You are on page 1of 11

სილაბუსი 1

სასწავლო კურსის დასახელება: ახლო აღმოსავლეთის წინაისტორია

სასწავლო კურსის კოდი:

სასწავლო კურსის სტატუსი: საგანი გათვალისწინებულია ჰუმანიტარული
ფაკულტეტის არქეოლოგიის დარგის ბაკალავრიატის მეოთხე
კურსისათვის; სავალდებულო კურსი.

სასწავლო კურსის ხანგრძლივობა: 2 სემესტრი.

ECTS: საგნის კრედიტების რაოდენობა – 10 (5+5). საკონტაქტო საათების
რაოდენობა – 90; ე.ი. ორივე სემესტრის განმავლობაში ტარდება 30
ერთსაათიანი ლექცია და 30 ორსაათიანი სემინარი. დამოუკიდებელი
მუშაობისათვის განკუთვნილია 160 საათი.

ლექტორი: გიორგი ლ. ქავთარაძე, ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი,
ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის მთავარი
მეცნიერი თანამშრომელი, ვებგვერდი: http://www.scribd.com/kavta ,
ტელ. 22-30-50, ელ-ფოსტა: giorgikavtaradze@hotmail.com

სასწავლო დაწესებულება: ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის
სახელმწიფო უნივერსიტეტი

სასწავლო კურსის მიზანი: საქართველოს (აღმოსავლეთ
შავიზღვისპირეთს) და მთლიანად ამიერკავკასიას (ანუ სამხრეთ კავკასიას)
საშუალედო ადგილი უკავია, იმიერკავკასია-სამხრეთ რუსეთის სტეპებსა
და ახლო აღმოსავლეთს შორის. მიუხედავად იმ გარემოებისა, რომ
მსოფლიოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წყალგამყოფი ქედი –
კავკასიონის მთაგრეხილი – განსაზღვრავს ამიერკავკასიის ადგილს ახლო
აღმოსავლეთში, ამ მიმართულებით ყურადღება ნაკლებად იყო
მიპყრობილი; საბჭოთა კავშირისა და უფრო ადრე რუსეთის იმპერიის
შემადგენლობაში ყოფნამ გამოიწვია ის, რომ საქართველოს ისტორიული
დარგები შეისწავლებოდა რუსეთის იმპერიის სხვა მხარეებთან
მიმართებით და არა ბუნებრივ ისტორიულ ველთან – ახლო
აღმოსავლეთის დაწინაურებული წინა- და ადრეისტორიული ხანის
საზოგადოებების კონტექსტში. წარმოდგენილი სასწავლო კურსის
შესწავლის მიზანია აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთისა და ამიერკავკასიის
ადგილის განსაზღვრა წინაისტორიული (პრეისტორიული) ახლო
აღმოსავლეთის კულტურულ-საზოგადოებრივი განვითარების სისტემაში.
კურსის ერთ-ერთი ძირითადი ამოცანაა, ახლო აღმოსავლეთისა და
ამიერკავკასიის წინაისტორიული არქეოლოგიური კულტურების
კორელაცია და ერთიანი ქრონოლოგიური განზომილების სკალის
მონაცემთა მიხედვით მათი განხილვა.

სასწავლო კურსის მიზანი და ძირითადი ამოცანები. ლატამნა. ახლო აღმოსავლეთის პალეოეკოლოგია (1 სალექციო + 2 სასემინარო საათი) პალეოეკოლოგიის მნიშვნელობა არქეოლოგიისათვის და არქეოლოგიური კვლევის მნიშვნელობა პალეოეკოლოგიის განვითარებაში. დ) მესოპოტამია. 2. ბუნებრივი გარემო გამყინვარების შემდგომი ხანების ახლო აღმოსავლეთში: ა) მთიანი სარტყელი. პლეისტოცენი ახლო აღმოსავლეთში. ლიტერატურა: ჯაფარიძე/ჯავახიშვილი 1971. 8-55. ძველი აღმოსავლეთის ისტორიულ განვითარებაში საერთო კანონზომიერებანი და განვითარების განსხვავებული გზების თავისებურებანი. ახლო აღმოსავლეთის ფიზიკურ-გეოგრაფიული და პოლიტიკური რუკების მიმოხილვა. 32ff. უმ- . Nissen 1988. Массон 1964passim. სემინარი. ახლო აღმოსავლეთის წინაისტორიის შესავალი (1 სალექციო + 2 სასემინარო საათი) ცნებათა განმარტება: ახლო აღმოსავლეთი. პალეოლითი (3 სალექციო + 6 სასემინარო საათი) ახლო აღმოსავლეთის პალეოლითის დამახასიათებელი ნიშნები. შესწავლის ისტორია. 5-13. უბეიდია.შესწავლის წინაპირობები: სტუდენტი უნდა ფლობდეს არქეოლოგიის საფუძვლებს (რომელიც მას მოსმენილი უნდა ჰქონდეს ბაკალავრიატის საწყის კურსებზე). Kenyon 1952. ქვედა პალეოლითი: ლევანტი (ძეგლები: ბორჯ კინერეთი. სასწავლო კურსის შინაარსი (ლექციების სინოპსისი) პირველი სემესტრი: ახლო აღმოსავლეთი ქვის ხანაში 1. სასურველია ინგლისური ენის ცოდნა ინგლისურენოვანი ლიტერატურის გამოსაყენებლად. წინაისტორია. ლიტერატურა: Butzer 1965. ახლო აღმოსავლეთის წინაისტორიის მნიშვნელობა მსოფლიო ისტორიისათვის. ბ) მთიანი სარტყლის ჩრდილოეთით მდებარე ზეგნები და ველები. მსოფლიო ზღვის დონის მერყეობა – ტრანსგრესია და რეგრესია – და მისი მნიშვნელობა არქეოლოგიური კვლევა-ძიებისას. Clark/Piggott 1965. Mithen 2003. 3. სასწავლო კურსის ფორმატი: ლექცია. 9-74. ახლო აღმოსავლეთის შესწავლის მნიშვნელობა საქართველოსა და ქართველი ერის ისტორიისათვის. გ) მთიანი სარტყლის სამხრეთით მდებარე ბორცვები და დაბლობები.

კატაფა. 36-48. 31-35. Бонгард-Левин et al. ქებარა. პალეგავრა). ჰოთუ. ბეიდა). 5-235. Мелларт 1986. ირანი და ავღანეთი (ბისუტუნი. ანატოლია (ბელბაში). 23-25. Clark/Piggott 1965. ახლო აღმოსავლეთის ქვედა პალეოლითური მასალის მიმართება საქართველოში მიკვლეულ ქვედა პალეოლითურ მასალასთან. 205-307. ვადი ფალა. 1986.. დარაი-კური). ეინანი. გეომეტრიული ქებარა A-B). ლიტერატურა: ჯაფარიძე 2003. Bordaz 1968. ლორთქიფანიძე 2002. ნეოლითური რევოლუცია (2 სალექციო + 4 სასემინარო საათი) ნეოლითური რევოლუციის არსი. . ახლო აღმოსავლეთის მეზოლითური მასალის მიმართება საქართველოში მიკვლეულ მეზოლითურ მასალასთან. 11-17. ანატოლია (ბელდიბი. მეზოლითი (1 სალექციო + 2 სასემინარო საათი) ახლო აღმოსავლეთის მეზოლითის დამახასიათებელი ნიშნები. შუა პალეოლითი: ლევანტი (კაფზეჰი. ირანი და ავღანეთი (იაფთე. 5. მალეფაატი.. Бромлей 1986. ანატოლია (ხაზარ-მერდი). ზედა პალეოლითის ხანის ანთროპოლოგიური ნაშთები და ნეოანთროპის ჩამოყალიბება. 64-97. 50f. ქე არამ I. 13-31. პა-სანგრი. 4. Рогинский/Левин 1963. ახლო აღმოსავლეთის შუა პალეოლითური მასალის მიმართება საქართველოში მიკვლეულ შუა პალეოლითურ მასალასთან. რასა – ანთროპოლოგიური სახეობანი. ლორთქიფანიძე 2002. აკ-კუპრუკი). ჩრდილოეთ ერაყი (შანიდარი D). ალი-თაფა). 48-50. ვარვასი. ქვედა პალეოლითის ხანის ანთროპოლოგიური ნაშთები (არქანთროპები). 10-23. ზარზი. მეზოლითი: ლევანტი (ნატუფის კულტურა (ელ-ვადი. ახლო აღმოსავლეთის ზედა პალეოლითური მასალის მიმართება საქართველოში მიკვლეულ ზედა პალეოლითურ მასალასთან. 14-20. იერიქონი. ატ-ტაბუნი. საკვებ- წარმოებითი ეკონომიკის ჩანასახები ახლო აღმოსავლეთის მეზოლითური ხანის ძეგლების მასალების მიხედვით. მიურაიბითი). სუბერდე). ნეოლითური რევოლუციის განსხვავებული მოდელები და განვითარების ეტაპები. ნეოლითური რევოლუციის გავრცელების საშუალებები და გზები. ნეოლითური რევოლუციის თავისებურებები ახლო აღმოსავლეთში. ზედა პალეოლითი: ლევანტი (ქზარ-აქილი. Бонгард-Левин et al. სხული). ზაგროსის მთიანეთი (ზავი-ჩემი-შანიდარი. არჯენე. არჯენე. ირანი (ზაგროსის მთიანეთის გარეშე) და ავღანეთი (გარი-კამირბანდი. ჩრდილოეთ ერაყი (ბარდა ბალკა). ჯაფარიძე 2003. ქარიმ-შაჰირი). ჩრდილოეთ ერაყი (შანიდარი C-B.. შუა პალეოლითის ხანის ანთროპოლოგიური ნაშთები (პალეოანთროპები) და დასაკრძალავი წეს-ჩვეულებების აღმოცენება. კარა- კამარი. 1986. ანატოლია (ალთინ-თეფე). იაბრუდი). ლიტერატურა: Mellaart 1965.

ნეოლითური ხელოვნების თავისებურებანი. 99-111. Мелларт 1986. ჩრდილოეთი ერაყი- დასავლეთი ირანი (გვიანდელი ჯარმო. თელ შიმშარა. ლორთქიფანიძე 2002. Braidwood 1967. 50-53. თეფე გურანისა და განჯი დერეს ქვედა ფენები. 14-16 8. 90-92. Массон 1964. ბიბლოსისა და რას შამრას ძირეული ფენები). Mellaart 1975. 1986. ანატოლია (აკერამიკული ჰაჯილარი. 18-32. რამადი. 7. ლორთქიფანიძე 2002. თელ მაღზალია. ეგეიდა და ბალკანეთი) (1 სალექციო + 2 სასემინარო საათი) მიმოხილვა. 83-106. 1970. 48-50. ჩათალ ჰუიუქი). Çambel/Braidwood. . Бадер 1975. უმ დაბაღია). აბუ სუვანი). ახლო აღმოსავლეთის პერიფერია ქვის ხანაში (ეგვიპტე.. გვიანდელი ჩათალ ჰუიუქი). Mellaart 1970. 58-63. Mellaart 1965. ადრესამიწათმოქმედო კულტურის ძირითადი განმსაზღვრელი ელემენტები. ალი კოში). ვადი ფალა. ჩრდილოეთი ერაყი- დასავლეთი ირანი (ჯარმო. Mellaart 1967. Массон 1964. ახლო აღმოსავლეთის წინაკერამიკული ნეოლითის მიმართება საქართველოს ადრეულ ნეოლითთან. Mellaart 1965. Mellaart 1975passim. Бонгард-Левин et al. ჩრდილო- აღმოსავლეთი ირანი-სამხრეთი თურქმენეთი (ჯეითუნის კულტურა). ანატოლია (ჰაჯილარი. 59. 51-56. ჯაფარიძე 2003. წინა-კერამიკული ნეოლითი: ლევანტი (იერიქონის წინაკერამიკული A და B ნეოლითი: იერიქონი. Kirkbride 1972. წინაკერამიკული ნეოლითი (3 სალექციო + 6 სასემინარო საათი) ახლო აღმოსავლეთის წინაკერამიკული ნეოლითის დამახასიათებელი ნიშნები. არაბეთის ნახევარკუნძული. Clark/Piggott 1965.. ჯაფარიძე 2003. ლიტერატურა: Мелларт 1986. თელ სოტო. 44-60. თეფე სარაბი. ბეიდა. ლიტერატურა: ჯაფარიძე/ჯავახიშვილი 1971passim. 36-44. ჩაიონუ თეფესი.ლიტერატურა: Özdoğan 1995. Mellaart 1975passim. Mellaart 1970. ლევანტი (ამუკი A. 24f. ახლო აღმოსავლეთის კერამიკული ნეოლითის მიმართება საქართველოს გვიან ნეოლითთან. 21-57. ნევალი ჩორი. 6. 26-41. თეფე გურანისა და განჯი დერეს ზედა ფენები. 32-56. აინ მალაჰა. კერამიკული ნეოლითი (3 სალექციო + 6 სასემინარო საათი) ახლო აღმოსავლეთის კერამიკული ნეოლითის დამახასიათებელი ნიშნები.

ორონტზე). თელ ღასული. ჯოვი.მეორე სემესტრი: ახლო აღმოსავლეთი ადრეული ლითონის ხანაში 10. 299-310. ენგედი. 159ff. პიჟდელი თეფე. 61-94. 42-70. 12. მესოპოტამიის ქალკოლითი (3 სალექციო + 6 სასემინარო საათი) ჰასუნის კულტურა. ტალი ბაკუნი. ბენდებალი. ჩიქოვანი 2010. ბეიჯესულთანი. მესოპოტამიის ადრესამიწათმოქმედო კულტურის მიმართება ამიერკავკასიის შულავერ-შომუ თეფეს კულტურასთან. Мунчаев/Мерперт 1981. Perkins 1957passim. 67-101. ლორთქიფანიძე 2002. ჰალაფის კულტურა. ირანი: თეფე სიალქი. იერიქონი. 40- 45. მეგიდო. ქუმ- თეფე. Oates 1972. Kavtaradze 1999. Fie1den 1981. ჯაფარიძე 2003. სუსა. გავრა XI. იარმუკი. 97. მესოპოტამიის ადრესამიწათმოქმედო მეურნეობის თავისებურებანი. Coghlan 1951. ბეერშება. ჯემდეთ-ნასრის ფენომენი. წინა აზიის ქალკოლითური მასალის პარალელები სამხრეთ და აღმოსავლეთ ამიერკავკასიურ ძეგლებში. 61-77. 1986. Muhly 1973. მეტალურგიის ადრეული სტადიის დამახასიათებელი ნიშნები. Dougherty/Caldwell 1966. Behm-Blancke 1993. ლიტერატურა: Бонгард-Левин et al. ანატოლიისა და ირანის ქალკოლითი (2 სალექციო + 4 სასემინარო საათი) ლევანტი: სირია-კილიკიის ”ნეოლითი”. 1975. რას შამრა. 984-985. ჰაჯი მუჰამედი. ლევანტის. გეოი თეფე. დალმა თეფე. 145-150. 2010. ჩათალ-ჰუიუქი-დასავლეთი. ჩრდილოეთ უბეიდის კულტურა. ტაბათ ელ-ჰამა. 13–38. de Jesus 1980. თეფე გიანი. ადრეული ლითონების ხანის დასაწყისი (1 სალექციო + 2 სასემინარო საათი) ქალკოლითის დახასიათება. Кавтарадзе 1983. ახალი ტექნოლოგიის გავრცელება – ევოლუცია თუ დიფუზია.. აბუ მატარი. ანატოლია: მერსინი. Глонти et al. 83-94.. უბეიდის კულტურა. ჰამა (მდ. ურუკის კულტურა. Moorey 1982. ჯაფარაბადი. ლიტერატურა: Caldwell 1968.. ენისა და კულტურის ურთიერთმიმართება. ლიტერატურა: . ამუკი. ჩეშმე ალი. თეფე ჰისარი. Esin 1995. გვიანდელი ურუკის ხანა. უძველესი ერიდუ. ეზდრელონი. სამარა. 11. შუნა I. 55-67. ღამბაშიძე et al. ჯან ჰასანი. ბიბლოსი. ჰაჯი ფირუზი. იარიმ თეფე.

27-44. ჩრდილო- დასავლეთ ირანის ადრეული ბრინჯაოს ხანის კულტურა და მისი მიმართება ამიერკავკასიურ-აღმოსავლურანატოლიურ კულტურებთან. . თელ არადი. ნინევია V. ანატოლიაში მეტალურგიის განვითარების თავისებურებანი. ბეიჯესულთანი. 14. 71-78. თეფე ჯემშიდი. Lyonnet et al. 1986. თეფე სიალქი III-IV. საზოგადოების განვითარების ანატოლიური მოდელი და მისი მიმართება სხვა მოდელებთან. 2009. Мунчаев 1975. ქალაქი-სახელმწიფოები.Бонгард-Левин et al. შაჰ ჰუსეინი. ლაჰიში. საქალაქო რევოლუცია (2 სალექციო + 4 სასემინარო საათი) საქალაქო რევოლუციის არსი. ანატოლიის. ქიულ-თეფე. 571-608. 120-129. ჩრდილოეთ ანატოლია ადრეული ბრინჯაოს ხანაში. Burton-Brown 1951. თეფე ჰისარი. Young 1986. Garstang 1953. შაჰი ტუმპი. 1986. სუსა D. მეგიდო XVIII. შაჰ თეფე. Тоbler 1950. მაჰმათლარი. გეოი თეფე K. II. საქალაქო რევოლუციის განსხვავებული მოდელები და განვითარების ეტაპები. 80-84. კაპადოკიური კერამიკის საკითხი. 15. თელ ბრაკი. 12ff. Weiss 1986. მესოპოტამიის ადრეული ბრინჯაოს ხანა (2 სალექციო + 4 სასემინარო საათი) თეფე გავრა VIII-VII. Woolley 1934. III. ლევანტისა და ირანის ადრეული ბრინჯაოს ხანა (4 სალექციო + 8 სასემინარო საათი) ტრანსიორდანია და პალესტინა ადრეული ბრინჯაოს ხანაში. 90-106. ხირბეთ-კერაკის კულტურა. Вraidwood/Braidwood 1935. მარი. 63-68. იერიქონი III- II. Burney 1977. Algaze 1989. ალიშარი. Ахундов/Махмудова 2008. ეგვიპტისა და სირია-მესოპოტამიის ზეგავლენის მნიშვნელობა პალესტინის კულტურულ-ისტორიულ განვითარებაში.. Potts 1994passim.. ბუიუქ გიულიუჯექის კულტურა. ლიტერატურა: Бонгард-Левин et al. 68-70. აღმოსავლეთ ანატოლიის `მტკვარ-არაქსის" კულტურა. თალი-იბლისი. იორთანის კულტურა. 48-58. ალაჯა ჰუიუქისა და ჰოროზ თეფეს სამეფო აკლდამები და მათი მიმართება ჩრდილო- დასავლეთ კავკასიურ და ამიერკავკასიურ ყორღანული კულტურების მასალებთან. ტროა. თიურენგ თეფე. ჰაზორი. ლიტერატურა: Lamberg-Кагlovsky/Lamberg-Karlovsky 1979. 287-668. 13. საქალაქო რევოლუციის თავისებურებები ახლო აღმოსავლეთში. ურის სამეფო აკლდამები. Frangipane/Palmieri 1988. აი. თელ-ბეით-მირსიმი. Кавтарадзе 1983.. Иессен 1963. ქალაქი-სახელმწიფოების ეტაპიდან ტერიტორიულ სახელმწიფოებზე გადასვლის პერიოდი. 295- 318. Speiser 1935. ადრედინასტიური ხანა I. Frangipane/Palmieri 1987. 210-214.

Mellaart. А. ჯაფარიძე 2003. Кучера. Бонгард-Левин. Ахундов. Средняя Азия и Древний Восток. В. 169-207. 1965. 15ff. ჯაფარიძე. J. 1971. Вurnеу 1958. Amiet 1979. Москва-Ленинград. Yakar 1985. М. Orthmann 1963. М. ა. Южный Кавказ в кавказско-переднеазиатских этнокультурных процесах IV тыс. 84-90. Древнейшие Цивилизации Ближнего Востока. ჯავახიშვილი.. 1964. Yalçın et al. Sagona 1984. 119ff. ავღანეთი.. ლიტერატურა: Бонгард-Левин et al. Stronach 1957. 104-108. Деопик. Дж.. Arne 1945. Schmidt 1937. В.. 107-126. ახლო აღმოსავლეთის პერიფერია ქალკოლითისა და ადრეული ბრინჯაოს ხანაში (ეგვიპტე. Массон. The Chalcolithic and Early Bronze Ages in the Near East and Anatolia. 68- 82. Коşау 1944. Археология Зарубежной Азии. Москва. ეგეიდა და ბალკანეთი) (1 სალექციო + 2 სასემინარო საათი) მიმოხილვა. არაბეთის ნახევარკუნძული. Т.პირველი სახელმწიფო ირანის ტერიტორიაზე – ელამი. П.э. Lamberg-Karlovsky/Kohl 1971. J. С. 1966. Özğüç/Akоk 1958. 311-317. Деревянко. Palmieri 1981. ამიერკავკასიის მტკვარ-არაქსის კულტურის ადგილი ადრეული ბრინჯაოს ხანის ახლო აღმოსავლეთის ერთიან კულტურულ სისტემაში. უძველესი მიწათმოქმედი მოსახლეობის კულტურა საქართველოს ტერიტორიაზე. J. Burney 1976. Р. . The Neolithic of the Near East. Массон. Москва. И. ლორთქიფანიძე 2002. Баку. ჯაფარიძე 1976. 2008. 2008. 16. 1986. 106-118. 198ff. 78f. А. 1–17. Young 1969. Earliest Civilizations of the Near East. 98ff. Mellaart 1966. Коşау 1951. Weiss/Young 1975. М. London. 1986. Mellaart. В.. 96-124. Г. Д. Махмудова. Mellaart.. თბილისი. London. შეფასება: დასწრება 10% კოლოქვიუმში მონაწილეობა 30% პრეზენტაცია სემინარზე 25% საბოლოო გამოცდა 35% საბოლოო შეფასება 100% სავალდებულო ლიტერატურა: ო. Beirut. 1975. Мелларт. ქავთარაძე 2006. 1986. Hood 1951. М. Burney 1993. до н.

გოგოჭური. ირ. – დ. Мунчаев. H. Кавказ на Заре Бронзового Века. IV. ო. ქართველ ტომთა ეთნიკური ისტორიის საკითხისათვის. Yakar. მინდიაშვილი. В. vol.H. А. – Советская Археология. – Краткие Cообщения. И. Özbal.). Я. კ.. BAR Internat. ჯაფარიძე. დამატებითი ლიტერატურა: ო. Иессен. 1975. Кавказ и Древний Восток в IV и III тысячелетиях до нашей эры. Н. Г. გ. 2002. Антропология. Эпоха Первобытной Родовой Общины. 1975. 2008. 1983. გ. პალესტინის. Москва. № 4. J. Антропоморфные фигурки Храмис Диди гора. М. ჯაფარიძე. № 93. ძვ. Мунчаев. გ.). Yalçın. . 1963. История Первобытного Общества. გ. Кигурадзе Т. 1989. Nissen. Ancient Mining in Turkey and the Eastern Mediterranean. О. Москва. თბილისი. ბააზოვის სახელობის საქართველოს ებრაელთა ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმის შრომები. Кавтарадзе. საქართველოს ისტორიის სათავეებთან. 30. წ. Я. კახიანი. Левин. 1985. London. აღმოსავლეთ საქართველოს ადრესამიწათმოქმედო კლტურათა შესწავლის საკითხები. А. Москва. Ankara. Мерперт. т. – Вестник Государственного музея Грузии. G. Г. Р. J. Бадер. VI-III ათასწლეულებში. ღამბაშიძე. 1986 Глонти Л. 1973-1974 гг. no. ჯაფარიძე. ред. The Uruk Expansion: Cross-Cultural Exchange in Early Mesopotamian Civilization. ძველი ქართული ცივილიზაციის სათავეებთან. The Early History of the Ancient Near East 9000-2000 BC. 1981. პირველყოფილი ეპოქა. Тбилиси. 2010. თბილისი. Ü. – Current Anthropology. Джавахишвили А. 1963. ლორთქიფანიძე. The Later Prehistory of Anatolia: the Late Chalcolithic and Early Bronze Age. G. Algaze. ი. თბილისი. XXXI-В. თბილისი. ო. ქავთარაძე. Series 268. M.. В. Рогинский. თბილისი. 5. И. ჩიქოვანი. 2003. Я. 1988. К хронологии эпохи энеолита и бронзы Грузии. Москва. Ю. № 19. A. Paşamehmetoğlu. 2010. P. ანატოლიისა და ამიერკავკასიის ადრეული ბრინჯაოს ხანის კულტურათა ქრონოლოგიური ურთიერთმიმართების საკითხისათვის. 1975. Бромлей (Отв. Раннеземледельческое поселение Телль-Сотто (по раскопкам 1971. Л. Chicago. 2006. Н. М. 1976. – ძიებანი საქართველოს არქეოლოგიაში. უძველესი მეტალურგია და სამთო საქმე საქართველოში. Oxford. Раннеземледельческие поселения Северной Месопотамии.

1968. Fie1den. vol.). H. 1970. An Early Farmer Village in Turkey. Dougherty. Arslantepe As a Gateway to the Highland: a Note on Periods VI A-VI D. Chicago. Özgüç (eds. U. Mellink (eds. Çambel. LIII. Braidwood. A. Haftavan Tepe and Early Settlement Patterns in North-West Iran. J.P. Prehistoric Societies. Studies in Honor of Nimet Özgüç. 1965. L. H. 1966. Behm-Blancke. XLIIII. Burney. Fouilles du Tepe-Giyan près de Néhavand 1931 et 1932. no. 1995. R. Iran. Mellink. 1977. 1967. 1968. vol. M. The Suberde Excavations. Excavations at Shah Теpe. Contenau. J. London. – Science. 153. Taal-i-Iblis and the Beginnings of Copper Metallurgy in the Fifth Millennium. Frangipane. R. С. 1951. S. Cambridge. R. 1948. M.). R. Chicago. Braidwood. J. Clark. Einige Überlegungen zum Ende des Späten Urukzeit an Euphrat und Çağçağ. J. T. – Anatolian Studies. 1951. Liverani. K. In: Problems in Economic and Social Archaeology. – Iraq. R. 1976. Howe. T. R. In: Between the Rivers and Over the Mountains. G. cilt 17. С. – Scientific American. Вraidwood. Chicago. K. Excavations in the Plain of Antioch. 1965. vol. С. no. Piggott. Esin. Ghirshman. vol. Eastern Anatolia in the Chalcolithic and Early Bronze Age. Paris. 1958. de G. Early Copper Metallurgy at the Pre-Pottery Site of Aşıklı. Excavations in Azarbaijan. In: Readings in Prehistory. J. C. Coghlan. 1960. Porada. P. Braidwood. Longworth. I. In: Aspects of Art and Iconography: Anatolia and Its Neighbors. G. K. Evidence of Early Pyrometallurgy in the Kerman Range in Iran. Sieveking. Western Asia and Egypt before the Period of Agriculture and Urban Settlement. 1993. Caldwell. – Antiquity. VIII. J. H. Archaeologica Anatolica et Mesopotamica Alba Palmieri Dedicata. Arne. Hauptmann. Bordaz. 3. Burney.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. Вurneу. – Türk Arkeoloji Dergisi. 1960. vol. J. Н. I. B. 1993. vol. Oxford. Burton-Brown. M. London. . Stockholm. Istanbul. A Late Uruk Pottery Group from Tell Braq. From Village to Empire. С. 1935. Prehistoric Investigations in Iraqi Kurdistan. – Archaeologia Viva. Archaeological Discontinuity and Ethnic Duality in Elam. 222. Matthiae & M. H. Caldwell. 1981. Studies Presented to Halet Çambel. 1945. Southwestern Turkey. Notes on the Prehistoric Metallurgy of Copper and Bronze in the Old World. Oxford. A. 1979. Вurnеу. A. J. E. Physical Conditions in Eastern Europe. Braidwood. I. E. Wilson (eds. Butzer. R. J. Prehistoric Man. T. A. I. M. Rome. R. S. G. Amiet. London.

Umm Dabaghiyah 1971. Muhly. Çatal Hüyük. Kavtaradze. 2003. 1972. London.000-5000 BC. 1982 : 13–38. Proceedings of the International Conference "The Beginnings of Metallurgy". Berlin. Lyonnet. Jellilov. J. the Case of Eastern Anatolia. Pernicka. S. Veröffentlichungen aus dem Deutschen Bergbau- Museum. R.). 2009. A Global Human History. Oxford. – Iraq. Les fouilles d'Alaca Höyük. K. Reynard. L. Iran. S. 1999. no. L. Коşау. 1953. Transactions of the Connecticut Academy of Arts and Sciences. P. The Archaeological Evidence for Metallurgy and Related Technologies in Mesopotamia c. 1967. An Early Village Sequence from Khuzistan. The Importance of Metallurgical Data for the Formation of Central Transcaucasian Chronology. In: Man. . Kenyon. Zeitschrift für Kunst und Kultur im Bergbau. 1944. Hacilar. L. Yalçin. 1951. Hole. Th. no. C. The Cemetery of Soyuq Bulaq (Azerbaijan). D. Palmieri. Oxford. K. Prehistoric Settlement Patterns in Mesopotamia. Lamberg-Karlovsky. London. 2. – Expedition. A. London. Band 40. Settlement and Urbanism. Mellaart. L. 1. P. Оates. Коşау. BAR Internat. vol. Ankara. After the Ice. – Iraq. In: The Beginnings of Metallurgy. Courcier. Bochum 1995. In: Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan. 12. A. I-II. Ankara. J. vol. Almamedov.M. Fr. 2008. D. Н. New. M. M. San Francisco. V. Der Anschnitt. J. Edited by A. Beginning in Archaeology. Z. Frangipane. 1951. Copper and Tin. pp. The Development of Prehistoric Mining and Metallurgy in Anatolia. 1987. Prehistoric Mersin. T. XLIII. Ann Arbor. 3-4. A. Beiheft 9. 44. Prehistory and Human Ecology of the Deh Luran Plain. C. E. An Early City in Iran. vol. Mithen. In: Hunters. J. Garstang. 1952. G. Perspectives on Proto-Urbanization in Eastern Anatolia: Arslantepe (Malatya). Neely. vol. Ausgrabungen von Alaca Höyük. J. 67-101. Series 349. 1979. Excavations at Tabara el Akrad. vol. Manzanilla (ed. Lamberg-Karlovsky. С. London. Urbanisation in Perimesopotamian Areas. A. 1969. Loute. Moorey. 13. Bouquet. XXXIV. vol. London. S. С. vol. Kirkbride. M. Н. Huseynov. Lamberg-Кагlovsky. Palmieri. B. Nr. Readings from «Scientific American». Z. S. Oxford. – Origini. In: Studies in the Neolithic and Urban Revolutions. 5500-2100 BC. Hauptmann. – Anatolian Studies. Kohl. The Early Bronze Age of Iran As Seen from Tepe Yahia. 1971. P. Mellaart. 1988. Bochum: Deutsche Bergbau-Museum. Akhundov. F. 1970. Hood. S. B. Frangipane. 1972. Farmers and Civilizations: Old World Archaeology. A. J. K. Late Chalcolithic Kurgans in Transcaucasia. Z. Rehren and U. Makharadze. de Jesus. 1973. A Neolithic Town in Anatolia. Haven. 20. 1980. 84. S. Flannery.

კურსის გავლის შემდეგ მას ექნება საკმარისი ცოდნა მაგისტრატურის პროგრამის დასაუფლებლად. Stronach. С. In: Readings in Prehistory. T. Ankara. 1934.. Ontario. Perkins. – Anatolian Studies. vol. 1986. 1958. The Comparative Archaeology of Early Mesopotamia. T. vol. Chicago. Е. Weiss. E. Özğüç. Philadelphia. In: Jamdet Nasr Period or Regional Style. An Early Bronze Age Settlement and Cemetery. J.). no. Sagona. В. Excavations at Tepe Gawra. C. Özdoğan. The Development and Diffusion of Metal Types in Early Bronze Age Anatolia. Series 214. The Caucasian Region in the Early Bronze Age. 25. Excavations at Godin Tepe. 1957.2010 . 3400-2000 BC. A. 1957. M. A. H. Schmidt. Oxford 1984. Young. T. – Anatolian Studies. Jr. Akоk. 1969. II. A. vol. 1995. An Archaeological and Historical Study of Foreign Relations ca. 1937. Istanbul. BAR Internat. Young. L. A. L. სტუდენტი უკეთესად გაერკვევა მსოფლიოს წინაისტორიული (და შესაბამისად აგრეთვე ისტორიული თუ თანამედროვე) განვითარების საერთო პროცესებში და შესაძლებლობა ექნება ადეკვატურად განსაზღვროს აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთისა და ზოგადად ამიერკავკასიის ისტორიულ-კულტურული ადგილი გლობალური ხასიათის მოვლენებში. Die Keramik der frühen Bronzezeit aus Inneranatolien. Excavations at Arslantepe (Malatia). Excavations at Tepe Gawra. Jr. Berlin. G. F. W. Ur Excavations. Godin Tepe VI/V and Central-Western Iran at the End of the Fourth Millennium. Wiesbaden 1986. 1935. Studies presented to Halet Çambel. U. დოქტორი ივანე ჯავახიშვილის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი 05. ქავთარაძე ისტ. Neolithic in Turkey. vol. Т. Guidford. Orthmann. Finkbeiner. Potts. D. M. 1963. გ. Rollig (eds. Mesopotamia and the East. Philadelphia. Damghan. Excavations at Tepe Hissar. Woolley.08. Studies in Ancient Oriental Civilizations. Oxford. The Royal Cemetery. The Status of Research. Oxford 1994. C. Тоbler.W. A. 1950. Palmieri. Conn. Speiser. Philadelphia. Horoztepe. მეცნ. I. The Origins of Cities in Dry-Farming Syria and Mesopotamia in the Third Millennium BC. სწავლის შედეგი: შეძენილი ცოდნის შედეგად. XXXI. 1981. VII.