T.C.

MĐLLÎ EĞĐTĐM BAKA LIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI

A KARA 2008

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI DA GÖREV ALA LAR

KOMĐSYO ÜYELERĐ Prof. Dr. Hamza YILMAZ Prof. Dr. Đzzet TOR Prof. Dr. Bahri ÜLKÜSEVEN Dr. Merih EGE Zerrin GÖRGÜN Orhan ERCAN

Katkıda Bulunan Uzmanlar Program Geliştirme Ölçme Değerlendirme : Hayriye ARGUN : Seher ULUTAŞ

2

Đçindekiler
A. PROGRAMI TEMELLERĐ………………………………...……………………4 1. AMAÇLAR ……………………………………………………………………..5 1.1 Türk Millî Eğitiminin Amaçları………...………………………………5 1.2 Kimya Dersinin Genel Amaçları………..………………........................5 2. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ....………………….……6 2.1 Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi…......…….……….………6 2.2 Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme...……...……............7 2.3 Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri…...……………............8 3. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U………………........8 4. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI…….......…10 4.1. Programın Tasnif Anlayışı…………………………...………................10 4.2. Programın Organizasyonu………………...…………………….……...10 4.3. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar……...………………...……11 5. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI…12 5.1.Bilimsel Süreç Becerileri (BSB)…………...……………....………….…12 5.2.Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ)......………..…13 5.3.Đletişim, Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD)……………………...…..13 6. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI...……….…14 7. SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR.……………..………………...……….……...……18 B. Ü ĐTELER………………………………….…………………………………...…..19 ZAMA A ALĐZĐ ………………………………………………………..….….…20 KĐTAP FORMA SAYILARI ………..…………………………………………..…20 1. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ.....…….….21 2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE …... 31 3. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE ….………………………..….45 4. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA .………………………………...…… 58 5. Ü ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI .………………..…………….......70

3

Sınıf A.KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11. PROGRAMI TEMELLERĐ 4 .

ahlaki. yaratıcı. sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak ve nihayet Türk milletini çağdaş uygarlığın yapıcı. Madde ve maddeler arası etkileşimler ile ilgili temel kavramlar hakkında bilgi ve kavrayış edinme. zihin. kimyanın çeşitli alanlarında farklı görüşleri eleştirel bir gözle karşılaştırma becerisi tesisini amaçlar. ailesini. gerekli bilgi. Türk milletinin millî. Maddeyi ve maddeler arası ilişkileri inceleme-kavrama arzusu. TÜRK MĐLLÎ EĞĐTĐMĐ Đ AMAÇLARI 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu’na göre Türk Millî Eğitiminin Genel Amaçları: Madde 2. ahlak. KĐMYA DERSĐ Đ GE EL AMAÇLARI Bu öğretim programı. yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek. 5 . gözlem. bir yandan Türk vatandaşlarının ve Türk toplumunun refah ve mutluluğunu artırmak. topluma karşı sorumluluk duyan. Đlgi. Böylece. topluma ve başkalarının görüşlerine saygı itiyadı. yapıcı. Türk milletinin bütün fertlerini.1. Türk Millî Eğitiminin genel amacı. 2. Beden. insan haklarına saygılı. 1. 2. 3. milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan. geniş bir dünya görüşüne sahip. öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi. bu kavramların tarihsel gelişimi. laik ve sosyal bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış hâline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek. AMAÇLAR 1. 3. davranışlar ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak suretiyle hayata hazırlamak ve onların. seçkin bir ortağı yapmaktır. Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı. deney. insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik. ekonomik ve teknolojik dünyaya etkileri ve çevre ile ilişkileri ekseninde bir bilinç geliştirmeyi. istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek. çevresine. 1.2. kişilik ve teşebbüse değer veren. insani. manevi ve kültürel değerlerini benimseyen. sosyal. ortaöğretim sürecinde Türk vatandaşlarında. Belli bir konuya özgü veri ve bilgilerden kavram ve modellere ulaşma yetisi. ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere. kendilerini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkıda bulunacak bir meslek sahibi olmalarını sağlamak. 1. veri toplama gibi basit becerilerden problem çözmeye geçiş mahareti ve üst düzey iletişim ilişkilerine uyum sağlamayı. koruyan ve geliştiren. hür ve bilimsel düşünme gücüne.1. beceri. kendine. vatanını. bu kavram ve modellerin açıklanmasında kimya terimlerini kullanma becerisi. bireysel.

1. Bunda. bir yandan da zamanın şartları öyle gerektirdiği için. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ 2. Bu programlarla. önemli ölçüde içerik değişimine gidildiği görülmektedir(3). 1971’deki eğitim öğretime bakış açısı hâkim görünmektedir.klasik fen ayırımı kaldırılmış. devlet öncülüğü ile yazılan ders kitapları tarafından kısmen de olsa kapatıldığı düşünülebilir. Bu eksiklerin. Kimya 2. Modern Fen Bilgisi dersi konmuştur. genel kabul gören bir gerçektir. sınıflar için yeni öğretim programları hazırlanıp yürürlüğe girmiştir. Bu dersin içeriği. sınıflar için. Modern Fen Bilgisi üzerine tek yıllık bir kimya dersi olarak düşünülen Modern Kimya programı da (1973) aynı eğitim öğretim yaklaşımı ile hazırlanmıştır(6). 1956 programına benzeyen. Cumhuriyet Dönemi’nin ilk çeyrek yüzyılı içinde başarıyla organize edildiği. yine bu dönemde ‘kredili sistem’ uygulaması başlatılarak Kimya 1. 2 ve 3. Okumayazma ve aritmetik alanında bilgi ve becerilerin yer aldığı eğitim öğretim süreçlerinin. Ortaöğretim derslerinin eğitim/öğretim programları için ilk ciddi adımlar 1930’larda atılmıştır. Bu programlarda. zamanımıza göre çok daha içerikli ve ağır bir bilgi/beceri bütününün öngörüldüğü anlaşılmaktadır(1). 1930’da yürürlüğe giren ortaokul 2 ve 3. Lise 1. Örneğin. Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinin başlıca başarılarından biri. fakat Modern Fen Bilgisi kapsamındaki deneyleri kısmen içeren bir müfredat yürürlüğe konmuştur(7).2.9). 1964’ de Fen Liselerinde başlatılan bir uygulama. içeriklerde yer alan odak konuların işlenişi hakkında ipuçlarının bulunmaması ve bir zaman analizinin yer almamasıdır. kimya. 1971’de benimsenen “sınırlı sayıda konu üzerinde derinleşme” ve “öğrencilerin kendi gözlem ve deneyimlerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi” yaklaşımı kısmen terk edilmiş. kimyasal savaş maddeleri ile ilgili bölüm programdan çıkarılmış. 1948 ilköğretim programının genel vizyonunun da bir etkisinin olduğu düşünülebilir. Bu dönem programlarının. 1938’de yürürlüğe giren lise kimya programlarında da bir yandan o zamanların kimyası kuş bakışı taranmakta. 6 . sınıf kimya programlarında yer verilen konu başlıklarına bakıldığında. belli alanlarda derinleşme ve öğrencilerin kendi gözlem ve deneylerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi temeline dayandırılmıştır(5). Đkinci Dünya Savaşının sona ermiş olması yanında. 1985’te modern fen. temel eğitimi yaygınlaştırmak ve ülkemiz insanının okur-yazarlık oranını yükseltmek olmuştur. lise 1. Kimya 3. Kimya ve Fizik derslerinin geleneksel zengin konu içeriğinden farklı şekilde. lise 1. zamanımızdaki karşılıklarına göre daha “dolu” ve “ağır” bir görüntü vermesi dikkat çekicidir. Her iki programda da bugünkü programcılık anlayışı ile bakıldığında eksik olan. Đleri Kimya 1 ve Đleri Kimya 2 seçmeli dersleri için ayrı ayrı programlar yürürlüğe konulmuştur(10). Kimya ve Fizik dersleri yerine. 1956’da yürürlüğe giren lise kimya programlarında. ülkemizdeki kimya endüstrisini ve kimyanın günlük hayata yansıyan ürünlerini tanıtıcı metinlere yer verilmiştir. 1971’de ülke çapında 100 lisede uygulanacak şekilde yaygınlaştırılmış. kimyasal savaşta kullanılan maddelerin tanıtımı ve bunlardan korunma yolları ayrıntılı olarak ele alınmaktadır(2). sınıfta. fizik ve biyoloji konularını birleştiren Fen Bilimleri 1 ve Fen Bilimleri 2 dersleri 1991’de ve 1993’te yeniden ihdas edilmiş(8. 1960’da gözden geçirilen kimya programı da 1956 metni ile hemen hemen aynıdır(4).

zaman içinde bu yaklaşım taraftar kaybetmiş gibi görünmektedir. bir yandan. Şunu da belirtmek gerekir ki. deneyim. Gezegenlerin ve Yıldızların Kimyası” konusuna yer verilmesi de. iyi yönlendirilmezse. ABD’de. herkesin kendi gözlem ve deneyimleri ile öğrenmesi ilkesi genelleştirildiğinde. ülke gençlerinin fen alanında geri kaldığı endişesi uç vermiş. Bireyin bizzat ‘dokunmasının’ ve ‘yaşamasının’ öğrenme sürecine yapacağı olumlu katkı inkâr edilemez. her deneyiminden doğru çıkarımlara varabileceği imasını da taşıdığı için. buradan hareketle yeni fen programları geliştirme ve deneme süreci başlamış. 1983. 1990’ların başında yeniden 1970’lerin yaklaşımı denenmiş. Programın kalitesinden ziyade. birçok deneyimden sonuca giden yollar dolaylı olabilir ve bu dolayımlar öğretmence iyi vurgulanamazsa. sözü geçen 3 dersin müfredatı dörde bölünmüş ve böylece 3 yılın konuları 4 yıla dağıtılmıştır. o dönemdeki endüstrileşme atılımlarını yansıtır biçimde. yer yer.1984 kimya ve fizik programlarının ve kitaplarının yenilenmesi sürecini başlatmıştır. programa uyumlu insan kaynaklarının yetersizliğine bağlamak gereken bu endişeler. 1950’lerin sonunda SSCB ilk uzay aracı Soyuz 1’i yörüngeye yerleştirince. 1938 lise kimya programı. Örneğin. sivil nüfusu kimyasal savaştan korunma amaçlı bir bölüm içerirken. kimya 2 ve kimya 3 dersleri. çıkarımı özetleyen öz bilgi ile birleştirilemediği için. Ancak. fen alanı için zorunlu dersler hâline gelmiştir(11). kimya endüstrisi ile ilgili okuma metinleri öngörülmüştür. işleniş derinliği. “Ne olacak şimdi?” türünden soruların hem öğrenciler hem de veliler tarafından yaygın sorulduğu bir dönem yaşandı. Laboratuvar ortamında gerçekleştirilen öğrenme aktiviteleri. Kabul etmek gerekir ki. Başka bir deyişle. Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme Fen kolu derslerinin ve bu arada kimya programlarının diğer ülkelerdeki program örneklerinden etkilendiği.1996 döneminde son verilerek yeniden sınıf geçme sistemine dönülmüş. bir yandan da herkesin bilim insanı olması gerektiği anlayışı öncelik almış olacaktır. savaştan sonraki 1957 programında bu konu terk edilmiş. bir vakit kaybına dönüşebilir. herkesin doğru çıkarımlar yapabileceği varsayılmış. bizzat yaparak ve yaşayarak öğrenme. o dönemde güncel olan uzaya ilgiyi yansıtmaktadır. 1970’lerde yaşanan program tecrübesi bir bakıma yukarıdaki açıdan değerlendirilebilir. ülkemizde.Ders geçme ve kredi sistemi uygulamasına 1995. ilke olarak itiraz edilmesi zor bir slogan olmakla beraber. önce 1957 program yaklaşımına benzer bir yol izlenmiş.2. bu eğilimler zamanla ülkemize de yansımış. 2. zamanlama ve ölçme değerlendirme gibi 7 . 1964’de başlayan ve 1971’de yaygınlaşan Modern Fen Bilgisi programının tetikleyicisi de bu gelişme olmuştur. 1992’de programları hazırlanan seçmeli kimya 1. konu başlıklarını zikretmekle yetinmiş. 2007 yılına kadar yürürlükte olan programlar geçerlik kazanmıştır. bu deneyimden bir çıkarıma gidemeyebilir veya yanlış çıkarımlar yapabilir. bunun yanısıra dönemin koşullarını yansıtır şekilde düzenlendiği bilinmektedir. Liselerin 2005 yılında 4 yıla çıkarılması sonucunda da. Ülkemizde. deneyimle öğrenme sürecinden geçen bir birey. Ülkemiz 1973 Kimya programlarında “Yerin. 1990’lardaki kısa ömürlü ardışık denemelerden sonra 1996’da. Doğrudan keşif. sınıf içi etkinlikler. “Lise Kimya Öğretim Programı” veya benzer adlar altında bugüne kadar geliştirilip yürürlüğe konmuş belgelerin hepsi. 1980’lerdeki program geliştirme çalışmalarında da zamana ve tahmin edilebilir yakın geleceğe çözüm olabilir yeni bir anlayış oluşturulamamış. her bireyin.

önemli yeni bir bilgi ve beceri alt yapısı oluşturmaktadır. Bu hedefi gerçekleştirmek için aşağıdaki hususlar yol gösterici olarak düşünülebilir: • Bu program. fizik. kimyanın. toplumun yararına sunulmuş ürünlerin kimyasal yapı-işlev bağlantısı. ancak bu kitabın yazılmasından sonra anlam kazanmıştır. 3. • “Öğrenme”de zihinsel süreçlere dikkat çekip nasıl öğrendiğimiz konusuna yoğunlaşan. Türk Millî Eğitiminin ana amaçları çerçevesinde. Bu kitaplar. Sonuç olarak.Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Daire Başkanlığı (EARGED) tarafından 1998 ve 2001 yıllarında kimya öğretmenleri arasında yapılmış Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analizi(12) ve Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi(13) raporlarında belirtilen program ıslah talepleri de bu programla karşılanmaktadır. maharet. biyoloji. Çoğu zaman. Đlginçtir ki 1938 programında. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U Ortaöğretim kimya programları. programdaki konu başlıkları. 2005 yılında yürürlüğe giren lise “matematik” programı ve 2007 yılında geliştirilme çalışmaları başlatılan “fizik” ve “biyoloji” programları ile kimya programları arasında bir ahenk kurulması ihtiyacı vardır. 1957 ve daha sonraki programlarda bu kısa açıklamalar bile terk edilmiştir.önemli program girdileri. • Gelişen teknolojinin. programın yürürlüğe girişini izleyen dönemde MEB adına bir kimya kitabı hazırlanmış. zaman dağılım planlaması yapılmış. bireysel ve toplumsal sorumluluklarının bilincinde. kimyayı ilgilendiren yönleri ile programda yer alması gereği doğmuştur. içerik işleniş derinliği belirli. • 2004 yılında yürürlüğe giren ilköğretim “fen ve teknoloji” ve “matematik” programları ile 2007 yılında yürürlüğe giren 9. düşünme aracı olarak da matematiği kullandığını kabul eder. ölçme değerlendirme bakımından da ipuçları içeren bir kimya öğretim programı hâlen mevcut değildir ve acil bir ihtiyaçtır. Sınıf Kimya Programı. değer ve tutumları açıkça ifade edilmiş. Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri Lise kimya dersi öğretim programlarının geliştirilme gerekçeleri aşağıda özetlenmiştir: • Millî Eğitim Temel Kanunu ikinci maddesinde ifadesini bulan genel amaçlarla ilintili beceri. madde-enerji ilişkileri. Kimya dersi programının bu alt yapıya uyarlanması gerekmektedir. gündelik hayatta kullanıma sunduğu nanoteknoloji ve mikro elektronik ürünlerinin. bir öğretim programında aranan temel unsurlarla donatılmış bir kimya programına ihtiyaç vardır. Ayrıca. konu başlıkları ile ilgili işleniş derinliklerini belirlemek için parantez içi kısa ifadelere yer verilmişken(2). bu programlara göre yazılan ilk kitaplara bırakılmıştır. teknolojiye dönüşmüş kimyanın çevreye ve hayatımıza getirdiği olumlu/olumsuz etkiler ve bu 8 . Maddenin yapısı. 2. aynı programa göre yazılacak başka kitapların eksiklerini ve fazlalarını belirlemede ölçüt olarak kullanılmıştır. • MEB . kendi hayatını etkileyen kimyasal kavram ve ilkelerin farkında bireyler yetiştirmeyi hedeflemiştir. Bu program da anılan ihtiyacı karşılamak için bir teşebbüs sayılmalıdır. astronomi ve jeoloji ile “fen bilimleri” bütününü oluşturduğunu.3. son yarım asırda gelişmiş teori ve yaklaşımların kimya programlarına da olabildiğince yansıtılması gerekmektedir. maddeler arası etkileşimler.

Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programından (2007) farklıdır. Đlke ve kavramlarının birleştirilip üst düzey kazanımlara dönüştürülmesinde de matematiği kullanır. deneyim ve uygulamalarla zaman içinde gelişen ve oluşan kavrayışlardır. durağan değil dinamik bir yol ve anlayış olarak görür. kendine özgü ilkeleri. Kimya. 9 . bilimi. gözlem ve deneylere dayanarak evren ve hayat hakkında doğruya en yakın açıklamaları yapan. kavram ve kodlama sistemi üçlüsünü ön planda tutup matematiği bir araç olarak görme temelinde hazırlanmıştır. Bilimsel yöntem. 9. çok özel yetenekli insanlara vergi olmayıp ilgilenen herkesin derinleşebileceği ve katkıda bulunabileceği. fen bilimleri alanına yönelmiş öğrenciler için hazırlanmıştır ve bu yönüyle. Ortaöğretim kimya programı. kimyaya özgü ilke. bilimin tabiatı. programın ana girdileri olacaktır. bilim-teknoloji-çevre ilişkileri. Bu program. 9. sınıf programı. bilimsel kavramları sadece bir “kimya kültürü” düzeyinde ele alırken. tutum ve değerleri edinmesi beklenir. Bir matematik problemi düzenlemek için kimyasal kavram ve ilkeleri araç olarak kullanmak eğiliminden kaçınılmıştır. yararlı ve zevkli bir uğraş alanıdır. Ortaöğretim 10-12. bir yandan da bilimin yöntemini sezerek kavrayıp kullanması ve yine bu süreç içinde. gözlem ve deneyler geliştikçe de yaptığı açıklamaları değiştirebilen. kimya ile gündelik hayatı ilişkilendirmeyi ön planda tutup. sınıf programları kavramsal örgüyü ve kimyaya özgü kodlama ve sorgulama yöntemlerini esas alıp kavramların hayatla ilişkisini bir pekiştirme ve destek aracı olarak mütalaa etmektedir. Kimya konuları işlenirken bir yandan bilgi ve beceriler edinen öğrencilerin.• • • bağlamlar ekseninde bilimsel düşünme yönteminin niteliği ve üstünlükleri ile bireysel ve toplumsal olumlu tutum ve değerler. Bilim ve onun bir bileşeni olan kimya. 10-12. kavramları ve kodlama sistemi (semboller. bilim insanlarına yakışır değerlendirme itiyadı. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programları (2008). formüller) olan bir disiplindir.

örneğin tutumlar ve değerler ile ilgili eğitim çıktılarının. Özellikle ülke genelinde yapılan seçme sınavlarının. belki de bu tür tereddütlerdir. Özgüvenin tekil bir davranış olmayıp pekçok davranış üzerinden değerlendirilen bir üst düzey kazanım olduğu da tartışmasızdır. gözlemleme. genel olarak. o konudan ve doğrudan edinilmesi beklenen. eski programların öncelediği paradigmalardan bütünüyle ayrıldığı sonucuna gidilmemelidir. onlar yerine. 16. • Bilimsel Süreç Becerileri (BSB). içerik kazanımları temelinde düzenlenmiş sınavlar için bir sorun olmayacağı düşünülmüştür. ölçme. ortak bir cümle giriş ibaresi ile bütün bir önermeye dönüşmektedir. Eski programlardaki “hedef” önermeleri yerine. oluşturmacı. Aynı kazanım için. kazanımlardan bazılarının. ders işleme senaryolarında ve kitaplarda. Zaten bu iki yaklaşım birbirini tamamen dışlayıcı da değildir(14. tek tek örnekler üzerinden öğrencilerin. 19). işlenen odak konu ekseninde. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI 4. 4. o kazanımla ilgili açıklama ve sınırlamalar da kazanımlar çizelgesinde yer almaktadır. herkesin kendi açısından önemli gördüğü konuları kimya öğretiminin merkezine koyması anlamına gelecek tarzda algılanmamalı. kazanım terimi tercih edilmiştir. constructivist)” yaklaşımları benimsemiştir. kestirme (sınırlı veriye ve/veya işleme dayalı tahmin). Kazanımlar genelde gruplar hâlinde verilmiş olup her kazanım grubu. kazanımın açık ve anlaşılır düzeyde işlenmesi için gerekli ise. Programın Tasnif Anlayışı Bu programda. Programın Organizasyonu Ortaöğretim kimya programında kimya eğitiminden umulan çıktılar dört ana grupta mütalaa edilmiştir: • Kimya Đçerik Kazanımları.1. betim ve problem çözme örgüsü içinde. Kazanım içeriğinin çok farklı derinliklerde düşünülebileceği hâllerde. Buna benzer tasnif sorunlarına çözüm için. kimya programlarında. ana yol göstericiler gibi düşünülmelidir. Kazanım metninde adı geçmeyen bir kavram. kimya biliminin kavram. Ancak.2. Davranışçı eğitim yaklaşımının kurumsal etkilerinin zaman içinde kısmen azalmasının önemli sebeplerinden biri. Tasnif tercihlerine bakılarak bu programın. Ancak. hem “davranışçı” hem de “yapılandırmacı (inşacı. bu esneklik. kendi zihinsel ve psikomotor koordinasyonlarıyla oluşturmaları beklenen düşünme. Bu kazanımlar. kazanım grupları giriş ibarelerinin. kavrama. 17. kimya dersi içeriğini belirleyen. ilke. Örneğin. farklı öğretmen veya kitap yazarı tarafından ortaya konulacak işleniş tarz ve derinliğinin. bilgi. 2004-2005 yıllarında yenilenen ilköğretim programlarının kullandığı tasnif benimsenmiş ve eğitim-öğretim çıktıları genel olarak “kazanım” şeklinde ifade edilmiştir. etkinlikler ve ölçme değerlendirme ögeleriyle kimya programı yer yer. Kimya içerik kazanımları. birer ‘davranış’ olarak nitelendirilmesi tartışmaya açık bir konudur. yazılı ve sözlü sınavlarla ölçülebilir kazanımlardır.4. belli konularda aşırı zaman kaybı ve ayrıntıdan kaçınılmalıdır. sunma ve 10 . kimya eğitiminin bireyde bir özgüven oluşmasına katkı sağlaması gerektiği aşikârdır. Öğrenme/öğretme yöntemleri. hedef ve davranış terimleri terk edilmiş. analiz ve sentez düzeyinde kazanımlardır. içerik kazanımları temelinde hazırlanacağı varsayılmıştır. o kavram veya bilgi de kazanımın bir parçası olarak düşünülebilir. “davranış” önermelerinin yerine de “kazanımlar”ın geçtiği söylenebilir. 18. yorumlama. 15. bilgiyi uygulama.

kimya içerik kazanımlarının her biri. odak konular işlenirken özel olarak vurgulanmayıp genel kimya kültürü ile ortaya çıkması öngörülen kazanımlardır. her kazanımın içerik belirleyiciliğini netleştiren “Konunun Đşleniş Derinliği/Etkinlik Örnekleri” ve “Açıklamalar” sütunlarıyla eğitim öğretime nelerin dâhil edileceği ve nelerin dışarıda tutulacağı belirtilmiştir. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar 1. hayatın da kimyaya etkisi. bilimsel süreç becerilerine az veya çok katkıda bulunur. Aynı ünite içinde yeniden kazanım organizasyonu yapılması hâlinde. içerik kazanımları. bütün alanlardaki eğitim gayretlerinin ortak ürünleri olması beklenen.irdeleme yetilerini ifade eden önermelerdir. BSB. kimya içerik kazanımları yanında ikincil çıktılar gibi düşünülmemelidir. kimya eğitiminin farklı yönlerinin birleşerek ortaya çıkaracağı varsayılan. düşünce ve hislerini paylaşma arzusu gibi iletişime gönüllülük anlamı taşıyan olumlu eğilimlerdir. çoğu zaman dolaylı. öz güven. Bu kazanımlar. “Kimya Đçerik Kazanımları” yanında. Kimya içerik kazanımları. hem eğitim öğretim kolaylığı hem de kimyanın sistematik akışı gözetilmeye çalışılmıştır. tek başına kimya eğitimi ile ilgili olmayıp. kimyanın hayata. 4. Tutum ve Değer Becerileri (ĐTD). kazanımların üniteler arasında yer değiştirmesinden kaçınılmalıdır. ülke çapında değerlendirme sınavlarında paralellik gereği. bu kazanımları da birlikte getirir. bu etkilerin yine kimya kullanılarak azaltımı. 2. Programda öngörülen ünite adları. hiyerarşik açıdan onlara göre daha yüksek ve onlardan daha önemli kazanımlardır. Bu kazanımlar. Ancak. B. sınıf içi etkinlikler ve eğitim araç-gereçleri için belirleyici olan. birlikte yaşama iradesi. Ünitelerin işleniş sırası da. aile/millet/vatan sevgisi gibi sosyal tutum ve değerlerle kendini ifade. içerik kazanımlarıyla bilimsel süreç becerileri arasında tekil ilişkiler kurmak veya aramak gereksizdir. sadece birer öneri olup takdir hakkı kitap yazarına ve dersi işleyen öğretmene aittir. sözle veya vurgu ile tek hamlede edinilebilir eğitim çıktıları olmayıp içerik kazanımlarının bütünü ile oluşan kimya kültürü temelinde diğer derslerin içerik kazanımlarıyla da birleşerek11 . işleniş derinliği ve açıklamalar sütununda verilen sınırlama ve uyarılar bağlayıcıdır. ünite bir bütün olarak düşünülmeli. kimya eğitiminin bütünü içinde gelişecek kazanımlar olup sınıf içi her bir etkinlikle bunlar arasında bire bir ilişki mümkün olmayabilir. Ortaöğretim 10-12. işlenen konular içinde belli bir yer bulunamayabilir. gündelik hayata girmiş kimyasalların kullanım ve işlev bilinci gibi hususlara ilişkin. metinler. değiştirilmemelidir. gerçekte içerik kazanımlarından daha karmaşık. Başka bir deyişle. KTTÇ ve ĐTD kazanımları.ÜNĐTELER ) altında organize edilmiştir: Bu ünitelerden her biri için. Ünitelerde kazanımların işleniş sırası belirlenirken. Sınıf Kimya Programında. tolerans. bir bakıma programın özü sayılabilir kazanımlardır. • Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Đlişkisi Kazanımları (KTTÇ). konu başlıkları önerilmiş. saygı. Sonuç olarak. nitelikleri gereği. • Đletişim. Bu sıra ve üniteyle ilgili konu başlıkları ile sınıf. bu kazanım türleri. kimyasal faaliyetler sonucu çevrede ortaya çıkan etkiler. fakat öğrencinin edineceği genel kimya kültürü.okul içi etkinlikler. Bu kazanımların her biri için. kimya içerik kazanımları ünite başlıkları (Sayfa-19.3.

Bu sebeple. Gözlem ve deneyde kullanılan araç-gereç. “Uygarlığın gelişmesi kimyanın gelişmesini nasıl etkiler?”. 12 . “Kimyanın çevreye olumsuz etkileri nelerdir?”. alet ve cihazları tanır. Doğa olaylarını yorumlarken kimya temelinde neden-sonuç ilişkisi kurar. hem de bu süreçte. Kitaplarda ve sınıf içi ders işleme süreçlerinde.1. Böyle kazanım gruplarının çoğu zaman ortak bir başlık altında işlenmesi beklenir. “Öğrenci bir molekülün polar olup olmadığını kestirir. 4. BSB. hatta ortaöğretimin bütünü. Teori ve modelleri. öğrencilerin konuyla ilgili zihin alt yapılarına göre konuya başlama düzeyi belirlenip yeni kavram. içerik kazanımı olarak verilen her önerme. 5. Başka bir deyişle. hayat deneyimleri ve insan ilişkileriyle ömür boyu gelişecek kalitelerdir. Deney yapabilme becerisi kazanır. Gözlem. daha sonraki öğrenim. kitap metinlerinde ve sınıf ortamında ders işlenirken. “Deney sonuçları nasıl yorumlanır?”. Gerçekte. 3. deney ve araştırma ile ulaştığı sonuçları matematiksel ve sözel olarak ifade eder. KTTÇ ve ĐTD kazanımları da dolaylı yoldan gerçekleşmiş olacaktır. önce bu kazanım grubuyla ilgili öğrenci ön bilgilerinin yoklanması için. 2. görsel öge veya bir güncel olay/durum hatırlatması ile hem bir motivasyon ve ilgi odaklama yoluna gidilmeli. 8. 3. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI 5. 9. hazır deney verilerini yorumlayarak genellemelere ulaşır. kimya içerik kazanımları gerçekleşmişse. Deney sonuçlarını çizelge ve grafikle ifade eder. 10. Kimyada kullanılan kodlama sistemini tanır. Dolayısıyla. Bu kazanımlarla öngörülen nitelikler. söz gelişi. bu sistemi ve kimyasal terimleri iletişimde kullanır. deney. mümkün olan her yerde gündelik hayatla ilişkilendirme yapılmalıdır. 7. 4. çizelge ve grafikleri yorumlar. Bilimsel Süreç Becerileri (BSB) 1. ilişki ve ilkelerin. araç-gereç. BSB. KTTÇ ve ĐTD kazanımı olarak verilen arzulanır insan tipi niteliklerinin tamamlanmasını sağlamaz. Deneysel çalışma sırasında güvenlik kurallarına uyar.edinilecek becerilerdir. sınıf içi ders işleme sürecinden sonra öğrencinin bu beceriyi edinmiş olacağını kasteder. fiziksel olayları betimlemede ve tahmin etmede kullanır. Ölçülebilir büyüklükleri uygun birimlerle ifade eder. Đçerik önermelerinin aynı giriş ibaresiyle başlayan gruplarının topluca işlenmesi ve gereken yerlerde aynı gözlem. Gözlem ve deneyin evreni doğru yorumlamadaki önemini kavrar. Đçerik kazanımı olarak verilen önermeler. 5. bu zihin alt yapısı üzerine inşa edilmesi sağlanmalıdır. “Ailemizi/milletimizi/vatanımızı nasıl severiz?” gibi konular üzerinde yazılı veya sözlü vurguların bu kazanımlara hissedilir bir katkı yapacağı düşünülmemelidir. Bilimsel bilgiler arasında nitel ve nicel ayırımı yapar ve ikisi arasındaki farkın önemini kavrar. söz konusu ünite işlendikten sonra öğrencilerin edinmiş olması beklenen kazanımlar olup söz gelişi.” önermesi. ders kitabı metninde ve ders işleniş sürecinde kavram ve ilkeler açısından yeterli işlenmeli. ortaöğretim kimya eğitimi. “Bir veri çizelgesinden nasıl bilgi çıkarımı yapılır?”. 11. 6. görsel öge veya etkinlikle birden çok kazanımın gerçekleşmesi doğaldır.

sosyal. Bilim ve teknoloji üzerine çalışma yapmanın önemini sorgular. 6.2. 2. kendini ifade eder. Toplumsal yaşamında kimyanın uygulamalarını fark eder. Çevre sorunlarına karşı duyarlıdır. 4. 5. 9. Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ) 1.5. öğrenmenin kendisini bir ödül sayar ve ömür boyu öğrenmeye isteklidir. Doğal olguları (fenomenleri). demokrasinin öncelik aldığı durumlardan ayırt eder. Bilim ve teknolojideki gelişmelerin insanlar ve doğa üzerine olumsuz etkilerine örnekler verir. 2. 5. Kimya dersinde öğrendiklerini günlük yaşamında karşılaştığı sorunları çözmede kullanır. endüstriyel süreçleri ve çevre problemlerini açıklamada öğrendiklerini kullanır. Bilime ve onun bir parçası olan kimyaya ilgi duyar. 3. Kimyanın sosyal. 8. 5. Bilmediği maddelerle iştigal ederken dikkatlidir. ekonomik ve teknolojik etkilerinin farkına varır. Sükûnetle dinler. Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD) 1. Kimyanın sosyal ve ekonomik alanlara uygulanabilirliğini irdeler. 13 .3. Đletişim. politik ve moral değerlere etkisini yorumlar. Kimyadaki gelişmelerin ekonomik. 10. 4. 7. Đş birliği yaparak çalışmaya gönüllüdür. Bilimsel gelişmelerin toplumsal ve sosyal maliyetini irdeler. Dünyayı yorumlamada bilimsel yaklaşımın ve sorgulayıcı düşünmenin önemini kavrar. 7. Öğrenmek için ödül beklemez. genel kabul görür temellere dayanarak talep ve iddia öne sürer. 6. 3. bilimin öncelik aldığı durumları. Evreni ve hayatı anlamada bilimin yol göstericiliğini özümser.

Öğretmenler performans değerlendirmede oluşturacakları durumlar/verecekleri görevler ile öğrencilerin yaptıkları analizleri. ürün ya da etkinliklerin değerlendirilmesi süreci olarak ifade edilebilir. öğrenme-öğretme sürecinde öğrencilerin başarılarını tespit etmek. öğrencinin bilgiyi bizzat yapılandırmasını sağlamak bakımından bir fırsattır. soruları içeren değerlendirme tekniklerinin yanında performans değerlendirme amaçlı gözlem-takip formu. eleştirme. yorumlama. Dereceli puanlama anahtarları ile. Yani eğitim öğretim süreci yürürken. Öğrencilerin yaptığı görevin. eksikliklerini belirlemek. projeler verilebilir. eşleştirmeli vb. bazıları da yazarak kendilerini daha iyi ifade ederler. öğretmenin öğrencilerden beklentileri somut ve anlaşılır hâle gelir. öğretim etkinlikleri ile eş zamanlı yürütülmelidir. değerlendirme süreci de amaçlar çerçevesinde devam etmelidir. analiz etme ve irdeleme. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI Ölçme ve değerlendirme. Bu araçların yanında performans değerlendirme temelli araç ve yöntemler de kullanılır. Öğrencinin performansı değerlendirilirken her bir ölçüt için ayrı bir puan 14 . Bu program. poster. bir yöredeki kimyasal kirlenmeye dikkati çekecek bir broşür hazırlama. olabildiğince. Öğretmenler. öğrencilerin öğrenme süreçlerini izlemeyi ve bu süreçte kazandıkları bilgi ve becerileri değerlendirerek gerektiğinde kullanılan öğrenme etkinliklerini değiştirmeyi öngörür. görüşme. broşür vb. Yapılacak olan değerlendirme çalışmaları dersin amaçları ve kazanımlarına uygun olarak. eğitim öğretim sürecinde edindiği bilgi ve becerileriyle uygun çözüm yolları üretebilme. ölçme/değerlendirme çalışmalarıyla. Performans değerlendirme süreci. kimyanın günlük hayatımızdaki yerini örneklerle açıklayan bir makale yazma. araştırma yapma. örneğin. bilgi toplama. düşünülebilir. sorgulama yapma. uzun cevaplı. Performans görevi olarak. öğrencilerin bilgi ve becerilerini ortaya koyarak oluşturdukları çalışma. kısa cevaplı. Kimya dersinde yapılacak değerlendirmede. gözlem yapma. kendini ve arkadaşlarını değerlendirme gibi) değerlendirilmeye çalışılır. yaptıkları deneyleri. ya da etkinliğin çeşitli aşamalarını ve/veya niteliklerini ve her bir aşamanın/niteliğin puan değerini belirten listeler dereceli puanlama anahtarlarıdır. Öğrencilerin performansını ölçmek için performans görevleri. arkadaşları ile iş birliği içindeki çalışmalarını. Bu tür becerilerin yalnızca geleneksel ölçme araç ve yöntemleriyle değerlendirilmesi zordur. gözlemleri değerlendirme. öğrendikleri ile günlük yaşam arasında ilişki kurma. Öğrencilerin akademik bilgiyi gerçek-yaşam problemlerine uyarlama yetisi. doğru-yanlış tipi. kimya dersinde öğrencilerin bilgi. bir tip grafiği başka bir tipe dönüştürme vb. çalışmanın. verdikleri kararları. Bu görevlerin değerlendirilmesi için öğretmenler değerlendirme ölçütlerini önceden hazırlar ve öğrencilere görev verirken bu ölçütleri de onlarla paylaşırlar. tablo. Böylece öğrenciler. öğrencilerin başarısını değerlendirmede farklı araç ve yöntemlerin birlikte kullanılması önemlidir. performans görevi gibi araçları da kullanırlar. bir deney yapma. Performans değerlendirme. bunu problem çözerken bizzat gösterebilmesi performans değerlendirmesi anlayışının özüdür. yani kimya kazanımlarını gerçek yaşama aktarabilme yetileri yoklanır. poster. günlük hayatta karşılaşılan problemleri çözme. öğrencilerin günlük hayatta karşılaştığı sorunlara. beceri ve tutumlarıyla ilgili değerlendirme yaparken geleneksel ölçme değerlendirme yöntemleri. Bireysel farklılıklarına göre bazı öğrenciler tartışmada. problem çözmelerini.6. hazırlatılabilir. Bu derste yapılacak ölçme ve değerlendirme etkinlikleriyle öğrencilerin üst düzey becerileri de (okuduğunu anlama. çoktan seçmeli. proje. kendilerinden beklenenin ne olduğunu bilirler ve kabul edilebilir bir performans görevinin hangi ölçütleri karşılaması gerektiğini anlarlar. öğrencinin süreç içerisindeki gelişimine ilişkin geri bildirim sağlamak amacıyla yapılır. grafik ve diyagram hazırlama ve yorumlama. bazıları sözlü sunumda. sözel sunumlarını ve bir ürünü oluşturmalarını doğrudan gözlemleyebilir ve onlara not verebilirler. Bu nedenle.

…………… 1. Farklı kaynaklardan elde edilmiş bilgileri organize etme gayreti hiç olmadı. Konuya ilişkin kavram.takdir edilir ve buna göre toplam puan elde edilir. Đş birliği Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden. 2. olgu ve prensipleri kullanırken ciddi hatalar yaptı. Gerekli olduğunda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Konuya ilişkin çok fazla ve çeşitli kaynaklar kullandı. Arkadaşlarıyla pek fazla iş birliği yapmadı. Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden yardım istedi. Bazı yerlerde kendi yorumlarını kattı. puan sütununa yazılır. Araştırma raporunu tam zamanında teslim etti. bu dereceli puanlama anahtarındaki ölçütleri. Gerekli durumlarda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Kaynaklardan edindiği bilgileri hiçbir yorum katmadan olduğu gibi aktardı. Kullandığı kaynaklar konuyla doğrudan ilişkiliydi. Plan oluşturma ve uygulama Araştırma Süreci 2. 2 1 Araştırma süreci öncesinde bir plan yapmadı. Yapmış olduğu yorumları ve çıkarımları uygun kaynaklardaki kanıtlarla destekledi. Araştırma sürecine ilişkin planlama yaptı. Yorumlarının bazılarını uygun kanıtlarla destekledi. bu ölçütlere ilişkin açıklamalardan hangisinin öğrencinin performansını tam olarak yansıttığı düşünülüyorsa. Konuya ilişkin kavram. Dil ve yazım kurallarını kullanırken az sayıda önemsiz hata yaptı. Tamamen kitaptan aldıklarını aktardı. arkadaşlarıyla iş birliğinde bulunmadı. Araştırma sürecinde hiç kimseden yardım istemedi ve kimi zaman gerekmesine rağmen. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı örneği öğrencinin bir konuda araştırma yaparken göstermiş olduğu performansa ilişkin gözlemlerin kaydedilmesi için hazırlanmıştır. DERECELĐ PUA LAMA A AHTARI 4 Ölçütler Araştırma öncesinde araştırma sürecini etkili şekilde planladı ve planını öğretmeniyle paylaştı. Kaynakların çoğunluğu konuyla ilişkiliydi. Ölçme ve değerlendirmede geleneksel ve yeni yaklaşımların bu programla da ilişkilendirilen özellikleri çeşitli kaynaklarda bulunabilir(20. Yapmış olduğu plana çoğunlukla uydu. Dil ve yazım kurallarını doğru ve tam olarak kullandı. Araştırma raporunu makul zamanda teslim etti. arkadaşlarından ve etrafındaki diğer kişilerden yardım istedi. Konuya ilişkin yeterli sayıda kaynak kullandı. Konuya kendi yorumlarını da kattı. raporda daha çok kaynaktaki bilgilere bağlı kaldı. çalışmanın amacına göre değiştirebilir. Yapmış olduğu plana tam anlamıyla uydu. Kaynak kullanımı 3. Konuyla ilgili olarak yeteri kadar kaynak kullanmadı. Araştırma raporunu çok geç teslim etti. Kaynaklardaki bilgileri aktarırken bazı hatalar yaptı. 22. ancak plana tam anlamıyla uymadı. Bilgileri oldukça iyi sıraladı. olgu ve prensipleri doğru şekilde kullandı. Arkadaşlarını kendi araştırmaları konusunda teşvik etti. ………… 15 Puan Performans Düzeyleri 3 . Kanıt kullanımı Araştırma Raporu 3. olgu ve prensipleri kullanırken bazı hatalar yaptı. o açıklamaya ilişkin rakam. Topladığı kaynakları verimli kullanarak edindiği bilgileri organize etti. Kullandığı kaynaklar ders kitabı ile sınırlıydı. 4. sayısını artırabilir ya da azaltabilir. 1. Araştırma öncesinde araştırma sürecine ilişkin plan yaptı. Mevcut ölçütleri okuduktan sonra. Aşağıda kimya dersinde yaptırılabilecek bir araştırma için kullanılabilecek bir dereceli puanlama anahtarı örneği verilmiştir. Farklı kaynaklardan edinilen bilgileri organize etme problemi yaşadı. Araştırma raporunu teslim tarihinden epey sonra teslim etti. 21. Ancak. Konuya ilişkin kavram. Öğretmen isterse. 4. ancak kaynaklardan bir kısmı konuyla tam anlamıyla ilişkili değildi. olgu ve prensipleri doğru ve yerinde kullandı. Araştırma sürecinde sadece bir iki kez öğretmeninden yardım istedi. Dil ve yazım kurallarını kullanırken bazı ciddi hatalar yaptı. Konuya ilişkin kaynak kullandı. Ciddi ve çok sayıda dil ve yazım kuralı hatası yaptı. Kaynaklardaki bilgileri doğru şekilde kullandı. Kavrama Konuya ilişkin kavram. Dil kullanımı Kaynaklardaki bilgileri doğru bir şekilde sundu. 23) .

sınıf mevcudu. Deney sonuçlarını doğru yorumladı. Deney sonuçlarını kaydetti. 3.Öğrencilerin performanslarını değerlendirirken kontrol listeleri de kullanılabilir. Seçtiği malzemelerin ve çalıştığı mekânın temizliğini kontrol etti. öğrencinin bir görev veya proje esnasında sırasıyla yapması gereken iş ve işlem basamakları listelenmiş olup her iş veya işlem için var veya yok. Ölçme ve değerlendirme araçları ile değerlendirme ölçütlerinin programın temel amaçlarına hizmet eder nitelikte olması ve hedeflenen becerileri kapsaması önemlidir. Öğretmenlerin geleneksel değerlendirme araçları (çoktan seçmeli. … … Düşünceler Hayır Örnek düşünceler: • Öğrencinin deneydeki dikkati ve kavrayışı çok iyiydi. Formlar ve formlarda yer alan ölçütler. • Öğrencinin bu etkinliği tekrarlaması gerekiyor. Eşdeğer işlevli başka formlar da geliştirilebilir. dersin işleniş yöntemi. çevre ve sınıf imkânları. 2. doğru/ yanlış. eşleştirme. deney yapma gibi bir dizi hareketi gerektiren davranışlar. süre vb.) ile performansa dayalı değerlendirme araçlarını birlikte ve dengeli kullanması öğrenci kazanımlarının daha etkili değerlendirilmesini sağlayacaktır. Örneğin. 16 . daha geçerli ve güvenilir değerlendirme yapmalarına katkı sağlayacaktır: 1. kısa yanıtlı sorular vb. Bu programda yer alan ölçme ve değerlendirme araçlarına ilişkin formlar sadece birer örnektir. Deney sonunda çalıştığı mekânı temiz bıraktı. Puanlama ise kümülatif yapılır. ölçme ve değerlendirme yaparken aşağıdaki noktalara dikkat etmeleri. Öğretmenlerin. Deney için uygun düzeneği kurdu. Kontrol listelerinde. evet veya hayır anlamına gelen bir işaret veya ifade ile o işlem basamağının gerçekleşip gerçekleşmediği not edilir. • Öğrencinin bilgi altyapısı yetersiz olduğu için deneyi bilinçsizce yaptı. KO TROL LĐSTESĐ Gözlenen Davranışlar Evet Deneyle ilgili bilgi altyapısı yeterlidir. Çalışırken kendisinin ve arkadaşlarının güvenliğine dikkat etti. kontrol listesinde açıkça belirtilip sıralanabilir. Deney için uygun malzemeleri seçti. faktörler göz önünde bulundurularak yeniden yapılandırılabilir. Seçilen ölçme ve değerlendirme yöntem ve teknikleri ders programında hedeflenen kazanımlara uygun olmalıdır.

görev ve proje sunum aşamalarında her öğrenci kendi hazırladığı bölümden sorumludur ve her öğrencinin performansı ayrı değerlendirilir. gruptaki öğrenci sayısı kadar alt bölüme ayrılarak her öğrenciye bir alt görev yüklenir. Birinci tip grup çalışmaları değerlendirilirken. Öğrencilerin performansına ilişkin değerlendirme sonuçlarının mümkün olduğunca kısa sürede öğrencilere bildirilmesi esastır. çıkarımda bulunmaları. yorumlamaları. Sınıfta yapılan her türlü etkinliğin değerlendirilerek bir puanlama yapılması zorunlu değildir. 8. Đkincisinde ise söz konusu görev veya proje grubun tamamına verilir. Ölçme ve değerlendirme sürecinde öğrencilerde sınav kaygısı yaratılmamalı. Başka bir deyişle. Öğrencilerin öğrenmelerine destek sağlamak ve performanslarını değerlendirmek için yapılacak grup çalışmalarında iki yol izlenebilir. 7. bu sürecin öğrencinin gelişimine ilişkin bilgi toplama çalışması olduğu unutulmamalıdır. Verilen yıllık ödevler veya performans görevlerinde öğrencilerin bir kaynaktan bilgileri aynen aktarmaları yerine. 17 . elde edilen bilgilerle öğrenciler ve veliler bilgilendirilir. derecelendirme ölçeği vb) biri ile değerlendirilmesi ve puanlanması esastır. Performansa dayalı değerlendirme yapmak için verilen performans görevlerinde öğrencilerin performansının. Bu süreç sonunda. Đkinci tip grup çalışmalarında ise her öğrenciye eşit puan takdir edilir. transfer etmeleri. Birincisinde. önemlidir. elde ettikleri bilgileri. bunları gidermek için ilave etkinlikler yapılabilir veya kullanılan yöntem ve teknikler değiştirilebilir. tablo veya grafiğe dönüştürmeleri vb. her grup üyesinin görev takibi de grupça yapılır. 6. daha önceden hazırlanmış ölçütlerden oluşan değerlendirme araçlarından (dereceli puanlama anahtarı. Yapılan değerlendirme çalışmasıyla öğrencilerin gelişim süreci izlenir. analiz etmeleri.eksiklikleri tespit edilir. 5. öğrencilerin -varsa. verilen görev veya proje. grup iş bölümünü kendisi yapar. değerlendirme yapmaları.4. bir grubun tüm üyeleri aynı puanı alır.

TC Kültür Bakanlığı. 1973. 1995. “In Search of Understanding: The Case for Constructivist Classrooms” Association for Supervision and Curriculum Development. Steffe. D. Tebliğler Dergisi.SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR Orta Mektep Müfredatı (1930). Kubiszyn. Fen Bilimleri 1 Programı. 2003. 13. MEB-EARGED. Devlet Matbaası Đstanbul. Tebliğler Dergisi. Modern Educational Measurement. Tebliğler Dergisi. Kimya) Taslak Programı. Cambridge. Ankara. Inc. W. 1998. 5. Đstanbul. 11. Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi. Ankara. 1999. New York: McGraw Hill. 1985. 7. Ankara. G. Second Edition.10. Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Metotları. P. J. 9. MEB. Ausebel. 10. New York.. 19. Educational testing and measurement: Classroom application and practic. 2000. Ankara. Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analiz Raporu. Ankara. (Editör). Needham: Allyn & Bacon. D. 1998. Educational Psychology – A Cognitive View (2. 3. 1992. Ankara. 23-29. TC Maarif Vekâleti.P. E. Ankara. 6. Classroom Assessment. Ankara. Bloom. MEB-EARGED. Sınıf Fen Bilgisi (Fizik. in “Constructivism and Education”. 14. & Bednarz. L.” David McKay Inc. J. 1930. New Jersey. Airasian. 2. Turgut. 2001. F. 1956. Baskı). Lise Müfredat Programı (1956). 1971. NY: Holt. USA. Tebliğler Dergisi.. 1.. TC Maarif Vekâleti. Popham. TC Maarif Vekâleti. Maarif Basımevi. Cambridge University Press. Ahmet Saban. Novak. 1978. Tebliğler Dergisi. 16. 21. 1960. & Garrison. 2. 17. Devlet Basımevi. Nobel Yayınları. Ankara.. S. 5.. Lise Programı (1938). and Gale. 1996. Baskı. 1938. “Why Constructivism Must Be Radical?”. USA. Öğrenme-Öğretme Süreci: Yeni Teori Ve Yaklaşımlar. J... Lise Kimya Programları. Ankara. 1991. 18 . N. Saydam Matbaacılık. 22. B. 15. M..11 ve 12. G. 2002. Cognitive Domain. New York. Brooks. P. by Larochelle. Von Glasersfeld.Ortaöğretim Kurumları Sınıf Geçme Yönetmeliğini Uygulayan Ortaöğretim Kurumlarının 9. Maarif Basımevi. 4. John Wiley & Sons. 1993. 3 Programları.. Lise Müfredat Programı(1960). Tebliğler Dergisi. H. 1956. 1987. Seçmeli Kimya 1. 20.. J. Rinehart and Winston. J. New York. Sınıflarına Ait Haftalık Ders Dağıtım Çizelgeleri. Modern Kimya Programı Amaçları ve Açıklamalar. J.. Ankara. 1994. Lawrence Erlbaum. Ortaöğretim Đkinci Devre 1. 12. UK. 8. Fen Bilimleri 2 Programı. T. Borich. “Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals: Handbook I. Ankara. W. & Brooks. & Hanesian. Ankara. “Constructivism in Education”. Tebliğler Dergisi. 18. M. 23.

sınıf B.KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11. Ü ĐTELER 19 .

1 100. Ancak.0 * Üniteler için verilen ders saatleri öğretmen tarafından şartlara göre ±%20 oranında değiştirilerek uygulanabilir.9 22. A4 boyutlu kâğıda. Öğretmen kılavuz kitabı için herhangi bir hacim sınırlaması öngörülmemiştir. zaman tahsis çizelgesinde belirlenmiş yüzde zaman oranlarına uygun olmalıdır.ZAMA A ALĐZĐ ORTAÖĞRETĐM KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI 11. gerekli görüldüğü hâllerde ±%20 artırma/eksiltme yapılabilir. • 20 . sınıf kimya ders kitabının hacmi. bu oranlar esas alınarak bulunan sayfa sayılarında.0 11. 17-19 forma olarak öngörülmüştür. SI IF Ü ĐTELERĐ VE Ö ERĐLE SÜRELER Ü ĐTE Ü ĐTE ĐSMĐ UMARASI 1 KĐMYASAL REAKSĐYONLAR VE ENERJĐ 2 REAKSĐYON HIZLARI VE KĐMYASAL DENGE 3 ÇÖZELTĐLERDE DENGE 4 5 ELEKTROKĐMYA ÇEKĐRDEK KĐMYASI Toplam KAZA IM SÜRE/DERS YÜZDE ORA (zaman bakımından) SAYISI SAATĐ* 18 24 31 15 18 106 15 24 30 27 12 108 13.8 25. KĐTAP FORMA SAYILARI • • Ortaöğretim 11.2 27. Her üniteye tahsis edilecek sayfa sayısı.

fiziksel ve kimyasal olaylara eşlik eden enerji değişimlerini ele almak için. kanunu” anlamlandırılmakta. ve 10. kanunu” ile ünite bitmektedir. kanunu Termodinamiğin 3. Sistemler ve Enerji Türleri 2. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. farklı enerji türlerini ve enerji birimlerini ilköğretim Fen ve Teknoloji dersinde öğrenmiş. istemli / istemsiz değişimleri ayırt etmek için gerekli entropi kavramına giriş yapılarak “termodinamiğin 2. B. entalpi kavramı ile birlikte sunulmakta. olayın gerçekleştiği sistem ve sistemin yer aldığı ortam ile ilgili ilk kavrayışlar sağlanmakta. Ünite Önerilen Süre A. “termodinamiğin 3. Hess Kanunu ve ona ilişkin uygulamalar işlenmektedir.Kimya Dersi 11. Ayrıca. kanunu Entalpi Oluşum entalpisi Đstemli/ istemsiz değişim Termodinamiğin 2.Sınıf Öğretim Programı 1. kanunu” . lise 9. Sistemlerde Entalpi Değişimi 3. enerjinin korunumu hakkındaki “ termodinamiğin 1. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • Sistem Ortam Açık sistem Kapalı sistem Đzole sistem Đzotermal sistem Ekzotermik değişim Endotermik değişim Đç enerji Termodinamik Termodinamiğin 1. kanunu Entropi Gibbs serbest enerjisi : KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ : 15 Ders Saati 21 . Bu ünitede. Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden istemlilik tartışmaları verilmekte. Ünitenin Amacı Öğrenciler. sınıf Kimya dersinde pekiştirmiştir. Đstemlilik C.

[!] 1.4.1-1. böyle sistemlerin tanımı. 4 atomlu çizgisel ve açılı moleküller için mikro düzeyde enerji türleri irdelenir (1. 1. her hareketin bir enerji alış-verişi ile birlikte yürüdüğü.3 Đç enerjiye katkı yapan enerji türlerinden. Bu değişimlerde sisteme giren veya sistemde çıkan ısının dönüştüğü enerji türleri irdelenir. iç enerji değişimi ve mekanik iş sembolleri tanıtılıp. izole. Bu irdelemeler sırasında. [!] 1. Termodinamiğin günlük hayattaki uygulama alanlarına örnekler verir. 1. Bu tartışmada. QP = ∆U + w bağıntısının. Ekzotermik ve endotermik değişimlerde.6).2. [!] 1. ↸ Sabit hacimde ve sabit basınçta gerçekleşen basit fiziksel değişim örnekleri üzerinden mekanik iş kavramı anlamlandırılır. kanununu ifade eder. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Buzun erimesi. Đncelenen makro düzeyde değişimlerin gerçekleştiği sistemler ve ortamlar sorgulanarak ele alınan sistemlerin açık-kapalı.1. 1. V bağıntısına girilmeyecektir. olayın gerçekleştiği süre içinde ortamla ısı alış-verişinin ihmal edilebilir düzeyde olması temelinde verilmelidir.4. basınç ve hacim değişkenlerine göre sınıflandırır. ısı-mekanik enerji-iç enerji değişimi üçlüsü dışındaki enerji dönüşümlerine ve mekanik işin hesaplanmasında kullanılan w = P.Sınıf Öğretim Programı 1. Sistem ve ortam arasındaki ilişkinin önemini fark eder. ısı alış-verişi. Bu reaksiyonlara eşlik eden enerji değişimleri vurgulanarak termodinamik bilim dalı. Mg(k) + ½ O2 (g) → MgO + hν CO + ½ O2 → CO2 + Q2 3/2 O2(g) + hν → O3(g) AÇIKLAMALAR [!] 1. gibi reaksiyonlar kullanılabilir. Sabit hacimli ve sabit basınçlı sistemlerde. titreşim.2 “Đzole sistem” kavramı. uygun örnekler üzerinden verilir. 1. 3. moleküllerin öteleme.4).Kimya Dersi 11. Termodinamiğin 1. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR 1. 1.6 Termodinamiğin buharlı makinenin gelişimi ve sanayi devrimi ile tarihsel ilişkilerini konu edinen bir okuma metni verilebilir. Bir sistemin iç enerjisini atom/molekül temelinde açıklar. bu bakımdan kimyasal değişmelerde de enerji alındığı veya verildiği gerçeğine örnek olarak. iç enerjiye katkıda bulunan mikro düzeyde enerji türleri tartışılır. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 1. Sistemler ve enerji türleri ile ilgili olarak öğrenciler.4. ısı-iç enerji dönüşümünün olduğu sabit hacimdeki değişimlere örnekler verilecektir. sabit basınçlı ve sabit hacimli sistem kavramları örneklerle tanıtılacaktır. izole-izotermal. 1. sabit hacimli-sabit basınçlı olma nitelikleri gözden geçirilir. Qv = ∆U QP = ∆U + w Qp ≠ Qv ilişkileri. uğraş alanları üzerinden tanımlanır (1. mutlak anlamda yasaklanmış bir ısı alış-verişi gibi algılanmamalı.6. ↸ Kimyasal değişimlerin maddeyi oluşturan atom ve moleküllerin diziliş ve düzeninin değişimi ile gerçekleştiği. kapalı. (-) işaretlenmesi ile sisteme giriş-sistemden çıkış arasındaki ilişki verilir. tek atomlu asal gazlar ve 2. Farklı değişim örneklerinde bu ilişkilerden hangisinin geçerli olacağı konusunda yönlendirilmiş bir beyin fırtınası yapılır. [!] 1.5 “Madde-enerji dönüşümü”. C + ½ O2 → CO + Q1. alınan veya verilen ısının sistemde nasıl depolandığı sorgulaması üzerinden. 1. işaretleme sistemi kullanımını gerektiren uygulamaları ile ilgili örnekler çözülür.4.5. 1.1.3). ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 22 .5 Q ve w niceliklerinin (+). sıcaklık. [!] 1.2 Açık. 1. iç enerji değişimini ısı alışverişi ve mekanik enerji ile ilişkilendirir. derişik H2SO4 çözeltisinin seyrelmesi gibi maddesel değişimlerde ısı-iç enerji dönüşümü irdelenir. sistem ve ortam kavramları kullanılarak anlamlarının derinleşmesi sağlanır. 1. ısı alış-verişi ile mekanik iş ve iç enerji değişimi arasındaki matematik ilişkiler türetilir.3. dönme ve potansiyel enerjileri ile atomların çekirdek ve elektronik enerjileri irdelenecek.4 Isı değişimi. izotermal. Qp ≠ Qv ilişkisinin nedeni irdelenir (1. Her iki hâl için. Sistemleri.

Sistemlerde entalpi değişimi ile ilgili olarak öğrenciler. ↸ Yaygın ve basit bileşiklerdeki ortalama bağ enerjilerini veren tablolardan yararlanılarak kimyasal reaksiyonda alınan ya da verilen ısı hesaplanır. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısı türetilir. sabit basınçta (piston hareketli iken) verilen ısının (Qp) entalpi ile ilişkisi irdelenir. 2. 2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 23 . ürünlerin bağ enerjileri toplamından girenlerinkini çıkarma yanılgısı oldukça yaygındır.Sınıf Öğretim Programı 1. mekanik iş hesabı kapsam dışı tutulacak. Reaksiyon entalpi değişimleri ile bağ enerjilerini ilişkilendiren örnek problemler çözülür (2. Bir reaksiyonun entalpi değişimini. Sabit hacimde verilen ısının iç enerji değişimine eşit olup olmadığı tartışıldıktan sonra. 2. o AÇIKLAMALAR 2. Hess kanunu bağlamında tartışılır (2. standart koşullardaki elementlerinden elde edilişlerine ilişkin tepkimelerdeki entalpi değişimleri. H = U + P.4). Hess kanunun sözlü ifadesi irdelenir. gaz hacmi sabitken (piston hareketsiz) verilmesi gereken ısının. tam yanma için gerekli eşdeğer miktardan az hava ile yakılmasının neden akılcı olmayacağı. Örnek tepkimeler üzerinde.4 Bağ enerjileri. [!] 2. gaz basıncı sabitken (piston sürtünmesiz hareketli) verilmesi gereken ısıdan farklı olmasının nedenleri sorgulanır.4 Bağ enerjilerinden reaksiyon entalpileri hesaplanırken. [!] 2. Kömür ve petrol gibi fosil yakıtların. [!] 2. “1 mol bağı standart şartlarda kırmak için gerekli enerji” şeklinde tanımlandığı için. Reaksiyon entalpi değişimlerini “standart oluşum entalpi değişimleri” ile ilişkilendirir. bu bileşiklerin oluşum entalpileri olarak tanımlanır. “bağ kırılma entalpisi” adı ile de verilebilir.1 Mutlak entalpi kavramına girilmeyecek. toplu reaksiyonun ∆H değeri ile karşılaştırılır. V bağıntısı yerine H = U + w bağıntısı kullanılacaktır. girenlerin bağ entalpileri toplamından ürünlerin bağ entalpileri toplamını çıkarmak gerektiği unutulmamalıdır. Standart şartlarda birden çok allotropu olan elementlerin en kararlı allotropları esas alınır. 2. ↸ Yaygın maddelerin oluşum entalpileri çizelgesi incelenerek ∆H f değerlerinin işaretleri. oluşum tepkimelerinin ekzotermik-endotermik oluşu ile ilişkilendirilir. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir silindir içine kapatılmış 1 mol gazın sıcaklığını 1 oC artırmak için.2 H2O. ara basamakların entalpi değişimleri ile ilişkilendirir. ekzotermik olduğu bilinen örnek tepkimeler üzerinde entalpi değişimi hesaplanarak giderilebilir.3.2 Standart şartlar ve normal şartlar kavramlarının anlamları verilir. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısının uygulamasına ilişkin problemler çözülür. ↸ Çok basamaklı örnek tepkimelerin her basamağına ilişkin ∆H değerleri. Bağ enerjisinin tanımı ile ilgili olan bu yanılgı. standart oluşum entalpilerinin kullanımından kaynaklanan bir alışkanlıkla. Basit tepkimelere ilişkin entalpi değişimlerinin oluşum entalpileri ile hesaplanmasına dair ∆H = (Σ∆Hof ürünler . Isı alış-verişinin mekanik iş alış-verişi ile sonuçlandığı değişimlerde Qp’nin ∆H’a eşit olduğu belirtilir (2. Kimyasal reaksiyondaki entalpi değişimi ile bağ enerjileri arasında ilişki kurar. Bu büyüklük reaksiyon entalpisi hesabında kullanılırken.1).3).Kimya Dersi 11.Σ∆Hof girenler) bağıntısı kullanılarak örnek problemler çözülür (2. Entalpi değişimini (∆H). CO2 gibi bileşiklerin.2). Buradan. ??? 2. [!] 2.1 Elementlerin standart koşullardaki oluşum entalpilerinin ‘0’ kabul edildiği belirtilir. reaksiyon ısısı (Qp) ile açıklar.4.2.1. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 2.

incelenen örnek tepkimelerle keşfedilir (3. Đstemli olaylarda kullanılamayan enerjinin değişme eğilimi tartışılır.5 Entropi üzerinden istemlilik irdelemeleri yapılan sistemlerin olabildiğince izole olması önerilir. Olayın ekzotermik oluşu ile sistemin iç enerji değişimi arasındaki ilişki irdelenir. 3. Mürekkebin neden dağıldığı. Kullanılamayan termal enerji (işe dönüşmeyen ısı enerjisi) kavramının anlamı. Entropi kavramını. ile ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 24 . [!] 3. iş elde edilirken kullanılabilir/kullanılamayan termal enerjinin artması-eksilmesi irdelenir.5 Entropi kavramını sadece düzensizlik meyli temelinde vermek. 3. bir bardak suya bir damla mürekkep damlatılarak mürekkebin su içinde dağılımı gözlemlenir. Ayrıca. entropinin olasılık temelinde de ifade edilebileceği sonucuna varılır. evrendeki doğal olayların olumsuz bir sona doğru gittiği yanılgısını getirebilir. Entropinin arttığı istemli olaylara örnekler verilir (3. diğeri oda sıcaklığında. Đstemli değişimlerde minimum enerjiye yöneliş eğilimini örnekler üzerinde gösterir.3).1. Dağılan mürekkebin kendiliğinden (istemli olarak) yeniden damla boyutuna dönüp dönmeyeceği irdelenir.2. istemli olaylarda kullanılamayan termal enerjinin genelde arttığı. sadece CaSO4 tuzunun entropi değişimini düşünmek yetmez. ters yöndeki olayın özel önlemler alınmadıkça meydana gelmemesi temelinde tartışılır (3. Đstemli olaylarda entropinin artacağı (∆S > 0) sonucuna götürecek bir beyin fırtınası yapılır. Değişimlerde istemlilik ile ilgili olarak öğrenciler. tek yönlü basit tepkimelerde. 3. Bu nedenle entropiyi açıklamada. 3. Entropinin olasılık temelinde sezilmesi için. ok yönündeki olayın kendiliğinden yürümesi.Sınıf Öğretim Programı 1. Bu etkinlik üzerinden. Çözünme sırasında su moleküllerinin entropi değişimlerini de hesaba katmak gerekir.Kimya Dersi 11. böyle bir sistemin termal enerjisinin “kullanılamayan termal enerji” olduğu. 3. Mekanik iş elde edilebilen düzenekte. Örneğin. bu deney üzerinden irdelenir. (Örneğin. Entropi. sıcaklıkları ve hacimleri eşit farklı miktarlarda He örneklerinin. aynı maddenin sıvı ve gaz hâllerinin vb. Bu tepkimelerde iç enerjinin değişim yönü tartışılır. düzen ve rastgelelik kavramları üzerinden verilir.1). “kullanılamayan enerji yaklaşımı” na yeterli ağırlık verilmelidir.3. ↸ Đki nuçe erlenmayerine konulmuş.4. eşit kütleli iki su örneğinden oluşan sistemlerin buhar çıkış uçlarına birer rüzgârgülü tutularak hangisinden mekanik iş elde edildiği tartışılır. Entropi değişimleri (∆S) istemlilik arasında ilişki kurar. eğilimine değişimlere [!] 3. Đstemlilik ile minimum enerjiye yönelme eğilimi arasındaki paralellik. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Đstemlilik ve istemsizlik kavramları.) [!] 3. Minimum enerji uymayan istemli örnekler verir. alçının suda çözünmemesi entropi artışı temelinde tartışılırken. AÇIKLAMALAR KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3. 3. entropinin. entropileri karşılaştırılabilir.5). Đstemli/istemsiz kavramlarını irdeler. Farklı şartlardaki benzer sistemlerin entropileri basit örneklerle karşılaştırılır. 1 mol He’ un sıkışmış ve genleşmiş hâllerinin. kullanılamayan termal enerjiyi temsil ettiği hususları açıklanır.4.4. değişim ↸ Đstemli tepkimelerin çoğu zaman ekzotermik olduğunu gösteren örnekler gözden geçirilir. sıcaklık sabitken. ↸ Đstemli olduğu deneyimlerle bilinen endotermik tepkime örnekleri incelenir. “kullanılamayan termal enerjinin ölçüsü” olarak tanımlanır.2). biri kaynama sıcaklığında tutulan. mürekkep moleküllerinin farklı konumlarda bulunma olasılıklarının artması temelinde tartışılır. Böyle olaylarda minimum enerji eğiliminden daha etkili bir başka eğilim olması gerektiği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma açılır (3. 3.4 Bulunduğu ortamla aynı sıcaklıkta olan bir sistemin termal enerjisinin mekanik işe (faydalı işe) dönüştürülemeyeceği.5. “kullanılamayan termal enerji” ve “olasılık” temelinde açıklar. entropinin olasılık temelinde anlamı.

Mutlak sıfır noktasında. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 25 . örnek reaksiyonlar için. [!] 3. kanunun. [!] 3. termodinamiğin 2. mutlak entropinin ‘sıfır’ oluşu. moleküllerin dağılma olasılığının artması. kanununun anlamı irdelenir.Kimya Dersi 11. [!] 3.” anlamında 3.8). Buzun erimesi olayında sistemin entropi değişiminin pozitif. Bu olayda her iki gazın hacminin de büyümesi. öteleme hareketlerinin tamamen durması ile ilişkilendirilir.istemsizliktersinirlik irdelemesi yapılır (3. bu da entropinin büyümesi şeklinde yorumlanır. sadece standart şartlarda yapılır.” ifadeleri uygundur.7 Gibbs serbest enerjisi tanımlandıktan sonra.8 Mutlak entalpilerin genelde bilinmez büyüklükler olmasına benzetilerek. “Enerji değişimi olmayan hiçbir istemli olayda.7. mutlak entropiler (S0) çizelgesine dikkat çekilerek düzeltilebilir. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ o AÇIKLAMALAR [!] 3. Kimyasal reaksiyonların istemliliğini Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden irdeler. Gazların karışması. Sistemin ve evrenin toplam entropi değişimi üzerinden “Gibbs Serbest Enerjisi” ni tanımlar. Ancak. ∆G teriminin neden kullanılabilir (serbest) enerji olduğu irdelenir.8 ∆G = ∆H . entropi azalması olmaz. kanunu için. mutlak entropilerin de bilinemeyeceği yanılgısı. ∆G’nin işareti ile ilişkilendirilir. sıcaklığı -20 oC olan bir odaya konmuş. bu değerlerin sıfır sayılması da fazla bir hata getirmediği için.8 ∆G teriminin işareti yanında. ↸ Standart mutlak entropiler (S0) bir çizelge hâlinde verilir. Buradan Gibbs serbest enerjisi (∆G) tanımına geçilerek istemlilik.8 Kimyasal reaksiyonlarda istemlilik tartışmaları. 3. ∆G = 0 olması hâlinin tersinir olaylara (dengeye) karşı geldiği sonucuna götürecek bir tartışma yapılır (3. kanunu için. kanununun ifadesi irdelenir. 0 oC da 1 mol sıvı su için tekrarlanır.6.6 Termodinamiğin 3. kanunlarını yorumlar. Termodinamiğin 2. Benzer bir hesaplama. termodinamiğin 2. ∆S0 değerleri bulunur. sadece entropi artışı dolayısıyla istemli olay örneği olarak kullanılır. Örneğin. ↸ Oda ortamına konulan.6.T∆S < 0 sonucuna ulaşılır.8 Mutlak entropilerin nasıl hesaplandığı konusuna girilmez. Standart oluşum entalpileri (∆Hof) ile hesaplanan reaksiyon ∆Ho değerleri ve ∆So ile.” ve “Evren zaman geçtikçe bir denge hâline yaklaşır. Termodinamiğin 3.6 Termodinamiğin 2. 3. 3. 0 C sıcaklıktaki 1 mol buzun erimesi gibi basit bir olay alınarak sistemin ve ortamın entropi değişimleri hesaplanabilir. ∆G0 bulunup bu değerin işareti üzerinden istemlilik. ∆H .Sınıf Öğretim Programı 1. bir ifade de verilir.T∆S ifadesinde ∆H teriminin alınan verilen ısıyı. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3.5 kJ/mol bulunan bir tepkimenin sağa istemli fakat dengeye yakın olduğu irdelemesi yapılmalıdır.7). mutlak değeri de bir tepkimenin dengeden uzak ve istemli veya dengeye yakın fakat istemli olduğunu irdelemede önemlidir. ∆G0 = -0. sıfırdan büyüktür. ve 3. Bu çizelge kullanılarak. ??? 3. Ele alınan örnek olaylarda. toplam entropi değişiminin pozitif olduğu gösterilir. ortamın entropi değişiminin negatif. [!] 3. istemli olaylarda bu iki terim toplamının > 0 olması gerçeğinden.8. sistemin entropi değişimi ∆S ve ortamın entropi değişimi (-∆H/T) ile gösterilip. Evrenin toplam entropi değişiminin bu olayda da pozitif olduğu belirlendikten sonra. kanunu bazı mükemmel kristal maddeler için geçerli olmayıp bu maddelerin 0 K sıcaklıktaki mutlak entropileri. T∆S teriminin kullanılamayan termal enerjiyi ifade ettiği belirtilerek. “Her istemli olayda evrenin toplam entropisi artar. 3. bütün maddeler için geçerli sayılması ciddi bir problem getirmez. 3. 3.

” de denir. enerji alış-verişine açık ……………… de olabilir. açıktır.. ………… ile çok hızlı ısı alış-verişi olabildiği ve bu sayede ………………. Tamamen yalıtılmış olduğu için böyle ………………. Madde alış-verişine kapalı. Burada gerçekleşen olaylardaki iç enerji değişimi. hem buharlaşma/yoğuşma yoluyla su alış-verişine.. şişelenmiş su. hem de toprak ve hava ile ısı alış-verişine açıktır..Sınıf Öğretim Programı D.lere “izole …………. içinde bulundukları ……………….1-1. Böyle bir …………. ısınmaya rağmen gaz basıncı değişmez. madde alış-verişine kapalı. gibi düşünülebilir. ister istemez madde alış-verişine kapalıdır. sıcaklığının hep sabit kaldığı varsayılır... Đnsan vücudu da hem madde hem de enerji alış-verişine açıktır. Örneğin böyle bir termosta. Çünkü hacim değişmedikçe mekanik iş yapılamaz.... tanımlamak mümkündür. buzun erimesi sağlanabilir. ısınmaya bağlı basınç değişimi. Örneğin. enerji alış-verişine açık olduğu için yarı kapalı bir …………….Kimya Dersi 11. Madde ve enerji alış-verişinin yasaklı olmadığı ………………. adını verir. Çok iyi yalıtılmış ve ideal şekilde kapatılmış bir termos içindeki olaylar. serbest ve sürtünmesiz hareket eden pistonun yer değiştirmesi (hacim büyümesi) ile telafi edilir. bu mekânı kuşatan diğer evren parçasına da ……………. Sıcaklık.. izobarik şeklinde de nitelenir. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. değişim olayının gerçekleştiği mekâna ………….6 Aşağıdaki metni dikkatle okuyarak boş bırakılan yerlere uygun düşen kelimeleri yazınız: TERMODĐNAMĐKTE SĐSTEMLER VE ORTAMLAR Fiziksel ve kimyasal değişimlere eşlik eden ısı ve mekanik iş alış-verişlerini inceleyen bilim dalına ……………………… denir. basınç ve hacim değişkenlerinin sabit olup olmamasına göre de farklı ………….. izotermal ………………. enerji bilançolarını çıkarırken. dış …………………… ile hiçbir madde ve enerji alış-verişi olmadan gerçekleşebilir. 26 . Böyle bir …………. ………………….. yarı kapalı veya kapalı olabilir. açığa çıkan veya yutulan ısıya eşittir. de. göl suyu. Örneğin. ile madde ve enerji alış-verişi olup olmamasına göre açık. Bu bilim dalı. Örneğin. Bir bisiklet pompası içine hapsedilmiş hava ısıtılırsa. Hacmi sabit (izokorik) ……………….in kapalı olamayacağı aşikârdır.

7 Standart şartlarda 1 mol hidrojenin sabit hacimli kapalı bir silindirde yanması sonucu su buharı oluşurken 241. :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. 2. Tabloda verilen bilgileri kullanarak 298 K de.000 -16. 4. Aşağıda verilen bilgileri kullanarak asetilenin (C2H2) standart oluşum entalpisini hesaplayınız. 3. Standart Serbest Enerji ( G0f) (kJ/mol) N2(g) H2(g) NH3(g) 0. 2Al(k) + 3/2 O2(g) → Al2O3 (k) ∆Hof = -1670 kJ 2Fe(k) + 3/2 O2(g) → Fe2O3(k) ∆Hof = -824 kJ verilerini kullanarak 2Al(k) + Fe2O3(k) → Al2O3(k) + 2Fe(k) reaksiyonu için entalpi değişimini bulunuz.2.1 kJ/mol ise CaCO3 için standart oluşum entalpisi kaç kJ/mol’dür? 3.5 kJ C(k) + O2(g) → CO2(g) H2(g) + 1/2O2(g) → H2O(s) ∆Hof = . 350 410 460 732 498 5. CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g) Bağ Kırılma Entalpileri (kJ/mol) C ̶ C C ̶ H O ̶ H C=O O=O 6.3. N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) reaksiyonuna göre 68 g NH3 oluşurken standart serbest enerji değişimini hesaplayınız. ∆Hof CaO (k) = -635.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme 1.68 kJ olduğuna göre ∆H.4. standart şartlarda 112 L metanın (CH4) yanma entalpisini hesaplayınız.000 0.66 27 .6 kJ ∆Hof = .4.285. sürtünmesiz hareket eden bir piston altında standart şartlarda yakılınca açığa çıkan ısı miktarı 240.8 kJ Tabloda verilen molar bağ kırılma entalpisi değerlerini kullanarak. 2.82 kJ ısı açığa çıkmaktadır. Yine 1 mol hidrojen.1.5 kJ/ mol ve ∆Hof CO2 (g) = -393. CaCO3(k) → CaO (k) + CO2 (g) reaksiyonu için standart entalpi değişimi 178. 2. 2.5 kJ/mol olarak veriliyor.Kimya Dersi 11. 2C2H2(g) + 5O2(g) → 4CO2(g) + 2H2O(s) ∆Hof = -2243.393. ∆U ve w nedir? 2.

Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3. Madde Çiftleri 0°C ve 1 atm de 1 mol CO2 0°C ve 1 atm de 3 mol CO2 25°C ve 1 atm de 2 mol He 25°C ve 3 atm de 2 mol He Standart şartlarda 1 mol Br2(s) Standart şartlarda 1 mol Br2(g) Entropinin azlığı/ çokluğu eden 28 .Kimya Dersi 11.4 Tabloda verilen madde çiftlerini sahip oldukları molar entropinin az veya çok oluşuna göre karşılaştırınız. Yaptığınız karşılaştırmayı ve kararınızın nedenini tabloda ayrılan yere yazınız.

Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3. Tahmininizi ve nedenini yazınız.23 245.91 69. Tepkime Entropi değişiminin işareti ( S > 0) veya ( S < 0) eden H2O(s) → H2O(g) CaCO3(k) → CaO(k)+ CO2(g) Ag+(aq) + Cl-(aq)→ AgCl(k) 2.91 188.44 Standart Mutlak Entropi (So) (JK-1mol-1) 63.83 -241. su.32 0.05 -285. Aşağıda verilen reaksiyonların her biri için sistemin entropi değişiminin pozitif veya negatif olacağını tahmin ediniz.14 260. Madde H2O(k) H2O(s) H2O(g) Br2(s) Br2(g) Na(k) Na(g) I2(k) I2(g) Oluşum Entalpisi ( H0f) (kJmol-1) -292.Kimya Dersi 11.69 29 .6 1. Aşağıdaki çizelgede. iyot ve sodyum için farklı fiziksel hâllerin standart oluşum entalpilerinin ve standart mutlak entropilerin farklı olduğu görülmektedir.46 51. brom.00 30.71 116. sıvı ve gaz hâllerin oluşum entalpilerinin ve mutlak entropilerinin neden farklı olduğunu açıklayınız.82 0.00 62. Katı.91 0.21 153.83 152.00 107.

Kimya Dersi 11. Standart Molar Entropi Değerleri (So) (JK-1mol-1) N2(g) H2(g) NH3(g) N2O4(g) NO2(g) C2H4(g) C2H6(g) 191.40 304.70 192.06 219.29 240.6 Tablodaki verileri kullanarak aşağıda verilen reaksiyonlar için standart entropiyi hesaplayıp sonucun işaretini yorumlayınız.60 So(JK-1mol-1) Reaksiyonlar N2(g)+ 3H2(g) → 2NH3(g) Yorum N2O4(g) → 2NO2(g) C2H4(g)+ H2(g) → C2H6(g) 30 .56 229.60 130.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.

Kimya Dersi 11. Ünite Önerilen Süre : REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE : 24 Ders Saati A. Ünitenin Amacı Bu ünitede. Ayrıca kimyasal reaksiyonlarda denge ifadesinin türetilmesi. 5.Sınıf Öğretim Programı 2. denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisi. Reaksiyon hızı Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler Kimyasal reaksiyonlardaki denge Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler Kimyasal tepkimelerde ürün verimi C. bunların ürün verimine etkisi tartışılacaktır. 3. kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler irdelenerek. B. reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimi irdelenerek anlık ve ortalama hız değerlerinin ayrımı. 2. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Reaksiyon hızı Tek basamaklı reaksiyonlar Çok basamaklı reaksiyonlar Reaksiyon mertebesi Molekülerite Aktifleşme enerjisi Aktifleşmiş kompleks Katalizör Đnhibitör Osilasyonlu reaksiyonlar Briggs-Rauscher reaksiyonu Tersinir tepkime Kimyasal denge Denge sabiti Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesi % Verim 31 . reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenlerle birlikte tek ve çok basamaklı reaksiyonlarda hızın belirlenmesi işlenmektedir. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. 4.

oto hava yastıklarındaki azotürlerin bozunması gibi hızlı ve demirin paslanması gibi yavaş tepkime örneklerinin hızları karşılaştırılır (1. r ort = -∆c(giren) /∆t = ∆c(ürün) /∆t ∆ ∆ ∆ ve anlık hız için.1.Kimya Dersi 11.zaman verilerinden. Ayrıca. “reaksiyon hızı” olarak adlandırılır. 1.4 Patlama. 1. muhtelif tepkimelere ait konsantrasyon. nötürleşme.3 Tepkime hızı.Sınıf Öğretim Programı 2. paslanma. konsantrasyon-zaman grafiğindeki t yatay konumuna denk gelen grafik noktasındaki teğet ile ilişkilendirilecektir.1. “Reaksiyonun derişim ve tanımlar.zaman verileri değerlendirilir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 32 .3. [!]1. matematik derslerinde henüz işlenmemiş olan türev ve diferansiyel kavramları kullanılmayacak. tepkimeye giren maddelerin derişimlerinin zamanla nasıl değişeceği irdelenir. farklı türler cinsinden yazılan reaksiyon hızlarının sayısal değerlerinin eşit çıkması bakımından.4. ↸ H2(g)+ I2(g) → 2HI(g) gibi kapalı kapta ve gaz fazında gerçekleşen bir tepkimenin başlangıç anından itibaren. r = -dc(H2) /3dt = -dc( 2) /dt = dc( H3) /2dt eşitliklerinin mantığı irdelenmelidir. r (t) = -dc(giren) /dt = dc(ürün) /dt eşitlikleri verilir.1. Girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin zamana karşı grafiklerinden. ortalama hız için. 1. yanma ve nötürleşme türünden hızlı.3). reaksiyon hızının zamanla değiştiği sonucuna gidilerek anlık hız ve ortalama hız tanımlanır. farklı zaman aralıkları için ortalama hız hesapları yapılır. birim zamandaki konsantrasyon değişimi şeklinde tanımlanıp derişim. 3H2(g) + N2(g) →2NH3(g) gibi bir tepkimede. hızı” zaman kavramını temelinde 1. 1. Hızlı ve yavaş reaksiyonlara örnekler verir. polimerleşme ve hidroliz gibi yavaş reaksiyonlar için örnekler verilir. ↸ Doğal gazın (başlıca CH4) yanması. Reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimini irdeler.3 Ortalama tepkime hızı hesabı için.2. [!] 1. Reaksiyon hızı kavramı ile ilgili olarak öğrenciler. Belli reaksiyonlara ait konsantrasyon. “çok küçük bir zaman aralığı için tanımlanan hız” ifadesi. Ortalama hızın zamanla azaldığı hesap sonuçları ile doğrulanır (1. Reaksiyon hızının anlık değeri ile ortalama değerini ayırt eder. Birim zamanda tepkimeye girecek molekül sayısının nelere bağlı olduğu tartışılarak girenlerin ve ürünün saniyedeki derişim değişimi.1-1. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 1.zaman eğrilerinden yararlanılarak.4).3 Anlık hız tanımlanırken. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR [!] 1.

Esnek olmayan bir çarpışmanın sonucunda oluşan kısa ömürlü tür. bu grafik üzerinden açıklanır. 2. Bu grafiğin çarpışan iki molekül için çizildiği varsayılarak yatay ekseni zaman kabul etmek.5. [!] 2.1).. [!] 2.2 Derişimlerin artmasının hız sabitini değiştirmeyeceği. k sabitinin büyüklüğü bulunur ve birimi irdelenir.reaksiyon koordinatı grafiğindeki reaksiyon koordinatı kavramına. 2. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) tepkimesi için de. 2. Reaksiyon mertebesi ve molekülerite kavramlarını ayırt eder. [!] 2. 2. Tepkimeye giren türlerin derişiminin tepkime hızını nasıl etkileyeceğine ilişkin sözlü bir kural ifadesinin nasıl yazılabileceği tartışılır. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ 2NO2(g) → N2O4(g) gibi bir gaz fazı tepkimesi için Hız= k [NO2]2.4.3). ??? 2. aktiflenmiş kompleksin potansiyel enerjisi ile karşılaştırmada kullanılan potansiyel enerji değişim grafikleri çizilip sıcaklığın moleküler düzeydeki anlamı ve hıza etkisi. hangi terimin sıcaklıktan etkileniyor olabileceği tartışılır. Bu tepkimelerde sabit olan derişimin hız ifadesinde yer alıp almayacağı. Çok basamaklı tepkimelerde hız belirleyici basamağı seçer. sayısal olarak ifade edilebilir bir anlam verilmezse bir kavram kargaşası doğabilir. ↸ Gaz çıkışı veya renk değişimi temelli bir tepkime kullanılarak sıcaklık-reaksiyon hızı ilişkisi deneysel olarak gözlemlenir. bu nedenle derişim artışı ile sağlanan hızdaki artışın sınırlı olduğu. Aktifleşme enerjisini (Ea) girenlerin ve ürünlerin potansiyel (iç) enerjileri ile ilişkilendirir. Her reaksiyon için k parametresinin sıcaklık arttıkça büyüdüğü sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır. Reaksiyon mertebesi ile moleküleritenin aynı olup olmadığını ortaya koymak için deneysel verilerek kullanılarak uygulamalar yapılır (2. 2.5).Sınıf Öğretim Programı 2.1 Deneysel verilerden reaksiyon mertebesi belirlendikten sonra.3 Hız sabiti ve sıcaklık arasındaki ilişkinin kavranmasını kolaylaştırmak için bilinen bir reaksiyon sisteminin k ve T değerlerini içeren bir tablo verilir. Yazılan hız ifadelerinde k sabitinin birimi belirlenir (2. Yan yana dizilmiş insanların elden ele tuğla taşıması gibi bir benzetim kullanılarak hız belirleyici basamak fikri içselleştirilir. NH3 ve SO3 üretimi gibi endüstriyel açıdan önemli reaksiyon örnekleri alınarak bu reaksiyonların neden yüksek sıcaklıklarda gerçekleştirildiği sorgulanır (2. bağıl hızlarıyla birlikte verilip hız belirleyici basamağın hangisi olacağı tartışılır. Z gibi sanal türlerin yer aldığı sanal tepkimelerle problem düzenlenmemelidir. Derişim ile hız artışının büyüklüğünün kavranması için. “aktiflenmiş kompleks” olarak adlandırılır.4. Bir denge reaksiyonu örnek alınarak. girenlerin derişimleri cinsinden ifade eder.1 Tepkime mertebelerinin ve hız ifadelerinin denel yoldan belirlenmesi amaçlı problemler. 2NO2(g) → N2O4(g) ve H2(g) + I2(g) → 2HI(g) Tepkimelerine ilişkin hız ve derişim ölçümlerini içeren bir tablo verilerek karşılaştırma yapılır.Cn ile verilen genel hız denkleminde. hız belirleyici basamak üzerinden de “reaksiyon mertebesi” kavramlarının anlamları irdelenerek bu iki kavram arasındaki fark tartışılır. Hız=k [H2] [I2] ifadelerinin ortak olan yönleri irdelenir. ↸ 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) tepkimesinin ara basamakları.2.1’de verilene benzer tepkimeler üzerinden. Toplam tepkime denklemleri üzerinden “molekülerite”. Reaksiyon sıcaklığının hızı nasıl ve neden etkilediğini açıklar. reaksiyon hızı ile aktifleşme enerjisi arasında ilişki kurulur. Y. bu kargaşayı önleyebilir. Giren maddelerin ve ürünlerin toplam potansiyel enerjilerini.4-2. hızın büyüklüğünde başlıca etkin değişkenin k hız sabiti olduğu vurgusu tekrarlanarak belirtilir. yönlendirilmiş bir tartışma ile sorgulanır. r = k. Tepkime hızının yeterince büyük olması gereğinin önem kazandığı. 2. Tersinir tepkimelerde ileri ve geri reaksiyonların Ea değerleri grafik üzerinde gösterilir. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 2. Her iki yöndeki reaksiyonların hızı ile Ea değerleri arasındaki ilişkisi tartışılır. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 33 . EK-2. Tepkime boyunca derişimi sabit kalan katı ve sıvı maddelerin tepkimelerine örnekler verilir.1. 2.3.Kimya Dersi 11. X. gerçek reaksiyonlar kullanılarak düzenlenir. Tek basamaklı reaksiyonlarda hızı. 2. Đki tür arasında bir tepkime olması için esnek olmayan (yüksek enerjili) bir çarpışma gerektiği varsayımından çıkılarak etkin çarpışmalarla sıcaklık arasındaki ilişki tartışılır. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler ile ilgili olarak öğrenciler.5 Aktivasyon enerjisinin tanımlanmasında kullanılan potansiyel enerji.2.

Tane boyutunun heterojen faz tepkime hızına etkisini gözlemlemek için. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 2. Bu amaçla. hiç tepkimeye girmeme anlamında yanlış yorumlanabilir ki. Katalizörleri işlevleri üzerinden tanımlar ve sınıflandırır. Biyolojik sistemlerde adı geçen enzimlerin işlevleri.8). uygun örneklerle bu yanılgı önlenmelidir. Ayrıca biyolojik katalizörleri (enzimler) konu alan bir okuma parçası verilir. [!] 2. ↸ Homojen fazda katalizlenen bir reaksiyon örneği üzerinde mekanizma yazılarak katalizör derişimi arttıkça reaksiyon hızının artacağı sonucuna götürecek bir irdeleme yapılır.7). 2. Homojen ve heterojen faz reaksiyonlarını hızlandırmak için alınabilir önlemleri irdeler. r = k.2’de verilmiştir.Kimya Dersi 11. ??? 2.8 Bazı özel reaksiyonlarda ürün. Briggs-Rauscher reaksiyonu buna tipik bir örnektir. birbiriyle yarışan iki reaksiyonun ardışık gerçekleştiği “osilasyonlu reaksiyonlar” gözlenebilir. biyolojik tepkimeleri hızlandıran katalizörler” olduğu sonucuna götürecek şekilde. k ve C büyüklüklerinin nasıl değiştirilebileceği irdelenir. Sulu ortamda kullanılan bir homojen faz katalizörünün tepkime hızına etkisi ile ilgili sınıf içi bir etkinlik EK-2.6.6 Katalizörlerin sınıflandırılması homojen (reaksiyondaki maddelerle aynı fazda bulunan) ve heterojen (farklı fazda bulunan) olarak yapılır.6 Katalizörlerin tepkimelerden değişmeden çıkması. 2SO2(g) + O2(g) → 2SO3(g) tepkimesinde azot oksitlerinin katalizörlüğü örnek alınabilir. [!] 2. katalizörlerin işlevleri ile karşılaştırılır (2. Geleneksel olarak. enzimlerin işlevleri ve adlandırılışı konusu ile ilişki kurulur.8. Bununla birlikte gerçek örnekler sadece homojen katalizör uygulamalarından seçilir. 2.6. Bu reaksiyon. sınıf biyoloji dersi. kimya alanına yönelmeyi teşvik edebilir ilginç bir örnek olarak sınıfta gösteri deneyi hâlinde yapılabilir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 34 .6 Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilmelidir.Cn bağıntısının hangi hâllerde r=k şekline indirgenebileceği. Katalizörlerin etki mekanizmasını aktivasyon enerjisi ile ilişkilendirir. Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilir.Sınıf Öğretim Programı 2. negatif katalizörler için “inhibitör” kavramının yaygın olarak kullanıldığı belirtilerek insan metabolizması ile ilgili inhibitör örnekleri verilir. ↸ Katalizörlerin genel tanımı “reaksiyon hızını değiştiren. Heterojen kataliz mekanizmasına ve “adsorbsiyon” terimlerinin açıklamasına girilmemelidir. k büyüklüğünün tane boyutu (derişimi sabit fazın yüzey alanı) ile ilişkisi sorgulanır. Heterojen faz reaksiyonlarında. 2. 2.6. ancak reaksiyon sonucunda oluşan maddelerin bileşimlerini değiştirmeyen maddeler” şeklinde yapılır.7 Lise 9. yeni bir reaksiyonu katalizleyebildiği için.7. 2. CaCO3(k) → CaO(k) + CO2(g) gibi bir heterojen faz tepkimesinde hızlandırma için neler yapılabileceği tartışılır. levha ve talaş hâlinde alüminyumun seyreltik HCl çözeltisi ile tepkimesinde deneysel gaz çıkış hızları karşılaştırılır (2. 2. “enzimlerin.

ancak pratikte giren derişimlerinin ölçülemeyecek kadar az kaldığı hallerde tepkimenin “tamamlanmış” varsayıldığı belirtilir.5.4 Heterojen denge reaksiyonlarına. 3.5). 2HI(g) H2(g) + I2(g) tepkimelerinde basınçlar cinsinden denge sabitleri (Kp) ile derişimler cinsinden denge sabitleri (KC) arasındaki ilişkide RT teriminin hangi durumlarda hesaba katılacağı irdelenir (3. Denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisini irdeler. dinamik mi olduğu irdelendikten sonra her iki yöndeki hız ifadeleri yazılıp denge sabiti bağıntısı türetilir: Đleri reaksiyon hızı = geri reaksiyon hızı k1 [A][B] = k2 [C][D] şeklinde gösterilerek. girenler ve ürünlerden ölçülebilir miktarlarda bulunduğu belirtilir. Böyle reaksiyonların tek yönlü ok (→) ile ( ) gösterilmesinde bir sakınca bulunmadığı. Böyle reaksiyon dengelerinde.2. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) ve AÇIKLAMALAR [!] 3. Derişimlerin kısmî basınçlarla orantılı olması gerçeğinden hareketle.4 Denge ifadelerinde saf katıların ve sıvıların derişimleri yerine “1” yazılması. 3.1 Her reaksiyon için ileri ve geri reaksiyonların var olduğu. gazların derişimleri ile kısmî basınçları arasındaki ilişki irdelenir. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal reaksiyonlardaki denge ile ilgili olarak öğrenciler.2. Sabit olan derişim değerleri denge sabitine katılarak yeni denge ifadesi tartışılır. üçüncü ve daha yüksek mertebe denklemleri gerektirmeyecek şekilde seçilecek. bu maddelerin derişimlerinin 1 birim olduğu yanılgısına yol açabilir. Dengenin statik mi. verilen derişimler kullanılıp bilinmeyen derişimler hesaplanır. 3. 3. ↸ Kapalı kaplarda gerçekleştirilen gaz fazı reaksiyonlarında. sabit sıcaklıkta değişip değişmeyeceği irdelenir.5 Denge hesaplamalarında tepkimeler ve veriler.1).Sınıf Öğretim Programı 2.4. Kc’nin birimsiz olmasının zorunluluğu da anlaşılabilir. Denge eşitliklerini kullanarak hesaplamalar yapar. kök bulma işlemlerinde ihmal ve yaklaştırma gerektirmeyen verilerle çalışılacaktır. 3. CaCO3(k) CaO(k) + CO2 (g) CuSO4⋅ 5H2O (k) CuSO4 ⋅ 3 H2O(k) + 2 H2O(g) gibi örnekler verilebilir. k1/k2 = [C][D]/ [A][B] =Kdenge denge sabiti elde edilir (3.1 Girenlerin ve ürünlerin moleküleritelerinin farklı olduğu hâllerde. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bazı kimyasal reaksiyonlarda reaksiyona giren maddelerin (reaktanlar) tamamen ürünlere dönüşmediği gerçek örnekler ile gösterilir. Heterojen ve homojen faz tepkimeleri için denge ifadelerini yazar. [!] 3. Gerçekte her saf maddenin derişimi 1’den farklı fakat sabittir ve sabit olan bu değerler. KC denge sabitinin bir birimi olması gerektiği aşikârdır. 3.5 Denge hesaplarında kısmî basınçlar kullanılmayacaktır.2-3. ??? 3. Kp = PCO ve K'C = [H2O]2 . 1 mol/L’lik derişimi standart olarak alıp diğer derişimleri onun katları gibi düşünerek KC denge sabitinin birimsiz olacağı sonucuna varılabilir ve termodinamik hesaplamalarda “ln KC” gibi terimlerin kullanıldığı hatırlanırsa. Ancak. Böyle ifadelerde saf maddelerin derişimleri yerine ne yazmak gerektiği irdelenir (3. denge sabiti kullanılarak. Gerçek örnekler seçilerek derişimlere göre yazılan denge sabiti eşitliklerinin kullanıldığı sayısal örnekler yapılır (3. denge sabitine katılarak ifade basitleştirilmiştir. ↸ Saf katıların ve saf sıvıların yer aldığı kimyasal denge örneklerinde genel denge ifadesindeki saf maddelere ait derişimlerin. 2 2 3.3. bu bakımdan %100 tamamlanmanın teorik bakımdan mümkün olmadığı. [!] 3. Bu örnekler için denge sabitleri. Örneğin.3). KC = [CO2] . 3. Tersinir tepkimelerde hız ifadeleri üzerinden denge ifadesini türetir.Kimya Dersi 11. [!] 3.1. ↸ Denkleştirilmiş denklemde girenlerin ve ürünlerin toplam molekül sayıları ayrı ayrı 2’yi aşmayacak şekilde seçilmiş örnek denge tepkimelerinde. “Aktivite” kavramına girilmeyecektir.4). K'p = P2H O şeklinde yazılabilir.4 Denge sabiti sadece molar derişim ve kısmî basınçlar ile ifade edilecektir. Gaz reaksiyonları için derişimler ve kısmî basınçlar cinsinden denge ifadelerini karşılaştırır. denge ifadesi basınçlar cinsinden türetilir. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 35 . çift yönlü ok kullanmanın olası yanlışlıkları önleyeceği ve daha doğru olacağı için tercih edilmesi gerektiği vurgulanır. 3.

her iki yöndeki tepkime hızlarına etkisi artma yönünde olup artış oranları farklıdır. Gaz ekleme/uzaklaştırma ve hacim değiştirme süreçleri sonunda gaz kısmî basınçlarının. 4.Kimya Dersi 11. ↸ Gerçek gaz tepkimesi örnekleri üzerinde.2). dengedeki sistemlerin her dış etkiye bir tepki vereceği şeklinde yanlış yorumlanabilir.1. örnek tepkimeler üzerinden alıştırmalar yapılarak giderilmelidir. ↸ Amonyak sentezi gibi gaz tepkimelerinde gazların kısmî basınçlarının kaç türlü değişebileceği tartışılır.4.3-4. Sıcaklık yükselmesi/alçalması sonucu ekzotermik ve endotermik tepkimelerde hız ve denge irdelemelerinin aynı sonuca götüreceği yanılgısı. ??? 4. K sabitinin ise sıcaklık ile değişebileceği vurgulanır. denge sabiti küçülür. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) + 91. Gaz reaksiyonlarında kısmî basınçların ve toplam basıncın dengeye etkisini yorumlar. sıcaklık sabit kaldığı sürece değişmez.5 Le Chatelier ilkesi. Katalizörlerin denge üzerine etkisini tartışır. ortama asal gaz basılarak bozulacağı yanılgısı çok yaygındır. EK-2. denge ifadesindeki büyüklüklerden herhangi birini veya daha fazlasını değiştiren faktör olması gerektiği sonucuna gidilir.” genellemesi vurgulanıp örneklenerek bu yanılgı giderilebilir. ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR [!] 4. seyrelmenin ve tek tek madde derişimlerindeki değişmenin dengeye etkisi gözlemlenir ve yorumlanır (4. sadece dengeye ulaşma süresini azalttığını gösterir örnekler incelenir (4. sabit sıcaklıkta ve kapalı bir kapta bir gaz fazı reaksiyonuna ait dengenin. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik 36 . “Denge hâlindeki sistemler. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Denge hâlindeki bir sistemi etkileyebilir (dengeyi bozabilir) dış etmenlerin neler olabileceği tartışmaya açılır. Bu etmenlerin etkilerini karşılamak üzere sistemin tepkisini özetleyen Le Chatelier ilkesi ifade edilir (4. 4. madde ilavesi/uzaklaştırılması ve basınç/hacim değişimi ile. derişimlerinin ve sonuçta dengenin nasıl etkileneceği sorgulanır. ısı almanın sıcaklık düşmesi anlamına geldiği vurgulandıktan sonra sıcaklığın.2. Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesini ifade eder.3’de verilene benzer örnek renk değişim tepkimelerine ait denge ifadelerinde. 4. ??? 4. dengeye etki edecek faktörün. Le Chatelier ilkesi kullanılarak muhtelif dış etkilere tepkisi anlamında örnekler alınarak nitel denge kayması irdelemeleri yapılır (4. Endotermik ve ekzotermik tepkimelerde sıcaklık ile KC sabiti arasındaki nitel ilişki irdelenir. Örneğin. Denge ifadesindeki derişimlerin. ekleme anındaki Q değeri hesaplanıp KC ile karşılaştırılacak ve buradan dengenin kayış yönü irdelenecek. denge ifadesindeki terimlerden hangisini değiştirdiği tartışılır. “Hız sabiti değiştiğine göre denge sabiti de değişebilir” yanılgısı.1). dolayısı ile dengede yer alan bileşen miktarlarını değiştirmediğini. 4. sadece denge ifadesini etkileyen etkenlere cevap verir. 4. Sıcaklığın dengeye etkisini reaksiyon entalpisini kullanarak açıklar. 4. Le Chatelier ilkesi temelinde irdelenir.3 Sıcaklık artışının ekzotermik ve endotermik tepkimelere denge etkisi zıt yönlerde iken.5. Bu tartışma sırasında.5). Q < KC ve Q > KC hâllerinde dengenin kurulması için sistemin hangi yönde net tepkime vereceği (tepkimenin hangi yöne kayacağı) sorgulanır.Sınıf Öğretim Programı 2.1 Suyun erimesi. buharın yoğuşması gibi basit dengeler üzerinde.3. Derişimlerdeki değişimlerin dengedeki tepkimelere etkisini denge ifadeleri üzerinden tartışır. derişimler cinsinden yazılmış denge ifadesindeki kesrin değerinin (Q) nasıl değişeceği tartışılır. ↸ Katalizörlerin dengeyi. 4. hız sabitleri oranı değişmez.2 Derişimlerdeki değişmenin denge hâlindeki sisteme etkisi tartışılırken. örneğin ekzotermik bir tepkimede. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler ile ilgili olarak öğrenciler. girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin artması veya eksilmesi hâlinde. ancak yeni kurulan dengedeki derişimlerin hesabına girilmeyecektir.1-4. Toplam basınç değiştiği hâlde tepkimede yer alan gazların kısmî basınçlarının değişmediği durumlara örnekler verilir.5 Katalizörün her iki yöndeki tepkime hızını aynı oranlarda artırması nedeniyle. Dolayısıyla denge sabiti. ↸ Isı değişimlerinin yer aldığı denge ifadelerinde sisteme ısı verilmesi veya sistemden ısı alınması hâlinde dengenin hangi yöne kayacağı. Isı vermenin sıcaklık yükselmesi. her iki hız arttığı hâlde. sözü geçen oranın sabit kalabileceği düşünülmediği için ortaya çıkar ve bu yanılgı düzeltilmelidir.4). Çeşitli gaz reaksiyonlarının.3). Örneğin.4 Sıcaklığın ve basıncın dengeye etkisi nitel anlamda irdelenecektir. sıcaklık ve basınç değişimlerine sistemin tepkisi irdelenerek Le Chatelier ilkesinin fiziksel dengelere de uygulanabildiği vurgulanır. ??? 4. Denge sabiti hız sabitlerinin oranı olduğu için.5 kJ reaksiyonunda ısı miktarı bir denge bileşeni gibi kabul edilerek Le Chatelier ilkesi temelinde irdeleme yapılabilir (4. 4.

1. 5.2 Verim hesapları yapılırken kimya 10. 5. Kimyasal tepkimelerde ürün verimi ile ilgili olarak öğrenciler. sınıf 1. “Çözeltilerde Denge” konusuna ertelenecektir.1. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR 5. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR 5.2. % 100 verime neden ulaşılamayacağı sorgulanır. Birden çok reaksiyonun birbiriyle yarışması ve birden çok ürünün oluşması olasılığı. Çeşitli endüstriyel ürünlerin elde ediliş verimleri ile ilgili problemler çözülür. Verimin %100 olmayışının ürün maliyetlerine yansıması tartışılır (5.2). örnekler üzerinden işlenmelidir. ünitede işlenen mol ve mol kütlesi kavramları hatırlatılır. 5. ??? 5.1 Reaksiyon verimlerinin %100’den düşük olmasını sadece denge kavramıyla ilişkilendirme yaygın bir yanılgıdır.1. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 5. Tepkime denklemleri temelinde % verim hesapları yapar. 5.Sınıf Öğretim Programı 2.Kimya Dersi 11. Tepkimelerde girenlerin ürüne dönüşümünün tam olmayışının nedenlerini sorgular.2 Verim hesaplamalarında molarite ve çözelti hacmi gerektiren problemler burada ele alınmayacak. ↸ Aynı şartlarda iki reaksiyonun birbiriyle yarıştığı ve denge tepkimesi olduğu için tamamlanmayan kimyasal olay örnekleri incelenir ve bu örneklerde ürün veriminin anlamı irdelendikten sonra. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı : Sınırlamalar 37 .

Ancak molekül yapıları farklıdır.238 0. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.derişim değerleri elde edilmiştir.Kimya Dersi 11. a) Her ölçüm aralığı için reaksiyonun ortalama hız değerlerini b) Sakkaroz’un (C12H22O11 ) derişimine bağlı olarak reaksiyon mertebesini bulup tabloya yazınız.5 M HCl’de incelenmiş ve tabloda verilen zaman.2 Yaygın bir şeker olan sakkaroz (C12H22O11) seyreltik asit çözeltileri ile reaksiyona girerek yine basit şekerler olan glikoz ve fruktoza dönüşür. ZAMA (dakika) 0 39 80 140 210 [C12H22O11] (M) 0. Sakkarozun derişimine bağlı olarak. Söz konusu bu reaksiyon.190 0.316 0. 1.1. Her iki şekerin formülü de C6H12O6’dır.146 ORTALAMA HIZ DEĞERĐ REAKSĐYO MERTEBESĐ 38 .274 0. Bu reaksiyonun hızı 23°C’da ve 0.Sınıf Öğretim Programı D. H+ C12H22O11(aq) + H2O(s) → C6H12O6(aq) + C6H12O6(aq) olarak veriliyor.

075 M ve [Br2] = 0.185 M alınırsa Br2’un tüketim hızı ne olur? H2(g) +Cl2(g) 2HCl(g) + enerji Reaksiyonu için. H2(g) + I2(g) 2HI(g) reaksiyonu için denge sabiti. 3. [NO] = 0.20 0. 2. Bu bilgileri kullanarak. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) reaksiyonu için K.10 OBr’nin oluşum hızı (M/s) 12 24 48 108 a) b) c) d) e) 5.6 x 10-2 mol/ L [H2] = 1. Belli bir sıcaklıkta bir reaksiyon kabında 2. 273 °C’da gerçekleşen 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) reaksiyonu için NO ve bromun farklı derişimleri ile 4 ayrı deney yapılmıştır. denge sabitini hesaplayınız.4 1. NO2(g) 1/2 N2O4(g) reaksiyonu için denge sabitini bulunuz. 25 M alınırsa NOBr’nin oluşum hızı ne olur? [NO] = 0.3. 25 °C’da.10 0.2 x 10-1 mol/L olarak verildiğine göre.00 mol H2(g) ve 2.00 mol I2(g) etkileştirildiğinde dengede 3.2.Kimya Dersi 11. 3. 6. dengede [I2] nedir? 4. Deneylerde elde edilen veriler aşağıdaki tabloda verilmiştir.50 mol HI meydana geliyor.5.1. Deney 1 2 3 4 [ O] (M) 0. 4. [HI] = 1. hız sabitinin değerini hesaplayınız. K= 85 ve denge karışımındaki derişimler. a) Sıcaklık azaltıldığında reaksiyona girenler ve ürün derişimi nasıl değişir? Tartışınız.0 x 10-3 olduğuna göre. N2O4(g) 2NO2(g) reaksiyonu için 25 °C’da denge sabiti.15 M ve [Br2] = 0.10 0.10 0. NOBr’nin oluşum hızı ile Br2’un tüketim hızı arasındaki ilişkiyi irdeleyiniz.20 0.10 0. Bu verileri kullanarak. Reaksiyonun hız denklemini bulunuz. b) Basınç azaltıldığında denge nasıl etkilenir? Tartışınız. 39 .Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.30 [Br2] (M) 0. 4. k. 3.

1 adet Bunzen beki (veya başka bir ısıtıcı kaynak). 2. 2 cm x 20 cm deney tüpü. 2. • Bek alevi. bu örnek tepkimenin potansiyel enerji diyagramı üzerinde irdelenecektir. 1 adet Destek çubuğu. 5 g Deneyin Yapılışı • Birkaç gram katı amonyum dikromat konmuş bir tüp bir destek çubuğu vasıtasıyla yatay ile 15-20o’lik bir açı yapacak şekilde sabitlenir.4. 4. Araç-Gereç 1. 1 adet Amonyum dikromat [(NH4)2Cr2O7]. 1 adet Bunzen kıskacı. 6. 1 adet Đkili bağlama parçası. 3. 5.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2. • Bu bölgede kırmızı dikromat bileşiği yeşile dönmeye başlayınca alev çekilir. Đstemlilik ile reaksiyon hızı arasındaki ilişki.Kimya Dersi 11. • Şiddetli bir alevlenme başlar ve tüpün dip kısmına doğru ilerleyerek tüm kütlenin kimyasal reaksiyona girmesini sağlar. (NH4)2Cr2O7 (k) → N2(g) + Cr2O3(k) + 4 H2O(g) ∆H= − 315 kJ/mol Kırmızı Yeşil ot: Rengin tamamen zeytin yeşiline dönmesi reaksiyonun tamamlandığını gösterir.5 AKTĐVASYO E ERJĐSĐ Amaç : Bir tepkimenin başlaması için bir eşik enerjisinin aşılması gerektiği ve istemli de olsa bazı reaksiyonların oda sıcaklığında kendiliğinden neden gerçekleşmediği tartışılacaktır.Sınıf Öğretim Programı EK-2. • Reaksiyon sonucunda hacimli yeşil bir kütle oluşur. tüpteki bileşiğin üst bölgesine yaklaştırılarak ısıtılır. 40 .

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Değerlendirme: Đncelenen tepkimeye ilişkin aktifleşme enerjisini ve reaksiyon entalpisini, aşağıdaki grafik üzerinde irdeleyiniz.

41

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

EK-2.2
Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.8

HOMOJE FAZ KATALĐZÖRLERĐ

Amaç : Bir homojen katalizörün tepkimeyi hızlandırmasını gözlemlemek; hız değişiminin katalizör konsantrasyonu ile değişip değişmediğini belirlemek. Đlke : Asidik ortamda H2O2 ile I− iyonu arasındaki I2 oluşum tepkimesi, nişasta ile I2’un oluşturduğu renklenmeden yararlanılarak görünürleştirilir. H2O2 + 2I− + 2 H+ I2 + 2 H2O

Bu tepkimenin gerçekleştiği ortama Fe2+ iyonu eklenirse, yukarıdaki tepkimeden daha hızlı yürüyen iki basamaklı bir seri tepkime hakim olur. 2 Fe2+ + H2O2 + 2 H+ 2 Fe3+ + 2 I− 2 Fe3+ + 2 H2O 2 Fe2+ + I2

Bu tepkimeler taraf tarafa toplanırsa ilk tepkime denkleminin aynısı ele geçer. Başka bir deyişle Fe2+ iyonu, tepkime sonunda değişmeden kalmakta, yani bir katalizör rolü üstlenmektedir. ot: Nişasta çözeltisi, mikroorganizma üremesine çok elverişli olduğu için birkaç gün içinde bozunup kullanılmaz hâle gelir. En iyisi deneyden hemen önce taze hazırlamak ve o gün kullanmaktır. Suda çözünmüş nişasta, bu tepkimede yer almamakla birlikte, açığa çıkan iyot ile mavi renkli bir kompleks oluşturduğu için, gözlemi kolaylaştırıcı olarak gereklidir. Tepkimeye girmemiş olsa bile, oluşan renk şiddeti nişasta derişimine bağlı olduğu için, her ortama aynı hacimde nişasta çözeltisi koymak önemlidir. Kullanılan nişastanın kaynağına bağlı olarak, oluşan renk, mavi-kahverengi arasında değişebilir.

42

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Araç-Gereç: 1. Deney tüpü; büyük boy, 2 adet 2. Beherglas; 150 mL’lik, 3 adet 3. Dereceli silindir; 100 mL’lik, 1 adet 4. Pipet; taksimatlı; 10 mL’lik, 1 adet 5. Damlalık 6. KI çözeltisi; yaklaşık %5 lik; 50 mL 7. H2O2 çözeltisi; yaklaşık %1 lik; 50 mL 8. FeSO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 25 mL (deney öncesinde hazırlanmalı) 9. Nişasta çözeltisi; taze hazırlanmış; 20 mL 10. H2SO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 50 mL

Deneyin Yapılışı: • Su ile 4/5 oranında doldurulmuş 150 mL’lik iki beherin her birine, eşit hacimlerde olmak kaydıyla, 2-3 mL KI çözeltisi konulur. • Karışım 1’er mL seyreltik sülfürik asit ile asitlendirilir. • Bu karışımlara, eşit hacimlerde, 2,0 mL taze hazırlanmış nişasta çözeltisi ilave edilir. • Her iki karışıma 2,0 mL seyreltik H2O2 çözeltisi konup karıştırıldıktan hemen sonra beherlerden birine 1-2 damla FeSO4 çözeltisi eklenir. • Renk oluşumunun hangi beherde daha erken gerçekleştiği gözlemlenip kaydedilir. • Bu gözlem bittikten sonra, beherlere farklı hacimlerde FeSO4 eklemek kaydıyla, deney tekrarlanır; Fe2+ derişiminin tepkime hızını nasıl etkilediği tartışılır.

43

4. yaklaşık 0. • Deney tüpündeki reaksiyon karışımı 400 mL’lik bir beher içine dökülüp koyu kırmızı renk soğan kabuğu rengine dönüşünceye kadar su ile seyreltilir. • Her iki tüpteki renk değişimi gözlemlenip karşılaştırılır ve sonuç yorumlanır. Deney tüpü. 3. 3 adet Beher.Kimya Dersi 11. • Daha sonra iki deney tüpünün her birine bu seyreltik çözeltiden 5‘er mL kadar alınır. 50 mL HCl çözeltisi. 100 mL’lik. 1 adet NH4SCN çözeltisi. Koyu kırmızı renkte demir (III) tiyosiyanat meydana gelir. 50 mL FeCl3 çözeltisi. 5. 44 . yaklaşık 0. • Renk değişiminin sebebi tartışılır.3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4. 1 adet Dereceli silindir. büyük boy. • Tüplerden birine NH4SCN diğerine FeCl3 çözeltisi katılır.[SCN-] FeSCN2+ eşitliği temelinde seyrelmenin denge üzerine etkisi sayısal örneklerle açıklanacaktır.Sınıf Öğretim Programı EK-2. [FeSCN2+] [Fe3+]. 400 mL’lik. yaklaşık 0.2 KĐMYASAL DE GE Amaç : Denge reaksiyonlarında girenlerin ve ürünlerin konsantrasyonlarının denge üzerine etkisinin tartışılacak ve Fe3+ + SCN− tepkimesine ilişkin.1 M.05 M Deneyin Yapılışı • 5 mL demir (III) klorür çözeltisi ile 5 mL amonyum tiyosiyanat çözeltisi deney tüpüne konup üzerine 1-2 mL seyreltik hidroklorik asit katılır. 2. 6. Araç-Gereç: 1.3 M.

B. Kuvvetli asit/ baz ve zayıf asit/ baz çözeltilerinin pH değerleri ve tampon çözeltilerin işlevleri ile tanıtımı da bu ünitede yer almaktadır. 5. 6. Ünitenin Amacı Bu ünitede. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Otoiyonizasyon Suyun Otoiyonizasyonu Suyun iyonlaşma dengesi pH/pOH Brønsted-Lowry asit/baz tanımı Eşlenik(konjuge) asit/baz çifti Zayıf asit Zayıf baz Kuvvetli asit Kuvvetli baz Nötralleşme reaksiyonu Eşdeğerlik noktası Tampon çözelti Çözünme-çökelme dengesi Dinamik süreç Doymuş çözelti 45 . çözünürlüğe etki eden etkenler ve kompleks oluşum dengeleri ve titrasyon konuları da bu ünite kapsamındadır. 3.Sınıf Öğretim Programı 3. Ünite Önerilen Süre A. Ayrıca. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Suyun otoiyonizasyonu Asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri Nötralleşme reaksiyonları Çözünme-çökelme dengeleri Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri Titrasyon : ÇÖZELTĐLERDE DE GE : 30 Ders Saati C.çökelme olayları.Kimya Dersi 11. 2. suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramları açıklanarak asit ve bazların kuvvetleri ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirilecektir. çözünme. 4.

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı • • • • • • • • • • • Aşırı doymuş çözelti Çökelme şartı Kristallenme Ortak iyon etkisi Kompleks oluşma-ayrışma dengesi Lewis asiti/ bazı Kompleks oluşum sabiti Titrasyon Tesir değeri Eşdeğer kütle Eşdeğer sayısı 46 .

suyun otoiyonizasyon dengesi üzerinden açıklanır.3 Suyun çok az da olsa iyonlarına ayrıştığı. Suyun otoiyonizasyonu ile ilgili olarak öğrenciler. [OH¯] 1’den büyük olunca da pH > 14 olacaktır.3 Su ortamında yalın H+ iyonu bulunamayacağı. Bu derişimlerin sayıca değerlerinin logaritmik ifadelerinin daha pratik olup olmayacağı irdelendikten sonra pH ve pOH kavramları tanıtılır.0×10-14 olduğu konuları işlenir. Suyun elektriği iletmesinin su içinde doğrudan elektron akışı ile mümkün olup olmayacağı.0×10-14 eşitliğinden çıkılarak pH + pOH = 14 olduğu çıkarımına ulaşılır. 25 oC’ta yaklaşık olarak Ksu = 1. tanım üzerinden düzeltmek önemlidir. Saf suyun iletkenliğini otoiyonizasyon ile ilişkilendirir. Sık karşılaşılan bir sorun olmamakla birlikte. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 1.Kimya Dersi 11. ??? 1.1-1. iletimin ancak iyonlarla mümkün olacağı sonucuna ulaşılarak suyun. iyon sembollerinde bu işaret olmasa bile aksi belirtilmedikçe iyonun bulunduğu ortamın su olduğunun anlaşılacağı vurgulanır. bu ilkesel yanılgıyı. sınıf fen ve teknoloji dersinde. kendi kendine nasıl iyonlaşabileceği. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 1. 1. [!] 1. protonun en az bir su molekülüne bağlanarak H3O+ (hidronyum) iyonu oluşturduğu.Sınıf Öğretim Programı 3.1-1.3 Su ortamında iyonların sembollerinin sağ altına “suda” (“aq”) işareti koymanın anlamı ve önemi belirtilir. Saf suyun iyonlaşma denge sabitinin oda şartlarındaki değeri verilir. [!] 1.2. Saf suyun pH ve pOH değerlerinin ne olacağı irdelenir. yalıtkan ↸ 12-24 Volt’luk bir güç kaynağı kullanılarak.3). Bu eşitliğin her tür sulu çözelti için geçerli olup olmayacağı irdelenir (1. Saf suda. pH ve pOH değerlerinden H+ ve OH¯ derişimlerinin bulunması ile ilgili uygulamalar yapılır.2. 1. Buradan. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 47 . denge ifadesindeki [H2O] teriminin değeri sabit (yaklaşık 55. [H+] [OH¯] = 1.6) olduğu için KC yerine Ksu alma geleneğinin mantığı. Ksu değerinin sıcaklıkla değiştiği. ancak logaritmik anlamına girilmemiştir. moleküldeki elektronların serbestliği-bağlılığı temelinde tartışılır. saf suyun elektrik akımını ilettiğini gösteren bir etkinlik yapılır.2. 1. Saf suyun mutlak bir olmayışının sebebini açıklar. [H+] değerinin 1’den büyük olması hâlinde pH’ın 0’dan küçük olabileceği açıktır. 1. 1. 1.3 Sulu çözeltilerde pH değerinin 0-14 aralığı dışına çıkamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır.3 Đlköğretim 8. pH’nın logaritmik tanımı gereği. Oda şartlarında sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri bulunduktan sonra pH ve pOH kavramları işlenir.3. Bu değer kullanılarak sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri hesaplanır.1. ayrışma denge sabitinin sıcaklıkla değiştiği. yazım kolaylığı için kullanılan H+ sembolünün gerçekte H3O+ türüne karşılık geldiği vurgulanır. Suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramlarını açıklar. pH kavramı ile asitlik ve bazlık arasında ilişki kurulmuş.

proton veren ve proton alan türler belirlenir. Asit ve bazların kuvvetlerini ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirir. 2. Eşlenik (konjuge) asit-baz çiftlerini ayrışma dengeleri üzerinde gösterir. H3PO4 + H2PO4¯ + HCO3¯ Brønsted-Lowry asit/baz tanımı. 2. Baz çözeltileri için aynı tartışma yapılarak bazın ayrışma oranı ile KB arasında ilişki kurulur.4 Poliprotik asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri toplu olarak yazılacak. eşlenik asit/baz çifti kavramının anlamı derinleştirilir.3. Asitlik sabitinin büyüklüğü ile asitin ayrışma oranı arasındaki nitel ilişki irdelenir. ↸ Zayıf asitlerin ve bazların sudaki ayrışma dengeleri ve bu dengelere ilişkin matematik ifadeler yazılarak “asitlik sabiti” terimi tanıtılır. 2. ardışık protoliz basamakları gösterilmez.Sınıf Öğretim Programı 3. Her eşlenik asit/baz çifti için KA × KB = 1. 2.0×10-14 bağıntısı bulunup. H2O + NH3 HF + CN¯ 2. : Sınırlamalar [!] 2. Asitlerin ayrışma oranlarının asitlik sabiti (KA) ile değişimi irdelendikten sonra “asitlerin kuvveti” kavramı işlenir ve bir asidin KA sabiti ile kuvveti arasındaki ilişki tartışılır. bileşiğin çözünme dengesi üzerinden karşılaştırılır ve bazın kuvveti. Brønsted-Lowry tanımına göre asitleri ve bazları ayırt eder.1.4. 2.4 Asitlerin sudan başka çözücülerdeki kuvvetleri konusuna girilmeyecektir.Kimya Dersi 11. Ayrışma oranlarının derişim arttıkça azalacağı sonucuna götürecek bir tartışma yapılır. ayrışma olarak CO32HO¯ + NH4+ F¯ + HCN ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2. Hidroksit tipi bazların kuvvet irdelemesi. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ↸ Aşağıdakilere benzer proton alış-veriş (protoliz) dengeleri üzerinde. 2. 2.1 Amfoterlik kavramı örnekleriyle açıklanır. Ca(OH)2. Mg(OH)2. Fe(OH)3 gibi bileşiklerin baz karakteri vurgulanıp Arrhenius tanımı hatırlatılır (2.1. suda iyonlaşma dengesinin sağa veya sola kayması ile ilişkilendirilir (2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 48 . her bazın da proton alınca bir aside dönüştüğü.3. Đrdelenen örnekler üzerinden. Asitlerin ve bazların dengeleri ile ilgili öğrenciler. örnekleriyle irdelenir. 2.4). eşlenik asidin asitlik sabitinden yararlanılarak bulunması ile ilgili uygulamalar yapılıp asit kuvvetlendikçe eşlenik bazın kuvvetinin nasıl değişeceği irdelenir. bir zayıf bazın bazlık sabitinin.2. Farklı derişimlerde örnek zayıf asit çözeltilerinin ayrışma oranları nicel olarak hesaplanır. bu dengeler üzerinde uygulamaları da verilerek işlenir. Her asidin proton verince bir baza. Hidroksit iyonu verebilen bileşiklerin proton bağlama yetileri olduğu gerçeği üzerinden NaOH.3. KOH.2). Zayıf asit ve bazların ayrışma oranlarını hesaplar.

8. Katyonların asitliği ve anyonların bazlığı.7 Kuvvetli asit ve kuvvetli baz çözeltileri için pH hesabı yapılırken.8). ??? 2. 2. ??? 2. Zayıf asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. HI serisinde bağın sağlamlığı.5. [!] 2. 2.5-2. sağlık açısından zarar ile kuvvet arasında bir ilişki kurmamak gerektiği belirtilmelidir. iyonlaşmanın düşük oranda olması hesaba katılarak.7. Verilen asit/baz serilerinde kuvvet karşılaştırması yapar. asidin ve bazın derişimlerinin C » 10-6 M olduğu varsayılacak. zayıf asitler için. PO43. Aynı varsayımlar ve denge ifadeleri kullanılarak.. HCl.gibi anyonların baz olduğu çıkarımına ulaşılır (2.Sınıf Öğretim Programı 3. Bu asitlerin eşlenik bazlarının kuvvetleri de. Gerçekte. Bu bağıntılar kullanılarak sayısal uygulamalar yapılır (2. analitik derişime (CA veya CB) yaklaşık eşit kabul edilecektir. ayrışma dengelerinin pratikçe tamamen sağa kaymış olması gerçeğinden hareketle.7. ilgili asitlerin kuvveti temelinde irdelenir.8 pH hesapları yapılırken aktivite katsayısı konusuna hiç girilmeyecek. Katyonların ve anyonların asitliğini/ bazlığını irdeler.6. Bu tartışmalar sonucunda Fe3+. Kuvvetli asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. 2. Al3+ gibi katyonların asit. türedikleri bazın/asidin iyonlaşma dengesi kullanılarak irdelenir. kuvvetli monoprotik asitler için [H+] = CA.6). F¯. çok seyreltik çözeltiler için geçerli ikinci derece denklemlerine girilmeyecektir. CH3COOH gibi zayıf asitlerin derişik çözeltileri de çok tehlikeli maddelerdir ve özellikle tehlikeli böyle maddeler üzerinden. CH3COO¯. Çeşitli tuzların sulu çözeltilerinin asitliği/bazlığı.6 Her tuz çözeltisinin nötral olacağı yanılgısı oldukça yaygındır. kuvvetli monoprotik bazlar için de [OH¯] = CB bağıntıları türetilir. 2.5.7. Katyonların ve anyonların asitliği/bazlığı ilgili bazın/asidin kuvveti ile ilişkilendirilerek bu yanılgı önlenebilir. 2.8 Asitlerin ve bazların sağlık açısından zararlarını kuvvetleri ile ilişkilendirmek gibi yaygın bir yanılgı vardır. 2. CN¯. ↸ Derişimlerin yeterince büyük olduğu ve sudan gelen [H+] ve [OH¯] terimlerinin ihmal edilebileceği varsayılıp. HBr. HF. CO32. ayrışmamış HA veya B (baz) türünün derişimi. aktifliğin derişime eşit olduğu varsayılacaktır. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2. 2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 49 . [H+] = (KA×CA)1/2 ve zayıf bazlar için [OH¯] = (KB×CB)1/2 bağıntıları türetilir. klorun okso asitleri serisinde merkez atomunun yükseltgenme basamağı. farklı halojenlerin aynı yükseltgenme basamağında olduğu okso asit serilerinde de merkez atomunun elektronegatifliği temelinde asitlik kuvvetleri karşılaştırılır. ↸ HF. katyon ve anyon ayrı ayrı ele alınarak tartışılır.Kimya Dersi 11. 2.8 Zayıf asit ve bazların ayrışma dengelerinde. NO2¯ .

metil kırmızısı ve brom timol mavisi indikatörlerinin asidik/bazik ortamlardaki renk dönümlerini gözlemek için basit titrasyon deneyleri yapılır.Kimya Dersi 11. Bir kuvvetli asidin kuvvetli baz ile eşdeğer miktarlarda karıştırılması halinde ortamda hangi iyonların bulunacağı ve bu iyonların ortamın pH değerini etkileyip etkilemeyeceği irdelenir. Kuvvetli asit ve baz karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki pH’larını tahmin eder.4 pH ölçme yöntemleri ile ilgili bir okuma parçası verilerek pH indikatörleri ve pH metreler tanıtılır. Saf suyun ideal nötral ortam olması. Biyolojik sıvılarda tamponların işlevine ve tamponlayıcı maddelere örnekler verilir (3. 3. [!] 3. ??? 3. çeşitli pH değerine sahip çözeltilere pH kâğıdı batırılır ve renkler incelenir. duruma göre.3 Zayıf asitlerin/bazların kuvvetli bazlar/asitler ile eşdeğer karışımlarında pH = 7 olacağı yanılgısı oldukça yaygın olup gösteri deneyleriyle. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE AÇIKLAMALAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir ortamın pH değerinin universal pH kâğıtlarıyla belirlenebileceğini göstermek için. olay sonu pH değerinin. H+ ve OH¯ derişimlerinin eşitliği temelinde açıklandıktan sonra pH değeri 7’ye yakın olan sulu çözeltilerin nötrale yakın çözeltiler olduğu belirtilir. Bir zayıf baz çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli asit katılarak aynı işlem ve irdelemeler tekrarlanır.2.1-3. asit veya baz ilavesiyle fazla değişmeyeceği çıkarımına ulaşıldıktan sonra “tampon çözelti” kavramı tanımlanır.3. Fenolftalein. Kuvvetli asit/zayıf baz ve kuvvetli baz/zayıf asit karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki asitliğini/bazlığını irdeler. ötralleşme öğrenciler.1. Böyle karışımların pH değerlerinin. Bu tip nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasının deneysel olarak nasıl bulunabileceği tartışılır (3. taze kaynatılıp soğutulmuş saf suyun pH değeri ile karşılaştırılır. 3. Her iki olay “nötürleşme” adını almakla birlikte.4 Tampon kapasitesi ve tamponlarda pH hesaplama konularına girilmeyecektir. Böyle bir eşdeğer karışım hazırlanarak universal pH kâğıdı ile pH değeri ölçülür. 3. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 50 .3).2). eşdeğerlik noktasının nötral nokta anlamına gelmediği vurgulanmalıdır. : Sınırlamalar 3.Sınıf Öğretim Programı 3. Bulunan pH değerinin 7’den çok büyük çıkmasının sebebi irdelenir. ↸ Derişimi ve hacmi bilinen örnek bir zayıf asit çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli baz eklendikten sonra ortamın pH değeri. ↸ Konjuge bir asit/baz çiftinin asidini ve bazını birlikte ve birbirine yakın miktarlarda içeren bir ortama kuvvetli asit veya baz ilave edilince neler olabileceği irdelenir. reaksiyonları ile ilgili olarak ÇÖZELTĐLERDE DE GE 3. 7’den büyük veya küçük olabileceği çıkarımı yapılır (3. Bu değer. Kuvvetli asitler ve bazlar arasındaki nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasındaki pH değeri için bir genelleme yapılır. Tampon çözeltileri işlevleriyle tanımlar ve örnekler verir. 3.1. Nötralliği pH temelinde açıklar.4. universal pH kağıdı ile ölçülür.4). 3.

1 Doymuş çözeltilerde kristallerin şekil değişimi. 4. Ca3(PO4)2 gibi tuzların çözünürlüklerinin pH ile değişimi nitel olarak tartışılır. sıvı ve gaz maddelerin çözünürlüğünün sıcaklıkla değişimi irdelenir.2 Aşırı doymuş çözeltilerden kristallenme temelinde çalışan ısıtma torbaları (yelekleri) ile ilgili bir okuma parçası verilir. Gazların çözünürlüğüne etkisini irdeler. Örneğin Li2SO4 tuzu sıcaklık arttıkça daha hızlı fakat daha az çözünür.2.8. pH etkisiyle çözünürlüğün değişmesine ilişkin tahminler yapar. Tuzların çözünürlüğünde ortak iyonun etkisini sayısal örneklerle açıklar. Le Chatelier ilkesi kullanılarak.3.4. Gazların kısmi basınçları ile sudaki çözünürlükleri arasındaki bağıntıyı veren Henry kanunu kullanılarak dağcıların ve dalgıçların yaşadığı tehlikeler açıklanır (4. Hidroksit tipi bileşiklerin çözünürlüklerinin pH değerine bağımlılığı irdelendikten sonra. denge sabiti ile ilgili bir büyüklüktür. çalışma sıcaklığına göre birkaç saat alabilir. gerçeği yansıtan problemler çözülür (4. Bu çözeltiye aynı tuzun küçük bir kristali atılarak hızlı kristallenme gözlemlenir.4. deniz suyundan NaCl ve göl sularından Na2SO4 üretimi gibi endüstriyel süreçlere ilişkin. 4. Çözeltilerden saf tuzlar elde etmek için soğutma ve buharlaştırmadan nasıl yararlanılabileceği tartışıldıktan sonra. denge anı ile değil.1.7. Çözünürlük çarpımının (Kçç) matematik anlamı irdelenir. Sıcaklığın çözünürlüğe etkisini çözünme entalpisi ile ilişkilendirir. [!] 4. basınç 4. ancak birbirini dengelediği çıkarımına gidilir. Çözünme-çökelme olaylarının dinamik bir süreç olduğunu fark eder. ikinci ve daha büyük dereceden denklem çözümü gerektirecek problemlere girilmemelidir. Doymuş ve aşırı doymuş çözelti kavramlarını ayırt eder. ↸ Çözünme ısısının birlikte gösterildiği denge ifadeleri üzerinde. dengeye daha çabuk ulaşma sonucunu getirirken çözünürlük. ilgi konusu tuzdan gelecek derişim yanında çok büyük seçilmeli. anyonu zayıf baz olan CaCO3.5.3 Nitel anlamda çözünme ve çözünürlük kavramları 9. 4.Sınıf Öğretim Programı 3. Tuzların çözünürlüğünü ve çökelme şartını irdeler. Aşırı doymuş sodyum asetat çözeltisi hazırlamak için. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 4. kendi yapılarında var olan bir iyonu başka bir kaynaktan içeren çözeltilerdeki çözünürlüğünü. ??? 4.7 Çözünürlüğe ortak iyon etkisi ile ilgili problemlerde. gazoz gibi içeceklerin kapakları açıldığında gözlemlenen hafif patlamanın ve ardından gaz çıkışının nedeni irdelenir.5). saf sudaki çözünürlükleri ile karşılaştırmak için Le Chatelier ilkesi kullanılır. derişim kavramı da 10.6. 4. 4. Sıcaklık değişimi ve buharlaştırmaya bağlı kristallenme süreciyle ilgili problemleri çözer. ↸ Maden suyu. Buradan.1. Konu ile ilgili sayısal örnekler çözülür. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Doymuş NaCl çözeltisine kütlesi belli NaCl kristalleri (kaya tuzu) atılarak 1 saat kadar beklenip zaman içinde kristallerin biçimlerinin değişmesi fakat kütlelerinin sabit kalması gözlemlenir. 4.3). [!] 4. Aşılama öncesi çözeltinin atılan tek bir kristali nasıl çoğaltabildiği tartışması ile aşırı doymuş çözelti kavramı işlenir. rlık 51 . 4.7.6). 4. ↸ Tuzların.4. sınıf kimya dersinde işlenmiştir. 4. NaCl çözünme dengesinde her iki yönde olayların durmadığı.1. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 4. Kullanılan tuzun çalışma sıcaklığındaki çözünürlüğü mol/L cinsinden ifade edilir. Çözünme-çökelme dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler. sıcak suda hazırlanan doymuş çözelti biraz soğutulur. Hız.Kimya Dersi 11. 4.4.8).3. sınıf.3 Çözünme hızı ile çözünürlük çoğu zaman birbiriyle karıştırılır.1. Yapılan deneyde fazladan çökelmenin nedeni tartışılarak çökelme şartı (Q > Kçç) türetilir (4. ortak iyonun ikincil kaynaktan gelen derişimi. Asitli yiyeceklerin dişleri aşındırması ve kireçli kayaçlarda sarkıt/dikit/traverten oluşumu bu konu ile ilişkilendirilir (4. katı.

4). ↸ Solunum sürecinde oksijen molekülünün hemoglobindeki “hem” birimine bağlanması. özel ile 5. Komplekslerde Lewis asitlerinin “merkez atomu”.2)..1. Lewis bazlarının da “ligand” adını aldığı.1. Bu karşılaştırma sonunda. B-F ve N-H bağları ile karşılaştırılır. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 5. Đnsan vücudunda kompleks oluşumlarının rol oynadığı süreçlere örnekler verir.4. Koordinasyon bağlarının mekanizmasını açıklar. kompleks oluşumu üzerinden açıklanır (5. Kompleks oluşumu ile çözünme olaylarına başka örnekler verilir.5. Lewis asitlerini ve üzerinde ayırt eder. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar rlık 52 . Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler. karbon monoksit solumanın zehir etkisi.5. [Cu(NH3)4]2+ gibi komplekslerin oluşum dengeleri yazılarak oluşum sabitlerinin büyüklüğü ile kompleksin kararlılığı arasında ilişki kurulur. 5. kovalent bağ ile koordinasyon bağı arasındaki tek farkın oluşum mekanizması olduğu çıkarımı yapılmalıdır. kompleksin geometrisi. ↸ [PbI4]2. 5.4 Komplekslerde merkez atomu orbitallerinin hibritleşmesi.Sınıf Öğretim Programı 3.1. 5. 5.2 Komplekslerin IUPAC sistematik adlandırma sistemine girilmez.2.5).1’de verilene benzer çözünme olaylarında kompleks oluşumunun etkisi irdelenir (5. metal zehirlenmelerinde yoğurdun sağaltım etkisi gibi örnekler. Pb(NO3)2 çözeltisine KI çözeltisinin önce azı eklenerek PbI2 oluşturulur.Kimya Dersi 11. Ortak iyonun çözünürlüğü azaltması beklenirken artırmasının sebebi tartışılır. Oluşan çökelek. merkez atomu koordinasyon sayısının açıklaması ve ligandlarda diş sayısı konularına girilmez. Koordinasyon bağlarına Cu2+-NH3. 5. 5.3. Komplekslerin kararlılıklarını sabitleri ile ilişkilendirir.CN¯ gibi başka örnekler verildikten sonra “Lewis Asidi/ Lewis Bazı” kavramları açıklanır.3.5 Ünite 2’de sözü geçen katalizörlerden enzimler konusu ilişkilendirilir. KI çözeltisinin aşırısı ile çözülür. Kompleks oluşumunun çözünürlüğe etkisini örneklendirir. 5. Fe3+ . çeşitli kompleks örnekleri üzerinde merkez atomu ve ligand belirlenerek işlenir (5. 5. EK-3. 5. bazlarını oluşma örnekler oluşum ↸ BF3 ile NH3 arasında oluşan koordinasyon bağı.2. 5.

redoks tepkimeleri için “alınan/verilen elektron sayısı”.3).2). sınıf ortamında gösteri deneyi olarak yapılabilir.2. ile ilgili olarak 6. 6.3 Bir maddenin “tesir değeri” nin her durumda aynı kalacağı yanılgısı yaygındır. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı rlık 53 . maddenin girdiği tepkimenin esas alınacağı vurgulanır (6. Farklı hallere aşağıda örnekler verilmiştir: 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2 H2SO4 + BaCl2 → BaSO4 + 2HCl Titrasyonlarda.Kimya Dersi 11. Mol kütlesi ve tesir değeri kullanılarak “eşdeğer kütle” kavramı irdelenir. Tesir değeri. tesir değerini bulmak için. asit-baz tepkimeleri için. tesir değerinin işleme esas reaksiyona göre değiştiği fikri vurgulanmalıdır. 6. örnekler üzerinde tartışılır. formül kullanarak kısa yoldan çözüm yerine. aşağıda verilenlere benzer örnekler alınır. çözünme çökelme tepkimeleri için de. Bu problemlerde.1. “alınan/ verilen proton sayısı”. “tesir değeri”. ↸ Renk değişimi. “Tesir değeri”. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 6. 3. Mol kütlesi.1. girenlerin eşdeğer sayılarının eşit olması ilkesinden çıkılarak problemler çözülür. H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O KMnO4 + 5FeCl2 + 8HCl → KCl + MnCl2 + 5FeCl3 + 4H2O H2O2 + SO2 → H2SO4 Ag+ + Cl¯ → AgCl Bu örnekler üzerinde.6. “reaksiyona girenlerin eşdeğer sayılarının eşitliği” ilkesinden çıkılıp bu formüllerin türetilmesine götüren mantıklar üzerinden düşünmek daha yararlıdır. Asit-baz titrasyonlarında pH indikatörlerinin renk değiştirmesine ilişkin öğrenci etkinlikleri yapılır. “z” sembolü ile gösterilir. NO çıkışına dayalı redoks reaksiyonlarında z = 3’tür. ??? 6.3 Titrasyonla ilgili problemlerde. mol kütlesi ve eşdeğer kütle kavramları arasındaki farkın açıklamasına geçilir. farklı haller için. Çeşitli maddelerin eşdeğer kütleleri bulunurken.3. Buradan. Çeşitli tepkimelerin sonlanma noktalarını gözlemleme yöntemlerini irdeler. KMnO4 çözeltisi ile H2C2O4 (oksalik asit) titre edilerek dönüm noktası gözlemlenir (6. tesir değeri kavramı açıklanır. redoks ve çözünme-çökelme tepkimelerine giren maddeler için. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramlarını örnekler üzerinde açıklar. ÇÖZELTĐLERDE DE GE Titrasyon öğrenciler.1. Örneğin. ortama ilave edilen K2CrO4 ile Ag+ iyonunun. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramları örneklendirilir. (z1M1)V1 = (z2M2)V2 ve ayarlı bir çözelti ile miktarı bilinmeyen bir madde arasındaki tepkimeler için de m = M1z1V1(MA)2/z2 bağıntılarının türetileceği sonucuna varılır (6.6. derişimleri bilinen çözeltiler arasındaki tepkimeler için. tepkimeye giren maddelerin mol sayıları ve eşdeğer sayıları irdelenir. titrasyon sonunda kiremit rengi Ag2CrO4 çökeleği oluşturması. Böyle örneklerle. mol sayısı ve eşdeğer sayısı kavramları kullanılarak. 6. Renk oluşumuna örnek olarak. “tepkimeye giren türün yükü” ölçütlerinin esas alınması tartışılır.1. HNO3 bileşiği için asitbaz reaksiyonlarında z = 1 iken. 6.3 IUPAC tarafından terk edilmesi önerilen “normalite” kavramı kullanılmayacak.Sınıf Öğretim Programı ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Çeşitli tepkime tiplerine. eşdeğer kütle.1). pH değişimi ve çökelek oluşumu ile tepkimelerin sonlanma noktasının nasıl gözlenebileceği.6. ↸ Bir örnek titrasyona esas olan reaksiyon denklemi yazılıp. 6. derişimi bilinen AgNO3 çözeltisi ile Cl¯ iyonu titre edilirken.1 Asit-baz. Titrasyonlarla ilgili problemleri çözer. onun yerine denkleme dayalı stokiyometri mantığı ve molariteler kullanılacaktır.

Kimya Dersi 11.8x10-5) 1.0x 10-7 1.4 x 10-12 3 [H+] (M) [OH-] (M) 4.Sınıf Öğretim Programı D. 2.1 Aşağıdaki tabloda verilen her satırı. 3. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.3.7.22 x 10-3 4 pH pOH Asidik/Bazik/Nötral 54 . Madde/ Derişimi Ca(OH)2 / ……… NaOH / ……… HCl / ……… KCl / ……… HNO3 / ……… CH3COOH / 0. bilinen değerden yararlanarak tamamlayınız.18 M (KA=1.

2 Aşağıda verilen protoliz dengelerinin her biri için eşlenik (konjuge) asit/baz çiftlerini seçerek tabloda ilgili bölüme yazınız.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2. Denge NH3(g) + H2O(s) CH3COOH(s) + H2O(s) H2CO3(s) + H2O(s) H2SO4 (s) + H2O(s) H2C2O4(aq) + NH3(aq) HClO4(s) + HF(s) NH4+(aq) + OH¯(aq) CH3COO¯(aq) + H3O+(aq) HCO3¯(aq) + H3O+(aq) HSO4¯(aq) + H3O+(aq) HC2O4¯(aq) + NH4+(aq) H2F+ + ClO4¯ Eşlenik Asit/Baz Çifti 1 Eşlenik Asit/Baz Çifti 2 55 .Kimya Dersi 11.

0250 M. 0. mol/L cinsinden hesaplayınız. Buna göre. Na2SO4 ve Pb(NO3)2 tuzlarının sudaki çözeltileri oda şartlarında karıştırıldığında PbSO4 çöker.4. 1. N: 14 Da. PbF2 için çözünürlük çarpımı.00 L Na2SO4 karıştırıldığında oluşan PbSO4 kütlesini hesaplayınız. 4. Kçç = 3. (Atom kütleleri: Pb: 207 Da. Atom kütleleri: Pb: 207 Da. doymuş çözeltisinin 1 litresinde çözünmüş olarak bulunan her bir iyonun gram cinsinden miktarını hesaplayınız.0050 M.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4. 56 . 4.5 33.001 M NaCl çözeltisindeki çözünürlüğünü.5H2O’ ın Çözünürlüğü [g / (100 g H2O)] 19. 1.6 39. 0.Kimya Dersi 11. F:19 Da) 4. Sıcaklık (°C) 15 25 30 50 60 80 CuSO4.7 x 10-8 olarak veriliyor. a) Sudaki b) 0. 150 mL. 2. Bu tuzun.5H2O) çeşitli sıcaklıklarda sudaki çözünürlüğünü gösteren veriler yer almaktadır.7 1.3. Na: 23 Da) 3.0 x 10-3 M KCl karıştırıldığında AgCl çökeleği oluşur mu? Neden? (AgCl için Kçç = 1. 4.1.6 x 10-8 . Aşağıdaki tabloda bakır (II) sülfat’ın (CuSO4. (AgCl için Kçç = 1. (PbSO4 için Kçç = 1. S: 32 Da.5 Yorum 2.6 x 10-10) 5. O: 16 Da.0 53.6 x 10-10) Gümüş klorürün (AgCl). Bu değerlerden hareket ederek CuSO4’ın çözünmesinin endotermik mi yoksa ekzotermik mi olduğunu irdeleyiniz.1 x 10-2 M AgNO3 ve 450 mL.3 25.25 L Pb(NO3)2 ve 0.3 22.

Araç-Gereç: 1.Sınıf Öğretim Programı EK-3. 1 adet Beher. 50 mL Deneyin Yapılışı: • 5 mL bakır sülfat çözeltisi üzerine damla damla amonyak çözeltisi katılır. 2 adet Damlalık. 2 cm x 20 cm. 100 mL’lik. 2 adet CuSO4 çözeltisi. 25 mL NH3 çözeltisi. Bu işlem sonucunda açık mavi renkli bir çökelti oluşur. 3.4 KOMPLEKS OLUŞUM DE GESĐ Amaç : Deneyin amacı. Deney tüpü.10 M.Kimya Dersi 11.0 M.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 5. Cu(OH)2(k) + 4 NH3(aq) [Cu(NH3)4]2+(aq) + 2 OH−(aq) Koyu mavi çözelti 57 . 1. Bunun için yaklaşık 3 mL amonyak çözeltisi yeterlidir. sulu çözeltide.3. 2. 5. 4. 5. NH3(aq) + H2O 2+ Cu (aq) + 2 OH−(aq) NH4+(aq) + OH−(aq) Cu(OH)2(k) Açık mavi çökelti • Amonyak katmaya devam edildiğinde çökelti koyu mavi renkli çözelti vermek üzere çözünür. 0. NH3(aq) + H2O NH4+(aq) + OH−(aq) dengesi gereği oluşan OH− iyonları ile Cu2+ iyonları arasında Cu(OH)2 bileşiğinin oluştuğunu ve bu bileşiğin amonyağın aşırısında [Cu(NH3)4]2+ kompleksini vererek çözündüğünü gösterip çökelme ve çözünme dengelerini incelemektir. Başlangıçta amonyak çözeltisinin 1 mL’yi (20 damla) geçmeyecek şekilde kontrollü katılması gerekir.

Madde-elektrik ilişkisi 2.Kimya Dersi 11. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Elektrokimyasal hücreler C. Ünite Önerilen Süre A. B. Ünitenin Kavram Listesi Faraday elektroliz kanunları Redoks tepkimeleri Yükseltgenme Đndirgenme Yükseltgenme-indirgenme potansiyeli Standart elektrot potansiyeli Elektrot Yarı hücre(yarı pil) Galvanik hücre Elektrolitik hücre Elektroliz : ELEKTROKĐMYA : 27 Ders Saati • • • • • • • • • • • 58 .Sınıf Öğretim Programı 4. Ünitenin Amacı Bu ünitede madde-elektrik ilişkisi irdelenerek elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değişimi incelenecek. yaygın pillerin ve çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkeleri açıklanacaktır. Standart elektrot potansiyelleri 3.

hidroksit. ↸ Denkleştirilmiş redoks tepkimeleri temelinde. elektronun yükü ve mol kavramından yararlanılıp nasıl türetileceği irdelenir. “alınan ve verilen elektron sayılarının eşitliği ilkesi” ve “yarı reaksiyon” kavramı kullanılır. sülfür. ayrı ayrı örnekler üzerinde irdelenir. sülfit. permanganat. nitrit.4). nitrat. karbonat. Redoks tepkimelerinin denklemleri üzerinde indirgenen ve yükseltgenen türleri belirler.Sınıf Öğretim Programı 4. fosfür ve fosfat verilir. Bu irdelemeler sırasında formüllerdeki katsayıların ve alt indislerin anlamları hatırlatılır.1.5. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 1. atom kavramının tarihsel gelişimi bağlamında verilmiş olup gerekli hatırlatma yapılır. [!] 1. “Atomun Yapısı” ünitesinde (1. Redoks denklemlerini denkleştirir. Faraday kanunlarının nicel ifadelerini açıklar ve kullanır. sülfat.3 Yaygın anyonlardan halojenürler. elektrik akımı ve maddesel değişim arasında ilişki kurar.Kimya Dersi 11. bunların yükünden yararlanılarak indirgenen/yükseltgenen türlerin nasıl bulunacağı irdelenir.3 9. Aşağıda birer örneği verilen redoks tepkime tiplerinin her birinde denkleştirmenin nasıl yapılacağı. Ag+. ünite). 59 .1. Türetilen bağıntı kullanılarak ilgili problemler çözülür (1.5). 1. standart koşullarda gaz hacmi ve alınan-verilen elektronların toplam yükü kavramlarını içeren problemler çözülür (1. örnek denklemler üzerinde.4. halojenlerin okso anyonları.2). 1. ünite ile ilişkilendirilir. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Faraday’ın deneysel yoldan bulduğu elektroliz kanunlarının matematik ifadeleri verilerek bu bağıntıların indirgenme/yükseltgenme. kromat. mol sayısı.3. 1. ↸ Redoks olaylarında yükseltgenme basamağı/iyon yükü genelde değişmeyen IA ve IIA grubu katyonları ile Zn2+. alınan-verilen elektron sayısı. nitrür. oksit. NH4+ katyonları ve yaygın anyonlar hatırlatıldıktan sonra.2. silikat. 1. dikromat. sınıf . ELEKTROKĐMYA 1. kütle. Yükseltgenme-indirgenme. . 1. Redoks tepkimeleri ile ilgili sayısal problemleri çözer.1 Faraday kanunları konusu. Madde-Elektrik enerjisi ilişkisi ile ilgili olarak öğrenciler. sınıf 2. Bu irdelemelerde. siyanür. 10. Oksit/peroksit ve proton/hidrür çiftlerinin özel durumuna örnekler verilir. 1. 1. FeCl3 + SnCl2 → FeCl2 + SnCl4 Al + H2SO4 → Al2(SO4)3 + H2 Cu + HNO3 → Cu(NO3)2 + NO + H2O Cl2 + NaOH → NaCl + NaClO + H2O H2O2 + NaClO → NaClO3 + H2O H2O2 + FeS + HCl → FeCl3 + H2SO4 + H2O Nötr maddelerle denkleştirme örneklerinden sonra asidik ve bazik ortamlarda iyonik denklemlerin denkleştirilmesi örneklerle işlenir (1.3. 1.

iyonlaşma enerjileri sırasına uymadığı. Standart elektrot potansiyellerinin. “elektrokimyasal hücre” kavramı irdelenir (2.1 “Elektrot” terimi. galvanik hücre elektrotları arasındaki potansiyel farkının bir ölçü olup olamayacağı irdelendikten sonra. Hücredeki redoks olayının istemliliği ile galvanik hücre arasında ilişki kurulur. Derişim pillerinin elektrik akımı üretme mekanizması açıklanır (2.4).4. ??? 2. su ortamındaki çözünme entalpilerinin de katkısı olduğu vurgulanır. yarı hücre (yarı pil).Kimya Dersi 11. Elektrot potansiyellerinin sırası ile iyonlaşma enerjileri sırasının ilişkisi irdelenir ve aradaki farkın nereden kaynaklandığı açıklanır. “çözeltiye batırılan metal tel. [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 2. 2.1). Elektrokimyasal anlamda elektrot. her elektrotla daldırıldığı çözeltinin oluşturduğu sistemin “yarı hücre”. sulu ortamdaki redoks olaylarının istemliliğini irdelemede nasıl kullanılacağı tartışılır. Elektrik enerjisi yardımıyla zorlamalı yürütülen redoks olaylarının gerçekleştiği sistemlere “elektrolitik hücre” dendiği belirtildikten sonra galvanik ve elektrolitik hücrelerin farkı tartışılır.3.2-2. galvanik hücre ve elektrolitik hücre kavramlarını ayırt eder. Đncelenen hücredeki olayın tersine döndürülmesi için ne yapılabileceği tartışılır.. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ CuSO4/Cu ve ZnSO4/Zn yarı hücrelerinden oluşan galvanik hücrenin şeması üzerinde çözeltilere daldırılan metal tel veya şeritlerin “elektrot”. IUPAC geleneğine uygun olarak. Cu/Zn pili oluşturularak elektrik enerjisi elde edilebildiği. kafes veya levha” anlamında kullanılacak. Katot/anot. bu potansiyellerde. 2. indirgenme/yükseltgenme temelinde tanımlanır. 2. 2.2. Standart indirgenme potansiyellerini. Elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değiştiğini fark eder. Nernst denklemi ve bu denkleme göre elektrot potansiyellerinin yükseltgenmiş ve indirgenmiş tür derişimi ile değişimi irdelenir. 2. ELEKTROKĐMYA ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 60 . Standart elektrot potansiyelleri ile ilgili olarak öğrenciler. ancak bu tercihin nedeni üzerinde durulmayacaktır. [!] 2.Sınıf Öğretim Programı 4.1. Elektrot potansiyellerinin nelere bağlı olduğu tartışılır. devrede bulunan bir ampulün yanması ile gösterilir. Redoks reaksiyonlarının istemliliğini elektrot potansiyelleri temelinde irdeler.4 Standart indirgenme potansiyelleri sırasının. standart hidrojen elektrodu ve bu elektrot kullanılarak ölçülen standart indirgenme potansiyellerini içeren çizelge incelenir. yarı hücrelerin metalik iletken ve tuz köprüsüyle birleştirilmesinden oluşan bütünün “galvanik hücre” olduğu belirtilip bu sistemden nasıl elektrik akımı elde edildiği tartışılır.2 Standart hidrojen yarı hücresi tanımlanırken elektrot olarak platin kullanıldığı belirtilecek. ↸ Bir galvanik hücredeki redoks olayının istemliliğini bir başka galvanik hücreninki ile karşılaştırmak için. standart hidrojen yarı hücresi temelinde açıklar. yarı hücre ve elektrot terimlerinin eşdeğer anlamda kullanımından kaynaklanan kavram kargaşasından kaçınılacaktır.

3. Diğer çok kullanımlık pillere örnekler verilir (3.5 Endüstriyel korozyon ve korozyon önleme teknikleri (alüminyum anotlama. 3. ↸ Faraday bağıntısı kullanılarak.5).5 Katyon ve anyon terimlerinin katot ve anottan türemiş olması nedeniyle.Sınıf Öğretim Programı 4.3 Yakıt pilleri ile ilgili bir okuma metni verilir. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR ??? 3. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ELEKTROKĐMYA 3. [!] 3. [!] 3.4. Galvanik hücreden elektrik akımı çekildikçe yarı hücrelerin potansiyellerinin nasıl değişeceği tartışılır. Bu pilin çalışma ilkesi şema üzerinde açıklanır ve incelenen pil içerikleri şema ile ilişkilendirilir. 3. 3. Halbuki bir anyon olan kromatın katotta indirgenerek Cr3+ veya metalik Cr oluşturabildiği de bilinmektedir.3 Đncelenen pil örneklerindeki kimyasal tepkimeler verilecektir. nikel kaplama ve krom kaplama gibi elektroliz uygulamaları. tuz köprülerinin -veya yarı geçirgen zarların. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 61 . Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. kurban anot kullanma gibi) ile ilgili bir okuma metni verilir. elektriksel büyüklüklerle mol sayıları ve kütleler arasındaki ilişkileri içeren problemler çözülür (3. ↸ Bir Zn-MnO2 pili açılarak yapısı incelenir. Bir galvanik hücre şeması üzerinde. ↸ Standart indirgenme potansiyelleri göz önüne alınınca istemsiz görünen redoks tepkimelerinin nasıl istemli hâle getirilebileceği tartışılır. elektronların dış devrede hangi elektrottan çıkıp hangi elektroda girdiği. katyonların katotta anyonların da anotta toplandığı.1-3. lityum pillerinin ve kurşunlu akümülatörlerin çalışma ilkeleri şemalar üzerinde irdelenir. Bir pildeki redoks sistemlerinin (yarı hücrelerin) cinsinin ve pilin büyüklüğünün pilin hangi özelliklerini etkileyeceği tartışmaya açılır. elektrot uygulamalarına 3. bu gazların kendiliğinden birleşerek su oluşturduğu gösterilerek elektrolizin istemsiz bir olay olduğu sonucuna gidilir. Elektrolitik indirgeme yöntemiyle elde edilen ürünlerin neden pahallı olduğu irdelenir (3. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Halk dilinde “pil" adını alan sistemlerin birer galvanik hücre olduğu belirtilir.kutuplanmayı nasıl önlediği tartışılır.3).2. Katot ve anot kavramlarının yük temelinde değil gerçekleşen elektrokimyasal değişim temelinde adlandırılması gerçeğinden hareketle bu yanılgı giderilebilir.3. Elektroliz olayını. Piyasada yaygın olan alkali pillerin. ELEKTROKĐMYA 3.1). Elektrik akımı-zaman-değişen madde miktarı ilişkilerini kullanarak hesaplamalar yapar. Endüstriyel elektroliz örnekler verir. Bu voltametre ile H2 ve O2 elde edilerek gaz hacimleri karşılaştırılır. Gaz hacimlerinden gaz kütleleri bulunur ve bulunan kütlelerle. örneğin bir anyonun katoda yaklaşamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır.6.6). hücredeki redoks olayı yürürken elektrotların çevresinde neden bir kutuplanmanın (polarizasyonun) ortaya çıktığı. Pillerin elektrik enerjisi sağlama kapasitelerinin neden sınırlı olduğu ve yeniden doldurulabilir pillerin hangi özellikleri taşıması gerektiği irdelenir (3.4).2. Elektrokimyasal hücreler ile ilgili olarak öğrenciler. Yaygın pillere örnekler verir. Pilin elektromotor kuvveti (pil potansiyeli) tanımlanıp nasıl hesaplanacağı irdelenir. ↸ Endüstride bakırın saflaştırılması. temel reaksiyonları ile incelenir. [!] 3.1. Faraday bağıntısı doğrulanır (3. 3.5. Suyun elektrolizi ve laboratuvarda bu iş için kullanılan Hoffmann voltametresi incelenir.Kimya Dersi 11. standart potansiyelleri temelinde açıklar.

H2O+NH3(aq) H2SO4 -(NH4)2SO4 . Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.Kimya Dersi 11. c) Redoks içeren basamak(lar)ı bir denklem şeklinde yazıp denkleştiriniz. a) Her bir basamakta krom (Cr) için yükseltgenme basamağını bulunuz. b) Şemadaki hangi basamak(lar) redoks reaksiyonu içerir? Belirleyiniz.Cr2(SO4)3 (Kırmızı kristal) (Sarı kristal) (Turuncu çözelti) (yeşil çözelti) Buna göre.(NH4)2Cr2O7(aq) -----------------.(NH4)2CrO4 --------------. 62 .Sınıf Öğretim Programı D.H2O FeSO4(aq)+H2SO4 -Fe2(SO4)3 -H2O CrO3 ----------.3 Aşağıda verilen şemayı inceleyeniz.

Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.→ CNO.4 Aşağıda verilen reaksiyonları denkleştiriniz.+ H2C2O4 → Mn2+ + CO2 ( Asidik ortamda) III.+ MnO4. I. KMnO4 + HCl → KCl + MnCl2 + H2O + Cl2 II. CN.Kimya Dersi 11.+ MnO2 (Bazik ortamda) 63 . MnO4.

Katot reaksiyonu. katot reaksiyonu. Cu: 63.100 kg bakır metali ile reaksiyona giriyor.5 Da) 2. 15. Metalik bakırı çözmek için gerekli olan derişik asit çözeltisinin hacmini litre cinsinden hesaplayınız. (Reaksiyon veriminin % 100 olduğunu varsayınız.02×1023) 64 .5 Da. Ag+ + e¯ → Ag olan bir elektroliz hücresinden 300 dakika süre ile 10. Cu2+ + 2e. (Cu: 63. NA = 6.→ Cu olan bir hücreden geçtiğinde katotta kaç gram bakır metali toplanır? (Ag: 108 Da.6 1. 3.60× 10-19C.Kimya Dersi 11. Hücreden kaç mol elektron geçer? Kaç gram gümüş oluşur? Aynı miktarda elektrik akımı.) Buna göre.7 amperlik bir akım geçiyor.5. elektron yükü: 1.5 M derişik HNO3 çözeltisi. 8HNO3 + 3Cu → 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O reaksiyonu gereğince 0. a) b) c) d) Elektrokimyasal hücreden geçen elektrik yükünü coulomb olarak hesaplayınız.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.

→ 2IStandart Elektrot Potansiyeli (V) 1.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.+ 14H+ + 6e.→ 2Cr3+ + 7H2O I2 + 2e.→ 2Cr3+ + 3I.+ 14H+ + 6I. Cr2O72. Standart Elektrot Potansiyelleri (suda ve 25°C’ da) Đndirgenme Yarı Reaksiyonu Cr2O72.Kimya Dersi 11.33 0.54 65 .+ 7H2O reaksiyonunun istemliliğini irdeleyiniz.4 Aşağıda verilen standart elektrot potansiyelleri verilerinden yararlanarak.

Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında. kaplamacılık) seçilerek bunun çevreye olumsuz etkilerinin araştırılmasını içeren bir proje hazırlanacaktır. 2 ay Dereceli puanlama anahtarı Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Endüstriyel elektroliz uygulamalarından bir örnek (pil. 3. Ayrıca projede. 5.5. Yaygın pillere örnekler verir. endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerine dikkatlerini çekecek bir poster hazırlanacaktır.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. Endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerini en aza indirecek öneriler geliştirilecek ve iki sayfayı geçmeyecek şekilde bu öneriler savunulacaktır. Bütün bunlar için. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. 3. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır. 2. grafikler vb. internet. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz. 1. kütüphaneler. standart elektrot potansiyelleri temelinde açıklar. Araştırmanızı en geç ……. 3. Bu projede.akü. Araştırmanıza konu olan endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye verdiği olumsuz etkilerini en aza indirgemek için neler yapılabileceği.1. Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerinin en aza indirgenmesi ile ilgili ülkemizde yapılan çalışmaları. 3. 3. Araştırma için dergiler.Kimya Dersi 11. çalışmalarla artırabilirsiniz. tarihine kadar bitirmelisiniz.dk. Bir araştırma planı oluşturunuz. • • • • • • Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye etkilerinin nedenleri. Sunumun görselliğini resimlerle. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır.4. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu …….2.. 66 . Elektrolitik indirgeme yöntemi ile elde edilen ürünlerin pahalı oluşunun sebebi araştırılacak ve proje raporunda bu araştırmanın sonuçlarına yer verilecektir. 4. bu planda yapılacak işleri. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Elektrokimya 3. Elektroliz olayını. çevrenizdeki insanların. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar.3. Endüstriyel elektroliz uygulamalarına örnekler verir.

67 .Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 BECERĐLER (Çok iyi) (Đyi) (Orta) (Zayıf) I. Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir.Kimya Dersi 11.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84.PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II. en düşük puan ise 21’dir.PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III.

yoksa açık pencere önünde çalışılmalı. tercihan puarlı Çinko. bakır metalleri (granül halinde) Derişik HCl .2. Bakır metallerinden bir miktar konur. yukarıdaki tepkimeye göre protonu hidrojene indirgerler. Genel olarak standart indirgenme potansiyeli negatif olan metaller.Bu etkinlikte. metal-asit etkileşimlerini standart yarı hücre potansiyellerini kullanarak irdelemektir.1. % 63’lük Deneyin Yapılışı Güvenlik Uyarısı: Asitler damlalıkla çekilirken ağızla emmekten kesinlikle kaçınılmalı. beklenmedik şekilde metal çözünmesi gözlenince. böyle tahminlerin doğruluğu denenecek. • 1-4 ile numaralanan tüplere 1. 2 ve 3. asitlerle nH++ M → Mn++ n/2 H2 genel tepkimesini verip vermeyeceği. 2 adet Damlalık . 4 adet 100 mL beher. Mn+/ M çiftinin standart indirgenme potansiyelini standart hidrojen yarı hücresininki ile karşılaştırarak tahmin edilebilir. Araç-Gereç: • • • • • • Deney tüpleri. bu beklenmedik gözlemin sebebi irdelenecektir. Çinko 2.kırmızı dumanlar kesinlikle solunmamalıdır.Kimya Dersi 11.4 Đ DĐRGE ME POTA SĐYELLERĐ SIRASI Amaç : Deneyin amacı. tüplere seyreltik HCl konarak gözlem yapılır.Sınıf Öğretim Programı EK. Bakır üzerine HNO3 etkisi incelenirken varsa bie çeker ocakta. % 37’lik Derişik HNO3 .1 Đlgili Olduğu Kazanımlar: 2. bu tepkimede açığa çıkan kahverengi. Bakır 4. Demir 3.4. 68 . Đlke : Bir metalin. • 1. demir.

96 volt olduğundan. 3 Cu + 2 NO3− + 8 H+ → 3 Cu2+ + 2 NO + 2 H2O veya 3 Cu + 8 HNO3 → 3 Cu(NO3)2 + 2 NO + 2 H2O şeklinde yazılır ve Eotoplam hesaplanarak sonuç yorumlanır. NO3− + 4 H+ + 3 e → NO + 2 H2O yarım pil reaksiyonu için. EoNO3¯/NO değeri 0. Zn2+ + Fe2+ + Cu2+ + 2 H+ + 2e 2e 2e 2e → Zn → Fe → Cu → H2 EoZn2+/Zn= − 0.34 volt 69 . 44 volt EoCu2+/Cu= +0. Deneyin açıklaması ve yorumları Zn. tübe der.76 volt EoFe2+/Fe= − 0.Sınıf Öğretim Programı • Daha sonra 4. Cu + HCl reaksiyonunun negatif Eotoplam değeri nedeniyle gerçekleşmediği anlaşılır.96 volt EoCu2+/Cu = + 0. NO çıkışı ile çözünür. reaksiyonda çıkan azot monoksidin hava oksijeni ile hemen reaksiyona girmesi ile oluşan azotdioksitten ileri gelir. tüpteki reaksiyon. NO3− + 4 H+ + 3e → NO + 2 H2O Cu2+ + 2e → Cu reaksiyonlarının toplamı olarak. HNO3 konur ve reaksiyon gözlenir.Kimya Dersi 11. 00 volt Beklenen toplam reaksiyonlar yazılarak redoks için Eo değerleri hesaplanır. ot: 4. hidrojen çıkışı reaksiyonu olmayıp burada indirgenen tür nitrattır. indirgenme potansiyeli bu değerden daha küçük olan bütün metaller. NO(g) + 1/2 O(g) → NO2(g) renksiz kırmızı kahve rengi EoNO3¯/NO = + 0. Bu renk. Cu Fe ve H2 için indirgenme potansiyelleri yarım pil reaksiyonları ile birlikte yazılır. Çözeltinin mavi rengi alması ile birlikte kırmızı kahve rengi gaz çıkışı gözlenir. 34 volt EoH+/H2 = 0. 4.

Sınıf Öğretim Programı 5. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Atom altı tanecik Kuark ve Antikuark Lepton ve Antilepton Pozitron Elektron Doğal radyoaktiflik Kararlılık Kuşağı Çekirdek dönüşümü Fisyon Füzyon Nükleer enerji Radyoaktif ışın Radyoaktiflik Aktiflik Doz Etkin doz Absorblanmış doz Biyolojik eşdeğer doz Radyoaktif izotop 70 . Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirler ve radyoaktif izotopların kullanım alanları bu ünitede irdelenecektir. Ünite Önerilen Süre A. 3. 2.Kimya Dersi 11. Ünitenin Amacı Bu ünitede çekirdeğin yapısı ve kararlığı irdelemesi. B. 4. nükleer reaktörlerin işleyişi ve nükleer enerjinin sosyal ve ekonomik yönleri sorgulanacaktır. fisyon ve füzyon Aktiflik. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. devamında fisyon ve füsyon tepkimeleri incelenecek. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık Yapay çekirdek reaksiyonları. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi Radyoaktif maddelerin kullanım alanları : ÇEKĐRDEK KĐMYASI : 12 Ders Saati C.

çekirdekte proton ve nötronların yerleşimi sorgulanır (1. Yayılan ışın tiplerinin atom numarası ve kütle numarasında yol açtığı değişimler irdelenir. Atom çekirdeğindeki protonların ve nötronların farklı kuark tiplerinin bir araya gelmesi ile oluşumuna ilişkin çıkarımlar irdelenir. Protonun ve nötronun yapısını teşkil eden kuarkların tipleri ve yükleri irdelendikten sonra protondaki ve nötrondaki kuarkları bir arada tutan “güçlü nükleer kuvvetler” ve proton içi/nötron içi yük dağılımının asimetrik olmasından kaynaklanan “dipol” karakter ele alınarak bu parçacıkların çekirdekte bir arada bulunabilmelerinin sebebi.2 Kuarklar ile leptonlardan elektron. Antikuarklar. üstünde ve ötesinde yer alan çekirdeklerin. hipotetik örnekler üzerinden ölçme-değerlendirme yapılmaz.2 Elektron ve pozitron haricindeki leptonların isimlendirilmesine girilmez. 1. Nükleonların (proton. [!] 1. elektronların katman değiştirmesinden kaynaklanmadığı bilgisi kullanılarak. çekirdeklerin temel ve uyarılmış enerji düzeylerinden söz edilebileceği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır (1. Atom altı taneciklerin temel parçacık olup olmadıklarını sorgular. Bu deney sonuçlarından hareketle geliştirilen standart modelin. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık ile ilgili olarak öğrenciler. Bir çekirdeğin kararlılığı ile içerdiği proton ve nötron sayıları arasında ilişki bulunduğu sonucuna varıldıktan sonra. Öğrenciler. [!] 1. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ “Maddenin bölünmez bir yapı taşı var mıdır?” sorusu esas alınarak. ↸ Kararlılık kuşağının altında. tabiattaki temel kuvvetleri 9. beta (β) ışıması. nükleonların da elektronlar gibi belli enerji düzeylerine dağılmış olduğu. 1. leptonlar ve kuarklar ile ilgili kısmı özetlenir. pozitron yayma. gluonlar ve spine göre sınıflandırma (hadronlar. [!] 1. fermionlar) konularına girilmez.4. antileptonlardan ise pozitron tanıtılır.2). her kuarkın bir antikuarkı olduğu belirtilir. ↸ Nükleonların hızlandırıcılarda çarpıştırılması deneylerinin sonuçları kısaca özetlendikten sonra bu sonuçları açıklamak için varlıkları teorik olarak ortaya konulan kuarkların ve leptonların. 1. Nükleonların yapı taşlarını ve diğer temel parçacıkları sınıflandırır.Kimya Dersi 11. Kararsız izotopların kararlı hâle geçiş mekanizmalarını (doğal radyoaktifliği) açıklar. Kuarkların yükleri ve ‘renk’ özellikleri açıklanır.3). ünitede ismen öğrenmişlerdir. Yalnızca gama (γ) ışıması yaparak kararlı hale geçen radyoaktif izotop örneklerinin yaydıkları bu ışınların.4 Radyoaktif parçalanma serileri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. nasıl oluştukları sorgulanır.5). ↸ Kararlı doğal izotopların nötron sayıları proton sayılarına karşı grafiğe alınarak oluşturulan “kararlılık kuşağı” incelenir. nötron) gerçekte temel parçacık sayılıp sayılamayacağı tartışılır (1.1).3.Sınıf Öğretim Programı 5.4. Sınıf Fizik dersi 4. yükleri ve ‘renkleri’ incelenir. atom altı taneciklerin nasıl çarpıştırılabileceği ve halen başarılmış çarpıştırma deneylerinin sonuçları tartışılır. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar 71 . 1. Đzotop çekirdeklerinin yapısı ile kararlılığı arasında ilişki kurar. 1. “zayıf nükleer kuvvetler” ile açıklanır (1. γ fotonlarının çekirdek tarafından yayılmış olmasından çıkılarak.2.4 Çekirdekteki düzeylerinin henüz bilinmediği vurgulanır.1. katmanlı enerji ayrıntıları ile ÇEKĐRDEK KĐMYASI 1. nötron yakalama. Proton ve nötron sayıları ile bulunan noktanın bu grafikteki yerine bakılarak çeşitli izotopların kararlı olup olmayacağı irdelenir. antilepton sayılarını belirtmekle yetinilir. elektron yakalama ve alfa (α) ışıma yolu ile kararlı hâle geçişleri örnekleri ile işlenir. 1.

Nükleer reaktörlerin enerji üretimi yanında yapay izotop elde etme işlevlerine örnekler verilir (2. ↸ Hafif çekirdeklerin kaynaşması (füzyon) örneklerle açıklanır. fisyon ve füzyon ile ilgili olarak öğrenciler.4). Çekirdek dönüşümünü açıklar ve örneklendirir.2). 2. Yaygın kullanılan yapay radyoaktif izotopların üretimini çekirdek dönüşümleriyle ilişkilendirir.Kimya Dersi 11. Nükleer enerjiyi sosyal. Nükleer atıklardaki çeşitli radyoizotopların nasıl oluştuğu sorgulandıktan sonra yarı ömür kavramı irdelenir. U-238 karışımı ve Pu239 yakıtlarını kullanan iki reaktörün stratejik açıdan neden farklı oldukları açıklanır.2. ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Hafif izotop çekirdeklerinin nötron (n). [!] 2. [!] 2.1. [!] 2. Çekirdek fisyonunu örnek denklemlerle açıklar. teknesyum-99.3.1. Füzyon reaksiyonlarında birim kütle başına enerji kazanımı. çevre ve sürdürülebilirlik açısından diğer enerji kaynaklarıyla karşılaştırılarak irdelenir.4. Fisyon reaksiyonunun nasıl kontrol edilebileceği irdelenir.3. Yapay çekirdek reaksiyonları.6 Güneş ve yıldızların enerjilerini nasıl ürettikleri konusu hakkında bir okuma parçası verilir.Sınıf Öğretim Programı 5.5 Yaygın kullanılan ve nükleer reaktörlerde oluşup atıklara karışan radyoizotopların yarı ömürleri ile ilgili bir çizelge verilir.5. Bu tepkimelere ilişkin denklemlerin nasıl denkleştirileceği tartışılır.1 Çekirdek dönüşümleri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. ↸ U-235 ve Pu-239 izotoplarının nötron bombardımanıyla fisyona uğrama tepkimelerine örnek denklemler yazılır. U-238 izotopuna nötron difüzyonu sonucu ağır izotopların oluşması. ↸ Nükleer enerji. atıkların zararsız hâle getirilmesi. 2. Bu metinde. Nükleer santrallerin hangi şartlarda kabul edilebilir bir çözüm olabileceği konusunda bir tartışma açılır. Nükleer reaktörlerin işlevini ve çalışma ilkelerini açıklar. Reaktörün çalışma ilkeleri şekil üzerinde açıklanır. Fisyon tepkimelerinin nasıl enerji açığa çıkardığı sorgulanır.6.4. fisyon reaksiyonlarıyla karşılaştırılır.5). Yarı ömür kavramı çerçevesinde nükleer atıkların gelecek için tehlikeli bir kirletici sayılmasının nedeni tartışılır (2. uranyumun doğal izotopları.6). Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR 2. Çekirdek dönüşümü yoluyla doğada bulunmayan izotopların elde edilip edilemeyeceği tartışıldıktan sonra. 2. nükleer reaktörde oluşan yapay radyoizotoplar. maliyet. 2. Nükleer reaktörlerde yakıtın ve moderatörün işlevi tartışılır. Zincir reaksiyonu kavramı açıklanır.5 Nükleer reaktörlerle ilgili bir okuma metni verilir. uranyum izotoplarının birbirinden ayrılması. Füzyon reaksiyonlarının oluşma şartları gözden geçirilerek güneşte süre giden bu olayların yeryüzünde neden henüz başarılamadığı irdelenir (2. bu izotoplardan bazılarının atom bombası yapımında kullanılması ve bunların sonucu olarak U-235. 2. 2. kobalt-60 gibi yapay radyoizotopların elde ediliş yöntemlerine ilişkin denklemler incelenir (2. Füzyon yoluyla enerji elde etmenin çevre ve sürdürülebilirlik açısından önemi tartışılır. talyum-201. 2. 2. ekonomik ve çevre yönüyle sorgular. ÇEKĐRDEK KĐMYASI ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 72 . bu izotopların fisyon özellikleri. Geleceğin enerji kaynağı olarak füzyonu ve önemini açıklar. 2. proton (p) ve alfa (α) parçacıkları ile bombardımanı sonucu ortaya çıkan çekirdek dönüşümlerle ilgili Rudherford’un ilk deneyimi (1919) ve başka örnekler incelenir. hipotetik örnekler üzerinden ölçmedeğerlendirme yapılmaz. 2. özellikle tıp alanında kullanılan iyot-131.

3. Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirleri sıralar. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 73 .1. Aktiflik. 3. radyoaktif ışınların zararlarından korunmak için alınabilir önlemler açıklanarak tartışılır.3. ışınların zararları ile ilişkilendirir.1. “absorblanmış doz”.3. “biyolojik eşdeğer doz” kavramlarını ve bunların birimlerini. Aktiflik birimi olarak becquerel (Bq) tanıtılır. Bu özellikler ile radyoaktif maddelerin ambalajlarının nitelikleri ilişkilendirilir (3. ↸ Đş güvenliği ve sivil savunma açısından.2 Geiger-Müller yöntemini şekil üzerinde açıklayan ve ayrıca.Kimya Dersi 11. 3. Radyoaktiflik ile ilgili uyarı işaretlerini tanır. ÇEKĐRDEK KĐMYASI Aktiflik. [!] 3.4.2). Radyoaktivite ile ilgili uyarı ve alarm işaretleri ile tehlike sembolleri tanıtılır (3. 3.2. 3.Sınıf Öğretim Programı 5. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi ile ilgili olarak öğrenciler. 3.1). Biyolojik eşdeğer doz [Birim: sievert (Sv)] ile absorblanmış doz arasındaki fark irdelenir (3. Radyoaktif ışınları giricilik ve iyonlaştırma özellikleri bakımından karşılaştırır. ↸ Radyoaktif maddelerin yaydıkları ışınların sayılmasının ve taşıdıkları enerjinin önemi tartışılır. Absorblanmış doz (soğurulmuş doz) kavramının anlamı tartışıldıktan sonra bu büyüklüğün birimi olan gray (Gy) tanımlanır.4). ↸ Radyoaktif ışınların çeşitli ortamlardaki giricilikleri ve iyonlaştırma özellikleri karşılaştırılır. radyoaktif maddelerle çalışanlar ve diğer vatandaşlar için öngörülen biyolojik eşdeğer doz sınırları ile ilgili açıklama ve çizelgeleri içeren bir okuma metni verilir. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ 3.

Bu varsayımlar üzerine kurulu tarihleme ilkeleri açıklanır ve ölçme-değerlendirmede bu ilkeler esas alınır. özellikle tıptaki uygulamalarda hastanın maruz kaldığı dozun kalıcı etki bırakmayacak düzeyde seçildiği belirtilir. ÇEKĐRDEK KĐMYASI 4. Radyoaktif maddelerin kullanım alanları ile ilgili olarak öğrenciler.1-4.4). [!] 4. 4. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ [!] 4.Kimya Dersi 11.4.2. Konu ile ilgili sayısal problemler ölçme-değerlendirmede kullanılmaz. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir. 4.4 Örnek olarak alınan uygulamaların dayandığı ilkeler açıklanır. 4.4.3 Bilgisayarlı tomografi (BT) ve pozitron emisyon tomografisi (PET) yöntemleri ile görüntülemenin ilkeleri hakkında bir okuma metni verilebilir.1. [!] 4. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar. ↸ Radyoaktif izotopların kullanım alanları sınıflandırıldıktan sonra.1. 4. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir. radyoaktiflik sayım yoluyla arkeolojik kalıntıların tarihlenmesi. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar. teşhis ve tedavi amaçlı tıbbî ve ayrıca endüstriyel amaçlı radyoizotop uygulamalarına örnekler verilir (4.3. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 74 .2 Radyoizotop yöntemi ile Yerküre’nin yaşının belirlenmesi ve arkeolojik tarihleme yöntemleri işlenirken kabul edilen varsayımlar irdelenir.Sınıf Öğretim Programı 5. izotop etiketleme yoluyla radyoaktif hâle getirilmiş moleküller kullanılarak bitki gelişiminin incelenmesi gibi bilimsel.

sola aşağıya doğru çapraz oklar α ışımalarını göstermektedir. 2. a) Radyum.1 Aşağıdaki grafikte Uranyum.238 izotopu ile başlayıp Kurşun.Kimya Dersi 11. Grafikte görülen sağa doğru yatay oklar β .226 b) Kurşun. Grafiği kullanarak U-238 serisindeki aşağıda belirtilen izotopların tek basamaklı bozunmalarını gösteren çekirdek reaksiyonlarını yazarak sözle ifade ediniz.4.214 c) Polonyum.214 75 .206 izotopu ile sonlanan bozunma serisi verilmiştir. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.Sınıf Öğretim Programı D.

Bir araştırma planı oluşturunuz. Đyot-131. Fosfor-32 gibi) bilimsel araştırmalarda. Uranyum. 4. 4. tıpta ve endüstride 2 ay Dereceli puanlama anahtarı kullanımları araştırılacak ve bu araştırmanın sonuçlarına proje raporunda yer verilecektir. .2.4. Bütün bunlar için. bu planda yapılacak işleri. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz.3.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Çekirdek Kimyası 4. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar. 3. Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Radyoizotopların (Kobalt. Ayrıca projede radyoizotopların tıp veya endüstrideki kullanımları ile ilgili bir poster hazırlanacaktır. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz. • • • • • Seçilen alanda hangi radyoizotopların kullanıldığı. 1.dk. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında. grafikler vb. Bu projede.1. tarihine kadar bitirmelisiniz.. Sunumun görselliğini resimlerle. 76 . 4. 2. Araştırmaya konu olan radyoizotopların kullanım ilkeleri.60. bilimsel araştırmalarda. kütüphaneler. Sözkonusu alanda kullanılan radyoizotopların uygulanma amacı. Araştırma için dergiler. Radyoizotopların. çalışmalarla artırabilirsiniz.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. Araştırmanızı en geç ……. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar. 5. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir. Polonyum-212.Kimya Dersi 11.238. tıpta ve endüstride herhangi bir kullanım alanı seçilerek bununla ilgili bir proje hazırlanacaktır. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu ……. 4. internet. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır.

en düşük puan ise 21’dir. PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III. PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II. 77 .Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 (Đyi) (Orta) (Zayıf) (Çok BECERĐLER iyi) I. Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84.Kimya Dersi 11.