T.C.

MĐLLÎ EĞĐTĐM BAKA LIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI

A KARA 2008

ORTAÖĞRETĐM 11. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI DA GÖREV ALA LAR

KOMĐSYO ÜYELERĐ Prof. Dr. Hamza YILMAZ Prof. Dr. Đzzet TOR Prof. Dr. Bahri ÜLKÜSEVEN Dr. Merih EGE Zerrin GÖRGÜN Orhan ERCAN

Katkıda Bulunan Uzmanlar Program Geliştirme Ölçme Değerlendirme : Hayriye ARGUN : Seher ULUTAŞ

2

Đçindekiler
A. PROGRAMI TEMELLERĐ………………………………...……………………4 1. AMAÇLAR ……………………………………………………………………..5 1.1 Türk Millî Eğitiminin Amaçları………...………………………………5 1.2 Kimya Dersinin Genel Amaçları………..………………........................5 2. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ....………………….……6 2.1 Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi…......…….……….………6 2.2 Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme...……...……............7 2.3 Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri…...……………............8 3. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U………………........8 4. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI…….......…10 4.1. Programın Tasnif Anlayışı…………………………...………................10 4.2. Programın Organizasyonu………………...…………………….……...10 4.3. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar……...………………...……11 5. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI…12 5.1.Bilimsel Süreç Becerileri (BSB)…………...……………....………….…12 5.2.Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ)......………..…13 5.3.Đletişim, Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD)……………………...…..13 6. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI...……….…14 7. SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR.……………..………………...……….……...……18 B. Ü ĐTELER………………………………….…………………………………...…..19 ZAMA A ALĐZĐ ………………………………………………………..….….…20 KĐTAP FORMA SAYILARI ………..…………………………………………..…20 1. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ.....…….….21 2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE …... 31 3. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE ….………………………..….45 4. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA .………………………………...…… 58 5. Ü ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI .………………..…………….......70

3

PROGRAMI TEMELLERĐ 4 .KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11. Sınıf A.

1. davranışlar ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak suretiyle hayata hazırlamak ve onların. veri toplama gibi basit becerilerden problem çözmeye geçiş mahareti ve üst düzey iletişim ilişkilerine uyum sağlamayı. kişilik ve teşebbüse değer veren. kendine. zihin. topluma karşı sorumluluk duyan. geniş bir dünya görüşüne sahip. Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı. yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek. 2. KĐMYA DERSĐ Đ GE EL AMAÇLARI Bu öğretim programı. öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi. Türk milletinin bütün fertlerini. vatanını. ekonomik ve teknolojik dünyaya etkileri ve çevre ile ilişkileri ekseninde bir bilinç geliştirmeyi. 1. ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere. 1. 3. bu kavram ve modellerin açıklanmasında kimya terimlerini kullanma becerisi. Türk milletinin millî. bir yandan Türk vatandaşlarının ve Türk toplumunun refah ve mutluluğunu artırmak. Beden. gözlem. hür ve bilimsel düşünme gücüne. Madde ve maddeler arası etkileşimler ile ilgili temel kavramlar hakkında bilgi ve kavrayış edinme. AMAÇLAR 1. milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan. kimyanın çeşitli alanlarında farklı görüşleri eleştirel bir gözle karşılaştırma becerisi tesisini amaçlar. manevi ve kültürel değerlerini benimseyen. yapıcı. sosyal. ortaöğretim sürecinde Türk vatandaşlarında. gerekli bilgi. Türk Millî Eğitiminin genel amacı. istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek. ahlaki. insani. yaratıcı. bu kavramların tarihsel gelişimi. kendilerini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkıda bulunacak bir meslek sahibi olmalarını sağlamak. koruyan ve geliştiren. deney. TÜRK MĐLLÎ EĞĐTĐMĐ Đ AMAÇLARI 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu’na göre Türk Millî Eğitiminin Genel Amaçları: Madde 2. topluma ve başkalarının görüşlerine saygı itiyadı. çevresine. beceri. Maddeyi ve maddeler arası ilişkileri inceleme-kavrama arzusu. insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik. Đlgi. Belli bir konuya özgü veri ve bilgilerden kavram ve modellere ulaşma yetisi. 1.1. 5 . 3. bireysel. sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak ve nihayet Türk milletini çağdaş uygarlığın yapıcı. laik ve sosyal bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış hâline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek. ahlak. ailesini.2. 2. seçkin bir ortağı yapmaktır. insan haklarına saygılı. Böylece.

önemli ölçüde içerik değişimine gidildiği görülmektedir(3). 1956’da yürürlüğe giren lise kimya programlarında. sınıflar için. Ortaöğretim derslerinin eğitim/öğretim programları için ilk ciddi adımlar 1930’larda atılmıştır. Bu eksiklerin.1. 1948 ilköğretim programının genel vizyonunun da bir etkisinin olduğu düşünülebilir. Her iki programda da bugünkü programcılık anlayışı ile bakıldığında eksik olan.9). fizik ve biyoloji konularını birleştiren Fen Bilimleri 1 ve Fen Bilimleri 2 dersleri 1991’de ve 1993’te yeniden ihdas edilmiş(8. temel eğitimi yaygınlaştırmak ve ülkemiz insanının okur-yazarlık oranını yükseltmek olmuştur. 2 ve 3. Modern Fen Bilgisi üzerine tek yıllık bir kimya dersi olarak düşünülen Modern Kimya programı da (1973) aynı eğitim öğretim yaklaşımı ile hazırlanmıştır(6). sınıfta. 1964’ de Fen Liselerinde başlatılan bir uygulama. Bu programlarla. Örneğin. 1960’da gözden geçirilen kimya programı da 1956 metni ile hemen hemen aynıdır(4). sınıflar için yeni öğretim programları hazırlanıp yürürlüğe girmiştir. Lise 1. lise 1. Kimya 3. Okumayazma ve aritmetik alanında bilgi ve becerilerin yer aldığı eğitim öğretim süreçlerinin. Kimya 2. kimyasal savaş maddeleri ile ilgili bölüm programdan çıkarılmış. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ 2. Cumhuriyet Dönemi’nin ilk çeyrek yüzyılı içinde başarıyla organize edildiği. zamanımızdaki karşılıklarına göre daha “dolu” ve “ağır” bir görüntü vermesi dikkat çekicidir. 1985’te modern fen. Bu dersin içeriği. Kimya ve Fizik dersleri yerine. fakat Modern Fen Bilgisi kapsamındaki deneyleri kısmen içeren bir müfredat yürürlüğe konmuştur(7). Đleri Kimya 1 ve Đleri Kimya 2 seçmeli dersleri için ayrı ayrı programlar yürürlüğe konulmuştur(10). lise 1. bir yandan da zamanın şartları öyle gerektirdiği için. Bu dönem programlarının. ülkemizdeki kimya endüstrisini ve kimyanın günlük hayata yansıyan ürünlerini tanıtıcı metinlere yer verilmiştir. 1930’da yürürlüğe giren ortaokul 2 ve 3. 1938’de yürürlüğe giren lise kimya programlarında da bir yandan o zamanların kimyası kuş bakışı taranmakta.klasik fen ayırımı kaldırılmış. kimya. 1971’de ülke çapında 100 lisede uygulanacak şekilde yaygınlaştırılmış. Bu programlarda. yine bu dönemde ‘kredili sistem’ uygulaması başlatılarak Kimya 1. zamanımıza göre çok daha içerikli ve ağır bir bilgi/beceri bütününün öngörüldüğü anlaşılmaktadır(1). devlet öncülüğü ile yazılan ders kitapları tarafından kısmen de olsa kapatıldığı düşünülebilir. sınıf kimya programlarında yer verilen konu başlıklarına bakıldığında. 6 . belli alanlarda derinleşme ve öğrencilerin kendi gözlem ve deneylerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi temeline dayandırılmıştır(5). 1971’de benimsenen “sınırlı sayıda konu üzerinde derinleşme” ve “öğrencilerin kendi gözlem ve deneyimlerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi” yaklaşımı kısmen terk edilmiş. içeriklerde yer alan odak konuların işlenişi hakkında ipuçlarının bulunmaması ve bir zaman analizinin yer almamasıdır. genel kabul gören bir gerçektir. kimyasal savaşta kullanılan maddelerin tanıtımı ve bunlardan korunma yolları ayrıntılı olarak ele alınmaktadır(2). Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinin başlıca başarılarından biri. Modern Fen Bilgisi dersi konmuştur. Đkinci Dünya Savaşının sona ermiş olması yanında. 1971’deki eğitim öğretime bakış açısı hâkim görünmektedir.2. Kimya ve Fizik derslerinin geleneksel zengin konu içeriğinden farklı şekilde. 1956 programına benzeyen. Bunda.

2. ilke olarak itiraz edilmesi zor bir slogan olmakla beraber. kimya endüstrisi ile ilgili okuma metinleri öngörülmüştür. deneyim. her bireyin.1984 kimya ve fizik programlarının ve kitaplarının yenilenmesi sürecini başlatmıştır. 2007 yılına kadar yürürlükte olan programlar geçerlik kazanmıştır. konu başlıklarını zikretmekle yetinmiş. bir vakit kaybına dönüşebilir. Şunu da belirtmek gerekir ki. Doğrudan keşif. iyi yönlendirilmezse. sınıf içi etkinlikler. Kabul etmek gerekir ki. savaştan sonraki 1957 programında bu konu terk edilmiş. Programın kalitesinden ziyade. çıkarımı özetleyen öz bilgi ile birleştirilemediği için. ülkemizde. Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme Fen kolu derslerinin ve bu arada kimya programlarının diğer ülkelerdeki program örneklerinden etkilendiği. bir yandan. o dönemde güncel olan uzaya ilgiyi yansıtmaktadır. “Ne olacak şimdi?” türünden soruların hem öğrenciler hem de veliler tarafından yaygın sorulduğu bir dönem yaşandı. Ülkemiz 1973 Kimya programlarında “Yerin. Ancak. her deneyiminden doğru çıkarımlara varabileceği imasını da taşıdığı için. o dönemdeki endüstrileşme atılımlarını yansıtır biçimde. yer yer. 1970’lerde yaşanan program tecrübesi bir bakıma yukarıdaki açıdan değerlendirilebilir. Gezegenlerin ve Yıldızların Kimyası” konusuna yer verilmesi de.Ders geçme ve kredi sistemi uygulamasına 1995. herkesin kendi gözlem ve deneyimleri ile öğrenmesi ilkesi genelleştirildiğinde. fen alanı için zorunlu dersler hâline gelmiştir(11). bu eğilimler zamanla ülkemize de yansımış. işleniş derinliği. 1990’ların başında yeniden 1970’lerin yaklaşımı denenmiş.2. önce 1957 program yaklaşımına benzer bir yol izlenmiş. bizzat yaparak ve yaşayarak öğrenme. 1983.1996 döneminde son verilerek yeniden sınıf geçme sistemine dönülmüş. deneyimle öğrenme sürecinden geçen bir birey. Liselerin 2005 yılında 4 yıla çıkarılması sonucunda da. 1990’lardaki kısa ömürlü ardışık denemelerden sonra 1996’da. bu deneyimden bir çıkarıma gidemeyebilir veya yanlış çıkarımlar yapabilir. sivil nüfusu kimyasal savaştan korunma amaçlı bir bölüm içerirken. sözü geçen 3 dersin müfredatı dörde bölünmüş ve böylece 3 yılın konuları 4 yıla dağıtılmıştır. ABD’de. bunun yanısıra dönemin koşullarını yansıtır şekilde düzenlendiği bilinmektedir. “Lise Kimya Öğretim Programı” veya benzer adlar altında bugüne kadar geliştirilip yürürlüğe konmuş belgelerin hepsi. 1950’lerin sonunda SSCB ilk uzay aracı Soyuz 1’i yörüngeye yerleştirince. programa uyumlu insan kaynaklarının yetersizliğine bağlamak gereken bu endişeler. 1964’de başlayan ve 1971’de yaygınlaşan Modern Fen Bilgisi programının tetikleyicisi de bu gelişme olmuştur. Bireyin bizzat ‘dokunmasının’ ve ‘yaşamasının’ öğrenme sürecine yapacağı olumlu katkı inkâr edilemez. bir yandan da herkesin bilim insanı olması gerektiği anlayışı öncelik almış olacaktır. herkesin doğru çıkarımlar yapabileceği varsayılmış. 1992’de programları hazırlanan seçmeli kimya 1. Ülkemizde. Başka bir deyişle. kimya 2 ve kimya 3 dersleri. zaman içinde bu yaklaşım taraftar kaybetmiş gibi görünmektedir. birçok deneyimden sonuca giden yollar dolaylı olabilir ve bu dolayımlar öğretmence iyi vurgulanamazsa. buradan hareketle yeni fen programları geliştirme ve deneme süreci başlamış. Laboratuvar ortamında gerçekleştirilen öğrenme aktiviteleri. Örneğin. zamanlama ve ölçme değerlendirme gibi 7 . ülke gençlerinin fen alanında geri kaldığı endişesi uç vermiş. 1980’lerdeki program geliştirme çalışmalarında da zamana ve tahmin edilebilir yakın geleceğe çözüm olabilir yeni bir anlayış oluşturulamamış. 1938 lise kimya programı.

Çoğu zaman. • Gelişen teknolojinin. maharet. 2005 yılında yürürlüğe giren lise “matematik” programı ve 2007 yılında geliştirilme çalışmaları başlatılan “fizik” ve “biyoloji” programları ile kimya programları arasında bir ahenk kurulması ihtiyacı vardır. fizik. Bu kitaplar. maddeler arası etkileşimler. önemli yeni bir bilgi ve beceri alt yapısı oluşturmaktadır. Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri Lise kimya dersi öğretim programlarının geliştirilme gerekçeleri aşağıda özetlenmiştir: • Millî Eğitim Temel Kanunu ikinci maddesinde ifadesini bulan genel amaçlarla ilintili beceri. madde-enerji ilişkileri. Bu hedefi gerçekleştirmek için aşağıdaki hususlar yol gösterici olarak düşünülebilir: • Bu program. 3. • 2004 yılında yürürlüğe giren ilköğretim “fen ve teknoloji” ve “matematik” programları ile 2007 yılında yürürlüğe giren 9. Sonuç olarak. ölçme değerlendirme bakımından da ipuçları içeren bir kimya öğretim programı hâlen mevcut değildir ve acil bir ihtiyaçtır. programdaki konu başlıkları. içerik işleniş derinliği belirli. 2. konu başlıkları ile ilgili işleniş derinliklerini belirlemek için parantez içi kısa ifadelere yer verilmişken(2). Maddenin yapısı. kendi hayatını etkileyen kimyasal kavram ve ilkelerin farkında bireyler yetiştirmeyi hedeflemiştir. bireysel ve toplumsal sorumluluklarının bilincinde. • “Öğrenme”de zihinsel süreçlere dikkat çekip nasıl öğrendiğimiz konusuna yoğunlaşan. kimyanın. bir öğretim programında aranan temel unsurlarla donatılmış bir kimya programına ihtiyaç vardır. son yarım asırda gelişmiş teori ve yaklaşımların kimya programlarına da olabildiğince yansıtılması gerekmektedir. ancak bu kitabın yazılmasından sonra anlam kazanmıştır. Đlginçtir ki 1938 programında. değer ve tutumları açıkça ifade edilmiş. 1957 ve daha sonraki programlarda bu kısa açıklamalar bile terk edilmiştir. Bu program da anılan ihtiyacı karşılamak için bir teşebbüs sayılmalıdır. teknolojiye dönüşmüş kimyanın çevreye ve hayatımıza getirdiği olumlu/olumsuz etkiler ve bu 8 . toplumun yararına sunulmuş ürünlerin kimyasal yapı-işlev bağlantısı. astronomi ve jeoloji ile “fen bilimleri” bütününü oluşturduğunu. gündelik hayatta kullanıma sunduğu nanoteknoloji ve mikro elektronik ürünlerinin. • MEB . KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U Ortaöğretim kimya programları. zaman dağılım planlaması yapılmış.önemli program girdileri. Kimya dersi programının bu alt yapıya uyarlanması gerekmektedir. biyoloji. bu programlara göre yazılan ilk kitaplara bırakılmıştır. programın yürürlüğe girişini izleyen dönemde MEB adına bir kimya kitabı hazırlanmış. Ayrıca.3. Türk Millî Eğitiminin ana amaçları çerçevesinde. düşünme aracı olarak da matematiği kullandığını kabul eder. aynı programa göre yazılacak başka kitapların eksiklerini ve fazlalarını belirlemede ölçüt olarak kullanılmıştır. Sınıf Kimya Programı.Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Daire Başkanlığı (EARGED) tarafından 1998 ve 2001 yıllarında kimya öğretmenleri arasında yapılmış Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analizi(12) ve Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi(13) raporlarında belirtilen program ıslah talepleri de bu programla karşılanmaktadır. kimyayı ilgilendiren yönleri ile programda yer alması gereği doğmuştur.

bir yandan da bilimin yöntemini sezerek kavrayıp kullanması ve yine bu süreç içinde. 9. gözlem ve deneylere dayanarak evren ve hayat hakkında doğruya en yakın açıklamaları yapan. bilim-teknoloji-çevre ilişkileri.• • • bağlamlar ekseninde bilimsel düşünme yönteminin niteliği ve üstünlükleri ile bireysel ve toplumsal olumlu tutum ve değerler. Bilim ve onun bir bileşeni olan kimya. tutum ve değerleri edinmesi beklenir. kendine özgü ilkeleri. 9 . kavram ve kodlama sistemi üçlüsünü ön planda tutup matematiği bir araç olarak görme temelinde hazırlanmıştır. formüller) olan bir disiplindir. Bilimsel yöntem. gözlem ve deneyler geliştikçe de yaptığı açıklamaları değiştirebilen. bilimsel kavramları sadece bir “kimya kültürü” düzeyinde ele alırken. Ortaöğretim 10-12. Kimya konuları işlenirken bir yandan bilgi ve beceriler edinen öğrencilerin. bilimin tabiatı. sınıf programı. Bu program. sınıf programları kavramsal örgüyü ve kimyaya özgü kodlama ve sorgulama yöntemlerini esas alıp kavramların hayatla ilişkisini bir pekiştirme ve destek aracı olarak mütalaa etmektedir. bilimi. çok özel yetenekli insanlara vergi olmayıp ilgilenen herkesin derinleşebileceği ve katkıda bulunabileceği. durağan değil dinamik bir yol ve anlayış olarak görür. programın ana girdileri olacaktır. 10-12. bilim insanlarına yakışır değerlendirme itiyadı. Đlke ve kavramlarının birleştirilip üst düzey kazanımlara dönüştürülmesinde de matematiği kullanır. kimya ile gündelik hayatı ilişkilendirmeyi ön planda tutup. deneyim ve uygulamalarla zaman içinde gelişen ve oluşan kavrayışlardır. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programları (2008). fen bilimleri alanına yönelmiş öğrenciler için hazırlanmıştır ve bu yönüyle. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programından (2007) farklıdır. yararlı ve zevkli bir uğraş alanıdır. kimyaya özgü ilke. Bir matematik problemi düzenlemek için kimyasal kavram ve ilkeleri araç olarak kullanmak eğiliminden kaçınılmıştır. kavramları ve kodlama sistemi (semboller. Kimya. Ortaöğretim kimya programı. 9.

bu esneklik. 19). Kazanım metninde adı geçmeyen bir kavram. sunma ve 10 . işlenen odak konu ekseninde. 17. Buna benzer tasnif sorunlarına çözüm için. kazanımlardan bazılarının. oluşturmacı. kestirme (sınırlı veriye ve/veya işleme dayalı tahmin). Ancak. kimya dersi içeriğini belirleyen. • Bilimsel Süreç Becerileri (BSB). Öğrenme/öğretme yöntemleri. “davranış” önermelerinin yerine de “kazanımlar”ın geçtiği söylenebilir. hem “davranışçı” hem de “yapılandırmacı (inşacı. Programın Tasnif Anlayışı Bu programda. 4. Örneğin. herkesin kendi açısından önemli gördüğü konuları kimya öğretiminin merkezine koyması anlamına gelecek tarzda algılanmamalı. Bu kazanımlar. Eski programlardaki “hedef” önermeleri yerine. yazılı ve sözlü sınavlarla ölçülebilir kazanımlardır. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI 4. ders işleme senaryolarında ve kitaplarda. tek tek örnekler üzerinden öğrencilerin. Tasnif tercihlerine bakılarak bu programın. kimya programlarında. Özgüvenin tekil bir davranış olmayıp pekçok davranış üzerinden değerlendirilen bir üst düzey kazanım olduğu da tartışmasızdır. kendi zihinsel ve psikomotor koordinasyonlarıyla oluşturmaları beklenen düşünme. Kazanım içeriğinin çok farklı derinliklerde düşünülebileceği hâllerde. Ancak. hedef ve davranış terimleri terk edilmiş. Kazanımlar genelde gruplar hâlinde verilmiş olup her kazanım grubu. belli konularda aşırı zaman kaybı ve ayrıntıdan kaçınılmalıdır. ölçme. betim ve problem çözme örgüsü içinde. örneğin tutumlar ve değerler ile ilgili eğitim çıktılarının. farklı öğretmen veya kitap yazarı tarafından ortaya konulacak işleniş tarz ve derinliğinin. 2004-2005 yıllarında yenilenen ilköğretim programlarının kullandığı tasnif benimsenmiş ve eğitim-öğretim çıktıları genel olarak “kazanım” şeklinde ifade edilmiştir. Özellikle ülke genelinde yapılan seçme sınavlarının.2. eski programların öncelediği paradigmalardan bütünüyle ayrıldığı sonucuna gidilmemelidir. kazanım grupları giriş ibarelerinin. onlar yerine. o kavram veya bilgi de kazanımın bir parçası olarak düşünülebilir. constructivist)” yaklaşımları benimsemiştir. kimya biliminin kavram. Davranışçı eğitim yaklaşımının kurumsal etkilerinin zaman içinde kısmen azalmasının önemli sebeplerinden biri. içerik kazanımları temelinde hazırlanacağı varsayılmıştır. o konudan ve doğrudan edinilmesi beklenen. içerik kazanımları temelinde düzenlenmiş sınavlar için bir sorun olmayacağı düşünülmüştür. kimya eğitiminin bireyde bir özgüven oluşmasına katkı sağlaması gerektiği aşikârdır. 15. bilgiyi uygulama. ana yol göstericiler gibi düşünülmelidir. kavrama. etkinlikler ve ölçme değerlendirme ögeleriyle kimya programı yer yer. kazanımın açık ve anlaşılır düzeyde işlenmesi için gerekli ise.4. belki de bu tür tereddütlerdir. bilgi. Kimya içerik kazanımları. kazanım terimi tercih edilmiştir. 18. Zaten bu iki yaklaşım birbirini tamamen dışlayıcı da değildir(14. 16. birer ‘davranış’ olarak nitelendirilmesi tartışmaya açık bir konudur. o kazanımla ilgili açıklama ve sınırlamalar da kazanımlar çizelgesinde yer almaktadır. ilke. Aynı kazanım için. analiz ve sentez düzeyinde kazanımlardır. ortak bir cümle giriş ibaresi ile bütün bir önermeye dönüşmektedir.1. yorumlama. gözlemleme. genel olarak. Programın Organizasyonu Ortaöğretim kimya programında kimya eğitiminden umulan çıktılar dört ana grupta mütalaa edilmiştir: • Kimya Đçerik Kazanımları.

bilimsel süreç becerilerine az veya çok katkıda bulunur. nitelikleri gereği. içerik kazanımlarıyla bilimsel süreç becerileri arasında tekil ilişkiler kurmak veya aramak gereksizdir. sadece birer öneri olup takdir hakkı kitap yazarına ve dersi işleyen öğretmene aittir. B. Programda öngörülen ünite adları. fakat öğrencinin edineceği genel kimya kültürü.3. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar 1. odak konular işlenirken özel olarak vurgulanmayıp genel kimya kültürü ile ortaya çıkması öngörülen kazanımlardır. içerik kazanımları.ÜNĐTELER ) altında organize edilmiştir: Bu ünitelerden her biri için. Ortaöğretim 10-12. bu kazanımları da birlikte getirir. Tutum ve Değer Becerileri (ĐTD). ünite bir bütün olarak düşünülmeli. kazanımların üniteler arasında yer değiştirmesinden kaçınılmalıdır. kimyanın hayata. “Kimya Đçerik Kazanımları” yanında. metinler. • Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Đlişkisi Kazanımları (KTTÇ). Bu sıra ve üniteyle ilgili konu başlıkları ile sınıf. KTTÇ ve ĐTD kazanımları. • Đletişim. Başka bir deyişle. Sonuç olarak. bu etkilerin yine kimya kullanılarak azaltımı.okul içi etkinlikler. 4. gündelik hayata girmiş kimyasalların kullanım ve işlev bilinci gibi hususlara ilişkin. çoğu zaman dolaylı. hayatın da kimyaya etkisi. hiyerarşik açıdan onlara göre daha yüksek ve onlardan daha önemli kazanımlardır. konu başlıkları önerilmiş.irdeleme yetilerini ifade eden önermelerdir. birlikte yaşama iradesi. Ünitelerin işleniş sırası da. kimya içerik kazanımlarının her biri. Bu kazanımlar. aile/millet/vatan sevgisi gibi sosyal tutum ve değerlerle kendini ifade. işlenen konular içinde belli bir yer bulunamayabilir. ülke çapında değerlendirme sınavlarında paralellik gereği. değiştirilmemelidir. bütün alanlardaki eğitim gayretlerinin ortak ürünleri olması beklenen. Bu kazanımlar. Ünitelerde kazanımların işleniş sırası belirlenirken. Kimya içerik kazanımları. 2. kimyasal faaliyetler sonucu çevrede ortaya çıkan etkiler. işleniş derinliği ve açıklamalar sütununda verilen sınırlama ve uyarılar bağlayıcıdır. düşünce ve hislerini paylaşma arzusu gibi iletişime gönüllülük anlamı taşıyan olumlu eğilimlerdir. Aynı ünite içinde yeniden kazanım organizasyonu yapılması hâlinde. sözle veya vurgu ile tek hamlede edinilebilir eğitim çıktıları olmayıp içerik kazanımlarının bütünü ile oluşan kimya kültürü temelinde diğer derslerin içerik kazanımlarıyla da birleşerek11 . tolerans. kimya içerik kazanımları yanında ikincil çıktılar gibi düşünülmemelidir. her kazanımın içerik belirleyiciliğini netleştiren “Konunun Đşleniş Derinliği/Etkinlik Örnekleri” ve “Açıklamalar” sütunlarıyla eğitim öğretime nelerin dâhil edileceği ve nelerin dışarıda tutulacağı belirtilmiştir. hem eğitim öğretim kolaylığı hem de kimyanın sistematik akışı gözetilmeye çalışılmıştır. saygı. Sınıf Kimya Programında. Ancak. öz güven. BSB. kimya içerik kazanımları ünite başlıkları (Sayfa-19. kimya eğitiminin bütünü içinde gelişecek kazanımlar olup sınıf içi her bir etkinlikle bunlar arasında bire bir ilişki mümkün olmayabilir. sınıf içi etkinlikler ve eğitim araç-gereçleri için belirleyici olan. bir bakıma programın özü sayılabilir kazanımlardır. bu kazanım türleri. Bu kazanımların her biri için. tek başına kimya eğitimi ile ilgili olmayıp. gerçekte içerik kazanımlarından daha karmaşık. kimya eğitiminin farklı yönlerinin birleşerek ortaya çıkaracağı varsayılan.

“Kimyanın çevreye olumsuz etkileri nelerdir?”. Kitaplarda ve sınıf içi ders işleme süreçlerinde. Deney sonuçlarını çizelge ve grafikle ifade eder. 3. 7. Bu kazanımlarla öngörülen nitelikler. mümkün olan her yerde gündelik hayatla ilişkilendirme yapılmalıdır. ortaöğretim kimya eğitimi.” önermesi. Böyle kazanım gruplarının çoğu zaman ortak bir başlık altında işlenmesi beklenir. görsel öge veya etkinlikle birden çok kazanımın gerçekleşmesi doğaldır. ders kitabı metninde ve ders işleniş sürecinde kavram ve ilkeler açısından yeterli işlenmeli. Đçerik önermelerinin aynı giriş ibaresiyle başlayan gruplarının topluca işlenmesi ve gereken yerlerde aynı gözlem. Bu sebeple. Bilimsel Süreç Becerileri (BSB) 1.edinilecek becerilerdir. Doğa olaylarını yorumlarken kimya temelinde neden-sonuç ilişkisi kurar. 11. “Deney sonuçları nasıl yorumlanır?”. Gerçekte. görsel öge veya bir güncel olay/durum hatırlatması ile hem bir motivasyon ve ilgi odaklama yoluna gidilmeli. 9. 2. KTTÇ ve ĐTD kazanımı olarak verilen arzulanır insan tipi niteliklerinin tamamlanmasını sağlamaz. 5. hatta ortaöğretimin bütünü. Gözlem. Kimyada kullanılan kodlama sistemini tanır. deney. alet ve cihazları tanır. KTTÇ ve ĐTD kazanımları da dolaylı yoldan gerçekleşmiş olacaktır. daha sonraki öğrenim. hayat deneyimleri ve insan ilişkileriyle ömür boyu gelişecek kalitelerdir. 6. Gözlem ve deneyin evreni doğru yorumlamadaki önemini kavrar. Deney yapabilme becerisi kazanır. BSB. sınıf içi ders işleme sürecinden sonra öğrencinin bu beceriyi edinmiş olacağını kasteder. kitap metinlerinde ve sınıf ortamında ders işlenirken. BSB. 4. fiziksel olayları betimlemede ve tahmin etmede kullanır. araç-gereç. Başka bir deyişle. Ölçülebilir büyüklükleri uygun birimlerle ifade eder. 5. bu sistemi ve kimyasal terimleri iletişimde kullanır. 10. hem de bu süreçte. Teori ve modelleri. Bilimsel bilgiler arasında nitel ve nicel ayırımı yapar ve ikisi arasındaki farkın önemini kavrar. söz konusu ünite işlendikten sonra öğrencilerin edinmiş olması beklenen kazanımlar olup söz gelişi. 3. bu zihin alt yapısı üzerine inşa edilmesi sağlanmalıdır. “Bir veri çizelgesinden nasıl bilgi çıkarımı yapılır?”. kimya içerik kazanımları gerçekleşmişse.1. önce bu kazanım grubuyla ilgili öğrenci ön bilgilerinin yoklanması için. “Öğrenci bir molekülün polar olup olmadığını kestirir. hazır deney verilerini yorumlayarak genellemelere ulaşır. Gözlem ve deneyde kullanılan araç-gereç. 8. Deneysel çalışma sırasında güvenlik kurallarına uyar. “Uygarlığın gelişmesi kimyanın gelişmesini nasıl etkiler?”. ilişki ve ilkelerin. çizelge ve grafikleri yorumlar. 4. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI 5. 12 . deney ve araştırma ile ulaştığı sonuçları matematiksel ve sözel olarak ifade eder. Đçerik kazanımı olarak verilen önermeler. söz gelişi. içerik kazanımı olarak verilen her önerme. “Ailemizi/milletimizi/vatanımızı nasıl severiz?” gibi konular üzerinde yazılı veya sözlü vurguların bu kazanımlara hissedilir bir katkı yapacağı düşünülmemelidir. Dolayısıyla. öğrencilerin konuyla ilgili zihin alt yapılarına göre konuya başlama düzeyi belirlenip yeni kavram.

Bilimsel gelişmelerin toplumsal ve sosyal maliyetini irdeler. 10. Kimyadaki gelişmelerin ekonomik. 6. Đletişim.2. 7.3. 9. Sükûnetle dinler. 3. ekonomik ve teknolojik etkilerinin farkına varır. Bilim ve teknolojideki gelişmelerin insanlar ve doğa üzerine olumsuz etkilerine örnekler verir. 13 .5. demokrasinin öncelik aldığı durumlardan ayırt eder. 4. Öğrenmek için ödül beklemez. Bilime ve onun bir parçası olan kimyaya ilgi duyar. 2. 5. Evreni ve hayatı anlamada bilimin yol göstericiliğini özümser. 5. Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ) 1. Doğal olguları (fenomenleri). Kimyanın sosyal ve ekonomik alanlara uygulanabilirliğini irdeler. endüstriyel süreçleri ve çevre problemlerini açıklamada öğrendiklerini kullanır. Bilim ve teknoloji üzerine çalışma yapmanın önemini sorgular. 7. bilimin öncelik aldığı durumları. Kimya dersinde öğrendiklerini günlük yaşamında karşılaştığı sorunları çözmede kullanır. 4. 8. Toplumsal yaşamında kimyanın uygulamalarını fark eder. 2. 6. 5. Kimyanın sosyal. Çevre sorunlarına karşı duyarlıdır. Dünyayı yorumlamada bilimsel yaklaşımın ve sorgulayıcı düşünmenin önemini kavrar. politik ve moral değerlere etkisini yorumlar. Đş birliği yaparak çalışmaya gönüllüdür. genel kabul görür temellere dayanarak talep ve iddia öne sürer. kendini ifade eder. sosyal. 3. öğrenmenin kendisini bir ödül sayar ve ömür boyu öğrenmeye isteklidir. Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD) 1. Bilmediği maddelerle iştigal ederken dikkatlidir.

görüşme. bilgi toplama. bazıları da yazarak kendilerini daha iyi ifade ederler. yani kimya kazanımlarını gerçek yaşama aktarabilme yetileri yoklanır. uzun cevaplı. bazıları sözlü sunumda. Bu tür becerilerin yalnızca geleneksel ölçme araç ve yöntemleriyle değerlendirilmesi zordur. düşünülebilir. eğitim öğretim sürecinde edindiği bilgi ve becerileriyle uygun çözüm yolları üretebilme. poster. ölçme/değerlendirme çalışmalarıyla. broşür vb. öğrencinin bilgiyi bizzat yapılandırmasını sağlamak bakımından bir fırsattır. yaptıkları deneyleri. verdikleri kararları. soruları içeren değerlendirme tekniklerinin yanında performans değerlendirme amaçlı gözlem-takip formu. hazırlatılabilir. öğrencilerin günlük hayatta karşılaştığı sorunlara. problem çözmelerini. sorgulama yapma. projeler verilebilir. Bu nedenle. bir deney yapma. ya da etkinliğin çeşitli aşamalarını ve/veya niteliklerini ve her bir aşamanın/niteliğin puan değerini belirten listeler dereceli puanlama anahtarlarıdır. öğrencilerin öğrenme süreçlerini izlemeyi ve bu süreçte kazandıkları bilgi ve becerileri değerlendirerek gerektiğinde kullanılan öğrenme etkinliklerini değiştirmeyi öngörür. çalışmanın. proje. sözel sunumlarını ve bir ürünü oluşturmalarını doğrudan gözlemleyebilir ve onlara not verebilirler. gözlem yapma. ürün ya da etkinliklerin değerlendirilmesi süreci olarak ifade edilebilir. Bu araçların yanında performans değerlendirme temelli araç ve yöntemler de kullanılır. öğrencilerin başarısını değerlendirmede farklı araç ve yöntemlerin birlikte kullanılması önemlidir. poster. öğrenme-öğretme sürecinde öğrencilerin başarılarını tespit etmek. arkadaşları ile iş birliği içindeki çalışmalarını. araştırma yapma. eşleştirmeli vb. öğretmenin öğrencilerden beklentileri somut ve anlaşılır hâle gelir. Böylece öğrenciler. Bu program. Bu derste yapılacak ölçme ve değerlendirme etkinlikleriyle öğrencilerin üst düzey becerileri de (okuduğunu anlama. grafik ve diyagram hazırlama ve yorumlama. Performans görevi olarak.6. Öğrencinin performansı değerlendirilirken her bir ölçüt için ayrı bir puan 14 . beceri ve tutumlarıyla ilgili değerlendirme yaparken geleneksel ölçme değerlendirme yöntemleri. değerlendirme süreci de amaçlar çerçevesinde devam etmelidir. Bireysel farklılıklarına göre bazı öğrenciler tartışmada. çoktan seçmeli. kimyanın günlük hayatımızdaki yerini örneklerle açıklayan bir makale yazma. kısa cevaplı. günlük hayatta karşılaşılan problemleri çözme. öğretim etkinlikleri ile eş zamanlı yürütülmelidir. Bu görevlerin değerlendirilmesi için öğretmenler değerlendirme ölçütlerini önceden hazırlar ve öğrencilere görev verirken bu ölçütleri de onlarla paylaşırlar. kimya dersinde öğrencilerin bilgi. kendilerinden beklenenin ne olduğunu bilirler ve kabul edilebilir bir performans görevinin hangi ölçütleri karşılaması gerektiğini anlarlar. bir tip grafiği başka bir tipe dönüştürme vb. kendini ve arkadaşlarını değerlendirme gibi) değerlendirilmeye çalışılır. Performans değerlendirme süreci. bir yöredeki kimyasal kirlenmeye dikkati çekecek bir broşür hazırlama. Yapılacak olan değerlendirme çalışmaları dersin amaçları ve kazanımlarına uygun olarak. Yani eğitim öğretim süreci yürürken. analiz etme ve irdeleme. örneğin. öğrencilerin bilgi ve becerilerini ortaya koyarak oluşturdukları çalışma. Dereceli puanlama anahtarları ile. olabildiğince. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRME YAKLAŞIMI Ölçme ve değerlendirme. gözlemleri değerlendirme. Performans değerlendirme. bunu problem çözerken bizzat gösterebilmesi performans değerlendirmesi anlayışının özüdür. Öğretmenler performans değerlendirmede oluşturacakları durumlar/verecekleri görevler ile öğrencilerin yaptıkları analizleri. öğrencinin süreç içerisindeki gelişimine ilişkin geri bildirim sağlamak amacıyla yapılır. eksikliklerini belirlemek. yorumlama. Öğrencilerin performansını ölçmek için performans görevleri. Öğrencilerin akademik bilgiyi gerçek-yaşam problemlerine uyarlama yetisi. öğrendikleri ile günlük yaşam arasında ilişki kurma. Öğrencilerin yaptığı görevin. Öğretmenler. doğru-yanlış tipi. Kimya dersinde yapılacak değerlendirmede. eleştirme. tablo. performans görevi gibi araçları da kullanırlar.

Dil ve yazım kurallarını kullanırken az sayıda önemsiz hata yaptı. 22. Aşağıda kimya dersinde yaptırılabilecek bir araştırma için kullanılabilecek bir dereceli puanlama anahtarı örneği verilmiştir. Ölçme ve değerlendirmede geleneksel ve yeni yaklaşımların bu programla da ilişkilendirilen özellikleri çeşitli kaynaklarda bulunabilir(20. Arkadaşlarını kendi araştırmaları konusunda teşvik etti. arkadaşlarından ve etrafındaki diğer kişilerden yardım istedi. Araştırma sürecine ilişkin planlama yaptı. o açıklamaya ilişkin rakam. Topladığı kaynakları verimli kullanarak edindiği bilgileri organize etti. Öğretmen isterse.…………… 1. 21. bu dereceli puanlama anahtarındaki ölçütleri. DERECELĐ PUA LAMA A AHTARI 4 Ölçütler Araştırma öncesinde araştırma sürecini etkili şekilde planladı ve planını öğretmeniyle paylaştı.takdir edilir ve buna göre toplam puan elde edilir. Araştırma sürecinde sadece bir iki kez öğretmeninden yardım istedi. ancak kaynaklardan bir kısmı konuyla tam anlamıyla ilişkili değildi. raporda daha çok kaynaktaki bilgilere bağlı kaldı. olgu ve prensipleri doğru ve yerinde kullandı. 23) . Konuya ilişkin çok fazla ve çeşitli kaynaklar kullandı. Gerekli olduğunda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Araştırma raporunu çok geç teslim etti. olgu ve prensipleri doğru şekilde kullandı. Kaynaklardaki bilgileri doğru şekilde kullandı. ancak plana tam anlamıyla uymadı. Ciddi ve çok sayıda dil ve yazım kuralı hatası yaptı. Kanıt kullanımı Araştırma Raporu 3. Kaynaklardaki bilgileri aktarırken bazı hatalar yaptı. Plan oluşturma ve uygulama Araştırma Süreci 2. Ancak. Yapmış olduğu yorumları ve çıkarımları uygun kaynaklardaki kanıtlarla destekledi. Konuya ilişkin yeterli sayıda kaynak kullandı. Đş birliği Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden. Dil ve yazım kurallarını doğru ve tam olarak kullandı. ………… 15 Puan Performans Düzeyleri 3 . Kavrama Konuya ilişkin kavram. Araştırma raporunu makul zamanda teslim etti. Yorumlarının bazılarını uygun kanıtlarla destekledi. Araştırma öncesinde araştırma sürecine ilişkin plan yaptı. 2 1 Araştırma süreci öncesinde bir plan yapmadı. Araştırma sürecinde hiç kimseden yardım istemedi ve kimi zaman gerekmesine rağmen. Bazı yerlerde kendi yorumlarını kattı. olgu ve prensipleri kullanırken bazı hatalar yaptı. Yapmış olduğu plana tam anlamıyla uydu. Araştırma raporunu teslim tarihinden epey sonra teslim etti. 4. Bilgileri oldukça iyi sıraladı. olgu ve prensipleri kullanırken ciddi hatalar yaptı. Kaynaklardan edindiği bilgileri hiçbir yorum katmadan olduğu gibi aktardı. bu ölçütlere ilişkin açıklamalardan hangisinin öğrencinin performansını tam olarak yansıttığı düşünülüyorsa. sayısını artırabilir ya da azaltabilir. çalışmanın amacına göre değiştirebilir. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı örneği öğrencinin bir konuda araştırma yaparken göstermiş olduğu performansa ilişkin gözlemlerin kaydedilmesi için hazırlanmıştır. Konuyla ilgili olarak yeteri kadar kaynak kullanmadı. Dil ve yazım kurallarını kullanırken bazı ciddi hatalar yaptı. Araştırma raporunu tam zamanında teslim etti. Konuya ilişkin kaynak kullandı. Kaynakların çoğunluğu konuyla ilişkiliydi. 1. Konuya ilişkin kavram. Dil kullanımı Kaynaklardaki bilgileri doğru bir şekilde sundu. Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden yardım istedi. Kullandığı kaynaklar konuyla doğrudan ilişkiliydi. arkadaşlarıyla iş birliğinde bulunmadı. Mevcut ölçütleri okuduktan sonra. 4. Kullandığı kaynaklar ders kitabı ile sınırlıydı. Arkadaşlarıyla pek fazla iş birliği yapmadı. Farklı kaynaklardan elde edilmiş bilgileri organize etme gayreti hiç olmadı. Yapmış olduğu plana çoğunlukla uydu. Kaynak kullanımı 3. Tamamen kitaptan aldıklarını aktardı. puan sütununa yazılır. Farklı kaynaklardan edinilen bilgileri organize etme problemi yaşadı. Konuya ilişkin kavram. 2. Konuya kendi yorumlarını da kattı. Gerekli durumlarda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Konuya ilişkin kavram.

) ile performansa dayalı değerlendirme araçlarını birlikte ve dengeli kullanması öğrenci kazanımlarının daha etkili değerlendirilmesini sağlayacaktır. çevre ve sınıf imkânları. 3. 16 . Ölçme ve değerlendirme araçları ile değerlendirme ölçütlerinin programın temel amaçlarına hizmet eder nitelikte olması ve hedeflenen becerileri kapsaması önemlidir. deney yapma gibi bir dizi hareketi gerektiren davranışlar. kısa yanıtlı sorular vb. Çalışırken kendisinin ve arkadaşlarının güvenliğine dikkat etti. 2. sınıf mevcudu. eşleştirme. Deney için uygun malzemeleri seçti. dersin işleniş yöntemi. süre vb. Puanlama ise kümülatif yapılır. Deney sonuçlarını kaydetti. Eşdeğer işlevli başka formlar da geliştirilebilir. • Öğrencinin bilgi altyapısı yetersiz olduğu için deneyi bilinçsizce yaptı. Öğretmenlerin geleneksel değerlendirme araçları (çoktan seçmeli. ölçme ve değerlendirme yaparken aşağıdaki noktalara dikkat etmeleri. Seçtiği malzemelerin ve çalıştığı mekânın temizliğini kontrol etti. Öğretmenlerin. … … Düşünceler Hayır Örnek düşünceler: • Öğrencinin deneydeki dikkati ve kavrayışı çok iyiydi. • Öğrencinin bu etkinliği tekrarlaması gerekiyor. Formlar ve formlarda yer alan ölçütler. Deney sonuçlarını doğru yorumladı. faktörler göz önünde bulundurularak yeniden yapılandırılabilir. Deney sonunda çalıştığı mekânı temiz bıraktı. Örneğin. Kontrol listelerinde. Bu programda yer alan ölçme ve değerlendirme araçlarına ilişkin formlar sadece birer örnektir. öğrencinin bir görev veya proje esnasında sırasıyla yapması gereken iş ve işlem basamakları listelenmiş olup her iş veya işlem için var veya yok. kontrol listesinde açıkça belirtilip sıralanabilir. daha geçerli ve güvenilir değerlendirme yapmalarına katkı sağlayacaktır: 1. Deney için uygun düzeneği kurdu. doğru/ yanlış.Öğrencilerin performanslarını değerlendirirken kontrol listeleri de kullanılabilir. KO TROL LĐSTESĐ Gözlenen Davranışlar Evet Deneyle ilgili bilgi altyapısı yeterlidir. evet veya hayır anlamına gelen bir işaret veya ifade ile o işlem basamağının gerçekleşip gerçekleşmediği not edilir. Seçilen ölçme ve değerlendirme yöntem ve teknikleri ders programında hedeflenen kazanımlara uygun olmalıdır.

7. bunları gidermek için ilave etkinlikler yapılabilir veya kullanılan yöntem ve teknikler değiştirilebilir. her grup üyesinin görev takibi de grupça yapılır. Öğrencilerin öğrenmelerine destek sağlamak ve performanslarını değerlendirmek için yapılacak grup çalışmalarında iki yol izlenebilir. elde ettikleri bilgileri. 5. bu sürecin öğrencinin gelişimine ilişkin bilgi toplama çalışması olduğu unutulmamalıdır. Đkincisinde ise söz konusu görev veya proje grubun tamamına verilir. 8. 17 . Sınıfta yapılan her türlü etkinliğin değerlendirilerek bir puanlama yapılması zorunlu değildir. öğrencilerin -varsa. derecelendirme ölçeği vb) biri ile değerlendirilmesi ve puanlanması esastır. Đkinci tip grup çalışmalarında ise her öğrenciye eşit puan takdir edilir. değerlendirme yapmaları. Birinci tip grup çalışmaları değerlendirilirken. Birincisinde. transfer etmeleri. 6. elde edilen bilgilerle öğrenciler ve veliler bilgilendirilir. grup iş bölümünü kendisi yapar. tablo veya grafiğe dönüştürmeleri vb. Başka bir deyişle. daha önceden hazırlanmış ölçütlerden oluşan değerlendirme araçlarından (dereceli puanlama anahtarı. Bu süreç sonunda. Verilen yıllık ödevler veya performans görevlerinde öğrencilerin bir kaynaktan bilgileri aynen aktarmaları yerine. bir grubun tüm üyeleri aynı puanı alır. görev ve proje sunum aşamalarında her öğrenci kendi hazırladığı bölümden sorumludur ve her öğrencinin performansı ayrı değerlendirilir. yorumlamaları. gruptaki öğrenci sayısı kadar alt bölüme ayrılarak her öğrenciye bir alt görev yüklenir.4. analiz etmeleri. Öğrencilerin performansına ilişkin değerlendirme sonuçlarının mümkün olduğunca kısa sürede öğrencilere bildirilmesi esastır. Ölçme ve değerlendirme sürecinde öğrencilerde sınav kaygısı yaratılmamalı. Yapılan değerlendirme çalışmasıyla öğrencilerin gelişim süreci izlenir. Performansa dayalı değerlendirme yapmak için verilen performans görevlerinde öğrencilerin performansının. önemlidir. çıkarımda bulunmaları.eksiklikleri tespit edilir. verilen görev veya proje.

L. 10. 1993. 18. Lawrence Erlbaum. Lise Kimya Programları. Ortaöğretim Đkinci Devre 1.” David McKay Inc. Lise Müfredat Programı(1960). S. & Garrison. Đstanbul. 1960. 1. 1956. Ankara. 17. New York. 2000. New York. Educational Psychology – A Cognitive View (2. Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Metotları.10. 1956. M. 13. 12.. 3 Programları. 16. Ausebel. 1987. Maarif Basımevi. Inc. 9. Borich. Kubiszyn. Fen Bilimleri 2 Programı. 19. Second Edition. Airasian. D. Tebliğler Dergisi. 1999. G.. 1973. 1985. in “Constructivism and Education”. J. New York. F.SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR Orta Mektep Müfredatı (1930). Maarif Basımevi. Bloom.. Rinehart and Winston. Tebliğler Dergisi. 1938. J. W. 23-29. Ahmet Saban. Tebliğler Dergisi. TC Kültür Bakanlığı. 1930. Ankara. J. Ankara. Von Glasersfeld. “Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals: Handbook I.. Ankara. 1995. 7.. 1971. Lise Müfredat Programı (1956). Classroom Assessment. and Gale. H. Ankara.. 4. (Editör). 1998. 3. 2002. “In Search of Understanding: The Case for Constructivist Classrooms” Association for Supervision and Curriculum Development. Ankara. Novak. 21. MEB. N. 1978. Nobel Yayınları. G. P. J. Ankara. Lise Programı (1938). Tebliğler Dergisi.11 ve 12. Sınıf Fen Bilgisi (Fizik. D. Tebliğler Dergisi. TC Maarif Vekâleti. Steffe. Educational testing and measurement: Classroom application and practic. 23. Cognitive Domain. P. John Wiley & Sons. USA. Sınıflarına Ait Haftalık Ders Dağıtım Çizelgeleri. “Why Constructivism Must Be Radical?”. Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi... 5. Ankara. 1994. Kimya) Taslak Programı. TC Maarif Vekâleti. Modern Kimya Programı Amaçları ve Açıklamalar.Ortaöğretim Kurumları Sınıf Geçme Yönetmeliğini Uygulayan Ortaöğretim Kurumlarının 9. MEB-EARGED.P. Cambridge University Press. Devlet Matbaası Đstanbul. Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analiz Raporu. Ankara. 1991.. NY: Holt. “Constructivism in Education”. 18 . 1992. TC Maarif Vekâleti. M. E. Needham: Allyn & Bacon. Turgut. MEB-EARGED. T. Seçmeli Kimya 1. New Jersey. 14. J. Tebliğler Dergisi. 2001. B. New York: McGraw Hill. & Bednarz. & Hanesian. J. Ankara. 8. Tebliğler Dergisi. 2003. Baskı). 6. Ankara. Devlet Basımevi. W. Fen Bilimleri 1 Programı. Baskı. by Larochelle. 15. Modern Educational Measurement. 20. UK. Popham. 1998. Cambridge. 22. Saydam Matbaacılık. Brooks. Ankara. Ankara. 5. 11. 2. USA. Öğrenme-Öğretme Süreci: Yeni Teori Ve Yaklaşımlar.. & Brooks.. 2. 1996.

KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI Ortaöğretim 11. sınıf B. Ü ĐTELER 19 .

8 25. KĐTAP FORMA SAYILARI • • Ortaöğretim 11.9 22. zaman tahsis çizelgesinde belirlenmiş yüzde zaman oranlarına uygun olmalıdır. Her üniteye tahsis edilecek sayfa sayısı.0 * Üniteler için verilen ders saatleri öğretmen tarafından şartlara göre ±%20 oranında değiştirilerek uygulanabilir. 17-19 forma olarak öngörülmüştür. Ancak.2 27. SI IF Ü ĐTELERĐ VE Ö ERĐLE SÜRELER Ü ĐTE Ü ĐTE ĐSMĐ UMARASI 1 KĐMYASAL REAKSĐYONLAR VE ENERJĐ 2 REAKSĐYON HIZLARI VE KĐMYASAL DENGE 3 ÇÖZELTĐLERDE DENGE 4 5 ELEKTROKĐMYA ÇEKĐRDEK KĐMYASI Toplam KAZA IM SÜRE/DERS YÜZDE ORA (zaman bakımından) SAYISI SAATĐ* 18 24 31 15 18 106 15 24 30 27 12 108 13.0 11. sınıf kimya ders kitabının hacmi. A4 boyutlu kâğıda.ZAMA A ALĐZĐ ORTAÖĞRETĐM KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI 11. bu oranlar esas alınarak bulunan sayfa sayılarında. Öğretmen kılavuz kitabı için herhangi bir hacim sınırlaması öngörülmemiştir. gerekli görüldüğü hâllerde ±%20 artırma/eksiltme yapılabilir.1 100. • 20 .

Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • Sistem Ortam Açık sistem Kapalı sistem Đzole sistem Đzotermal sistem Ekzotermik değişim Endotermik değişim Đç enerji Termodinamik Termodinamiğin 1. Sistemler ve Enerji Türleri 2. kanunu” . Ünite Önerilen Süre A. fiziksel ve kimyasal olaylara eşlik eden enerji değişimlerini ele almak için. Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden istemlilik tartışmaları verilmekte. sınıf Kimya dersinde pekiştirmiştir. Đstemlilik C. istemli / istemsiz değişimleri ayırt etmek için gerekli entropi kavramına giriş yapılarak “termodinamiğin 2. Hess Kanunu ve ona ilişkin uygulamalar işlenmektedir. kanunu Entalpi Oluşum entalpisi Đstemli/ istemsiz değişim Termodinamiğin 2. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. kanunu Entropi Gibbs serbest enerjisi : KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ : 15 Ders Saati 21 . lise 9. Bu ünitede. B. farklı enerji türlerini ve enerji birimlerini ilköğretim Fen ve Teknoloji dersinde öğrenmiş. olayın gerçekleştiği sistem ve sistemin yer aldığı ortam ile ilgili ilk kavrayışlar sağlanmakta. Ayrıca. ve 10. kanunu” anlamlandırılmakta. Sistemlerde Entalpi Değişimi 3.Sınıf Öğretim Programı 1. Ünitenin Amacı Öğrenciler.Kimya Dersi 11. kanunu” ile ünite bitmektedir. kanunu Termodinamiğin 3. entalpi kavramı ile birlikte sunulmakta. enerjinin korunumu hakkındaki “ termodinamiğin 1. “termodinamiğin 3.

tek atomlu asal gazlar ve 2.4. 1. sabit hacimli-sabit basınçlı olma nitelikleri gözden geçirilir. [!] 1. gibi reaksiyonlar kullanılabilir. 1.2 “Đzole sistem” kavramı. V bağıntısına girilmeyecektir. Farklı değişim örneklerinde bu ilişkilerden hangisinin geçerli olacağı konusunda yönlendirilmiş bir beyin fırtınası yapılır.6). uğraş alanları üzerinden tanımlanır (1. Bir sistemin iç enerjisini atom/molekül temelinde açıklar. (-) işaretlenmesi ile sisteme giriş-sistemden çıkış arasındaki ilişki verilir. [!] 1.5 Q ve w niceliklerinin (+). iç enerjiye katkıda bulunan mikro düzeyde enerji türleri tartışılır. dönme ve potansiyel enerjileri ile atomların çekirdek ve elektronik enerjileri irdelenecek. 4 atomlu çizgisel ve açılı moleküller için mikro düzeyde enerji türleri irdelenir (1.1-1. 1. kanununu ifade eder. Mg(k) + ½ O2 (g) → MgO + hν CO + ½ O2 → CO2 + Q2 3/2 O2(g) + hν → O3(g) AÇIKLAMALAR [!] 1. moleküllerin öteleme. derişik H2SO4 çözeltisinin seyrelmesi gibi maddesel değişimlerde ısı-iç enerji dönüşümü irdelenir. ısı alış-verişi ile mekanik iş ve iç enerji değişimi arasındaki matematik ilişkiler türetilir. izole-izotermal.2 Açık.Kimya Dersi 11.3 Đç enerjiye katkı yapan enerji türlerinden. Termodinamiğin 1. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 22 . Sistem ve ortam arasındaki ilişkinin önemini fark eder.6 Termodinamiğin buharlı makinenin gelişimi ve sanayi devrimi ile tarihsel ilişkilerini konu edinen bir okuma metni verilebilir. Bu reaksiyonlara eşlik eden enerji değişimleri vurgulanarak termodinamik bilim dalı. sabit basınçlı ve sabit hacimli sistem kavramları örneklerle tanıtılacaktır. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 1. Qp ≠ Qv ilişkisinin nedeni irdelenir (1.5 “Madde-enerji dönüşümü”. uygun örnekler üzerinden verilir. 1. Qv = ∆U QP = ∆U + w Qp ≠ Qv ilişkileri. bu bakımdan kimyasal değişmelerde de enerji alındığı veya verildiği gerçeğine örnek olarak.4). Ekzotermik ve endotermik değişimlerde. [!] 1.1. mutlak anlamda yasaklanmış bir ısı alış-verişi gibi algılanmamalı. Bu irdelemeler sırasında. Sistemleri. Bu değişimlerde sisteme giren veya sistemde çıkan ısının dönüştüğü enerji türleri irdelenir. ısı-iç enerji dönüşümünün olduğu sabit hacimdeki değişimlere örnekler verilecektir.1.5. böyle sistemlerin tanımı. basınç ve hacim değişkenlerine göre sınıflandırır. C + ½ O2 → CO + Q1. ısı-mekanik enerji-iç enerji değişimi üçlüsü dışındaki enerji dönüşümlerine ve mekanik işin hesaplanmasında kullanılan w = P. 1. her hareketin bir enerji alış-verişi ile birlikte yürüdüğü.4 Isı değişimi. 1. Bu tartışmada. iç enerji değişimini ısı alışverişi ve mekanik enerji ile ilişkilendirir.4. iç enerji değişimi ve mekanik iş sembolleri tanıtılıp. titreşim. QP = ∆U + w bağıntısının. 1. izole. sistem ve ortam kavramları kullanılarak anlamlarının derinleşmesi sağlanır. 1. Sistemler ve enerji türleri ile ilgili olarak öğrenciler. ısı alış-verişi. kapalı. sıcaklık. işaretleme sistemi kullanımını gerektiren uygulamaları ile ilgili örnekler çözülür. alınan veya verilen ısının sistemde nasıl depolandığı sorgulaması üzerinden.4. Her iki hâl için. [!] 1.2. ↸ Kimyasal değişimlerin maddeyi oluşturan atom ve moleküllerin diziliş ve düzeninin değişimi ile gerçekleştiği. Sabit hacimli ve sabit basınçlı sistemlerde. olayın gerçekleştiği süre içinde ortamla ısı alış-verişinin ihmal edilebilir düzeyde olması temelinde verilmelidir.4. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Buzun erimesi. Đncelenen makro düzeyde değişimlerin gerçekleştiği sistemler ve ortamlar sorgulanarak ele alınan sistemlerin açık-kapalı. [!] 1. 3. 1. ↸ Sabit hacimde ve sabit basınçta gerçekleşen basit fiziksel değişim örnekleri üzerinden mekanik iş kavramı anlamlandırılır. 1.6.Sınıf Öğretim Programı 1.3). Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR 1. Termodinamiğin günlük hayattaki uygulama alanlarına örnekler verir. izotermal.3.

4 Bağ enerjilerinden reaksiyon entalpileri hesaplanırken. “bağ kırılma entalpisi” adı ile de verilebilir. Hess kanunun sözlü ifadesi irdelenir. 2.1). Sabit hacimde verilen ısının iç enerji değişimine eşit olup olmadığı tartışıldıktan sonra. ürünlerin bağ enerjileri toplamından girenlerinkini çıkarma yanılgısı oldukça yaygındır. Sistemlerde entalpi değişimi ile ilgili olarak öğrenciler. oluşum tepkimelerinin ekzotermik-endotermik oluşu ile ilişkilendirilir. [!] 2. Kimyasal reaksiyondaki entalpi değişimi ile bağ enerjileri arasında ilişki kurar. sabit basınçta (piston hareketli iken) verilen ısının (Qp) entalpi ile ilişkisi irdelenir.2).1 Mutlak entalpi kavramına girilmeyecek. Bağ enerjisinin tanımı ile ilgili olan bu yanılgı. reaksiyon ısısı (Qp) ile açıklar. ??? 2. Örnek tepkimeler üzerinde. 2. 2. [!] 2. ↸ Yaygın ve basit bileşiklerdeki ortalama bağ enerjilerini veren tablolardan yararlanılarak kimyasal reaksiyonda alınan ya da verilen ısı hesaplanır. ↸ Yaygın maddelerin oluşum entalpileri çizelgesi incelenerek ∆H f değerlerinin işaretleri. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısının uygulamasına ilişkin problemler çözülür. Hess kanunu bağlamında tartışılır (2.2 H2O. Bu büyüklük reaksiyon entalpisi hesabında kullanılırken. “1 mol bağı standart şartlarda kırmak için gerekli enerji” şeklinde tanımlandığı için. ↸ Çok basamaklı örnek tepkimelerin her basamağına ilişkin ∆H değerleri.4). Reaksiyon entalpi değişimleri ile bağ enerjilerini ilişkilendiren örnek problemler çözülür (2. Kömür ve petrol gibi fosil yakıtların. Isı alış-verişinin mekanik iş alış-verişi ile sonuçlandığı değişimlerde Qp’nin ∆H’a eşit olduğu belirtilir (2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 23 . 2. tam yanma için gerekli eşdeğer miktardan az hava ile yakılmasının neden akılcı olmayacağı.2 Standart şartlar ve normal şartlar kavramlarının anlamları verilir.Sınıf Öğretim Programı 1. Buradan. girenlerin bağ entalpileri toplamından ürünlerin bağ entalpileri toplamını çıkarmak gerektiği unutulmamalıdır. [!] 2. Basit tepkimelere ilişkin entalpi değişimlerinin oluşum entalpileri ile hesaplanmasına dair ∆H = (Σ∆Hof ürünler . ekzotermik olduğu bilinen örnek tepkimeler üzerinde entalpi değişimi hesaplanarak giderilebilir. Bir reaksiyonun entalpi değişimini.Kimya Dersi 11.1 Elementlerin standart koşullardaki oluşum entalpilerinin ‘0’ kabul edildiği belirtilir. Standart şartlarda birden çok allotropu olan elementlerin en kararlı allotropları esas alınır.3. Entalpi değişimini (∆H). KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 2. ∆H = ∆H1 + ∆H2 + ∆H3 + … bağıntısı türetilir. gaz hacmi sabitken (piston hareketsiz) verilmesi gereken ısının. mekanik iş hesabı kapsam dışı tutulacak.3). Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir silindir içine kapatılmış 1 mol gazın sıcaklığını 1 oC artırmak için. [!] 2. standart koşullardaki elementlerinden elde edilişlerine ilişkin tepkimelerdeki entalpi değişimleri.1. CO2 gibi bileşiklerin. o AÇIKLAMALAR 2. H = U + P.4 Bağ enerjileri.4. Reaksiyon entalpi değişimlerini “standart oluşum entalpi değişimleri” ile ilişkilendirir. toplu reaksiyonun ∆H değeri ile karşılaştırılır.2. gaz basıncı sabitken (piston sürtünmesiz hareketli) verilmesi gereken ısıdan farklı olmasının nedenleri sorgulanır.Σ∆Hof girenler) bağıntısı kullanılarak örnek problemler çözülür (2. standart oluşum entalpilerinin kullanımından kaynaklanan bir alışkanlıkla. ara basamakların entalpi değişimleri ile ilişkilendirir. bu bileşiklerin oluşum entalpileri olarak tanımlanır. V bağıntısı yerine H = U + w bağıntısı kullanılacaktır.

bir bardak suya bir damla mürekkep damlatılarak mürekkebin su içinde dağılımı gözlemlenir. Farklı şartlardaki benzer sistemlerin entropileri basit örneklerle karşılaştırılır. böyle bir sistemin termal enerjisinin “kullanılamayan termal enerji” olduğu. Entropi kavramını. 3.5. “kullanılamayan termal enerji” ve “olasılık” temelinde açıklar. Dağılan mürekkebin kendiliğinden (istemli olarak) yeniden damla boyutuna dönüp dönmeyeceği irdelenir. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Đstemlilik ve istemsizlik kavramları. incelenen örnek tepkimelerle keşfedilir (3. alçının suda çözünmemesi entropi artışı temelinde tartışılırken. 3. 1 mol He’ un sıkışmış ve genleşmiş hâllerinin.5). Olayın ekzotermik oluşu ile sistemin iç enerji değişimi arasındaki ilişki irdelenir. [!] 3.3. düzen ve rastgelelik kavramları üzerinden verilir. Bu etkinlik üzerinden.4 Bulunduğu ortamla aynı sıcaklıkta olan bir sistemin termal enerjisinin mekanik işe (faydalı işe) dönüştürülemeyeceği. evrendeki doğal olayların olumsuz bir sona doğru gittiği yanılgısını getirebilir.1). iş elde edilirken kullanılabilir/kullanılamayan termal enerjinin artması-eksilmesi irdelenir. 3. tek yönlü basit tepkimelerde. 3. Çözünme sırasında su moleküllerinin entropi değişimlerini de hesaba katmak gerekir. sadece CaSO4 tuzunun entropi değişimini düşünmek yetmez. ↸ Đki nuçe erlenmayerine konulmuş. Đstemli/istemsiz kavramlarını irdeler. Değişimlerde istemlilik ile ilgili olarak öğrenciler. ↸ Đstemli olduğu deneyimlerle bilinen endotermik tepkime örnekleri incelenir. bu deney üzerinden irdelenir. istemli olaylarda kullanılamayan termal enerjinin genelde arttığı. kullanılamayan termal enerjiyi temsil ettiği hususları açıklanır. biri kaynama sıcaklığında tutulan. Örneğin. ters yöndeki olayın özel önlemler alınmadıkça meydana gelmemesi temelinde tartışılır (3. sıcaklıkları ve hacimleri eşit farklı miktarlarda He örneklerinin. Bu nedenle entropiyi açıklamada. entropileri karşılaştırılabilir. 3.5 Entropi üzerinden istemlilik irdelemeleri yapılan sistemlerin olabildiğince izole olması önerilir.Kimya Dersi 11. değişim ↸ Đstemli tepkimelerin çoğu zaman ekzotermik olduğunu gösteren örnekler gözden geçirilir. “kullanılamayan enerji yaklaşımı” na yeterli ağırlık verilmelidir.1. Kullanılamayan termal enerji (işe dönüşmeyen ısı enerjisi) kavramının anlamı. ile ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 24 . aynı maddenin sıvı ve gaz hâllerinin vb. mürekkep moleküllerinin farklı konumlarda bulunma olasılıklarının artması temelinde tartışılır. Đstemli değişimlerde minimum enerjiye yöneliş eğilimini örnekler üzerinde gösterir. ok yönündeki olayın kendiliğinden yürümesi. Entropinin olasılık temelinde sezilmesi için. entropinin olasılık temelinde anlamı. AÇIKLAMALAR KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3. “kullanılamayan termal enerjinin ölçüsü” olarak tanımlanır. Böyle olaylarda minimum enerji eğiliminden daha etkili bir başka eğilim olması gerektiği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma açılır (3. Minimum enerji uymayan istemli örnekler verir. Mekanik iş elde edilebilen düzenekte. Bu tepkimelerde iç enerjinin değişim yönü tartışılır.) [!] 3.4. Entropi. Đstemli olaylarda entropinin artacağı (∆S > 0) sonucuna götürecek bir beyin fırtınası yapılır. diğeri oda sıcaklığında. 3. Entropinin arttığı istemli olaylara örnekler verilir (3. eşit kütleli iki su örneğinden oluşan sistemlerin buhar çıkış uçlarına birer rüzgârgülü tutularak hangisinden mekanik iş elde edildiği tartışılır.4. Entropi değişimleri (∆S) istemlilik arasında ilişki kurar. Đstemli olaylarda kullanılamayan enerjinin değişme eğilimi tartışılır. Ayrıca. (Örneğin.2).4. entropinin olasılık temelinde de ifade edilebileceği sonucuna varılır.2. 3. sıcaklık sabitken.Sınıf Öğretim Programı 1. Mürekkebin neden dağıldığı. Đstemlilik ile minimum enerjiye yönelme eğilimi arasındaki paralellik.3). eğilimine değişimlere [!] 3. entropinin.5 Entropi kavramını sadece düzensizlik meyli temelinde vermek.

kanunlarını yorumlar. kanununun ifadesi irdelenir.T∆S < 0 sonucuna ulaşılır. bu değerlerin sıfır sayılması da fazla bir hata getirmediği için. termodinamiğin 2. Ancak. termodinamiğin 2. Ü ĐTE: KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ o AÇIKLAMALAR [!] 3.6 Termodinamiğin 3. [!] 3. bütün maddeler için geçerli sayılması ciddi bir problem getirmez.8 Mutlak entalpilerin genelde bilinmez büyüklükler olmasına benzetilerek. ∆G teriminin neden kullanılabilir (serbest) enerji olduğu irdelenir. 3. Örneğin. 3. mutlak entropilerin de bilinemeyeceği yanılgısı.istemsizliktersinirlik irdelemesi yapılır (3. entropi azalması olmaz. 3. kanunun. mutlak değeri de bir tepkimenin dengeden uzak ve istemli veya dengeye yakın fakat istemli olduğunu irdelemede önemlidir. ∆G0 = -0.” ifadeleri uygundur. mutlak entropiler (S0) çizelgesine dikkat çekilerek düzeltilebilir. 3. sadece standart şartlarda yapılır. [!] 3.6. öteleme hareketlerinin tamamen durması ile ilişkilendirilir. Evrenin toplam entropi değişiminin bu olayda da pozitif olduğu belirlendikten sonra.Sınıf Öğretim Programı 1. 3. kanunu için. Sistemin ve evrenin toplam entropi değişimi üzerinden “Gibbs Serbest Enerjisi” ni tanımlar.6. kanununun anlamı irdelenir. “Her istemli olayda evrenin toplam entropisi artar. Termodinamiğin 3. T∆S teriminin kullanılamayan termal enerjiyi ifade ettiği belirtilerek. Buradan Gibbs serbest enerjisi (∆G) tanımına geçilerek istemlilik.8 Kimyasal reaksiyonlarda istemlilik tartışmaları. toplam entropi değişiminin pozitif olduğu gösterilir. ∆S0 değerleri bulunur. Kimyasal reaksiyonların istemliliğini Gibbs Serbest Enerjisi üzerinden irdeler. istemli olaylarda bu iki terim toplamının > 0 olması gerçeğinden. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 25 . 0 oC da 1 mol sıvı su için tekrarlanır. Bu olayda her iki gazın hacminin de büyümesi. ∆G0 bulunup bu değerin işareti üzerinden istemlilik.8). ↸ Standart mutlak entropiler (S0) bir çizelge hâlinde verilir. Ele alınan örnek olaylarda. kanunu için. Termodinamiğin 2.Kimya Dersi 11.8 ∆G = ∆H . sıfırdan büyüktür. Benzer bir hesaplama. ∆G = 0 olması hâlinin tersinir olaylara (dengeye) karşı geldiği sonucuna götürecek bir tartışma yapılır (3. 3. Gazların karışması. Bu çizelge kullanılarak. sistemin entropi değişimi ∆S ve ortamın entropi değişimi (-∆H/T) ile gösterilip. KĐMYASAL REAKSĐYO LAR VE E ERJĐ 3. kanunu bazı mükemmel kristal maddeler için geçerli olmayıp bu maddelerin 0 K sıcaklıktaki mutlak entropileri. ve 3. ↸ Oda ortamına konulan. “Enerji değişimi olmayan hiçbir istemli olayda. sadece entropi artışı dolayısıyla istemli olay örneği olarak kullanılır.6 Termodinamiğin 2.T∆S ifadesinde ∆H teriminin alınan verilen ısıyı. bu da entropinin büyümesi şeklinde yorumlanır. sıcaklığı -20 oC olan bir odaya konmuş. Standart oluşum entalpileri (∆Hof) ile hesaplanan reaksiyon ∆Ho değerleri ve ∆So ile. 0 C sıcaklıktaki 1 mol buzun erimesi gibi basit bir olay alınarak sistemin ve ortamın entropi değişimleri hesaplanabilir.8 ∆G teriminin işareti yanında.7 Gibbs serbest enerjisi tanımlandıktan sonra.7.8 Mutlak entropilerin nasıl hesaplandığı konusuna girilmez. Mutlak sıfır noktasında. moleküllerin dağılma olasılığının artması. ∆H . örnek reaksiyonlar için.8. [!] 3. [!] 3.” ve “Evren zaman geçtikçe bir denge hâline yaklaşır. ∆G’nin işareti ile ilişkilendirilir.7). bir ifade de verilir.5 kJ/mol bulunan bir tepkimenin sağa istemli fakat dengeye yakın olduğu irdelemesi yapılmalıdır. mutlak entropinin ‘sıfır’ oluşu. ??? 3. ortamın entropi değişiminin negatif.” anlamında 3. Buzun erimesi olayında sistemin entropi değişiminin pozitif.

…………………. enerji alış-verişine açık olduğu için yarı kapalı bir ……………. enerji alış-verişine açık ……………… de olabilir.6 Aşağıdaki metni dikkatle okuyarak boş bırakılan yerlere uygun düşen kelimeleri yazınız: TERMODĐNAMĐKTE SĐSTEMLER VE ORTAMLAR Fiziksel ve kimyasal değişimlere eşlik eden ısı ve mekanik iş alış-verişlerini inceleyen bilim dalına ……………………… denir.. ısınmaya bağlı basınç değişimi.. tanımlamak mümkündür.. hem de toprak ve hava ile ısı alış-verişine açıktır. izobarik şeklinde de nitelenir. hem buharlaşma/yoğuşma yoluyla su alış-verişine.Sınıf Öğretim Programı D.. serbest ve sürtünmesiz hareket eden pistonun yer değiştirmesi (hacim büyümesi) ile telafi edilir. 26 . buzun erimesi sağlanabilir. Madde ve enerji alış-verişinin yasaklı olmadığı ………………. göl suyu.. Çünkü hacim değişmedikçe mekanik iş yapılamaz.. Hacmi sabit (izokorik) ………………. içinde bulundukları ………………. adını verir. Çok iyi yalıtılmış ve ideal şekilde kapatılmış bir termos içindeki olaylar. dış …………………… ile hiçbir madde ve enerji alış-verişi olmadan gerçekleşebilir.lere “izole …………. Burada gerçekleşen olaylardaki iç enerji değişimi. ısınmaya rağmen gaz basıncı değişmez. ile madde ve enerji alış-verişi olup olmamasına göre açık. ister istemez madde alış-verişine kapalıdır. açıktır. şişelenmiş su. Örneğin. Đnsan vücudu da hem madde hem de enerji alış-verişine açıktır. Tamamen yalıtılmış olduğu için böyle ………………. yarı kapalı veya kapalı olabilir..1-1. izotermal ………………. de. Bir bisiklet pompası içine hapsedilmiş hava ısıtılırsa. Örneğin böyle bir termosta. Örneğin. açığa çıkan veya yutulan ısıya eşittir.Kimya Dersi 11. Örneğin... Böyle bir ………….” de denir.. Bu bilim dalı. gibi düşünülebilir. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. basınç ve hacim değişkenlerinin sabit olup olmamasına göre de farklı …………. Sıcaklık. bu mekânı kuşatan diğer evren parçasına da ……………. ………… ile çok hızlı ısı alış-verişi olabildiği ve bu sayede ……………….in kapalı olamayacağı aşikârdır. madde alış-verişine kapalı.. Böyle bir …………. Madde alış-verişine kapalı. sıcaklığının hep sabit kaldığı varsayılır. enerji bilançolarını çıkarırken. değişim olayının gerçekleştiği mekâna ………….

000 -16.5 kJ C(k) + O2(g) → CO2(g) H2(g) + 1/2O2(g) → H2O(s) ∆Hof = .8 kJ Tabloda verilen molar bağ kırılma entalpisi değerlerini kullanarak.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme 1.82 kJ ısı açığa çıkmaktadır. Aşağıda verilen bilgileri kullanarak asetilenin (C2H2) standart oluşum entalpisini hesaplayınız. standart şartlarda 112 L metanın (CH4) yanma entalpisini hesaplayınız. CaCO3(k) → CaO (k) + CO2 (g) reaksiyonu için standart entalpi değişimi 178. Yine 1 mol hidrojen. :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. 3. 2Al(k) + 3/2 O2(g) → Al2O3 (k) ∆Hof = -1670 kJ 2Fe(k) + 3/2 O2(g) → Fe2O3(k) ∆Hof = -824 kJ verilerini kullanarak 2Al(k) + Fe2O3(k) → Al2O3(k) + 2Fe(k) reaksiyonu için entalpi değişimini bulunuz. 2.5 kJ/mol olarak veriliyor.6 kJ ∆Hof = . 2.66 27 . 4.1.Kimya Dersi 11.000 0. 350 410 460 732 498 5.4. 2.4.393.1 kJ/mol ise CaCO3 için standart oluşum entalpisi kaç kJ/mol’dür? 3. ∆U ve w nedir? 2.285. 2C2H2(g) + 5O2(g) → 4CO2(g) + 2H2O(s) ∆Hof = -2243. ∆Hof CaO (k) = -635.5 kJ/ mol ve ∆Hof CO2 (g) = -393. sürtünmesiz hareket eden bir piston altında standart şartlarda yakılınca açığa çıkan ısı miktarı 240. Standart Serbest Enerji ( G0f) (kJ/mol) N2(g) H2(g) NH3(g) 0.68 kJ olduğuna göre ∆H.3. 2. Tabloda verilen bilgileri kullanarak 298 K de. N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) reaksiyonuna göre 68 g NH3 oluşurken standart serbest enerji değişimini hesaplayınız.2.7 Standart şartlarda 1 mol hidrojenin sabit hacimli kapalı bir silindirde yanması sonucu su buharı oluşurken 241. CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g) Bağ Kırılma Entalpileri (kJ/mol) C ̶ C C ̶ H O ̶ H C=O O=O 6.

Madde Çiftleri 0°C ve 1 atm de 1 mol CO2 0°C ve 1 atm de 3 mol CO2 25°C ve 1 atm de 2 mol He 25°C ve 3 atm de 2 mol He Standart şartlarda 1 mol Br2(s) Standart şartlarda 1 mol Br2(g) Entropinin azlığı/ çokluğu eden 28 .4 Tabloda verilen madde çiftlerini sahip oldukları molar entropinin az veya çok oluşuna göre karşılaştırınız. Yaptığınız karşılaştırmayı ve kararınızın nedenini tabloda ayrılan yere yazınız.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.Kimya Dersi 11.

Tepkime Entropi değişiminin işareti ( S > 0) veya ( S < 0) eden H2O(s) → H2O(g) CaCO3(k) → CaO(k)+ CO2(g) Ag+(aq) + Cl-(aq)→ AgCl(k) 2.69 29 .83 152.32 0.83 -241.00 62. Aşağıdaki çizelgede.91 188.21 153.91 69. Katı.44 Standart Mutlak Entropi (So) (JK-1mol-1) 63.14 260.00 107. Tahmininizi ve nedenini yazınız.Kimya Dersi 11. brom.71 116.46 51. Aşağıda verilen reaksiyonların her biri için sistemin entropi değişiminin pozitif veya negatif olacağını tahmin ediniz. su. sıvı ve gaz hâllerin oluşum entalpilerinin ve mutlak entropilerinin neden farklı olduğunu açıklayınız. Madde H2O(k) H2O(s) H2O(g) Br2(s) Br2(g) Na(k) Na(g) I2(k) I2(g) Oluşum Entalpisi ( H0f) (kJmol-1) -292.82 0.91 0.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3. iyot ve sodyum için farklı fiziksel hâllerin standart oluşum entalpilerinin ve standart mutlak entropilerin farklı olduğu görülmektedir.23 245.05 -285.00 30.6 1.

56 229.29 240.70 192.6 Tablodaki verileri kullanarak aşağıda verilen reaksiyonlar için standart entropiyi hesaplayıp sonucun işaretini yorumlayınız.40 304. Standart Molar Entropi Değerleri (So) (JK-1mol-1) N2(g) H2(g) NH3(g) N2O4(g) NO2(g) C2H4(g) C2H6(g) 191.60 130.60 So(JK-1mol-1) Reaksiyonlar N2(g)+ 3H2(g) → 2NH3(g) Yorum N2O4(g) → 2NO2(g) C2H4(g)+ H2(g) → C2H6(g) 30 .06 219.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.

denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisi. Reaksiyon hızı Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler Kimyasal reaksiyonlardaki denge Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler Kimyasal tepkimelerde ürün verimi C. reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimi irdelenerek anlık ve ortalama hız değerlerinin ayrımı. Ünitenin Amacı Bu ünitede. Ayrıca kimyasal reaksiyonlarda denge ifadesinin türetilmesi. kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler irdelenerek. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Reaksiyon hızı Tek basamaklı reaksiyonlar Çok basamaklı reaksiyonlar Reaksiyon mertebesi Molekülerite Aktifleşme enerjisi Aktifleşmiş kompleks Katalizör Đnhibitör Osilasyonlu reaksiyonlar Briggs-Rauscher reaksiyonu Tersinir tepkime Kimyasal denge Denge sabiti Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesi % Verim 31 . 2.Kimya Dersi 11. 3.Sınıf Öğretim Programı 2. Ünite Önerilen Süre : REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE : 24 Ders Saati A. bunların ürün verimine etkisi tartışılacaktır. 5. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. B. reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenlerle birlikte tek ve çok basamaklı reaksiyonlarda hızın belirlenmesi işlenmektedir. 4.

1.3. 3H2(g) + N2(g) →2NH3(g) gibi bir tepkimede. Birim zamanda tepkimeye girecek molekül sayısının nelere bağlı olduğu tartışılarak girenlerin ve ürünün saniyedeki derişim değişimi.3 Anlık hız tanımlanırken. nötürleşme.1.zaman verileri değerlendirilir. matematik derslerinde henüz işlenmemiş olan türev ve diferansiyel kavramları kullanılmayacak.1. [!] 1. 1.3 Ortalama tepkime hızı hesabı için. farklı zaman aralıkları için ortalama hız hesapları yapılır.Kimya Dersi 11.2.4). “çok küçük bir zaman aralığı için tanımlanan hız” ifadesi.zaman eğrilerinden yararlanılarak. Hızlı ve yavaş reaksiyonlara örnekler verir.1-1. konsantrasyon-zaman grafiğindeki t yatay konumuna denk gelen grafik noktasındaki teğet ile ilişkilendirilecektir. 1. paslanma. Ayrıca. yanma ve nötürleşme türünden hızlı. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 32 . Reaksiyon hızı kavramı ile ilgili olarak öğrenciler. reaksiyon hızının zamanla değiştiği sonucuna gidilerek anlık hız ve ortalama hız tanımlanır. ortalama hız için. polimerleşme ve hidroliz gibi yavaş reaksiyonlar için örnekler verilir. Ortalama hızın zamanla azaldığı hesap sonuçları ile doğrulanır (1. r (t) = -dc(giren) /dt = dc(ürün) /dt eşitlikleri verilir.4 Patlama. ↸ H2(g)+ I2(g) → 2HI(g) gibi kapalı kapta ve gaz fazında gerçekleşen bir tepkimenin başlangıç anından itibaren.Sınıf Öğretim Programı 2. birim zamandaki konsantrasyon değişimi şeklinde tanımlanıp derişim. ↸ Doğal gazın (başlıca CH4) yanması.zaman verilerinden. oto hava yastıklarındaki azotürlerin bozunması gibi hızlı ve demirin paslanması gibi yavaş tepkime örneklerinin hızları karşılaştırılır (1. r ort = -∆c(giren) /∆t = ∆c(ürün) /∆t ∆ ∆ ∆ ve anlık hız için.1.3 Tepkime hızı. hızı” zaman kavramını temelinde 1.3). REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 1. Reaksiyon hızının anlık değeri ile ortalama değerini ayırt eder. Belli reaksiyonlara ait konsantrasyon. “Reaksiyonun derişim ve tanımlar. [!]1. r = -dc(H2) /3dt = -dc( 2) /dt = dc( H3) /2dt eşitliklerinin mantığı irdelenmelidir. 1. “reaksiyon hızı” olarak adlandırılır. muhtelif tepkimelere ait konsantrasyon. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR [!] 1. Reaksiyona giren maddelerin ve ürünlerin derişimlerinin zamanla değişimini irdeler. Girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin zamana karşı grafiklerinden. farklı türler cinsinden yazılan reaksiyon hızlarının sayısal değerlerinin eşit çıkması bakımından. tepkimeye giren maddelerin derişimlerinin zamanla nasıl değişeceği irdelenir.4.

Bir denge reaksiyonu örnek alınarak.reaksiyon koordinatı grafiğindeki reaksiyon koordinatı kavramına.. EK-2. 2.Cn ile verilen genel hız denkleminde.5). Z gibi sanal türlerin yer aldığı sanal tepkimelerle problem düzenlenmemelidir. Hız=k [H2] [I2] ifadelerinin ortak olan yönleri irdelenir. hangi terimin sıcaklıktan etkileniyor olabileceği tartışılır. k sabitinin büyüklüğü bulunur ve birimi irdelenir. Reaksiyon mertebesi ve molekülerite kavramlarını ayırt eder. 2. 2. [!] 2. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 33 . REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Reaksiyon hızının bağlı olduğu etkenler ile ilgili olarak öğrenciler. Yazılan hız ifadelerinde k sabitinin birimi belirlenir (2. Toplam tepkime denklemleri üzerinden “molekülerite”. ↸ Gaz çıkışı veya renk değişimi temelli bir tepkime kullanılarak sıcaklık-reaksiyon hızı ilişkisi deneysel olarak gözlemlenir. bağıl hızlarıyla birlikte verilip hız belirleyici basamağın hangisi olacağı tartışılır.1 Tepkime mertebelerinin ve hız ifadelerinin denel yoldan belirlenmesi amaçlı problemler. Esnek olmayan bir çarpışmanın sonucunda oluşan kısa ömürlü tür. Aktifleşme enerjisini (Ea) girenlerin ve ürünlerin potansiyel (iç) enerjileri ile ilişkilendirir. Tek basamaklı reaksiyonlarda hızı. [!] 2. hızın büyüklüğünde başlıca etkin değişkenin k hız sabiti olduğu vurgusu tekrarlanarak belirtilir. ??? 2. Derişim ile hız artışının büyüklüğünün kavranması için. 2NO2(g) → N2O4(g) ve H2(g) + I2(g) → 2HI(g) Tepkimelerine ilişkin hız ve derişim ölçümlerini içeren bir tablo verilerek karşılaştırma yapılır. 2. girenlerin derişimleri cinsinden ifade eder. [!] 2. Đki tür arasında bir tepkime olması için esnek olmayan (yüksek enerjili) bir çarpışma gerektiği varsayımından çıkılarak etkin çarpışmalarla sıcaklık arasındaki ilişki tartışılır. X. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) tepkimesi için de. Reaksiyon mertebesi ile moleküleritenin aynı olup olmadığını ortaya koymak için deneysel verilerek kullanılarak uygulamalar yapılır (2. bu grafik üzerinden açıklanır. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 2. r = k. yönlendirilmiş bir tartışma ile sorgulanır. ↸ 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) tepkimesinin ara basamakları.3 Hız sabiti ve sıcaklık arasındaki ilişkinin kavranmasını kolaylaştırmak için bilinen bir reaksiyon sisteminin k ve T değerlerini içeren bir tablo verilir. bu kargaşayı önleyebilir.4.1).3). sayısal olarak ifade edilebilir bir anlam verilmezse bir kavram kargaşası doğabilir. Giren maddelerin ve ürünlerin toplam potansiyel enerjilerini. 2. bu nedenle derişim artışı ile sağlanan hızdaki artışın sınırlı olduğu. Bu tepkimelerde sabit olan derişimin hız ifadesinde yer alıp almayacağı.2.4.2 Derişimlerin artmasının hız sabitini değiştirmeyeceği. Yan yana dizilmiş insanların elden ele tuğla taşıması gibi bir benzetim kullanılarak hız belirleyici basamak fikri içselleştirilir. Tepkimeye giren türlerin derişiminin tepkime hızını nasıl etkileyeceğine ilişkin sözlü bir kural ifadesinin nasıl yazılabileceği tartışılır.5. “aktiflenmiş kompleks” olarak adlandırılır. gerçek reaksiyonlar kullanılarak düzenlenir.1.Kimya Dersi 11. Bu grafiğin çarpışan iki molekül için çizildiği varsayılarak yatay ekseni zaman kabul etmek. Tersinir tepkimelerde ileri ve geri reaksiyonların Ea değerleri grafik üzerinde gösterilir. 2. NH3 ve SO3 üretimi gibi endüstriyel açıdan önemli reaksiyon örnekleri alınarak bu reaksiyonların neden yüksek sıcaklıklarda gerçekleştirildiği sorgulanır (2. Tepkime boyunca derişimi sabit kalan katı ve sıvı maddelerin tepkimelerine örnekler verilir. hız belirleyici basamak üzerinden de “reaksiyon mertebesi” kavramlarının anlamları irdelenerek bu iki kavram arasındaki fark tartışılır. Tepkime hızının yeterince büyük olması gereğinin önem kazandığı.3. Her reaksiyon için k parametresinin sıcaklık arttıkça büyüdüğü sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır. 2.4-2. reaksiyon hızı ile aktifleşme enerjisi arasında ilişki kurulur.Sınıf Öğretim Programı 2. Her iki yöndeki reaksiyonların hızı ile Ea değerleri arasındaki ilişkisi tartışılır.2. Çok basamaklı tepkimelerde hız belirleyici basamağı seçer. Reaksiyon sıcaklığının hızı nasıl ve neden etkilediğini açıklar. Y.1’de verilene benzer tepkimeler üzerinden. 2. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ 2NO2(g) → N2O4(g) gibi bir gaz fazı tepkimesi için Hız= k [NO2]2.5 Aktivasyon enerjisinin tanımlanmasında kullanılan potansiyel enerji. aktiflenmiş kompleksin potansiyel enerjisi ile karşılaştırmada kullanılan potansiyel enerji değişim grafikleri çizilip sıcaklığın moleküler düzeydeki anlamı ve hıza etkisi.1 Deneysel verilerden reaksiyon mertebesi belirlendikten sonra.

7.8). levha ve talaş hâlinde alüminyumun seyreltik HCl çözeltisi ile tepkimesinde deneysel gaz çıkış hızları karşılaştırılır (2. Bu reaksiyon.6. biyolojik tepkimeleri hızlandıran katalizörler” olduğu sonucuna götürecek şekilde. [!] 2.6 Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilmelidir. ↸ Homojen fazda katalizlenen bir reaksiyon örneği üzerinde mekanizma yazılarak katalizör derişimi arttıkça reaksiyon hızının artacağı sonucuna götürecek bir irdeleme yapılır. Bununla birlikte gerçek örnekler sadece homojen katalizör uygulamalarından seçilir. Briggs-Rauscher reaksiyonu buna tipik bir örnektir. 2.Cn bağıntısının hangi hâllerde r=k şekline indirgenebileceği. Ayrıca biyolojik katalizörleri (enzimler) konu alan bir okuma parçası verilir. Sulu ortamda kullanılan bir homojen faz katalizörünün tepkime hızına etkisi ile ilgili sınıf içi bir etkinlik EK-2. ancak reaksiyon sonucunda oluşan maddelerin bileşimlerini değiştirmeyen maddeler” şeklinde yapılır.Kimya Dersi 11. 2.6.7 Lise 9. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 2. Pozitif ve negatif katalizörlere gerçek örnekler verilir.Sınıf Öğretim Programı 2. uygun örneklerle bu yanılgı önlenmelidir. 2SO2(g) + O2(g) → 2SO3(g) tepkimesinde azot oksitlerinin katalizörlüğü örnek alınabilir. Biyolojik sistemlerde adı geçen enzimlerin işlevleri. Heterojen kataliz mekanizmasına ve “adsorbsiyon” terimlerinin açıklamasına girilmemelidir. 2. Katalizörleri işlevleri üzerinden tanımlar ve sınıflandırır.8 Bazı özel reaksiyonlarda ürün. negatif katalizörler için “inhibitör” kavramının yaygın olarak kullanıldığı belirtilerek insan metabolizması ile ilgili inhibitör örnekleri verilir. ↸ Katalizörlerin genel tanımı “reaksiyon hızını değiştiren. Geleneksel olarak.6. ??? 2. sınıf biyoloji dersi. 2. enzimlerin işlevleri ve adlandırılışı konusu ile ilişki kurulur.2’de verilmiştir. CaCO3(k) → CaO(k) + CO2(g) gibi bir heterojen faz tepkimesinde hızlandırma için neler yapılabileceği tartışılır. k ve C büyüklüklerinin nasıl değiştirilebileceği irdelenir. “enzimlerin. katalizörlerin işlevleri ile karşılaştırılır (2. kimya alanına yönelmeyi teşvik edebilir ilginç bir örnek olarak sınıfta gösteri deneyi hâlinde yapılabilir. Tane boyutunun heterojen faz tepkime hızına etkisini gözlemlemek için.6 Katalizörlerin sınıflandırılması homojen (reaksiyondaki maddelerle aynı fazda bulunan) ve heterojen (farklı fazda bulunan) olarak yapılır. 2.6 Katalizörlerin tepkimelerden değişmeden çıkması. Heterojen faz reaksiyonlarında. Katalizörlerin etki mekanizmasını aktivasyon enerjisi ile ilişkilendirir. hiç tepkimeye girmeme anlamında yanlış yorumlanabilir ki.7). yeni bir reaksiyonu katalizleyebildiği için. Homojen ve heterojen faz reaksiyonlarını hızlandırmak için alınabilir önlemleri irdeler. 2. k büyüklüğünün tane boyutu (derişimi sabit fazın yüzey alanı) ile ilişkisi sorgulanır.8. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 34 . birbiriyle yarışan iki reaksiyonun ardışık gerçekleştiği “osilasyonlu reaksiyonlar” gözlenebilir. Bu amaçla. [!] 2. r = k.

4 Denge sabiti sadece molar derişim ve kısmî basınçlar ile ifade edilecektir.1 Her reaksiyon için ileri ve geri reaksiyonların var olduğu. denge ifadesi basınçlar cinsinden türetilir. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal reaksiyonlardaki denge ile ilgili olarak öğrenciler. Böyle reaksiyon dengelerinde. gazların derişimleri ile kısmî basınçları arasındaki ilişki irdelenir. Örneğin. 3. KC denge sabitinin bir birimi olması gerektiği aşikârdır. [!] 3. k1/k2 = [C][D]/ [A][B] =Kdenge denge sabiti elde edilir (3. çift yönlü ok kullanmanın olası yanlışlıkları önleyeceği ve daha doğru olacağı için tercih edilmesi gerektiği vurgulanır. 1 mol/L’lik derişimi standart olarak alıp diğer derişimleri onun katları gibi düşünerek KC denge sabitinin birimsiz olacağı sonucuna varılabilir ve termodinamik hesaplamalarda “ln KC” gibi terimlerin kullanıldığı hatırlanırsa. Gerçekte her saf maddenin derişimi 1’den farklı fakat sabittir ve sabit olan bu değerler. sabit sıcaklıkta değişip değişmeyeceği irdelenir. ↸ Saf katıların ve saf sıvıların yer aldığı kimyasal denge örneklerinde genel denge ifadesindeki saf maddelere ait derişimlerin. [!] 3.2. denge sabiti kullanılarak. Heterojen ve homojen faz tepkimeleri için denge ifadelerini yazar. ancak pratikte giren derişimlerinin ölçülemeyecek kadar az kaldığı hallerde tepkimenin “tamamlanmış” varsayıldığı belirtilir. bu bakımdan %100 tamamlanmanın teorik bakımdan mümkün olmadığı. Gerçek örnekler seçilerek derişimlere göre yazılan denge sabiti eşitliklerinin kullanıldığı sayısal örnekler yapılır (3.5. Denge sabitlerinin sıcaklıkla ilişkisini irdeler. “Aktivite” kavramına girilmeyecektir.4). Tersinir tepkimelerde hız ifadeleri üzerinden denge ifadesini türetir. 2HI(g) H2(g) + I2(g) tepkimelerinde basınçlar cinsinden denge sabitleri (Kp) ile derişimler cinsinden denge sabitleri (KC) arasındaki ilişkide RT teriminin hangi durumlarda hesaba katılacağı irdelenir (3.2. Kc’nin birimsiz olmasının zorunluluğu da anlaşılabilir.1 Girenlerin ve ürünlerin moleküleritelerinin farklı olduğu hâllerde. Böyle ifadelerde saf maddelerin derişimleri yerine ne yazmak gerektiği irdelenir (3.4. Gaz reaksiyonları için derişimler ve kısmî basınçlar cinsinden denge ifadelerini karşılaştırır. 3. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) ve AÇIKLAMALAR [!] 3.1. Derişimlerin kısmî basınçlarla orantılı olması gerçeğinden hareketle. dinamik mi olduğu irdelendikten sonra her iki yöndeki hız ifadeleri yazılıp denge sabiti bağıntısı türetilir: Đleri reaksiyon hızı = geri reaksiyon hızı k1 [A][B] = k2 [C][D] şeklinde gösterilerek. Denge eşitliklerini kullanarak hesaplamalar yapar. 3.5 Denge hesaplarında kısmî basınçlar kullanılmayacaktır. 3. Kp = PCO ve K'C = [H2O]2 . 2 2 3. verilen derişimler kullanılıp bilinmeyen derişimler hesaplanır. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 35 . Dengenin statik mi.5 Denge hesaplamalarında tepkimeler ve veriler.4 Denge ifadelerinde saf katıların ve sıvıların derişimleri yerine “1” yazılması. girenler ve ürünlerden ölçülebilir miktarlarda bulunduğu belirtilir.4 Heterojen denge reaksiyonlarına.Sınıf Öğretim Programı 2. KC = [CO2] . K'p = P2H O şeklinde yazılabilir. kök bulma işlemlerinde ihmal ve yaklaştırma gerektirmeyen verilerle çalışılacaktır. Sabit olan derişim değerleri denge sabitine katılarak yeni denge ifadesi tartışılır. ↸ Denkleştirilmiş denklemde girenlerin ve ürünlerin toplam molekül sayıları ayrı ayrı 2’yi aşmayacak şekilde seçilmiş örnek denge tepkimelerinde. Ancak.Kimya Dersi 11.3. Bu örnekler için denge sabitleri. ??? 3. CaCO3(k) CaO(k) + CO2 (g) CuSO4⋅ 5H2O (k) CuSO4 ⋅ 3 H2O(k) + 2 H2O(g) gibi örnekler verilebilir. [!] 3. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bazı kimyasal reaksiyonlarda reaksiyona giren maddelerin (reaktanlar) tamamen ürünlere dönüşmediği gerçek örnekler ile gösterilir. Böyle reaksiyonların tek yönlü ok (→) ile ( ) gösterilmesinde bir sakınca bulunmadığı. bu maddelerin derişimlerinin 1 birim olduğu yanılgısına yol açabilir.5). 3. 3.1). 3. denge sabitine katılarak ifade basitleştirilmiştir.2-3. ↸ Kapalı kaplarda gerçekleştirilen gaz fazı reaksiyonlarında.3). üçüncü ve daha yüksek mertebe denklemleri gerektirmeyecek şekilde seçilecek. 3.

2. Çeşitli gaz reaksiyonlarının. Gaz reaksiyonlarında kısmî basınçların ve toplam basıncın dengeye etkisini yorumlar. ??? 4. ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR [!] 4. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik 36 .3-4. 4. sadece denge ifadesini etkileyen etkenlere cevap verir. örnek tepkimeler üzerinden alıştırmalar yapılarak giderilmelidir. Endotermik ve ekzotermik tepkimelerde sıcaklık ile KC sabiti arasındaki nitel ilişki irdelenir.5 kJ reaksiyonunda ısı miktarı bir denge bileşeni gibi kabul edilerek Le Chatelier ilkesi temelinde irdeleme yapılabilir (4. Bu etmenlerin etkilerini karşılamak üzere sistemin tepkisini özetleyen Le Chatelier ilkesi ifade edilir (4. K sabitinin ise sıcaklık ile değişebileceği vurgulanır.Kimya Dersi 11. “Hız sabiti değiştiğine göre denge sabiti de değişebilir” yanılgısı.4. seyrelmenin ve tek tek madde derişimlerindeki değişmenin dengeye etkisi gözlemlenir ve yorumlanır (4. Sıcaklığın dengeye etkisini reaksiyon entalpisini kullanarak açıklar. Katalizörlerin denge üzerine etkisini tartışır.5 Le Chatelier ilkesi. Isı vermenin sıcaklık yükselmesi.1 Suyun erimesi. sıcaklık sabit kaldığı sürece değişmez. “Denge hâlindeki sistemler.1-4. sıcaklık ve basınç değişimlerine sistemin tepkisi irdelenerek Le Chatelier ilkesinin fiziksel dengelere de uygulanabildiği vurgulanır.Sınıf Öğretim Programı 2. derişimler cinsinden yazılmış denge ifadesindeki kesrin değerinin (Q) nasıl değişeceği tartışılır. ??? 4. Sıcaklık yükselmesi/alçalması sonucu ekzotermik ve endotermik tepkimelerde hız ve denge irdelemelerinin aynı sonuca götüreceği yanılgısı.5). Q < KC ve Q > KC hâllerinde dengenin kurulması için sistemin hangi yönde net tepkime vereceği (tepkimenin hangi yöne kayacağı) sorgulanır. sözü geçen oranın sabit kalabileceği düşünülmediği için ortaya çıkar ve bu yanılgı düzeltilmelidir. girenlerin ve ürünlerin derişimlerinin artması veya eksilmesi hâlinde. Örneğin.1). Dolayısıyla denge sabiti. derişimlerinin ve sonuçta dengenin nasıl etkileneceği sorgulanır. buharın yoğuşması gibi basit dengeler üzerinde. Örneğin. dengeye etki edecek faktörün. ↸ Gerçek gaz tepkimesi örnekleri üzerinde. EK-2. ↸ Amonyak sentezi gibi gaz tepkimelerinde gazların kısmî basınçlarının kaç türlü değişebileceği tartışılır.5. Derişimlerdeki değişimlerin dengedeki tepkimelere etkisini denge ifadeleri üzerinden tartışır. 4. her iki yöndeki tepkime hızlarına etkisi artma yönünde olup artış oranları farklıdır. Le Chatelier ilkesi kullanılarak muhtelif dış etkilere tepkisi anlamında örnekler alınarak nitel denge kayması irdelemeleri yapılır (4.4 Sıcaklığın ve basıncın dengeye etkisi nitel anlamda irdelenecektir. sadece dengeye ulaşma süresini azalttığını gösterir örnekler incelenir (4. denge ifadesindeki terimlerden hangisini değiştirdiği tartışılır.” genellemesi vurgulanıp örneklenerek bu yanılgı giderilebilir. Denge ifadesindeki derişimlerin. dolayısı ile dengede yer alan bileşen miktarlarını değiştirmediğini. hız sabitleri oranı değişmez. ancak yeni kurulan dengedeki derişimlerin hesabına girilmeyecektir. Denge sabiti hız sabitlerinin oranı olduğu için. 4. Gaz ekleme/uzaklaştırma ve hacim değiştirme süreçleri sonunda gaz kısmî basınçlarının. ekleme anındaki Q değeri hesaplanıp KC ile karşılaştırılacak ve buradan dengenin kayış yönü irdelenecek. ortama asal gaz basılarak bozulacağı yanılgısı çok yaygındır. 4. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) + 91. denge ifadesindeki büyüklüklerden herhangi birini veya daha fazlasını değiştiren faktör olması gerektiği sonucuna gidilir. ↸ Isı değişimlerinin yer aldığı denge ifadelerinde sisteme ısı verilmesi veya sistemden ısı alınması hâlinde dengenin hangi yöne kayacağı. ↸ Katalizörlerin dengeyi.1. Le Chatelier (Lö Şatölye) ilkesini ifade eder. örneğin ekzotermik bir tepkimede. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Denge hâlindeki bir sistemi etkileyebilir (dengeyi bozabilir) dış etmenlerin neler olabileceği tartışmaya açılır. Bu tartışma sırasında. Le Chatelier ilkesi temelinde irdelenir. dengedeki sistemlerin her dış etkiye bir tepki vereceği şeklinde yanlış yorumlanabilir.5 Katalizörün her iki yöndeki tepkime hızını aynı oranlarda artırması nedeniyle. 4. 4.3). ??? 4.3. her iki hız arttığı hâlde. Toplam basınç değiştiği hâlde tepkimede yer alan gazların kısmî basınçlarının değişmediği durumlara örnekler verilir.4). ısı almanın sıcaklık düşmesi anlamına geldiği vurgulandıktan sonra sıcaklığın. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Kimyasal dengeyi etkileyen değişkenler ile ilgili olarak öğrenciler. 4.2).2 Derişimlerdeki değişmenin denge hâlindeki sisteme etkisi tartışılırken. sabit sıcaklıkta ve kapalı bir kapta bir gaz fazı reaksiyonuna ait dengenin.3 Sıcaklık artışının ekzotermik ve endotermik tepkimelere denge etkisi zıt yönlerde iken. 4.3’de verilene benzer örnek renk değişim tepkimelerine ait denge ifadelerinde. denge sabiti küçülür. madde ilavesi/uzaklaştırılması ve basınç/hacim değişimi ile.

sınıf 1. 5. Birden çok reaksiyonun birbiriyle yarışması ve birden çok ürünün oluşması olasılığı.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı 2.2).1. Çeşitli endüstriyel ürünlerin elde ediliş verimleri ile ilgili problemler çözülür. % 100 verime neden ulaşılamayacağı sorgulanır. REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE 5. Tepkime denklemleri temelinde % verim hesapları yapar.2 Verim hesaplamalarında molarite ve çözelti hacmi gerektiren problemler burada ele alınmayacak. 5.1. ??? 5. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR 5.1. “Çözeltilerde Denge” konusuna ertelenecektir. ünitede işlenen mol ve mol kütlesi kavramları hatırlatılır.1 Reaksiyon verimlerinin %100’den düşük olmasını sadece denge kavramıyla ilişkilendirme yaygın bir yanılgıdır. Verimin %100 olmayışının ürün maliyetlerine yansıması tartışılır (5. 5. 5. Ü ĐTE: REAKSĐYO HIZLARI VE KĐMYASAL DE GE Ü ĐTE KAZA IMLAR 5.2.2 Verim hesapları yapılırken kimya 10. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı : Sınırlamalar 37 . örnekler üzerinden işlenmelidir. Tepkimelerde girenlerin ürüne dönüşümünün tam olmayışının nedenlerini sorgular. ↸ Aynı şartlarda iki reaksiyonun birbiriyle yarıştığı ve denge tepkimesi olduğu için tamamlanmayan kimyasal olay örnekleri incelenir ve bu örneklerde ürün veriminin anlamı irdelendikten sonra. Kimyasal tepkimelerde ürün verimi ile ilgili olarak öğrenciler.

1.1. a) Her ölçüm aralığı için reaksiyonun ortalama hız değerlerini b) Sakkaroz’un (C12H22O11 ) derişimine bağlı olarak reaksiyon mertebesini bulup tabloya yazınız. Sakkarozun derişimine bağlı olarak.238 0. Her iki şekerin formülü de C6H12O6’dır. ZAMA (dakika) 0 39 80 140 210 [C12H22O11] (M) 0. H+ C12H22O11(aq) + H2O(s) → C6H12O6(aq) + C6H12O6(aq) olarak veriliyor. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.190 0.derişim değerleri elde edilmiştir. Bu reaksiyonun hızı 23°C’da ve 0.274 0. Söz konusu bu reaksiyon.Sınıf Öğretim Programı D.146 ORTALAMA HIZ DEĞERĐ REAKSĐYO MERTEBESĐ 38 .2 Yaygın bir şeker olan sakkaroz (C12H22O11) seyreltik asit çözeltileri ile reaksiyona girerek yine basit şekerler olan glikoz ve fruktoza dönüşür.Kimya Dersi 11.5 M HCl’de incelenmiş ve tabloda verilen zaman. Ancak molekül yapıları farklıdır.316 0.

00 mol I2(g) etkileştirildiğinde dengede 3.30 [Br2] (M) 0.5.10 OBr’nin oluşum hızı (M/s) 12 24 48 108 a) b) c) d) e) 5.2 x 10-1 mol/L olarak verildiğine göre. a) Sıcaklık azaltıldığında reaksiyona girenler ve ürün derişimi nasıl değişir? Tartışınız. H2(g) + I2(g) 2HI(g) reaksiyonu için denge sabiti. Reaksiyonun hız denklemini bulunuz.075 M ve [Br2] = 0.10 0.10 0. 273 °C’da gerçekleşen 2NO(g) + Br2(g) → 2NOBr(g) reaksiyonu için NO ve bromun farklı derişimleri ile 4 ayrı deney yapılmıştır.0 x 10-3 olduğuna göre. [HI] = 1.6 x 10-2 mol/ L [H2] = 1. 6. dengede [I2] nedir? 4. 4. Bu bilgileri kullanarak. NOBr’nin oluşum hızı ile Br2’un tüketim hızı arasındaki ilişkiyi irdeleyiniz. k. 25 °C’da.4 1.00 mol H2(g) ve 2.20 0.3. hız sabitinin değerini hesaplayınız. Deney 1 2 3 4 [ O] (M) 0.10 0. NO2(g) 1/2 N2O4(g) reaksiyonu için denge sabitini bulunuz. 4.20 0.185 M alınırsa Br2’un tüketim hızı ne olur? H2(g) +Cl2(g) 2HCl(g) + enerji Reaksiyonu için. N2O4(g) 2NO2(g) reaksiyonu için 25 °C’da denge sabiti. b) Basınç azaltıldığında denge nasıl etkilenir? Tartışınız. H2(g) + I2(g) → 2HI(g) reaksiyonu için K. [NO] = 0.10 0. Belli bir sıcaklıkta bir reaksiyon kabında 2.Kimya Dersi 11.2. K= 85 ve denge karışımındaki derişimler. 39 .50 mol HI meydana geliyor.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2. denge sabitini hesaplayınız. 3.15 M ve [Br2] = 0. 2. 3. 25 M alınırsa NOBr’nin oluşum hızı ne olur? [NO] = 0.1. Bu verileri kullanarak. Deneylerde elde edilen veriler aşağıdaki tabloda verilmiştir. 3.

Kimya Dersi 11. 40 . 2. 1 adet Bunzen beki (veya başka bir ısıtıcı kaynak). bu örnek tepkimenin potansiyel enerji diyagramı üzerinde irdelenecektir. • Reaksiyon sonucunda hacimli yeşil bir kütle oluşur. 4. tüpteki bileşiğin üst bölgesine yaklaştırılarak ısıtılır. 2 cm x 20 cm deney tüpü.4. (NH4)2Cr2O7 (k) → N2(g) + Cr2O3(k) + 4 H2O(g) ∆H= − 315 kJ/mol Kırmızı Yeşil ot: Rengin tamamen zeytin yeşiline dönmesi reaksiyonun tamamlandığını gösterir. • Bek alevi.Sınıf Öğretim Programı EK-2. 6. 1 adet Bunzen kıskacı. 1 adet Đkili bağlama parçası. 3. 2. 1 adet Destek çubuğu. Đstemlilik ile reaksiyon hızı arasındaki ilişki. 5. • Şiddetli bir alevlenme başlar ve tüpün dip kısmına doğru ilerleyerek tüm kütlenin kimyasal reaksiyona girmesini sağlar.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2. • Bu bölgede kırmızı dikromat bileşiği yeşile dönmeye başlayınca alev çekilir.5 AKTĐVASYO E ERJĐSĐ Amaç : Bir tepkimenin başlaması için bir eşik enerjisinin aşılması gerektiği ve istemli de olsa bazı reaksiyonların oda sıcaklığında kendiliğinden neden gerçekleşmediği tartışılacaktır. 1 adet Amonyum dikromat [(NH4)2Cr2O7]. 5 g Deneyin Yapılışı • Birkaç gram katı amonyum dikromat konmuş bir tüp bir destek çubuğu vasıtasıyla yatay ile 15-20o’lik bir açı yapacak şekilde sabitlenir. Araç-Gereç 1.

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Değerlendirme: Đncelenen tepkimeye ilişkin aktifleşme enerjisini ve reaksiyon entalpisini, aşağıdaki grafik üzerinde irdeleyiniz.

41

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

EK-2.2
Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.8

HOMOJE FAZ KATALĐZÖRLERĐ

Amaç : Bir homojen katalizörün tepkimeyi hızlandırmasını gözlemlemek; hız değişiminin katalizör konsantrasyonu ile değişip değişmediğini belirlemek. Đlke : Asidik ortamda H2O2 ile I− iyonu arasındaki I2 oluşum tepkimesi, nişasta ile I2’un oluşturduğu renklenmeden yararlanılarak görünürleştirilir. H2O2 + 2I− + 2 H+ I2 + 2 H2O

Bu tepkimenin gerçekleştiği ortama Fe2+ iyonu eklenirse, yukarıdaki tepkimeden daha hızlı yürüyen iki basamaklı bir seri tepkime hakim olur. 2 Fe2+ + H2O2 + 2 H+ 2 Fe3+ + 2 I− 2 Fe3+ + 2 H2O 2 Fe2+ + I2

Bu tepkimeler taraf tarafa toplanırsa ilk tepkime denkleminin aynısı ele geçer. Başka bir deyişle Fe2+ iyonu, tepkime sonunda değişmeden kalmakta, yani bir katalizör rolü üstlenmektedir. ot: Nişasta çözeltisi, mikroorganizma üremesine çok elverişli olduğu için birkaç gün içinde bozunup kullanılmaz hâle gelir. En iyisi deneyden hemen önce taze hazırlamak ve o gün kullanmaktır. Suda çözünmüş nişasta, bu tepkimede yer almamakla birlikte, açığa çıkan iyot ile mavi renkli bir kompleks oluşturduğu için, gözlemi kolaylaştırıcı olarak gereklidir. Tepkimeye girmemiş olsa bile, oluşan renk şiddeti nişasta derişimine bağlı olduğu için, her ortama aynı hacimde nişasta çözeltisi koymak önemlidir. Kullanılan nişastanın kaynağına bağlı olarak, oluşan renk, mavi-kahverengi arasında değişebilir.

42

Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı

Araç-Gereç: 1. Deney tüpü; büyük boy, 2 adet 2. Beherglas; 150 mL’lik, 3 adet 3. Dereceli silindir; 100 mL’lik, 1 adet 4. Pipet; taksimatlı; 10 mL’lik, 1 adet 5. Damlalık 6. KI çözeltisi; yaklaşık %5 lik; 50 mL 7. H2O2 çözeltisi; yaklaşık %1 lik; 50 mL 8. FeSO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 25 mL (deney öncesinde hazırlanmalı) 9. Nişasta çözeltisi; taze hazırlanmış; 20 mL 10. H2SO4 çözeltisi; yaklaşık 0,01 M; 50 mL

Deneyin Yapılışı: • Su ile 4/5 oranında doldurulmuş 150 mL’lik iki beherin her birine, eşit hacimlerde olmak kaydıyla, 2-3 mL KI çözeltisi konulur. • Karışım 1’er mL seyreltik sülfürik asit ile asitlendirilir. • Bu karışımlara, eşit hacimlerde, 2,0 mL taze hazırlanmış nişasta çözeltisi ilave edilir. • Her iki karışıma 2,0 mL seyreltik H2O2 çözeltisi konup karıştırıldıktan hemen sonra beherlerden birine 1-2 damla FeSO4 çözeltisi eklenir. • Renk oluşumunun hangi beherde daha erken gerçekleştiği gözlemlenip kaydedilir. • Bu gözlem bittikten sonra, beherlere farklı hacimlerde FeSO4 eklemek kaydıyla, deney tekrarlanır; Fe2+ derişiminin tepkime hızını nasıl etkilediği tartışılır.

43

3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4. 400 mL’lik. Araç-Gereç: 1. • Renk değişiminin sebebi tartışılır.2 KĐMYASAL DE GE Amaç : Denge reaksiyonlarında girenlerin ve ürünlerin konsantrasyonlarının denge üzerine etkisinin tartışılacak ve Fe3+ + SCN− tepkimesine ilişkin. • Tüplerden birine NH4SCN diğerine FeCl3 çözeltisi katılır. yaklaşık 0. 6. 100 mL’lik. 50 mL FeCl3 çözeltisi. 44 . • Her iki tüpteki renk değişimi gözlemlenip karşılaştırılır ve sonuç yorumlanır. yaklaşık 0.[SCN-] FeSCN2+ eşitliği temelinde seyrelmenin denge üzerine etkisi sayısal örneklerle açıklanacaktır. 1 adet NH4SCN çözeltisi. 1 adet Dereceli silindir. yaklaşık 0.1 M. Deney tüpü.05 M Deneyin Yapılışı • 5 mL demir (III) klorür çözeltisi ile 5 mL amonyum tiyosiyanat çözeltisi deney tüpüne konup üzerine 1-2 mL seyreltik hidroklorik asit katılır. 3. büyük boy. [FeSCN2+] [Fe3+]. 3 adet Beher.Sınıf Öğretim Programı EK-2. • Daha sonra iki deney tüpünün her birine bu seyreltik çözeltiden 5‘er mL kadar alınır. • Deney tüpündeki reaksiyon karışımı 400 mL’lik bir beher içine dökülüp koyu kırmızı renk soğan kabuğu rengine dönüşünceye kadar su ile seyreltilir. 2.Kimya Dersi 11. Koyu kırmızı renkte demir (III) tiyosiyanat meydana gelir. 50 mL HCl çözeltisi. 4. 5.3 M.

çözünürlüğe etki eden etkenler ve kompleks oluşum dengeleri ve titrasyon konuları da bu ünite kapsamındadır. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • Otoiyonizasyon Suyun Otoiyonizasyonu Suyun iyonlaşma dengesi pH/pOH Brønsted-Lowry asit/baz tanımı Eşlenik(konjuge) asit/baz çifti Zayıf asit Zayıf baz Kuvvetli asit Kuvvetli baz Nötralleşme reaksiyonu Eşdeğerlik noktası Tampon çözelti Çözünme-çökelme dengesi Dinamik süreç Doymuş çözelti 45 . Suyun otoiyonizasyonu Asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri Nötralleşme reaksiyonları Çözünme-çökelme dengeleri Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri Titrasyon : ÇÖZELTĐLERDE DE GE : 30 Ders Saati C.Sınıf Öğretim Programı 3. Ünitenin Amacı Bu ünitede. B. Ayrıca. Kuvvetli asit/ baz ve zayıf asit/ baz çözeltilerinin pH değerleri ve tampon çözeltilerin işlevleri ile tanıtımı da bu ünitede yer almaktadır. 6.çökelme olayları. suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramları açıklanarak asit ve bazların kuvvetleri ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirilecektir. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. 3. 2. 4. 5. Ünite Önerilen Süre A.Kimya Dersi 11. çözünme.

Sınıf Öğretim Programı • • • • • • • • • • • Aşırı doymuş çözelti Çökelme şartı Kristallenme Ortak iyon etkisi Kompleks oluşma-ayrışma dengesi Lewis asiti/ bazı Kompleks oluşum sabiti Titrasyon Tesir değeri Eşdeğer kütle Eşdeğer sayısı 46 .Kimya Dersi 11.

Bu değer kullanılarak sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri hesaplanır.Kimya Dersi 11. yalıtkan ↸ 12-24 Volt’luk bir güç kaynağı kullanılarak. kendi kendine nasıl iyonlaşabileceği. 1. 1. pH kavramı ile asitlik ve bazlık arasında ilişki kurulmuş.1-1. ancak logaritmik anlamına girilmemiştir. Sık karşılaşılan bir sorun olmamakla birlikte.3 Su ortamında yalın H+ iyonu bulunamayacağı. [H+] değerinin 1’den büyük olması hâlinde pH’ın 0’dan küçük olabileceği açıktır. Ksu değerinin sıcaklıkla değiştiği. Suyun elektriği iletmesinin su içinde doğrudan elektron akışı ile mümkün olup olmayacağı.3 Đlköğretim 8.6) olduğu için KC yerine Ksu alma geleneğinin mantığı. 1. Saf suyun iyonlaşma denge sabitinin oda şartlarındaki değeri verilir. ayrışma denge sabitinin sıcaklıkla değiştiği. [H+] [OH¯] = 1. moleküldeki elektronların serbestliği-bağlılığı temelinde tartışılır. [OH¯] 1’den büyük olunca da pH > 14 olacaktır. Buradan. tanım üzerinden düzeltmek önemlidir. 1. [!] 1.Sınıf Öğretim Programı 3. pH’nın logaritmik tanımı gereği.2. Suyun otoiyonizasyonu ile ilgili olarak öğrenciler.0×10-14 olduğu konuları işlenir. protonun en az bir su molekülüne bağlanarak H3O+ (hidronyum) iyonu oluşturduğu. sınıf fen ve teknoloji dersinde. Saf suyun pH ve pOH değerlerinin ne olacağı irdelenir.3). Saf suyun mutlak bir olmayışının sebebini açıklar.3 Sulu çözeltilerde pH değerinin 0-14 aralığı dışına çıkamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 47 .1. 1.2. yazım kolaylığı için kullanılan H+ sembolünün gerçekte H3O+ türüne karşılık geldiği vurgulanır.1-1. Saf suda. Bu derişimlerin sayıca değerlerinin logaritmik ifadelerinin daha pratik olup olmayacağı irdelendikten sonra pH ve pOH kavramları tanıtılır.3 Su ortamında iyonların sembollerinin sağ altına “suda” (“aq”) işareti koymanın anlamı ve önemi belirtilir. saf suyun elektrik akımını ilettiğini gösteren bir etkinlik yapılır. bu ilkesel yanılgıyı.0×10-14 eşitliğinden çıkılarak pH + pOH = 14 olduğu çıkarımına ulaşılır.3 Suyun çok az da olsa iyonlarına ayrıştığı. pH ve pOH değerlerinden H+ ve OH¯ derişimlerinin bulunması ile ilgili uygulamalar yapılır. ??? 1. suyun otoiyonizasyon dengesi üzerinden açıklanır. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 1. iyon sembollerinde bu işaret olmasa bile aksi belirtilmedikçe iyonun bulunduğu ortamın su olduğunun anlaşılacağı vurgulanır. Suyun iyonlaşma dengesi üzerinden pH ve pOH kavramlarını açıklar. Oda şartlarında sudaki hidronyum ve hidroksit derişimleri bulunduktan sonra pH ve pOH kavramları işlenir. [!] 1. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 1. Bu eşitliğin her tür sulu çözelti için geçerli olup olmayacağı irdelenir (1. iletimin ancak iyonlarla mümkün olacağı sonucuna ulaşılarak suyun.2. 25 oC’ta yaklaşık olarak Ksu = 1. Saf suyun iletkenliğini otoiyonizasyon ile ilişkilendirir. 1. denge ifadesindeki [H2O] teriminin değeri sabit (yaklaşık 55.3.

2. eşlenik asidin asitlik sabitinden yararlanılarak bulunması ile ilgili uygulamalar yapılıp asit kuvvetlendikçe eşlenik bazın kuvvetinin nasıl değişeceği irdelenir. Mg(OH)2. Zayıf asit ve bazların ayrışma oranlarını hesaplar.1.1.3. H3PO4 + H2PO4¯ + HCO3¯ Brønsted-Lowry asit/baz tanımı. Fe(OH)3 gibi bileşiklerin baz karakteri vurgulanıp Arrhenius tanımı hatırlatılır (2. Asitlerin ve bazların dengeleri ile ilgili öğrenciler.4). 2.2. 2.1 Amfoterlik kavramı örnekleriyle açıklanır. Asitlerin ayrışma oranlarının asitlik sabiti (KA) ile değişimi irdelendikten sonra “asitlerin kuvveti” kavramı işlenir ve bir asidin KA sabiti ile kuvveti arasındaki ilişki tartışılır. bu dengeler üzerinde uygulamaları da verilerek işlenir. Eşlenik (konjuge) asit-baz çiftlerini ayrışma dengeleri üzerinde gösterir. Her asidin proton verince bir baza. her bazın da proton alınca bir aside dönüştüğü. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ↸ Aşağıdakilere benzer proton alış-veriş (protoliz) dengeleri üzerinde. ardışık protoliz basamakları gösterilmez. 2. eşlenik asit/baz çifti kavramının anlamı derinleştirilir. 2. ↸ Zayıf asitlerin ve bazların sudaki ayrışma dengeleri ve bu dengelere ilişkin matematik ifadeler yazılarak “asitlik sabiti” terimi tanıtılır. Asitlik sabitinin büyüklüğü ile asitin ayrışma oranı arasındaki nitel ilişki irdelenir. Hidroksit iyonu verebilen bileşiklerin proton bağlama yetileri olduğu gerçeği üzerinden NaOH. suda iyonlaşma dengesinin sağa veya sola kayması ile ilişkilendirilir (2. 2. Farklı derişimlerde örnek zayıf asit çözeltilerinin ayrışma oranları nicel olarak hesaplanır. bileşiğin çözünme dengesi üzerinden karşılaştırılır ve bazın kuvveti. Ca(OH)2. örnekleriyle irdelenir.3. Asit ve bazların kuvvetlerini ayrışma denge sabitleri ile ilişkilendirir. 2. bir zayıf bazın bazlık sabitinin.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı 3. 2. : Sınırlamalar [!] 2.4 Asitlerin sudan başka çözücülerdeki kuvvetleri konusuna girilmeyecektir.4 Poliprotik asitlerin ve bazların ayrışma dengeleri toplu olarak yazılacak. KOH. Her eşlenik asit/baz çifti için KA × KB = 1.3.0×10-14 bağıntısı bulunup. Hidroksit tipi bazların kuvvet irdelemesi. Baz çözeltileri için aynı tartışma yapılarak bazın ayrışma oranı ile KB arasında ilişki kurulur. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 48 . proton veren ve proton alan türler belirlenir. Đrdelenen örnekler üzerinden. Brønsted-Lowry tanımına göre asitleri ve bazları ayırt eder. ayrışma olarak CO32HO¯ + NH4+ F¯ + HCN ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2.4.2). Ayrışma oranlarının derişim arttıkça azalacağı sonucuna götürecek bir tartışma yapılır. H2O + NH3 HF + CN¯ 2.

HI serisinde bağın sağlamlığı. 2.8).6 Her tuz çözeltisinin nötral olacağı yanılgısı oldukça yaygındır. ↸ HF.5.8 Asitlerin ve bazların sağlık açısından zararlarını kuvvetleri ile ilişkilendirmek gibi yaygın bir yanılgı vardır. farklı halojenlerin aynı yükseltgenme basamağında olduğu okso asit serilerinde de merkez atomunun elektronegatifliği temelinde asitlik kuvvetleri karşılaştırılır. ↸ Derişimlerin yeterince büyük olduğu ve sudan gelen [H+] ve [OH¯] terimlerinin ihmal edilebileceği varsayılıp.5. ??? 2. Katyonların asitliği ve anyonların bazlığı.6).Kimya Dersi 11. Çeşitli tuzların sulu çözeltilerinin asitliği/bazlığı. Katyonların ve anyonların asitliği/bazlığı ilgili bazın/asidin kuvveti ile ilişkilendirilerek bu yanılgı önlenebilir. CH3COOH gibi zayıf asitlerin derişik çözeltileri de çok tehlikeli maddelerdir ve özellikle tehlikeli böyle maddeler üzerinden. CN¯. Bu tartışmalar sonucunda Fe3+.7. Bu bağıntılar kullanılarak sayısal uygulamalar yapılır (2. 2. Bu asitlerin eşlenik bazlarının kuvvetleri de. Ü ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 2. çok seyreltik çözeltiler için geçerli ikinci derece denklemlerine girilmeyecektir. 2. Zayıf asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. Kuvvetli asit ve baz çözeltilerinin pH değerlerini hesaplar. ilgili asitlerin kuvveti temelinde irdelenir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar 49 . Gerçekte. 2. HBr. HF.7 Kuvvetli asit ve kuvvetli baz çözeltileri için pH hesabı yapılırken. HCl. sağlık açısından zarar ile kuvvet arasında bir ilişki kurmamak gerektiği belirtilmelidir. Katyonların ve anyonların asitliğini/ bazlığını irdeler. ayrışmamış HA veya B (baz) türünün derişimi. F¯. Aynı varsayımlar ve denge ifadeleri kullanılarak.5-2. [H+] = (KA×CA)1/2 ve zayıf bazlar için [OH¯] = (KB×CB)1/2 bağıntıları türetilir. CO32.. aktifliğin derişime eşit olduğu varsayılacaktır. türedikleri bazın/asidin iyonlaşma dengesi kullanılarak irdelenir. 2.6. analitik derişime (CA veya CB) yaklaşık eşit kabul edilecektir. Verilen asit/baz serilerinde kuvvet karşılaştırması yapar. ayrışma dengelerinin pratikçe tamamen sağa kaymış olması gerçeğinden hareketle.7. NO2¯ .8 Zayıf asit ve bazların ayrışma dengelerinde. klorun okso asitleri serisinde merkez atomunun yükseltgenme basamağı. Al3+ gibi katyonların asit.7. zayıf asitler için.gibi anyonların baz olduğu çıkarımına ulaşılır (2. katyon ve anyon ayrı ayrı ele alınarak tartışılır. kuvvetli monoprotik asitler için [H+] = CA. [!] 2.8 pH hesapları yapılırken aktivite katsayısı konusuna hiç girilmeyecek. 2. 2. kuvvetli monoprotik bazlar için de [OH¯] = CB bağıntıları türetilir.8. iyonlaşmanın düşük oranda olması hesaba katılarak. PO43. 2. CH3COO¯. asidin ve bazın derişimlerinin C » 10-6 M olduğu varsayılacak. ??? 2.Sınıf Öğretim Programı 3.

: Sınırlamalar 3. Kuvvetli asit/zayıf baz ve kuvvetli baz/zayıf asit karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki asitliğini/bazlığını irdeler. Böyle karışımların pH değerlerinin. Her iki olay “nötürleşme” adını almakla birlikte.1. Bu değer. reaksiyonları ile ilgili olarak ÇÖZELTĐLERDE DE GE 3.4 pH ölçme yöntemleri ile ilgili bir okuma parçası verilerek pH indikatörleri ve pH metreler tanıtılır.Sınıf Öğretim Programı 3. Nötralliği pH temelinde açıklar. 3. Bulunan pH değerinin 7’den çok büyük çıkmasının sebebi irdelenir. Bu tip nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasının deneysel olarak nasıl bulunabileceği tartışılır (3. ↸ Konjuge bir asit/baz çiftinin asidini ve bazını birlikte ve birbirine yakın miktarlarda içeren bir ortama kuvvetli asit veya baz ilave edilince neler olabileceği irdelenir.4. duruma göre. [!] 3. Bir kuvvetli asidin kuvvetli baz ile eşdeğer miktarlarda karıştırılması halinde ortamda hangi iyonların bulunacağı ve bu iyonların ortamın pH değerini etkileyip etkilemeyeceği irdelenir.4). 7’den büyük veya küçük olabileceği çıkarımı yapılır (3.Kimya Dersi 11.4 Tampon kapasitesi ve tamponlarda pH hesaplama konularına girilmeyecektir. ??? 3. 3.3 Zayıf asitlerin/bazların kuvvetli bazlar/asitler ile eşdeğer karışımlarında pH = 7 olacağı yanılgısı oldukça yaygın olup gösteri deneyleriyle.3. Bir zayıf baz çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli asit katılarak aynı işlem ve irdelemeler tekrarlanır. universal pH kağıdı ile ölçülür.1. eşdeğerlik noktasının nötral nokta anlamına gelmediği vurgulanmalıdır. Saf suyun ideal nötral ortam olması. 3. metil kırmızısı ve brom timol mavisi indikatörlerinin asidik/bazik ortamlardaki renk dönümlerini gözlemek için basit titrasyon deneyleri yapılır.2). asit veya baz ilavesiyle fazla değişmeyeceği çıkarımına ulaşıldıktan sonra “tampon çözelti” kavramı tanımlanır. ↸ Derişimi ve hacmi bilinen örnek bir zayıf asit çözeltisine eşdeğer miktarda kuvvetli baz eklendikten sonra ortamın pH değeri. Kuvvetli asitler ve bazlar arasındaki nötürleşme tepkimelerinin eşdeğerlik noktasındaki pH değeri için bir genelleme yapılır.3). H+ ve OH¯ derişimlerinin eşitliği temelinde açıklandıktan sonra pH değeri 7’ye yakın olan sulu çözeltilerin nötrale yakın çözeltiler olduğu belirtilir. 3. olay sonu pH değerinin. 3.1-3. Kuvvetli asit ve baz karışımlarının eşdeğerlik noktasındaki pH’larını tahmin eder.2. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE AÇIKLAMALAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir ortamın pH değerinin universal pH kâğıtlarıyla belirlenebileceğini göstermek için. Biyolojik sıvılarda tamponların işlevine ve tamponlayıcı maddelere örnekler verilir (3. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı 50 . Tampon çözeltileri işlevleriyle tanımlar ve örnekler verir. taze kaynatılıp soğutulmuş saf suyun pH değeri ile karşılaştırılır. Böyle bir eşdeğer karışım hazırlanarak universal pH kâğıdı ile pH değeri ölçülür. ötralleşme öğrenciler. çeşitli pH değerine sahip çözeltilere pH kâğıdı batırılır ve renkler incelenir. Fenolftalein.

Sıcaklığın çözünürlüğe etkisini çözünme entalpisi ile ilişkilendirir. sınıf.8.2.4. pH etkisiyle çözünürlüğün değişmesine ilişkin tahminler yapar. Le Chatelier ilkesi kullanılarak. gazoz gibi içeceklerin kapakları açıldığında gözlemlenen hafif patlamanın ve ardından gaz çıkışının nedeni irdelenir.4. dengeye daha çabuk ulaşma sonucunu getirirken çözünürlük.3 Çözünme hızı ile çözünürlük çoğu zaman birbiriyle karıştırılır.4. Çözeltilerden saf tuzlar elde etmek için soğutma ve buharlaştırmadan nasıl yararlanılabileceği tartışıldıktan sonra. Gazların çözünürlüğüne etkisini irdeler. ÇÖZELTĐLERDE DE GE 4.3 Nitel anlamda çözünme ve çözünürlük kavramları 9. basınç 4. Çözünme-çökelme olaylarının dinamik bir süreç olduğunu fark eder. Bu çözeltiye aynı tuzun küçük bir kristali atılarak hızlı kristallenme gözlemlenir. ilgi konusu tuzdan gelecek derişim yanında çok büyük seçilmeli. katı.5). anyonu zayıf baz olan CaCO3. çalışma sıcaklığına göre birkaç saat alabilir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR 4. 4. [!] 4. Buradan. sıvı ve gaz maddelerin çözünürlüğünün sıcaklıkla değişimi irdelenir. Çözünme-çökelme dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler. Aşırı doymuş sodyum asetat çözeltisi hazırlamak için.3). 4. ??? 4. Gazların kısmi basınçları ile sudaki çözünürlükleri arasındaki bağıntıyı veren Henry kanunu kullanılarak dağcıların ve dalgıçların yaşadığı tehlikeler açıklanır (4. 4. Tuzların çözünürlüğünde ortak iyonun etkisini sayısal örneklerle açıklar. Çözünürlük çarpımının (Kçç) matematik anlamı irdelenir. Konu ile ilgili sayısal örnekler çözülür. 4.1. 4. 4.3.7 Çözünürlüğe ortak iyon etkisi ile ilgili problemlerde. ortak iyonun ikincil kaynaktan gelen derişimi.3. Aşılama öncesi çözeltinin atılan tek bir kristali nasıl çoğaltabildiği tartışması ile aşırı doymuş çözelti kavramı işlenir.1.7. Yapılan deneyde fazladan çökelmenin nedeni tartışılarak çökelme şartı (Q > Kçç) türetilir (4. Hız. deniz suyundan NaCl ve göl sularından Na2SO4 üretimi gibi endüstriyel süreçlere ilişkin. 4. [!] 4. Doymuş ve aşırı doymuş çözelti kavramlarını ayırt eder. Hidroksit tipi bileşiklerin çözünürlüklerinin pH değerine bağımlılığı irdelendikten sonra. denge anı ile değil.5. ↸ Maden suyu. gerçeği yansıtan problemler çözülür (4.Sınıf Öğretim Programı 3. Tuzların çözünürlüğünü ve çökelme şartını irdeler.1. ikinci ve daha büyük dereceden denklem çözümü gerektirecek problemlere girilmemelidir. ↸ Tuzların. saf sudaki çözünürlükleri ile karşılaştırmak için Le Chatelier ilkesi kullanılır.1 Doymuş çözeltilerde kristallerin şekil değişimi.6. ancak birbirini dengelediği çıkarımına gidilir. Kullanılan tuzun çalışma sıcaklığındaki çözünürlüğü mol/L cinsinden ifade edilir. Sıcaklık değişimi ve buharlaştırmaya bağlı kristallenme süreciyle ilgili problemleri çözer. sıcak suda hazırlanan doymuş çözelti biraz soğutulur. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Doymuş NaCl çözeltisine kütlesi belli NaCl kristalleri (kaya tuzu) atılarak 1 saat kadar beklenip zaman içinde kristallerin biçimlerinin değişmesi fakat kütlelerinin sabit kalması gözlemlenir. 4. denge sabiti ile ilgili bir büyüklüktür.Kimya Dersi 11. kendi yapılarında var olan bir iyonu başka bir kaynaktan içeren çözeltilerdeki çözünürlüğünü. sınıf kimya dersinde işlenmiştir. NaCl çözünme dengesinde her iki yönde olayların durmadığı. Örneğin Li2SO4 tuzu sıcaklık arttıkça daha hızlı fakat daha az çözünür.2 Aşırı doymuş çözeltilerden kristallenme temelinde çalışan ısıtma torbaları (yelekleri) ile ilgili bir okuma parçası verilir. 4. rlık 51 .8).6). 4. ↸ Çözünme ısısının birlikte gösterildiği denge ifadeleri üzerinde.7.1.4. Asitli yiyeceklerin dişleri aşındırması ve kireçli kayaçlarda sarkıt/dikit/traverten oluşumu bu konu ile ilişkilendirilir (4. Ca3(PO4)2 gibi tuzların çözünürlüklerinin pH ile değişimi nitel olarak tartışılır. derişim kavramı da 10.

5. kovalent bağ ile koordinasyon bağı arasındaki tek farkın oluşum mekanizması olduğu çıkarımı yapılmalıdır. Pb(NO3)2 çözeltisine KI çözeltisinin önce azı eklenerek PbI2 oluşturulur.3.2. Bu karşılaştırma sonunda. 5. karbon monoksit solumanın zehir etkisi.3. KI çözeltisinin aşırısı ile çözülür. Kompleks oluşma-ayrışma dengeleri ile ilgili olarak öğrenciler. 5. bazlarını oluşma örnekler oluşum ↸ BF3 ile NH3 arasında oluşan koordinasyon bağı. B-F ve N-H bağları ile karşılaştırılır.2. merkez atomu koordinasyon sayısının açıklaması ve ligandlarda diş sayısı konularına girilmez.Sınıf Öğretim Programı 3. Koordinasyon bağlarının mekanizmasını açıklar.1.4.5.4). Kompleks oluşumu ile çözünme olaylarına başka örnekler verilir.Kimya Dersi 11.1.. Fe3+ . 5. Đnsan vücudunda kompleks oluşumlarının rol oynadığı süreçlere örnekler verir. Komplekslerin kararlılıklarını sabitleri ile ilişkilendirir. 5. 5. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar rlık 52 .2 Komplekslerin IUPAC sistematik adlandırma sistemine girilmez. Komplekslerde Lewis asitlerinin “merkez atomu”. kompleksin geometrisi.5. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR ÇÖZELTĐLERDE DE GE 5. Ortak iyonun çözünürlüğü azaltması beklenirken artırmasının sebebi tartışılır.5 Ünite 2’de sözü geçen katalizörlerden enzimler konusu ilişkilendirilir.2). Oluşan çökelek. [Cu(NH3)4]2+ gibi komplekslerin oluşum dengeleri yazılarak oluşum sabitlerinin büyüklüğü ile kompleksin kararlılığı arasında ilişki kurulur. ↸ Solunum sürecinde oksijen molekülünün hemoglobindeki “hem” birimine bağlanması. 5. EK-3. Koordinasyon bağlarına Cu2+-NH3. 5. Lewis bazlarının da “ligand” adını aldığı. metal zehirlenmelerinde yoğurdun sağaltım etkisi gibi örnekler.5). Lewis asitlerini ve üzerinde ayırt eder. kompleks oluşumu üzerinden açıklanır (5.1’de verilene benzer çözünme olaylarında kompleks oluşumunun etkisi irdelenir (5.1.CN¯ gibi başka örnekler verildikten sonra “Lewis Asidi/ Lewis Bazı” kavramları açıklanır. Kompleks oluşumunun çözünürlüğe etkisini örneklendirir. 5.4 Komplekslerde merkez atomu orbitallerinin hibritleşmesi. ↸ [PbI4]2. çeşitli kompleks örnekleri üzerinde merkez atomu ve ligand belirlenerek işlenir (5. özel ile 5. 5.

mol kütlesi ve eşdeğer kütle kavramları arasındaki farkın açıklamasına geçilir. Bu problemlerde. Örneğin. (z1M1)V1 = (z2M2)V2 ve ayarlı bir çözelti ile miktarı bilinmeyen bir madde arasındaki tepkimeler için de m = M1z1V1(MA)2/z2 bağıntılarının türetileceği sonucuna varılır (6. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR [!] 6.2. “alınan/ verilen proton sayısı”.3. sınıf ortamında gösteri deneyi olarak yapılabilir. Asit-baz titrasyonlarında pH indikatörlerinin renk değiştirmesine ilişkin öğrenci etkinlikleri yapılır. titrasyon sonunda kiremit rengi Ag2CrO4 çökeleği oluşturması. Böyle örneklerle. Farklı hallere aşağıda örnekler verilmiştir: 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2 H2SO4 + BaCl2 → BaSO4 + 2HCl Titrasyonlarda. tesir değerini bulmak için. derişimi bilinen AgNO3 çözeltisi ile Cl¯ iyonu titre edilirken.Sınıf Öğretim Programı ĐTE: ÇÖZELTĐLERDE DE GE KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Çeşitli tepkime tiplerine. HNO3 bileşiği için asitbaz reaksiyonlarında z = 1 iken. mol sayısı ve eşdeğer sayısı kavramları kullanılarak. girenlerin eşdeğer sayılarının eşit olması ilkesinden çıkılarak problemler çözülür.3). Tesir değeri. Renk oluşumuna örnek olarak.Kimya Dersi 11. Titrasyonlarla ilgili problemleri çözer. H3PO4 + 3NaOH → Na3PO4 + 3H2O 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O KMnO4 + 5FeCl2 + 8HCl → KCl + MnCl2 + 5FeCl3 + 4H2O H2O2 + SO2 → H2SO4 Ag+ + Cl¯ → AgCl Bu örnekler üzerinde. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramları örneklendirilir. Buradan.1. NO çıkışına dayalı redoks reaksiyonlarında z = 3’tür. “eşdeğer kütle” ve “eşdeğer sayısı” kavramlarını örnekler üzerinde açıklar. redoks ve çözünme-çökelme tepkimelerine giren maddeler için. [!]: Uyarı : Sınırlamalar ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı rlık 53 . 6. “z” sembolü ile gösterilir.1. farklı haller için. çözünme çökelme tepkimeleri için de.1 Asit-baz. eşdeğer kütle. tepkimeye giren maddelerin mol sayıları ve eşdeğer sayıları irdelenir.3 Bir maddenin “tesir değeri” nin her durumda aynı kalacağı yanılgısı yaygındır.1. aşağıda verilenlere benzer örnekler alınır. tesir değerinin işleme esas reaksiyona göre değiştiği fikri vurgulanmalıdır. Çeşitli tepkimelerin sonlanma noktalarını gözlemleme yöntemlerini irdeler.1. Mol kütlesi ve tesir değeri kullanılarak “eşdeğer kütle” kavramı irdelenir. maddenin girdiği tepkimenin esas alınacağı vurgulanır (6. 6. ortama ilave edilen K2CrO4 ile Ag+ iyonunun. 6.6. KMnO4 çözeltisi ile H2C2O4 (oksalik asit) titre edilerek dönüm noktası gözlemlenir (6. pH değişimi ve çökelek oluşumu ile tepkimelerin sonlanma noktasının nasıl gözlenebileceği. ??? 6.3 Titrasyonla ilgili problemlerde.6.6. ↸ Renk değişimi. 6. Mol kütlesi. 3. derişimleri bilinen çözeltiler arasındaki tepkimeler için. asit-baz tepkimeleri için. onun yerine denkleme dayalı stokiyometri mantığı ve molariteler kullanılacaktır. ÇÖZELTĐLERDE DE GE Titrasyon öğrenciler. “tesir değeri”. formül kullanarak kısa yoldan çözüm yerine. “tepkimeye giren türün yükü” ölçütlerinin esas alınması tartışılır. “Tesir değeri”. redoks tepkimeleri için “alınan/verilen elektron sayısı”.1). Çeşitli maddelerin eşdeğer kütleleri bulunurken. ↸ Bir örnek titrasyona esas olan reaksiyon denklemi yazılıp. örnekler üzerinde tartışılır.3 IUPAC tarafından terk edilmesi önerilen “normalite” kavramı kullanılmayacak. ile ilgili olarak 6. 6. tesir değeri kavramı açıklanır. “reaksiyona girenlerin eşdeğer sayılarının eşitliği” ilkesinden çıkılıp bu formüllerin türetilmesine götüren mantıklar üzerinden düşünmek daha yararlıdır.2).

8x10-5) 1.Kimya Dersi 11. 3.18 M (KA=1.7. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.0x 10-7 1. 2. bilinen değerden yararlanarak tamamlayınız.1 Aşağıdaki tabloda verilen her satırı.22 x 10-3 4 pH pOH Asidik/Bazik/Nötral 54 .3. Madde/ Derişimi Ca(OH)2 / ……… NaOH / ……… HCl / ……… KCl / ……… HNO3 / ……… CH3COOH / 0.Sınıf Öğretim Programı D.4 x 10-12 3 [H+] (M) [OH-] (M) 4.

2 Aşağıda verilen protoliz dengelerinin her biri için eşlenik (konjuge) asit/baz çiftlerini seçerek tabloda ilgili bölüme yazınız. Denge NH3(g) + H2O(s) CH3COOH(s) + H2O(s) H2CO3(s) + H2O(s) H2SO4 (s) + H2O(s) H2C2O4(aq) + NH3(aq) HClO4(s) + HF(s) NH4+(aq) + OH¯(aq) CH3COO¯(aq) + H3O+(aq) HCO3¯(aq) + H3O+(aq) HSO4¯(aq) + H3O+(aq) HC2O4¯(aq) + NH4+(aq) H2F+ + ClO4¯ Eşlenik Asit/Baz Çifti 1 Eşlenik Asit/Baz Çifti 2 55 .Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.

0050 M. 4. 150 mL.6 x 10-10) Gümüş klorürün (AgCl). a) Sudaki b) 0.3. 1. Bu değerlerden hareket ederek CuSO4’ın çözünmesinin endotermik mi yoksa ekzotermik mi olduğunu irdeleyiniz. PbF2 için çözünürlük çarpımı.5H2O’ ın Çözünürlüğü [g / (100 g H2O)] 19. Bu tuzun.1.7 x 10-8 olarak veriliyor. 0. O: 16 Da.25 L Pb(NO3)2 ve 0. Atom kütleleri: Pb: 207 Da. (Atom kütleleri: Pb: 207 Da.0 53.6 39.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4. Na: 23 Da) 3. Buna göre.00 L Na2SO4 karıştırıldığında oluşan PbSO4 kütlesini hesaplayınız. Na2SO4 ve Pb(NO3)2 tuzlarının sudaki çözeltileri oda şartlarında karıştırıldığında PbSO4 çöker. 4.5 33.0250 M.5H2O) çeşitli sıcaklıklarda sudaki çözünürlüğünü gösteren veriler yer almaktadır. (AgCl için Kçç = 1. Kçç = 3.001 M NaCl çözeltisindeki çözünürlüğünü.1 x 10-2 M AgNO3 ve 450 mL. 2.Kimya Dersi 11. doymuş çözeltisinin 1 litresinde çözünmüş olarak bulunan her bir iyonun gram cinsinden miktarını hesaplayınız. 0. Sıcaklık (°C) 15 25 30 50 60 80 CuSO4. S: 32 Da. Aşağıdaki tabloda bakır (II) sülfat’ın (CuSO4.3 25. 4. 1.7 1. mol/L cinsinden hesaplayınız.0 x 10-3 M KCl karıştırıldığında AgCl çökeleği oluşur mu? Neden? (AgCl için Kçç = 1.6 x 10-10) 5. 56 .3 22. N: 14 Da. (PbSO4 için Kçç = 1.5 Yorum 2.6 x 10-8 .4. F:19 Da) 4.

4.10 M. 50 mL Deneyin Yapılışı: • 5 mL bakır sülfat çözeltisi üzerine damla damla amonyak çözeltisi katılır. sulu çözeltide. Cu(OH)2(k) + 4 NH3(aq) [Cu(NH3)4]2+(aq) + 2 OH−(aq) Koyu mavi çözelti 57 .4 KOMPLEKS OLUŞUM DE GESĐ Amaç : Deneyin amacı. 0. 3. 5. 5. 2 adet CuSO4 çözeltisi. 1. Deney tüpü. 2.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 5. Bu işlem sonucunda açık mavi renkli bir çökelti oluşur. 1 adet Beher. NH3(aq) + H2O 2+ Cu (aq) + 2 OH−(aq) NH4+(aq) + OH−(aq) Cu(OH)2(k) Açık mavi çökelti • Amonyak katmaya devam edildiğinde çökelti koyu mavi renkli çözelti vermek üzere çözünür.3. Araç-Gereç: 1. NH3(aq) + H2O NH4+(aq) + OH−(aq) dengesi gereği oluşan OH− iyonları ile Cu2+ iyonları arasında Cu(OH)2 bileşiğinin oluştuğunu ve bu bileşiğin amonyağın aşırısında [Cu(NH3)4]2+ kompleksini vererek çözündüğünü gösterip çökelme ve çözünme dengelerini incelemektir. 100 mL’lik.Kimya Dersi 11.Sınıf Öğretim Programı EK-3. Başlangıçta amonyak çözeltisinin 1 mL’yi (20 damla) geçmeyecek şekilde kontrollü katılması gerekir. 25 mL NH3 çözeltisi. 2 adet Damlalık. Bunun için yaklaşık 3 mL amonyak çözeltisi yeterlidir.0 M. 2 cm x 20 cm.

Ünitenin Amacı Bu ünitede madde-elektrik ilişkisi irdelenerek elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değişimi incelenecek. Ünite Önerilen Süre A.Sınıf Öğretim Programı 4. yaygın pillerin ve çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkeleri açıklanacaktır. Ünitenin Kavram Listesi Faraday elektroliz kanunları Redoks tepkimeleri Yükseltgenme Đndirgenme Yükseltgenme-indirgenme potansiyeli Standart elektrot potansiyeli Elektrot Yarı hücre(yarı pil) Galvanik hücre Elektrolitik hücre Elektroliz : ELEKTROKĐMYA : 27 Ders Saati • • • • • • • • • • • 58 . Standart elektrot potansiyelleri 3. Elektrokimyasal hücreler C. Madde-elektrik ilişkisi 2.Kimya Dersi 11. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. B.

4. nitrür. permanganat. ↸ Denkleştirilmiş redoks tepkimeleri temelinde. Faraday kanunlarının nicel ifadelerini açıklar ve kullanır. 1.5. karbonat. sınıf . “Atomun Yapısı” ünitesinde (1. siyanür. Ag+. 1. hidroksit. 1.4). Oksit/peroksit ve proton/hidrür çiftlerinin özel durumuna örnekler verilir. örnek denklemler üzerinde.3 9. Redoks denklemlerini denkleştirir. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Faraday’ın deneysel yoldan bulduğu elektroliz kanunlarının matematik ifadeleri verilerek bu bağıntıların indirgenme/yükseltgenme. Redoks tepkimelerinin denklemleri üzerinde indirgenen ve yükseltgenen türleri belirler. ELEKTROKĐMYA 1. halojenlerin okso anyonları. ünite ile ilişkilendirilir. 1. Madde-Elektrik enerjisi ilişkisi ile ilgili olarak öğrenciler. [!] 1. Türetilen bağıntı kullanılarak ilgili problemler çözülür (1. bunların yükünden yararlanılarak indirgenen/yükseltgenen türlerin nasıl bulunacağı irdelenir.2). nitrat. 59 . 1. Yükseltgenme-indirgenme.Kimya Dersi 11. nitrit. sülfat. ünite). sülfür.3. dikromat.3 Yaygın anyonlardan halojenürler.Sınıf Öğretim Programı 4. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 1. elektronun yükü ve mol kavramından yararlanılıp nasıl türetileceği irdelenir.1.5). “alınan ve verilen elektron sayılarının eşitliği ilkesi” ve “yarı reaksiyon” kavramı kullanılır.2. alınan-verilen elektron sayısı. Redoks tepkimeleri ile ilgili sayısal problemleri çözer. fosfür ve fosfat verilir. 1. ↸ Redoks olaylarında yükseltgenme basamağı/iyon yükü genelde değişmeyen IA ve IIA grubu katyonları ile Zn2+. FeCl3 + SnCl2 → FeCl2 + SnCl4 Al + H2SO4 → Al2(SO4)3 + H2 Cu + HNO3 → Cu(NO3)2 + NO + H2O Cl2 + NaOH → NaCl + NaClO + H2O H2O2 + NaClO → NaClO3 + H2O H2O2 + FeS + HCl → FeCl3 + H2SO4 + H2O Nötr maddelerle denkleştirme örneklerinden sonra asidik ve bazik ortamlarda iyonik denklemlerin denkleştirilmesi örneklerle işlenir (1. Bu irdelemeler sırasında formüllerdeki katsayıların ve alt indislerin anlamları hatırlatılır. Aşağıda birer örneği verilen redoks tepkime tiplerinin her birinde denkleştirmenin nasıl yapılacağı. 1. kütle. atom kavramının tarihsel gelişimi bağlamında verilmiş olup gerekli hatırlatma yapılır. sınıf 2.1 Faraday kanunları konusu. oksit. silikat. 10. elektrik akımı ve maddesel değişim arasında ilişki kurar. ayrı ayrı örnekler üzerinde irdelenir. .3. NH4+ katyonları ve yaygın anyonlar hatırlatıldıktan sonra. kromat. sülfit. 1. standart koşullarda gaz hacmi ve alınan-verilen elektronların toplam yükü kavramlarını içeren problemler çözülür (1.1. Bu irdelemelerde. mol sayısı.

yarı hücre ve elektrot terimlerinin eşdeğer anlamda kullanımından kaynaklanan kavram kargaşasından kaçınılacaktır. standart hidrojen yarı hücresi temelinde açıklar. Elektrot potansiyellerinin nelere bağlı olduğu tartışılır.4 Standart indirgenme potansiyelleri sırasının. su ortamındaki çözünme entalpilerinin de katkısı olduğu vurgulanır. Katot/anot. Elektrot potansiyellerinin derişim ve sıcaklıkla değiştiğini fark eder.2-2. ↸ Bir galvanik hücredeki redoks olayının istemliliğini bir başka galvanik hücreninki ile karşılaştırmak için. Standart elektrot potansiyellerinin. [!] 2.2. galvanik hücre ve elektrolitik hücre kavramlarını ayırt eder.Sınıf Öğretim Programı 4. Nernst denklemi ve bu denkleme göre elektrot potansiyellerinin yükseltgenmiş ve indirgenmiş tür derişimi ile değişimi irdelenir. Ü ĐTE: ELEKTROKĐMYA KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ CuSO4/Cu ve ZnSO4/Zn yarı hücrelerinden oluşan galvanik hücrenin şeması üzerinde çözeltilere daldırılan metal tel veya şeritlerin “elektrot”. [!]: Uyarı : Sınırlamalar Ü ĐTE KAZA IMLAR AÇIKLAMALAR 2. ancak bu tercihin nedeni üzerinde durulmayacaktır. Elektrot potansiyellerinin sırası ile iyonlaşma enerjileri sırasının ilişkisi irdelenir ve aradaki farkın nereden kaynaklandığı açıklanır. standart hidrojen elektrodu ve bu elektrot kullanılarak ölçülen standart indirgenme potansiyellerini içeren çizelge incelenir.1). Standart indirgenme potansiyellerini. sulu ortamdaki redoks olaylarının istemliliğini irdelemede nasıl kullanılacağı tartışılır. Redoks reaksiyonlarının istemliliğini elektrot potansiyelleri temelinde irdeler. 2. devrede bulunan bir ampulün yanması ile gösterilir.2 Standart hidrojen yarı hücresi tanımlanırken elektrot olarak platin kullanıldığı belirtilecek. her elektrotla daldırıldığı çözeltinin oluşturduğu sistemin “yarı hücre”.3. iyonlaşma enerjileri sırasına uymadığı. yarı hücrelerin metalik iletken ve tuz köprüsüyle birleştirilmesinden oluşan bütünün “galvanik hücre” olduğu belirtilip bu sistemden nasıl elektrik akımı elde edildiği tartışılır. Cu/Zn pili oluşturularak elektrik enerjisi elde edilebildiği. Elektrik enerjisi yardımıyla zorlamalı yürütülen redoks olaylarının gerçekleştiği sistemlere “elektrolitik hücre” dendiği belirtildikten sonra galvanik ve elektrolitik hücrelerin farkı tartışılır. Elektrokimyasal anlamda elektrot. 2. ??? 2. Standart elektrot potansiyelleri ile ilgili olarak öğrenciler. Derişim pillerinin elektrik akımı üretme mekanizması açıklanır (2. “çözeltiye batırılan metal tel.. yarı hücre (yarı pil). “elektrokimyasal hücre” kavramı irdelenir (2. galvanik hücre elektrotları arasındaki potansiyel farkının bir ölçü olup olamayacağı irdelendikten sonra.1. 2. kafes veya levha” anlamında kullanılacak. 2.4.4). indirgenme/yükseltgenme temelinde tanımlanır. ELEKTROKĐMYA ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 60 .Kimya Dersi 11. 2. Hücredeki redoks olayının istemliliği ile galvanik hücre arasında ilişki kurulur.1 “Elektrot” terimi. IUPAC geleneğine uygun olarak. bu potansiyellerde. Đncelenen hücredeki olayın tersine döndürülmesi için ne yapılabileceği tartışılır.

3. Pillerin elektrik enerjisi sağlama kapasitelerinin neden sınırlı olduğu ve yeniden doldurulabilir pillerin hangi özellikleri taşıması gerektiği irdelenir (3. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ELEKTROKĐMYA 3. Diğer çok kullanımlık pillere örnekler verilir (3. 3. ↸ Bir Zn-MnO2 pili açılarak yapısı incelenir. [!] 3. Elektrik akımı-zaman-değişen madde miktarı ilişkilerini kullanarak hesaplamalar yapar.Sınıf Öğretim Programı 4. [!] 3.4). temel reaksiyonları ile incelenir. ↸ Faraday bağıntısı kullanılarak.5 Katyon ve anyon terimlerinin katot ve anottan türemiş olması nedeniyle. [!] 3. standart potansiyelleri temelinde açıklar. 3. 3. Suyun elektrolizi ve laboratuvarda bu iş için kullanılan Hoffmann voltametresi incelenir. Yaygın pillere örnekler verir. 3.3 Đncelenen pil örneklerindeki kimyasal tepkimeler verilecektir. Bir pildeki redoks sistemlerinin (yarı hücrelerin) cinsinin ve pilin büyüklüğünün pilin hangi özelliklerini etkileyeceği tartışmaya açılır. lityum pillerinin ve kurşunlu akümülatörlerin çalışma ilkeleri şemalar üzerinde irdelenir. Elektroliz olayını. örneğin bir anyonun katoda yaklaşamayacağı yanılgısı oldukça yaygındır.3 Yakıt pilleri ile ilgili bir okuma metni verilir. Elektrolitik indirgeme yöntemiyle elde edilen ürünlerin neden pahallı olduğu irdelenir (3. Bu voltametre ile H2 ve O2 elde edilerek gaz hacimleri karşılaştırılır.2. katyonların katotta anyonların da anotta toplandığı. elektriksel büyüklüklerle mol sayıları ve kütleler arasındaki ilişkileri içeren problemler çözülür (3.6. nikel kaplama ve krom kaplama gibi elektroliz uygulamaları. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik ???: Kavram Yanılgısı 61 . Pilin elektromotor kuvveti (pil potansiyeli) tanımlanıp nasıl hesaplanacağı irdelenir. ↸ Standart indirgenme potansiyelleri göz önüne alınınca istemsiz görünen redoks tepkimelerinin nasıl istemli hâle getirilebileceği tartışılır. Elektrokimyasal hücreler ile ilgili olarak öğrenciler. Katot ve anot kavramlarının yük temelinde değil gerçekleşen elektrokimyasal değişim temelinde adlandırılması gerçeğinden hareketle bu yanılgı giderilebilir. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar.5 Endüstriyel korozyon ve korozyon önleme teknikleri (alüminyum anotlama.6).5). Piyasada yaygın olan alkali pillerin. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Halk dilinde “pil" adını alan sistemlerin birer galvanik hücre olduğu belirtilir.1.1-3. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. ELEKTROKĐMYA 3. Galvanik hücreden elektrik akımı çekildikçe yarı hücrelerin potansiyellerinin nasıl değişeceği tartışılır. Halbuki bir anyon olan kromatın katotta indirgenerek Cr3+ veya metalik Cr oluşturabildiği de bilinmektedir. Gaz hacimlerinden gaz kütleleri bulunur ve bulunan kütlelerle. Endüstriyel elektroliz örnekler verir.Kimya Dersi 11.3.5. hücredeki redoks olayı yürürken elektrotların çevresinde neden bir kutuplanmanın (polarizasyonun) ortaya çıktığı. kurban anot kullanma gibi) ile ilgili bir okuma metni verilir. bu gazların kendiliğinden birleşerek su oluşturduğu gösterilerek elektrolizin istemsiz bir olay olduğu sonucuna gidilir.1).kutuplanmayı nasıl önlediği tartışılır. elektrot uygulamalarına 3.2. elektronların dış devrede hangi elektrottan çıkıp hangi elektroda girdiği. tuz köprülerinin -veya yarı geçirgen zarların. [!]: Uyarı : Sınırlamalar AÇIKLAMALAR ??? 3.3). Bir galvanik hücre şeması üzerinde. Bu pilin çalışma ilkesi şema üzerinde açıklanır ve incelenen pil içerikleri şema ile ilişkilendirilir. ↸ Endüstride bakırın saflaştırılması.4. Faraday bağıntısı doğrulanır (3.

Cr2(SO4)3 (Kırmızı kristal) (Sarı kristal) (Turuncu çözelti) (yeşil çözelti) Buna göre.(NH4)2CrO4 --------------. b) Şemadaki hangi basamak(lar) redoks reaksiyonu içerir? Belirleyiniz.Sınıf Öğretim Programı D. 62 .H2O FeSO4(aq)+H2SO4 -Fe2(SO4)3 -H2O CrO3 ----------.(NH4)2Cr2O7(aq) -----------------. H2O+NH3(aq) H2SO4 -(NH4)2SO4 . c) Redoks içeren basamak(lar)ı bir denklem şeklinde yazıp denkleştiriniz. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.3 Aşağıda verilen şemayı inceleyeniz.Kimya Dersi 11. a) Her bir basamakta krom (Cr) için yükseltgenme basamağını bulunuz.

+ MnO2 (Bazik ortamda) 63 . MnO4. KMnO4 + HCl → KCl + MnCl2 + H2O + Cl2 II. I.Kimya Dersi 11.4 Aşağıda verilen reaksiyonları denkleştiriniz.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.+ MnO4.+ H2C2O4 → Mn2+ + CO2 ( Asidik ortamda) III. CN.→ CNO.

8HNO3 + 3Cu → 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O reaksiyonu gereğince 0. Metalik bakırı çözmek için gerekli olan derişik asit çözeltisinin hacmini litre cinsinden hesaplayınız. (Cu: 63.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.02×1023) 64 .5 Da) 2.5. katot reaksiyonu.7 amperlik bir akım geçiyor.→ Cu olan bir hücreden geçtiğinde katotta kaç gram bakır metali toplanır? (Ag: 108 Da. Katot reaksiyonu. (Reaksiyon veriminin % 100 olduğunu varsayınız.) Buna göre. Cu: 63. NA = 6. a) b) c) d) Elektrokimyasal hücreden geçen elektrik yükünü coulomb olarak hesaplayınız.Kimya Dersi 11. 3. Hücreden kaç mol elektron geçer? Kaç gram gümüş oluşur? Aynı miktarda elektrik akımı. Cu2+ + 2e. 15.60× 10-19C.100 kg bakır metali ile reaksiyona giriyor.5 Da.6 1.5 M derişik HNO3 çözeltisi. elektron yükü: 1. Ag+ + e¯ → Ag olan bir elektroliz hücresinden 300 dakika süre ile 10.

+ 14H+ + 6e.+ 7H2O reaksiyonunun istemliliğini irdeleyiniz. Cr2O72.→ 2Cr3+ + 3I.33 0.+ 14H+ + 6I. Standart Elektrot Potansiyelleri (suda ve 25°C’ da) Đndirgenme Yarı Reaksiyonu Cr2O72.54 65 .Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.Kimya Dersi 11.4 Aşağıda verilen standart elektrot potansiyelleri verilerinden yararlanarak.→ 2Cr3+ + 7H2O I2 + 2e.→ 2IStandart Elektrot Potansiyeli (V) 1.

3. Yaygın pillere örnekler verir. 5. 2.5.Kimya Dersi 11. 1. 2 ay Dereceli puanlama anahtarı Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Endüstriyel elektroliz uygulamalarından bir örnek (pil. çalışmalarla artırabilirsiniz. • • • • • • Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye etkilerinin nedenleri. Endüstriyel elektroliz uygulamalarına örnekler verir. 3. Çok kullanımlık pillerin (akü) yaygın örneklerinin çalışma ilkelerini açıklar. 4. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu ……. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında.akü. standart elektrot potansiyelleri temelinde açıklar. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır. Araştırmanızı en geç ……. Sunumun görselliğini resimlerle. 3. 66 . çevrenizdeki insanların. 3.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :5 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Elektrokimya 3. grafikler vb. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır. Bu projede. bu planda yapılacak işleri. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz. Seçtiğiniz endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerinin en aza indirgenmesi ile ilgili ülkemizde yapılan çalışmaları. Endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerini en aza indirecek öneriler geliştirilecek ve iki sayfayı geçmeyecek şekilde bu öneriler savunulacaktır. kaplamacılık) seçilerek bunun çevreye olumsuz etkilerinin araştırılmasını içeren bir proje hazırlanacaktır. kütüphaneler.2. Ayrıca projede.1. 3.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. Bir araştırma planı oluşturunuz. internet. 3. Araştırma için dergiler. Elektroliz olayını. endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye olumsuz etkilerine dikkatlerini çekecek bir poster hazırlanacaktır. Galvanik hücrelerin çalışma ilkelerini açıklar. Bütün bunlar için. Elektrolitik indirgeme yöntemi ile elde edilen ürünlerin pahalı oluşunun sebebi araştırılacak ve proje raporunda bu araştırmanın sonuçlarına yer verilecektir. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz..4. tarihine kadar bitirmelisiniz. Araştırmanıza konu olan endüstriyel elektroliz uygulamalarının çevreye verdiği olumsuz etkilerini en aza indirgemek için neler yapılabileceği.dk.

67 .PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III. Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir.Kimya Dersi 11. en düşük puan ise 21’dir.PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II.Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 BECERĐLER (Çok iyi) (Đyi) (Orta) (Zayıf) I.SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84.

Bakır 4.Bu etkinlikte. 68 . Bakır metallerinden bir miktar konur. Demir 3. Çinko 2. bu tepkimede açığa çıkan kahverengi. 4 adet 100 mL beher. Đlke : Bir metalin. yukarıdaki tepkimeye göre protonu hidrojene indirgerler. • 1-4 ile numaralanan tüplere 1. metal-asit etkileşimlerini standart yarı hücre potansiyellerini kullanarak irdelemektir. Bakır üzerine HNO3 etkisi incelenirken varsa bie çeker ocakta. demir. 2 adet Damlalık .kırmızı dumanlar kesinlikle solunmamalıdır.1.Sınıf Öğretim Programı EK. yoksa açık pencere önünde çalışılmalı. Araç-Gereç: • • • • • • Deney tüpleri. • 1.1 Đlgili Olduğu Kazanımlar: 2.2.4. % 37’lik Derişik HNO3 . bakır metalleri (granül halinde) Derişik HCl . % 63’lük Deneyin Yapılışı Güvenlik Uyarısı: Asitler damlalıkla çekilirken ağızla emmekten kesinlikle kaçınılmalı. tercihan puarlı Çinko. tüplere seyreltik HCl konarak gözlem yapılır. böyle tahminlerin doğruluğu denenecek. bu beklenmedik gözlemin sebebi irdelenecektir.4 Đ DĐRGE ME POTA SĐYELLERĐ SIRASI Amaç : Deneyin amacı. Genel olarak standart indirgenme potansiyeli negatif olan metaller. Mn+/ M çiftinin standart indirgenme potansiyelini standart hidrojen yarı hücresininki ile karşılaştırarak tahmin edilebilir. asitlerle nH++ M → Mn++ n/2 H2 genel tepkimesini verip vermeyeceği. beklenmedik şekilde metal çözünmesi gözlenince.Kimya Dersi 11. 2 ve 3.

NO3− + 4 H+ + 3 e → NO + 2 H2O yarım pil reaksiyonu için.96 volt olduğundan. NO(g) + 1/2 O(g) → NO2(g) renksiz kırmızı kahve rengi EoNO3¯/NO = + 0. 00 volt Beklenen toplam reaksiyonlar yazılarak redoks için Eo değerleri hesaplanır. 4. NO3− + 4 H+ + 3e → NO + 2 H2O Cu2+ + 2e → Cu reaksiyonlarının toplamı olarak. tüpteki reaksiyon. 44 volt EoCu2+/Cu= +0. Bu renk. reaksiyonda çıkan azot monoksidin hava oksijeni ile hemen reaksiyona girmesi ile oluşan azotdioksitten ileri gelir. EoNO3¯/NO değeri 0. hidrojen çıkışı reaksiyonu olmayıp burada indirgenen tür nitrattır. 34 volt EoH+/H2 = 0. NO çıkışı ile çözünür.34 volt 69 . HNO3 konur ve reaksiyon gözlenir. tübe der. Çözeltinin mavi rengi alması ile birlikte kırmızı kahve rengi gaz çıkışı gözlenir. ot: 4.96 volt EoCu2+/Cu = + 0.Sınıf Öğretim Programı • Daha sonra 4. indirgenme potansiyeli bu değerden daha küçük olan bütün metaller. 3 Cu + 2 NO3− + 8 H+ → 3 Cu2+ + 2 NO + 2 H2O veya 3 Cu + 8 HNO3 → 3 Cu(NO3)2 + 2 NO + 2 H2O şeklinde yazılır ve Eotoplam hesaplanarak sonuç yorumlanır.Kimya Dersi 11. Cu + HCl reaksiyonunun negatif Eotoplam değeri nedeniyle gerçekleşmediği anlaşılır.76 volt EoFe2+/Fe= − 0. Deneyin açıklaması ve yorumları Zn. Zn2+ + Fe2+ + Cu2+ + 2 H+ + 2e 2e 2e 2e → Zn → Fe → Cu → H2 EoZn2+/Zn= − 0. Cu Fe ve H2 için indirgenme potansiyelleri yarım pil reaksiyonları ile birlikte yazılır.

Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirler ve radyoaktif izotopların kullanım alanları bu ünitede irdelenecektir. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Atom altı tanecik Kuark ve Antikuark Lepton ve Antilepton Pozitron Elektron Doğal radyoaktiflik Kararlılık Kuşağı Çekirdek dönüşümü Fisyon Füzyon Nükleer enerji Radyoaktif ışın Radyoaktiflik Aktiflik Doz Etkin doz Absorblanmış doz Biyolojik eşdeğer doz Radyoaktif izotop 70 . Çekirdeğin yapısı ve kararlılık Yapay çekirdek reaksiyonları.Kimya Dersi 11. 3. nükleer reaktörlerin işleyişi ve nükleer enerjinin sosyal ve ekonomik yönleri sorgulanacaktır.Sınıf Öğretim Programı 5. B. Ünitenin Amacı Bu ünitede çekirdeğin yapısı ve kararlığı irdelemesi. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi Radyoaktif maddelerin kullanım alanları : ÇEKĐRDEK KĐMYASI : 12 Ders Saati C. 4. fisyon ve füzyon Aktiflik. Ünite Önerilen Süre A. 2. devamında fisyon ve füsyon tepkimeleri incelenecek.

1.5).1. nükleonların da elektronlar gibi belli enerji düzeylerine dağılmış olduğu. Nükleonların (proton. yükleri ve ‘renkleri’ incelenir. Çekirdeğin yapısı ve kararlılık ile ilgili olarak öğrenciler.3. atom altı taneciklerin nasıl çarpıştırılabileceği ve halen başarılmış çarpıştırma deneylerinin sonuçları tartışılır. [!] 1. [!] 1.4. her kuarkın bir antikuarkı olduğu belirtilir. antileptonlardan ise pozitron tanıtılır. fermionlar) konularına girilmez. 1. Kararsız izotopların kararlı hâle geçiş mekanizmalarını (doğal radyoaktifliği) açıklar.4. γ fotonlarının çekirdek tarafından yayılmış olmasından çıkılarak.2. nötron yakalama. Atom çekirdeğindeki protonların ve nötronların farklı kuark tiplerinin bir araya gelmesi ile oluşumuna ilişkin çıkarımlar irdelenir.Kimya Dersi 11. leptonlar ve kuarklar ile ilgili kısmı özetlenir. ünitede ismen öğrenmişlerdir. hipotetik örnekler üzerinden ölçme-değerlendirme yapılmaz. antilepton sayılarını belirtmekle yetinilir. üstünde ve ötesinde yer alan çekirdeklerin. Đzotop çekirdeklerinin yapısı ile kararlılığı arasında ilişki kurar. pozitron yayma. Yalnızca gama (γ) ışıması yaparak kararlı hale geçen radyoaktif izotop örneklerinin yaydıkları bu ışınların.4 Çekirdekteki düzeylerinin henüz bilinmediği vurgulanır. 1. ↸ Kararlılık kuşağının altında.4 Radyoaktif parçalanma serileri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. Kuarkların yükleri ve ‘renk’ özellikleri açıklanır. 1. Antikuarklar. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ “Maddenin bölünmez bir yapı taşı var mıdır?” sorusu esas alınarak. nasıl oluştukları sorgulanır. Protonun ve nötronun yapısını teşkil eden kuarkların tipleri ve yükleri irdelendikten sonra protondaki ve nötrondaki kuarkları bir arada tutan “güçlü nükleer kuvvetler” ve proton içi/nötron içi yük dağılımının asimetrik olmasından kaynaklanan “dipol” karakter ele alınarak bu parçacıkların çekirdekte bir arada bulunabilmelerinin sebebi. Bu deney sonuçlarından hareketle geliştirilen standart modelin.1). çekirdekte proton ve nötronların yerleşimi sorgulanır (1. beta (β) ışıması. Atom altı taneciklerin temel parçacık olup olmadıklarını sorgular. 1.2 Kuarklar ile leptonlardan elektron.Sınıf Öğretim Programı 5. Öğrenciler. ↸ Kararlı doğal izotopların nötron sayıları proton sayılarına karşı grafiğe alınarak oluşturulan “kararlılık kuşağı” incelenir.2 Elektron ve pozitron haricindeki leptonların isimlendirilmesine girilmez. tabiattaki temel kuvvetleri 9. Bir çekirdeğin kararlılığı ile içerdiği proton ve nötron sayıları arasında ilişki bulunduğu sonucuna varıldıktan sonra. “zayıf nükleer kuvvetler” ile açıklanır (1.3). [!] 1. katmanlı enerji ayrıntıları ile ÇEKĐRDEK KĐMYASI 1. 1. nötron) gerçekte temel parçacık sayılıp sayılamayacağı tartışılır (1. Yayılan ışın tiplerinin atom numarası ve kütle numarasında yol açtığı değişimler irdelenir. gluonlar ve spine göre sınıflandırma (hadronlar. ↸ Nükleonların hızlandırıcılarda çarpıştırılması deneylerinin sonuçları kısaca özetlendikten sonra bu sonuçları açıklamak için varlıkları teorik olarak ortaya konulan kuarkların ve leptonların. Sınıf Fizik dersi 4. elektronların katman değiştirmesinden kaynaklanmadığı bilgisi kullanılarak. çekirdeklerin temel ve uyarılmış enerji düzeylerinden söz edilebileceği sonucuna götürecek yönlendirilmiş bir tartışma yapılır (1. elektron yakalama ve alfa (α) ışıma yolu ile kararlı hâle geçişleri örnekleri ile işlenir.2). Nükleonların yapı taşlarını ve diğer temel parçacıkları sınıflandırır. Proton ve nötron sayıları ile bulunan noktanın bu grafikteki yerine bakılarak çeşitli izotopların kararlı olup olmayacağı irdelenir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Diğer Derslerle Đlişkilendirme [!]: Uyarı : Sınırlamalar 71 .

bu izotopların fisyon özellikleri. Nükleer atıklardaki çeşitli radyoizotopların nasıl oluştuğu sorgulandıktan sonra yarı ömür kavramı irdelenir. 2.Kimya Dersi 11. Bu metinde. ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Hafif izotop çekirdeklerinin nötron (n). [!] 2. Fisyon reaksiyonunun nasıl kontrol edilebileceği irdelenir.6. 2. Füzyon reaksiyonlarında birim kütle başına enerji kazanımı. maliyet. Çekirdek dönüşümünü açıklar ve örneklendirir. Yarı ömür kavramı çerçevesinde nükleer atıkların gelecek için tehlikeli bir kirletici sayılmasının nedeni tartışılır (2. 2.4.5 Yaygın kullanılan ve nükleer reaktörlerde oluşup atıklara karışan radyoizotopların yarı ömürleri ile ilgili bir çizelge verilir. ↸ Nükleer enerji.6 Güneş ve yıldızların enerjilerini nasıl ürettikleri konusu hakkında bir okuma parçası verilir. atıkların zararsız hâle getirilmesi. U-238 izotopuna nötron difüzyonu sonucu ağır izotopların oluşması.Sınıf Öğretim Programı 5. Zincir reaksiyonu kavramı açıklanır. özellikle tıp alanında kullanılan iyot-131.1. nükleer reaktörde oluşan yapay radyoizotoplar. Çekirdek fisyonunu örnek denklemlerle açıklar. 2.5). Bu tepkimelere ilişkin denklemlerin nasıl denkleştirileceği tartışılır. fisyon reaksiyonlarıyla karşılaştırılır. 2.1.3. uranyum izotoplarının birbirinden ayrılması. Füzyon reaksiyonlarının oluşma şartları gözden geçirilerek güneşte süre giden bu olayların yeryüzünde neden henüz başarılamadığı irdelenir (2. fisyon ve füzyon ile ilgili olarak öğrenciler. teknesyum-99.6). Nükleer enerjiyi sosyal. Geleceğin enerji kaynağı olarak füzyonu ve önemini açıklar. Reaktörün çalışma ilkeleri şekil üzerinde açıklanır. 2. Nükleer santrallerin hangi şartlarda kabul edilebilir bir çözüm olabileceği konusunda bir tartışma açılır. 2. ↸ U-235 ve Pu-239 izotoplarının nötron bombardımanıyla fisyona uğrama tepkimelerine örnek denklemler yazılır.4). Yaygın kullanılan yapay radyoaktif izotopların üretimini çekirdek dönüşümleriyle ilişkilendirir.3. U-238 karışımı ve Pu239 yakıtlarını kullanan iki reaktörün stratejik açıdan neden farklı oldukları açıklanır. Nükleer reaktörlerin işlevini ve çalışma ilkelerini açıklar. Yapay çekirdek reaksiyonları. hipotetik örnekler üzerinden ölçmedeğerlendirme yapılmaz. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR 2. Nükleer reaktörlerde yakıtın ve moderatörün işlevi tartışılır.2). ↸ Hafif çekirdeklerin kaynaşması (füzyon) örneklerle açıklanır. Çekirdek dönüşümü yoluyla doğada bulunmayan izotopların elde edilip edilemeyeceği tartışıldıktan sonra. 2. ÇEKĐRDEK KĐMYASI ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 72 .1 Çekirdek dönüşümleri ile ilgili kütle numarası/atom numarası hesaplama uygulamalarında gerçek örnekler kullanılır. ekonomik ve çevre yönüyle sorgular. talyum-201. Nükleer reaktörlerin enerji üretimi yanında yapay izotop elde etme işlevlerine örnekler verilir (2. 2.5 Nükleer reaktörlerle ilgili bir okuma metni verilir. uranyumun doğal izotopları. kobalt-60 gibi yapay radyoizotopların elde ediliş yöntemlerine ilişkin denklemler incelenir (2. [!] 2.5. bu izotoplardan bazılarının atom bombası yapımında kullanılması ve bunların sonucu olarak U-235. 2. [!] 2. çevre ve sürdürülebilirlik açısından diğer enerji kaynaklarıyla karşılaştırılarak irdelenir. Füzyon yoluyla enerji elde etmenin çevre ve sürdürülebilirlik açısından önemi tartışılır.2. proton (p) ve alfa (α) parçacıkları ile bombardımanı sonucu ortaya çıkan çekirdek dönüşümlerle ilgili Rudherford’un ilk deneyimi (1919) ve başka örnekler incelenir. Fisyon tepkimelerinin nasıl enerji açığa çıkardığı sorgulanır.4.

↸ Radyoaktif maddelerin yaydıkları ışınların sayılmasının ve taşıdıkları enerjinin önemi tartışılır. Biyolojik eşdeğer doz [Birim: sievert (Sv)] ile absorblanmış doz arasındaki fark irdelenir (3. “absorblanmış doz”. Radyoaktiflik ile ilgili uyarı işaretlerini tanır. ışınların zararları ile ilişkilendirir.4. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ 3. Radyoaktif ışınları giricilik ve iyonlaştırma özellikleri bakımından karşılaştırır. Absorblanmış doz (soğurulmuş doz) kavramının anlamı tartışıldıktan sonra bu büyüklüğün birimi olan gray (Gy) tanımlanır. Radyoaktiflikten kaynaklanan tehlikelerden korunmak için alınacak tedbirleri sıralar. 3. Aktiflik birimi olarak becquerel (Bq) tanıtılır. Aktiflik. Bu özellikler ile radyoaktif maddelerin ambalajlarının nitelikleri ilişkilendirilir (3.3.2 Geiger-Müller yöntemini şekil üzerinde açıklayan ve ayrıca. 3. 3. “biyolojik eşdeğer doz” kavramlarını ve bunların birimlerini. ↸ Radyoaktif ışınların çeşitli ortamlardaki giricilikleri ve iyonlaştırma özellikleri karşılaştırılır.2.4). radyoaktif maddelerle çalışanlar ve diğer vatandaşlar için öngörülen biyolojik eşdeğer doz sınırları ile ilgili açıklama ve çizelgeleri içeren bir okuma metni verilir. ↸ Đş güvenliği ve sivil savunma açısından.1. radyoaktif ışınların sayımı ve sağlığa etkisi ile ilgili olarak öğrenciler. 3.3.Sınıf Öğretim Programı 5.Kimya Dersi 11.1.2). 3. ÇEKĐRDEK KĐMYASI Aktiflik.1). [!] 3. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı 73 . Radyoaktivite ile ilgili uyarı ve alarm işaretleri ile tehlike sembolleri tanıtılır (3. radyoaktif ışınların zararlarından korunmak için alınabilir önlemler açıklanarak tartışılır. 3.

1-4.3.3 Bilgisayarlı tomografi (BT) ve pozitron emisyon tomografisi (PET) yöntemleri ile görüntülemenin ilkeleri hakkında bir okuma metni verilebilir. teşhis ve tedavi amaçlı tıbbî ve ayrıca endüstriyel amaçlı radyoizotop uygulamalarına örnekler verilir (4. 4. özellikle tıptaki uygulamalarda hastanın maruz kaldığı dozun kalıcı etki bırakmayacak düzeyde seçildiği belirtilir. ↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar 74 . [!] 4. 4. [!] 4.1.4. radyoaktiflik sayım yoluyla arkeolojik kalıntıların tarihlenmesi.2 Radyoizotop yöntemi ile Yerküre’nin yaşının belirlenmesi ve arkeolojik tarihleme yöntemleri işlenirken kabul edilen varsayımlar irdelenir. 4.4.1. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir.Kimya Dersi 11. Ü Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐTE: ÇEKĐRDEK KĐMYASI AÇIKLAMALAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ [!] 4.Sınıf Öğretim Programı 5. Konu ile ilgili sayısal problemler ölçme-değerlendirmede kullanılmaz.4).4 Örnek olarak alınan uygulamaların dayandığı ilkeler açıklanır. ÇEKĐRDEK KĐMYASI 4. 4. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir.2. izotop etiketleme yoluyla radyoaktif hâle getirilmiş moleküller kullanılarak bitki gelişiminin incelenmesi gibi bilimsel. Radyoaktif maddelerin kullanım alanları ile ilgili olarak öğrenciler. ↸ Radyoaktif izotopların kullanım alanları sınıflandırıldıktan sonra. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar. Bu varsayımlar üzerine kurulu tarihleme ilkeleri açıklanır ve ölçme-değerlendirmede bu ilkeler esas alınır. Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar.

214 c) Polonyum. Grafiği kullanarak U-238 serisindeki aşağıda belirtilen izotopların tek basamaklı bozunmalarını gösteren çekirdek reaksiyonlarını yazarak sözle ifade ediniz.Kimya Dersi 11.238 izotopu ile başlayıp Kurşun. 2.1 Aşağıdaki grafikte Uranyum. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1. sola aşağıya doğru çapraz oklar α ışımalarını göstermektedir.226 b) Kurşun.206 izotopu ile sonlanan bozunma serisi verilmiştir.214 75 . Grafikte görülen sağa doğru yatay oklar β .4. a) Radyum.Sınıf Öğretim Programı D.

Radyoizotopların. Fosfor-32 gibi) bilimsel araştırmalarda..3. Projenizin sonunda hazırladığınız raporu ……. 76 . Endüstride radyoizotopların kullanım ilkelerini açıklar. 3. . tıpta ve endüstride 2 ay Dereceli puanlama anahtarı kullanımları araştırılacak ve bu araştırmanın sonuçlarına proje raporunda yer verilecektir. Sözkonusu alanda kullanılan radyoizotopların uygulanma amacı. Proje çalışmasının hazırlama ve sunum aşamasında. Bilimsel araştırmalarda radyoaktif izotop kullanımına örnekler verir. 2. Radyoizotopların tıptaki teşhis ve tedavi amaçlı uygulamalarına örnekler verir. Araştırmanızı en geç ……. Sunumun görselliğini resimlerle. burada verilen ölçütler size yol gösterici olacaktır. tarihine kadar bitirmelisiniz. çalışmalarla artırabilirsiniz.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2 PROJE Sınıf Ünite Adı Kazanımlar 11 Çekirdek Kimyası 4. bu planda yapılacak işleri.4. yakın çevrenizdeki kişi ve kuruluşlardan yararlanabilirsiniz.dk. Bütün bunlar için. Uranyum.238. • • • • • Seçilen alanda hangi radyoizotopların kullanıldığı. Radyoaktif izotopların kullanım alanlarını sıralar. internet. Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı ödevinizin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği konusunda sizlere bilgi vermek için hazırlanmıştır. Bu projede. 4.60. Bir araştırma planı oluşturunuz. gerekiyorsa görevli kişileri ve çalışma takvimini belirtiniz.’lık sürede sunulacak şekilde sunum olarak hazırlayınız. 1. tıpta ve endüstride herhangi bir kullanım alanı seçilerek bununla ilgili bir proje hazırlanacaktır. 4. kütüphaneler. Đyot-131.2.Kimya Dersi 11. 4. bilimsel araştırmalarda. 4. Polonyum-212. Ayrıca projede radyoizotopların tıp veya endüstrideki kullanımları ile ilgili bir poster hazırlanacaktır.1. Araştırmaya konu olan radyoizotopların kullanım ilkeleri. 5. Araştırma için dergiler. grafikler vb. Süre Puanlama Yöntemi Projeyi Hazırlama Süreci Radyoizotopların (Kobalt.

SU U YAPMA Türkçeyi doğru ve düzgün konuşma Sorulara cevap verebilme Konuyu dinleyicilerin ilgisini çekecek şekilde sunma Sunuyu hedefe yönelik materyallerle destekleme Sunuda akıcı bir dil ve beden dili kullanma Verilen sürede sunuyu yapma Sunum sırasında özgüvene sahip olma Severek sunu yapma Genel Toplam Bu ölçekten alınabilecek en yüksek puan 84.Kimya Dersi 11. PROJE Đ ĐÇERĐĞĐ Türkçe’yi doğru ve düzgün yazma Bilgilerin doğruluğu Toplanan bilgilerin analiz edilmesi Elde edilen bilgilerden çıkarımda bulunma Toplanan bilgileri düzenleme Kritik düşünme becerisini gösterme Yaratıcılık yeteneğini kullanma III. en düşük puan ise 21’dir. 77 .Sınıf Öğretim Programı PROJE VE SU U DEĞERLE DĐRME DERECELEME ÖLÇEĞĐ 4 3 2 1 (Đyi) (Orta) (Zayıf) (Çok BECERĐLER iyi) I. Öğrencinin aldığı puanlar 100 üzerinden değerlendirilir. PROJE HAZIRLAMA SÜRECĐ Projenin amacını belirleme Projeye uygun çalışma planı yapma Đhtiyaçları belirleme Farklı kaynaklardan bilgi toplama Projeyi plana göre gerçekleştirme Proje çalışmasının istekli olarak gerçekleştirilmesi II.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful