla istemli olay örneği olarak kullanılır.

. de. ………… ile çok hızlı ısı alış-verişi olabildiği ve bu sayede ……………….6 Aşağıdaki metni dikkatle okuyarak boş bırakılan yerlere uygun düşen kelimeleri yazınız: TERMODĐNAMĐKTE SĐSTEMLER VE ORTAMLAR Fiziksel ve kimyasal değişimlere eşlik eden ısı ve mekanik iş alış-verişlerini inceleyen bilim dalına ……………………… denir. bu mekânı kuşatan diğer evren parçasına da ……………. Bu bilim dalı. adını verir.. değişim olayının gerçekleştiği mekâna …………. gibi düşünülebilir. izobarik şeklinde de nitelenir. Çünkü hacim değişmedikçe mekanik iş yapılamaz. Tamamen yalıtılmış olduğu için böyle ……………….in kapalı olamayacağı aşikârdır. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. ister istemez madde alış-verişine kapalıdır.Kimya Dersi 11. Madde ve enerji alış-verişinin yasaklı olmadığı ……………….1-1. göl suyu. Örneğin böyle bir termosta. Bir bisiklet pompası içine hapsedilmiş hava ısıtılırsa. izotermal ………………. yarı kapalı veya kapalı olabilir. açığa çıkan veya yutulan ısıya eşittir. hem buharlaşma/yoğuşma yoluyla su alış-verişine. Örneğin. hem de toprak ve hava ile ısı alış-verişine açıktır. enerji alış-verişine açık ……………… de olabilir. Đnsan vücudu da hem madde hem de enerji alış-verişine açıktır. serbest ve sürtünmesiz hareket eden pistonun yer değiştirmesi (hacim büyümesi) ile telafi edilir. Hacmi sabit (izokorik) ………………. buzun erimesi sağlanabilir.lere “izole …………. içinde bulundukları ……………….. açıktır. şişelenmiş su.” de denir. dış …………………… ile hiçbir madde ve enerji alış-verişi olmadan gerçekleşebilir.. madde alış-verişine kapalı. 26 .Sınıf Öğretim Programı D.. tanımlamak mümkündür. Madde alış-verişine kapalı. enerji bilançolarını çıkarırken. Örneğin.. ısınmaya bağlı basınç değişimi. Çok iyi yalıtılmış ve ideal şekilde kapatılmış bir termos içindeki olaylar. Böyle bir ………….. Sıcaklık. basınç ve hacim değişkenlerinin sabit olup olmamasına göre de farklı …………. ile madde ve enerji alış-verişi olup olmamasına göre açık... Burada gerçekleşen olaylardaki iç enerji değişimi. ısınmaya rağmen gaz basıncı değişmez. sıcaklığının hep sabit kaldığı varsayılır. Böyle bir ………….. Örneğin. …………………. enerji alış-verişine açık olduğu için yarı kapalı bir ……………..

3. ∆U ve w nedir? 2.Kimya Dersi 11.285.68 kJ olduğuna göre ∆H. 2.1 kJ/mol ise CaCO3 için standart oluşum entalpisi kaç kJ/mol’dür? 3. Standart Serbest Enerji ( G0f) (kJ/mol) N2(g) H2(g) NH3(g) 0. :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.6 kJ ∆Hof = .2. CaCO3(k) → CaO (k) + CO2 (g) reaksiyonu için standart entalpi değişimi 178. 2.8 kJ Tabloda verilen molar bağ kırılma entalpisi değerlerini kullanarak.82 kJ ısı açığa çıkmaktadır. 2. CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g) Bağ Kırılma Entalpileri (kJ/mol) C ̶ C C ̶ H O ̶ H C=O O=O 6. 4.5 kJ/ mol ve ∆Hof CO2 (g) = -393. N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) reaksiyonuna göre 68 g NH3 oluşurken standart serbest enerji değişimini hesaplayınız.1.393. ∆Hof CaO (k) = -635. Yine 1 mol hidrojen. standart şartlarda 112 L metanın (CH4) yanma entalpisini hesaplayınız.7 Standart şartlarda 1 mol hidrojenin sabit hacimli kapalı bir silindirde yanması sonucu su buharı oluşurken 241. 2C2H2(g) + 5O2(g) → 4CO2(g) + 2H2O(s) ∆Hof = -2243.3. sürtünmesiz hareket eden bir piston altında standart şartlarda yakılınca açığa çıkan ısı miktarı 240.66 27 . 2Al(k) + 3/2 O2(g) → Al2O3 (k) ∆Hof = -1670 kJ 2Fe(k) + 3/2 O2(g) → Fe2O3(k) ∆Hof = -824 kJ verilerini kullanarak 2Al(k) + Fe2O3(k) → Al2O3(k) + 2Fe(k) reaksiyonu için entalpi değişimini bulunuz.4. Aşağıda verilen bilgileri kullanarak asetilenin (C2H2) standart oluşum entalpisini hesaplayınız. 2. 350 410 460 732 498 5.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme 1.4.000 -16.5 kJ C(k) + O2(g) → CO2(g) H2(g) + 1/2O2(g) → H2O(s) ∆Hof = .000 0. Tabloda verilen bilgileri kullanarak 298 K de.5 kJ/mol olarak veriliyor.

Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3. Madde Çiftleri 0°C ve 1 atm de 1 mol CO2 0°C ve 1 atm de 3 mol CO2 25°C ve 1 atm de 2 mol He 25°C ve 3 atm de 2 mol He Standart şartlarda 1 mol Br2(s) Standart şartlarda 1 mol Br2(g) Entropinin azlığı/ çokluğu eden 28 .4 Tabloda verilen madde çiftlerini sahip oldukları molar entropinin az veya çok oluşuna göre karşılaştırınız.Kimya Dersi 11. Yaptığınız karşılaştırmayı ve kararınızın nedenini tabloda ayrılan yere yazınız.

69 29 . Aşağıda verilen reaksiyonların her biri için sistemin entropi değişiminin pozitif veya negatif olacağını tahmin ediniz. sıvı ve gaz hâllerin oluşum entalpilerinin ve mutlak entropilerinin neden farklı olduğunu açıklayınız.00 30.23 245.05 -285. Katı.83 -241. Tahmininizi ve nedenini yazınız.14 260.91 69.91 0.71 116.00 62. iyot ve sodyum için farklı fiziksel hâllerin standart oluşum entalpilerinin ve standart mutlak entropilerin farklı olduğu görülmektedir. Aşağıdaki çizelgede.32 0. su.Kimya Dersi 11.00 107. brom. Madde H2O(k) H2O(s) H2O(g) Br2(s) Br2(g) Na(k) Na(g) I2(k) I2(g) Oluşum Entalpisi ( H0f) (kJmol-1) -292. Tepkime Entropi değişiminin işareti ( S > 0) veya ( S < 0) eden H2O(s) → H2O(g) CaCO3(k) → CaO(k)+ CO2(g) Ag+(aq) + Cl-(aq)→ AgCl(k) 2.46 51.6 1.91 188.82 0.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.83 152.21 153.44 Standart Mutlak Entropi (So) (JK-1mol-1) 63.

Standart Molar Entropi Değerleri (So) (JK-1mol-1) N2(g) H2(g) NH3(g) N2O4(g) NO2(g) C2H4(g) C2H6(g) 191.56 229.60 130.70 192.60 So(JK-1mol-1) Reaksiyonlar N2(g)+ 3H2(g) → 2NH3(g) Yorum N2O4(g) → 2NO2(g) C2H4(g)+ H2(g) → C2H6(g) 30 .Kimya Dersi 11.6 Tablodaki verileri kullanarak aşağıda verilen reaksiyonlar için standart entropiyi hesaplayıp sonucun işaretini yorumlayınız.06 219.29 240.40 304.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.

reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimi irdelenerek anlık ve ortalama hız değerlerinin ayrımı. kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler irdelenerek. 3. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Reaksiyon hızı Tek basamaklı reaksiyonlar Çok basamaklı reaksiyonlar Reaksiyon mertebesi Molekülerite Aktifleşme enerjisi Aktifleşmiş kompleks Katalizör Đnhibitör Osilasyonlu reaksiyonlar Briggs-Rauscher reaksiyonu Tersinir tepkime Kimyasal denge Denge sabiti Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesi % Verim 31 . 4.Sınıf Öğretim Programı 2. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. 5. reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenlerle birlikte tek ve çok basamaklı reaksiyonlarda hızın belirlenmesi işlenmektedir. B. bunların ürün verimine etkisi tartışılacaktır. 2. Ünitenin Amacı Bu ünitede. Ünite Önerilen Süre : REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE : 24 Ders Saati A. Ayrıca kimyasal reaksiyonlarda denge ifadesinin türetilmesi.Kimya Dersi 11. Reaksiyon hızı Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler Kimyasal reaksiyonlardaki denge Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler Kimyasal tepkimelerde ürün verimi C. denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisi.

paslanma. Belli reaksiyonlara ait konsantrasyon.2.1-1.3 Anlık hız tanımlanırken. muhtelif tepkimelere ait konsantrasyon.Sınıf Öğretim Programı 2.3). r ort = -∆c(giren) /∆t = ∆c(ürün) /∆t ∆ ∆ ∆ ve anlık hız için. “Reaksiyonun derişim ve tanımlar.zaman verilerinden. “reaksiyon hızı” olarak adlandırılır.Kimya Dersi 11. Hızlı ve yavaş reaksiyonlara örnekler verir.zaman eğrilerinden yararlanılarak. 1.1. 1. ortalama hız için. polimerleşme ve hidroliz gibi yavaş reaksiyonlar için örnekler verilir. hızı” zaman kavramını temelinde 1.zaman verileri değerlendirilir. yanma ve nötürleşme türünden hızlı.3 Ortalama tepkime hızı hesabı için. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR [!] 1. tepkimeye giren maddelerin derişimlerinin zamanla nasıl değişeceği irdelenir.1. ↸ H2(g)+ I2(g) → 2HI(g) gibi kapalı kapta ve gaz fazında gerçekleşen bir tepkimenin başlangıç anından itibaren.4 Patlama. r (t) = -dc(giren) /dt = dc(ürün) /dt eşitlikleri verilir. Birim zamanda tepkimeye girecek molekül sayısının nelere bağlı olduğu tartışılarak girenlerin ve ürünün saniyedeki derişim değişimi.4.1. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 32 . [!]1.4). Reaksiyon hızı kavramı ile ilgili olarak öğrenciler. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 1. r = -dc(H2) /3dt = -dc( 2) /dt = dc( H3) /2dt eşitliklerinin mantığı irdelenmelidir. 1. 1. reaksiyon hızının zamanla değiştiği sonucuna gidilerek anlık hız ve ortalama hız tanımlanır. [!] 1. konsantrasyon-zaman grafiğindeki t yatay konumuna denk gelen grafik noktasındaki teğet ile ilişkilendirilecektir. farklı zaman aralıkları için ortalama hız hesapları yapılır. Reaksiyon hızının anlık değeri ile ortalama değerini ayırt eder. Reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimini irdeler. birim zamandaki konsantrasyon değişimi şeklinde tanımlanıp derişim. oto hava yastıklarındaki azotürlerin bozunması gibi hızlı ve demirin paslanması gibi yavaş tepkime örneklerinin hızları karşılaştırılır (1. nötürleşme. ↸ Doğal gazın (başlıca CH4) yanması.3 Tepkime hızı. matematik derslerinde henüz işlenmemiş olan türev ve diferansiyel kavramları kullanılmayacak. Ayrıca. Ortalama hızın zamanla azaldığı hesap sonuçları ile doğrulanır (1. “çok küçük bir zaman aralığı için tanımlanan hız” ifadesi. farklı türler cinsinden yazılan reaksiyon hızlarının sayısal değerlerinin eşit çıkması bakımından. Girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin zamana karşı grafiklerinden.3. 3H2(g) + N2(g) →2NH3(g) gibi bir tepkimede.

bağıl hızlarıyla birlikte verilip hız belirleyici basamağın hangisi olacağı tartışılır. Giren maddelerin ve ürünlerin toplam potansiyel enerjilerini.3.Sınıf Öğretim Programı 2. Reaksiyon mertebesi ve molekülerite kavramlarını ayırt eder. Esnek olmayan bir çarpışmanın sonucunda oluşan kısa ömürlü tür. 2.3 Hız sabiti ve sıcaklık arasındaki ilişkinin kavranmasını kolaylaştırmak için bilinen bir reaksiyon sisteminin k ve T değerlerini içeren bir tablo verilir. Z gibi sanal türlerin yer aldığı sanal tepkimelerle problem düzenlenmemelidir. bu grafik üzerinden açıklanır. aktiflenmiş kompleksin potansiyel enerjisi ile karşılaştırmada kullanılan potansiyel enerji değişim grafikleri çizilip sıcaklığın moleküler düzeydeki anlamı ve hıza etkisi.1 Deneysel verilerden reaksiyon mertebesi belirlendikten sonra. Tersinir tepkimelerde ileri ve geri reaksiyonların Ea değerleri grafik üzerinde gösterilir. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ 2NO2(g) → N2O4(g) gibi bir gaz fazı tepkimesi için Hız= k [NO2]2.4. 2. bu kargaşayı önleyebilir. 2. Tepkime boyunca derişimi sabit kalan katı ve sıvı maddelerin tepkimelerine örnekler verilir. Çok basamaklı tepkimelerde hız belirleyici basamağı seçer. ??? 2. [!] 2. Tek basamaklı reaksiyonlarda hızı. Aktifleşme enerjisini (Ea) girenlerin ve ürünlerin potansiyel (iç) enerjileri ile ilişkilendirir.5 Aktivasyon enerjisinin tanımlanmasında kullanılan potansiyel enerji. bu nedenle derişim artışı ile sağlanan hızdaki artışın sınırlı olduğu. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 2. Bir denge reaksiyonu örnek alınarak. [!] 2. NH3 ve SO3 üretimi gibi endüstriyel açıdan önemli reaksiyon örnekleri alınarak bu reaksiyonların neden yüksek sıcaklıklarda gerçekleştirildiği sorgulanır (2. 2.5. Reaksiyon sıcaklığının hızı nasıl ve neden etkilediğini açıklar.1’de verilene benzer tepkimeler üzerinden. gerçek reaksiyonlar kullanılarak düzenlenir. Her iki yöndeki reaksiyonların hızı ile Ea değerleri arasındaki ilişkisi tartışılır.reaksiyon koordinatı grafiğindeki reaksiyon koordinatı kavramına.2 Derişimlerin artmasının hız sabitini değiştirmeyeceği. Yazılan hız ifadelerinde k sabitinin birimi belirlenir (2. Bu grafiğin çarpışan iki molekül için çizildiği varsayılarak yatay ekseni zaman kabul etmek. hangi terimin sıcaklıktan etkileniyor olabileceği tartışılır.Cn ile verilen genel hız denkleminde. Tepkimeye giren türlerin derişiminin tepkime hızını nasıl etkileyeceğine ilişkin sözlü bir kural ifadesinin nasıl yazılabileceği tartışılır.Kimya Dersi 11. Hız=k [H2] [I2] ifadelerinin ortak olan yönleri irdelenir. 2. hız belirleyici basamak üzerinden de “reaksiyon mertebesi” kavramlarının anlamları irdelenerek bu iki kavram arasındaki fark tartışılır. sayısal olarak ifade edilebilir bir anlam verilmezse bir kavram kargaşası doğabilir. Y. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 33 . k sabitinin büyüklüğü bulunur ve birimi irdelenir.1. [!] 2.5).4-2. Đki tür arasında bir tepkime olması için esnek olmayan (yüksek enerjili) bir çarpışma gerektiği varsayımından çıkılarak etkin çarpışmalarla sıcaklık arasındaki ilişki tartışılır. Toplam tepkime denklemleri üzerinden “molekülerite”. 2NO2(g) → N2O4(g) ve H2(g) + I2(g) → 2HI(g) Tepkimelerine ilişkin hız ve derişim ölçümlerini içeren bir tablo verilerek karşılaştırma yapılır. ↸ 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) tepkimesinin ara basamakları. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler ile ilgili olarak öğrenciler. ↸ Gaz çıkışı veya renk değişimi temelli bir tepkime kullanılarak sıcaklık-reaksiyon hızı ilişkisi deneysel olarak gözlemlenir. Derişim ile hız artışının büyüklüğünün kavranması için. “aktiflenmiş kompleks” olarak adlandırılır. Yan yana dizilmiş insanların elden ele tuğla taşıması gibi bir benzetim kullanılarak hız belirleyici basamak fikri içselleştirilir. r = k. girenlerin derişimleri cinsinden ifade eder. yönlendirilmiş bir tartışma ile sorgulanır. Bu tepkimelerde sabit olan derişimin hız ifadesinde yer alıp almayacağı.1 Tepkime mertebelerinin ve hız ifadelerinin denel yoldan belirlenmesi amaçlı problemler.2. 2..4.2. X. EK-2.3). 2. 2. reaksiyon hızı ile aktifleşme enerjisi arasında ilişki kurulur. hızın büyüklüğünde başlıca etkin değişkenin k hız sabiti olduğu vurgusu tekrarlanarak belirtilir. Her reaksiyon için k parametresinin sıcaklık arttıkça büyüdüğü sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) tepkimesi için de.1). Reaksiyon mertebesi ile moleküleritenin aynı olup olmadığını ortaya koymak için deneysel verilerek kullanılarak uygulamalar yapılır (2. Tepkime hızının yeterince büyük olması gereğinin önem kazandığı.

Briggs-Rauscher reaksiyonu buna tipik bir örnektir. ancak reaksiyon sonucunda oluşan maddelerin bileşimlerini değiştirmeyen maddeler” şeklinde yapılır.6. hiç tepkimeye girmeme anlamında yanlış yorumlanabilir ki. ↸ Homojen fazda katalizlenen bir reaksiyon örneği üzerinde mekanizma yazılarak katalizör derişimi arttıkça reaksiyon hızının artacağı sonucuna götürecek bir irdeleme yapılır. “enzimlerin.Sınıf Öğretim Programı 2.6. Geleneksel olarak. ??? 2.8. enzimlerin işlevleri ve adlandırılışı konusu ile ilişki kurulur. [!] 2.7 Lise 9. 2SO2(g) + O2(g) → 2SO3(g) tepkimesinde azot oksitlerinin katalizörlüğü örnek alınabilir. CaCO3(k) → CaO(k) + CO2(g) gibi bir heterojen faz tepkimesinde hızlandırma için neler yapılabileceği tartışılır. kimya alanına yönelmeyi teşvik edebilir ilginç bir örnek olarak sınıfta gösteri deneyi hâlinde yapılabilir. 2.8). Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilir. sınıf biyoloji dersi.6 Katalizörlerin sınıflandırılması homojen (reaksiyondaki maddelerle aynı fazda bulunan) ve heterojen (farklı fazda bulunan) olarak yapılır. yeni bir reaksiyonu katalizleyebildiği için. Sulu ortamda kullanılan bir homojen faz katalizörünün tepkime hızına etkisi ile ilgili sınıf içi bir etkinlik EK-2.7). k büyüklüğünün tane boyutu (derişimi sabit fazın yüzey alanı) ile ilişkisi sorgulanır. 2.Cn bağıntısının hangi hâllerde r=k şekline indirgenebileceği. ↸ Katalizörlerin genel tanımı “reaksiyon hızını değiştiren. 2. Bununla birlikte gerçek örnekler sadece homojen katalizör uygulamalarından seçilir. negatif katalizörler için “inhibitör” kavramının yaygın olarak kullanıldığı belirtilerek insan metabolizması ile ilgili inhibitör örnekleri verilir.7. Homojen ve heterojen faz reaksiyonlarını hızlandırmak için alınabilir önlemleri irdeler. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 2.6. Katalizörlerin etki mekanizmasını aktivasyon enerjisi ile ilişkilendirir. Bu amaçla. katalizörlerin işlevleri ile karşılaştırılır (2.6 Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilmelidir.2’de verilmiştir. Bu reaksiyon. [!] 2. Ayrıca biyolojik katalizörleri (enzimler) konu alan bir okuma parçası verilir. biyolojik tepkimeleri hızlandıran katalizörler” olduğu sonucuna götürecek şekilde. 2. Biyolojik sistemlerde adı geçen enzimlerin işlevleri. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 34 .8 Bazı özel reaksiyonlarda ürün. Heterojen faz reaksiyonlarında. Katalizörleri işlevleri üzerinden tanımlar ve sınıflandırır. uygun örneklerle bu yanılgı önlenmelidir. Tane boyutunun heterojen faz tepkime hızına etkisini gözlemlemek için. birbiriyle yarışan iki reaksiyonun ardışık gerçekleştiği “osilasyonlu reaksiyonlar” gözlenebilir.6 Katalizörlerin tepkimelerden değişmeden çıkması. 2. Heterojen kataliz mekanizmasına ve “adsorbsiyon” terimlerinin açıklamasına girilmemelidir. 2. levha ve talaş hâlinde alüminyumun seyreltik HCl çözeltisi ile tepkimesinde deneysel gaz çıkış hızları karşılaştırılır (2.Kimya Dersi 11. k ve C büyüklüklerinin nasıl değiştirilebileceği irdelenir. r = k.

bu maddelerin derişimlerinin 1 birim olduğu yanılgısına yol açabilir.Kimya Dersi 11. ancak pratikte giren derişimlerinin ölçülemeyecek kadar az kaldığı hallerde tepkimenin “tamamlanmış” varsayıldığı belirtilir.4 Heterojen denge reaksiyonlarına. 3. Kc’nin birimsiz olmasının zorunluluğu da anlaşılabilir.3). [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 35 . 3. Gaz reaksiyonları için derişimler ve kısmî basınçlar cinsinden denge ifadelerini karşılaştırır.3. 3. bu bakımdan %100 tamamlanmanın teorik bakımdan mümkün olmadığı. Kp = PCO ve K'C = [H2O]2 . 2HI(g) H2(g) + I2(g) tepkimelerinde basınçlar cinsinden denge sabitleri (Kp) ile derişimler cinsinden denge sabitleri (KC) arasındaki ilişkide RT teriminin hangi durumlarda hesaba katılacağı irdelenir (3.1.1). 3.2. Dengenin statik mi. ↸ Kapalı kaplarda gerçekleştirilen gaz fazı reaksiyonlarında.2-3. denge sabitine katılarak ifade basitleştirilmiştir. Sabit olan derişim değerleri denge sabitine katılarak yeni denge ifadesi tartışılır. 3. Örneğin. ↸ Saf katıların ve saf sıvıların yer aldığı kimyasal denge örneklerinde genel denge ifadesindeki saf maddelere ait derişimlerin. 2 2 3. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal reaksiyonlardaki denge ile ilgili olarak öğrenciler. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bazı kimyasal reaksiyonlarda reaksiyona giren maddelerin (reaktanlar) tamamen ürünlere dönüşmediği gerçek örnekler ile gösterilir. [!] 3. Böyle reaksiyonların tek yönlü ok (→) ile ( ) gösterilmesinde bir sakınca bulunmadığı. KC denge sabitinin bir birimi olması gerektiği aşikârdır. 3.Sınıf Öğretim Programı 2. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) ve AÇIKLAMALAR [!] 3.2.4 Denge ifadelerinde saf katıların ve sıvıların derişimleri yerine “1” yazılması. üçüncü ve daha yüksek mertebe denklemleri gerektirmeyecek şekilde seçilecek. Tersinir tepkimelerde hız ifadeleri üzerinden denge ifadesini türetir. Böyle ifadelerde saf maddelerin derişimleri yerine ne yazmak gerektiği irdelenir (3.1 Her reaksiyon için ileri ve geri reaksiyonların var olduğu. çift yönlü ok kullanmanın olası yanlışlıkları önleyeceği ve daha doğru olacağı için tercih edilmesi gerektiği vurgulanır. Gerçek örnekler seçilerek derişimlere göre yazılan denge sabiti eşitliklerinin kullanıldığı sayısal örnekler yapılır (3. dinamik mi olduğu irdelendikten sonra her iki yöndeki hız ifadeleri yazılıp denge sabiti bağıntısı türetilir: Đleri reaksiyon hızı = geri reaksiyon hızı k1 [A][B] = k2 [C][D] şeklinde gösterilerek. gazların derişimleri ile kısmî basınçları arasındaki ilişki irdelenir. 3.1 Girenlerin ve ürünlerin moleküleritelerinin farklı olduğu hâllerde. Ancak. [!] 3. Gerçekte her saf maddenin derişimi 1’den farklı fakat sabittir ve sabit olan bu değerler. 3. Böyle reaksiyon dengelerinde. Heterojen ve homojen faz tepkimeleri için denge ifadelerini yazar. Bu örnekler için denge sabitleri. Denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisini irdeler.5 Denge hesaplarında kısmî basınçlar kullanılmayacaktır. ↸ Denkleştirilmiş denklemde girenlerin ve ürünlerin toplam molekül sayıları ayrı ayrı 2’yi aşmayacak şekilde seçilmiş örnek denge tepkimelerinde. Denge eşitliklerini kullanarak hesaplamalar yapar.4).4 Denge sabiti sadece molar derişim ve kısmî basınçlar ile ifade edilecektir. Derişimlerin kısmî basınçlarla orantılı olması gerçeğinden hareketle. girenler ve ürünlerden ölçülebilir miktarlarda bulunduğu belirtilir. denge ifadesi basınçlar cinsinden türetilir. “Aktivite” kavramına girilmeyecektir. verilen derişimler kullanılıp bilinmeyen derişimler hesaplanır.4.5). denge sabiti kullanılarak.5. [!] 3.5 Denge hesaplamalarında tepkimeler ve veriler. CaCO3(k) CaO(k) + CO2 (g) CuSO4⋅ 5H2O (k) CuSO4 ⋅ 3 H2O(k) + 2 H2O(g) gibi örnekler verilebilir. K'p = P2H O şeklinde yazılabilir. 1 mol/L’lik derişimi standart olarak alıp diğer derişimleri onun katları gibi düşünerek KC denge sabitinin birimsiz olacağı sonucuna varılabilir ve termodinamik hesaplamalarda “ln KC” gibi terimlerin kullanıldığı hatırlanırsa. ??? 3. KC = [CO2] . kök bulma işlemlerinde ihmal ve yaklaştırma gerektirmeyen verilerle çalışılacaktır. k1/k2 = [C][D]/ [A][B] =Kdenge denge sabiti elde edilir (3. sabit sıcaklıkta değişip değişmeyeceği irdelenir.

5).2 Derişimlerdeki değişmenin denge hâlindeki sisteme etkisi tartışılırken. sadece denge ifadesini etkileyen etkenlere cevap verir. ??? 4.3). Örneğin. 4. denge ifadesindeki büyüklüklerden herhangi birini veya daha fazlasını değiştiren faktör olması gerektiği sonucuna gidilir. 4. Derişimlerdeki değişimlerin dengedeki tepkimelere etkisini denge ifadeleri üzerinden tartışır. ??? 4.3 Sıcaklık artışının ekzotermik ve endotermik tepkimelere denge etkisi zıt yönlerde iken. Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesini ifade eder. buharın yoğuşması gibi basit dengeler üzerinde.Sınıf Öğretim Programı 2. her iki hız arttığı hâlde. Toplam basınç değiştiği hâlde tepkimede yer alan gazların kısmî basınçlarının değişmediği durumlara örnekler verilir. dengedeki sistemlerin her dış etkiye bir tepki vereceği şeklinde yanlış yorumlanabilir. sıcaklık sabit kaldığı sürece değişmez. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) + 91. Le Chatelier ilkesi temelinde irdelenir. 4. EK-2. Gaz ekleme/uzaklaştırma ve hacim değiştirme süreçleri sonunda gaz kısmî basınçlarının. sözü geçen oranın sabit kalabileceği düşünülmediği için ortaya çıkar ve bu yanılgı düzeltilmelidir. dengeye etki edecek faktörün. 4.1). dolayısı ile dengede yer alan bileşen miktarlarını değiştirmediğini. Denge sabiti hız sabitlerinin oranı olduğu için. Bu tartışma sırasında. örnek tepkimeler üzerinden alıştırmalar yapılarak giderilmelidir.3-4. K sabitinin ise sıcaklık ile değişebileceği vurgulanır. sabit sıcaklıkta ve kapalı bir kapta bir gaz fazı reaksiyonuna ait dengenin. 4.1. Bu etmenlerin etkilerini karşılamak üzere sistemin tepkisini özetleyen Le Chatelier ilkesi ifade edilir (4. ??? 4. örneğin ekzotermik bir tepkimede.4 Sıcaklığın ve basıncın dengeye etkisi nitel anlamda irdelenecektir. derişimlerinin ve sonuçta dengenin nasıl etkileneceği sorgulanır. Endotermik ve ekzotermik tepkimelerde sıcaklık ile KC sabiti arasındaki nitel ilişki irdelenir.3. denge sabiti küçülür. ↸ Isı değişimlerinin yer aldığı denge ifadelerinde sisteme ısı verilmesi veya sistemden ısı alınması hâlinde dengenin hangi yöne kayacağı. sıcaklık ve basınç değişimlerine sistemin tepkisi irdelenerek Le Chatelier ilkesinin fiziksel dengelere de uygulanabildiği vurgulanır. Çeşitli gaz reaksiyonlarının. Örneğin. Q < KC ve Q > KC hâllerinde dengenin kurulması için sistemin hangi yönde net tepkime vereceği (tepkimenin hangi yöne kayacağı) sorgulanır. her iki yöndeki tepkime hızlarına etkisi artma yönünde olup artış oranları farklıdır.Kimya Dersi 11.4). sadece dengeye ulaşma süresini azalttığını gösterir örnekler incelenir (4. Dolayısıyla denge sabiti. seyrelmenin ve tek tek madde derişimlerindeki değişmenin dengeye etkisi gözlemlenir ve yorumlanır (4.2.5. ↸ Gerçek gaz tepkimesi örnekleri üzerinde. Sıcaklığın dengeye etkisini reaksiyon entalpisini kullanarak açıklar. ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR [!] 4. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik 36 . 4. “Denge hâlindeki sistemler.3’de verilene benzer örnek renk değişim tepkimelerine ait denge ifadelerinde. madde ilavesi/uzaklaştırılması ve basınç/hacim değişimi ile. ↸ Katalizörlerin dengeyi.5 Katalizörün her iki yöndeki tepkime hızını aynı oranlarda artırması nedeniyle.1-4. ortama asal gaz basılarak bozulacağı yanılgısı çok yaygındır. Gaz reaksiyonlarında kısmî basınçların ve toplam basıncın dengeye etkisini yorumlar.5 Le Chatelier ilkesi. girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin artması veya eksilmesi hâlinde. ekleme anındaki Q değeri hesaplanıp KC ile karşılaştırılacak ve buradan dengenin kayış yönü irdelenecek.1 Suyun erimesi. “Hız sabiti değiştiğine göre denge sabiti de değişebilir” yanılgısı. Sıcaklık yükselmesi/alçalması sonucu ekzotermik ve endotermik tepkimelerde hız ve denge irdelemelerinin aynı sonuca götüreceği yanılgısı. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler ile ilgili olarak öğrenciler. ↸ Amonyak sentezi gibi gaz tepkimelerinde gazların kısmî basınçlarının kaç türlü değişebileceği tartışılır. 4. Denge ifadesindeki derişimlerin. denge ifadesindeki terimlerden hangisini değiştirdiği tartışılır. Le Chatelier ilkesi kullanılarak muhtelif dış etkilere tepkisi anlamında örnekler alınarak nitel denge kayması irdelemeleri yapılır (4. Katalizörlerin denge üzerine etkisini tartışır. 4.” genellemesi vurgulanıp örneklenerek bu yanılgı giderilebilir.4. derişimler cinsinden yazılmış denge ifadesindeki kesrin değerinin (Q) nasıl değişeceği tartışılır. Isı vermenin sıcaklık yükselmesi.2). ancak yeni kurulan dengedeki derişimlerin hesabına girilmeyecektir. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Denge hâlindeki bir sistemi etkileyebilir (dengeyi bozabilir) dış etmenlerin neler olabileceği tartışmaya açılır. ısı almanın sıcaklık düşmesi anlamına geldiği vurgulandıktan sonra sıcaklığın.5 kJ reaksiyonunda ısı miktarı bir denge bileşeni gibi kabul edilerek Le Chatelier ilkesi temelinde irdeleme yapılabilir (4. hız sabitleri oranı değişmez.

↸ Aynı şartlarda iki reaksiyonun birbiriyle yarıştığı ve denge tepkimesi olduğu için tamamlanmayan kimyasal olay örnekleri incelenir ve bu örneklerde ürün veriminin anlamı irdelendikten sonra. ??? 5. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR 5.2). Verimin %100 olmayışının ürün maliyetlerine yansıması tartışılır (5.2 Verim hesapları yapılırken kimya 10. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR 5. Tepkime denklemleri temelinde % verim hesapları yapar.2 Verim hesaplamalarında molarite ve çözelti hacmi gerektiren problemler burada ele alınmayacak. Tepkimelerde girenlerin ürüne dönüşümünün tam olmayışının nedenlerini sorgular. “Çözeltilerde Denge” konusuna ertelenecektir.1. 5. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 5. 5. Çeşitli endüstriyel ürünlerin elde ediliş verimleri ile ilgili problemler çözülür. ünitede işlenen mol ve mol kütlesi kavramları hatırlatılır. Kimyasal tepkimelerde ürün verimi ile ilgili olarak öğrenciler. örnekler üzerinden işlenmelidir. 5.1 Reaksiyon verimlerinin %100’den düşük olmasını sadece denge kavramıyla ilişkilendirme yaygın bir yanılgıdır. Birden çok reaksiyonun birbiriyle yarışması ve birden çok ürünün oluşması olasılığı. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı : Sınırlamalar 37 .1.1.2.Kimya Dersi 11. sınıf 1. 5.Sınıf Öğretim Programı 2. % 100 verime neden ulaşılamayacağı sorgulanır.

1. H+ C12H22O11(aq) + H2O(s) → C6H12O6(aq) + C6H12O6(aq) olarak veriliyor. Bu reaksiyonun hızı 23°C’da ve 0. ZAMA (dakika) 0 39 80 140 210 [C12H22O11] (M) 0.190 0.146 ORTALAMA HIZ DEĞERĐ REAKSĐYO MERTEBESĐ 38 . 1. Söz konusu bu reaksiyon. Sakkarozun derişimine bağlı olarak.derişim değerleri elde edilmiştir.Sınıf Öğretim Programı D.5 M HCl’de incelenmiş ve tabloda verilen zaman.316 0. Ancak molekül yapıları farklıdır.238 0. a) Her ölçüm aralığı için reaksiyonun ortalama hız değerlerini b) Sakkaroz’un (C12H22O11 ) derişimine bağlı olarak reaksiyon mertebesini bulup tabloya yazınız.2 Yaygın bir şeker olan sakkaroz (C12H22O11) seyreltik asit çözeltileri ile reaksiyona girerek yine basit şekerler olan glikoz ve fruktoza dönüşür.274 0.Kimya Dersi 11. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. Her iki şekerin formülü de C6H12O6’dır.

a) Sıcaklık azaltıldığında reaksiyona girenler ve ürün derişimi nasıl değişir? Tartışınız.00 mol I2(g) etkileştirildiğinde dengede 3. Deney 1 2 3 4 [ O] (M) 0.2 x 10-1 mol/L olarak verildiğine göre. 25 °C’da.20 0. H2(g) + I2(g) 2HI(g) reaksiyonu için denge sabiti. [NO] = 0. k.10 OBr’nin oluşum hızı (M/s) 12 24 48 108 a) b) c) d) e) 5.0 x 10-3 olduğuna göre. 4.5. NOBr’nin oluşum hızı ile Br2’un tüketim hızı arasındaki ilişkiyi irdeleyiniz.185 M alınırsa Br2’un tüketim hızı ne olur? H2(g) +Cl2(g) 2HCl(g) + enerji Reaksiyonu için.2. Deneylerde elde edilen veriler aşağıdaki tabloda verilmiştir.4 1. NO2(g) 1/2 N2O4(g) reaksiyonu için denge sabitini bulunuz.3.10 0.Kimya Dersi 11. [HI] = 1. Bu bilgileri kullanarak. 6.1.10 0.20 0. 39 . H2(g) + I2(g) → 2HI(g) reaksiyonu için K.6 x 10-2 mol/ L [H2] = 1. Belli bir sıcaklıkta bir reaksiyon kabında 2. 25 M alınırsa NOBr’nin oluşum hızı ne olur? [NO] = 0. 2. 3.50 mol HI meydana geliyor.00 mol H2(g) ve 2.15 M ve [Br2] = 0. b) Basınç azaltıldığında denge nasıl etkilenir? Tartışınız.10 0. N2O4(g) 2NO2(g) reaksiyonu için 25 °C’da denge sabiti. Reaksiyonun hız denklemini bulunuz.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.075 M ve [Br2] = 0. hız sabitinin değerini hesaplayınız. Bu verileri kullanarak.10 0. K= 85 ve denge karışımındaki derişimler. dengede [I2] nedir? 4. 3. 4. 273 °C’da gerçekleşen 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) reaksiyonu için NO ve bromun farklı derişimleri ile 4 ayrı deney yapılmıştır.30 [Br2] (M) 0. denge sabitini hesaplayınız. 3.

• Bek alevi. 1 adet Destek çubuğu. bu örnek tepkimenin potansiyel enerji diyagramı üzerinde irdelenecektir. 5.Sınıf Öğretim Programı EK-2. 1 adet Bunzen kıskacı.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2. 2. 1 adet Bunzen beki (veya başka bir ısıtıcı kaynak). 6. 4. • Bu bölgede kırmızı dikromat bileşiği yeşile dönmeye başlayınca alev çekilir. Araç-Gereç 1. • Şiddetli bir alevlenme başlar ve tüpün dip kısmına doğru ilerleyerek tüm kütlenin kimyasal reaksiyona girmesini sağlar. 2 cm x 20 cm deney tüpü. • Reaksiyon sonucunda hacimli yeşil bir kütle oluşur. 3. 2.4.Kimya Dersi 11. 1 adet Đkili bağlama parçası. 5 g Deneyin Yapılışı • Birkaç gram katı amonyum dikromat konmuş bir tüp bir destek çubuğu vasıtasıyla yatay ile 15-20o’lik bir açı yapacak şekilde sabitlenir. 1 adet Amonyum dikromat [(NH4)2Cr2O7]. tüpteki bileşiğin üst bölgesine yaklaştırılarak ısıtılır. 40 .5 AKTĐVASYO E ERJĐSĐ Amaç : Bir tepkimenin başlaması için bir eşik enerjisinin aşılması gerektiği ve istemli de olsa bazı reaksiyonların oda sıcaklığında kendiliğinden neden gerçekleşmediği tartışılacaktır. (NH4)2Cr2O7 (k) → N2(g) + Cr2O3(k) + 4 H2O(g) ∆H= − 315 kJ/mol Kırmızı Yeşil ot: Rengin tamamen zeytin yeşiline dönmesi reaksiyonun tamamlandığını gösterir. Đstemlilik ile reaksiyon hızı arasındaki ilişki.

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Değerlendirme: Đncelenen tepkimeye ilişkin aktifleşme enerjisini ve reaksiyon entalpisini, aşağıdaki grafik üzerinde irdeleyiniz.

41

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

EK-2.2
Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.8

HOMOJE FAZ KATALĐZÖRLERĐ

Amaç : Bir homojen katalizörün tepkimeyi hızlandırmasını gözlemlemek; hız değişiminin katalizör konsantrasyonu ile değişip değişmediğini belirlemek. Đlke : Asidik ortamda H2O2 ile I− iyonu arasındaki I2 oluşum tepkimesi, nişasta ile I2’un oluşturduğu renklenmeden yararlanılarak görünürleştirilir. H2O2 + 2I− + 2 H+ I2 + 2 H2O

Bu tepkimenin gerçekleştiği ortama Fe2+ iyonu eklenirse, yukarıdaki tepkimeden daha hızlı yürüyen iki basamaklı bir seri tepkime hakim olur. 2 Fe2+ + H2O2 + 2 H+ 2 Fe3+ + 2 I− 2 Fe3+ + 2 H2O 2 Fe2+ + I2

Bu tepkimeler taraf tarafa toplanırsa ilk tepkime denkleminin aynısı ele geçer. Başka bir deyişle Fe2+ iyonu, tepkime sonunda değişmeden kalmakta, yani bir katalizör rolü üstlenmektedir. ot: Nişasta çözeltisi, mikroorganizma üremesine çok elverişli olduğu için birkaç gün içinde bozunup kullanılmaz hâle gelir. En iyisi deneyden hemen önce taze hazırlamak ve o gün kullanmaktır. Suda çözünmüş nişasta, bu tepkimede yer almamakla birlikte, açığa çıkan iyot ile mavi renkli bir kompleks oluşturduğu için, gözlemi kolaylaştırıcı olarak gereklidir. Tepkimeye girmemiş olsa bile, oluşan renk şiddeti nişasta derişimine bağlı olduğu için, her ortama aynı hacimde nişasta çözeltisi koymak önemlidir. Kullanılan nişastanın kaynağına bağlı olarak, oluşan renk, mavi-kahverengi arasında değişebilir.

42

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Araç-Gereç: 1. Deney tüpü; büyük boy, 2 adet 2. Beherglas; 150 mL’lik, 3 adet 3. Dereceli silindir; 100 mL’lik, 1 adet 4. Pipet; taksimatlı; 10 mL’lik, 1 adet 5. Damlalık 6. KI çözeltisi; yaklaşık %5 lik; 50 mL 7. H2O2 çözeltisi; yaklaşık %1 lik; 50 mL 8. FeSO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 25 mL (deney öncesinde hazırlanmalı) 9. Nişasta çözeltisi; taze hazırlanmış; 20 mL 10. H2SO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 50 mL

Deneyin Yapılışı: • Su ile 4/5 oranında doldurulmuş 150 mL’lik iki beherin her birine, eşit hacimlerde olmak kaydıyla, 2-3 mL KI çözeltisi konulur. • Karışım 1’er mL seyreltik sülfürik asit ile asitlendirilir. • Bu karışımlara, eşit hacimlerde, 2,0 mL taze hazırlanmış nişasta çözeltisi ilave edilir. • Her iki karışıma 2,0 mL seyreltik H2O2 çözeltisi konup karıştırıldıktan hemen sonra beherlerden birine 1-2 damla FeSO4 çözeltisi eklenir. • Renk oluşumunun hangi beherde daha erken gerçekleştiği gözlemlenip kaydedilir. • Bu gözlem bittikten sonra, beherlere farklı hacimlerde FeSO4 eklemek kaydıyla, deney tekrarlanır; Fe2+ derişiminin tepkime hızını nasıl etkilediği tartışılır.

43

50 mL HCl çözeltisi.Sınıf Öğretim Programı EK-2.05 M Deneyin Yapılışı • 5 mL demir (III) klorür çözeltisi ile 5 mL amonyum tiyosiyanat çözeltisi deney tüpüne konup üzerine 1-2 mL seyreltik hidroklorik asit katılır. 3. büyük boy. 1 adet NH4SCN çözeltisi.1 M.[SCN-] FeSCN2+ eşitliği temelinde seyrelmenin denge üzerine etkisi sayısal örneklerle açıklanacaktır.3 M. 50 mL FeCl3 çözeltisi. Koyu kırmızı renkte demir (III) tiyosiyanat meydana gelir. 6. • Daha sonra iki deney tüpünün her birine bu seyreltik çözeltiden 5‘er mL kadar alınır. yaklaşık 0. 1 adet Dereceli silindir. 4.Kimya Dersi 11.3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4. Araç-Gereç: 1. • Renk değişiminin sebebi tartışılır. 5. 100 mL’lik. yaklaşık 0. 400 mL’lik. [FeSCN2+] [Fe3+]. • Deney tüpündeki reaksiyon karışımı 400 mL’lik bir beher içine dökülüp koyu kırmızı renk soğan kabuğu rengine dönüşünceye kadar su ile seyreltilir.2 KĐMYASAL DE GE Amaç : Denge reaksiyonlarında girenlerin ve ürünlerin konsantrasyonlarının denge üzerine etkisinin tartışılacak ve Fe3+ + SCN− tepkimesine ilişkin. • Tüplerden birine NH4SCN diğerine FeCl3 çözeltisi katılır. • Her iki tüpteki renk değişimi gözlemlenip karşılaştırılır ve sonuç yorumlanır. 2. yaklaşık 0. Deney tüpü. 44 . 3 adet Beher.

Ayrıca. 3.Sınıf Öğretim Programı 3. 6. 4. B.Kimya Dersi 11. Suyun otoiyonizasyonu Asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri Nötralleşme reaksiyonları Çözünme-çökelme dengeleri Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri Titrasyon : ÇÖZELTĐLERDE DE GE : 30 Ders Saati C. Ünite Önerilen Süre A. çözünürlüğe etki eden etkenler ve kompleks oluşum dengeleri ve titrasyon konuları da bu ünite kapsamındadır.çökelme olayları. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. 5. Kuvvetli asit/ baz ve zayıf asit/ baz çözeltilerinin pH değerleri ve tampon çözeltilerin işlevleri ile tanıtımı da bu ünitede yer almaktadır. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Otoiyonizasyon Suyun Otoiyonizasyonu Suyun iyonlaşma dengesi pH/pOH Brønsted-Lowry asit/baz tanımı Eşlenik(konjuge) asit/baz çifti Zayıf asit Zayıf baz Kuvvetli asit Kuvvetli baz Nötralleşme reaksiyonu Eşdeğerlik noktası Tampon çözelti Çözünme-çökelme dengesi Dinamik süreç Doymuş çözelti 45 . 2. suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramları açıklanarak asit ve bazların kuvvetleri ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirilecektir. Ünitenin Amacı Bu ünitede. çözünme.

Sınıf Öğretim Programı • • • • • • • • • • • Aşırı doymuş çözelti Çökelme şartı Kristallenme Ortak iyon etkisi Kompleks oluşma-ayrışma dengesi Lewis asiti/ bazı Kompleks oluşum sabiti Titrasyon Tesir değeri Eşdeğer kütle Eşdeğer sayısı 46 .Kimya Dersi 11.

sınıf fen ve teknoloji dersinde.3 Đlköğretim 8.0×10-14 olduğu konuları işlenir. Suyun elektriği iletmesinin su içinde doğrudan elektron akışı ile mümkün olup olmayacağı. Bu eşitliğin her tür sulu çözelti için geçerli olup olmayacağı irdelenir (1. saf suyun elektrik akımını ilettiğini gösteren bir etkinlik yapılır.2. [OH¯] 1’den büyük olunca da pH > 14 olacaktır. [!] 1. Saf suyun mutlak bir olmayışının sebebini açıklar. denge ifadesindeki [H2O] teriminin değeri sabit (yaklaşık 55.3. Bu değer kullanılarak sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri hesaplanır.6) olduğu için KC yerine Ksu alma geleneğinin mantığı. 1. pH kavramı ile asitlik ve bazlık arasında ilişki kurulmuş. Sık karşılaşılan bir sorun olmamakla birlikte. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 1. Saf suyun iletkenliğini otoiyonizasyon ile ilişkilendirir. iyon sembollerinde bu işaret olmasa bile aksi belirtilmedikçe iyonun bulunduğu ortamın su olduğunun anlaşılacağı vurgulanır. ancak logaritmik anlamına girilmemiştir.Kimya Dersi 11. 1. pH ve pOH değerlerinden H+ ve OH¯ derişimlerinin bulunması ile ilgili uygulamalar yapılır.Sınıf Öğretim Programı 3. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 1. 1.0×10-14 eşitliğinden çıkılarak pH + pOH = 14 olduğu çıkarımına ulaşılır. ??? 1.3). 1. Ksu değerinin sıcaklıkla değiştiği. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 47 . Suyun otoiyonizasyonu ile ilgili olarak öğrenciler. moleküldeki elektronların serbestliği-bağlılığı temelinde tartışılır.3 Su ortamında yalın H+ iyonu bulunamayacağı. bu ilkesel yanılgıyı. Bu derişimlerin sayıca değerlerinin logaritmik ifadelerinin daha pratik olup olmayacağı irdelendikten sonra pH ve pOH kavramları tanıtılır. 25 oC’ta yaklaşık olarak Ksu = 1. pH’nın logaritmik tanımı gereği. Saf suyun pH ve pOH değerlerinin ne olacağı irdelenir. yalıtkan ↸ 12-24 Volt’luk bir güç kaynağı kullanılarak.1-1. Saf suda. [H+] [OH¯] = 1. ayrışma denge sabitinin sıcaklıkla değiştiği.3 Su ortamında iyonların sembollerinin sağ altına “suda” (“aq”) işareti koymanın anlamı ve önemi belirtilir. kendi kendine nasıl iyonlaşabileceği. Saf suyun iyonlaşma denge sabitinin oda şartlarındaki değeri verilir. suyun otoiyonizasyon dengesi üzerinden açıklanır. 1. 1.2. Suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramlarını açıklar. [H+] değerinin 1’den büyük olması hâlinde pH’ın 0’dan küçük olabileceği açıktır.2.3 Sulu çözeltilerde pH değerinin 0-14 aralığı dışına çıkamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır. [!] 1.1. iletimin ancak iyonlarla mümkün olacağı sonucuna ulaşılarak suyun. Oda şartlarında sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri bulunduktan sonra pH ve pOH kavramları işlenir.3 Suyun çok az da olsa iyonlarına ayrıştığı. tanım üzerinden düzeltmek önemlidir. protonun en az bir su molekülüne bağlanarak H3O+ (hidronyum) iyonu oluşturduğu. yazım kolaylığı için kullanılan H+ sembolünün gerçekte H3O+ türüne karşılık geldiği vurgulanır.1-1. Buradan.

1.4. bileşiğin çözünme dengesi üzerinden karşılaştırılır ve bazın kuvveti. eşlenik asit/baz çifti kavramının anlamı derinleştirilir. 2. bu dengeler üzerinde uygulamaları da verilerek işlenir.Kimya Dersi 11. ayrışma olarak CO32HO¯ + NH4+ F¯ + HCN ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2.2. Fe(OH)3 gibi bileşiklerin baz karakteri vurgulanıp Arrhenius tanımı hatırlatılır (2. H2O + NH3 HF + CN¯ 2. Her asidin proton verince bir baza. Asitlik sabitinin büyüklüğü ile asitin ayrışma oranı arasındaki nitel ilişki irdelenir. ardışık protoliz basamakları gösterilmez. Brønsted-Lowry tanımına göre asitleri ve bazları ayırt eder. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 48 . 2. ↸ Zayıf asitlerin ve bazların sudaki ayrışma dengeleri ve bu dengelere ilişkin matematik ifadeler yazılarak “asitlik sabiti” terimi tanıtılır. Farklı derişimlerde örnek zayıf asit çözeltilerinin ayrışma oranları nicel olarak hesaplanır.Sınıf Öğretim Programı 3. örnekleriyle irdelenir. 2. 2. 2. Her eşlenik asit/baz çifti için KA × KB = 1.0×10-14 bağıntısı bulunup. Mg(OH)2. 2. her bazın da proton alınca bir aside dönüştüğü.1 Amfoterlik kavramı örnekleriyle açıklanır. proton veren ve proton alan türler belirlenir. Asit ve bazların kuvvetlerini ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirir. suda iyonlaşma dengesinin sağa veya sola kayması ile ilişkilendirilir (2.1. Baz çözeltileri için aynı tartışma yapılarak bazın ayrışma oranı ile KB arasında ilişki kurulur. 2. Ca(OH)2.3. Asitlerin ve bazların dengeleri ile ilgili öğrenciler.4 Asitlerin sudan başka çözücülerdeki kuvvetleri konusuna girilmeyecektir. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ↸ Aşağıdakilere benzer proton alış-veriş (protoliz) dengeleri üzerinde. Zayıf asit ve bazların ayrışma oranlarını hesaplar. Eşlenik (konjuge) asit-baz çiftlerini ayrışma dengeleri üzerinde gösterir. 2. H3PO4 + H2PO4¯ + HCO3¯ Brønsted-Lowry asit/baz tanımı.2). Đrdelenen örnekler üzerinden. eşlenik asidin asitlik sabitinden yararlanılarak bulunması ile ilgili uygulamalar yapılıp asit kuvvetlendikçe eşlenik bazın kuvvetinin nasıl değişeceği irdelenir.4 Poliprotik asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri toplu olarak yazılacak. KOH.3.4). : Sınırlamalar [!] 2. Hidroksit iyonu verebilen bileşiklerin proton bağlama yetileri olduğu gerçeği üzerinden NaOH. Ayrışma oranlarının derişim arttıkça azalacağı sonucuna götürecek bir tartışma yapılır. Hidroksit tipi bazların kuvvet irdelemesi.3. Asitlerin ayrışma oranlarının asitlik sabiti (KA) ile değişimi irdelendikten sonra “asitlerin kuvveti” kavramı işlenir ve bir asidin KA sabiti ile kuvveti arasındaki ilişki tartışılır. bir zayıf bazın bazlık sabitinin.

Bu tartışmalar sonucunda Fe3+. Al3+ gibi katyonların asit.. CO32. ??? 2. Verilen asit/baz serilerinde kuvvet karşılaştırması yapar.8 Zayıf asit ve bazların ayrışma dengelerinde.6. Çeşitli tuzların sulu çözeltilerinin asitliği/bazlığı.Kimya Dersi 11. kuvvetli monoprotik asitler için [H+] = CA. Katyonların ve anyonların asitliğini/ bazlığını irdeler. Bu bağıntılar kullanılarak sayısal uygulamalar yapılır (2.7. F¯.5-2. Katyonların asitliği ve anyonların bazlığı. asidin ve bazın derişimlerinin C » 10-6 M olduğu varsayılacak. ayrışma dengelerinin pratikçe tamamen sağa kaymış olması gerçeğinden hareketle.7 Kuvvetli asit ve kuvvetli baz çözeltileri için pH hesabı yapılırken. türedikleri bazın/asidin iyonlaşma dengesi kullanılarak irdelenir.5. klorun okso asitleri serisinde merkez atomunun yükseltgenme basamağı. Aynı varsayımlar ve denge ifadeleri kullanılarak. iyonlaşmanın düşük oranda olması hesaba katılarak. ↸ Derişimlerin yeterince büyük olduğu ve sudan gelen [H+] ve [OH¯] terimlerinin ihmal edilebileceği varsayılıp.5. Gerçekte. ??? 2. 2. [H+] = (KA×CA)1/2 ve zayıf bazlar için [OH¯] = (KB×CB)1/2 bağıntıları türetilir. 2.6 Her tuz çözeltisinin nötral olacağı yanılgısı oldukça yaygındır. zayıf asitler için. 2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 49 . HCl. ilgili asitlerin kuvveti temelinde irdelenir.8 Asitlerin ve bazların sağlık açısından zararlarını kuvvetleri ile ilişkilendirmek gibi yaygın bir yanılgı vardır. CN¯.gibi anyonların baz olduğu çıkarımına ulaşılır (2. 2. 2. CH3COO¯. HBr. 2. Katyonların ve anyonların asitliği/bazlığı ilgili bazın/asidin kuvveti ile ilişkilendirilerek bu yanılgı önlenebilir. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2. ↸ HF. HI serisinde bağın sağlamlığı. kuvvetli monoprotik bazlar için de [OH¯] = CB bağıntıları türetilir. analitik derişime (CA veya CB) yaklaşık eşit kabul edilecektir. katyon ve anyon ayrı ayrı ele alınarak tartışılır.6). 2.Sınıf Öğretim Programı 3. Zayıf asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. CH3COOH gibi zayıf asitlerin derişik çözeltileri de çok tehlikeli maddelerdir ve özellikle tehlikeli böyle maddeler üzerinden. çok seyreltik çözeltiler için geçerli ikinci derece denklemlerine girilmeyecektir. HF. NO2¯ . ayrışmamış HA veya B (baz) türünün derişimi.8. farklı halojenlerin aynı yükseltgenme basamağında olduğu okso asit serilerinde de merkez atomunun elektronegatifliği temelinde asitlik kuvvetleri karşılaştırılır.7. [!] 2. 2. Bu asitlerin eşlenik bazlarının kuvvetleri de. Kuvvetli asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. PO43.8).8 pH hesapları yapılırken aktivite katsayısı konusuna hiç girilmeyecek.7. aktifliğin derişime eşit olduğu varsayılacaktır. sağlık açısından zarar ile kuvvet arasında bir ilişki kurmamak gerektiği belirtilmelidir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 50 . 3. ↸ Konjuge bir asit/baz çiftinin asidini ve bazını birlikte ve birbirine yakın miktarlarda içeren bir ortama kuvvetli asit veya baz ilave edilince neler olabileceği irdelenir.3. H+ ve OH¯ derişimlerinin eşitliği temelinde açıklandıktan sonra pH değeri 7’ye yakın olan sulu çözeltilerin nötrale yakın çözeltiler olduğu belirtilir.3). universal pH kağıdı ile ölçülür. ötralleşme öğrenciler. [!] 3. Tampon çözeltileri işlevleriyle tanımlar ve örnekler verir. çeşitli pH değerine sahip çözeltilere pH kâğıdı batırılır ve renkler incelenir.4 pH ölçme yöntemleri ile ilgili bir okuma parçası verilerek pH indikatörleri ve pH metreler tanıtılır. 3. Bir zayıf baz çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli asit katılarak aynı işlem ve irdelemeler tekrarlanır. Saf suyun ideal nötral ortam olması. 3.1. 3. Bu tip nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasının deneysel olarak nasıl bulunabileceği tartışılır (3.Sınıf Öğretim Programı 3. Bir kuvvetli asidin kuvvetli baz ile eşdeğer miktarlarda karıştırılması halinde ortamda hangi iyonların bulunacağı ve bu iyonların ortamın pH değerini etkileyip etkilemeyeceği irdelenir.4). Biyolojik sıvılarda tamponların işlevine ve tamponlayıcı maddelere örnekler verilir (3. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE AÇIKLAMALAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir ortamın pH değerinin universal pH kâğıtlarıyla belirlenebileceğini göstermek için. reaksiyonları ile ilgili olarak ÇÖZELTĐLERDE DE GE 3. Fenolftalein. Kuvvetli asitler ve bazlar arasındaki nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasındaki pH değeri için bir genelleme yapılır.2. taze kaynatılıp soğutulmuş saf suyun pH değeri ile karşılaştırılır.1. Her iki olay “nötürleşme” adını almakla birlikte. Kuvvetli asit ve baz karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki pH’larını tahmin eder.4 Tampon kapasitesi ve tamponlarda pH hesaplama konularına girilmeyecektir.2). Bulunan pH değerinin 7’den çok büyük çıkmasının sebebi irdelenir. ↸ Derişimi ve hacmi bilinen örnek bir zayıf asit çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli baz eklendikten sonra ortamın pH değeri. Kuvvetli asit/zayıf baz ve kuvvetli baz/zayıf asit karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki asitliğini/bazlığını irdeler.3 Zayıf asitlerin/bazların kuvvetli bazlar/asitler ile eşdeğer karışımlarında pH = 7 olacağı yanılgısı oldukça yaygın olup gösteri deneyleriyle. Böyle karışımların pH değerlerinin. metil kırmızısı ve brom timol mavisi indikatörlerinin asidik/bazik ortamlardaki renk dönümlerini gözlemek için basit titrasyon deneyleri yapılır. Bu değer. Nötralliği pH temelinde açıklar. ??? 3.4. duruma göre. Böyle bir eşdeğer karışım hazırlanarak universal pH kâğıdı ile pH değeri ölçülür.Kimya Dersi 11. olay sonu pH değerinin. 7’den büyük veya küçük olabileceği çıkarımı yapılır (3. 3. asit veya baz ilavesiyle fazla değişmeyeceği çıkarımına ulaşıldıktan sonra “tampon çözelti” kavramı tanımlanır. eşdeğerlik noktasının nötral nokta anlamına gelmediği vurgulanmalıdır. : Sınırlamalar 3.1-3.

4. 4.7 Çözünürlüğe ortak iyon etkisi ile ilgili problemlerde. Gazların kısmi basınçları ile sudaki çözünürlükleri arasındaki bağıntıyı veren Henry kanunu kullanılarak dağcıların ve dalgıçların yaşadığı tehlikeler açıklanır (4.5. 4. Aşırı doymuş sodyum asetat çözeltisi hazırlamak için. ortak iyonun ikincil kaynaktan gelen derişimi.3 Çözünme hızı ile çözünürlük çoğu zaman birbiriyle karıştırılır. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Doymuş NaCl çözeltisine kütlesi belli NaCl kristalleri (kaya tuzu) atılarak 1 saat kadar beklenip zaman içinde kristallerin biçimlerinin değişmesi fakat kütlelerinin sabit kalması gözlemlenir.7. 4. Kullanılan tuzun çalışma sıcaklığındaki çözünürlüğü mol/L cinsinden ifade edilir. ↸ Maden suyu. 4. dengeye daha çabuk ulaşma sonucunu getirirken çözünürlük.8. [!] 4. gerçeği yansıtan problemler çözülür (4. katı. [!] 4. deniz suyundan NaCl ve göl sularından Na2SO4 üretimi gibi endüstriyel süreçlere ilişkin. Çözünme-çökelme dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler.3. pH etkisiyle çözünürlüğün değişmesine ilişkin tahminler yapar. Sıcaklık değişimi ve buharlaştırmaya bağlı kristallenme süreciyle ilgili problemleri çözer.3. Hidroksit tipi bileşiklerin çözünürlüklerinin pH değerine bağımlılığı irdelendikten sonra. çalışma sıcaklığına göre birkaç saat alabilir.4.Kimya Dersi 11.4.1.1 Doymuş çözeltilerde kristallerin şekil değişimi. sınıf. ancak birbirini dengelediği çıkarımına gidilir. Yapılan deneyde fazladan çökelmenin nedeni tartışılarak çökelme şartı (Q > Kçç) türetilir (4. Çözeltilerden saf tuzlar elde etmek için soğutma ve buharlaştırmadan nasıl yararlanılabileceği tartışıldıktan sonra. Ca3(PO4)2 gibi tuzların çözünürlüklerinin pH ile değişimi nitel olarak tartışılır. Asitli yiyeceklerin dişleri aşındırması ve kireçli kayaçlarda sarkıt/dikit/traverten oluşumu bu konu ile ilişkilendirilir (4. 4. 4. gazoz gibi içeceklerin kapakları açıldığında gözlemlenen hafif patlamanın ve ardından gaz çıkışının nedeni irdelenir. saf sudaki çözünürlükleri ile karşılaştırmak için Le Chatelier ilkesi kullanılır. sıcak suda hazırlanan doymuş çözelti biraz soğutulur. rlık 51 . Bu çözeltiye aynı tuzun küçük bir kristali atılarak hızlı kristallenme gözlemlenir. basınç 4.3 Nitel anlamda çözünme ve çözünürlük kavramları 9.6.5).1.4. 4. 4. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 4.2 Aşırı doymuş çözeltilerden kristallenme temelinde çalışan ısıtma torbaları (yelekleri) ile ilgili bir okuma parçası verilir. ikinci ve daha büyük dereceden denklem çözümü gerektirecek problemlere girilmemelidir.6). Buradan. sıvı ve gaz maddelerin çözünürlüğünün sıcaklıkla değişimi irdelenir. ??? 4.3). Aşılama öncesi çözeltinin atılan tek bir kristali nasıl çoğaltabildiği tartışması ile aşırı doymuş çözelti kavramı işlenir.1. 4. denge anı ile değil. ↸ Çözünme ısısının birlikte gösterildiği denge ifadeleri üzerinde. ↸ Tuzların. NaCl çözünme dengesinde her iki yönde olayların durmadığı.7.Sınıf Öğretim Programı 3.4. Çözünme-çökelme olaylarının dinamik bir süreç olduğunu fark eder. anyonu zayıf baz olan CaCO3. sınıf kimya dersinde işlenmiştir. Örneğin Li2SO4 tuzu sıcaklık arttıkça daha hızlı fakat daha az çözünür. Le Chatelier ilkesi kullanılarak. Tuzların çözünürlüğünü ve çökelme şartını irdeler. Konu ile ilgili sayısal örnekler çözülür.8). Çözünürlük çarpımının (Kçç) matematik anlamı irdelenir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 4. Doymuş ve aşırı doymuş çözelti kavramlarını ayırt eder.1. denge sabiti ile ilgili bir büyüklüktür. derişim kavramı da 10. kendi yapılarında var olan bir iyonu başka bir kaynaktan içeren çözeltilerdeki çözünürlüğünü.2. ilgi konusu tuzdan gelecek derişim yanında çok büyük seçilmeli. Gazların çözünürlüğüne etkisini irdeler. Sıcaklığın çözünürlüğe etkisini çözünme entalpisi ile ilişkilendirir. Hız. Tuzların çözünürlüğünde ortak iyonun etkisini sayısal örneklerle açıklar.

↸ [PbI4]2. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 5.CN¯ gibi başka örnekler verildikten sonra “Lewis Asidi/ Lewis Bazı” kavramları açıklanır.4.5. Ortak iyonun çözünürlüğü azaltması beklenirken artırmasının sebebi tartışılır. 5. karbon monoksit solumanın zehir etkisi. ↸ Solunum sürecinde oksijen molekülünün hemoglobindeki “hem” birimine bağlanması.5 Ünite 2’de sözü geçen katalizörlerden enzimler konusu ilişkilendirilir. Lewis bazlarının da “ligand” adını aldığı. Kompleks oluşumu ile çözünme olaylarına başka örnekler verilir. merkez atomu koordinasyon sayısının açıklaması ve ligandlarda diş sayısı konularına girilmez. 5. kompleksin geometrisi.5). 5. Bu karşılaştırma sonunda. Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler. 5. bazlarını oluşma örnekler oluşum ↸ BF3 ile NH3 arasında oluşan koordinasyon bağı.2. 5. metal zehirlenmelerinde yoğurdun sağaltım etkisi gibi örnekler. Fe3+ . [Cu(NH3)4]2+ gibi komplekslerin oluşum dengeleri yazılarak oluşum sabitlerinin büyüklüğü ile kompleksin kararlılığı arasında ilişki kurulur. B-F ve N-H bağları ile karşılaştırılır. Komplekslerde Lewis asitlerinin “merkez atomu”. 5. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar rlık 52 . KI çözeltisinin aşırısı ile çözülür. Đnsan vücudunda kompleks oluşumlarının rol oynadığı süreçlere örnekler verir.1. Kompleks oluşumunun çözünürlüğe etkisini örneklendirir. 5.2).3. Oluşan çökelek.4 Komplekslerde merkez atomu orbitallerinin hibritleşmesi. 5. Koordinasyon bağlarının mekanizmasını açıklar.1. Komplekslerin kararlılıklarını sabitleri ile ilişkilendirir. kovalent bağ ile koordinasyon bağı arasındaki tek farkın oluşum mekanizması olduğu çıkarımı yapılmalıdır.1. Pb(NO3)2 çözeltisine KI çözeltisinin önce azı eklenerek PbI2 oluşturulur. Lewis asitlerini ve üzerinde ayırt eder.3. 5.5. özel ile 5. EK-3.1’de verilene benzer çözünme olaylarında kompleks oluşumunun etkisi irdelenir (5.Kimya Dersi 11. Koordinasyon bağlarına Cu2+-NH3.4).. 5.2. kompleks oluşumu üzerinden açıklanır (5.2 Komplekslerin IUPAC sistematik adlandırma sistemine girilmez. çeşitli kompleks örnekleri üzerinde merkez atomu ve ligand belirlenerek işlenir (5.Sınıf Öğretim Programı 3.

3.1 Asit-baz.3 Bir maddenin “tesir değeri” nin her durumda aynı kalacağı yanılgısı yaygındır.6. çözünme çökelme tepkimeleri için de.1.Sınıf Öğretim Programı ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Çeşitli tepkime tiplerine. NO çıkışına dayalı redoks reaksiyonlarında z = 3’tür. formül kullanarak kısa yoldan çözüm yerine. (z1M1)V1 = (z2M2)V2 ve ayarlı bir çözelti ile miktarı bilinmeyen bir madde arasındaki tepkimeler için de m = M1z1V1(MA)2/z2 bağıntılarının türetileceği sonucuna varılır (6. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramlarını örnekler üzerinde açıklar. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 6. 6. H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O KMnO4 + 5FeCl2 + 8HCl → KCl + MnCl2 + 5FeCl3 + 4H2O H2O2 + SO2 → H2SO4 Ag+ + Cl¯ → AgCl Bu örnekler üzerinde. “Tesir değeri”. titrasyon sonunda kiremit rengi Ag2CrO4 çökeleği oluşturması.1.3. Titrasyonlarla ilgili problemleri çözer.1). “alınan/ verilen proton sayısı”. redoks ve çözünme-çökelme tepkimelerine giren maddeler için. Renk oluşumuna örnek olarak.3). derişimi bilinen AgNO3 çözeltisi ile Cl¯ iyonu titre edilirken. “z” sembolü ile gösterilir. Örneğin. 6. Farklı hallere aşağıda örnekler verilmiştir: 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2 H2SO4 + BaCl2 → BaSO4 + 2HCl Titrasyonlarda. Çeşitli maddelerin eşdeğer kütleleri bulunurken. Asit-baz titrasyonlarında pH indikatörlerinin renk değiştirmesine ilişkin öğrenci etkinlikleri yapılır. aşağıda verilenlere benzer örnekler alınır. girenlerin eşdeğer sayılarının eşit olması ilkesinden çıkılarak problemler çözülür. ↸ Renk değişimi. ÇÖZELTĐLERDE DE GE Titrasyon öğrenciler. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı rlık 53 . “reaksiyona girenlerin eşdeğer sayılarının eşitliği” ilkesinden çıkılıp bu formüllerin türetilmesine götüren mantıklar üzerinden düşünmek daha yararlıdır. sınıf ortamında gösteri deneyi olarak yapılabilir.3 Titrasyonla ilgili problemlerde.Kimya Dersi 11. 6. ortama ilave edilen K2CrO4 ile Ag+ iyonunun. KMnO4 çözeltisi ile H2C2O4 (oksalik asit) titre edilerek dönüm noktası gözlemlenir (6. onun yerine denkleme dayalı stokiyometri mantığı ve molariteler kullanılacaktır. farklı haller için. Çeşitli tepkimelerin sonlanma noktalarını gözlemleme yöntemlerini irdeler. asit-baz tepkimeleri için.1. derişimleri bilinen çözeltiler arasındaki tepkimeler için. 6. redoks tepkimeleri için “alınan/verilen elektron sayısı”.2). örnekler üzerinde tartışılır. Böyle örneklerle.6. eşdeğer kütle. ↸ Bir örnek titrasyona esas olan reaksiyon denklemi yazılıp.1. Tesir değeri.3 IUPAC tarafından terk edilmesi önerilen “normalite” kavramı kullanılmayacak. Bu problemlerde. Mol kütlesi ve tesir değeri kullanılarak “eşdeğer kütle” kavramı irdelenir. tesir değerinin işleme esas reaksiyona göre değiştiği fikri vurgulanmalıdır. pH değişimi ve çökelek oluşumu ile tepkimelerin sonlanma noktasının nasıl gözlenebileceği. maddenin girdiği tepkimenin esas alınacağı vurgulanır (6.6. tesir değeri kavramı açıklanır. Buradan. tesir değerini bulmak için. ile ilgili olarak 6. tepkimeye giren maddelerin mol sayıları ve eşdeğer sayıları irdelenir. “tepkimeye giren türün yükü” ölçütlerinin esas alınması tartışılır. HNO3 bileşiği için asitbaz reaksiyonlarında z = 1 iken. Mol kütlesi. mol kütlesi ve eşdeğer kütle kavramları arasındaki farkın açıklamasına geçilir. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramları örneklendirilir.2. 6. “tesir değeri”. ??? 6. mol sayısı ve eşdeğer sayısı kavramları kullanılarak.

8x10-5) 1.18 M (KA=1.3. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. bilinen değerden yararlanarak tamamlayınız. Madde/ Derişimi Ca(OH)2 / ……… NaOH / ……… HCl / ……… KCl / ……… HNO3 / ……… CH3COOH / 0. 3.22 x 10-3 4 pH pOH Asidik/Bazik/Nötral 54 .7.0x 10-7 1.1 Aşağıdaki tabloda verilen her satırı.Sınıf Öğretim Programı D. 2.Kimya Dersi 11.4 x 10-12 3 [H+] (M) [OH-] (M) 4.

2 Aşağıda verilen protoliz dengelerinin her biri için eşlenik (konjuge) asit/baz çiftlerini seçerek tabloda ilgili bölüme yazınız.Kimya Dersi 11. Denge NH3(g) + H2O(s) CH3COOH(s) + H2O(s) H2CO3(s) + H2O(s) H2SO4 (s) + H2O(s) H2C2O4(aq) + NH3(aq) HClO4(s) + HF(s) NH4+(aq) + OH¯(aq) CH3COO¯(aq) + H3O+(aq) HCO3¯(aq) + H3O+(aq) HSO4¯(aq) + H3O+(aq) HC2O4¯(aq) + NH4+(aq) H2F+ + ClO4¯ Eşlenik Asit/Baz Çifti 1 Eşlenik Asit/Baz Çifti 2 55 .Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.

Buna göre.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4. (PbSO4 için Kçç = 1. 1.0 x 10-3 M KCl karıştırıldığında AgCl çökeleği oluşur mu? Neden? (AgCl için Kçç = 1. 4.3 22.0 53. 2.4. Bu değerlerden hareket ederek CuSO4’ın çözünmesinin endotermik mi yoksa ekzotermik mi olduğunu irdeleyiniz.6 x 10-10) Gümüş klorürün (AgCl).7 1. 150 mL.5 33. N: 14 Da.6 x 10-10) 5.Kimya Dersi 11. S: 32 Da. 4. Na: 23 Da) 3. Na2SO4 ve Pb(NO3)2 tuzlarının sudaki çözeltileri oda şartlarında karıştırıldığında PbSO4 çöker.5H2O) çeşitli sıcaklıklarda sudaki çözünürlüğünü gösteren veriler yer almaktadır. Aşağıdaki tabloda bakır (II) sülfat’ın (CuSO4. Atom kütleleri: Pb: 207 Da. Kçç = 3. (AgCl için Kçç = 1.0250 M.5H2O’ ın Çözünürlüğü [g / (100 g H2O)] 19. F:19 Da) 4.00 L Na2SO4 karıştırıldığında oluşan PbSO4 kütlesini hesaplayınız.7 x 10-8 olarak veriliyor.3 25.25 L Pb(NO3)2 ve 0. (Atom kütleleri: Pb: 207 Da.6 39. 56 . 0.6 x 10-8 . PbF2 için çözünürlük çarpımı. 4.001 M NaCl çözeltisindeki çözünürlüğünü. Bu tuzun.3. O: 16 Da. 0.0050 M. Sıcaklık (°C) 15 25 30 50 60 80 CuSO4. mol/L cinsinden hesaplayınız.5 Yorum 2. a) Sudaki b) 0. 1. doymuş çözeltisinin 1 litresinde çözünmüş olarak bulunan her bir iyonun gram cinsinden miktarını hesaplayınız.1.1 x 10-2 M AgNO3 ve 450 mL.

2 adet CuSO4 çözeltisi. Bu işlem sonucunda açık mavi renkli bir çökelti oluşur. 100 mL’lik. 1. 50 mL Deneyin Yapılışı: • 5 mL bakır sülfat çözeltisi üzerine damla damla amonyak çözeltisi katılır. 4.10 M.Kimya Dersi 11. sulu çözeltide. 5. NH3(aq) + H2O 2+ Cu (aq) + 2 OH−(aq) NH4+(aq) + OH−(aq) Cu(OH)2(k) Açık mavi çökelti • Amonyak katmaya devam edildiğinde çökelti koyu mavi renkli çözelti vermek üzere çözünür. NH3(aq) + H2O NH4+(aq) + OH−(aq) dengesi gereği oluşan OH− iyonları ile Cu2+ iyonları arasında Cu(OH)2 bileşiğinin oluştuğunu ve bu bileşiğin amonyağın aşırısında [Cu(NH3)4]2+ kompleksini vererek çözündüğünü gösterip çökelme ve çözünme dengelerini incelemektir. 3.4 KOMPLEKS OLUŞUM DE GESĐ Amaç : Deneyin amacı. Cu(OH)2(k) + 4 NH3(aq) [Cu(NH3)4]2+(aq) + 2 OH−(aq) Koyu mavi çözelti 57 . 25 mL NH3 çözeltisi. Deney tüpü. Araç-Gereç: 1. 0. 5.3.Sınıf Öğretim Programı EK-3. 2 adet Damlalık. Bunun için yaklaşık 3 mL amonyak çözeltisi yeterlidir. 2. 1 adet Beher. 2 cm x 20 cm.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 5.0 M. Başlangıçta amonyak çözeltisinin 1 mL’yi (20 damla) geçmeyecek şekilde kontrollü katılması gerekir.

Sınıf Öğretim Programı 4. Ünite Önerilen Süre A. Elektrokimyasal hücreler C. Ünitenin Kavram Listesi Faraday elektroliz kanunları Redoks tepkimeleri Yükseltgenme Đndirgenme Yükseltgenme-indirgenme potansiyeli Standart elektrot potansiyeli Elektrot Yarı hücre(yarı pil) Galvanik hücre Elektrolitik hücre Elektroliz : ELEKTROKĐMYA : 27 Ders Saati • • • • • • • • • • • 58 . Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1.Kimya Dersi 11. Madde-elektrik ilişkisi 2. yaygın pillerin ve çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkeleri açıklanacaktır. B. Standart elektrot potansiyelleri 3. Ünitenin Amacı Bu ünitede madde-elektrik ilişkisi irdelenerek elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değişimi incelenecek.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 1. Bu irdelemelerde.1. standart koşullarda gaz hacmi ve alınan-verilen elektronların toplam yükü kavramlarını içeren problemler çözülür (1. halojenlerin okso anyonları.1. elektrik akımı ve maddesel değişim arasında ilişki kurar. 1.3 9. kromat. örnek denklemler üzerinde. “Atomun Yapısı” ünitesinde (1. [!] 1. 1. dikromat.4. Madde-Elektrik enerjisi ilişkisi ile ilgili olarak öğrenciler. fosfür ve fosfat verilir. nitrit. Türetilen bağıntı kullanılarak ilgili problemler çözülür (1.5). Redoks tepkimelerinin denklemleri üzerinde indirgenen ve yükseltgenen türleri belirler. elektronun yükü ve mol kavramından yararlanılıp nasıl türetileceği irdelenir. Bu irdelemeler sırasında formüllerdeki katsayıların ve alt indislerin anlamları hatırlatılır. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Faraday’ın deneysel yoldan bulduğu elektroliz kanunlarının matematik ifadeleri verilerek bu bağıntıların indirgenme/yükseltgenme. 1. Redoks tepkimeleri ile ilgili sayısal problemleri çözer. alınan-verilen elektron sayısı. silikat. 1. ünite). “alınan ve verilen elektron sayılarının eşitliği ilkesi” ve “yarı reaksiyon” kavramı kullanılır. sınıf .Sınıf Öğretim Programı 4.2).1 Faraday kanunları konusu. oksit. Yükseltgenme-indirgenme. siyanür. Oksit/peroksit ve proton/hidrür çiftlerinin özel durumuna örnekler verilir. sülfat. sınıf 2.3. nitrür. nitrat.Kimya Dersi 11. sülfür. Faraday kanunlarının nicel ifadelerini açıklar ve kullanır. hidroksit. 1. sülfit. 10. Ag+. ↸ Denkleştirilmiş redoks tepkimeleri temelinde. kütle.3 Yaygın anyonlardan halojenürler. ünite ile ilişkilendirilir. NH4+ katyonları ve yaygın anyonlar hatırlatıldıktan sonra. ↸ Redoks olaylarında yükseltgenme basamağı/iyon yükü genelde değişmeyen IA ve IIA grubu katyonları ile Zn2+. . bunların yükünden yararlanılarak indirgenen/yükseltgenen türlerin nasıl bulunacağı irdelenir. FeCl3 + SnCl2 → FeCl2 + SnCl4 Al + H2SO4 → Al2(SO4)3 + H2 Cu + HNO3 → Cu(NO3)2 + NO + H2O Cl2 + NaOH → NaCl + NaClO + H2O H2O2 + NaClO → NaClO3 + H2O H2O2 + FeS + HCl → FeCl3 + H2SO4 + H2O Nötr maddelerle denkleştirme örneklerinden sonra asidik ve bazik ortamlarda iyonik denklemlerin denkleştirilmesi örneklerle işlenir (1. 1. ELEKTROKĐMYA 1. Aşağıda birer örneği verilen redoks tepkime tiplerinin her birinde denkleştirmenin nasıl yapılacağı. 1.4). Redoks denklemlerini denkleştirir. ayrı ayrı örnekler üzerinde irdelenir. atom kavramının tarihsel gelişimi bağlamında verilmiş olup gerekli hatırlatma yapılır.2. mol sayısı.5. 59 . 1. karbonat.3. permanganat.

yarı hücrelerin metalik iletken ve tuz köprüsüyle birleştirilmesinden oluşan bütünün “galvanik hücre” olduğu belirtilip bu sistemden nasıl elektrik akımı elde edildiği tartışılır. yarı hücre (yarı pil). Elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değiştiğini fark eder. Elektrokimyasal anlamda elektrot.Sınıf Öğretim Programı 4.1. her elektrotla daldırıldığı çözeltinin oluşturduğu sistemin “yarı hücre”. ??? 2. Nernst denklemi ve bu denkleme göre elektrot potansiyellerinin yükseltgenmiş ve indirgenmiş tür derişimi ile değişimi irdelenir. 2.1 “Elektrot” terimi. Cu/Zn pili oluşturularak elektrik enerjisi elde edilebildiği. [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 2. 2. yarı hücre ve elektrot terimlerinin eşdeğer anlamda kullanımından kaynaklanan kavram kargaşasından kaçınılacaktır. Redoks reaksiyonlarının istemliliğini elektrot potansiyelleri temelinde irdeler. galvanik hücre ve elektrolitik hücre kavramlarını ayırt eder. su ortamındaki çözünme entalpilerinin de katkısı olduğu vurgulanır. sulu ortamdaki redoks olaylarının istemliliğini irdelemede nasıl kullanılacağı tartışılır. Standart elektrot potansiyelleri ile ilgili olarak öğrenciler. standart hidrojen elektrodu ve bu elektrot kullanılarak ölçülen standart indirgenme potansiyellerini içeren çizelge incelenir. kafes veya levha” anlamında kullanılacak.2. ↸ Bir galvanik hücredeki redoks olayının istemliliğini bir başka galvanik hücreninki ile karşılaştırmak için. Elektrot potansiyellerinin nelere bağlı olduğu tartışılır.4). Standart elektrot potansiyellerinin. bu potansiyellerde.Kimya Dersi 11. ancak bu tercihin nedeni üzerinde durulmayacaktır. Katot/anot. 2. iyonlaşma enerjileri sırasına uymadığı. 2. IUPAC geleneğine uygun olarak. 2. standart hidrojen yarı hücresi temelinde açıklar.. Elektrot potansiyellerinin sırası ile iyonlaşma enerjileri sırasının ilişkisi irdelenir ve aradaki farkın nereden kaynaklandığı açıklanır. Derişim pillerinin elektrik akımı üretme mekanizması açıklanır (2. ELEKTROKĐMYA ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 60 . Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ CuSO4/Cu ve ZnSO4/Zn yarı hücrelerinden oluşan galvanik hücrenin şeması üzerinde çözeltilere daldırılan metal tel veya şeritlerin “elektrot”.3.2-2. “çözeltiye batırılan metal tel. Standart indirgenme potansiyellerini. Elektrik enerjisi yardımıyla zorlamalı yürütülen redoks olaylarının gerçekleştiği sistemlere “elektrolitik hücre” dendiği belirtildikten sonra galvanik ve elektrolitik hücrelerin farkı tartışılır. galvanik hücre elektrotları arasındaki potansiyel farkının bir ölçü olup olamayacağı irdelendikten sonra.2 Standart hidrojen yarı hücresi tanımlanırken elektrot olarak platin kullanıldığı belirtilecek. “elektrokimyasal hücre” kavramı irdelenir (2. [!] 2.4 Standart indirgenme potansiyelleri sırasının.4.1). Đncelenen hücredeki olayın tersine döndürülmesi için ne yapılabileceği tartışılır. devrede bulunan bir ampulün yanması ile gösterilir. indirgenme/yükseltgenme temelinde tanımlanır. Hücredeki redoks olayının istemliliği ile galvanik hücre arasında ilişki kurulur.

tuz köprülerinin -veya yarı geçirgen zarların. 3. lityum pillerinin ve kurşunlu akümülatörlerin çalışma ilkeleri şemalar üzerinde irdelenir.5). ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 61 . elektrot uygulamalarına 3. 3. standart potansiyelleri temelinde açıklar.4. elektronların dış devrede hangi elektrottan çıkıp hangi elektroda girdiği.3). bu gazların kendiliğinden birleşerek su oluşturduğu gösterilerek elektrolizin istemsiz bir olay olduğu sonucuna gidilir. 3. Elektrokimyasal hücreler ile ilgili olarak öğrenciler.3. Gaz hacimlerinden gaz kütleleri bulunur ve bulunan kütlelerle. ↸ Standart indirgenme potansiyelleri göz önüne alınınca istemsiz görünen redoks tepkimelerinin nasıl istemli hâle getirilebileceği tartışılır. hücredeki redoks olayı yürürken elektrotların çevresinde neden bir kutuplanmanın (polarizasyonun) ortaya çıktığı. 3.Sınıf Öğretim Programı 4. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR ??? 3. [!] 3. Bir galvanik hücre şeması üzerinde. Halbuki bir anyon olan kromatın katotta indirgenerek Cr3+ veya metalik Cr oluşturabildiği de bilinmektedir. Elektrolitik indirgeme yöntemiyle elde edilen ürünlerin neden pahallı olduğu irdelenir (3.5 Katyon ve anyon terimlerinin katot ve anottan türemiş olması nedeniyle. Yaygın pillere örnekler verir.5 Endüstriyel korozyon ve korozyon önleme teknikleri (alüminyum anotlama. Elektroliz olayını. Elektrik akımı-zaman-değişen madde miktarı ilişkilerini kullanarak hesaplamalar yapar.2. temel reaksiyonları ile incelenir. örneğin bir anyonun katoda yaklaşamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. nikel kaplama ve krom kaplama gibi elektroliz uygulamaları. Bir pildeki redoks sistemlerinin (yarı hücrelerin) cinsinin ve pilin büyüklüğünün pilin hangi özelliklerini etkileyeceği tartışmaya açılır.2. 3.3 Yakıt pilleri ile ilgili bir okuma metni verilir.3 Đncelenen pil örneklerindeki kimyasal tepkimeler verilecektir.1. Galvanik hücreden elektrik akımı çekildikçe yarı hücrelerin potansiyellerinin nasıl değişeceği tartışılır.6.1). kurban anot kullanma gibi) ile ilgili bir okuma metni verilir. ↸ Bir Zn-MnO2 pili açılarak yapısı incelenir. ↸ Faraday bağıntısı kullanılarak. [!] 3.Kimya Dersi 11. Faraday bağıntısı doğrulanır (3. elektriksel büyüklüklerle mol sayıları ve kütleler arasındaki ilişkileri içeren problemler çözülür (3. Endüstriyel elektroliz örnekler verir. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ELEKTROKĐMYA 3. katyonların katotta anyonların da anotta toplandığı.4). KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Halk dilinde “pil" adını alan sistemlerin birer galvanik hücre olduğu belirtilir. Suyun elektrolizi ve laboratuvarda bu iş için kullanılan Hoffmann voltametresi incelenir. ELEKTROKĐMYA 3. Bu pilin çalışma ilkesi şema üzerinde açıklanır ve incelenen pil içerikleri şema ile ilişkilendirilir.5. Piyasada yaygın olan alkali pillerin. ↸ Endüstride bakırın saflaştırılması. Pilin elektromotor kuvveti (pil potansiyeli) tanımlanıp nasıl hesaplanacağı irdelenir.6). Bu voltametre ile H2 ve O2 elde edilerek gaz hacimleri karşılaştırılır.kutuplanmayı nasıl önlediği tartışılır. Katot ve anot kavramlarının yük temelinde değil gerçekleşen elektrokimyasal değişim temelinde adlandırılması gerçeğinden hareketle bu yanılgı giderilebilir. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar.1-3. Pillerin elektrik enerjisi sağlama kapasitelerinin neden sınırlı olduğu ve yeniden doldurulabilir pillerin hangi özellikleri taşıması gerektiği irdelenir (3. Diğer çok kullanımlık pillere örnekler verilir (3. [!] 3.

Kimya Dersi 11. a) Her bir basamakta krom (Cr) için yükseltgenme basamağını bulunuz.(NH4)2CrO4 --------------.Sınıf Öğretim Programı D. H2O+NH3(aq) H2SO4 -(NH4)2SO4 .Cr2(SO4)3 (Kırmızı kristal) (Sarı kristal) (Turuncu çözelti) (yeşil çözelti) Buna göre. c) Redoks içeren basamak(lar)ı bir denklem şeklinde yazıp denkleştiriniz. b) Şemadaki hangi basamak(lar) redoks reaksiyonu içerir? Belirleyiniz.3 Aşağıda verilen şemayı inceleyeniz.H2O FeSO4(aq)+H2SO4 -Fe2(SO4)3 -H2O CrO3 ----------. 62 .(NH4)2Cr2O7(aq) -----------------. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.

MnO4. I.4 Aşağıda verilen reaksiyonları denkleştiriniz. KMnO4 + HCl → KCl + MnCl2 + H2O + Cl2 II.+ H2C2O4 → Mn2+ + CO2 ( Asidik ortamda) III. CN.→ CNO.+ MnO2 (Bazik ortamda) 63 .Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.Kimya Dersi 11.+ MnO4.

5 Da.→ Cu olan bir hücreden geçtiğinde katotta kaç gram bakır metali toplanır? (Ag: 108 Da. (Cu: 63.5 Da) 2.6 1. NA = 6.60× 10-19C. Cu: 63. Katot reaksiyonu. Hücreden kaç mol elektron geçer? Kaç gram gümüş oluşur? Aynı miktarda elektrik akımı. 8HNO3 + 3Cu → 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O reaksiyonu gereğince 0.5. 3. katot reaksiyonu. a) b) c) d) Elektrokimyasal hücreden geçen elektrik yükünü coulomb olarak hesaplayınız. 15. elektron yükü: 1.7 amperlik bir akım geçiyor.5 M derişik HNO3 çözeltisi. Ag+ + e¯ → Ag olan bir elektroliz hücresinden 300 dakika süre ile 10. Cu2+ + 2e.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.) Buna göre.Kimya Dersi 11. (Reaksiyon veriminin % 100 olduğunu varsayınız.100 kg bakır metali ile reaksiyona giriyor.02×1023) 64 . Metalik bakırı çözmek için gerekli olan derişik asit çözeltisinin hacmini litre cinsinden hesaplayınız.

+ 14H+ + 6I.→ 2Cr3+ + 7H2O I2 + 2e.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.→ 2Cr3+ + 3I.+ 7H2O reaksiyonunun istemliliğini irdeleyiniz. Cr2O72.54 65 .33 0.+ 14H+ + 6e.→ 2IStandart Elektrot Potansiyeli (V) 1.4 Aşağıda verilen standart elektrot potansiyelleri verilerinden yararlanarak. Standart Elektrot Potansiyelleri (suda ve 25°C’ da) Đndirgenme Yarı Reaksiyonu Cr2O72.Kimya Dersi 11.

kütüphaneler. 3. Bütün bunlar için. 2. Endüstriyel elektroliz uygulamalarına örnekler verir.akü. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır.5. Araştırma için dergiler.. Elektrolitik indirgeme yöntemi ile elde edilen ürünlerin pahalı oluşunun sebebi araştırılacak ve proje raporunda bu araştırmanın sonuçlarına yer verilecektir. 3. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu ……. internet. 4. standart elektrot potansiyelleri temelinde açıklar. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz. 3. 3. Bu projede. bu planda yapılacak işleri. Ayrıca projede. çalışmalarla artırabilirsiniz. grafikler vb.3. 5. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz.Kimya Dersi 11. Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerinin en aza indirgenmesi ile ilgili ülkemizde yapılan çalışmaları. Araştırmanıza konu olan endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye verdiği olumsuz etkilerini en aza indirgemek için neler yapılabileceği. çevrenizdeki insanların.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Elektrokimya 3. tarihine kadar bitirmelisiniz. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. Endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerini en aza indirecek öneriler geliştirilecek ve iki sayfayı geçmeyecek şekilde bu öneriler savunulacaktır.2.1. • • • • • • Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye etkilerinin nedenleri. Elektroliz olayını.dk. Yaygın pillere örnekler verir. kaplamacılık) seçilerek bunun çevreye olumsuz etkilerinin araştırılmasını içeren bir proje hazırlanacaktır. 2 ay Dereceli puanlama anahtarı Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Endüstriyel elektroliz uygulamalarından bir örnek (pil. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. 1. 66 . Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında. Bir araştırma planı oluşturunuz. endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerine dikkatlerini çekecek bir poster hazırlanacaktır. Sunumun görselliğini resimlerle. 3. Araştırmanızı en geç …….4.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız.

PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II.PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III. Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84.Kimya Dersi 11. en düşük puan ise 21’dir. 67 .Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 BECERĐLER (Çok iyi) (Đyi) (Orta) (Zayıf) I.

tercihan puarlı Çinko. asitlerle nH++ M → Mn++ n/2 H2 genel tepkimesini verip vermeyeceği.4. Mn+/ M çiftinin standart indirgenme potansiyelini standart hidrojen yarı hücresininki ile karşılaştırarak tahmin edilebilir.Bu etkinlikte. tüplere seyreltik HCl konarak gözlem yapılır.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar: 2. • 1. 2 adet Damlalık .2. Đlke : Bir metalin. bakır metalleri (granül halinde) Derişik HCl . Demir 3. böyle tahminlerin doğruluğu denenecek. Bakır metallerinden bir miktar konur. beklenmedik şekilde metal çözünmesi gözlenince. Çinko 2. Bakır üzerine HNO3 etkisi incelenirken varsa bie çeker ocakta. demir.Kimya Dersi 11.1. bu tepkimede açığa çıkan kahverengi.4 Đ DĐRGE ME POTA SĐYELLERĐ SIRASI Amaç : Deneyin amacı. yukarıdaki tepkimeye göre protonu hidrojene indirgerler. yoksa açık pencere önünde çalışılmalı. 2 ve 3. Araç-Gereç: • • • • • • Deney tüpleri. % 37’lik Derişik HNO3 . Bakır 4.kırmızı dumanlar kesinlikle solunmamalıdır. metal-asit etkileşimlerini standart yarı hücre potansiyellerini kullanarak irdelemektir. bu beklenmedik gözlemin sebebi irdelenecektir. • 1-4 ile numaralanan tüplere 1. % 63’lük Deneyin Yapılışı Güvenlik Uyarısı: Asitler damlalıkla çekilirken ağızla emmekten kesinlikle kaçınılmalı. 68 .Sınıf Öğretim Programı EK. 4 adet 100 mL beher. Genel olarak standart indirgenme potansiyeli negatif olan metaller.

Zn2+ + Fe2+ + Cu2+ + 2 H+ + 2e 2e 2e 2e → Zn → Fe → Cu → H2 EoZn2+/Zn= − 0. HNO3 konur ve reaksiyon gözlenir. hidrojen çıkışı reaksiyonu olmayıp burada indirgenen tür nitrattır. 44 volt EoCu2+/Cu= +0. reaksiyonda çıkan azot monoksidin hava oksijeni ile hemen reaksiyona girmesi ile oluşan azotdioksitten ileri gelir. Bu renk. Deneyin açıklaması ve yorumları Zn. NO3− + 4 H+ + 3 e → NO + 2 H2O yarım pil reaksiyonu için. Cu + HCl reaksiyonunun negatif Eotoplam değeri nedeniyle gerçekleşmediği anlaşılır. 00 volt Beklenen toplam reaksiyonlar yazılarak redoks için Eo değerleri hesaplanır. 3 Cu + 2 NO3− + 8 H+ → 3 Cu2+ + 2 NO + 2 H2O veya 3 Cu + 8 HNO3 → 3 Cu(NO3)2 + 2 NO + 2 H2O şeklinde yazılır ve Eotoplam hesaplanarak sonuç yorumlanır.34 volt 69 . NO çıkışı ile çözünür. 34 volt EoH+/H2 = 0.96 volt olduğundan. NO(g) + 1/2 O(g) → NO2(g) renksiz kırmızı kahve rengi EoNO3¯/NO = + 0. NO3− + 4 H+ + 3e → NO + 2 H2O Cu2+ + 2e → Cu reaksiyonlarının toplamı olarak. indirgenme potansiyeli bu değerden daha küçük olan bütün metaller.Kimya Dersi 11. ot: 4. tüpteki reaksiyon. Cu Fe ve H2 için indirgenme potansiyelleri yarım pil reaksiyonları ile birlikte yazılır.76 volt EoFe2+/Fe= − 0. EoNO3¯/NO değeri 0. Çözeltinin mavi rengi alması ile birlikte kırmızı kahve rengi gaz çıkışı gözlenir. tübe der.Sınıf Öğretim Programı • Daha sonra 4. 4.96 volt EoCu2+/Cu = + 0.

Kimya Dersi 11. Ünite Önerilen Süre A. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık Yapay çekirdek reaksiyonları. nükleer reaktörlerin işleyişi ve nükleer enerjinin sosyal ve ekonomik yönleri sorgulanacaktır. 4. 3. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Atom altı tanecik Kuark ve Antikuark Lepton ve Antilepton Pozitron Elektron Doğal radyoaktiflik Kararlılık Kuşağı Çekirdek dönüşümü Fisyon Füzyon Nükleer enerji Radyoaktif ışın Radyoaktiflik Aktiflik Doz Etkin doz Absorblanmış doz Biyolojik eşdeğer doz Radyoaktif izotop 70 . Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirler ve radyoaktif izotopların kullanım alanları bu ünitede irdelenecektir. 2.Sınıf Öğretim Programı 5. B. Ünitenin Amacı Bu ünitede çekirdeğin yapısı ve kararlığı irdelemesi. fisyon ve füzyon Aktiflik. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi Radyoaktif maddelerin kullanım alanları : ÇEKĐRDEK KĐMYASI : 12 Ders Saati C. devamında fisyon ve füsyon tepkimeleri incelenecek.

↸ Kararlı doğal izotopların nötron sayıları proton sayılarına karşı grafiğe alınarak oluşturulan “kararlılık kuşağı” incelenir. üstünde ve ötesinde yer alan çekirdeklerin. Đzotop çekirdeklerinin yapısı ile kararlılığı arasında ilişki kurar. nükleonların da elektronlar gibi belli enerji düzeylerine dağılmış olduğu. tabiattaki temel kuvvetleri 9. Atom çekirdeğindeki protonların ve nötronların farklı kuark tiplerinin bir araya gelmesi ile oluşumuna ilişkin çıkarımlar irdelenir. Kuarkların yükleri ve ‘renk’ özellikleri açıklanır.4. 1. çekirdeklerin temel ve uyarılmış enerji düzeylerinden söz edilebileceği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır (1. Öğrenciler. [!] 1. her kuarkın bir antikuarkı olduğu belirtilir.Sınıf Öğretim Programı 5. ↸ Nükleonların hızlandırıcılarda çarpıştırılması deneylerinin sonuçları kısaca özetlendikten sonra bu sonuçları açıklamak için varlıkları teorik olarak ortaya konulan kuarkların ve leptonların. “zayıf nükleer kuvvetler” ile açıklanır (1. elektron yakalama ve alfa (α) ışıma yolu ile kararlı hâle geçişleri örnekleri ile işlenir.4 Radyoaktif parçalanma serileri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. atom altı taneciklerin nasıl çarpıştırılabileceği ve halen başarılmış çarpıştırma deneylerinin sonuçları tartışılır. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar 71 . Atom altı taneciklerin temel parçacık olup olmadıklarını sorgular.2 Kuarklar ile leptonlardan elektron. çekirdekte proton ve nötronların yerleşimi sorgulanır (1. antileptonlardan ise pozitron tanıtılır. pozitron yayma. gluonlar ve spine göre sınıflandırma (hadronlar. beta (β) ışıması.3. Protonun ve nötronun yapısını teşkil eden kuarkların tipleri ve yükleri irdelendikten sonra protondaki ve nötrondaki kuarkları bir arada tutan “güçlü nükleer kuvvetler” ve proton içi/nötron içi yük dağılımının asimetrik olmasından kaynaklanan “dipol” karakter ele alınarak bu parçacıkların çekirdekte bir arada bulunabilmelerinin sebebi. Antikuarklar. 1. nötron yakalama. fermionlar) konularına girilmez. yükleri ve ‘renkleri’ incelenir. 1.2).5). Nükleonların yapı taşlarını ve diğer temel parçacıkları sınıflandırır.Kimya Dersi 11. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık ile ilgili olarak öğrenciler. Yayılan ışın tiplerinin atom numarası ve kütle numarasında yol açtığı değişimler irdelenir. Bu deney sonuçlarından hareketle geliştirilen standart modelin. elektronların katman değiştirmesinden kaynaklanmadığı bilgisi kullanılarak. Sınıf Fizik dersi 4. γ fotonlarının çekirdek tarafından yayılmış olmasından çıkılarak.2 Elektron ve pozitron haricindeki leptonların isimlendirilmesine girilmez. ↸ Kararlılık kuşağının altında. [!] 1. nasıl oluştukları sorgulanır. Bir çekirdeğin kararlılığı ile içerdiği proton ve nötron sayıları arasında ilişki bulunduğu sonucuna varıldıktan sonra.1). [!] 1. katmanlı enerji ayrıntıları ile ÇEKĐRDEK KĐMYASI 1. nötron) gerçekte temel parçacık sayılıp sayılamayacağı tartışılır (1. antilepton sayılarını belirtmekle yetinilir. 1.3). Nükleonların (proton. ünitede ismen öğrenmişlerdir.4.4 Çekirdekteki düzeylerinin henüz bilinmediği vurgulanır. Proton ve nötron sayıları ile bulunan noktanın bu grafikteki yerine bakılarak çeşitli izotopların kararlı olup olmayacağı irdelenir.1.2. 1. hipotetik örnekler üzerinden ölçme-değerlendirme yapılmaz. Yalnızca gama (γ) ışıması yaparak kararlı hale geçen radyoaktif izotop örneklerinin yaydıkları bu ışınların. 1. leptonlar ve kuarklar ile ilgili kısmı özetlenir. Kararsız izotopların kararlı hâle geçiş mekanizmalarını (doğal radyoaktifliği) açıklar. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ “Maddenin bölünmez bir yapı taşı var mıdır?” sorusu esas alınarak.

2. ↸ Hafif çekirdeklerin kaynaşması (füzyon) örneklerle açıklanır. uranyum izotoplarının birbirinden ayrılması. Nükleer reaktörlerin enerji üretimi yanında yapay izotop elde etme işlevlerine örnekler verilir (2. [!] 2. uranyumun doğal izotopları. Nükleer reaktörlerin işlevini ve çalışma ilkelerini açıklar.6. nükleer reaktörde oluşan yapay radyoizotoplar.Sınıf Öğretim Programı 5. 2. 2.4. 2. 2. Çekirdek dönüşümünü açıklar ve örneklendirir.4). ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Hafif izotop çekirdeklerinin nötron (n). maliyet.3.1. kobalt-60 gibi yapay radyoizotopların elde ediliş yöntemlerine ilişkin denklemler incelenir (2. proton (p) ve alfa (α) parçacıkları ile bombardımanı sonucu ortaya çıkan çekirdek dönüşümlerle ilgili Rudherford’un ilk deneyimi (1919) ve başka örnekler incelenir. Füzyon reaksiyonlarında birim kütle başına enerji kazanımı.2. ekonomik ve çevre yönüyle sorgular.4. Füzyon reaksiyonlarının oluşma şartları gözden geçirilerek güneşte süre giden bu olayların yeryüzünde neden henüz başarılamadığı irdelenir (2. Çekirdek fisyonunu örnek denklemlerle açıklar. Fisyon tepkimelerinin nasıl enerji açığa çıkardığı sorgulanır. 2. Bu metinde. bu izotopların fisyon özellikleri. ÇEKĐRDEK KĐMYASI ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 72 . fisyon reaksiyonlarıyla karşılaştırılır. Yaygın kullanılan yapay radyoaktif izotopların üretimini çekirdek dönüşümleriyle ilişkilendirir.5 Nükleer reaktörlerle ilgili bir okuma metni verilir. Nükleer atıklardaki çeşitli radyoizotopların nasıl oluştuğu sorgulandıktan sonra yarı ömür kavramı irdelenir. ↸ U-235 ve Pu-239 izotoplarının nötron bombardımanıyla fisyona uğrama tepkimelerine örnek denklemler yazılır. bu izotoplardan bazılarının atom bombası yapımında kullanılması ve bunların sonucu olarak U-235. ↸ Nükleer enerji. Nükleer santrallerin hangi şartlarda kabul edilebilir bir çözüm olabileceği konusunda bir tartışma açılır. 2. Yarı ömür kavramı çerçevesinde nükleer atıkların gelecek için tehlikeli bir kirletici sayılmasının nedeni tartışılır (2. Geleceğin enerji kaynağı olarak füzyonu ve önemini açıklar. U-238 izotopuna nötron difüzyonu sonucu ağır izotopların oluşması. 2. Fisyon reaksiyonunun nasıl kontrol edilebileceği irdelenir. Füzyon yoluyla enerji elde etmenin çevre ve sürdürülebilirlik açısından önemi tartışılır. Yapay çekirdek reaksiyonları. çevre ve sürdürülebilirlik açısından diğer enerji kaynaklarıyla karşılaştırılarak irdelenir. Zincir reaksiyonu kavramı açıklanır. talyum-201.6 Güneş ve yıldızların enerjilerini nasıl ürettikleri konusu hakkında bir okuma parçası verilir. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR 2.2). teknesyum-99. Reaktörün çalışma ilkeleri şekil üzerinde açıklanır. [!] 2.1 Çekirdek dönüşümleri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır.1. hipotetik örnekler üzerinden ölçmedeğerlendirme yapılmaz. 2. Nükleer enerjiyi sosyal. 2.Kimya Dersi 11. fisyon ve füzyon ile ilgili olarak öğrenciler. özellikle tıp alanında kullanılan iyot-131. Çekirdek dönüşümü yoluyla doğada bulunmayan izotopların elde edilip edilemeyeceği tartışıldıktan sonra. [!] 2.5).5. atıkların zararsız hâle getirilmesi.6).5 Yaygın kullanılan ve nükleer reaktörlerde oluşup atıklara karışan radyoizotopların yarı ömürleri ile ilgili bir çizelge verilir. Bu tepkimelere ilişkin denklemlerin nasıl denkleştirileceği tartışılır.3. Nükleer reaktörlerde yakıtın ve moderatörün işlevi tartışılır. U-238 karışımı ve Pu239 yakıtlarını kullanan iki reaktörün stratejik açıdan neden farklı oldukları açıklanır.

2. radyoaktif ışınların zararlarından korunmak için alınabilir önlemler açıklanarak tartışılır. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ 3.4. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi ile ilgili olarak öğrenciler. ÇEKĐRDEK KĐMYASI Aktiflik.Sınıf Öğretim Programı 5. [!] 3. 3.2).Kimya Dersi 11. 3. radyoaktif maddelerle çalışanlar ve diğer vatandaşlar için öngörülen biyolojik eşdeğer doz sınırları ile ilgili açıklama ve çizelgeleri içeren bir okuma metni verilir.1. ışınların zararları ile ilişkilendirir.3. ↸ Đş güvenliği ve sivil savunma açısından. Radyoaktiflik ile ilgili uyarı işaretlerini tanır. Radyoaktif ışınları giricilik ve iyonlaştırma özellikleri bakımından karşılaştırır. Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirleri sıralar. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 73 . 3. ↸ Radyoaktif maddelerin yaydıkları ışınların sayılmasının ve taşıdıkları enerjinin önemi tartışılır. Biyolojik eşdeğer doz [Birim: sievert (Sv)] ile absorblanmış doz arasındaki fark irdelenir (3. 3. Aktiflik. Aktiflik birimi olarak becquerel (Bq) tanıtılır. Radyoaktivite ile ilgili uyarı ve alarm işaretleri ile tehlike sembolleri tanıtılır (3.3.1).2 Geiger-Müller yöntemini şekil üzerinde açıklayan ve ayrıca.1. 3. “biyolojik eşdeğer doz” kavramlarını ve bunların birimlerini. 3.4). ↸ Radyoaktif ışınların çeşitli ortamlardaki giricilikleri ve iyonlaştırma özellikleri karşılaştırılır. Bu özellikler ile radyoaktif maddelerin ambalajlarının nitelikleri ilişkilendirilir (3. Absorblanmış doz (soğurulmuş doz) kavramının anlamı tartışıldıktan sonra bu büyüklüğün birimi olan gray (Gy) tanımlanır. “absorblanmış doz”.

Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar. 4.1.1-4. izotop etiketleme yoluyla radyoaktif hâle getirilmiş moleküller kullanılarak bitki gelişiminin incelenmesi gibi bilimsel. ↸ Radyoaktif izotopların kullanım alanları sınıflandırıldıktan sonra.2. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir.Sınıf Öğretim Programı 5. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar. Radyoaktif maddelerin kullanım alanları ile ilgili olarak öğrenciler.Kimya Dersi 11.4.4 Örnek olarak alınan uygulamaların dayandığı ilkeler açıklanır. 4. radyoaktiflik sayım yoluyla arkeolojik kalıntıların tarihlenmesi. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 74 .4). ÇEKĐRDEK KĐMYASI 4. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ [!] 4. Bu varsayımlar üzerine kurulu tarihleme ilkeleri açıklanır ve ölçme-değerlendirmede bu ilkeler esas alınır.3. 4. [!] 4.1.3 Bilgisayarlı tomografi (BT) ve pozitron emisyon tomografisi (PET) yöntemleri ile görüntülemenin ilkeleri hakkında bir okuma metni verilebilir.4. Konu ile ilgili sayısal problemler ölçme-değerlendirmede kullanılmaz. teşhis ve tedavi amaçlı tıbbî ve ayrıca endüstriyel amaçlı radyoizotop uygulamalarına örnekler verilir (4. 4.2 Radyoizotop yöntemi ile Yerküre’nin yaşının belirlenmesi ve arkeolojik tarihleme yöntemleri işlenirken kabul edilen varsayımlar irdelenir. [!] 4. özellikle tıptaki uygulamalarda hastanın maruz kaldığı dozun kalıcı etki bırakmayacak düzeyde seçildiği belirtilir.

Grafikte görülen sağa doğru yatay oklar β .1 Aşağıdaki grafikte Uranyum.Sınıf Öğretim Programı D.226 b) Kurşun. 2.4. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.206 izotopu ile sonlanan bozunma serisi verilmiştir. sola aşağıya doğru çapraz oklar α ışımalarını göstermektedir.214 75 .Kimya Dersi 11. Grafiği kullanarak U-238 serisindeki aşağıda belirtilen izotopların tek basamaklı bozunmalarını gösteren çekirdek reaksiyonlarını yazarak sözle ifade ediniz.238 izotopu ile başlayıp Kurşun.214 c) Polonyum. a) Radyum.

1. 2. • • • • • Seçilen alanda hangi radyoizotopların kullanıldığı. bu planda yapılacak işleri. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu …….238. . Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir. Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Radyoizotopların (Kobalt. 4. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında. Bütün bunlar için.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız.2. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar.60. Sözkonusu alanda kullanılan radyoizotopların uygulanma amacı. Ayrıca projede radyoizotopların tıp veya endüstrideki kullanımları ile ilgili bir poster hazırlanacaktır. kütüphaneler. Bu projede. tıpta ve endüstride 2 ay Dereceli puanlama anahtarı kullanımları araştırılacak ve bu araştırmanın sonuçlarına proje raporunda yer verilecektir. Araştırma için dergiler. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz. 76 . tarihine kadar bitirmelisiniz. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar. Radyoizotopların. Fosfor-32 gibi) bilimsel araştırmalarda. çalışmalarla artırabilirsiniz. Uranyum. Araştırmaya konu olan radyoizotopların kullanım ilkeleri. Sunumun görselliğini resimlerle. Bir araştırma planı oluşturunuz.Kimya Dersi 11. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır. bilimsel araştırmalarda. Araştırmanızı en geç ……. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz.dk. 3. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır. 4. internet.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Çekirdek Kimyası 4.4. 5. Đyot-131.3. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir.1.. tıpta ve endüstride herhangi bir kullanım alanı seçilerek bununla ilgili bir proje hazırlanacaktır. Polonyum-212. 4. 4. grafikler vb.

Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir. PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II.Kimya Dersi 11. en düşük puan ise 21’dir.Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 (Đyi) (Orta) (Zayıf) (Çok BECERĐLER iyi) I. 77 . PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful