KİMYA-11-MÜFREDATI2010-2011-den-itibaren-uygulanacaktır

T.C.

MĐLLÎ EĞĐTĐM BAKA LIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI

A KARA 2008

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI DA GÖREV ALA LAR

KOMĐSYO ÜYELERĐ Prof. Dr. Hamza YILMAZ Prof. Dr. Đzzet TOR Prof. Dr. Bahri ÜLKÜSEVEN Dr. Merih EGE Zerrin GÖRGÜN Orhan ERCAN

Katkıda Bulunan Uzmanlar Program Geliştirme Ölçme Değerlendirme : Hayriye ARGUN : Seher ULUTAŞ

2

Đçindekiler
A. PROGRAMI TEMELLERĐ………………………………...……………………4 1. AMAÇLAR ……………………………………………………………………..5 1.1 Türk Millî Eğitiminin Amaçları………...………………………………5 1.2 Kimya Dersinin Genel Amaçları………..………………........................5 2. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ....………………….……6 2.1 Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi…......…….……….………6 2.2 Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme...……...……............7 2.3 Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri…...……………............8 3. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U………………........8 4. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI…….......…10 4.1. Programın Tasnif Anlayışı…………………………...………................10 4.2. Programın Organizasyonu………………...…………………….……...10 4.3. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar……...………………...……11 5. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI…12 5.1.Bilimsel Süreç Becerileri (BSB)…………...……………....………….…12 5.2.Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ)......………..…13 5.3.Đletişim, Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD)……………………...…..13 6. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI...……….…14 7. SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR.……………..………………...……….……...……18 B. Ü ĐTELER………………………………….…………………………………...…..19 ZAMA A ALĐZĐ ………………………………………………………..….….…20 KĐTAP FORMA SAYILARI ………..…………………………………………..…20 1. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ.....…….….21 2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE …... 31 3. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE ….………………………..….45 4. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA .………………………………...…… 58 5. Ü ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI .………………..…………….......70

3

Sınıf A.KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11. PROGRAMI TEMELLERĐ 4 .

laik ve sosyal bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış hâline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek. zihin. Böylece. hür ve bilimsel düşünme gücüne. Maddeyi ve maddeler arası ilişkileri inceleme-kavrama arzusu. Türk milletinin millî. 3. Madde ve maddeler arası etkileşimler ile ilgili temel kavramlar hakkında bilgi ve kavrayış edinme. yapıcı. bu kavram ve modellerin açıklanmasında kimya terimlerini kullanma becerisi. ahlaki. milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan. bireysel. Beden.1. 1. kendilerini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkıda bulunacak bir meslek sahibi olmalarını sağlamak. yaratıcı. 5 . kişilik ve teşebbüse değer veren. 1. geniş bir dünya görüşüne sahip. çevresine. Türk Millî Eğitiminin genel amacı.2. ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere. ailesini.1. kendine. insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik. 2. beceri. 1. ahlak. Türk milletinin bütün fertlerini. deney. seçkin bir ortağı yapmaktır. manevi ve kültürel değerlerini benimseyen. Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı. insani. veri toplama gibi basit becerilerden problem çözmeye geçiş mahareti ve üst düzey iletişim ilişkilerine uyum sağlamayı. istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek. gözlem. topluma ve başkalarının görüşlerine saygı itiyadı. davranışlar ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak suretiyle hayata hazırlamak ve onların. Belli bir konuya özgü veri ve bilgilerden kavram ve modellere ulaşma yetisi. kimyanın çeşitli alanlarında farklı görüşleri eleştirel bir gözle karşılaştırma becerisi tesisini amaçlar. bu kavramların tarihsel gelişimi. 2. Đlgi. koruyan ve geliştiren. topluma karşı sorumluluk duyan. sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak ve nihayet Türk milletini çağdaş uygarlığın yapıcı. öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi. 3. AMAÇLAR 1. vatanını. bir yandan Türk vatandaşlarının ve Türk toplumunun refah ve mutluluğunu artırmak. ekonomik ve teknolojik dünyaya etkileri ve çevre ile ilişkileri ekseninde bir bilinç geliştirmeyi. TÜRK MĐLLÎ EĞĐTĐMĐ Đ AMAÇLARI 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu’na göre Türk Millî Eğitiminin Genel Amaçları: Madde 2. yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek. gerekli bilgi. sosyal. insan haklarına saygılı. KĐMYA DERSĐ Đ GE EL AMAÇLARI Bu öğretim programı. ortaöğretim sürecinde Türk vatandaşlarında.

klasik fen ayırımı kaldırılmış. 1964’ de Fen Liselerinde başlatılan bir uygulama. devlet öncülüğü ile yazılan ders kitapları tarafından kısmen de olsa kapatıldığı düşünülebilir. 6 . kimya. 1956 programına benzeyen. önemli ölçüde içerik değişimine gidildiği görülmektedir(3). Kimya ve Fizik dersleri yerine. Kimya 2. sınıflar için yeni öğretim programları hazırlanıp yürürlüğe girmiştir. 1971’deki eğitim öğretime bakış açısı hâkim görünmektedir. zamanımıza göre çok daha içerikli ve ağır bir bilgi/beceri bütününün öngörüldüğü anlaşılmaktadır(1). belli alanlarda derinleşme ve öğrencilerin kendi gözlem ve deneylerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi temeline dayandırılmıştır(5). 1971’de ülke çapında 100 lisede uygulanacak şekilde yaygınlaştırılmış. Cumhuriyet Dönemi’nin ilk çeyrek yüzyılı içinde başarıyla organize edildiği. lise 1. temel eğitimi yaygınlaştırmak ve ülkemiz insanının okur-yazarlık oranını yükseltmek olmuştur. Bu programlarla. kimyasal savaş maddeleri ile ilgili bölüm programdan çıkarılmış. 2 ve 3.1. Lise 1. lise 1. 1960’da gözden geçirilen kimya programı da 1956 metni ile hemen hemen aynıdır(4). Đleri Kimya 1 ve Đleri Kimya 2 seçmeli dersleri için ayrı ayrı programlar yürürlüğe konulmuştur(10). Örneğin. fizik ve biyoloji konularını birleştiren Fen Bilimleri 1 ve Fen Bilimleri 2 dersleri 1991’de ve 1993’te yeniden ihdas edilmiş(8. sınıf kimya programlarında yer verilen konu başlıklarına bakıldığında. 1938’de yürürlüğe giren lise kimya programlarında da bir yandan o zamanların kimyası kuş bakışı taranmakta. Modern Fen Bilgisi üzerine tek yıllık bir kimya dersi olarak düşünülen Modern Kimya programı da (1973) aynı eğitim öğretim yaklaşımı ile hazırlanmıştır(6). Bunda. zamanımızdaki karşılıklarına göre daha “dolu” ve “ağır” bir görüntü vermesi dikkat çekicidir. Okumayazma ve aritmetik alanında bilgi ve becerilerin yer aldığı eğitim öğretim süreçlerinin. Bu programlarda. Her iki programda da bugünkü programcılık anlayışı ile bakıldığında eksik olan. Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinin başlıca başarılarından biri. Ortaöğretim derslerinin eğitim/öğretim programları için ilk ciddi adımlar 1930’larda atılmıştır. kimyasal savaşta kullanılan maddelerin tanıtımı ve bunlardan korunma yolları ayrıntılı olarak ele alınmaktadır(2). genel kabul gören bir gerçektir. Kimya 3. Kimya ve Fizik derslerinin geleneksel zengin konu içeriğinden farklı şekilde. Bu dönem programlarının. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ 2. Bu eksiklerin. içeriklerde yer alan odak konuların işlenişi hakkında ipuçlarının bulunmaması ve bir zaman analizinin yer almamasıdır. Modern Fen Bilgisi dersi konmuştur. sınıflar için. sınıfta. ülkemizdeki kimya endüstrisini ve kimyanın günlük hayata yansıyan ürünlerini tanıtıcı metinlere yer verilmiştir. Bu dersin içeriği.9). 1948 ilköğretim programının genel vizyonunun da bir etkisinin olduğu düşünülebilir. yine bu dönemde ‘kredili sistem’ uygulaması başlatılarak Kimya 1.2. 1971’de benimsenen “sınırlı sayıda konu üzerinde derinleşme” ve “öğrencilerin kendi gözlem ve deneyimlerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi” yaklaşımı kısmen terk edilmiş. 1956’da yürürlüğe giren lise kimya programlarında. bir yandan da zamanın şartları öyle gerektirdiği için. 1985’te modern fen. Đkinci Dünya Savaşının sona ermiş olması yanında. fakat Modern Fen Bilgisi kapsamındaki deneyleri kısmen içeren bir müfredat yürürlüğe konmuştur(7). 1930’da yürürlüğe giren ortaokul 2 ve 3.

herkesin kendi gözlem ve deneyimleri ile öğrenmesi ilkesi genelleştirildiğinde. o dönemde güncel olan uzaya ilgiyi yansıtmaktadır. önce 1957 program yaklaşımına benzer bir yol izlenmiş. fen alanı için zorunlu dersler hâline gelmiştir(11). bir vakit kaybına dönüşebilir. Programın kalitesinden ziyade. Ülkemizde. 1938 lise kimya programı. savaştan sonraki 1957 programında bu konu terk edilmiş. 1950’lerin sonunda SSCB ilk uzay aracı Soyuz 1’i yörüngeye yerleştirince. Laboratuvar ortamında gerçekleştirilen öğrenme aktiviteleri. sınıf içi etkinlikler. her deneyiminden doğru çıkarımlara varabileceği imasını da taşıdığı için. Bireyin bizzat ‘dokunmasının’ ve ‘yaşamasının’ öğrenme sürecine yapacağı olumlu katkı inkâr edilemez. Kabul etmek gerekir ki. Gezegenlerin ve Yıldızların Kimyası” konusuna yer verilmesi de. birçok deneyimden sonuca giden yollar dolaylı olabilir ve bu dolayımlar öğretmence iyi vurgulanamazsa. Şunu da belirtmek gerekir ki. 1990’ların başında yeniden 1970’lerin yaklaşımı denenmiş. Başka bir deyişle. iyi yönlendirilmezse. Örneğin. programa uyumlu insan kaynaklarının yetersizliğine bağlamak gereken bu endişeler. Doğrudan keşif. herkesin doğru çıkarımlar yapabileceği varsayılmış. ülkemizde. zamanlama ve ölçme değerlendirme gibi 7 . bir yandan da herkesin bilim insanı olması gerektiği anlayışı öncelik almış olacaktır. deneyim. ilke olarak itiraz edilmesi zor bir slogan olmakla beraber. 1990’lardaki kısa ömürlü ardışık denemelerden sonra 1996’da. her bireyin. Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme Fen kolu derslerinin ve bu arada kimya programlarının diğer ülkelerdeki program örneklerinden etkilendiği. 1964’de başlayan ve 1971’de yaygınlaşan Modern Fen Bilgisi programının tetikleyicisi de bu gelişme olmuştur. o dönemdeki endüstrileşme atılımlarını yansıtır biçimde. 1980’lerdeki program geliştirme çalışmalarında da zamana ve tahmin edilebilir yakın geleceğe çözüm olabilir yeni bir anlayış oluşturulamamış. bizzat yaparak ve yaşayarak öğrenme. 2. “Ne olacak şimdi?” türünden soruların hem öğrenciler hem de veliler tarafından yaygın sorulduğu bir dönem yaşandı. Ancak.2. bir yandan.1996 döneminde son verilerek yeniden sınıf geçme sistemine dönülmüş. konu başlıklarını zikretmekle yetinmiş. deneyimle öğrenme sürecinden geçen bir birey. kimya endüstrisi ile ilgili okuma metinleri öngörülmüştür. çıkarımı özetleyen öz bilgi ile birleştirilemediği için. 2007 yılına kadar yürürlükte olan programlar geçerlik kazanmıştır. ülke gençlerinin fen alanında geri kaldığı endişesi uç vermiş. sözü geçen 3 dersin müfredatı dörde bölünmüş ve böylece 3 yılın konuları 4 yıla dağıtılmıştır. kimya 2 ve kimya 3 dersleri. zaman içinde bu yaklaşım taraftar kaybetmiş gibi görünmektedir. bu eğilimler zamanla ülkemize de yansımış. 1983. ABD’de. sivil nüfusu kimyasal savaştan korunma amaçlı bir bölüm içerirken.1984 kimya ve fizik programlarının ve kitaplarının yenilenmesi sürecini başlatmıştır. bunun yanısıra dönemin koşullarını yansıtır şekilde düzenlendiği bilinmektedir. 1970’lerde yaşanan program tecrübesi bir bakıma yukarıdaki açıdan değerlendirilebilir. Ülkemiz 1973 Kimya programlarında “Yerin. yer yer. 1992’de programları hazırlanan seçmeli kimya 1. “Lise Kimya Öğretim Programı” veya benzer adlar altında bugüne kadar geliştirilip yürürlüğe konmuş belgelerin hepsi. işleniş derinliği. buradan hareketle yeni fen programları geliştirme ve deneme süreci başlamış.Ders geçme ve kredi sistemi uygulamasına 1995. bu deneyimden bir çıkarıma gidemeyebilir veya yanlış çıkarımlar yapabilir. Liselerin 2005 yılında 4 yıla çıkarılması sonucunda da.

aynı programa göre yazılacak başka kitapların eksiklerini ve fazlalarını belirlemede ölçüt olarak kullanılmıştır. biyoloji. programın yürürlüğe girişini izleyen dönemde MEB adına bir kimya kitabı hazırlanmış. değer ve tutumları açıkça ifade edilmiş. Maddenin yapısı. toplumun yararına sunulmuş ürünlerin kimyasal yapı-işlev bağlantısı. 2. • Gelişen teknolojinin. Türk Millî Eğitiminin ana amaçları çerçevesinde. 2005 yılında yürürlüğe giren lise “matematik” programı ve 2007 yılında geliştirilme çalışmaları başlatılan “fizik” ve “biyoloji” programları ile kimya programları arasında bir ahenk kurulması ihtiyacı vardır. Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri Lise kimya dersi öğretim programlarının geliştirilme gerekçeleri aşağıda özetlenmiştir: • Millî Eğitim Temel Kanunu ikinci maddesinde ifadesini bulan genel amaçlarla ilintili beceri. Çoğu zaman. ölçme değerlendirme bakımından da ipuçları içeren bir kimya öğretim programı hâlen mevcut değildir ve acil bir ihtiyaçtır. önemli yeni bir bilgi ve beceri alt yapısı oluşturmaktadır. astronomi ve jeoloji ile “fen bilimleri” bütününü oluşturduğunu. düşünme aracı olarak da matematiği kullandığını kabul eder. içerik işleniş derinliği belirli. Bu kitaplar. • MEB . Sonuç olarak. Ayrıca.3.önemli program girdileri. 1957 ve daha sonraki programlarda bu kısa açıklamalar bile terk edilmiştir. gündelik hayatta kullanıma sunduğu nanoteknoloji ve mikro elektronik ürünlerinin. Kimya dersi programının bu alt yapıya uyarlanması gerekmektedir. • “Öğrenme”de zihinsel süreçlere dikkat çekip nasıl öğrendiğimiz konusuna yoğunlaşan. kendi hayatını etkileyen kimyasal kavram ve ilkelerin farkında bireyler yetiştirmeyi hedeflemiştir. maharet. zaman dağılım planlaması yapılmış. bir öğretim programında aranan temel unsurlarla donatılmış bir kimya programına ihtiyaç vardır.Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Daire Başkanlığı (EARGED) tarafından 1998 ve 2001 yıllarında kimya öğretmenleri arasında yapılmış Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analizi(12) ve Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi(13) raporlarında belirtilen program ıslah talepleri de bu programla karşılanmaktadır. konu başlıkları ile ilgili işleniş derinliklerini belirlemek için parantez içi kısa ifadelere yer verilmişken(2). • 2004 yılında yürürlüğe giren ilköğretim “fen ve teknoloji” ve “matematik” programları ile 2007 yılında yürürlüğe giren 9. Đlginçtir ki 1938 programında. bireysel ve toplumsal sorumluluklarının bilincinde. madde-enerji ilişkileri. programdaki konu başlıkları. teknolojiye dönüşmüş kimyanın çevreye ve hayatımıza getirdiği olumlu/olumsuz etkiler ve bu 8 . Bu program da anılan ihtiyacı karşılamak için bir teşebbüs sayılmalıdır. maddeler arası etkileşimler. ancak bu kitabın yazılmasından sonra anlam kazanmıştır. bu programlara göre yazılan ilk kitaplara bırakılmıştır. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U Ortaöğretim kimya programları. kimyayı ilgilendiren yönleri ile programda yer alması gereği doğmuştur. kimyanın. Bu hedefi gerçekleştirmek için aşağıdaki hususlar yol gösterici olarak düşünülebilir: • Bu program. 3. Sınıf Kimya Programı. son yarım asırda gelişmiş teori ve yaklaşımların kimya programlarına da olabildiğince yansıtılması gerekmektedir. fizik.

sınıf programları kavramsal örgüyü ve kimyaya özgü kodlama ve sorgulama yöntemlerini esas alıp kavramların hayatla ilişkisini bir pekiştirme ve destek aracı olarak mütalaa etmektedir. gözlem ve deneyler geliştikçe de yaptığı açıklamaları değiştirebilen. bilimi. Kimya konuları işlenirken bir yandan bilgi ve beceriler edinen öğrencilerin. Bu program. bilimin tabiatı. sınıf programı. çok özel yetenekli insanlara vergi olmayıp ilgilenen herkesin derinleşebileceği ve katkıda bulunabileceği. programın ana girdileri olacaktır.• • • bağlamlar ekseninde bilimsel düşünme yönteminin niteliği ve üstünlükleri ile bireysel ve toplumsal olumlu tutum ve değerler. formüller) olan bir disiplindir. Bilimsel yöntem. kavram ve kodlama sistemi üçlüsünü ön planda tutup matematiği bir araç olarak görme temelinde hazırlanmıştır. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programları (2008). gözlem ve deneylere dayanarak evren ve hayat hakkında doğruya en yakın açıklamaları yapan. kendine özgü ilkeleri. 9 . Ortaöğretim 10-12. Bilim ve onun bir bileşeni olan kimya. tutum ve değerleri edinmesi beklenir. fen bilimleri alanına yönelmiş öğrenciler için hazırlanmıştır ve bu yönüyle. deneyim ve uygulamalarla zaman içinde gelişen ve oluşan kavrayışlardır. Ortaöğretim kimya programı. bir yandan da bilimin yöntemini sezerek kavrayıp kullanması ve yine bu süreç içinde. kavramları ve kodlama sistemi (semboller. bilim-teknoloji-çevre ilişkileri. yararlı ve zevkli bir uğraş alanıdır. 9. kimya ile gündelik hayatı ilişkilendirmeyi ön planda tutup. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programından (2007) farklıdır. durağan değil dinamik bir yol ve anlayış olarak görür. kimyaya özgü ilke. bilimsel kavramları sadece bir “kimya kültürü” düzeyinde ele alırken. Đlke ve kavramlarının birleştirilip üst düzey kazanımlara dönüştürülmesinde de matematiği kullanır. 9. Bir matematik problemi düzenlemek için kimyasal kavram ve ilkeleri araç olarak kullanmak eğiliminden kaçınılmıştır. Kimya. bilim insanlarına yakışır değerlendirme itiyadı. 10-12.

15. birer ‘davranış’ olarak nitelendirilmesi tartışmaya açık bir konudur. Ancak. Özgüvenin tekil bir davranış olmayıp pekçok davranış üzerinden değerlendirilen bir üst düzey kazanım olduğu da tartışmasızdır. tek tek örnekler üzerinden öğrencilerin. Programın Organizasyonu Ortaöğretim kimya programında kimya eğitiminden umulan çıktılar dört ana grupta mütalaa edilmiştir: • Kimya Đçerik Kazanımları. Özellikle ülke genelinde yapılan seçme sınavlarının. ölçme. 16. belli konularda aşırı zaman kaybı ve ayrıntıdan kaçınılmalıdır. 19). Kazanım metninde adı geçmeyen bir kavram. ilke. kimya eğitiminin bireyde bir özgüven oluşmasına katkı sağlaması gerektiği aşikârdır. kimya programlarında. betim ve problem çözme örgüsü içinde. eski programların öncelediği paradigmalardan bütünüyle ayrıldığı sonucuna gidilmemelidir. Bu kazanımlar. herkesin kendi açısından önemli gördüğü konuları kimya öğretiminin merkezine koyması anlamına gelecek tarzda algılanmamalı. ders işleme senaryolarında ve kitaplarda. kazanımlardan bazılarının. etkinlikler ve ölçme değerlendirme ögeleriyle kimya programı yer yer. onlar yerine. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI 4. Kazanım içeriğinin çok farklı derinliklerde düşünülebileceği hâllerde. işlenen odak konu ekseninde. o kavram veya bilgi de kazanımın bir parçası olarak düşünülebilir. hem “davranışçı” hem de “yapılandırmacı (inşacı. 2004-2005 yıllarında yenilenen ilköğretim programlarının kullandığı tasnif benimsenmiş ve eğitim-öğretim çıktıları genel olarak “kazanım” şeklinde ifade edilmiştir. sunma ve 10 .1. Kazanımlar genelde gruplar hâlinde verilmiş olup her kazanım grubu. 17. kazanım grupları giriş ibarelerinin. içerik kazanımları temelinde hazırlanacağı varsayılmıştır. Davranışçı eğitim yaklaşımının kurumsal etkilerinin zaman içinde kısmen azalmasının önemli sebeplerinden biri. o konudan ve doğrudan edinilmesi beklenen. gözlemleme.4. kendi zihinsel ve psikomotor koordinasyonlarıyla oluşturmaları beklenen düşünme. Buna benzer tasnif sorunlarına çözüm için. bilgiyi uygulama. analiz ve sentez düzeyinde kazanımlardır. kavrama. içerik kazanımları temelinde düzenlenmiş sınavlar için bir sorun olmayacağı düşünülmüştür. Eski programlardaki “hedef” önermeleri yerine. bu esneklik. kimya biliminin kavram. belki de bu tür tereddütlerdir. yorumlama. genel olarak. Ancak. Örneğin. Öğrenme/öğretme yöntemleri. 18. kimya dersi içeriğini belirleyen.2. “davranış” önermelerinin yerine de “kazanımlar”ın geçtiği söylenebilir. ortak bir cümle giriş ibaresi ile bütün bir önermeye dönüşmektedir. constructivist)” yaklaşımları benimsemiştir. yazılı ve sözlü sınavlarla ölçülebilir kazanımlardır. kazanımın açık ve anlaşılır düzeyde işlenmesi için gerekli ise. örneğin tutumlar ve değerler ile ilgili eğitim çıktılarının. Tasnif tercihlerine bakılarak bu programın. Programın Tasnif Anlayışı Bu programda. • Bilimsel Süreç Becerileri (BSB). hedef ve davranış terimleri terk edilmiş. Kimya içerik kazanımları. farklı öğretmen veya kitap yazarı tarafından ortaya konulacak işleniş tarz ve derinliğinin. kestirme (sınırlı veriye ve/veya işleme dayalı tahmin). Aynı kazanım için. ana yol göstericiler gibi düşünülmelidir. bilgi. Zaten bu iki yaklaşım birbirini tamamen dışlayıcı da değildir(14. o kazanımla ilgili açıklama ve sınırlamalar da kazanımlar çizelgesinde yer almaktadır. 4. kazanım terimi tercih edilmiştir. oluşturmacı.

Program Uygulayıcılarına Önemli otlar 1. Sonuç olarak. gündelik hayata girmiş kimyasalların kullanım ve işlev bilinci gibi hususlara ilişkin. Bu kazanımların her biri için. tek başına kimya eğitimi ile ilgili olmayıp. Ancak. bütün alanlardaki eğitim gayretlerinin ortak ürünleri olması beklenen. Aynı ünite içinde yeniden kazanım organizasyonu yapılması hâlinde. kimya eğitiminin bütünü içinde gelişecek kazanımlar olup sınıf içi her bir etkinlikle bunlar arasında bire bir ilişki mümkün olmayabilir. kimyasal faaliyetler sonucu çevrede ortaya çıkan etkiler. sınıf içi etkinlikler ve eğitim araç-gereçleri için belirleyici olan. ünite bir bütün olarak düşünülmeli.irdeleme yetilerini ifade eden önermelerdir. değiştirilmemelidir. • Đletişim. işleniş derinliği ve açıklamalar sütununda verilen sınırlama ve uyarılar bağlayıcıdır. Bu kazanımlar. saygı. her kazanımın içerik belirleyiciliğini netleştiren “Konunun Đşleniş Derinliği/Etkinlik Örnekleri” ve “Açıklamalar” sütunlarıyla eğitim öğretime nelerin dâhil edileceği ve nelerin dışarıda tutulacağı belirtilmiştir. bir bakıma programın özü sayılabilir kazanımlardır. odak konular işlenirken özel olarak vurgulanmayıp genel kimya kültürü ile ortaya çıkması öngörülen kazanımlardır. düşünce ve hislerini paylaşma arzusu gibi iletişime gönüllülük anlamı taşıyan olumlu eğilimlerdir. • Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Đlişkisi Kazanımları (KTTÇ). kazanımların üniteler arasında yer değiştirmesinden kaçınılmalıdır. işlenen konular içinde belli bir yer bulunamayabilir. çoğu zaman dolaylı. öz güven. bilimsel süreç becerilerine az veya çok katkıda bulunur. Ortaöğretim 10-12. Ünitelerin işleniş sırası da. Bu sıra ve üniteyle ilgili konu başlıkları ile sınıf. hiyerarşik açıdan onlara göre daha yüksek ve onlardan daha önemli kazanımlardır. aile/millet/vatan sevgisi gibi sosyal tutum ve değerlerle kendini ifade. metinler. konu başlıkları önerilmiş. tolerans. hem eğitim öğretim kolaylığı hem de kimyanın sistematik akışı gözetilmeye çalışılmıştır.okul içi etkinlikler. Tutum ve Değer Becerileri (ĐTD). sadece birer öneri olup takdir hakkı kitap yazarına ve dersi işleyen öğretmene aittir. bu etkilerin yine kimya kullanılarak azaltımı. BSB. bu kazanım türleri. sözle veya vurgu ile tek hamlede edinilebilir eğitim çıktıları olmayıp içerik kazanımlarının bütünü ile oluşan kimya kültürü temelinde diğer derslerin içerik kazanımlarıyla da birleşerek11 . kimya eğitiminin farklı yönlerinin birleşerek ortaya çıkaracağı varsayılan. 4. kimya içerik kazanımları ünite başlıkları (Sayfa-19. Ünitelerde kazanımların işleniş sırası belirlenirken. gerçekte içerik kazanımlarından daha karmaşık. hayatın da kimyaya etkisi.3. Bu kazanımlar. Programda öngörülen ünite adları. içerik kazanımları. kimya içerik kazanımları yanında ikincil çıktılar gibi düşünülmemelidir. Başka bir deyişle. fakat öğrencinin edineceği genel kimya kültürü. B. kimyanın hayata. “Kimya Đçerik Kazanımları” yanında. Sınıf Kimya Programında. KTTÇ ve ĐTD kazanımları. nitelikleri gereği. Kimya içerik kazanımları. kimya içerik kazanımlarının her biri. 2. bu kazanımları da birlikte getirir. birlikte yaşama iradesi. içerik kazanımlarıyla bilimsel süreç becerileri arasında tekil ilişkiler kurmak veya aramak gereksizdir.ÜNĐTELER ) altında organize edilmiştir: Bu ünitelerden her biri için. ülke çapında değerlendirme sınavlarında paralellik gereği.

” önermesi. öğrencilerin konuyla ilgili zihin alt yapılarına göre konuya başlama düzeyi belirlenip yeni kavram. Gözlem ve deneyde kullanılan araç-gereç. 10. 11. Başka bir deyişle. ortaöğretim kimya eğitimi. bu sistemi ve kimyasal terimleri iletişimde kullanır. “Öğrenci bir molekülün polar olup olmadığını kestirir. 12 . söz konusu ünite işlendikten sonra öğrencilerin edinmiş olması beklenen kazanımlar olup söz gelişi. kimya içerik kazanımları gerçekleşmişse. 4. 3. Kimyada kullanılan kodlama sistemini tanır. ilişki ve ilkelerin. BSB. daha sonraki öğrenim. Böyle kazanım gruplarının çoğu zaman ortak bir başlık altında işlenmesi beklenir.edinilecek becerilerdir. Gerçekte. Deney yapabilme becerisi kazanır. 2. söz gelişi. 3. bu zihin alt yapısı üzerine inşa edilmesi sağlanmalıdır. Đçerik kazanımı olarak verilen önermeler. KTTÇ ve ĐTD kazanımları da dolaylı yoldan gerçekleşmiş olacaktır. Bilimsel bilgiler arasında nitel ve nicel ayırımı yapar ve ikisi arasındaki farkın önemini kavrar. BSB. Bilimsel Süreç Becerileri (BSB) 1.1. Gözlem ve deneyin evreni doğru yorumlamadaki önemini kavrar. mümkün olan her yerde gündelik hayatla ilişkilendirme yapılmalıdır. 5. 6. fiziksel olayları betimlemede ve tahmin etmede kullanır. içerik kazanımı olarak verilen her önerme. 4. hazır deney verilerini yorumlayarak genellemelere ulaşır. Kitaplarda ve sınıf içi ders işleme süreçlerinde. kitap metinlerinde ve sınıf ortamında ders işlenirken. 9. Doğa olaylarını yorumlarken kimya temelinde neden-sonuç ilişkisi kurar. 8. araç-gereç. Bu sebeple. 5. Đçerik önermelerinin aynı giriş ibaresiyle başlayan gruplarının topluca işlenmesi ve gereken yerlerde aynı gözlem. alet ve cihazları tanır. sınıf içi ders işleme sürecinden sonra öğrencinin bu beceriyi edinmiş olacağını kasteder. Gözlem. “Bir veri çizelgesinden nasıl bilgi çıkarımı yapılır?”. ders kitabı metninde ve ders işleniş sürecinde kavram ve ilkeler açısından yeterli işlenmeli. “Deney sonuçları nasıl yorumlanır?”. hatta ortaöğretimin bütünü. görsel öge veya etkinlikle birden çok kazanımın gerçekleşmesi doğaldır. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI 5. Ölçülebilir büyüklükleri uygun birimlerle ifade eder. hem de bu süreçte. önce bu kazanım grubuyla ilgili öğrenci ön bilgilerinin yoklanması için. Teori ve modelleri. çizelge ve grafikleri yorumlar. deney. “Uygarlığın gelişmesi kimyanın gelişmesini nasıl etkiler?”. KTTÇ ve ĐTD kazanımı olarak verilen arzulanır insan tipi niteliklerinin tamamlanmasını sağlamaz. “Kimyanın çevreye olumsuz etkileri nelerdir?”. 7. hayat deneyimleri ve insan ilişkileriyle ömür boyu gelişecek kalitelerdir. Deney sonuçlarını çizelge ve grafikle ifade eder. Deneysel çalışma sırasında güvenlik kurallarına uyar. “Ailemizi/milletimizi/vatanımızı nasıl severiz?” gibi konular üzerinde yazılı veya sözlü vurguların bu kazanımlara hissedilir bir katkı yapacağı düşünülmemelidir. Dolayısıyla. deney ve araştırma ile ulaştığı sonuçları matematiksel ve sözel olarak ifade eder. Bu kazanımlarla öngörülen nitelikler. görsel öge veya bir güncel olay/durum hatırlatması ile hem bir motivasyon ve ilgi odaklama yoluna gidilmeli.

politik ve moral değerlere etkisini yorumlar. endüstriyel süreçleri ve çevre problemlerini açıklamada öğrendiklerini kullanır. bilimin öncelik aldığı durumları. Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ) 1. Bilmediği maddelerle iştigal ederken dikkatlidir. Đletişim. Kimya dersinde öğrendiklerini günlük yaşamında karşılaştığı sorunları çözmede kullanır. 5. sosyal. Kimyanın sosyal. Bilim ve teknolojideki gelişmelerin insanlar ve doğa üzerine olumsuz etkilerine örnekler verir. 2. 7. Bilimsel gelişmelerin toplumsal ve sosyal maliyetini irdeler. Bilim ve teknoloji üzerine çalışma yapmanın önemini sorgular. demokrasinin öncelik aldığı durumlardan ayırt eder.3. Toplumsal yaşamında kimyanın uygulamalarını fark eder. 13 . 5. kendini ifade eder. 10. Sükûnetle dinler.5. Evreni ve hayatı anlamada bilimin yol göstericiliğini özümser. Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD) 1. Bilime ve onun bir parçası olan kimyaya ilgi duyar. Kimyadaki gelişmelerin ekonomik. 6. Doğal olguları (fenomenleri). ekonomik ve teknolojik etkilerinin farkına varır. 3. genel kabul görür temellere dayanarak talep ve iddia öne sürer. öğrenmenin kendisini bir ödül sayar ve ömür boyu öğrenmeye isteklidir. 8. 5. Đş birliği yaparak çalışmaya gönüllüdür. 7. Öğrenmek için ödül beklemez. Kimyanın sosyal ve ekonomik alanlara uygulanabilirliğini irdeler. Dünyayı yorumlamada bilimsel yaklaşımın ve sorgulayıcı düşünmenin önemini kavrar. Çevre sorunlarına karşı duyarlıdır. 2. 4. 3.2. 4. 9. 6.

Öğrencilerin yaptığı görevin. kısa cevaplı. proje. öğretim etkinlikleri ile eş zamanlı yürütülmelidir. poster. öğrencilerin bilgi ve becerilerini ortaya koyarak oluşturdukları çalışma. bunu problem çözerken bizzat gösterebilmesi performans değerlendirmesi anlayışının özüdür. bir deney yapma. bazıları sözlü sunumda. uzun cevaplı. Bu program. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI Ölçme ve değerlendirme. grafik ve diyagram hazırlama ve yorumlama. Kimya dersinde yapılacak değerlendirmede. gözlemleri değerlendirme. öğrencilerin günlük hayatta karşılaştığı sorunlara. Dereceli puanlama anahtarları ile. Bu derste yapılacak ölçme ve değerlendirme etkinlikleriyle öğrencilerin üst düzey becerileri de (okuduğunu anlama. çoktan seçmeli. olabildiğince. eğitim öğretim sürecinde edindiği bilgi ve becerileriyle uygun çözüm yolları üretebilme. Bu araçların yanında performans değerlendirme temelli araç ve yöntemler de kullanılır. yaptıkları deneyleri. öğrencinin süreç içerisindeki gelişimine ilişkin geri bildirim sağlamak amacıyla yapılır. Yani eğitim öğretim süreci yürürken. eleştirme. Bireysel farklılıklarına göre bazı öğrenciler tartışmada. Bu tür becerilerin yalnızca geleneksel ölçme araç ve yöntemleriyle değerlendirilmesi zordur. ya da etkinliğin çeşitli aşamalarını ve/veya niteliklerini ve her bir aşamanın/niteliğin puan değerini belirten listeler dereceli puanlama anahtarlarıdır. soruları içeren değerlendirme tekniklerinin yanında performans değerlendirme amaçlı gözlem-takip formu. sözel sunumlarını ve bir ürünü oluşturmalarını doğrudan gözlemleyebilir ve onlara not verebilirler. performans görevi gibi araçları da kullanırlar. arkadaşları ile iş birliği içindeki çalışmalarını. tablo. görüşme. öğrendikleri ile günlük yaşam arasında ilişki kurma. Öğrencilerin performansını ölçmek için performans görevleri. Öğrencilerin akademik bilgiyi gerçek-yaşam problemlerine uyarlama yetisi. poster. ölçme/değerlendirme çalışmalarıyla. projeler verilebilir. Bu görevlerin değerlendirilmesi için öğretmenler değerlendirme ölçütlerini önceden hazırlar ve öğrencilere görev verirken bu ölçütleri de onlarla paylaşırlar. kendilerinden beklenenin ne olduğunu bilirler ve kabul edilebilir bir performans görevinin hangi ölçütleri karşılaması gerektiğini anlarlar. öğrenme-öğretme sürecinde öğrencilerin başarılarını tespit etmek. Öğrencinin performansı değerlendirilirken her bir ölçüt için ayrı bir puan 14 . öğretmenin öğrencilerden beklentileri somut ve anlaşılır hâle gelir. Performans görevi olarak. Öğretmenler. ürün ya da etkinliklerin değerlendirilmesi süreci olarak ifade edilebilir.6. bir yöredeki kimyasal kirlenmeye dikkati çekecek bir broşür hazırlama. bir tip grafiği başka bir tipe dönüştürme vb. verdikleri kararları. problem çözmelerini. yorumlama. günlük hayatta karşılaşılan problemleri çözme. beceri ve tutumlarıyla ilgili değerlendirme yaparken geleneksel ölçme değerlendirme yöntemleri. Performans değerlendirme. broşür vb. Performans değerlendirme süreci. araştırma yapma. Böylece öğrenciler. bilgi toplama. hazırlatılabilir. analiz etme ve irdeleme. Öğretmenler performans değerlendirmede oluşturacakları durumlar/verecekleri görevler ile öğrencilerin yaptıkları analizleri. değerlendirme süreci de amaçlar çerçevesinde devam etmelidir. eksikliklerini belirlemek. örneğin. öğrencilerin öğrenme süreçlerini izlemeyi ve bu süreçte kazandıkları bilgi ve becerileri değerlendirerek gerektiğinde kullanılan öğrenme etkinliklerini değiştirmeyi öngörür. eşleştirmeli vb. bazıları da yazarak kendilerini daha iyi ifade ederler. gözlem yapma. Bu nedenle. öğrencinin bilgiyi bizzat yapılandırmasını sağlamak bakımından bir fırsattır. kimya dersinde öğrencilerin bilgi. çalışmanın. kendini ve arkadaşlarını değerlendirme gibi) değerlendirilmeye çalışılır. sorgulama yapma. düşünülebilir. öğrencilerin başarısını değerlendirmede farklı araç ve yöntemlerin birlikte kullanılması önemlidir. yani kimya kazanımlarını gerçek yaşama aktarabilme yetileri yoklanır. kimyanın günlük hayatımızdaki yerini örneklerle açıklayan bir makale yazma. doğru-yanlış tipi. Yapılacak olan değerlendirme çalışmaları dersin amaçları ve kazanımlarına uygun olarak.

Kaynaklardaki bilgileri doğru şekilde kullandı. Kaynaklardaki bilgileri aktarırken bazı hatalar yaptı. Mevcut ölçütleri okuduktan sonra. Arkadaşlarıyla pek fazla iş birliği yapmadı. arkadaşlarıyla iş birliğinde bulunmadı. 4. Kanıt kullanımı Araştırma Raporu 3. 2 1 Araştırma süreci öncesinde bir plan yapmadı. 1. Araştırma raporunu teslim tarihinden epey sonra teslim etti. 22. ………… 15 Puan Performans Düzeyleri 3 . Dil ve yazım kurallarını kullanırken az sayıda önemsiz hata yaptı. Yapmış olduğu plana çoğunlukla uydu. Aşağıda kimya dersinde yaptırılabilecek bir araştırma için kullanılabilecek bir dereceli puanlama anahtarı örneği verilmiştir. Plan oluşturma ve uygulama Araştırma Süreci 2. Dil kullanımı Kaynaklardaki bilgileri doğru bir şekilde sundu. 4. Farklı kaynaklardan elde edilmiş bilgileri organize etme gayreti hiç olmadı. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı örneği öğrencinin bir konuda araştırma yaparken göstermiş olduğu performansa ilişkin gözlemlerin kaydedilmesi için hazırlanmıştır. Bilgileri oldukça iyi sıraladı. Yorumlarının bazılarını uygun kanıtlarla destekledi. Kavrama Konuya ilişkin kavram.…………… 1. Araştırma raporunu çok geç teslim etti. Topladığı kaynakları verimli kullanarak edindiği bilgileri organize etti. Araştırma sürecinde sadece bir iki kez öğretmeninden yardım istedi. Araştırma raporunu tam zamanında teslim etti. olgu ve prensipleri kullanırken ciddi hatalar yaptı. çalışmanın amacına göre değiştirebilir. ancak plana tam anlamıyla uymadı. Arkadaşlarını kendi araştırmaları konusunda teşvik etti. sayısını artırabilir ya da azaltabilir. Tamamen kitaptan aldıklarını aktardı. Kullandığı kaynaklar konuyla doğrudan ilişkiliydi.takdir edilir ve buna göre toplam puan elde edilir. olgu ve prensipleri kullanırken bazı hatalar yaptı. 2. Öğretmen isterse. Konuya ilişkin kavram. Gerekli durumlarda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Araştırma sürecinde hiç kimseden yardım istemedi ve kimi zaman gerekmesine rağmen. Konuya ilişkin kavram. Kaynaklardan edindiği bilgileri hiçbir yorum katmadan olduğu gibi aktardı. Ölçme ve değerlendirmede geleneksel ve yeni yaklaşımların bu programla da ilişkilendirilen özellikleri çeşitli kaynaklarda bulunabilir(20. olgu ve prensipleri doğru ve yerinde kullandı. Konuya kendi yorumlarını da kattı. Araştırma sürecine ilişkin planlama yaptı. Kullandığı kaynaklar ders kitabı ile sınırlıydı. Gerekli olduğunda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. o açıklamaya ilişkin rakam. arkadaşlarından ve etrafındaki diğer kişilerden yardım istedi. Dil ve yazım kurallarını kullanırken bazı ciddi hatalar yaptı. Yapmış olduğu plana tam anlamıyla uydu. Araştırma raporunu makul zamanda teslim etti. Kaynak kullanımı 3. Konuya ilişkin yeterli sayıda kaynak kullandı. Kaynakların çoğunluğu konuyla ilişkiliydi. bu dereceli puanlama anahtarındaki ölçütleri. Yapmış olduğu yorumları ve çıkarımları uygun kaynaklardaki kanıtlarla destekledi. Konuya ilişkin kavram. Dil ve yazım kurallarını doğru ve tam olarak kullandı. Farklı kaynaklardan edinilen bilgileri organize etme problemi yaşadı. raporda daha çok kaynaktaki bilgilere bağlı kaldı. Bazı yerlerde kendi yorumlarını kattı. Ciddi ve çok sayıda dil ve yazım kuralı hatası yaptı. puan sütununa yazılır. olgu ve prensipleri doğru şekilde kullandı. 21. Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden yardım istedi. bu ölçütlere ilişkin açıklamalardan hangisinin öğrencinin performansını tam olarak yansıttığı düşünülüyorsa. Konuya ilişkin kaynak kullandı. 23) . Konuyla ilgili olarak yeteri kadar kaynak kullanmadı. ancak kaynaklardan bir kısmı konuyla tam anlamıyla ilişkili değildi. Araştırma öncesinde araştırma sürecine ilişkin plan yaptı. Ancak. Đş birliği Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden. Konuya ilişkin çok fazla ve çeşitli kaynaklar kullandı. DERECELĐ PUA LAMA A AHTARI 4 Ölçütler Araştırma öncesinde araştırma sürecini etkili şekilde planladı ve planını öğretmeniyle paylaştı.

Bu programda yer alan ölçme ve değerlendirme araçlarına ilişkin formlar sadece birer örnektir.Öğrencilerin performanslarını değerlendirirken kontrol listeleri de kullanılabilir. 16 . eşleştirme. 2. Öğretmenlerin. Öğretmenlerin geleneksel değerlendirme araçları (çoktan seçmeli. Puanlama ise kümülatif yapılır. Formlar ve formlarda yer alan ölçütler. öğrencinin bir görev veya proje esnasında sırasıyla yapması gereken iş ve işlem basamakları listelenmiş olup her iş veya işlem için var veya yok. ölçme ve değerlendirme yaparken aşağıdaki noktalara dikkat etmeleri.) ile performansa dayalı değerlendirme araçlarını birlikte ve dengeli kullanması öğrenci kazanımlarının daha etkili değerlendirilmesini sağlayacaktır. Deney sonuçlarını kaydetti. sınıf mevcudu. kısa yanıtlı sorular vb. Kontrol listelerinde. KO TROL LĐSTESĐ Gözlenen Davranışlar Evet Deneyle ilgili bilgi altyapısı yeterlidir. Örneğin. doğru/ yanlış. daha geçerli ve güvenilir değerlendirme yapmalarına katkı sağlayacaktır: 1. Ölçme ve değerlendirme araçları ile değerlendirme ölçütlerinin programın temel amaçlarına hizmet eder nitelikte olması ve hedeflenen becerileri kapsaması önemlidir. Deney sonuçlarını doğru yorumladı. Deney için uygun düzeneği kurdu. dersin işleniş yöntemi. … … Düşünceler Hayır Örnek düşünceler: • Öğrencinin deneydeki dikkati ve kavrayışı çok iyiydi. Eşdeğer işlevli başka formlar da geliştirilebilir. Seçilen ölçme ve değerlendirme yöntem ve teknikleri ders programında hedeflenen kazanımlara uygun olmalıdır. evet veya hayır anlamına gelen bir işaret veya ifade ile o işlem basamağının gerçekleşip gerçekleşmediği not edilir. Deney için uygun malzemeleri seçti. deney yapma gibi bir dizi hareketi gerektiren davranışlar. Deney sonunda çalıştığı mekânı temiz bıraktı. • Öğrencinin bilgi altyapısı yetersiz olduğu için deneyi bilinçsizce yaptı. 3. süre vb. • Öğrencinin bu etkinliği tekrarlaması gerekiyor. Seçtiği malzemelerin ve çalıştığı mekânın temizliğini kontrol etti. kontrol listesinde açıkça belirtilip sıralanabilir. çevre ve sınıf imkânları. Çalışırken kendisinin ve arkadaşlarının güvenliğine dikkat etti. faktörler göz önünde bulundurularak yeniden yapılandırılabilir.

eksiklikleri tespit edilir. derecelendirme ölçeği vb) biri ile değerlendirilmesi ve puanlanması esastır. görev ve proje sunum aşamalarında her öğrenci kendi hazırladığı bölümden sorumludur ve her öğrencinin performansı ayrı değerlendirilir. Performansa dayalı değerlendirme yapmak için verilen performans görevlerinde öğrencilerin performansının. önemlidir. Öğrencilerin öğrenmelerine destek sağlamak ve performanslarını değerlendirmek için yapılacak grup çalışmalarında iki yol izlenebilir. 5. 7. tablo veya grafiğe dönüştürmeleri vb. 17 . 6. Başka bir deyişle. Bu süreç sonunda. elde ettikleri bilgileri. bu sürecin öğrencinin gelişimine ilişkin bilgi toplama çalışması olduğu unutulmamalıdır.4. 8. Đkincisinde ise söz konusu görev veya proje grubun tamamına verilir. analiz etmeleri. bir grubun tüm üyeleri aynı puanı alır. Đkinci tip grup çalışmalarında ise her öğrenciye eşit puan takdir edilir. Verilen yıllık ödevler veya performans görevlerinde öğrencilerin bir kaynaktan bilgileri aynen aktarmaları yerine. Birincisinde. değerlendirme yapmaları. grup iş bölümünü kendisi yapar. Yapılan değerlendirme çalışmasıyla öğrencilerin gelişim süreci izlenir. verilen görev veya proje. gruptaki öğrenci sayısı kadar alt bölüme ayrılarak her öğrenciye bir alt görev yüklenir. öğrencilerin -varsa. Ölçme ve değerlendirme sürecinde öğrencilerde sınav kaygısı yaratılmamalı. daha önceden hazırlanmış ölçütlerden oluşan değerlendirme araçlarından (dereceli puanlama anahtarı. Birinci tip grup çalışmaları değerlendirilirken. bunları gidermek için ilave etkinlikler yapılabilir veya kullanılan yöntem ve teknikler değiştirilebilir. transfer etmeleri. çıkarımda bulunmaları. her grup üyesinin görev takibi de grupça yapılır. Sınıfta yapılan her türlü etkinliğin değerlendirilerek bir puanlama yapılması zorunlu değildir. elde edilen bilgilerle öğrenciler ve veliler bilgilendirilir. Öğrencilerin performansına ilişkin değerlendirme sonuçlarının mümkün olduğunca kısa sürede öğrencilere bildirilmesi esastır. yorumlamaları.

Cambridge University Press. 12. MEB. Tebliğler Dergisi. W. Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Metotları. 22. Tebliğler Dergisi. “Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals: Handbook I. Cambridge. Turgut. 1993. 17. Öğrenme-Öğretme Süreci: Yeni Teori Ve Yaklaşımlar. Fen Bilimleri 2 Programı. 1994. Sınıf Fen Bilgisi (Fizik. 1938. E. Maarif Basımevi. Kimya) Taslak Programı. 14. Lise Müfredat Programı (1956). 18. 7. 23-29. Educational Psychology – A Cognitive View (2. & Garrison. MEB-EARGED.. M. 2003. G. Tebliğler Dergisi. 1960. 16. 9. J. Tebliğler Dergisi. Rinehart and Winston. 1973. Devlet Matbaası Đstanbul. Second Edition.” David McKay Inc. Lise Kimya Programları. Lise Müfredat Programı(1960). Needham: Allyn & Bacon. and Gale. USA. Ankara. by Larochelle.. Ankara. New York. Lawrence Erlbaum. Educational testing and measurement: Classroom application and practic. B. 5. F. 1978. TC Maarif Vekâleti. Seçmeli Kimya 1. 2001. New York. 1956.. Ankara. in “Constructivism and Education”. 1992. Ankara. Ankara. Ahmet Saban. 1998. 2000. 2. Ortaöğretim Đkinci Devre 1. 3 Programları. TC Kültür Bakanlığı. J.10. Saydam Matbaacılık. Tebliğler Dergisi.. 1956. “Why Constructivism Must Be Radical?”. 5. 1996.. P. New York. & Bednarz. T. J. 1930. 4. Steffe. 2002. Baskı. John Wiley & Sons. Brooks.Ortaöğretim Kurumları Sınıf Geçme Yönetmeliğini Uygulayan Ortaöğretim Kurumlarının 9. 3. Maarif Basımevi.11 ve 12. 1995. W. New Jersey. Popham. 1987. N. Fen Bilimleri 1 Programı. MEB-EARGED. 1991. Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi. Kubiszyn. NY: Holt. Sınıflarına Ait Haftalık Ders Dağıtım Çizelgeleri. Inc. 13. Ankara. Novak. Baskı). 2.. M. & Hanesian. 1998. H. Von Glasersfeld. 1971. & Brooks. Ausebel. S. Ankara. 20. D. 1999. Bloom.. 18 . Ankara. J. New York: McGraw Hill. 19. Đstanbul.SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR Orta Mektep Müfredatı (1930). UK. D. Tebliğler Dergisi. J. 1. (Editör). Borich.. 1985. Ankara. L. 15. Tebliğler Dergisi. Ankara. USA.. Airasian. TC Maarif Vekâleti. G. 6.P. Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analiz Raporu. J. P. Ankara. 10. 8. 21. “In Search of Understanding: The Case for Constructivist Classrooms” Association for Supervision and Curriculum Development. Lise Programı (1938). Modern Educational Measurement. Ankara. 11. Classroom Assessment. Devlet Basımevi. “Constructivism in Education”. Nobel Yayınları... TC Maarif Vekâleti. Modern Kimya Programı Amaçları ve Açıklamalar. Ankara. 23. Cognitive Domain.

sınıf B.KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11. Ü ĐTELER 19 .

2 27.9 22. Ancak. sınıf kimya ders kitabının hacmi. gerekli görüldüğü hâllerde ±%20 artırma/eksiltme yapılabilir. SI IF Ü ĐTELERĐ VE Ö ERĐLE SÜRELER Ü ĐTE Ü ĐTE ĐSMĐ UMARASI 1 KĐMYASAL REAKSĐYONLAR VE ENERJĐ 2 REAKSĐYON HIZLARI VE KĐMYASAL DENGE 3 ÇÖZELTĐLERDE DENGE 4 5 ELEKTROKĐMYA ÇEKĐRDEK KĐMYASI Toplam KAZA IM SÜRE/DERS YÜZDE ORA (zaman bakımından) SAYISI SAATĐ* 18 24 31 15 18 106 15 24 30 27 12 108 13.0 11. Her üniteye tahsis edilecek sayfa sayısı.0 * Üniteler için verilen ders saatleri öğretmen tarafından şartlara göre ±%20 oranında değiştirilerek uygulanabilir.ZAMA A ALĐZĐ ORTAÖĞRETĐM KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI 11. Öğretmen kılavuz kitabı için herhangi bir hacim sınırlaması öngörülmemiştir. 17-19 forma olarak öngörülmüştür.1 100.8 25. bu oranlar esas alınarak bulunan sayfa sayılarında. zaman tahsis çizelgesinde belirlenmiş yüzde zaman oranlarına uygun olmalıdır. • 20 . KĐTAP FORMA SAYILARI • • Ortaöğretim 11. A4 boyutlu kâğıda.

Sınıf Öğretim Programı 1. kanunu” ile ünite bitmektedir. “termodinamiğin 3. enerjinin korunumu hakkındaki “ termodinamiğin 1. istemli / istemsiz değişimleri ayırt etmek için gerekli entropi kavramına giriş yapılarak “termodinamiğin 2. B. entalpi kavramı ile birlikte sunulmakta. kanunu” . sınıf Kimya dersinde pekiştirmiştir.Kimya Dersi 11. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • Sistem Ortam Açık sistem Kapalı sistem Đzole sistem Đzotermal sistem Ekzotermik değişim Endotermik değişim Đç enerji Termodinamik Termodinamiğin 1. Ünite Önerilen Süre A. Sistemlerde Entalpi Değişimi 3. Hess Kanunu ve ona ilişkin uygulamalar işlenmektedir. kanunu Termodinamiğin 3. Đstemlilik C. olayın gerçekleştiği sistem ve sistemin yer aldığı ortam ile ilgili ilk kavrayışlar sağlanmakta. Sistemler ve Enerji Türleri 2. fiziksel ve kimyasal olaylara eşlik eden enerji değişimlerini ele almak için. lise 9. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden istemlilik tartışmaları verilmekte. Bu ünitede. Ünitenin Amacı Öğrenciler. kanunu Entropi Gibbs serbest enerjisi : KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ : 15 Ders Saati 21 . farklı enerji türlerini ve enerji birimlerini ilköğretim Fen ve Teknoloji dersinde öğrenmiş. kanunu” anlamlandırılmakta. Ayrıca. ve 10. kanunu Entalpi Oluşum entalpisi Đstemli/ istemsiz değişim Termodinamiğin 2.

6. ↸ Kimyasal değişimlerin maddeyi oluşturan atom ve moleküllerin diziliş ve düzeninin değişimi ile gerçekleştiği. gibi reaksiyonlar kullanılabilir. Bu reaksiyonlara eşlik eden enerji değişimleri vurgulanarak termodinamik bilim dalı. 1.1.6). olayın gerçekleştiği süre içinde ortamla ısı alış-verişinin ihmal edilebilir düzeyde olması temelinde verilmelidir. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR 1.4 Isı değişimi. basınç ve hacim değişkenlerine göre sınıflandırır. sabit basınçlı ve sabit hacimli sistem kavramları örneklerle tanıtılacaktır. Sistem ve ortam arasındaki ilişkinin önemini fark eder. ısı alış-verişi. dönme ve potansiyel enerjileri ile atomların çekirdek ve elektronik enerjileri irdelenecek.5 Q ve w niceliklerinin (+). Sistemleri. kapalı. [!] 1. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Buzun erimesi. izole. 1. V bağıntısına girilmeyecektir. Ekzotermik ve endotermik değişimlerde.3 Đç enerjiye katkı yapan enerji türlerinden. uğraş alanları üzerinden tanımlanır (1. 1. sabit hacimli-sabit basınçlı olma nitelikleri gözden geçirilir. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 1.4.4. Sabit hacimli ve sabit basınçlı sistemlerde. 1.3. Mg(k) + ½ O2 (g) → MgO + hν CO + ½ O2 → CO2 + Q2 3/2 O2(g) + hν → O3(g) AÇIKLAMALAR [!] 1. C + ½ O2 → CO + Q1.5 “Madde-enerji dönüşümü”. moleküllerin öteleme. iç enerji değişimini ısı alışverişi ve mekanik enerji ile ilişkilendirir. 1. Qv = ∆U QP = ∆U + w Qp ≠ Qv ilişkileri.4. 1. Farklı değişim örneklerinde bu ilişkilerden hangisinin geçerli olacağı konusunda yönlendirilmiş bir beyin fırtınası yapılır. ↸ Sabit hacimde ve sabit basınçta gerçekleşen basit fiziksel değişim örnekleri üzerinden mekanik iş kavramı anlamlandırılır.1-1. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 22 . sistem ve ortam kavramları kullanılarak anlamlarının derinleşmesi sağlanır. [!] 1. [!] 1. 1. 1. alınan veya verilen ısının sistemde nasıl depolandığı sorgulaması üzerinden. 4 atomlu çizgisel ve açılı moleküller için mikro düzeyde enerji türleri irdelenir (1. ısı alış-verişi ile mekanik iş ve iç enerji değişimi arasındaki matematik ilişkiler türetilir. Đncelenen makro düzeyde değişimlerin gerçekleştiği sistemler ve ortamlar sorgulanarak ele alınan sistemlerin açık-kapalı. ısı-mekanik enerji-iç enerji değişimi üçlüsü dışındaki enerji dönüşümlerine ve mekanik işin hesaplanmasında kullanılan w = P. Termodinamiğin 1.6 Termodinamiğin buharlı makinenin gelişimi ve sanayi devrimi ile tarihsel ilişkilerini konu edinen bir okuma metni verilebilir. izole-izotermal. derişik H2SO4 çözeltisinin seyrelmesi gibi maddesel değişimlerde ısı-iç enerji dönüşümü irdelenir. böyle sistemlerin tanımı. işaretleme sistemi kullanımını gerektiren uygulamaları ile ilgili örnekler çözülür.4. Bu irdelemeler sırasında. iç enerjiye katkıda bulunan mikro düzeyde enerji türleri tartışılır. uygun örnekler üzerinden verilir.4). bu bakımdan kimyasal değişmelerde de enerji alındığı veya verildiği gerçeğine örnek olarak. QP = ∆U + w bağıntısının. ısı-iç enerji dönüşümünün olduğu sabit hacimdeki değişimlere örnekler verilecektir. Sistemler ve enerji türleri ile ilgili olarak öğrenciler. 3.Sınıf Öğretim Programı 1. [!] 1.1. her hareketin bir enerji alış-verişi ile birlikte yürüdüğü. Bu tartışmada. [!] 1. 1. Her iki hâl için. iç enerji değişimi ve mekanik iş sembolleri tanıtılıp. Bu değişimlerde sisteme giren veya sistemde çıkan ısının dönüştüğü enerji türleri irdelenir. Termodinamiğin günlük hayattaki uygulama alanlarına örnekler verir. mutlak anlamda yasaklanmış bir ısı alış-verişi gibi algılanmamalı. sıcaklık. titreşim. Qp ≠ Qv ilişkisinin nedeni irdelenir (1. 1. Bir sistemin iç enerjisini atom/molekül temelinde açıklar.5. (-) işaretlenmesi ile sisteme giriş-sistemden çıkış arasındaki ilişki verilir.2. kanununu ifade eder. tek atomlu asal gazlar ve 2.3).Kimya Dersi 11. izotermal.2 “Đzole sistem” kavramı.2 Açık.

??? 2. tam yanma için gerekli eşdeğer miktardan az hava ile yakılmasının neden akılcı olmayacağı. [!] 2.3). Kömür ve petrol gibi fosil yakıtların. Bağ enerjisinin tanımı ile ilgili olan bu yanılgı.4). Örnek tepkimeler üzerinde. H = U + P.1). Bu büyüklük reaksiyon entalpisi hesabında kullanılırken. ↸ Çok basamaklı örnek tepkimelerin her basamağına ilişkin ∆H değerleri.Sınıf Öğretim Programı 1. girenlerin bağ entalpileri toplamından ürünlerin bağ entalpileri toplamını çıkarmak gerektiği unutulmamalıdır. ↸ Yaygın ve basit bileşiklerdeki ortalama bağ enerjilerini veren tablolardan yararlanılarak kimyasal reaksiyonda alınan ya da verilen ısı hesaplanır.3.4 Bağ enerjilerinden reaksiyon entalpileri hesaplanırken. Reaksiyon entalpi değişimlerini “standart oluşum entalpi değişimleri” ile ilişkilendirir. gaz basıncı sabitken (piston sürtünmesiz hareketli) verilmesi gereken ısıdan farklı olmasının nedenleri sorgulanır. “1 mol bağı standart şartlarda kırmak için gerekli enerji” şeklinde tanımlandığı için. oluşum tepkimelerinin ekzotermik-endotermik oluşu ile ilişkilendirilir.2). Hess kanunu bağlamında tartışılır (2.2 Standart şartlar ve normal şartlar kavramlarının anlamları verilir. [!] 2. Kimyasal reaksiyondaki entalpi değişimi ile bağ enerjileri arasında ilişki kurar. sabit basınçta (piston hareketli iken) verilen ısının (Qp) entalpi ile ilişkisi irdelenir. 2. gaz hacmi sabitken (piston hareketsiz) verilmesi gereken ısının.Σ∆Hof girenler) bağıntısı kullanılarak örnek problemler çözülür (2.1 Elementlerin standart koşullardaki oluşum entalpilerinin ‘0’ kabul edildiği belirtilir. standart oluşum entalpilerinin kullanımından kaynaklanan bir alışkanlıkla. Standart şartlarda birden çok allotropu olan elementlerin en kararlı allotropları esas alınır. Sabit hacimde verilen ısının iç enerji değişimine eşit olup olmadığı tartışıldıktan sonra. 2.4 Bağ enerjileri. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 2. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısı türetilir. Hess kanunun sözlü ifadesi irdelenir. reaksiyon ısısı (Qp) ile açıklar. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısının uygulamasına ilişkin problemler çözülür. bu bileşiklerin oluşum entalpileri olarak tanımlanır. standart koşullardaki elementlerinden elde edilişlerine ilişkin tepkimelerdeki entalpi değişimleri. Sistemlerde entalpi değişimi ile ilgili olarak öğrenciler. ekzotermik olduğu bilinen örnek tepkimeler üzerinde entalpi değişimi hesaplanarak giderilebilir. Basit tepkimelere ilişkin entalpi değişimlerinin oluşum entalpileri ile hesaplanmasına dair ∆H = (Σ∆Hof ürünler .1. [!] 2. toplu reaksiyonun ∆H değeri ile karşılaştırılır.4. [!] 2. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir silindir içine kapatılmış 1 mol gazın sıcaklığını 1 oC artırmak için.1 Mutlak entalpi kavramına girilmeyecek. Buradan. CO2 gibi bileşiklerin.2 H2O. Entalpi değişimini (∆H). Bir reaksiyonun entalpi değişimini.2. V bağıntısı yerine H = U + w bağıntısı kullanılacaktır. o AÇIKLAMALAR 2. Reaksiyon entalpi değişimleri ile bağ enerjilerini ilişkilendiren örnek problemler çözülür (2. 2. 2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 23 . Isı alış-verişinin mekanik iş alış-verişi ile sonuçlandığı değişimlerde Qp’nin ∆H’a eşit olduğu belirtilir (2.Kimya Dersi 11. ↸ Yaygın maddelerin oluşum entalpileri çizelgesi incelenerek ∆H f değerlerinin işaretleri. mekanik iş hesabı kapsam dışı tutulacak. ara basamakların entalpi değişimleri ile ilişkilendirir. “bağ kırılma entalpisi” adı ile de verilebilir. ürünlerin bağ enerjileri toplamından girenlerinkini çıkarma yanılgısı oldukça yaygındır.

“kullanılamayan enerji yaklaşımı” na yeterli ağırlık verilmelidir. 3.Sınıf Öğretim Programı 1. incelenen örnek tepkimelerle keşfedilir (3.2). “kullanılamayan termal enerji” ve “olasılık” temelinde açıklar. entropinin. Entropinin olasılık temelinde sezilmesi için. Entropinin arttığı istemli olaylara örnekler verilir (3. 3. istemli olaylarda kullanılamayan termal enerjinin genelde arttığı. 3.4. alçının suda çözünmemesi entropi artışı temelinde tartışılırken.1. 3.3).5 Entropi üzerinden istemlilik irdelemeleri yapılan sistemlerin olabildiğince izole olması önerilir. (Örneğin.5). evrendeki doğal olayların olumsuz bir sona doğru gittiği yanılgısını getirebilir. Entropi değişimleri (∆S) istemlilik arasında ilişki kurar.5 Entropi kavramını sadece düzensizlik meyli temelinde vermek. 3.5. iş elde edilirken kullanılabilir/kullanılamayan termal enerjinin artması-eksilmesi irdelenir. ters yöndeki olayın özel önlemler alınmadıkça meydana gelmemesi temelinde tartışılır (3. Böyle olaylarda minimum enerji eğiliminden daha etkili bir başka eğilim olması gerektiği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma açılır (3. 3. kullanılamayan termal enerjiyi temsil ettiği hususları açıklanır. “kullanılamayan termal enerjinin ölçüsü” olarak tanımlanır. AÇIKLAMALAR KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3. entropinin olasılık temelinde de ifade edilebileceği sonucuna varılır.2. Minimum enerji uymayan istemli örnekler verir.3. Đstemli olaylarda entropinin artacağı (∆S > 0) sonucuna götürecek bir beyin fırtınası yapılır. Örneğin. böyle bir sistemin termal enerjisinin “kullanılamayan termal enerji” olduğu. ok yönündeki olayın kendiliğinden yürümesi. Bu etkinlik üzerinden. düzen ve rastgelelik kavramları üzerinden verilir. aynı maddenin sıvı ve gaz hâllerinin vb. Đstemli olaylarda kullanılamayan enerjinin değişme eğilimi tartışılır. Đstemlilik ile minimum enerjiye yönelme eğilimi arasındaki paralellik. eşit kütleli iki su örneğinden oluşan sistemlerin buhar çıkış uçlarına birer rüzgârgülü tutularak hangisinden mekanik iş elde edildiği tartışılır. sadece CaSO4 tuzunun entropi değişimini düşünmek yetmez. Kullanılamayan termal enerji (işe dönüşmeyen ısı enerjisi) kavramının anlamı. Bu nedenle entropiyi açıklamada. bu deney üzerinden irdelenir. diğeri oda sıcaklığında. Mekanik iş elde edilebilen düzenekte. ile ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 24 .) [!] 3. tek yönlü basit tepkimelerde. değişim ↸ Đstemli tepkimelerin çoğu zaman ekzotermik olduğunu gösteren örnekler gözden geçirilir. ↸ Đstemli olduğu deneyimlerle bilinen endotermik tepkime örnekleri incelenir. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Đstemlilik ve istemsizlik kavramları.Kimya Dersi 11. bir bardak suya bir damla mürekkep damlatılarak mürekkebin su içinde dağılımı gözlemlenir. ↸ Đki nuçe erlenmayerine konulmuş. Farklı şartlardaki benzer sistemlerin entropileri basit örneklerle karşılaştırılır. Olayın ekzotermik oluşu ile sistemin iç enerji değişimi arasındaki ilişki irdelenir. Entropi kavramını. Bu tepkimelerde iç enerjinin değişim yönü tartışılır. entropileri karşılaştırılabilir. 3. sıcaklık sabitken. mürekkep moleküllerinin farklı konumlarda bulunma olasılıklarının artması temelinde tartışılır.1). biri kaynama sıcaklığında tutulan. Değişimlerde istemlilik ile ilgili olarak öğrenciler. Đstemli değişimlerde minimum enerjiye yöneliş eğilimini örnekler üzerinde gösterir. Mürekkebin neden dağıldığı. sıcaklıkları ve hacimleri eşit farklı miktarlarda He örneklerinin. 1 mol He’ un sıkışmış ve genleşmiş hâllerinin.4. Dağılan mürekkebin kendiliğinden (istemli olarak) yeniden damla boyutuna dönüp dönmeyeceği irdelenir. eğilimine değişimlere [!] 3.4 Bulunduğu ortamla aynı sıcaklıkta olan bir sistemin termal enerjisinin mekanik işe (faydalı işe) dönüştürülemeyeceği.4. entropinin olasılık temelinde anlamı. Entropi. Çözünme sırasında su moleküllerinin entropi değişimlerini de hesaba katmak gerekir. Ayrıca. Đstemli/istemsiz kavramlarını irdeler. [!] 3.

Sınıf Öğretim Programı 1.6. Kimyasal reaksiyonların istemliliğini Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden irdeler.8). mutlak entropinin ‘sıfır’ oluşu.” anlamında 3. [!] 3. Standart oluşum entalpileri (∆Hof) ile hesaplanan reaksiyon ∆Ho değerleri ve ∆So ile. Bu olayda her iki gazın hacminin de büyümesi. Termodinamiğin 2. öteleme hareketlerinin tamamen durması ile ilişkilendirilir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 25 . ∆G’nin işareti ile ilişkilendirilir. 3.Kimya Dersi 11. Ancak. sadece standart şartlarda yapılır. ∆S0 değerleri bulunur. 3. ve 3.6. kanunu bazı mükemmel kristal maddeler için geçerli olmayıp bu maddelerin 0 K sıcaklıktaki mutlak entropileri. mutlak değeri de bir tepkimenin dengeden uzak ve istemli veya dengeye yakın fakat istemli olduğunu irdelemede önemlidir. “Enerji değişimi olmayan hiçbir istemli olayda. ??? 3. kanunlarını yorumlar. 3. sadece entropi artışı dolayısıyla istemli olay örneği olarak kullanılır. [!] 3.6 Termodinamiğin 3. Benzer bir hesaplama. [!] 3. Sistemin ve evrenin toplam entropi değişimi üzerinden “Gibbs Serbest Enerjisi” ni tanımlar. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3.8 Kimyasal reaksiyonlarda istemlilik tartışmaları. Bu çizelge kullanılarak. Ele alınan örnek olaylarda. moleküllerin dağılma olasılığının artması.T∆S ifadesinde ∆H teriminin alınan verilen ısıyı. T∆S teriminin kullanılamayan termal enerjiyi ifade ettiği belirtilerek. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ o AÇIKLAMALAR [!] 3. mutlak entropiler (S0) çizelgesine dikkat çekilerek düzeltilebilir. örnek reaksiyonlar için.8. ↸ Standart mutlak entropiler (S0) bir çizelge hâlinde verilir. 0 oC da 1 mol sıvı su için tekrarlanır.” ifadeleri uygundur. termodinamiğin 2.7 Gibbs serbest enerjisi tanımlandıktan sonra. Örneğin. 3. 3. kanunu için.8 ∆G teriminin işareti yanında. ∆G0 = -0. entropi azalması olmaz. Gazların karışması.” ve “Evren zaman geçtikçe bir denge hâline yaklaşır. ortamın entropi değişiminin negatif.8 Mutlak entalpilerin genelde bilinmez büyüklükler olmasına benzetilerek. bir ifade de verilir.5 kJ/mol bulunan bir tepkimenin sağa istemli fakat dengeye yakın olduğu irdelemesi yapılmalıdır.T∆S < 0 sonucuna ulaşılır. kanunu için. istemli olaylarda bu iki terim toplamının > 0 olması gerçeğinden.8 ∆G = ∆H .7). mutlak entropilerin de bilinemeyeceği yanılgısı. “Her istemli olayda evrenin toplam entropisi artar. ∆H . kanununun anlamı irdelenir. Evrenin toplam entropi değişiminin bu olayda da pozitif olduğu belirlendikten sonra. sıcaklığı -20 oC olan bir odaya konmuş. Buradan Gibbs serbest enerjisi (∆G) tanımına geçilerek istemlilik. sıfırdan büyüktür. 0 C sıcaklıktaki 1 mol buzun erimesi gibi basit bir olay alınarak sistemin ve ortamın entropi değişimleri hesaplanabilir. 3.6 Termodinamiğin 2. Mutlak sıfır noktasında. toplam entropi değişiminin pozitif olduğu gösterilir.istemsizliktersinirlik irdelemesi yapılır (3. sistemin entropi değişimi ∆S ve ortamın entropi değişimi (-∆H/T) ile gösterilip. bu değerlerin sıfır sayılması da fazla bir hata getirmediği için. kanunun.7. bu da entropinin büyümesi şeklinde yorumlanır. bütün maddeler için geçerli sayılması ciddi bir problem getirmez. termodinamiğin 2. Termodinamiğin 3. [!] 3. ↸ Oda ortamına konulan. Buzun erimesi olayında sistemin entropi değişiminin pozitif.8 Mutlak entropilerin nasıl hesaplandığı konusuna girilmez. ∆G teriminin neden kullanılabilir (serbest) enerji olduğu irdelenir. ∆G = 0 olması hâlinin tersinir olaylara (dengeye) karşı geldiği sonucuna götürecek bir tartışma yapılır (3. ∆G0 bulunup bu değerin işareti üzerinden istemlilik. kanununun ifadesi irdelenir.

” de denir. Burada gerçekleşen olaylardaki iç enerji değişimi. Madde ve enerji alış-verişinin yasaklı olmadığı ……………….Kimya Dersi 11.lere “izole …………. …………………. Örneğin. enerji bilançolarını çıkarırken. Sıcaklık.1-1.. ………… ile çok hızlı ısı alış-verişi olabildiği ve bu sayede ………………. hem buharlaşma/yoğuşma yoluyla su alış-verişine.. Çünkü hacim değişmedikçe mekanik iş yapılamaz.. göl suyu. adını verir. yarı kapalı veya kapalı olabilir... Bir bisiklet pompası içine hapsedilmiş hava ısıtılırsa. ister istemez madde alış-verişine kapalıdır. açığa çıkan veya yutulan ısıya eşittir. ısınmaya bağlı basınç değişimi. bu mekânı kuşatan diğer evren parçasına da ……………. ısınmaya rağmen gaz basıncı değişmez.. hem de toprak ve hava ile ısı alış-verişine açıktır. Hacmi sabit (izokorik) ……………….. izotermal ………………. Çok iyi yalıtılmış ve ideal şekilde kapatılmış bir termos içindeki olaylar. Böyle bir …………. sıcaklığının hep sabit kaldığı varsayılır. 26 . basınç ve hacim değişkenlerinin sabit olup olmamasına göre de farklı ………….6 Aşağıdaki metni dikkatle okuyarak boş bırakılan yerlere uygun düşen kelimeleri yazınız: TERMODĐNAMĐKTE SĐSTEMLER VE ORTAMLAR Fiziksel ve kimyasal değişimlere eşlik eden ısı ve mekanik iş alış-verişlerini inceleyen bilim dalına ……………………… denir. de. izobarik şeklinde de nitelenir.Sınıf Öğretim Programı D. değişim olayının gerçekleştiği mekâna …………. madde alış-verişine kapalı. buzun erimesi sağlanabilir. Örneğin. Madde alış-verişine kapalı. Đnsan vücudu da hem madde hem de enerji alış-verişine açıktır.. serbest ve sürtünmesiz hareket eden pistonun yer değiştirmesi (hacim büyümesi) ile telafi edilir.. dış …………………… ile hiçbir madde ve enerji alış-verişi olmadan gerçekleşebilir. Örneğin böyle bir termosta. Bu bilim dalı. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. enerji alış-verişine açık ……………… de olabilir. ile madde ve enerji alış-verişi olup olmamasına göre açık. gibi düşünülebilir. açıktır.. Tamamen yalıtılmış olduğu için böyle ………………. Örneğin. tanımlamak mümkündür. enerji alış-verişine açık olduğu için yarı kapalı bir ……………. şişelenmiş su.in kapalı olamayacağı aşikârdır. içinde bulundukları ………………. Böyle bir …………..

5 kJ/ mol ve ∆Hof CO2 (g) = -393.285. 2.4. 4.82 kJ ısı açığa çıkmaktadır. CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g) Bağ Kırılma Entalpileri (kJ/mol) C ̶ C C ̶ H O ̶ H C=O O=O 6. 3. 2.68 kJ olduğuna göre ∆H.66 27 . sürtünmesiz hareket eden bir piston altında standart şartlarda yakılınca açığa çıkan ısı miktarı 240.8 kJ Tabloda verilen molar bağ kırılma entalpisi değerlerini kullanarak. Yine 1 mol hidrojen.1.6 kJ ∆Hof = .000 -16. Aşağıda verilen bilgileri kullanarak asetilenin (C2H2) standart oluşum entalpisini hesaplayınız. :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) reaksiyonuna göre 68 g NH3 oluşurken standart serbest enerji değişimini hesaplayınız. ∆U ve w nedir? 2.000 0. 2. 350 410 460 732 498 5. Tabloda verilen bilgileri kullanarak 298 K de.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme 1. 2Al(k) + 3/2 O2(g) → Al2O3 (k) ∆Hof = -1670 kJ 2Fe(k) + 3/2 O2(g) → Fe2O3(k) ∆Hof = -824 kJ verilerini kullanarak 2Al(k) + Fe2O3(k) → Al2O3(k) + 2Fe(k) reaksiyonu için entalpi değişimini bulunuz.5 kJ C(k) + O2(g) → CO2(g) H2(g) + 1/2O2(g) → H2O(s) ∆Hof = .7 Standart şartlarda 1 mol hidrojenin sabit hacimli kapalı bir silindirde yanması sonucu su buharı oluşurken 241. CaCO3(k) → CaO (k) + CO2 (g) reaksiyonu için standart entalpi değişimi 178. 2.5 kJ/mol olarak veriliyor. standart şartlarda 112 L metanın (CH4) yanma entalpisini hesaplayınız.Kimya Dersi 11. Standart Serbest Enerji ( G0f) (kJ/mol) N2(g) H2(g) NH3(g) 0.1 kJ/mol ise CaCO3 için standart oluşum entalpisi kaç kJ/mol’dür? 3. 2C2H2(g) + 5O2(g) → 4CO2(g) + 2H2O(s) ∆Hof = -2243.4.3.2.393. ∆Hof CaO (k) = -635.

Kimya Dersi 11.4 Tabloda verilen madde çiftlerini sahip oldukları molar entropinin az veya çok oluşuna göre karşılaştırınız. Madde Çiftleri 0°C ve 1 atm de 1 mol CO2 0°C ve 1 atm de 3 mol CO2 25°C ve 1 atm de 2 mol He 25°C ve 3 atm de 2 mol He Standart şartlarda 1 mol Br2(s) Standart şartlarda 1 mol Br2(g) Entropinin azlığı/ çokluğu eden 28 .Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3. Yaptığınız karşılaştırmayı ve kararınızın nedenini tabloda ayrılan yere yazınız.

brom.91 188.21 153. iyot ve sodyum için farklı fiziksel hâllerin standart oluşum entalpilerinin ve standart mutlak entropilerin farklı olduğu görülmektedir.00 62. Madde H2O(k) H2O(s) H2O(g) Br2(s) Br2(g) Na(k) Na(g) I2(k) I2(g) Oluşum Entalpisi ( H0f) (kJmol-1) -292.32 0.91 69. sıvı ve gaz hâllerin oluşum entalpilerinin ve mutlak entropilerinin neden farklı olduğunu açıklayınız.44 Standart Mutlak Entropi (So) (JK-1mol-1) 63. Tepkime Entropi değişiminin işareti ( S > 0) veya ( S < 0) eden H2O(s) → H2O(g) CaCO3(k) → CaO(k)+ CO2(g) Ag+(aq) + Cl-(aq)→ AgCl(k) 2. Tahmininizi ve nedenini yazınız. Aşağıdaki çizelgede.83 152.00 107. Aşağıda verilen reaksiyonların her biri için sistemin entropi değişiminin pozitif veya negatif olacağını tahmin ediniz. Katı.69 29 .83 -241.46 51.6 1.00 30.71 116. su.Kimya Dersi 11.91 0.23 245.05 -285.82 0.14 260.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.

60 130.6 Tablodaki verileri kullanarak aşağıda verilen reaksiyonlar için standart entropiyi hesaplayıp sonucun işaretini yorumlayınız.40 304. Standart Molar Entropi Değerleri (So) (JK-1mol-1) N2(g) H2(g) NH3(g) N2O4(g) NO2(g) C2H4(g) C2H6(g) 191.29 240.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.70 192.60 So(JK-1mol-1) Reaksiyonlar N2(g)+ 3H2(g) → 2NH3(g) Yorum N2O4(g) → 2NO2(g) C2H4(g)+ H2(g) → C2H6(g) 30 .56 229.06 219.Kimya Dersi 11.

Sınıf Öğretim Programı 2. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Ayrıca kimyasal reaksiyonlarda denge ifadesinin türetilmesi. kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler irdelenerek. 5. reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimi irdelenerek anlık ve ortalama hız değerlerinin ayrımı. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Reaksiyon hızı Tek basamaklı reaksiyonlar Çok basamaklı reaksiyonlar Reaksiyon mertebesi Molekülerite Aktifleşme enerjisi Aktifleşmiş kompleks Katalizör Đnhibitör Osilasyonlu reaksiyonlar Briggs-Rauscher reaksiyonu Tersinir tepkime Kimyasal denge Denge sabiti Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesi % Verim 31 . reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenlerle birlikte tek ve çok basamaklı reaksiyonlarda hızın belirlenmesi işlenmektedir. Ünitenin Amacı Bu ünitede.Kimya Dersi 11. 2. Ünite Önerilen Süre : REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE : 24 Ders Saati A. denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisi. Reaksiyon hızı Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler Kimyasal reaksiyonlardaki denge Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler Kimyasal tepkimelerde ürün verimi C. B. bunların ürün verimine etkisi tartışılacaktır. 3. 4.

nötürleşme. r ort = -∆c(giren) /∆t = ∆c(ürün) /∆t ∆ ∆ ∆ ve anlık hız için. Girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin zamana karşı grafiklerinden.1. “çok küçük bir zaman aralığı için tanımlanan hız” ifadesi. paslanma. r (t) = -dc(giren) /dt = dc(ürün) /dt eşitlikleri verilir. 1. konsantrasyon-zaman grafiğindeki t yatay konumuna denk gelen grafik noktasındaki teğet ile ilişkilendirilecektir. Reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimini irdeler.3 Anlık hız tanımlanırken. birim zamandaki konsantrasyon değişimi şeklinde tanımlanıp derişim. farklı türler cinsinden yazılan reaksiyon hızlarının sayısal değerlerinin eşit çıkması bakımından.1. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR [!] 1.4 Patlama.zaman eğrilerinden yararlanılarak. [!] 1. ortalama hız için. Hızlı ve yavaş reaksiyonlara örnekler verir.Kimya Dersi 11. polimerleşme ve hidroliz gibi yavaş reaksiyonlar için örnekler verilir. tepkimeye giren maddelerin derişimlerinin zamanla nasıl değişeceği irdelenir.3. reaksiyon hızının zamanla değiştiği sonucuna gidilerek anlık hız ve ortalama hız tanımlanır. hızı” zaman kavramını temelinde 1.zaman verilerinden. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 1. “reaksiyon hızı” olarak adlandırılır. 3H2(g) + N2(g) →2NH3(g) gibi bir tepkimede.2. ↸ H2(g)+ I2(g) → 2HI(g) gibi kapalı kapta ve gaz fazında gerçekleşen bir tepkimenin başlangıç anından itibaren. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 32 .4.3). 1. Ortalama hızın zamanla azaldığı hesap sonuçları ile doğrulanır (1. 1. matematik derslerinde henüz işlenmemiş olan türev ve diferansiyel kavramları kullanılmayacak. Reaksiyon hızı kavramı ile ilgili olarak öğrenciler. farklı zaman aralıkları için ortalama hız hesapları yapılır. yanma ve nötürleşme türünden hızlı. [!]1.Sınıf Öğretim Programı 2. 1. Birim zamanda tepkimeye girecek molekül sayısının nelere bağlı olduğu tartışılarak girenlerin ve ürünün saniyedeki derişim değişimi.3 Ortalama tepkime hızı hesabı için.4). muhtelif tepkimelere ait konsantrasyon.3 Tepkime hızı. Ayrıca.1. Belli reaksiyonlara ait konsantrasyon. Reaksiyon hızının anlık değeri ile ortalama değerini ayırt eder. ↸ Doğal gazın (başlıca CH4) yanması. “Reaksiyonun derişim ve tanımlar. r = -dc(H2) /3dt = -dc( 2) /dt = dc( H3) /2dt eşitliklerinin mantığı irdelenmelidir. oto hava yastıklarındaki azotürlerin bozunması gibi hızlı ve demirin paslanması gibi yavaş tepkime örneklerinin hızları karşılaştırılır (1.zaman verileri değerlendirilir.1-1.

Bu grafiğin çarpışan iki molekül için çizildiği varsayılarak yatay ekseni zaman kabul etmek. reaksiyon hızı ile aktifleşme enerjisi arasında ilişki kurulur. NH3 ve SO3 üretimi gibi endüstriyel açıdan önemli reaksiyon örnekleri alınarak bu reaksiyonların neden yüksek sıcaklıklarda gerçekleştirildiği sorgulanır (2. aktiflenmiş kompleksin potansiyel enerjisi ile karşılaştırmada kullanılan potansiyel enerji değişim grafikleri çizilip sıcaklığın moleküler düzeydeki anlamı ve hıza etkisi. gerçek reaksiyonlar kullanılarak düzenlenir. Toplam tepkime denklemleri üzerinden “molekülerite”. 2. 2. Yazılan hız ifadelerinde k sabitinin birimi belirlenir (2. ↸ 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) tepkimesinin ara basamakları. Bir denge reaksiyonu örnek alınarak. hangi terimin sıcaklıktan etkileniyor olabileceği tartışılır.5).4-2.5 Aktivasyon enerjisinin tanımlanmasında kullanılan potansiyel enerji. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ 2NO2(g) → N2O4(g) gibi bir gaz fazı tepkimesi için Hız= k [NO2]2.1 Deneysel verilerden reaksiyon mertebesi belirlendikten sonra.1. bu grafik üzerinden açıklanır. Hız=k [H2] [I2] ifadelerinin ortak olan yönleri irdelenir.4. Đki tür arasında bir tepkime olması için esnek olmayan (yüksek enerjili) bir çarpışma gerektiği varsayımından çıkılarak etkin çarpışmalarla sıcaklık arasındaki ilişki tartışılır. Y. 2. Reaksiyon mertebesi ile moleküleritenin aynı olup olmadığını ortaya koymak için deneysel verilerek kullanılarak uygulamalar yapılır (2. bu nedenle derişim artışı ile sağlanan hızdaki artışın sınırlı olduğu.5.4.2. yönlendirilmiş bir tartışma ile sorgulanır.2 Derişimlerin artmasının hız sabitini değiştirmeyeceği. Tek basamaklı reaksiyonlarda hızı. “aktiflenmiş kompleks” olarak adlandırılır. r = k.Kimya Dersi 11.Cn ile verilen genel hız denkleminde. ??? 2. 2. Derişim ile hız artışının büyüklüğünün kavranması için. Giren maddelerin ve ürünlerin toplam potansiyel enerjilerini. Yan yana dizilmiş insanların elden ele tuğla taşıması gibi bir benzetim kullanılarak hız belirleyici basamak fikri içselleştirilir. Her reaksiyon için k parametresinin sıcaklık arttıkça büyüdüğü sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır.3 Hız sabiti ve sıcaklık arasındaki ilişkinin kavranmasını kolaylaştırmak için bilinen bir reaksiyon sisteminin k ve T değerlerini içeren bir tablo verilir. Bu tepkimelerde sabit olan derişimin hız ifadesinde yer alıp almayacağı.1’de verilene benzer tepkimeler üzerinden.3).reaksiyon koordinatı grafiğindeki reaksiyon koordinatı kavramına. 2NO2(g) → N2O4(g) ve H2(g) + I2(g) → 2HI(g) Tepkimelerine ilişkin hız ve derişim ölçümlerini içeren bir tablo verilerek karşılaştırma yapılır. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) tepkimesi için de. Çok basamaklı tepkimelerde hız belirleyici basamağı seçer. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 33 . sayısal olarak ifade edilebilir bir anlam verilmezse bir kavram kargaşası doğabilir. ↸ Gaz çıkışı veya renk değişimi temelli bir tepkime kullanılarak sıcaklık-reaksiyon hızı ilişkisi deneysel olarak gözlemlenir. hız belirleyici basamak üzerinden de “reaksiyon mertebesi” kavramlarının anlamları irdelenerek bu iki kavram arasındaki fark tartışılır. Her iki yöndeki reaksiyonların hızı ile Ea değerleri arasındaki ilişkisi tartışılır. bu kargaşayı önleyebilir. 2. Reaksiyon sıcaklığının hızı nasıl ve neden etkilediğini açıklar.2. bağıl hızlarıyla birlikte verilip hız belirleyici basamağın hangisi olacağı tartışılır. X. Aktifleşme enerjisini (Ea) girenlerin ve ürünlerin potansiyel (iç) enerjileri ile ilişkilendirir. Tepkimeye giren türlerin derişiminin tepkime hızını nasıl etkileyeceğine ilişkin sözlü bir kural ifadesinin nasıl yazılabileceği tartışılır. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 2. k sabitinin büyüklüğü bulunur ve birimi irdelenir. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler ile ilgili olarak öğrenciler. Tepkime hızının yeterince büyük olması gereğinin önem kazandığı. Tersinir tepkimelerde ileri ve geri reaksiyonların Ea değerleri grafik üzerinde gösterilir. 2. [!] 2. 2. hızın büyüklüğünde başlıca etkin değişkenin k hız sabiti olduğu vurgusu tekrarlanarak belirtilir.1).. Z gibi sanal türlerin yer aldığı sanal tepkimelerle problem düzenlenmemelidir. Reaksiyon mertebesi ve molekülerite kavramlarını ayırt eder.Sınıf Öğretim Programı 2. [!] 2. Esnek olmayan bir çarpışmanın sonucunda oluşan kısa ömürlü tür. EK-2.1 Tepkime mertebelerinin ve hız ifadelerinin denel yoldan belirlenmesi amaçlı problemler. Tepkime boyunca derişimi sabit kalan katı ve sıvı maddelerin tepkimelerine örnekler verilir. [!] 2. girenlerin derişimleri cinsinden ifade eder.3. 2.

Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 2.8 Bazı özel reaksiyonlarda ürün. Katalizörleri işlevleri üzerinden tanımlar ve sınıflandırır. k ve C büyüklüklerinin nasıl değiştirilebileceği irdelenir. Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilir. “enzimlerin. biyolojik tepkimeleri hızlandıran katalizörler” olduğu sonucuna götürecek şekilde. 2.7. Homojen ve heterojen faz reaksiyonlarını hızlandırmak için alınabilir önlemleri irdeler. 2. ↸ Katalizörlerin genel tanımı “reaksiyon hızını değiştiren.6 Katalizörlerin tepkimelerden değişmeden çıkması.7 Lise 9. Bu amaçla. Heterojen kataliz mekanizmasına ve “adsorbsiyon” terimlerinin açıklamasına girilmemelidir. Briggs-Rauscher reaksiyonu buna tipik bir örnektir.7). 2. negatif katalizörler için “inhibitör” kavramının yaygın olarak kullanıldığı belirtilerek insan metabolizması ile ilgili inhibitör örnekleri verilir. Bununla birlikte gerçek örnekler sadece homojen katalizör uygulamalarından seçilir. ancak reaksiyon sonucunda oluşan maddelerin bileşimlerini değiştirmeyen maddeler” şeklinde yapılır. ↸ Homojen fazda katalizlenen bir reaksiyon örneği üzerinde mekanizma yazılarak katalizör derişimi arttıkça reaksiyon hızının artacağı sonucuna götürecek bir irdeleme yapılır.2’de verilmiştir. katalizörlerin işlevleri ile karşılaştırılır (2. Tane boyutunun heterojen faz tepkime hızına etkisini gözlemlemek için. Sulu ortamda kullanılan bir homojen faz katalizörünün tepkime hızına etkisi ile ilgili sınıf içi bir etkinlik EK-2. 2. r = k. Katalizörlerin etki mekanizmasını aktivasyon enerjisi ile ilişkilendirir.Sınıf Öğretim Programı 2. [!] 2.Kimya Dersi 11. yeni bir reaksiyonu katalizleyebildiği için.6. enzimlerin işlevleri ve adlandırılışı konusu ile ilişki kurulur. ??? 2.8. CaCO3(k) → CaO(k) + CO2(g) gibi bir heterojen faz tepkimesinde hızlandırma için neler yapılabileceği tartışılır.Cn bağıntısının hangi hâllerde r=k şekline indirgenebileceği. Ayrıca biyolojik katalizörleri (enzimler) konu alan bir okuma parçası verilir. kimya alanına yönelmeyi teşvik edebilir ilginç bir örnek olarak sınıfta gösteri deneyi hâlinde yapılabilir. Bu reaksiyon. hiç tepkimeye girmeme anlamında yanlış yorumlanabilir ki. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 34 . Geleneksel olarak.8). 2SO2(g) + O2(g) → 2SO3(g) tepkimesinde azot oksitlerinin katalizörlüğü örnek alınabilir.6. 2. levha ve talaş hâlinde alüminyumun seyreltik HCl çözeltisi ile tepkimesinde deneysel gaz çıkış hızları karşılaştırılır (2.6. Biyolojik sistemlerde adı geçen enzimlerin işlevleri. 2.6 Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilmelidir.6 Katalizörlerin sınıflandırılması homojen (reaksiyondaki maddelerle aynı fazda bulunan) ve heterojen (farklı fazda bulunan) olarak yapılır. [!] 2. k büyüklüğünün tane boyutu (derişimi sabit fazın yüzey alanı) ile ilişkisi sorgulanır. Heterojen faz reaksiyonlarında. birbiriyle yarışan iki reaksiyonun ardışık gerçekleştiği “osilasyonlu reaksiyonlar” gözlenebilir. sınıf biyoloji dersi. uygun örneklerle bu yanılgı önlenmelidir.

[!] 3. KC denge sabitinin bir birimi olması gerektiği aşikârdır. 3. Derişimlerin kısmî basınçlarla orantılı olması gerçeğinden hareketle. 3. K'p = P2H O şeklinde yazılabilir. 2 2 3.4 Heterojen denge reaksiyonlarına. çift yönlü ok kullanmanın olası yanlışlıkları önleyeceği ve daha doğru olacağı için tercih edilmesi gerektiği vurgulanır.4). 1 mol/L’lik derişimi standart olarak alıp diğer derişimleri onun katları gibi düşünerek KC denge sabitinin birimsiz olacağı sonucuna varılabilir ve termodinamik hesaplamalarda “ln KC” gibi terimlerin kullanıldığı hatırlanırsa.2-3. Böyle reaksiyonların tek yönlü ok (→) ile ( ) gösterilmesinde bir sakınca bulunmadığı. girenler ve ürünlerden ölçülebilir miktarlarda bulunduğu belirtilir. CaCO3(k) CaO(k) + CO2 (g) CuSO4⋅ 5H2O (k) CuSO4 ⋅ 3 H2O(k) + 2 H2O(g) gibi örnekler verilebilir. Böyle ifadelerde saf maddelerin derişimleri yerine ne yazmak gerektiği irdelenir (3. denge sabitine katılarak ifade basitleştirilmiştir. 3. üçüncü ve daha yüksek mertebe denklemleri gerektirmeyecek şekilde seçilecek.5 Denge hesaplamalarında tepkimeler ve veriler. ??? 3. Denge eşitliklerini kullanarak hesaplamalar yapar.4 Denge sabiti sadece molar derişim ve kısmî basınçlar ile ifade edilecektir.5. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal reaksiyonlardaki denge ile ilgili olarak öğrenciler.3). Gerçekte her saf maddenin derişimi 1’den farklı fakat sabittir ve sabit olan bu değerler. ancak pratikte giren derişimlerinin ölçülemeyecek kadar az kaldığı hallerde tepkimenin “tamamlanmış” varsayıldığı belirtilir.4. kök bulma işlemlerinde ihmal ve yaklaştırma gerektirmeyen verilerle çalışılacaktır. k1/k2 = [C][D]/ [A][B] =Kdenge denge sabiti elde edilir (3. ↸ Kapalı kaplarda gerçekleştirilen gaz fazı reaksiyonlarında. Dengenin statik mi.1 Her reaksiyon için ileri ve geri reaksiyonların var olduğu. Kc’nin birimsiz olmasının zorunluluğu da anlaşılabilir. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) ve AÇIKLAMALAR [!] 3.2.1 Girenlerin ve ürünlerin moleküleritelerinin farklı olduğu hâllerde.4 Denge ifadelerinde saf katıların ve sıvıların derişimleri yerine “1” yazılması. verilen derişimler kullanılıp bilinmeyen derişimler hesaplanır. Heterojen ve homojen faz tepkimeleri için denge ifadelerini yazar. bu bakımdan %100 tamamlanmanın teorik bakımdan mümkün olmadığı. “Aktivite” kavramına girilmeyecektir.2. bu maddelerin derişimlerinin 1 birim olduğu yanılgısına yol açabilir. [!] 3. ↸ Saf katıların ve saf sıvıların yer aldığı kimyasal denge örneklerinde genel denge ifadesindeki saf maddelere ait derişimlerin.1. KC = [CO2] . ↸ Denkleştirilmiş denklemde girenlerin ve ürünlerin toplam molekül sayıları ayrı ayrı 2’yi aşmayacak şekilde seçilmiş örnek denge tepkimelerinde. 3. 3. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bazı kimyasal reaksiyonlarda reaksiyona giren maddelerin (reaktanlar) tamamen ürünlere dönüşmediği gerçek örnekler ile gösterilir. 3. dinamik mi olduğu irdelendikten sonra her iki yöndeki hız ifadeleri yazılıp denge sabiti bağıntısı türetilir: Đleri reaksiyon hızı = geri reaksiyon hızı k1 [A][B] = k2 [C][D] şeklinde gösterilerek. 3. Bu örnekler için denge sabitleri. 3.3.Kimya Dersi 11. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 35 . Örneğin.1). gazların derişimleri ile kısmî basınçları arasındaki ilişki irdelenir. Kp = PCO ve K'C = [H2O]2 .5). Gerçek örnekler seçilerek derişimlere göre yazılan denge sabiti eşitliklerinin kullanıldığı sayısal örnekler yapılır (3. Tersinir tepkimelerde hız ifadeleri üzerinden denge ifadesini türetir. Gaz reaksiyonları için derişimler ve kısmî basınçlar cinsinden denge ifadelerini karşılaştırır. Sabit olan derişim değerleri denge sabitine katılarak yeni denge ifadesi tartışılır. 2HI(g) H2(g) + I2(g) tepkimelerinde basınçlar cinsinden denge sabitleri (Kp) ile derişimler cinsinden denge sabitleri (KC) arasındaki ilişkide RT teriminin hangi durumlarda hesaba katılacağı irdelenir (3.5 Denge hesaplarında kısmî basınçlar kullanılmayacaktır. Böyle reaksiyon dengelerinde. sabit sıcaklıkta değişip değişmeyeceği irdelenir. denge ifadesi basınçlar cinsinden türetilir. [!] 3. denge sabiti kullanılarak.Sınıf Öğretim Programı 2. Denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisini irdeler. Ancak.

3’de verilene benzer örnek renk değişim tepkimelerine ait denge ifadelerinde. ↸ Isı değişimlerinin yer aldığı denge ifadelerinde sisteme ısı verilmesi veya sistemden ısı alınması hâlinde dengenin hangi yöne kayacağı. ??? 4. ortama asal gaz basılarak bozulacağı yanılgısı çok yaygındır.2. derişimlerinin ve sonuçta dengenin nasıl etkileneceği sorgulanır.5 Le Chatelier ilkesi. sadece dengeye ulaşma süresini azalttığını gösterir örnekler incelenir (4. derişimler cinsinden yazılmış denge ifadesindeki kesrin değerinin (Q) nasıl değişeceği tartışılır.3 Sıcaklık artışının ekzotermik ve endotermik tepkimelere denge etkisi zıt yönlerde iken. Gaz ekleme/uzaklaştırma ve hacim değiştirme süreçleri sonunda gaz kısmî basınçlarının. “Denge hâlindeki sistemler. 4. sıcaklık sabit kaldığı sürece değişmez. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik 36 . K sabitinin ise sıcaklık ile değişebileceği vurgulanır. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler ile ilgili olarak öğrenciler. “Hız sabiti değiştiğine göre denge sabiti de değişebilir” yanılgısı. sıcaklık ve basınç değişimlerine sistemin tepkisi irdelenerek Le Chatelier ilkesinin fiziksel dengelere de uygulanabildiği vurgulanır. Sıcaklık yükselmesi/alçalması sonucu ekzotermik ve endotermik tepkimelerde hız ve denge irdelemelerinin aynı sonuca götüreceği yanılgısı. madde ilavesi/uzaklaştırılması ve basınç/hacim değişimi ile. 4. 4. ↸ Amonyak sentezi gibi gaz tepkimelerinde gazların kısmî basınçlarının kaç türlü değişebileceği tartışılır.2). ??? 4. denge ifadesindeki terimlerden hangisini değiştirdiği tartışılır. sözü geçen oranın sabit kalabileceği düşünülmediği için ortaya çıkar ve bu yanılgı düzeltilmelidir.” genellemesi vurgulanıp örneklenerek bu yanılgı giderilebilir. Dolayısıyla denge sabiti. Örneğin. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) + 91. EK-2.5).5.1-4. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Denge hâlindeki bir sistemi etkileyebilir (dengeyi bozabilir) dış etmenlerin neler olabileceği tartışmaya açılır. örneğin ekzotermik bir tepkimede.2 Derişimlerdeki değişmenin denge hâlindeki sisteme etkisi tartışılırken. Derişimlerdeki değişimlerin dengedeki tepkimelere etkisini denge ifadeleri üzerinden tartışır. her iki hız arttığı hâlde. ancak yeni kurulan dengedeki derişimlerin hesabına girilmeyecektir. seyrelmenin ve tek tek madde derişimlerindeki değişmenin dengeye etkisi gözlemlenir ve yorumlanır (4. 4. Sıcaklığın dengeye etkisini reaksiyon entalpisini kullanarak açıklar. Toplam basınç değiştiği hâlde tepkimede yer alan gazların kısmî basınçlarının değişmediği durumlara örnekler verilir. her iki yöndeki tepkime hızlarına etkisi artma yönünde olup artış oranları farklıdır. dolayısı ile dengede yer alan bileşen miktarlarını değiştirmediğini. Gaz reaksiyonlarında kısmî basınçların ve toplam basıncın dengeye etkisini yorumlar. sabit sıcaklıkta ve kapalı bir kapta bir gaz fazı reaksiyonuna ait dengenin.1). 4. Örneğin. ↸ Katalizörlerin dengeyi. Bu etmenlerin etkilerini karşılamak üzere sistemin tepkisini özetleyen Le Chatelier ilkesi ifade edilir (4.3. dengeye etki edecek faktörün. 4. girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin artması veya eksilmesi hâlinde. sadece denge ifadesini etkileyen etkenlere cevap verir. ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR [!] 4. denge sabiti küçülür. buharın yoğuşması gibi basit dengeler üzerinde. Q < KC ve Q > KC hâllerinde dengenin kurulması için sistemin hangi yönde net tepkime vereceği (tepkimenin hangi yöne kayacağı) sorgulanır.3-4. ısı almanın sıcaklık düşmesi anlamına geldiği vurgulandıktan sonra sıcaklığın. Le Chatelier ilkesi kullanılarak muhtelif dış etkilere tepkisi anlamında örnekler alınarak nitel denge kayması irdelemeleri yapılır (4. Isı vermenin sıcaklık yükselmesi.4). hız sabitleri oranı değişmez. Denge sabiti hız sabitlerinin oranı olduğu için. Bu tartışma sırasında.Sınıf Öğretim Programı 2. Endotermik ve ekzotermik tepkimelerde sıcaklık ile KC sabiti arasındaki nitel ilişki irdelenir. Çeşitli gaz reaksiyonlarının. ↸ Gerçek gaz tepkimesi örnekleri üzerinde. 4. denge ifadesindeki büyüklüklerden herhangi birini veya daha fazlasını değiştiren faktör olması gerektiği sonucuna gidilir. ??? 4.4 Sıcaklığın ve basıncın dengeye etkisi nitel anlamda irdelenecektir. 4. dengedeki sistemlerin her dış etkiye bir tepki vereceği şeklinde yanlış yorumlanabilir. Katalizörlerin denge üzerine etkisini tartışır.Kimya Dersi 11. Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesini ifade eder.1.1 Suyun erimesi. Le Chatelier ilkesi temelinde irdelenir.5 Katalizörün her iki yöndeki tepkime hızını aynı oranlarda artırması nedeniyle. örnek tepkimeler üzerinden alıştırmalar yapılarak giderilmelidir.5 kJ reaksiyonunda ısı miktarı bir denge bileşeni gibi kabul edilerek Le Chatelier ilkesi temelinde irdeleme yapılabilir (4. ekleme anındaki Q değeri hesaplanıp KC ile karşılaştırılacak ve buradan dengenin kayış yönü irdelenecek.3). Denge ifadesindeki derişimlerin.4.

??? 5.1 Reaksiyon verimlerinin %100’den düşük olmasını sadece denge kavramıyla ilişkilendirme yaygın bir yanılgıdır. “Çözeltilerde Denge” konusuna ertelenecektir.Kimya Dersi 11. Çeşitli endüstriyel ürünlerin elde ediliş verimleri ile ilgili problemler çözülür. 5. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı : Sınırlamalar 37 . Verimin %100 olmayışının ürün maliyetlerine yansıması tartışılır (5.1. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR 5.2. Tepkimelerde girenlerin ürüne dönüşümünün tam olmayışının nedenlerini sorgular.2 Verim hesaplamalarında molarite ve çözelti hacmi gerektiren problemler burada ele alınmayacak. 5. % 100 verime neden ulaşılamayacağı sorgulanır.2). Birden çok reaksiyonun birbiriyle yarışması ve birden çok ürünün oluşması olasılığı. Tepkime denklemleri temelinde % verim hesapları yapar. Kimyasal tepkimelerde ürün verimi ile ilgili olarak öğrenciler. ünitede işlenen mol ve mol kütlesi kavramları hatırlatılır. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR 5. örnekler üzerinden işlenmelidir.1.2 Verim hesapları yapılırken kimya 10. 5.1. sınıf 1. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 5. ↸ Aynı şartlarda iki reaksiyonun birbiriyle yarıştığı ve denge tepkimesi olduğu için tamamlanmayan kimyasal olay örnekleri incelenir ve bu örneklerde ürün veriminin anlamı irdelendikten sonra.Sınıf Öğretim Programı 2. 5.

Bu reaksiyonun hızı 23°C’da ve 0. Her iki şekerin formülü de C6H12O6’dır.190 0. H+ C12H22O11(aq) + H2O(s) → C6H12O6(aq) + C6H12O6(aq) olarak veriliyor.274 0.2 Yaygın bir şeker olan sakkaroz (C12H22O11) seyreltik asit çözeltileri ile reaksiyona girerek yine basit şekerler olan glikoz ve fruktoza dönüşür. a) Her ölçüm aralığı için reaksiyonun ortalama hız değerlerini b) Sakkaroz’un (C12H22O11 ) derişimine bağlı olarak reaksiyon mertebesini bulup tabloya yazınız.1. ZAMA (dakika) 0 39 80 140 210 [C12H22O11] (M) 0. Sakkarozun derişimine bağlı olarak. 1.238 0. Söz konusu bu reaksiyon. Ancak molekül yapıları farklıdır.Kimya Dersi 11.5 M HCl’de incelenmiş ve tabloda verilen zaman.146 ORTALAMA HIZ DEĞERĐ REAKSĐYO MERTEBESĐ 38 . Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.derişim değerleri elde edilmiştir.316 0.Sınıf Öğretim Programı D.

[HI] = 1.4 1. 273 °C’da gerçekleşen 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) reaksiyonu için NO ve bromun farklı derişimleri ile 4 ayrı deney yapılmıştır. H2(g) + I2(g) 2HI(g) reaksiyonu için denge sabiti.1. a) Sıcaklık azaltıldığında reaksiyona girenler ve ürün derişimi nasıl değişir? Tartışınız. dengede [I2] nedir? 4. 2. K= 85 ve denge karışımındaki derişimler.50 mol HI meydana geliyor.10 0. Bu bilgileri kullanarak.6 x 10-2 mol/ L [H2] = 1. Deneylerde elde edilen veriler aşağıdaki tabloda verilmiştir.10 0.20 0.3. Deney 1 2 3 4 [ O] (M) 0.00 mol I2(g) etkileştirildiğinde dengede 3. 3.15 M ve [Br2] = 0.Kimya Dersi 11.075 M ve [Br2] = 0. hız sabitinin değerini hesaplayınız. [NO] = 0. 4. b) Basınç azaltıldığında denge nasıl etkilenir? Tartışınız. 39 . 4.10 0.2 x 10-1 mol/L olarak verildiğine göre. denge sabitini hesaplayınız. NO2(g) 1/2 N2O4(g) reaksiyonu için denge sabitini bulunuz. NOBr’nin oluşum hızı ile Br2’un tüketim hızı arasındaki ilişkiyi irdeleyiniz. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) reaksiyonu için K.0 x 10-3 olduğuna göre. Belli bir sıcaklıkta bir reaksiyon kabında 2. 3.10 OBr’nin oluşum hızı (M/s) 12 24 48 108 a) b) c) d) e) 5.185 M alınırsa Br2’un tüketim hızı ne olur? H2(g) +Cl2(g) 2HCl(g) + enerji Reaksiyonu için. N2O4(g) 2NO2(g) reaksiyonu için 25 °C’da denge sabiti. 25 M alınırsa NOBr’nin oluşum hızı ne olur? [NO] = 0.5.20 0. Bu verileri kullanarak.30 [Br2] (M) 0. 25 °C’da.00 mol H2(g) ve 2. 3. k. Reaksiyonun hız denklemini bulunuz.10 0.2. 6.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.

2.Kimya Dersi 11. Đstemlilik ile reaksiyon hızı arasındaki ilişki. 40 . 4. • Bek alevi. 5 g Deneyin Yapılışı • Birkaç gram katı amonyum dikromat konmuş bir tüp bir destek çubuğu vasıtasıyla yatay ile 15-20o’lik bir açı yapacak şekilde sabitlenir. 1 adet Bunzen beki (veya başka bir ısıtıcı kaynak). • Reaksiyon sonucunda hacimli yeşil bir kütle oluşur. 3. 6. • Şiddetli bir alevlenme başlar ve tüpün dip kısmına doğru ilerleyerek tüm kütlenin kimyasal reaksiyona girmesini sağlar.4. Araç-Gereç 1. 2 cm x 20 cm deney tüpü. 5. bu örnek tepkimenin potansiyel enerji diyagramı üzerinde irdelenecektir. 2. 1 adet Bunzen kıskacı. tüpteki bileşiğin üst bölgesine yaklaştırılarak ısıtılır. 1 adet Destek çubuğu. 1 adet Amonyum dikromat [(NH4)2Cr2O7]. • Bu bölgede kırmızı dikromat bileşiği yeşile dönmeye başlayınca alev çekilir.5 AKTĐVASYO E ERJĐSĐ Amaç : Bir tepkimenin başlaması için bir eşik enerjisinin aşılması gerektiği ve istemli de olsa bazı reaksiyonların oda sıcaklığında kendiliğinden neden gerçekleşmediği tartışılacaktır.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2. (NH4)2Cr2O7 (k) → N2(g) + Cr2O3(k) + 4 H2O(g) ∆H= − 315 kJ/mol Kırmızı Yeşil ot: Rengin tamamen zeytin yeşiline dönmesi reaksiyonun tamamlandığını gösterir. 1 adet Đkili bağlama parçası.Sınıf Öğretim Programı EK-2.

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Değerlendirme: Đncelenen tepkimeye ilişkin aktifleşme enerjisini ve reaksiyon entalpisini, aşağıdaki grafik üzerinde irdeleyiniz.

41

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

EK-2.2
Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.8

HOMOJE FAZ KATALĐZÖRLERĐ

Amaç : Bir homojen katalizörün tepkimeyi hızlandırmasını gözlemlemek; hız değişiminin katalizör konsantrasyonu ile değişip değişmediğini belirlemek. Đlke : Asidik ortamda H2O2 ile I− iyonu arasındaki I2 oluşum tepkimesi, nişasta ile I2’un oluşturduğu renklenmeden yararlanılarak görünürleştirilir. H2O2 + 2I− + 2 H+ I2 + 2 H2O

Bu tepkimenin gerçekleştiği ortama Fe2+ iyonu eklenirse, yukarıdaki tepkimeden daha hızlı yürüyen iki basamaklı bir seri tepkime hakim olur. 2 Fe2+ + H2O2 + 2 H+ 2 Fe3+ + 2 I− 2 Fe3+ + 2 H2O 2 Fe2+ + I2

Bu tepkimeler taraf tarafa toplanırsa ilk tepkime denkleminin aynısı ele geçer. Başka bir deyişle Fe2+ iyonu, tepkime sonunda değişmeden kalmakta, yani bir katalizör rolü üstlenmektedir. ot: Nişasta çözeltisi, mikroorganizma üremesine çok elverişli olduğu için birkaç gün içinde bozunup kullanılmaz hâle gelir. En iyisi deneyden hemen önce taze hazırlamak ve o gün kullanmaktır. Suda çözünmüş nişasta, bu tepkimede yer almamakla birlikte, açığa çıkan iyot ile mavi renkli bir kompleks oluşturduğu için, gözlemi kolaylaştırıcı olarak gereklidir. Tepkimeye girmemiş olsa bile, oluşan renk şiddeti nişasta derişimine bağlı olduğu için, her ortama aynı hacimde nişasta çözeltisi koymak önemlidir. Kullanılan nişastanın kaynağına bağlı olarak, oluşan renk, mavi-kahverengi arasında değişebilir.

42

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Araç-Gereç: 1. Deney tüpü; büyük boy, 2 adet 2. Beherglas; 150 mL’lik, 3 adet 3. Dereceli silindir; 100 mL’lik, 1 adet 4. Pipet; taksimatlı; 10 mL’lik, 1 adet 5. Damlalık 6. KI çözeltisi; yaklaşık %5 lik; 50 mL 7. H2O2 çözeltisi; yaklaşık %1 lik; 50 mL 8. FeSO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 25 mL (deney öncesinde hazırlanmalı) 9. Nişasta çözeltisi; taze hazırlanmış; 20 mL 10. H2SO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 50 mL

Deneyin Yapılışı: • Su ile 4/5 oranında doldurulmuş 150 mL’lik iki beherin her birine, eşit hacimlerde olmak kaydıyla, 2-3 mL KI çözeltisi konulur. • Karışım 1’er mL seyreltik sülfürik asit ile asitlendirilir. • Bu karışımlara, eşit hacimlerde, 2,0 mL taze hazırlanmış nişasta çözeltisi ilave edilir. • Her iki karışıma 2,0 mL seyreltik H2O2 çözeltisi konup karıştırıldıktan hemen sonra beherlerden birine 1-2 damla FeSO4 çözeltisi eklenir. • Renk oluşumunun hangi beherde daha erken gerçekleştiği gözlemlenip kaydedilir. • Bu gözlem bittikten sonra, beherlere farklı hacimlerde FeSO4 eklemek kaydıyla, deney tekrarlanır; Fe2+ derişiminin tepkime hızını nasıl etkilediği tartışılır.

43

• Renk değişiminin sebebi tartışılır. 100 mL’lik. 1 adet NH4SCN çözeltisi.1 M. 2. 50 mL HCl çözeltisi. 6. • Deney tüpündeki reaksiyon karışımı 400 mL’lik bir beher içine dökülüp koyu kırmızı renk soğan kabuğu rengine dönüşünceye kadar su ile seyreltilir.Sınıf Öğretim Programı EK-2. 400 mL’lik.05 M Deneyin Yapılışı • 5 mL demir (III) klorür çözeltisi ile 5 mL amonyum tiyosiyanat çözeltisi deney tüpüne konup üzerine 1-2 mL seyreltik hidroklorik asit katılır. Araç-Gereç: 1.3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4. Koyu kırmızı renkte demir (III) tiyosiyanat meydana gelir. 44 .2 KĐMYASAL DE GE Amaç : Denge reaksiyonlarında girenlerin ve ürünlerin konsantrasyonlarının denge üzerine etkisinin tartışılacak ve Fe3+ + SCN− tepkimesine ilişkin. 50 mL FeCl3 çözeltisi. 3 adet Beher. 3. • Tüplerden birine NH4SCN diğerine FeCl3 çözeltisi katılır. 4. Deney tüpü. büyük boy.[SCN-] FeSCN2+ eşitliği temelinde seyrelmenin denge üzerine etkisi sayısal örneklerle açıklanacaktır. yaklaşık 0. 1 adet Dereceli silindir. [FeSCN2+] [Fe3+].3 M. • Daha sonra iki deney tüpünün her birine bu seyreltik çözeltiden 5‘er mL kadar alınır. yaklaşık 0. yaklaşık 0. 5.Kimya Dersi 11. • Her iki tüpteki renk değişimi gözlemlenip karşılaştırılır ve sonuç yorumlanır.

Suyun otoiyonizasyonu Asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri Nötralleşme reaksiyonları Çözünme-çökelme dengeleri Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri Titrasyon : ÇÖZELTĐLERDE DE GE : 30 Ders Saati C. çözünürlüğe etki eden etkenler ve kompleks oluşum dengeleri ve titrasyon konuları da bu ünite kapsamındadır. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1.Kimya Dersi 11. Ünite Önerilen Süre A. suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramları açıklanarak asit ve bazların kuvvetleri ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirilecektir. 4. Ayrıca. 6. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Otoiyonizasyon Suyun Otoiyonizasyonu Suyun iyonlaşma dengesi pH/pOH Brønsted-Lowry asit/baz tanımı Eşlenik(konjuge) asit/baz çifti Zayıf asit Zayıf baz Kuvvetli asit Kuvvetli baz Nötralleşme reaksiyonu Eşdeğerlik noktası Tampon çözelti Çözünme-çökelme dengesi Dinamik süreç Doymuş çözelti 45 . çözünme. Kuvvetli asit/ baz ve zayıf asit/ baz çözeltilerinin pH değerleri ve tampon çözeltilerin işlevleri ile tanıtımı da bu ünitede yer almaktadır.Sınıf Öğretim Programı 3. 3.çökelme olayları. Ünitenin Amacı Bu ünitede. B. 5. 2.

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı • • • • • • • • • • • Aşırı doymuş çözelti Çökelme şartı Kristallenme Ortak iyon etkisi Kompleks oluşma-ayrışma dengesi Lewis asiti/ bazı Kompleks oluşum sabiti Titrasyon Tesir değeri Eşdeğer kütle Eşdeğer sayısı 46 .

Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 1. protonun en az bir su molekülüne bağlanarak H3O+ (hidronyum) iyonu oluşturduğu. Saf suyun mutlak bir olmayışının sebebini açıklar. moleküldeki elektronların serbestliği-bağlılığı temelinde tartışılır.0×10-14 eşitliğinden çıkılarak pH + pOH = 14 olduğu çıkarımına ulaşılır. Saf suyun pH ve pOH değerlerinin ne olacağı irdelenir.0×10-14 olduğu konuları işlenir. Suyun elektriği iletmesinin su içinde doğrudan elektron akışı ile mümkün olup olmayacağı. pH ve pOH değerlerinden H+ ve OH¯ derişimlerinin bulunması ile ilgili uygulamalar yapılır. iyon sembollerinde bu işaret olmasa bile aksi belirtilmedikçe iyonun bulunduğu ortamın su olduğunun anlaşılacağı vurgulanır.3 Su ortamında iyonların sembollerinin sağ altına “suda” (“aq”) işareti koymanın anlamı ve önemi belirtilir.1-1. 1. ayrışma denge sabitinin sıcaklıkla değiştiği. Saf suda. [H+] değerinin 1’den büyük olması hâlinde pH’ın 0’dan küçük olabileceği açıktır. 25 oC’ta yaklaşık olarak Ksu = 1. Saf suyun iyonlaşma denge sabitinin oda şartlarındaki değeri verilir. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 1. ??? 1. sınıf fen ve teknoloji dersinde.3. pH’nın logaritmik tanımı gereği.3 Đlköğretim 8. iletimin ancak iyonlarla mümkün olacağı sonucuna ulaşılarak suyun. suyun otoiyonizasyon dengesi üzerinden açıklanır.3). denge ifadesindeki [H2O] teriminin değeri sabit (yaklaşık 55.1. [OH¯] 1’den büyük olunca da pH > 14 olacaktır. ancak logaritmik anlamına girilmemiştir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 47 . Suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramlarını açıklar. saf suyun elektrik akımını ilettiğini gösteren bir etkinlik yapılır. 1. 1. [!] 1.3 Suyun çok az da olsa iyonlarına ayrıştığı. Buradan. Oda şartlarında sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri bulunduktan sonra pH ve pOH kavramları işlenir. Bu değer kullanılarak sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri hesaplanır. pH kavramı ile asitlik ve bazlık arasında ilişki kurulmuş. Ksu değerinin sıcaklıkla değiştiği. 1. [!] 1.2. tanım üzerinden düzeltmek önemlidir.1-1. 1.Sınıf Öğretim Programı 3. kendi kendine nasıl iyonlaşabileceği.2.2. bu ilkesel yanılgıyı. yalıtkan ↸ 12-24 Volt’luk bir güç kaynağı kullanılarak. [H+] [OH¯] = 1. Saf suyun iletkenliğini otoiyonizasyon ile ilişkilendirir. yazım kolaylığı için kullanılan H+ sembolünün gerçekte H3O+ türüne karşılık geldiği vurgulanır.3 Sulu çözeltilerde pH değerinin 0-14 aralığı dışına çıkamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır. Bu eşitliğin her tür sulu çözelti için geçerli olup olmayacağı irdelenir (1.3 Su ortamında yalın H+ iyonu bulunamayacağı. Sık karşılaşılan bir sorun olmamakla birlikte. 1.Kimya Dersi 11.6) olduğu için KC yerine Ksu alma geleneğinin mantığı. Suyun otoiyonizasyonu ile ilgili olarak öğrenciler. Bu derişimlerin sayıca değerlerinin logaritmik ifadelerinin daha pratik olup olmayacağı irdelendikten sonra pH ve pOH kavramları tanıtılır.

3. Her eşlenik asit/baz çifti için KA × KB = 1. suda iyonlaşma dengesinin sağa veya sola kayması ile ilişkilendirilir (2. Her asidin proton verince bir baza.0×10-14 bağıntısı bulunup.4 Asitlerin sudan başka çözücülerdeki kuvvetleri konusuna girilmeyecektir. : Sınırlamalar [!] 2. 2. örnekleriyle irdelenir. ↸ Zayıf asitlerin ve bazların sudaki ayrışma dengeleri ve bu dengelere ilişkin matematik ifadeler yazılarak “asitlik sabiti” terimi tanıtılır. H2O + NH3 HF + CN¯ 2. eşlenik asit/baz çifti kavramının anlamı derinleştirilir. H3PO4 + H2PO4¯ + HCO3¯ Brønsted-Lowry asit/baz tanımı. Fe(OH)3 gibi bileşiklerin baz karakteri vurgulanıp Arrhenius tanımı hatırlatılır (2.Kimya Dersi 11. bileşiğin çözünme dengesi üzerinden karşılaştırılır ve bazın kuvveti.3. Baz çözeltileri için aynı tartışma yapılarak bazın ayrışma oranı ile KB arasında ilişki kurulur. Zayıf asit ve bazların ayrışma oranlarını hesaplar. 2.Sınıf Öğretim Programı 3.2. Asitlerin ayrışma oranlarının asitlik sabiti (KA) ile değişimi irdelendikten sonra “asitlerin kuvveti” kavramı işlenir ve bir asidin KA sabiti ile kuvveti arasındaki ilişki tartışılır. Eşlenik (konjuge) asit-baz çiftlerini ayrışma dengeleri üzerinde gösterir. 2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 48 .4 Poliprotik asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri toplu olarak yazılacak. Hidroksit tipi bazların kuvvet irdelemesi. ardışık protoliz basamakları gösterilmez. 2. Asitlerin ve bazların dengeleri ile ilgili öğrenciler.1.4. 2.3. eşlenik asidin asitlik sabitinden yararlanılarak bulunması ile ilgili uygulamalar yapılıp asit kuvvetlendikçe eşlenik bazın kuvvetinin nasıl değişeceği irdelenir. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ↸ Aşağıdakilere benzer proton alış-veriş (protoliz) dengeleri üzerinde. Hidroksit iyonu verebilen bileşiklerin proton bağlama yetileri olduğu gerçeği üzerinden NaOH. Asit ve bazların kuvvetlerini ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirir. Ayrışma oranlarının derişim arttıkça azalacağı sonucuna götürecek bir tartışma yapılır.2). Asitlik sabitinin büyüklüğü ile asitin ayrışma oranı arasındaki nitel ilişki irdelenir. Đrdelenen örnekler üzerinden. 2. Mg(OH)2. Brønsted-Lowry tanımına göre asitleri ve bazları ayırt eder. Ca(OH)2. her bazın da proton alınca bir aside dönüştüğü. 2.4). proton veren ve proton alan türler belirlenir.1. KOH. 2. Farklı derişimlerde örnek zayıf asit çözeltilerinin ayrışma oranları nicel olarak hesaplanır. ayrışma olarak CO32HO¯ + NH4+ F¯ + HCN ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2.1 Amfoterlik kavramı örnekleriyle açıklanır. bu dengeler üzerinde uygulamaları da verilerek işlenir. bir zayıf bazın bazlık sabitinin.

CO32. ??? 2. PO43. 2.8). kuvvetli monoprotik asitler için [H+] = CA. CH3COO¯. CH3COOH gibi zayıf asitlerin derişik çözeltileri de çok tehlikeli maddelerdir ve özellikle tehlikeli böyle maddeler üzerinden. HBr. iyonlaşmanın düşük oranda olması hesaba katılarak. ayrışmamış HA veya B (baz) türünün derişimi. Katyonların ve anyonların asitliği/bazlığı ilgili bazın/asidin kuvveti ile ilişkilendirilerek bu yanılgı önlenebilir. çok seyreltik çözeltiler için geçerli ikinci derece denklemlerine girilmeyecektir.8 pH hesapları yapılırken aktivite katsayısı konusuna hiç girilmeyecek. zayıf asitler için. ayrışma dengelerinin pratikçe tamamen sağa kaymış olması gerçeğinden hareketle. Aynı varsayımlar ve denge ifadeleri kullanılarak. Gerçekte. ??? 2. F¯.7.Kimya Dersi 11. Al3+ gibi katyonların asit. ↸ HF. NO2¯ .8 Asitlerin ve bazların sağlık açısından zararlarını kuvvetleri ile ilişkilendirmek gibi yaygın bir yanılgı vardır. Bu asitlerin eşlenik bazlarının kuvvetleri de.8.5-2. kuvvetli monoprotik bazlar için de [OH¯] = CB bağıntıları türetilir. CN¯.6 Her tuz çözeltisinin nötral olacağı yanılgısı oldukça yaygındır. 2. 2. Katyonların ve anyonların asitliğini/ bazlığını irdeler.5. [!] 2.6.Sınıf Öğretim Programı 3.8 Zayıf asit ve bazların ayrışma dengelerinde. 2. asidin ve bazın derişimlerinin C » 10-6 M olduğu varsayılacak. Verilen asit/baz serilerinde kuvvet karşılaştırması yapar. 2. 2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 49 .7. 2..gibi anyonların baz olduğu çıkarımına ulaşılır (2. farklı halojenlerin aynı yükseltgenme basamağında olduğu okso asit serilerinde de merkez atomunun elektronegatifliği temelinde asitlik kuvvetleri karşılaştırılır.7 Kuvvetli asit ve kuvvetli baz çözeltileri için pH hesabı yapılırken. Bu tartışmalar sonucunda Fe3+. Bu bağıntılar kullanılarak sayısal uygulamalar yapılır (2.7. Katyonların asitliği ve anyonların bazlığı.5. HI serisinde bağın sağlamlığı. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2. HCl. türedikleri bazın/asidin iyonlaşma dengesi kullanılarak irdelenir. [H+] = (KA×CA)1/2 ve zayıf bazlar için [OH¯] = (KB×CB)1/2 bağıntıları türetilir. Kuvvetli asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. HF. Zayıf asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. 2. aktifliğin derişime eşit olduğu varsayılacaktır. analitik derişime (CA veya CB) yaklaşık eşit kabul edilecektir.6). ↸ Derişimlerin yeterince büyük olduğu ve sudan gelen [H+] ve [OH¯] terimlerinin ihmal edilebileceği varsayılıp. sağlık açısından zarar ile kuvvet arasında bir ilişki kurmamak gerektiği belirtilmelidir. ilgili asitlerin kuvveti temelinde irdelenir. Çeşitli tuzların sulu çözeltilerinin asitliği/bazlığı. katyon ve anyon ayrı ayrı ele alınarak tartışılır. klorun okso asitleri serisinde merkez atomunun yükseltgenme basamağı.

1-3. ??? 3. : Sınırlamalar 3. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE AÇIKLAMALAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir ortamın pH değerinin universal pH kâğıtlarıyla belirlenebileceğini göstermek için. 3.Kimya Dersi 11. olay sonu pH değerinin. metil kırmızısı ve brom timol mavisi indikatörlerinin asidik/bazik ortamlardaki renk dönümlerini gözlemek için basit titrasyon deneyleri yapılır. Nötralliği pH temelinde açıklar. reaksiyonları ile ilgili olarak ÇÖZELTĐLERDE DE GE 3.2.3). ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 50 .3. universal pH kağıdı ile ölçülür. Böyle karışımların pH değerlerinin. 3. ötralleşme öğrenciler. 3. Bir kuvvetli asidin kuvvetli baz ile eşdeğer miktarlarda karıştırılması halinde ortamda hangi iyonların bulunacağı ve bu iyonların ortamın pH değerini etkileyip etkilemeyeceği irdelenir. 3. duruma göre. Biyolojik sıvılarda tamponların işlevine ve tamponlayıcı maddelere örnekler verilir (3.4 pH ölçme yöntemleri ile ilgili bir okuma parçası verilerek pH indikatörleri ve pH metreler tanıtılır. H+ ve OH¯ derişimlerinin eşitliği temelinde açıklandıktan sonra pH değeri 7’ye yakın olan sulu çözeltilerin nötrale yakın çözeltiler olduğu belirtilir.1. ↸ Konjuge bir asit/baz çiftinin asidini ve bazını birlikte ve birbirine yakın miktarlarda içeren bir ortama kuvvetli asit veya baz ilave edilince neler olabileceği irdelenir. Kuvvetli asit/zayıf baz ve kuvvetli baz/zayıf asit karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki asitliğini/bazlığını irdeler. taze kaynatılıp soğutulmuş saf suyun pH değeri ile karşılaştırılır. Saf suyun ideal nötral ortam olması. Böyle bir eşdeğer karışım hazırlanarak universal pH kâğıdı ile pH değeri ölçülür. [!] 3.4. Bir zayıf baz çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli asit katılarak aynı işlem ve irdelemeler tekrarlanır.4 Tampon kapasitesi ve tamponlarda pH hesaplama konularına girilmeyecektir. Fenolftalein.Sınıf Öğretim Programı 3. Bu tip nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasının deneysel olarak nasıl bulunabileceği tartışılır (3. Kuvvetli asit ve baz karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki pH’larını tahmin eder.2). Her iki olay “nötürleşme” adını almakla birlikte. Tampon çözeltileri işlevleriyle tanımlar ve örnekler verir. 7’den büyük veya küçük olabileceği çıkarımı yapılır (3.1. eşdeğerlik noktasının nötral nokta anlamına gelmediği vurgulanmalıdır.3 Zayıf asitlerin/bazların kuvvetli bazlar/asitler ile eşdeğer karışımlarında pH = 7 olacağı yanılgısı oldukça yaygın olup gösteri deneyleriyle. ↸ Derişimi ve hacmi bilinen örnek bir zayıf asit çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli baz eklendikten sonra ortamın pH değeri.4). Kuvvetli asitler ve bazlar arasındaki nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasındaki pH değeri için bir genelleme yapılır. 3. asit veya baz ilavesiyle fazla değişmeyeceği çıkarımına ulaşıldıktan sonra “tampon çözelti” kavramı tanımlanır. çeşitli pH değerine sahip çözeltilere pH kâğıdı batırılır ve renkler incelenir. Bulunan pH değerinin 7’den çok büyük çıkmasının sebebi irdelenir. Bu değer.

Çözünme-çökelme dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler.2. Ca3(PO4)2 gibi tuzların çözünürlüklerinin pH ile değişimi nitel olarak tartışılır. çalışma sıcaklığına göre birkaç saat alabilir.Sınıf Öğretim Programı 3. ikinci ve daha büyük dereceden denklem çözümü gerektirecek problemlere girilmemelidir. Le Chatelier ilkesi kullanılarak. sınıf.4.2 Aşırı doymuş çözeltilerden kristallenme temelinde çalışan ısıtma torbaları (yelekleri) ile ilgili bir okuma parçası verilir. Tuzların çözünürlüğünü ve çökelme şartını irdeler. Örneğin Li2SO4 tuzu sıcaklık arttıkça daha hızlı fakat daha az çözünür. ↸ Maden suyu. ??? 4. ortak iyonun ikincil kaynaktan gelen derişimi.1 Doymuş çözeltilerde kristallerin şekil değişimi.3). denge anı ile değil. basınç 4. ancak birbirini dengelediği çıkarımına gidilir. Buradan.1. Hidroksit tipi bileşiklerin çözünürlüklerinin pH değerine bağımlılığı irdelendikten sonra. pH etkisiyle çözünürlüğün değişmesine ilişkin tahminler yapar. NaCl çözünme dengesinde her iki yönde olayların durmadığı. 4.7 Çözünürlüğe ortak iyon etkisi ile ilgili problemlerde. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Doymuş NaCl çözeltisine kütlesi belli NaCl kristalleri (kaya tuzu) atılarak 1 saat kadar beklenip zaman içinde kristallerin biçimlerinin değişmesi fakat kütlelerinin sabit kalması gözlemlenir.7. Hız. sınıf kimya dersinde işlenmiştir.6).5). Doymuş ve aşırı doymuş çözelti kavramlarını ayırt eder. Çözünürlük çarpımının (Kçç) matematik anlamı irdelenir. sıcak suda hazırlanan doymuş çözelti biraz soğutulur. saf sudaki çözünürlükleri ile karşılaştırmak için Le Chatelier ilkesi kullanılır. derişim kavramı da 10. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 4.4. ilgi konusu tuzdan gelecek derişim yanında çok büyük seçilmeli. sıvı ve gaz maddelerin çözünürlüğünün sıcaklıkla değişimi irdelenir. Tuzların çözünürlüğünde ortak iyonun etkisini sayısal örneklerle açıklar. 4.4. Konu ile ilgili sayısal örnekler çözülür.7. anyonu zayıf baz olan CaCO3. gazoz gibi içeceklerin kapakları açıldığında gözlemlenen hafif patlamanın ve ardından gaz çıkışının nedeni irdelenir. Çözeltilerden saf tuzlar elde etmek için soğutma ve buharlaştırmadan nasıl yararlanılabileceği tartışıldıktan sonra. denge sabiti ile ilgili bir büyüklüktür. Aşırı doymuş sodyum asetat çözeltisi hazırlamak için.1. Gazların kısmi basınçları ile sudaki çözünürlükleri arasındaki bağıntıyı veren Henry kanunu kullanılarak dağcıların ve dalgıçların yaşadığı tehlikeler açıklanır (4. Aşılama öncesi çözeltinin atılan tek bir kristali nasıl çoğaltabildiği tartışması ile aşırı doymuş çözelti kavramı işlenir. Çözünme-çökelme olaylarının dinamik bir süreç olduğunu fark eder.1. rlık 51 . Sıcaklığın çözünürlüğe etkisini çözünme entalpisi ile ilişkilendirir. 4. Yapılan deneyde fazladan çökelmenin nedeni tartışılarak çökelme şartı (Q > Kçç) türetilir (4.1.Kimya Dersi 11. ↸ Çözünme ısısının birlikte gösterildiği denge ifadeleri üzerinde. ↸ Tuzların. katı. [!] 4.3 Çözünme hızı ile çözünürlük çoğu zaman birbiriyle karıştırılır. Gazların çözünürlüğüne etkisini irdeler.4. Kullanılan tuzun çalışma sıcaklığındaki çözünürlüğü mol/L cinsinden ifade edilir. 4.3 Nitel anlamda çözünme ve çözünürlük kavramları 9. 4.6. [!] 4. 4. Sıcaklık değişimi ve buharlaştırmaya bağlı kristallenme süreciyle ilgili problemleri çözer. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 4. 4. 4.3.8). 4. deniz suyundan NaCl ve göl sularından Na2SO4 üretimi gibi endüstriyel süreçlere ilişkin.3.8. kendi yapılarında var olan bir iyonu başka bir kaynaktan içeren çözeltilerdeki çözünürlüğünü. Asitli yiyeceklerin dişleri aşındırması ve kireçli kayaçlarda sarkıt/dikit/traverten oluşumu bu konu ile ilişkilendirilir (4. Bu çözeltiye aynı tuzun küçük bir kristali atılarak hızlı kristallenme gözlemlenir. gerçeği yansıtan problemler çözülür (4. 4.5. dengeye daha çabuk ulaşma sonucunu getirirken çözünürlük.

. 5. metal zehirlenmelerinde yoğurdun sağaltım etkisi gibi örnekler. 5. Komplekslerin kararlılıklarını sabitleri ile ilişkilendirir. KI çözeltisinin aşırısı ile çözülür. 5. kompleksin geometrisi. Ortak iyonun çözünürlüğü azaltması beklenirken artırmasının sebebi tartışılır. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 5.2.2. çeşitli kompleks örnekleri üzerinde merkez atomu ve ligand belirlenerek işlenir (5. [Cu(NH3)4]2+ gibi komplekslerin oluşum dengeleri yazılarak oluşum sabitlerinin büyüklüğü ile kompleksin kararlılığı arasında ilişki kurulur. ↸ Solunum sürecinde oksijen molekülünün hemoglobindeki “hem” birimine bağlanması. 5.1’de verilene benzer çözünme olaylarında kompleks oluşumunun etkisi irdelenir (5. 5.1. Đnsan vücudunda kompleks oluşumlarının rol oynadığı süreçlere örnekler verir. 5. Kompleks oluşumu ile çözünme olaylarına başka örnekler verilir. merkez atomu koordinasyon sayısının açıklaması ve ligandlarda diş sayısı konularına girilmez. kompleks oluşumu üzerinden açıklanır (5. 5. 5. B-F ve N-H bağları ile karşılaştırılır. ↸ [PbI4]2. Lewis asitlerini ve üzerinde ayırt eder.5 Ünite 2’de sözü geçen katalizörlerden enzimler konusu ilişkilendirilir. kovalent bağ ile koordinasyon bağı arasındaki tek farkın oluşum mekanizması olduğu çıkarımı yapılmalıdır.1. Komplekslerde Lewis asitlerinin “merkez atomu”. Koordinasyon bağlarının mekanizmasını açıklar. 5.4). Fe3+ . karbon monoksit solumanın zehir etkisi.2 Komplekslerin IUPAC sistematik adlandırma sistemine girilmez. Koordinasyon bağlarına Cu2+-NH3. Bu karşılaştırma sonunda.5. 5.5).5. Kompleks oluşumunun çözünürlüğe etkisini örneklendirir. bazlarını oluşma örnekler oluşum ↸ BF3 ile NH3 arasında oluşan koordinasyon bağı.4. Lewis bazlarının da “ligand” adını aldığı.3.CN¯ gibi başka örnekler verildikten sonra “Lewis Asidi/ Lewis Bazı” kavramları açıklanır. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar rlık 52 .Kimya Dersi 11.3. EK-3.1. Pb(NO3)2 çözeltisine KI çözeltisinin önce azı eklenerek PbI2 oluşturulur.2).Sınıf Öğretim Programı 3. Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler.4 Komplekslerde merkez atomu orbitallerinin hibritleşmesi. Oluşan çökelek. özel ile 5.

1. çözünme çökelme tepkimeleri için de. Mol kütlesi ve tesir değeri kullanılarak “eşdeğer kütle” kavramı irdelenir. “z” sembolü ile gösterilir.3 IUPAC tarafından terk edilmesi önerilen “normalite” kavramı kullanılmayacak. ortama ilave edilen K2CrO4 ile Ag+ iyonunun. “reaksiyona girenlerin eşdeğer sayılarının eşitliği” ilkesinden çıkılıp bu formüllerin türetilmesine götüren mantıklar üzerinden düşünmek daha yararlıdır. “tesir değeri”. 6. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramları örneklendirilir.Kimya Dersi 11. maddenin girdiği tepkimenin esas alınacağı vurgulanır (6. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramlarını örnekler üzerinde açıklar.1 Asit-baz. “alınan/ verilen proton sayısı”. mol sayısı ve eşdeğer sayısı kavramları kullanılarak. ile ilgili olarak 6.1). “Tesir değeri”.3 Titrasyonla ilgili problemlerde. Renk oluşumuna örnek olarak. mol kütlesi ve eşdeğer kütle kavramları arasındaki farkın açıklamasına geçilir. 6.3). 6.2). HNO3 bileşiği için asitbaz reaksiyonlarında z = 1 iken. tesir değerini bulmak için. KMnO4 çözeltisi ile H2C2O4 (oksalik asit) titre edilerek dönüm noktası gözlemlenir (6. onun yerine denkleme dayalı stokiyometri mantığı ve molariteler kullanılacaktır.6. Asit-baz titrasyonlarında pH indikatörlerinin renk değiştirmesine ilişkin öğrenci etkinlikleri yapılır. 6. ??? 6. Çeşitli maddelerin eşdeğer kütleleri bulunurken. derişimleri bilinen çözeltiler arasındaki tepkimeler için. redoks ve çözünme-çökelme tepkimelerine giren maddeler için.6. “tepkimeye giren türün yükü” ölçütlerinin esas alınması tartışılır. (z1M1)V1 = (z2M2)V2 ve ayarlı bir çözelti ile miktarı bilinmeyen bir madde arasındaki tepkimeler için de m = M1z1V1(MA)2/z2 bağıntılarının türetileceği sonucuna varılır (6. ↸ Bir örnek titrasyona esas olan reaksiyon denklemi yazılıp. tesir değeri kavramı açıklanır. redoks tepkimeleri için “alınan/verilen elektron sayısı”. girenlerin eşdeğer sayılarının eşit olması ilkesinden çıkılarak problemler çözülür. Titrasyonlarla ilgili problemleri çözer. Farklı hallere aşağıda örnekler verilmiştir: 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2 H2SO4 + BaCl2 → BaSO4 + 2HCl Titrasyonlarda. titrasyon sonunda kiremit rengi Ag2CrO4 çökeleği oluşturması. Buradan. örnekler üzerinde tartışılır. Örneğin. aşağıda verilenlere benzer örnekler alınır. tesir değerinin işleme esas reaksiyona göre değiştiği fikri vurgulanmalıdır. tepkimeye giren maddelerin mol sayıları ve eşdeğer sayıları irdelenir. asit-baz tepkimeleri için.1. Böyle örneklerle. 3.3 Bir maddenin “tesir değeri” nin her durumda aynı kalacağı yanılgısı yaygındır. eşdeğer kütle. Çeşitli tepkimelerin sonlanma noktalarını gözlemleme yöntemlerini irdeler. Mol kütlesi. derişimi bilinen AgNO3 çözeltisi ile Cl¯ iyonu titre edilirken.Sınıf Öğretim Programı ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Çeşitli tepkime tiplerine. farklı haller için.1. formül kullanarak kısa yoldan çözüm yerine.3. H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O KMnO4 + 5FeCl2 + 8HCl → KCl + MnCl2 + 5FeCl3 + 4H2O H2O2 + SO2 → H2SO4 Ag+ + Cl¯ → AgCl Bu örnekler üzerinde. Bu problemlerde. ↸ Renk değişimi.6. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 6. ÇÖZELTĐLERDE DE GE Titrasyon öğrenciler.1.2. pH değişimi ve çökelek oluşumu ile tepkimelerin sonlanma noktasının nasıl gözlenebileceği. 6. sınıf ortamında gösteri deneyi olarak yapılabilir. NO çıkışına dayalı redoks reaksiyonlarında z = 3’tür. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı rlık 53 . Tesir değeri.

8x10-5) 1.22 x 10-3 4 pH pOH Asidik/Bazik/Nötral 54 .Sınıf Öğretim Programı D.7.3. bilinen değerden yararlanarak tamamlayınız. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.18 M (KA=1.Kimya Dersi 11. Madde/ Derişimi Ca(OH)2 / ……… NaOH / ……… HCl / ……… KCl / ……… HNO3 / ……… CH3COOH / 0.0x 10-7 1. 3.4 x 10-12 3 [H+] (M) [OH-] (M) 4.1 Aşağıdaki tabloda verilen her satırı. 2.

2 Aşağıda verilen protoliz dengelerinin her biri için eşlenik (konjuge) asit/baz çiftlerini seçerek tabloda ilgili bölüme yazınız.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.Kimya Dersi 11. Denge NH3(g) + H2O(s) CH3COOH(s) + H2O(s) H2CO3(s) + H2O(s) H2SO4 (s) + H2O(s) H2C2O4(aq) + NH3(aq) HClO4(s) + HF(s) NH4+(aq) + OH¯(aq) CH3COO¯(aq) + H3O+(aq) HCO3¯(aq) + H3O+(aq) HSO4¯(aq) + H3O+(aq) HC2O4¯(aq) + NH4+(aq) H2F+ + ClO4¯ Eşlenik Asit/Baz Çifti 1 Eşlenik Asit/Baz Çifti 2 55 .

7 x 10-8 olarak veriliyor.00 L Na2SO4 karıştırıldığında oluşan PbSO4 kütlesini hesaplayınız. Na2SO4 ve Pb(NO3)2 tuzlarının sudaki çözeltileri oda şartlarında karıştırıldığında PbSO4 çöker. 150 mL. Kçç = 3.3 25.1.6 x 10-8 . 0.1 x 10-2 M AgNO3 ve 450 mL. 1. (PbSO4 için Kçç = 1.5H2O) çeşitli sıcaklıklarda sudaki çözünürlüğünü gösteren veriler yer almaktadır. Buna göre.0250 M.0 53.25 L Pb(NO3)2 ve 0.6 x 10-10) 5. 0.6 x 10-10) Gümüş klorürün (AgCl).3 22.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4. 1. Sıcaklık (°C) 15 25 30 50 60 80 CuSO4. Atom kütleleri: Pb: 207 Da. Bu tuzun. N: 14 Da.5 33. 4. (Atom kütleleri: Pb: 207 Da. PbF2 için çözünürlük çarpımı. (AgCl için Kçç = 1. Na: 23 Da) 3.0050 M.5H2O’ ın Çözünürlüğü [g / (100 g H2O)] 19.6 39.4.7 1.Kimya Dersi 11. 4. a) Sudaki b) 0.3.5 Yorum 2. Bu değerlerden hareket ederek CuSO4’ın çözünmesinin endotermik mi yoksa ekzotermik mi olduğunu irdeleyiniz. Aşağıdaki tabloda bakır (II) sülfat’ın (CuSO4. 4.001 M NaCl çözeltisindeki çözünürlüğünü. 2. 56 . doymuş çözeltisinin 1 litresinde çözünmüş olarak bulunan her bir iyonun gram cinsinden miktarını hesaplayınız. S: 32 Da.0 x 10-3 M KCl karıştırıldığında AgCl çökeleği oluşur mu? Neden? (AgCl için Kçç = 1. mol/L cinsinden hesaplayınız. O: 16 Da. F:19 Da) 4.

Sınıf Öğretim Programı EK-3. 100 mL’lik. 2 cm x 20 cm. NH3(aq) + H2O NH4+(aq) + OH−(aq) dengesi gereği oluşan OH− iyonları ile Cu2+ iyonları arasında Cu(OH)2 bileşiğinin oluştuğunu ve bu bileşiğin amonyağın aşırısında [Cu(NH3)4]2+ kompleksini vererek çözündüğünü gösterip çökelme ve çözünme dengelerini incelemektir. Araç-Gereç: 1. Cu(OH)2(k) + 4 NH3(aq) [Cu(NH3)4]2+(aq) + 2 OH−(aq) Koyu mavi çözelti 57 . 5. 2.Kimya Dersi 11. 2 adet CuSO4 çözeltisi. 25 mL NH3 çözeltisi. 1 adet Beher. 2 adet Damlalık. Bunun için yaklaşık 3 mL amonyak çözeltisi yeterlidir. Başlangıçta amonyak çözeltisinin 1 mL’yi (20 damla) geçmeyecek şekilde kontrollü katılması gerekir. 3. sulu çözeltide. Deney tüpü. 4.0 M.4 KOMPLEKS OLUŞUM DE GESĐ Amaç : Deneyin amacı.10 M. 1. 5. NH3(aq) + H2O 2+ Cu (aq) + 2 OH−(aq) NH4+(aq) + OH−(aq) Cu(OH)2(k) Açık mavi çökelti • Amonyak katmaya devam edildiğinde çökelti koyu mavi renkli çözelti vermek üzere çözünür. Bu işlem sonucunda açık mavi renkli bir çökelti oluşur.3.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 5. 50 mL Deneyin Yapılışı: • 5 mL bakır sülfat çözeltisi üzerine damla damla amonyak çözeltisi katılır. 0.

Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1.Kimya Dersi 11. B. Ünitenin Amacı Bu ünitede madde-elektrik ilişkisi irdelenerek elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değişimi incelenecek. Madde-elektrik ilişkisi 2. yaygın pillerin ve çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkeleri açıklanacaktır. Ünitenin Kavram Listesi Faraday elektroliz kanunları Redoks tepkimeleri Yükseltgenme Đndirgenme Yükseltgenme-indirgenme potansiyeli Standart elektrot potansiyeli Elektrot Yarı hücre(yarı pil) Galvanik hücre Elektrolitik hücre Elektroliz : ELEKTROKĐMYA : 27 Ders Saati • • • • • • • • • • • 58 . Ünite Önerilen Süre A. Standart elektrot potansiyelleri 3. Elektrokimyasal hücreler C.Sınıf Öğretim Programı 4.

ELEKTROKĐMYA 1. “alınan ve verilen elektron sayılarının eşitliği ilkesi” ve “yarı reaksiyon” kavramı kullanılır. karbonat.3 Yaygın anyonlardan halojenürler. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Faraday’ın deneysel yoldan bulduğu elektroliz kanunlarının matematik ifadeleri verilerek bu bağıntıların indirgenme/yükseltgenme. kütle. sınıf . halojenlerin okso anyonları. atom kavramının tarihsel gelişimi bağlamında verilmiş olup gerekli hatırlatma yapılır. Redoks tepkimelerinin denklemleri üzerinde indirgenen ve yükseltgenen türleri belirler. standart koşullarda gaz hacmi ve alınan-verilen elektronların toplam yükü kavramlarını içeren problemler çözülür (1. 1. silikat. elektronun yükü ve mol kavramından yararlanılıp nasıl türetileceği irdelenir. ayrı ayrı örnekler üzerinde irdelenir.5).1. nitrit. siyanür. 1. Madde-Elektrik enerjisi ilişkisi ile ilgili olarak öğrenciler. nitrat. ünite). Bu irdelemelerde. 1.2. 1. Redoks denklemlerini denkleştirir. mol sayısı. nitrür. Oksit/peroksit ve proton/hidrür çiftlerinin özel durumuna örnekler verilir.4. Bu irdelemeler sırasında formüllerdeki katsayıların ve alt indislerin anlamları hatırlatılır. ↸ Denkleştirilmiş redoks tepkimeleri temelinde. FeCl3 + SnCl2 → FeCl2 + SnCl4 Al + H2SO4 → Al2(SO4)3 + H2 Cu + HNO3 → Cu(NO3)2 + NO + H2O Cl2 + NaOH → NaCl + NaClO + H2O H2O2 + NaClO → NaClO3 + H2O H2O2 + FeS + HCl → FeCl3 + H2SO4 + H2O Nötr maddelerle denkleştirme örneklerinden sonra asidik ve bazik ortamlarda iyonik denklemlerin denkleştirilmesi örneklerle işlenir (1.2). permanganat. 10. elektrik akımı ve maddesel değişim arasında ilişki kurar.3. Aşağıda birer örneği verilen redoks tepkime tiplerinin her birinde denkleştirmenin nasıl yapılacağı. sülfit. Türetilen bağıntı kullanılarak ilgili problemler çözülür (1. alınan-verilen elektron sayısı. Yükseltgenme-indirgenme. oksit.4).3 9. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 1. NH4+ katyonları ve yaygın anyonlar hatırlatıldıktan sonra. fosfür ve fosfat verilir. dikromat.Sınıf Öğretim Programı 4. 59 . 1.5. sülfür.1 Faraday kanunları konusu. Redoks tepkimeleri ile ilgili sayısal problemleri çözer. “Atomun Yapısı” ünitesinde (1. . [!] 1. Ag+. bunların yükünden yararlanılarak indirgenen/yükseltgenen türlerin nasıl bulunacağı irdelenir. kromat. 1. sülfat. Faraday kanunlarının nicel ifadelerini açıklar ve kullanır. ünite ile ilişkilendirilir. örnek denklemler üzerinde.Kimya Dersi 11. ↸ Redoks olaylarında yükseltgenme basamağı/iyon yükü genelde değişmeyen IA ve IIA grubu katyonları ile Zn2+. hidroksit. sınıf 2. 1. 1.1.3.

su ortamındaki çözünme entalpilerinin de katkısı olduğu vurgulanır. 2. sulu ortamdaki redoks olaylarının istemliliğini irdelemede nasıl kullanılacağı tartışılır. 2. Elektrokimyasal anlamda elektrot. Standart elektrot potansiyelleri ile ilgili olarak öğrenciler. yarı hücre ve elektrot terimlerinin eşdeğer anlamda kullanımından kaynaklanan kavram kargaşasından kaçınılacaktır.2.4. yarı hücre (yarı pil). her elektrotla daldırıldığı çözeltinin oluşturduğu sistemin “yarı hücre”.2 Standart hidrojen yarı hücresi tanımlanırken elektrot olarak platin kullanıldığı belirtilecek. Elektrot potansiyellerinin nelere bağlı olduğu tartışılır. [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 2. IUPAC geleneğine uygun olarak.3.Sınıf Öğretim Programı 4. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ CuSO4/Cu ve ZnSO4/Zn yarı hücrelerinden oluşan galvanik hücrenin şeması üzerinde çözeltilere daldırılan metal tel veya şeritlerin “elektrot”. Elektrot potansiyellerinin sırası ile iyonlaşma enerjileri sırasının ilişkisi irdelenir ve aradaki farkın nereden kaynaklandığı açıklanır. standart hidrojen elektrodu ve bu elektrot kullanılarak ölçülen standart indirgenme potansiyellerini içeren çizelge incelenir. “çözeltiye batırılan metal tel. Hücredeki redoks olayının istemliliği ile galvanik hücre arasında ilişki kurulur. ELEKTROKĐMYA ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 60 . 2.1. iyonlaşma enerjileri sırasına uymadığı. ??? 2. bu potansiyellerde.1 “Elektrot” terimi. Katot/anot. Redoks reaksiyonlarının istemliliğini elektrot potansiyelleri temelinde irdeler. 2. Standart elektrot potansiyellerinin.1). Elektrik enerjisi yardımıyla zorlamalı yürütülen redoks olaylarının gerçekleştiği sistemlere “elektrolitik hücre” dendiği belirtildikten sonra galvanik ve elektrolitik hücrelerin farkı tartışılır. devrede bulunan bir ampulün yanması ile gösterilir.. “elektrokimyasal hücre” kavramı irdelenir (2. Cu/Zn pili oluşturularak elektrik enerjisi elde edilebildiği.Kimya Dersi 11. kafes veya levha” anlamında kullanılacak. [!] 2.2-2. standart hidrojen yarı hücresi temelinde açıklar.4 Standart indirgenme potansiyelleri sırasının. galvanik hücre ve elektrolitik hücre kavramlarını ayırt eder. ancak bu tercihin nedeni üzerinde durulmayacaktır. galvanik hücre elektrotları arasındaki potansiyel farkının bir ölçü olup olamayacağı irdelendikten sonra. yarı hücrelerin metalik iletken ve tuz köprüsüyle birleştirilmesinden oluşan bütünün “galvanik hücre” olduğu belirtilip bu sistemden nasıl elektrik akımı elde edildiği tartışılır. ↸ Bir galvanik hücredeki redoks olayının istemliliğini bir başka galvanik hücreninki ile karşılaştırmak için. Elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değiştiğini fark eder. Derişim pillerinin elektrik akımı üretme mekanizması açıklanır (2. Standart indirgenme potansiyellerini. Đncelenen hücredeki olayın tersine döndürülmesi için ne yapılabileceği tartışılır.4). indirgenme/yükseltgenme temelinde tanımlanır. Nernst denklemi ve bu denkleme göre elektrot potansiyellerinin yükseltgenmiş ve indirgenmiş tür derişimi ile değişimi irdelenir. 2.

3 Yakıt pilleri ile ilgili bir okuma metni verilir. Pilin elektromotor kuvveti (pil potansiyeli) tanımlanıp nasıl hesaplanacağı irdelenir. Elektrolitik indirgeme yöntemiyle elde edilen ürünlerin neden pahallı olduğu irdelenir (3. ↸ Faraday bağıntısı kullanılarak. Bu pilin çalışma ilkesi şema üzerinde açıklanır ve incelenen pil içerikleri şema ile ilişkilendirilir.1-3. Elektroliz olayını. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ELEKTROKĐMYA 3. [!] 3. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR ??? 3. Pillerin elektrik enerjisi sağlama kapasitelerinin neden sınırlı olduğu ve yeniden doldurulabilir pillerin hangi özellikleri taşıması gerektiği irdelenir (3. Faraday bağıntısı doğrulanır (3.5 Endüstriyel korozyon ve korozyon önleme teknikleri (alüminyum anotlama. ↸ Bir Zn-MnO2 pili açılarak yapısı incelenir. katyonların katotta anyonların da anotta toplandığı. 3. 3. elektronların dış devrede hangi elektrottan çıkıp hangi elektroda girdiği. Galvanik hücreden elektrik akımı çekildikçe yarı hücrelerin potansiyellerinin nasıl değişeceği tartışılır. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. tuz köprülerinin -veya yarı geçirgen zarların. Bu voltametre ile H2 ve O2 elde edilerek gaz hacimleri karşılaştırılır. bu gazların kendiliğinden birleşerek su oluşturduğu gösterilerek elektrolizin istemsiz bir olay olduğu sonucuna gidilir. [!] 3. temel reaksiyonları ile incelenir. hücredeki redoks olayı yürürken elektrotların çevresinde neden bir kutuplanmanın (polarizasyonun) ortaya çıktığı. örneğin bir anyonun katoda yaklaşamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır. ↸ Standart indirgenme potansiyelleri göz önüne alınınca istemsiz görünen redoks tepkimelerinin nasıl istemli hâle getirilebileceği tartışılır. Gaz hacimlerinden gaz kütleleri bulunur ve bulunan kütlelerle.2. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Halk dilinde “pil" adını alan sistemlerin birer galvanik hücre olduğu belirtilir.6).4).Kimya Dersi 11. 3. 3. lityum pillerinin ve kurşunlu akümülatörlerin çalışma ilkeleri şemalar üzerinde irdelenir. nikel kaplama ve krom kaplama gibi elektroliz uygulamaları. 3. ELEKTROKĐMYA 3. Elektrik akımı-zaman-değişen madde miktarı ilişkilerini kullanarak hesaplamalar yapar.6. Suyun elektrolizi ve laboratuvarda bu iş için kullanılan Hoffmann voltametresi incelenir. ↸ Endüstride bakırın saflaştırılması. Diğer çok kullanımlık pillere örnekler verilir (3. [!] 3. standart potansiyelleri temelinde açıklar. Katot ve anot kavramlarının yük temelinde değil gerçekleşen elektrokimyasal değişim temelinde adlandırılması gerçeğinden hareketle bu yanılgı giderilebilir.4.5 Katyon ve anyon terimlerinin katot ve anottan türemiş olması nedeniyle. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar.2. Piyasada yaygın olan alkali pillerin. elektriksel büyüklüklerle mol sayıları ve kütleler arasındaki ilişkileri içeren problemler çözülür (3. Elektrokimyasal hücreler ile ilgili olarak öğrenciler.3). Endüstriyel elektroliz örnekler verir. Halbuki bir anyon olan kromatın katotta indirgenerek Cr3+ veya metalik Cr oluşturabildiği de bilinmektedir. Bir galvanik hücre şeması üzerinde. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 61 .5).kutuplanmayı nasıl önlediği tartışılır.5. Yaygın pillere örnekler verir.3.Sınıf Öğretim Programı 4. Bir pildeki redoks sistemlerinin (yarı hücrelerin) cinsinin ve pilin büyüklüğünün pilin hangi özelliklerini etkileyeceği tartışmaya açılır.3 Đncelenen pil örneklerindeki kimyasal tepkimeler verilecektir. kurban anot kullanma gibi) ile ilgili bir okuma metni verilir.1). elektrot uygulamalarına 3.1.

(NH4)2CrO4 --------------.Kimya Dersi 11. H2O+NH3(aq) H2SO4 -(NH4)2SO4 .3 Aşağıda verilen şemayı inceleyeniz. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. c) Redoks içeren basamak(lar)ı bir denklem şeklinde yazıp denkleştiriniz. a) Her bir basamakta krom (Cr) için yükseltgenme basamağını bulunuz. 62 .Cr2(SO4)3 (Kırmızı kristal) (Sarı kristal) (Turuncu çözelti) (yeşil çözelti) Buna göre.(NH4)2Cr2O7(aq) -----------------. b) Şemadaki hangi basamak(lar) redoks reaksiyonu içerir? Belirleyiniz.H2O FeSO4(aq)+H2SO4 -Fe2(SO4)3 -H2O CrO3 ----------.Sınıf Öğretim Programı D.

I. CN.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.+ MnO2 (Bazik ortamda) 63 .+ MnO4.→ CNO. MnO4. KMnO4 + HCl → KCl + MnCl2 + H2O + Cl2 II.+ H2C2O4 → Mn2+ + CO2 ( Asidik ortamda) III.Kimya Dersi 11.4 Aşağıda verilen reaksiyonları denkleştiriniz.

NA = 6. (Cu: 63.60× 10-19C.02×1023) 64 .6 1.5 Da. elektron yükü: 1. 15. 8HNO3 + 3Cu → 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O reaksiyonu gereğince 0. Ag+ + e¯ → Ag olan bir elektroliz hücresinden 300 dakika süre ile 10.Kimya Dersi 11. (Reaksiyon veriminin % 100 olduğunu varsayınız. Hücreden kaç mol elektron geçer? Kaç gram gümüş oluşur? Aynı miktarda elektrik akımı. Katot reaksiyonu.7 amperlik bir akım geçiyor.5 Da) 2.5 M derişik HNO3 çözeltisi.100 kg bakır metali ile reaksiyona giriyor. a) b) c) d) Elektrokimyasal hücreden geçen elektrik yükünü coulomb olarak hesaplayınız. 3. Cu2+ + 2e.) Buna göre.→ Cu olan bir hücreden geçtiğinde katotta kaç gram bakır metali toplanır? (Ag: 108 Da.5. Metalik bakırı çözmek için gerekli olan derişik asit çözeltisinin hacmini litre cinsinden hesaplayınız. Cu: 63.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. katot reaksiyonu.

Standart Elektrot Potansiyelleri (suda ve 25°C’ da) Đndirgenme Yarı Reaksiyonu Cr2O72.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.Kimya Dersi 11.+ 7H2O reaksiyonunun istemliliğini irdeleyiniz. Cr2O72.→ 2Cr3+ + 3I.+ 14H+ + 6I.+ 14H+ + 6e.54 65 .33 0.4 Aşağıda verilen standart elektrot potansiyelleri verilerinden yararlanarak.→ 2Cr3+ + 7H2O I2 + 2e.→ 2IStandart Elektrot Potansiyeli (V) 1.

Bir araştırma planı oluşturunuz. kütüphaneler.2.dk. Endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerini en aza indirecek öneriler geliştirilecek ve iki sayfayı geçmeyecek şekilde bu öneriler savunulacaktır. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır. Sunumun görselliğini resimlerle. Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerinin en aza indirgenmesi ile ilgili ülkemizde yapılan çalışmaları.5. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. çalışmalarla artırabilirsiniz. kaplamacılık) seçilerek bunun çevreye olumsuz etkilerinin araştırılmasını içeren bir proje hazırlanacaktır. Elektrolitik indirgeme yöntemi ile elde edilen ürünlerin pahalı oluşunun sebebi araştırılacak ve proje raporunda bu araştırmanın sonuçlarına yer verilecektir.. Yaygın pillere örnekler verir.1. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar.4. Araştırmanızı en geç ……. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu ……. grafikler vb. • • • • • • Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye etkilerinin nedenleri. 5. 66 .Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Elektrokimya 3. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. 3. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında.Kimya Dersi 11. Bu projede. 4. 3. Ayrıca projede. 3. çevrenizdeki insanların. standart elektrot potansiyelleri temelinde açıklar. Bütün bunlar için. Endüstriyel elektroliz uygulamalarına örnekler verir. 2. 3.3. Araştırmanıza konu olan endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye verdiği olumsuz etkilerini en aza indirgemek için neler yapılabileceği. internet. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz. 1.akü. endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerine dikkatlerini çekecek bir poster hazırlanacaktır. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır. bu planda yapılacak işleri. Araştırma için dergiler. tarihine kadar bitirmelisiniz. 3. Elektroliz olayını. 2 ay Dereceli puanlama anahtarı Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Endüstriyel elektroliz uygulamalarından bir örnek (pil.

Kimya Dersi 11. Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir.Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 BECERĐLER (Çok iyi) (Đyi) (Orta) (Zayıf) I.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84. en düşük puan ise 21’dir.PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II. 67 .PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III.

4 adet 100 mL beher.kırmızı dumanlar kesinlikle solunmamalıdır. Bakır metallerinden bir miktar konur. Bakır 4. Đlke : Bir metalin. Çinko 2. Genel olarak standart indirgenme potansiyeli negatif olan metaller. demir. tüplere seyreltik HCl konarak gözlem yapılır.Sınıf Öğretim Programı EK. bu tepkimede açığa çıkan kahverengi.Bu etkinlikte. Bakır üzerine HNO3 etkisi incelenirken varsa bie çeker ocakta.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar: 2. asitlerle nH++ M → Mn++ n/2 H2 genel tepkimesini verip vermeyeceği. % 63’lük Deneyin Yapılışı Güvenlik Uyarısı: Asitler damlalıkla çekilirken ağızla emmekten kesinlikle kaçınılmalı. Araç-Gereç: • • • • • • Deney tüpleri. tercihan puarlı Çinko. yoksa açık pencere önünde çalışılmalı.Kimya Dersi 11. 2 ve 3. böyle tahminlerin doğruluğu denenecek. 68 . • 1-4 ile numaralanan tüplere 1.4 Đ DĐRGE ME POTA SĐYELLERĐ SIRASI Amaç : Deneyin amacı. bakır metalleri (granül halinde) Derişik HCl . • 1. Demir 3. beklenmedik şekilde metal çözünmesi gözlenince.4. yukarıdaki tepkimeye göre protonu hidrojene indirgerler.1. metal-asit etkileşimlerini standart yarı hücre potansiyellerini kullanarak irdelemektir. 2 adet Damlalık . Mn+/ M çiftinin standart indirgenme potansiyelini standart hidrojen yarı hücresininki ile karşılaştırarak tahmin edilebilir. bu beklenmedik gözlemin sebebi irdelenecektir. % 37’lik Derişik HNO3 .2.

reaksiyonda çıkan azot monoksidin hava oksijeni ile hemen reaksiyona girmesi ile oluşan azotdioksitten ileri gelir. EoNO3¯/NO değeri 0. hidrojen çıkışı reaksiyonu olmayıp burada indirgenen tür nitrattır. NO3− + 4 H+ + 3 e → NO + 2 H2O yarım pil reaksiyonu için. Çözeltinin mavi rengi alması ile birlikte kırmızı kahve rengi gaz çıkışı gözlenir.Sınıf Öğretim Programı • Daha sonra 4. 4. Cu Fe ve H2 için indirgenme potansiyelleri yarım pil reaksiyonları ile birlikte yazılır. HNO3 konur ve reaksiyon gözlenir.34 volt 69 . Deneyin açıklaması ve yorumları Zn. Zn2+ + Fe2+ + Cu2+ + 2 H+ + 2e 2e 2e 2e → Zn → Fe → Cu → H2 EoZn2+/Zn= − 0. Cu + HCl reaksiyonunun negatif Eotoplam değeri nedeniyle gerçekleşmediği anlaşılır. NO çıkışı ile çözünür. NO(g) + 1/2 O(g) → NO2(g) renksiz kırmızı kahve rengi EoNO3¯/NO = + 0. 44 volt EoCu2+/Cu= +0. indirgenme potansiyeli bu değerden daha küçük olan bütün metaller. ot: 4. NO3− + 4 H+ + 3e → NO + 2 H2O Cu2+ + 2e → Cu reaksiyonlarının toplamı olarak. Bu renk.96 volt olduğundan.Kimya Dersi 11. 00 volt Beklenen toplam reaksiyonlar yazılarak redoks için Eo değerleri hesaplanır. 3 Cu + 2 NO3− + 8 H+ → 3 Cu2+ + 2 NO + 2 H2O veya 3 Cu + 8 HNO3 → 3 Cu(NO3)2 + 2 NO + 2 H2O şeklinde yazılır ve Eotoplam hesaplanarak sonuç yorumlanır. 34 volt EoH+/H2 = 0. tüpteki reaksiyon. tübe der.96 volt EoCu2+/Cu = + 0.76 volt EoFe2+/Fe= − 0.

fisyon ve füzyon Aktiflik. Ünite Önerilen Süre A. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık Yapay çekirdek reaksiyonları.Sınıf Öğretim Programı 5.Kimya Dersi 11. Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirler ve radyoaktif izotopların kullanım alanları bu ünitede irdelenecektir. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi Radyoaktif maddelerin kullanım alanları : ÇEKĐRDEK KĐMYASI : 12 Ders Saati C. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. devamında fisyon ve füsyon tepkimeleri incelenecek. 3. 2. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Atom altı tanecik Kuark ve Antikuark Lepton ve Antilepton Pozitron Elektron Doğal radyoaktiflik Kararlılık Kuşağı Çekirdek dönüşümü Fisyon Füzyon Nükleer enerji Radyoaktif ışın Radyoaktiflik Aktiflik Doz Etkin doz Absorblanmış doz Biyolojik eşdeğer doz Radyoaktif izotop 70 . nükleer reaktörlerin işleyişi ve nükleer enerjinin sosyal ve ekonomik yönleri sorgulanacaktır. Ünitenin Amacı Bu ünitede çekirdeğin yapısı ve kararlığı irdelemesi. 4. B.

çekirdekte proton ve nötronların yerleşimi sorgulanır (1. Protonun ve nötronun yapısını teşkil eden kuarkların tipleri ve yükleri irdelendikten sonra protondaki ve nötrondaki kuarkları bir arada tutan “güçlü nükleer kuvvetler” ve proton içi/nötron içi yük dağılımının asimetrik olmasından kaynaklanan “dipol” karakter ele alınarak bu parçacıkların çekirdekte bir arada bulunabilmelerinin sebebi. Antikuarklar. tabiattaki temel kuvvetleri 9. Yalnızca gama (γ) ışıması yaparak kararlı hale geçen radyoaktif izotop örneklerinin yaydıkları bu ışınların. hipotetik örnekler üzerinden ölçme-değerlendirme yapılmaz. “zayıf nükleer kuvvetler” ile açıklanır (1. nükleonların da elektronlar gibi belli enerji düzeylerine dağılmış olduğu. antilepton sayılarını belirtmekle yetinilir. beta (β) ışıması. 1. pozitron yayma. elektronların katman değiştirmesinden kaynaklanmadığı bilgisi kullanılarak. Proton ve nötron sayıları ile bulunan noktanın bu grafikteki yerine bakılarak çeşitli izotopların kararlı olup olmayacağı irdelenir. nasıl oluştukları sorgulanır.4. fermionlar) konularına girilmez. 1. [!] 1. antileptonlardan ise pozitron tanıtılır. üstünde ve ötesinde yer alan çekirdeklerin. Sınıf Fizik dersi 4. Nükleonların (proton. atom altı taneciklerin nasıl çarpıştırılabileceği ve halen başarılmış çarpıştırma deneylerinin sonuçları tartışılır.Sınıf Öğretim Programı 5. [!] 1.3.2). Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ “Maddenin bölünmez bir yapı taşı var mıdır?” sorusu esas alınarak. Kuarkların yükleri ve ‘renk’ özellikleri açıklanır.2 Elektron ve pozitron haricindeki leptonların isimlendirilmesine girilmez.2 Kuarklar ile leptonlardan elektron. gluonlar ve spine göre sınıflandırma (hadronlar. ↸ Kararlı doğal izotopların nötron sayıları proton sayılarına karşı grafiğe alınarak oluşturulan “kararlılık kuşağı” incelenir. Bu deney sonuçlarından hareketle geliştirilen standart modelin. ↸ Kararlılık kuşağının altında.5). Yayılan ışın tiplerinin atom numarası ve kütle numarasında yol açtığı değişimler irdelenir. nötron yakalama.4 Çekirdekteki düzeylerinin henüz bilinmediği vurgulanır. nötron) gerçekte temel parçacık sayılıp sayılamayacağı tartışılır (1. çekirdeklerin temel ve uyarılmış enerji düzeylerinden söz edilebileceği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır (1.4 Radyoaktif parçalanma serileri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır.1. leptonlar ve kuarklar ile ilgili kısmı özetlenir. Atom çekirdeğindeki protonların ve nötronların farklı kuark tiplerinin bir araya gelmesi ile oluşumuna ilişkin çıkarımlar irdelenir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar 71 . 1. Atom altı taneciklerin temel parçacık olup olmadıklarını sorgular. [!] 1. 1.3). katmanlı enerji ayrıntıları ile ÇEKĐRDEK KĐMYASI 1.1).4. Kararsız izotopların kararlı hâle geçiş mekanizmalarını (doğal radyoaktifliği) açıklar. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık ile ilgili olarak öğrenciler.Kimya Dersi 11. ↸ Nükleonların hızlandırıcılarda çarpıştırılması deneylerinin sonuçları kısaca özetlendikten sonra bu sonuçları açıklamak için varlıkları teorik olarak ortaya konulan kuarkların ve leptonların. Öğrenciler. her kuarkın bir antikuarkı olduğu belirtilir. Nükleonların yapı taşlarını ve diğer temel parçacıkları sınıflandırır.2. γ fotonlarının çekirdek tarafından yayılmış olmasından çıkılarak. yükleri ve ‘renkleri’ incelenir. 1. 1. elektron yakalama ve alfa (α) ışıma yolu ile kararlı hâle geçişleri örnekleri ile işlenir. ünitede ismen öğrenmişlerdir. Bir çekirdeğin kararlılığı ile içerdiği proton ve nötron sayıları arasında ilişki bulunduğu sonucuna varıldıktan sonra. Đzotop çekirdeklerinin yapısı ile kararlılığı arasında ilişki kurar.

Nükleer reaktörlerin enerji üretimi yanında yapay izotop elde etme işlevlerine örnekler verilir (2. Fisyon tepkimelerinin nasıl enerji açığa çıkardığı sorgulanır.Kimya Dersi 11.5 Yaygın kullanılan ve nükleer reaktörlerde oluşup atıklara karışan radyoizotopların yarı ömürleri ile ilgili bir çizelge verilir. Füzyon reaksiyonlarının oluşma şartları gözden geçirilerek güneşte süre giden bu olayların yeryüzünde neden henüz başarılamadığı irdelenir (2. 2. talyum-201. Fisyon reaksiyonunun nasıl kontrol edilebileceği irdelenir. Füzyon reaksiyonlarında birim kütle başına enerji kazanımı. U-238 karışımı ve Pu239 yakıtlarını kullanan iki reaktörün stratejik açıdan neden farklı oldukları açıklanır. fisyon reaksiyonlarıyla karşılaştırılır.4. ↸ Hafif çekirdeklerin kaynaşması (füzyon) örneklerle açıklanır. Nükleer santrallerin hangi şartlarda kabul edilebilir bir çözüm olabileceği konusunda bir tartışma açılır. uranyumun doğal izotopları. ↸ U-235 ve Pu-239 izotoplarının nötron bombardımanıyla fisyona uğrama tepkimelerine örnek denklemler yazılır. ekonomik ve çevre yönüyle sorgular. Füzyon yoluyla enerji elde etmenin çevre ve sürdürülebilirlik açısından önemi tartışılır.5 Nükleer reaktörlerle ilgili bir okuma metni verilir.6). uranyum izotoplarının birbirinden ayrılması. Bu tepkimelere ilişkin denklemlerin nasıl denkleştirileceği tartışılır.5). 2. Yarı ömür kavramı çerçevesinde nükleer atıkların gelecek için tehlikeli bir kirletici sayılmasının nedeni tartışılır (2.4. Reaktörün çalışma ilkeleri şekil üzerinde açıklanır. [!] 2. bu izotoplardan bazılarının atom bombası yapımında kullanılması ve bunların sonucu olarak U-235. hipotetik örnekler üzerinden ölçmedeğerlendirme yapılmaz. 2. Bu metinde.3.3. 2. 2.1. kobalt-60 gibi yapay radyoizotopların elde ediliş yöntemlerine ilişkin denklemler incelenir (2. özellikle tıp alanında kullanılan iyot-131.2.4). ↸ Nükleer enerji. U-238 izotopuna nötron difüzyonu sonucu ağır izotopların oluşması. Nükleer reaktörlerin işlevini ve çalışma ilkelerini açıklar. ÇEKĐRDEK KĐMYASI ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 72 . Yaygın kullanılan yapay radyoaktif izotopların üretimini çekirdek dönüşümleriyle ilişkilendirir.5.Sınıf Öğretim Programı 5. Çekirdek dönüşümü yoluyla doğada bulunmayan izotopların elde edilip edilemeyeceği tartışıldıktan sonra. teknesyum-99.1. Yapay çekirdek reaksiyonları. 2. Nükleer reaktörlerde yakıtın ve moderatörün işlevi tartışılır. nükleer reaktörde oluşan yapay radyoizotoplar.6 Güneş ve yıldızların enerjilerini nasıl ürettikleri konusu hakkında bir okuma parçası verilir. bu izotopların fisyon özellikleri.6. 2.2). Geleceğin enerji kaynağı olarak füzyonu ve önemini açıklar. Çekirdek dönüşümünü açıklar ve örneklendirir. Zincir reaksiyonu kavramı açıklanır. Nükleer atıklardaki çeşitli radyoizotopların nasıl oluştuğu sorgulandıktan sonra yarı ömür kavramı irdelenir. ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Hafif izotop çekirdeklerinin nötron (n). 2. proton (p) ve alfa (α) parçacıkları ile bombardımanı sonucu ortaya çıkan çekirdek dönüşümlerle ilgili Rudherford’un ilk deneyimi (1919) ve başka örnekler incelenir. Çekirdek fisyonunu örnek denklemlerle açıklar. Nükleer enerjiyi sosyal. [!] 2. maliyet.1 Çekirdek dönüşümleri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. çevre ve sürdürülebilirlik açısından diğer enerji kaynaklarıyla karşılaştırılarak irdelenir. [!] 2. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR 2. 2. 2. atıkların zararsız hâle getirilmesi. fisyon ve füzyon ile ilgili olarak öğrenciler.

Absorblanmış doz (soğurulmuş doz) kavramının anlamı tartışıldıktan sonra bu büyüklüğün birimi olan gray (Gy) tanımlanır. [!] 3.4. ÇEKĐRDEK KĐMYASI Aktiflik. 3. Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirleri sıralar.2).1.2. 3.4). Aktiflik birimi olarak becquerel (Bq) tanıtılır. Aktiflik.3. “absorblanmış doz”. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi ile ilgili olarak öğrenciler.1). ↸ Radyoaktif ışınların çeşitli ortamlardaki giricilikleri ve iyonlaştırma özellikleri karşılaştırılır. Biyolojik eşdeğer doz [Birim: sievert (Sv)] ile absorblanmış doz arasındaki fark irdelenir (3.2 Geiger-Müller yöntemini şekil üzerinde açıklayan ve ayrıca. radyoaktif ışınların zararlarından korunmak için alınabilir önlemler açıklanarak tartışılır.1. ↸ Đş güvenliği ve sivil savunma açısından.Kimya Dersi 11. 3. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 73 . 3. Bu özellikler ile radyoaktif maddelerin ambalajlarının nitelikleri ilişkilendirilir (3. ışınların zararları ile ilişkilendirir.3. ↸ Radyoaktif maddelerin yaydıkları ışınların sayılmasının ve taşıdıkları enerjinin önemi tartışılır. Radyoaktivite ile ilgili uyarı ve alarm işaretleri ile tehlike sembolleri tanıtılır (3. 3.Sınıf Öğretim Programı 5. 3. radyoaktif maddelerle çalışanlar ve diğer vatandaşlar için öngörülen biyolojik eşdeğer doz sınırları ile ilgili açıklama ve çizelgeleri içeren bir okuma metni verilir. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ 3. Radyoaktif ışınları giricilik ve iyonlaştırma özellikleri bakımından karşılaştırır. “biyolojik eşdeğer doz” kavramlarını ve bunların birimlerini. Radyoaktiflik ile ilgili uyarı işaretlerini tanır.

4.4). Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ [!] 4. izotop etiketleme yoluyla radyoaktif hâle getirilmiş moleküller kullanılarak bitki gelişiminin incelenmesi gibi bilimsel. teşhis ve tedavi amaçlı tıbbî ve ayrıca endüstriyel amaçlı radyoizotop uygulamalarına örnekler verilir (4.3 Bilgisayarlı tomografi (BT) ve pozitron emisyon tomografisi (PET) yöntemleri ile görüntülemenin ilkeleri hakkında bir okuma metni verilebilir. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 74 .3. 4.Sınıf Öğretim Programı 5. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir. özellikle tıptaki uygulamalarda hastanın maruz kaldığı dozun kalıcı etki bırakmayacak düzeyde seçildiği belirtilir. [!] 4. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir.1. [!] 4.4.1. 4. Bu varsayımlar üzerine kurulu tarihleme ilkeleri açıklanır ve ölçme-değerlendirmede bu ilkeler esas alınır.2. ÇEKĐRDEK KĐMYASI 4. radyoaktiflik sayım yoluyla arkeolojik kalıntıların tarihlenmesi. Konu ile ilgili sayısal problemler ölçme-değerlendirmede kullanılmaz.Kimya Dersi 11.4 Örnek olarak alınan uygulamaların dayandığı ilkeler açıklanır.2 Radyoizotop yöntemi ile Yerküre’nin yaşının belirlenmesi ve arkeolojik tarihleme yöntemleri işlenirken kabul edilen varsayımlar irdelenir.1-4. 4. Radyoaktif maddelerin kullanım alanları ile ilgili olarak öğrenciler. ↸ Radyoaktif izotopların kullanım alanları sınıflandırıldıktan sonra. 4.

a) Radyum. Grafikte görülen sağa doğru yatay oklar β .1 Aşağıdaki grafikte Uranyum. Grafiği kullanarak U-238 serisindeki aşağıda belirtilen izotopların tek basamaklı bozunmalarını gösteren çekirdek reaksiyonlarını yazarak sözle ifade ediniz. sola aşağıya doğru çapraz oklar α ışımalarını göstermektedir.214 75 .Kimya Dersi 11. 2.238 izotopu ile başlayıp Kurşun.Sınıf Öğretim Programı D.4. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.206 izotopu ile sonlanan bozunma serisi verilmiştir.214 c) Polonyum.226 b) Kurşun.

Đyot-131. grafikler vb. Araştırmaya konu olan radyoizotopların kullanım ilkeleri. 4.3. Fosfor-32 gibi) bilimsel araştırmalarda. Araştırmanızı en geç …….Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Çekirdek Kimyası 4. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır. 2. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında. bu planda yapılacak işleri. kütüphaneler. 4. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar. • • • • • Seçilen alanda hangi radyoizotopların kullanıldığı. Bütün bunlar için. Polonyum-212.60.4. 76 . 3. tıpta ve endüstride 2 ay Dereceli puanlama anahtarı kullanımları araştırılacak ve bu araştırmanın sonuçlarına proje raporunda yer verilecektir. Radyoizotopların. Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Radyoizotopların (Kobalt. 5. 4. Araştırma için dergiler. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar.2. internet. Sunumun görselliğini resimlerle. tarihine kadar bitirmelisiniz. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir.238. 4. Bu projede. .1. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır. çalışmalarla artırabilirsiniz. Uranyum.dk.. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir. 1. Bir araştırma planı oluşturunuz. bilimsel araştırmalarda. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu …….Kimya Dersi 11.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. Ayrıca projede radyoizotopların tıp veya endüstrideki kullanımları ile ilgili bir poster hazırlanacaktır. tıpta ve endüstride herhangi bir kullanım alanı seçilerek bununla ilgili bir proje hazırlanacaktır. Sözkonusu alanda kullanılan radyoizotopların uygulanma amacı.

Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir. 77 .SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84.Kimya Dersi 11. en düşük puan ise 21’dir. PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II.Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 (Đyi) (Orta) (Zayıf) (Çok BECERĐLER iyi) I. PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful