P. 1
12. SINIF KİMYA DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI (YENİ PROGRAM)

12. SINIF KİMYA DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI (YENİ PROGRAM)

|Views: 8,908|Likes:
Yayınlayan: Kimya Bilimi
ORTAÖĞRETİM 12. SINIF KİMYA DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI (Yeni Program)
ORTAÖĞRETİM 12. SINIF KİMYA DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI (Yeni Program)

More info:

Categories:Types, Research, Science
Published by: Kimya Bilimi on Jul 29, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/08/2013

pdf

text

original

T.C.

MĐLLÎ EĞĐTĐM BAKA LIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı

ORTAÖĞRETĐM 12. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI

A KARA 2009

ORTAÖĞRETĐM 12. SI IF KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI DA GÖREV ALA LAR

KOMĐSYO ÜYELERĐ Prof. Dr. Hamza YILMAZ Prof. Dr. Đzzet TOR Prof. Dr. Bahri ÜLKÜSEVEN Dr. Merih EGE Zerrin GÖRGÜN Orhan ERCAN

Program Geliştirme Uzmanı Ölçme Değerlendirme Uzmanı

: Hayriye ARGUN : Seher ULUTAŞ

2

Đçindekiler
A. PROGRAMI TEMELLERĐ………………………………...…………………….4 1. AMAÇLAR ……………………………………………………………………...5 1.1 Türk Millî Eğitiminin Amaçları………...……………………………….5 1.2 Kimya Dersinin Genel Amaçları………..……………….........................5 2. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ....……………….………6 2.1 Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi…......…….……………….6 2.2 Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme...……...……............7 2.3 Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri…...……………............8 3. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U……………....……9 4. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI……......…10 4.1. Programın Tasnif Anlayışı…………………………...………................10 4.2. Programın Organizasyonu………………...…………………….……...10 4.3. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar……...………………...……11 5. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI…...12 5.1.Bilimsel Süreç Becerileri (BSB)…………...……………....………….….12 5.2.Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ)......………..….13 5.3.Đletişim, Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD)……………………...…...13 6. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRMEYE BAKIŞI…....…………14 7. SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR.……………..………………...……….…………. 18 B. Ü ĐTELER………………………………….…………………………………….…19 ZAMA A ALĐZĐ ………………………………………………………..….….…20 KĐTAP FORMA SAYILARI ………..……………………………………………..20 1. Ü ĐTE:ELEME TLER KĐMYASI ..….………..............................21 2. Ü ĐTE:ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ………………………........45 3. Ü ĐTE: ORGA ĐK REAKSĐYO LAR…………………..………58 4. Ü ĐTE: ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI …………….…………66

3

KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI
Ortaöğretim 12. Sınıf

A. PROGRAMI TEMELLERĐ

4

1. AMAÇLAR 1.1. TÜRK MĐLLÎ EĞĐTĐMĐ Đ AMAÇLARI 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu’na göre Türk Millî Eğitiminin Genel Amaçları: Madde 2. Türk Millî Eğitiminin genel amacı, Türk milletinin bütün fertlerini; 1. Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı; Türk milletinin millî, ahlaki, insani, manevi ve kültürel değerlerini benimseyen, koruyan ve geliştiren; ailesini, vatanını, milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan; insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik; laik ve sosyal bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış hâline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek; 2. Beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere, hür ve bilimsel düşünme gücüne, geniş bir dünya görüşüne sahip, insan haklarına saygılı, kişilik ve teşebbüse değer veren, topluma karşı sorumluluk duyan; yapıcı, yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek; 3. Đlgi, istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek, gerekli bilgi, beceri, davranışlar ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak suretiyle hayata hazırlamak ve onların, kendilerini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkıda bulunacak bir meslek sahibi olmalarını sağlamak; Böylece, bir yandan Türk vatandaşlarının ve Türk toplumunun refah ve mutluluğunu artırmak; öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi, sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak ve nihayet Türk milletini çağdaş uygarlığın yapıcı, yaratıcı, seçkin bir ortağı yapmaktır. 1.2. KĐMYA DERSĐ Đ GE EL AMAÇLARI Bu öğretim programı, ortaöğretim sürecinde Türk vatandaşlarında, 1. Madde ve maddeler arası etkileşimler ile ilgili temel kavramlar hakkında bilgi ve kavrayış edinme, bu kavramların tarihsel gelişimi, bireysel, sosyal, ekonomik ve teknolojik dünyaya etkileri ve çevre ile ilişkileri ekseninde bir bilinç geliştirmeyi; 2. Belli bir konuya özgü veri ve bilgilerden kavram ve modellere ulaşma yetisi; bu kavram ve modellerin açıklanmasında kimya terimlerini kullanma becerisi; gözlem, deney, veri toplama gibi basit becerilerden problem çözmeye geçiş mahareti ve üst düzey iletişim ilişkilerine uyum sağlamayı; 3. Maddeyi ve maddeler arası ilişkileri inceleme-kavrama arzusu, kendine, çevresine, topluma ve başkalarının görüşlerine saygı itiyadı, kimyanın çeşitli alanlarında farklı görüşleri eleştirel bir gözle karşılaştırma alışkanlığı kazandırmayı; amaçlar. 5

2. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI A GĐRĐŞ
2.1. Ülkemizde Kimya Programlarının Tarihçesi Cumhuriyet dönemi Türkiye’sinin başlıca başarılarından biri, temel eğitimi yaygınlaştırmak ve ülkemiz insanının okur-yazarlık oranını yükseltmek olmuştur. Okumayazma ve aritmetik alanında bilgi ve becerilerin yer aldığı eğitim öğretim süreçlerinin, cumhuriyet döneminin ilk çeyrek yüzyılı içinde başarıyla organize edildiği, genel kabul gören bir gerçektir. Ortaöğretim derslerinin eğitim/öğretim programları için, ilk ciddi adımlar 1930’larda atılmıştır. 1930’da yürürlüğe giren ortaokul 2 ve 3. sınıf kimya programlarında yer verilen konu başlıklarına bakıldığında, zamanımıza göre çok daha içerikli ve ağır bir bilgi/beceri bütününün öngörüldüğü anlaşılmaktadır(1). 1938’de yürürlüğe giren lise kimya programlarında da bir yandan o zamanların kimyası kuş bakışı taranmakta, bir yandan da zamanın şartları öyle gerektirdiği için, kimyasal savaşta kullanılan maddelerin tanıtımı ve bunlardan korunma yolları ayrıntılı ele alınmaktadır(2). Her iki programda da bugünkü programcılık anlayışı ile bakıldığında eksik olan, içeriklerde yer alan odak konuların işlenişi hakkında ipuçlarının bulunmaması ve bir zaman analizinin yer almamasıdır. Bu eksiklerin, devlet öncülüğü ile yazılan ders kitapları tarafından kısmen de olsa kapatıldığı düşünülebilir. Bu dönem programlarının, zamanımızdaki karşılıklarına göre daha “dolu” ve “ağır” bir görüntü vermesi dikkat çekicidir. 1956’da yürürlüğe giren lise kimya programlarında, önemli ölçüde içerik değişimine gidildiği görülmektedir(3). Örneğin, kimyasal savaş maddeleri ile ilgili bölüm programdan çıkarılmış, ülkemizdeki kimya endüstrisini ve kimyanın günlük hayata yansıyan ünlerini tanıtıcı metinlere yer verilmiştir. Bunda, Đkinci Dünya Savaşının sona ermiş olması yanında, 1948 ilköğretim programının genel vizyonunun da bir etkisinin olduğu düşünülebilir. 1960’da gözden geçirilen kimya programı da 1956 metni ile hemen hemen aynıdır(4). 1971’de, kimya ve fizik programlarında köklü bir değişikliğe gidilerek lise 1. sınıfta, kimya ve fizik dersleri yerine, Modern Fen Bilgisi dersi konmuştur. Bu dersin içeriği, kimya ve fizik derslerinin geleneksel zengin konu içeriğinden farklı şekilde, belli alanlarda derinleşme ve öğrencilerin kendi gözlem ve deneylerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi temeline dayandırılmıştır(5). Modern Fen Bilgisi üzerine tek yıllık bir kimya dersi olarak düşünülen Modern Kimya programı da (1973) aynı eğitim öğretim yaklaşımı ile hazırlanmıştır(6). 1985’te modern fen bilgisi uygulamalarından vazgeçilmiş; lise 1, 2 ve 3. sınıflar için yeni öğretim programları hazırlanıp yürürlüğe girmiştir. Bu programlarla, 1971’de benimsenen “sınırlı sayıda konu üzerinde derinleşme” ve “öğrencilerin kendi gözlem ve deneyimlerine dayalı çıkarımlarla öğrenmesi” yaklaşımı kısmen terk edilmiş, 1956 programına benzeyen, fakat içerik bakımından ona göre biraz daha sadeleştirilmiş bir müfredat yürürlüğe konmuştur(7). Lise 1. sınıflar için, kimya, fizik ve biyoloji konularını birleştiren Fen Bilimleri 1 ve Fen Bilimleri 2 dersleri 1991’de ve 1993’de yeniden ihdas edilmiş(8,9), yine bu dönemde ‘kredili sistem’ uygulaması başlatılarak Kimya 1, Kimya 2, Kimya 3, Đleri Kimya 1 ve Đleri Kimya 2 6

seçmeli dersleri için ayrı ayrı programlar yürürlüğe konmuştur(10). Bu programlarda, 1971’deki eğitim öğretime bakış açısı hâkim görünmektedir. Ders geçme ve kredi sistemi 1996’da iptal edilerek yeniden sınıf geçme sistemine dönülmüş, 1992’de programları hazırlanan seçmeli kimya 1, kimya 2 ve kimya 3 dersleri, fen alanı için zorunlu dersler hâline gelmiştir(11). Liselerin 2005 yılında 4 yıla çıkarılması sonucu, sözü geçen 3 dersin müfredatı dörde bölünmüş ve böylece 3 yılın konuları 4 yıla dağıtılmıştır. 2.2. Denenmiş Programlar Üzerine Bir Değerlendirme Genelde fen kolu derslerinin ve bu arada kimya programlarının, zamanın şartlarından ve gelişmiş ülkelerdeki program hareketlerinden yer yer etkilendiği anlaşılmaktadır. Örneğin, 1938 lise kimya programı, sivil nüfusu, yaklaşan Đkinci Dünya Savaşına hazırlama gayretlerini yansıtır biçimde kimyasal savaşı önemli bir içerik olarak benimsemişken, savaştan sonraki 1956 programında bu konu terk edilmiş, o dönemdeki endüstrileşme atılımlarını yansıtır biçimde, kimya endüstrisi ile ilgili okuma metinleri öngörülmüştür. 1950’lerin sonunda SSCB ilk uzay aracı Soyuz 1’i yörüngeye yerleştirince, ABD’de, ülke gençlerinin fen alanında geri kaldığı endişesi uç vermiş, buradan hareketle yeni fen programları geliştirme ve deneme süreci başlamış, bu eğilimler zamanla ülkemize de yansımış, 1971 Modern Fen Bilgisi programının tetikleyicisi de bu gelişme olmuştur. Doğrudan keşif, bizzat yaparak ve yaşayarak öğrenme, ilke olarak itiraz edilmesi zor bir slogan olmakla beraber, her bireyin, her deneyiminden doğru çıkarımlara varabileceği imasını da taşıdığı için, zaman içinde bu yaklaşım taraftar kaybetmiş gibi görünmektedir. Kabul etmek gerekir ki, herkesin kendi gözlem ve deneyimleri ile öğrenmesi ilkesi genelleştirildiğinde, bir yandan, herkesin doğru çıkarımlar yapabileceği varsayılmış, bir yandan da herkesin bilim insanı olması gerektiği anlayışı öncelik almış olacaktır. Başka bir deyişle, deneyimle öğrenme sürecinden geçen bir birey, iyi yönlendirilmezse, bu deneyimden bir çıkarıma gidemeyebilir veya yanlış çıkarımlar yapabilir. Bireyin bizzat ‘dokunmasının’ ve ‘yaşamasının’ öğrenme sürecine yapacağı olumlu katkı inkâr edilemez. Ancak, birçok deneyimden sonuca giden yollar dolaylı olabilir ve bu dolayımlar öğretmence iyi vurgulanamazsa, deneyim, bir vakit kaybına dönüşebilir. Ülkemizde, 1970’lerde yaşanan program tecrübesi bir bakıma yukarıdaki açıdan değerlendirilebilir. Laboratuvar ortamında gerçekleştirilen öğrenme aktiviteleri, yer yer, çıkarımı özetleyen öz bilgi ile birleştirilemediği için, “Ne olacak şimdi?” türünden soruların hem öğrenciler, hem de veliler tarafından yaygın sorulduğu bir dönem yaşandı. Programın kalitesinden ziyade, programa uyumlu insan kaynaklarının yetersizliğine bağlamak gereken bu endişeler, 1980’lerin başındaki kimya ve fizik programlarının yenilenmesi sürecini başlatmıştır. 1980’lerdeki program geliştirme çalışmalarında da zamana ve tahmin edilebilir yakın geleceğe çözüm olabilir yeni bir anlayış oluşturulamamış; önce 1956 program yaklaşımına benzer bir yol izlenmiş, 1990’ların başında yeniden 1970’lerin yaklaşımı denenmiş; 1990’lardaki kısa ömürlü ardışık denemelerden sonra 1996’da, 2007 yılına kadar yürürlükte olan programlar geçerlik kazanmıştır. Şunu da belirtmek gerekir ki, “Lise Kimya Öğretim Programı” veya benzer adlar altında bugüne kadar geliştirilip yürürlüğe konmuş belgelerin hepsi, konu başlıklarını zikretmekle yetinmiş, işleniş derinliği, sınıf içi etkinlikler, zamanlama ve ölçme değerlendirme gibi önemli program girdileri, bu programlara göre yazılan ilk kitaplara bırakılmıştır. Çoğu zaman, 7

programın yürürlüğe girişini izleyen dönemde MEB adına bir kimya kitabı hazırlanmış, programdaki konu başlıkları, ancak bu kitabın yazılmasından sonra anlam kazanmıştır. Bu kitaplar, aynı programa göre yazılacak başka kitapların eksiklerini ve fazlalarını belirlemede ölçüt olarak kullanılmıştır. Đlginçtir ki, 1938 programında, konu başlıkları ile ilgili işleniş derinliklerini belirlemek için parantez içi kısa ifadelere yer verilmişken(2), 1956 ve daha sonraki programlarda bu kısa açıklamalar bile terk edilmiştir. Sonuç olarak, bir öğretim programında aranan temel unsurlarla donatılmış bir kimya programına ihtiyaç vardır. Bu program da, anılan ihtiyacı karşılamak için bir teşebbüs sayılmalıdır.

2.3. Kimya Dersi Öğretim Programının Gerekçeleri Lise kimya dersi öğretim programlarının geliştirilme gerekçeleri aşağıda özetlenmiştir: • Millî Eğitim Temel Kanunu ikinci maddesinde ifadesini bulan genel amaçlarla ilintili beceri, maharet, değer ve tutumları açıkça ifade edilmiş, içerik işleniş derinliği belirli, zaman dağılım planlaması yapılmış, ölçme değerlendirme bakımından da ipuçları içeren bir kimya öğretim programı hâlen mevcut değildir ve acil bir ihtiyaçtır. • Son yarım asırda, “öğrenme”de zihinsel süreçlere dikkat çekip nasıl öğrendiğimiz konusuna yoğunlaşan teori ve yaklaşımların kimya programlarına da olabildiğince yansıtılması gerekmektedir. • Gelişen teknolojinin, gündelik hayatta kullanıma sunduğu nanoteknoloji ve mikro elektronik ürünlerinin, kimyayı ilgilendiren yönleri ile programda yer alması gereği doğmuştur. • MEB - Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Daire Başkanlığı (EARGED) tarafından 1998 ve 2001 yıllarında kimya öğretmenleri arasında yapılmış Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analizi(12) ve Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi(13) raporlarında belirtilen program islah talepleri de bu programla karşılanmaktadır. • 2004 yılında yürürlüğe giren ilköğretim “fen ve teknoloji” ve “matematik” programları ile 2007 yılında yürürlüğe giren 9. Sınıf Kimya Programı, önemli yeni bir bilgi ve beceri alt yapısı oluşturmaktadır. Kimya dersi programının bu alt yapıya uyarlanması gerekmektedir. Ayrıca, 2005 yılında yürürlüğe giren lise “matematik” programı ve 2007 yılında geliştirilmesi çalışmaları başlatılan “fizik” ve “biyoloji” programları ile kimya programı arasında bir ahenk kurulması ihtiyacı vardır.

3. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I VĐZYO U Ortaöğretim kimya programları, Türk Millî Eğitiminin ana amaçları çerçevesinde, bireysel ve toplumsal sorumluluklarının bilincinde, kendi hayatını etkileyen kimyasal kavram ve ilkelerin farkında bireyler yetiştirmeyi hedeflemiştir. Bu hedefi gerçekleştirmek için aşağıdaki hususlar yol gösterici olarak düşünülebilir: • Bu program, kimyanın, biyoloji, fizik, astronomi ve jeoloji ile “fen bilimleri” bütününü oluşturduğunu, düşünme aracı ve dil olarak da matematiği kullandığını kabul eder. Maddenin yapısı, maddeler arası etkileşimler, madde-enerji ilişkileri, toplumun yararına sunulmuş ürünlerin kimyasal yapı-işlev bağlantısı, teknolojiye dönüşmüş kimyanın çevreye ve hayatımıza getirdiği olumlu/olumsuz etkiler ve bu 8

bağlamlar ekseninde bilimsel düşünme yönteminin niteliği ve üstünlükleri ile bireysel ve toplumsal olumlu tutum ve değerler, programın ana girdileri olacaktır. Ortaöğretim 10-12. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programları (2008- 2009), fen bilimleri alanına yönelmiş öğrenciler için hazırlanmıştır ve bu yönüyle, 9. Sınıf Kimya Dersi Öğretim Programından (2007) farklıdır. 9. sınıf programı, kimya ile gündelik hayatı ilişkilendirmeyi ön planda tutup, bilimsel kavramları sadece bir “kimya kültürü” düzeyinde ele alırken, 10-12. sınıf programları kavramsal örgüyü ve kimyaya özgü kodlama ve sorgulama yöntemlerini esas alıp kavramların hayatla ilişkisini bir pekiştirme ve destek aracı olarak mütalaa etmektedir. Ortaöğretim kimya programı, bilimi, gözlem ve deneylere dayanarak evren ve hayat hakkında doğruya en yakın açıklamaları yapan, gözlem ve deneyler geliştikçe de yaptığı açıklamaları değiştirebilen, durağan değil dinamik bir yol ve anlayış olarak görür. Bilim ve onun bir bileşeni olan kimya, çok özel yetenekli insanlara vergi olmayıp ilgilenen herkesin derinleşebileceği ve katkıda bulunabileceği, yararlı ve zevkli bir uğraş alanıdır. Bilimsel yöntem, bilimin tabiatı, bilim-teknoloji-çevre ilişkileri, deneyim ve uygulamalarla zaman içinde gelişen ve oluşan kavrayışlardır. Kimya konuları işlenirken bir yandan bilgi ve beceriler edinen öğrencilerin, bir yandan da bilimin yöntemini sezerek kavrayıp kullanması ve yine bu süreç içinde, bilim insanlarına yakışır değerlendirme itiyadı, tutum ve değerleri edinmesi beklenir. Kimya, kendine özgü ilkeleri, kavramları ve kodlama sistemi (semboller, formüller) olan bir disiplindir. Đlke ve kavramlarının birleştirilip üst düzey kazanımlara dönüştürülmesinde de matematiği kullanır. Bu program, kimyaya özgü ilke, kavram ve kodlama sistemi üçlüsünü ön planda tutup matematiği bir araç olarak görme temelinde hazırlanmıştır. Gerektiğinde matematikten yararlanmak, matematiği hayata taşımak için yeterli bir çaba olarak düşünülmüş, bir matematik problemi düzenlemek için kimyasal kavram ve ilkeleri araç olarak kullanmak eğiliminden kaçınılmıştır.

9

4. KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI I TEMEL YAPISI 4.1. Programın Tasnif Anlayışı Bu programda, 2004-2005 yıllarında yenilenen ilköğretim programlarının kullandığı tasnif benimsenmiş ve eğitim-öğretim çıktıları genel olarak “kazanım” şeklinde ifade edilmiştir. Kazanımlar genelde gruplar hâlinde verilmiş olup her kazanım grubu, ortak bir cümle giriş ibaresi ile bütün bir önermeye dönüşmektedir. Davranışçı öğrenme yaklaşımı temel alınarak hazırlanan eski programlardaki “hedef” önermelerinin, kazanım gruplarının cümle giriş ibareleri, yine eski programlardaki “davranış” önermelerinin de kazanımlar ile karşılandığı söylenebilir. Ancak, kazanımlardan bazılarının, örneğin tutumlar ve değerler ile ilgili eğitim çıktılarının birer ‘davranış’ olarak nitelendirilmesi tartışmaya açık bir konudur. Bu tereddüt, kimya programında da benimsenen “yapılandırmacı (inşacı, oluşturmacı, constructivist)” öğrenme yaklaşımı ile “davranışçı” yaklaşımın aynı konuya farklı vurgular koymasından kaynaklanmaktadır. Bu iki yaklaşımın benzer ve farklı yönleri çeşitli kaynaklarda bulunabilir(14, 15, 16, 17, 18, 19 ). 4.2. Programın Organizasyonu Ortaöğretim kimya programında kimya eğitiminden umulan çıktılar dört ana grupta mütalaa edilmiştir: • Kimya Đçerik Kazanımları, işlenen odak konu ekseninde, o konudan ve doğrudan edinilmesi beklenen, bilgi, kavrama, bilgiyi uygulama, analiz ve sentez düzeyinde kazanımlardır. Bu kazanımlar, kimya dersi içeriğini belirleyen, ana yol göstericiler gibi düşünülmelidir. Kazanım içeriğinin çok farklı derinliklerde düşünülebileceği hâllerde, o kazanımla ilgili açıklama ve sınırlamalar da kazanımlar çizelgesinde yer almaktadır. Kazanım metninde adı geçmeyen bir kavram, kazanımın açık ve anlaşılır düzeyde işlenmesi için gerekli ise, o kavram veya bilgi de kazanımın bir parçası olarak düşünülebilir. Ancak, bu esneklik, herkesin kendi açısından önemli gördüğü konuları kimya öğretiminin merkezine koyması anlamına gelecek tarzda algılanmamalı, ders işleme senaryolarında ve kitaplarda, belli konularda aşırı zaman kaybı ve ayrıntıdan kaçınılmalıdır. Kimya içerik kazanımları, genel olarak, yazılı ve sözlü sınavlarla ölçülebilir kazanımlardır. Özellikle ülke çapında yapılan seçme sınavlarının, içerik kazanımları temelinde hazırlanacağı varsayılmıştır. Aynı kazanım için, farklı öğretmen veya kitap yazarı tarafından ortaya konulacak işleniş tarz ve derinliğinin, içerik kazanımları temelinde düzenlenmiş sınavlar için bir sorun olmayacağı düşünülmüştür. • Bilimsel Süreç Becerileri (BSB), kimya biliminin kavram, ilke, betim ve problem çözme örgüsü içinde, tek tek örnekler üzerinden öğrencilerin, kendi zihinsel ve psikomotor koordinasyonlarıyla oluşturmaları beklenen düşünme, gözlemleme, kestirme (sınırlı veriye ve/veya işleme dayalı tahmin), ölçme, yorumlama, sunma ve irdeleme yetilerini ifade eden önermelerdir. Bu kazanımlar, kimya eğitiminin bütünü içinde gelişecek kazanımlar olup sınıf içi her bir etkinlikle bunlar arasında bire bir ilişki mümkün değildir. Başka bir deyişle, kimya içerik kazanımlarının her biri, bilimsel süreç becerilerine az veya çok katkıda bulunur. Sonuç olarak, içerik kazanımlarıyla bilimsel süreç becerileri arasında tekil ilişkiler kurmak veya aramak gereksizdir. • Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Đlişkisi Kazanımları (KTTÇ), kimya eğitiminin farklı yönlerinin birleşerek ortaya çıkaracağı varsayılan, kimyanın hayata, hayatın da 10

kimyaya etkisi, kimyasal faaliyetler sonucu çevrede ortaya çıkan etkiler, bu etkilerin yine kimya kullanılarak azaltımı, gündelik hayata girmiş kimyasalların kullanım ve işlev bilinci gibi hususlara ilişkin, çoğu zaman dolaylı, odak konular işlenirken özel olarak vurgulanmayıp genel kimya kültürü ile ortaya çıkması öngörülen kazanımlardır. Bu kazanımların her biri için, işlenen konular içinde belli bir yer bulunamayabilir; fakat öğrencinin edineceği genel kimya kültürünün, bu kazanımları da getireceği düşünülmelidir. • Đletişim, Tutum ve Değer Becerileri (ĐTD), tek başına kimya eğitimi ile ilgili olmayıp, bütün alanlardaki eğitim gayretlerinin ortak ürünleri olması beklenen, öz güven, tolerans, saygı, aile/millet/vatan sevgisi gibi sosyal tutum ve değerlerle kendini ifade, birlikte yaşama iradesi, düşünce ve hislerini paylaşma arzusu gibi iletişime gönüllülük anlamı taşıyan olumlu eğilimlerdir. Kimya içerik kazanımları, metinler, sınıf içi etkinlikler ve eğitim araç-gereçleri için belirleyici olan, bir bakıma programın özü sayılabilir kazanımlardır. Ortaöğretim 10-12. Sınıf Kimya Programında, kimya içerik kazanımları ünite başlıkları (Sayfa-19, B- ÜNĐTELER ) altında organize edilmiştir: Bu ünitelerden her biri için, konu başlıkları önerilmiş, “Kimya Đçerik Kazanımları” yanında, her kazanımın içerik belirleyiciliğini netleştiren “Konunun Đşleniş Derinliği/Etkinlik Örnekleri” ve “Açıklamalar” sütunlarıyla eğitim öğretime nelerin dâhil edileceği ve nelerin dışarıda tutulacağı belirtilmiştir. 4.3. Program Uygulayıcılarına Önemli otlar 1. Programda öngörülen ünite adları, içerik kazanımları, işleniş derinliği ve açıklamalar sütununda verilen sınırlama ve uyarılar bağlayıcıdır. Ünitelerin işleniş sırası da, ülke çapında değerlendirme sınavlarında paralellik gereği, değiştirilmemelidir. Ünitelerde kazanımların işleniş sırası belirlenirken, hem eğitim öğretim kolaylığı hem de kimyanın sistematik akışı gözetilmeye çalışılmıştır. Bu sıra ve üniteyle ilgili konu başlıkları ile sınıf- okul içi etkinlikler, sadece birer öneri olup takdir hakkı kitap yazarına ve dersi işleyen öğretmene aittir. Aynı ünite içinde yeniden kazanım organizasyonu yapılması hâlinde, ünite bir bütün olarak düşünülmeli, kazanımların üniteler arasında yer değiştirmesinden kaçınılmalıdır. 2. BSB, KTTÇ ve ĐTD kazanımları, kimya içerik kazanımları yanında ikincil çıktılar gibi düşünülmemelidir. Bu kazanımlar, gerçekte içerik kazanımlarından daha karmaşık, hiyerarşik açıdan onlara göre daha yüksek ve onlardan daha önemli kazanımlardır. Ancak, bu kazanım türleri, nitelikleri gereği, sözle veya vurgu ile tek hamlede edinilebilir eğitim çıktıları olmayıp içerik kazanımlarının bütünü ile oluşan kimya kültürü temelinde diğer derslerin içerik kazanımlarıyla da birleşerekedinilecek becerilerdir. Dolayısıyla, kitap metinlerinde ve sınıf ortamında ders işlenirken, söz gelişi, “Bir veri çizelgesinden nasıl bilgi çıkarımı yapılır?”, “Deney sonuçları nasıl yorumlanır?”, “Kimyanın çevreye olumsuz etkileri nelerdir?”, “Uygarlığın gelişmesi kimyanın gelişmesini nasıl etkiler?”, “Ailemizi/milletimizi/vatanımızı nasıl severiz?” gibi konular üzerinde yazılı veya sözlü vurguların bu kazanımlara hissedilir bir katkı yapacağı düşünülmemelidir. Başka bir deyişle, kimya içerik kazanımları gerçekleşmişse, BSB, KTTÇ ve ĐTD kazanımları da dolaylı yoldan gerçekleşmiş olacaktır. Gerçekte, ortaöğretim kimya 11

eğitimi, hatta ortaöğretimin bütünü, BSB, KTTÇ ve ĐTD kazanımı olarak verilen arzulanır insan tipi niteliklerinin tamamlanmasını sağlamaz. Bu kazanımlarla öngörülen nitelikler, daha sonraki öğrenim, hayat deneyimleri ve insan ilişkileriyle ömür boyu gelişecek kalitelerdir. 3. Đçerik kazanımı olarak verilen önermeler, söz konusu ünite işlendikten sonra öğrencilerin edinmiş olması beklenen kazanımlar olup söz gelişi, “Öğrenci bir molekülün polar olup olmadığını kestirir.” önermesi, sınıf içi ders işleme sürecinden sonra öğrencinin bu beceriyi edinmiş olacağını kasteder. Bu sebeple, içerik kazanımı olarak verilen her önerme, ders kitabı metninde ve ders işleniş sürecinde yeterli kavram, ilke ve gerekiyorsa gündelik hayatla ilişkilendirme içerecek şekilde irdelenmeli, açıklanmalıdır. 4. Đçerik önermelerinin aynı giriş ibaresiyle başlayan gruplarının topluca işlenmesi ve gereken yerlerde aynı gözlem, deney, araç-gereç, görsel öge veya etkinlikle birden çok kazanımın gerçekleşmesi doğaldır. Böyle kazanım gruplarının çoğu zaman ortak bir başlık altında işlenmesi beklenir. Kitaplarda ve sınıf içi ders işleme süreçlerinde, önce bu kazanım grubuyla ilgili öğrenci ön bilgilerinin yoklanması için, görsel öge veya bir güncel olay/durum hatırlatması ile hem bir motivasyon ve ilgi odaklama yoluna gidilmeli, hem de bu süreçte, öğrencilerin konuyla ilgili zihin alt yapılarına göre konuya başlama düzeyi belirlenip yeni kavram, ilişki ve ilkelerin, bu zihin alt yapısı üzerine inşa edilmesi sağlanmalıdır. 5. PROGRAMI Ö GÖRDÜĞÜ EĞĐTĐM/ÖĞRETĐM KAZA IMLARI 5.1. Bilimsel Süreç Becerileri (BSB) 1. Kimyada kullanılan kodlama sistemini tanır; bu sistemi ve kimyasal terimleri iletişimde kullanır. 2. Gözlem ve deneyin evreni doğru yorumlamadaki önemini kavrar. 3. Ölçülebilir büyüklükleri uygun birimlerle ifade eder. 4. Gözlem ve deneyde kullanılan araç-gereç, alet ve cihazları tanır. 5. Deney yapabilme becerisi kazanır; hazır deney verilerini yorumlayarak genellemelere ulaşır. 6. Gözlem, deney ve araştırma ile ulaştığı sonuçları matematiksel ve sözel olarak ifade eder. 7. Teori ve modelleri, fiziksel olayları betimlemede ve tahmin etmede kullanır. 8. Deney sonuçlarını çizelge ve grafikle ifade eder; çizelge ve grafikleri yorumlar. 9. Bilimsel bilgiler arasında nitel ve nicel ayırımı yapar ve ikisi arasındaki farkın önemini kavrar. 10. Deneysel çalışma sırasında güvenlik kurallarına uyar. 11. Doğa olaylarını yorumlarken kimya temelinde neden-sonuç ilişkisi kurar.

12

5.2. Kimya-Teknoloji-Toplum-Çevre Kazanımları (KTTÇ) 1. Kimya dersinde öğrendiklerini günlük yaşamında karşılaştığı sorunları çözmede kullanır. 2. Kimyanın sosyal, ekonomik ve teknolojik etkilerinin farkına varır. 3. Bilim ve teknolojideki gelişmelerin insanlar ve doğa üzerine olumsuz etkilerine örnekler verir. 4. Bilim ve teknoloji üzerine çalışma yapmanın önemini sorgular. 5. Kimyanın sosyal ve ekonomik alanlara uygulanabilirliğini irdeler. 6. Toplumsal yaşamında kimyanın uygulamalarını fark eder. 7. Kimyadaki gelişmelerin ekonomik, sosyal, politik ve moral değerlere etkisini yorumlar. 8. Dünyayı yorumlamada bilimsel yaklaşımın ve sorgulayıcı düşünmenin önemini kavrar. 9. Bilimsel gelişmelerin toplumsal ve sosyal maliyetini irdeler. 10. Kimya ile ilgili problemlerin çözümünde ve fiziksel olayları açıklamada öğrendiklerini kullanır. 5.3. Đletişim, Tutum ve Değer Kazanımları (ĐTD) 1. Đş birliği yaparak çalışmaya gönüllüdür. 2. Sükûnetle dinler, kendini ifade eder, genel kabul görür temellere dayanarak talep ve iddia öne sürer. 3. Evreni ve hayatı anlamada bilimin yol göstericiliğini özümser; bilimin öncelik aldığı durumları, demokrasinin öncelik aldığı durumlardan ayırt eder. 4. Öğrenmek için ödül beklemez; öğrenmenin kendisini bir ödül sayar ve ömür boyu öğrenmeye isteklidir. 5. Çevre sorunlarına karşı duyarlıdır. 6. Bilmediği maddelerle iştigal ederken dikkatlidir. 7. Bilime ve onun bir parçası olan kimyaya ilgi duyar.

13

6. PROGRAMI ÖLÇME ve DEĞERLE DĐRMEYE BAKIŞI Ölçme ve değerlendirme, öğrenme-öğretme sürecinde öğrencilerin başarılarını saptamak, eksikliklerini belirlemek, öğrencinin süreç içerisindeki gelişimine ilişkin geri bildirim sağlamak amacıyla yapılır. Bu program, ölçme/değerlendirme çalışmalarıyla, öğrencilerin öğrenme süreçlerini izlemeyi ve bu süreçte kazandıkları bilgi ve becerileri değerlendirerek gerektiğinde kullanılan öğrenme etkinliklerini değiştirmeyi öngörür. Yapılacak olan değerlendirme çalışmaları dersin amaçları ve kazanımlarına uygun olarak, olabildiğince, öğretim etkinlikleri ile eş zamanlı yürütülmelidir. Yani eğitim öğretim süreci yürürken, değerlendirme süreci de amaçlar çerçevesinde devam etmelidir. Kimya dersinde yapılacak değerlendirmede, öğrencilerin günlük hayatta karşılaştığı sorunlara, eğitim öğretim sürecinde edindiği bilgi ve becerileriyle uygun çözüm yolları üretebilme, yani kimya kazanımlarını gerçek yaşama aktarabilme yetileri yoklanır. Bireysel farklılıklarına göre bazı öğrenciler tartışmada, bazıları sözlü sunumda, bazıları da yazarak kendilerini daha iyi ifade ederler. Bu nedenle, öğrencilerin başarısını değerlendirmede farklı araç ve yöntemlerin birlikte kullanılması önemlidir. Öğretmenler, kimya dersinde öğrencilerin bilgi, beceri ve tutumlarıyla ilgili değerlendirme yaparken geleneksel ölçme değerlendirme yöntemleri; kısa cevaplı, uzun cevaplı, çoktan seçmeli, doğru-yanlış tipi, eşleştirmeli vb. soruları içeren testler yanında performans değerlendirme amaçlı gözlem-takip formu, poster, görüşme, proje, performans görevi gibi araçları da kullanırlar. Bu derste yapılacak ölçme ve değerlendirme etkinlikleriyle öğrencilerin üst düzey becerileri de (okuduğunu anlama, eleştirme, yorumlama; bilgi toplama, analiz etme ve bir sonuca ulaşma; gözlem yapma, gözlemlerden sonuca ulaşma; günlük hayatta karşılaşılan problemleri çözme; araştırma yapma; sorgulama yapma; tablo, grafik ve diyagram hazırlama ve yorumlama; öğrendikleri ile günlük yaşam arasında ilişki kurma; kendini ve arkadaşlarını değerlendirme gibi) değerlendirilmeye çalışılır. Bu tür becerilerin yalnızca geleneksel ölçme araç ve yöntemleriyle değerlendirilmesi zordur. Bu araçların yanında performans değerlendirme temelli araç ve yöntemler de kullanılır Performans değerlendirme, öğrencilerin bilgi ve becerilerini ortaya koyarak oluşturdukları çalışma, ürün ya da etkinliklerin değerlendirilmesi süreci olarak ifade edilebilir. Öğrencilerin akademik bilgiyi gerçek-yaşam problemlerine uyarlama yetisi, bunu problem çözerken bizzat gösterebilmesi performans değerlendirmesi anlayışının özüdür. Öğretmenler performans değerlendirmede oluşturacakları durumlar/verecekleri görevler ile öğrencilerin yaptıkları analizleri, problem çözmelerini, yaptıkları deneyleri, verdikleri kararları, arkadaşları ile iş birliği içindeki çalışmalarını, sözel sunumlarını ve bir ürünü oluşturmalarını doğrudan gözlemleyebilir ve onlara not verebilirler. Performans değerlendirme süreci, öğrencinin bilgiyi bizzat yapılandırmasını sağlamak bakımından bir fırsattır. Öğrencilerin performansını ölçmek için performans görevleri, projeler verilebilir; poster, broşür vb. hazırlatılabilir. Performans görevi olarak, örneğin, bir deney yapma, bir yöredeki kimyasal kirlenmeye dikkati çekecek bir broşür hazırlama, bir gazeteye kimyanın günlük hayatımızdaki yerini örneklerle açıklayan bir makale yazma, bir tip grafiği başka bir tipe dönüştürme vb. düşünülebilir. Bu görevlerin değerlendirilmesi için öğretmenler değerlendirme ölçütlerini önceden hazırlar ve öğrencilere görev verirken bu ölçütleri de onlarla paylaşırlar. Öğrencilerin yaptığı görevin, çalışmanın, ya da etkinliğin çeşitli aşamalarını ve/veya niteliklerini ve her bir aşamanın/niteliğin puan değerini belirten listeler dereceli puanlama anahtarlarıdır. Dereceli puanlama anahtarları ile, öğretmenin öğrencilerden beklentileri somut ve anlaşılır hâle gelir. Böylece öğrenciler, kendilerinden beklenenin ne olduğunu bilirler ve kabul edilebilir bir performans görevinin hangi ölçütleri karşılaması gerektiğini anlarlar. Öğrencinin performansı değerlendirilirken her bir ölçüt için ayrı bir puan 14

takdir edilir ve buna göre toplam puan elde edilir. Aşağıda kimya dersinde yaptırılabilecek bir araştırma veya çalışma için kullanılabilecek bir dereceli puanlama anahtarı örneği verilmiştir. Öğretmen isterse, bu dereceli puanlama anahtarındaki ölçütleri, çalışmanın amacına göre değiştirebilir, sayısını artırabilir ya da azaltabilir. Ölçme ve değerlendirmede geleneksel ve yeni yaklaşımların bu programla da ilişkilendirilen özellikleri çeşitli kaynaklarda bulunabilir(20, 21, 22, 23). Aşağıdaki dereceli puanlama anahtarı örneği öğrencinin bir konuda araştırma yaparken göstermiş olduğu performansa ilişkin gözlemlerin kaydedilmesi için hazırlanmıştır. Mevcut ölçütleri okuduktan sonra, bu ölçütlere ilişkin açıklamalardan hangisinin öğrencinin performansını tam olarak yansıttığı düşünülüyorsa, o açıklamaya ilişkin rakam, puan sütununa yazılır.
DERECELĐ PUA LAMA A AHTARI
4 Ölçütler Araştırma öncesinde araştırma sürecini etkili şekilde planladı ve planını öğretmeniyle paylaştı. Yapmış olduğu plana tam anlamıyla uydu. Araştırma raporunu tam zamanında teslim etti. Konuya ilişkin çok fazla ve çeşitli kaynaklar kullandı. Topladığı kaynakları verimli kullanarak edindiği bilgileri organize etti. Kullandığı kaynaklar konuyla doğrudan ilişkiliydi. Araştırma öncesinde araştırma sürecine ilişkin plan yaptı. Yapmış olduğu plana çoğunlukla uydu. Araştırma raporunu makul zamanda teslim etti. Konuya ilişkin yeterli sayıda kaynak kullandı. Kaynakların çoğunluğu konuyla ilişkiliydi. Bilgileri oldukça iyi sıraladı. Araştırma sürecine ilişkin planlama yaptı, ancak plana tam anlamıyla uymadı. Araştırma raporunu teslim tarihinden epey sonra teslim etti. Konuya ilişkin kaynak kullandı, ancak kaynaklardan bir kısmı konuyla tam anlamıyla ilişkili değildi. Farklı kaynaklardan edinilen bilgileri organize etme problemi yaşadı. 2

1 Araştırma süreci öncesinde bir plan yapmadı. Araştırma raporunu çok geç teslim etti.

1. Plan oluşturma ve uygulama

Araştırma Süreci

2. Kaynak kullanma

3. Đş birliği yapma

Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden, arkadaşlarından ve etrafındaki diğer kişilerden yardım istedi. Gerekli olduğunda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı. Arkadaşlarını kendi araştırmaları konusunda teşvik etti. Konuya ilişkin kavram, olgu ve prensipleri doğru ve yerinde kullandı. Konuya kendi yorumlarını da kattı.

Araştırma sürecinde ihtiyaç duydukça öğretmeninden yardım istedi. Gerekli durumlarda arkadaşlarıyla iş birliği yaptı.

Araştırma sürecinde sadece bir iki kez öğretmeninden yardım istedi. Arkadaşlarıyla pek fazla iş birliği yapmadı.

Konuyla ilgili olarak yeteri kadar kaynak kullanmadı. Kullandığı kaynaklar ders kitabı ile sınırlıydı. Farklı kaynaklardan elde edilmiş bilgileri organize etme gayreti hiç olmadı. Araştırma sürecinde hiç kimseden yardım istemedi ve kimi zaman gerekmesine rağmen, arkadaşlarıyla iş birliğinde bulunmadı.

4.…………… 1. Kavrama

Konuya ilişkin kavram, olgu ve prensipleri doğru şekilde kullandı. Bazı yerlerde kendi yorumlarını kattı. Kaynaklardaki bilgileri doğru şekilde kullandı. Yorumlarının bazılarını uygun kanıtlarla destekledi. Dil ve yazım kurallarını kullanırken az sayıda önemsiz hata yaptı.

Konuya ilişkin kavram, olgu ve prensipleri kullanırken bazı hatalar yaptı.

2. Kanıt kullanma

Araştırma Raporu

3. Dil kullanımı

Kaynaklardaki bilgileri doğru bir şekilde sundu. Yapmış olduğu yorumları ve çıkarımları uygun kaynaklardaki kanıtlarla destekledi. Dil ve yazım kurallarını doğru ve tam olarak kullandı.

Kaynaklardaki bilgileri aktarırken bazı hatalar yaptı. Ancak, raporda daha çok kaynaktaki bilgilere bağlı kaldı. Dil ve yazım kurallarını kullanırken bazı ciddi hatalar yaptı.

Konuya ilişkin kavram, olgu ve prensipleri kullanırken ciddi hatalar yaptı. Tamamen kitaptan aldıklarını aktardı. Kaynaklardan edindiği bilgileri hiçbir yorum katmadan olduğu gibi aktardı. Ciddi ve çok sayıda dil ve yazım kuralı hatası yaptı.

4. …………

15

Puan

Performans Düzeyleri 3

Öğrencilerin performanslarını değerlendirirken kontrol listeleri de kullanılabilir. Kontrol listelerinde, öğrencinin bir görev veya proje esnasında sırasıyla yapması gereken iş ve işlem basamakları listelenmiş olup her iş veya işlem için var veya yok, evet veya hayır anlamına gelen bir işaret veya ifade ile o işlem basamağının gerçekleşip gerçekleşmediği not edilir. Puanlama ise kümülatif yapılır. Örneğin; deney yapma gibi bir dizi hareketi gerektiren davranışlar, kontrol listesinde açıkça belirtilip sıralanabilir. KO TROL LĐSTESĐ Gözlenen Davranışlar Evet Deneyle ilgili bilgi altyapısı yeterlidir. Deney için uygun malzemeleri seçti. Seçtiği malzemelerin ve çalıştığı mekânın temizliğini kontrol etti. Deney için uygun düzeneği kurdu. Çalışırken kendisinin ve arkadaşlarının güvenliğine dikkat etti. Deney sonunda çalıştığı mekânı temiz bıraktı. Deney sonuçlarını usulüne uygun kaydetti ve yorumladı. … … … Düşünceler

Hayır

Örnek düşünceler: • Öğrencinin deneydeki dikkati ve kavrayışı çok iyiydi. • Öğrencinin bu etkinliği tekrarlaması gerekiyor. • Öğrencinin bilgi altyapısı yetersiz olduğu için deneyi bilinçsizce yaptı.

Öğretmenlerin, ölçme ve değerlendirme yaparken aşağıdaki noktalara dikkat etmeleri, daha geçerli ve güvenilir değerlendirme yapmalarına katkı sağlayacaktır: 1. Seçilen ölçme ve değerlendirme yöntem ve teknikleri ders programında hedeflenen kazanımlara uygun olmalıdır. Ölçme ve değerlendirme araçları ile değerlendirme ölçütlerinin programın temel amaçlarına hizmet eder nitelikte olmasına ve programda kazandırılması hedeflenen becerileri kapsamasına dikkat edilmelidir. 2. Öğretim programında sunulan ölçme ve değerlendirme araçlarına ilişkin formlar örnek olarak sunulmuştur. Bu formların aynı şekilde kullanılması zorunlu değildir. Formlar ve formlarda yer alan ölçütler, sınıf mevcudu, çevre ve sınıf imkânları, dersin işleniş yöntemi, süre vb. faktörler göz önünde bulundurularak yeniden yapılandırılabilir. 3. Öğretmenlerin geleneksel değerlendirme araçları (çoktan seçmeli, doğru/ yanlış, eşleştirme, kısa yanıtlı sorular vb.) ile performansa dayalı değerlendirme araçlarını birlikte ve dengeli kullanması öğrenci kazanımlarının daha etkili değerlendirilmesini sağlayacaktır.

16

4. Performansa dayalı değerlendirme yapmak için verilen performans görevlerinde öğrencilerin performansının, daha önceden hazırlanmış ölçütlerden oluşan değerlendirme araçlarından (dereceli puanlama anahtarı, derecelendirme ölçeği vb) biri ile değerlendirilmesi ve puanlanması gerekmektedir. 5. Verilen yıllık ödevler veya performans görevlerinde öğrencilerin bir kaynaktan bilgileri aynen aktarmaları yerine; elde ettikleri bilgileri, yorumlamaları, transfer etmeleri, çıkarımda bulunmaları, analiz etmeleri, değerlendirme yapmaları, tablo veya grafiğe dönüştürmeleri vb. sağlanmalıdır. Öğrencilerin performansına ilişkin değerlendirme sonuçları mümkün olduğunca kısa sürede öğrencilere bildirilmelidir. 6. Sınıfta yapılan her türlü etkinliğin değerlendirilerek bir puanlama yapılması zorunlu değildir. 7. Öğrencilerin öğrenmelerine destek sağlamak ve performanslarını değerlendirmek için yapılacak grup çalışmalarında iki yol izlenebilir. Birincisinde, verilen görev veya proje, gruptaki öğrenci sayısı kadar alt bölüme ayrılarak her öğrenciye bir alt görev yüklenir. Đkincisinde ise söz konusu görev veya proje grubun tamamına verilir; grup iş bölümünü kendisi yapar; her grup üyesinin görev takibi de gruba ait bir iştir. Birinci tip grup çalışmaları değerlendirilirken, görev ve proje sunum aşamalarında her öğrenci kendi hazırladığı bölümden sorumludur ve her öğrencinin performansı ayrı değerlendirilir. Đkinci tip grup çalışmalarında ise her öğrenciye eşit puan takdir edilir. Başka bir deyişle, bir grubun tüm üyeleri aynı puanı alır.

17

SEÇĐLMĐŞ KAY AKLAR Orta Mektep Müfredatı (1930), TC Maarif Vekâleti, Devlet Matbaası Đstanbul, 1930. Lise Programı (1938), TC Kültür Bakanlığı, Devlet Basımevi, Đstanbul, 1938. Lise Müfredat Programı (1956), TC Maarif Vekâleti, Maarif Basımevi, Ankara, 1956. Lise Müfredat Programı(1960), TC Maarif Vekâleti, Maarif Basımevi, Ankara, 1960. Ortaöğretim Đkinci Devre 1. Sınıf Fen Bilgisi (Fizik, Kimya) Taslak Programı, Tebliğler Dergisi, Ankara, 1971. 6. Modern Kimya Programı Amaçları ve Açıklamalar, Tebliğler Dergisi, Ankara, 1973. 7. Lise Kimya Programları, Tebliğler Dergisi, Ankara, 1985. 8. Fen Bilimleri 1 Programı, Tebliğler Dergisi, Ankara, 1991. 9. Fen Bilimleri 2 Programı, Tebliğler Dergisi, Ankara, 1993. 10. Seçmeli Kimya 1, 2, 3 Programları, Tebliğler Dergisi, Ankara, 1992. 11. MEB.Ortaöğretim Kurumları Sınıf Geçme Yönetmeliğini Uygulayan Ortaöğretim Kurumlarının 9,10,11 ve 12. Sınıflarına Ait Haftalık Ders Dağıtım Çizelgeleri, Tebliğler Dergisi, Ankara, 1996. 12. Kimya Dersi Programı Đhtiyaç Analiz Raporu, MEB-EARGED, Ankara, 1998. 13. Fen Liseleri Kimya Dersi Đhtiyaç Belirleme Analizi, MEB-EARGED, Ankara, 2001. 14. Ahmet Saban, Öğrenme-Öğretme Süreci: Yeni Teori Ve Yaklaşımlar, Nobel Yayınları, Ankara, 2002. 15. Ausebel, D. P., Novak, J. D. & Hanesian, H., Educational Psychology – A Cognitive View (2. Baskı). New York, NY: Holt, Rinehart and Winston, 1978. 16. Bloom, B. S. (Editör). “Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals: Handbook I, Cognitive Domain.” David McKay Inc., New York, 1956. 17. Von Glasersfeld, E. “Why Constructivism Must Be Radical?”, in “Constructivism and Education”, by Larochelle, M. & Bednarz, N. & Garrison, J. Cambridge University Press, Cambridge, UK, 1998., 23-29. 18. Brooks, J. G. & Brooks, M. J., “In Search of Understanding: The Case for Constructivist Classrooms” Association for Supervision and Curriculum Development, New York, USA, 1999. 19. Steffe, L.P. and Gale, J., “Constructivism in Education”, Lawrence Erlbaum, New Jersey, 1995. 20. Popham, J. W., Modern Educational Measurement. Needham: Allyn & Bacon, 2000. 21. Airasian, P. W., Classroom Assessment. Second Edition. New York: McGraw Hill, 1994. 22. Turgut, F., Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Metotları. 5. Baskı. Saydam Matbaacılık, Ankara, 1987. 23. Kubiszyn, T., Borich, G., Educational testing and measurement: Classroom application and practic. John Wiley & Sons, Inc. USA, 2003. 1. 2. 3. 4. 5.

18

KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI
Ortaöğretim 12. sınıf

B. Ü ĐTELER

19

ZAMA A ALĐZĐ ORTAÖĞRETĐM KĐMYA DERSĐ ÖĞRETĐM PROGRAMI 12. SI IF Ü ĐTELERĐ VE Ö ERĐLE SÜRELER Ü ĐTE Ü ĐTE ĐSMĐ UMARASI 1 ELEMENTLER KĐMYASI 2 3 4 ORGANĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ ORGANĐK REAKSĐYONLAR ORGANĐK BĐLEŞĐK SINIFLARI Toplam KAZA IM SÜRE/DERS YÜZDE ORA (zaman bakımından) SAYISI SAATĐ* 59 23 19 50 151 30 24 24 30 108 27,8 22,2 22,2 27,8 100

* Üniteler için verilen ders saatleri öğretmen tarafından şartlara göre ±%20 oranında değiştirilerek uygulanabilir. KĐTAP FORMA SAYILARI • • Ortaöğretim 12. sınıf kimya ders kitabının hacmi, A4 boyutlu kâğıda, 18-20 forma, B5 boyutlu kâğıda ise 22-24 forma olarak öngörülmüştür. Her üniteye tahsis edilecek sayfa sayısı, zaman tahsis çizelgesinde belirlenmiş yüzde zaman oranlarına uygun olmalıdır. Ancak, bu oranlar esas alınarak bulunan sayfa sayılarında, gerekli görüldüğü hâllerde ±%20 artırma/eksiltme yapılabilir. .

20

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ünite Önerilen Süre : ELEME TLER KĐMYASI : 30 Ders Saati

A. Ünitenin Amacı Bu ünitede, elementlerin ve yer kabuğunda yüksek oranda bulunan bileşiklerin oluşumu evrenin ve yer kabuğunun kozmik geçmişi ile açıklanacak, elementlerin elde ediliş yöntemleri denklemleri üzerinden irdelenecektir. Alaşım hazırlamanın gereği element özelliklerinin ıslahı temelinde işlenecek, alaşımlar sınıflandırılıp yaygın alaşımların özellikleri kullanım alanları ile ilişkilendirilecektir. Hidrojen elementinden başlanarak alkali ve toprak alkali metalleri, 3A- 6A grubu (13- 16. grup) elementleri, halojenler ve önemli geçiş elementleri kimyasal ve fiziksel özellikleri, elde ediliş yöntemleri, bileşikleri, kullanım alanları ve çevreye etkileri vurgulanarak ele alınacaktır. Ayrıca azot oksitlerin, fosfatlı gübre ve deterjanların çevreye etkileri irdelenecek, atmosferdeki ozonun çevre açısından önemi açıklanacaktır. B. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Evrende ve Dünyada Elementler 2. Elementler Nasıl Elde Edilir? 3. Alaşımlar 4. Hidrojen 5. Alkaliler ve Toprak Alkaliler 6. Toprak Grubu Elementleri 7. 4A Grubu Elementleri 8. 5A Grubu Elementleri 9. Kalkojenler 10. Halojenler 11. Geçiş Elementleri

C. Ünitenin Kavram Listesi • Büyük patlama • Hafif element • Ağır element • Elementlerin bolluk oranı • Mineral • Cevher • Zenginleştirme • Kavurma • Karbon ile indirgeme • Hidrojen ile indirgeme 21

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı • Aktif metal ile Đndirgeme • Elektroliz • Heterojen alaşım • Homojen alaşım • Yer değiştirme tipi alaşım • Örgü boşluğu tipi alaşım • Metaller arası bileşik tipi alaşım • Alkali metal • Toprak alkali metal • Allotrop • Nanoteknoloji • Nanotüp • Doplama • Diyot • Transistör • Yarı iletken • Asit anhidriti • Gübre • Ligand • Oksit • Peroksit • Süperoksit • Asidik oksit • Bazik oksit • Nötral oksit • Amfoter oksit • Kontak yöntemi • Petrol rafinasyonu • Halojen • Bessemer yöntemi • Mordan etkisi

22

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR 1. Evrende elementler olarak öğrenciler; ile ilgili ↸ Evrende mevcut bütün maddenin ve enerjinin büyük patlama öncesinde tek bir nokta halinde toplandığına işaret eden bulgular (gök adaların sürekli uzaklaşması, merkezden daha uzak gök adaların uzaklaşma hızlarının daha yüksek olması, uzayın görünürde boş bölgelerinden mikrodalga ışınlarının yayılıyor olması, uzayın her doğrultusunda birim hacim içine düşen kütle yoğunluğunun yaklaşık aynı kalması) kısaca özetlendikten sonra büyük patlama ile temel parçacıkların oluşumu ve bunu izleyen çok kısa süre içinde hidrojen, helyum ve lityum çekirdeklerinin meydana gelmesi olabildiğince basit düzeyde irdelenir. Bu irdelemenin sonunda, büyük patlama sonrasında ilk oluşan atomların neden hafif atomlar olduğu tartışılır (1.1; 1.2). Daha ağır çekirdeklerin oluşması için gerekli şartlar irdelenir. Kendi enerjisini üreten gök cisimlerinin (yıldızların) bu enerjiyi üretirken uğradığı nükleer dönüşümler irdelenip yıldızın yaşı ile o yıldızdaki element bolluk oranları arasındaki ilişki vurgulanır. Bu bağlamda, evrenin ve dünyanın element bileşimlerinin farklı olması, elementlerin oluşum süreci ile ilişkilendirilir. Yer kabuğunda oksijen, silisyum, alüminyum ve demir elementlerinin çok bol olması ile bu elementlere ait izotop çekirdeklerinin göreceli kararlılıkları ve daha ileri füzyona çok yatkın olmayışları arasındaki ilişki irdelenir (1.2; 1.3). ↸ Yer kabuğunda bolluk oranı yüksek elementlerin yine bolluk oranı yüksek bileşikler oluşturacağı açıklanır. Yer kabuğunda silikat, oksit ve alüminosilikat tipi kayaçların çok bol olması ile, oksijen, silisyum ve alüminyumun doğal bollukları arasında ilişki kurulur (1.4). ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR 1.1 Büyük patlama öncesinde maddenin ve enerjinin bir “varlık” olarak nasıl bir şey olduğu konusuna girilmeyecek, madde ve enerjinin birlikte, çok dar bir uzama hapsedilmiş halde olduğu varsayımı ile yetinilecektir. 1.1 Kuarklar, leptonlar ve standart model, 11. sınıf kimya dersi 5. ünite (Çekirdek Kimyası) ile ilişkilendirilir. 1.1 Temel maddesel parçacıklar ile ilgili standart model, 11. sınıf kimya dersinde işlenmiş olup burada o konuya girilmeyecek, elementlerin oluşumu konusu esas alınacaktır. ??? 1.1; 1.2 Kozmolojik anlamda “boşluk”, “uzay” ve “uzam” kavramları arasındaki ince anlam farkları aşağıda özetlenmiştir. Boşluk: Hiçbir maddenin ve enerjinin bulunmadığı, içinde evrenin genişlediği sonsuz, varsayımsal mekân. Uzay: Gök cisimleri arasında yer alan madde ve enerji bakımından seyreltik bölge. Uzam: Sınırları belli uzay parçası. 1.1 - 1.4 Uzay bilimleri kapsamındaki gök cismi, yıldız, gök ada (galaksi), karanlık madde gibi kavramlar, 11. sınıf fizik dersi ile ilişkilendirilir. [!] 1.2; 1.3 Đzotop çekirdekleri ağırlaştıkça kaynaşmanın zorlaşması, izotop bollukları ile ilişkilendirilir. [!] 1.3; 1.4 Nükleer füzyon hatırlatıldıktan sonra, füzyon şartlarının ancak yıldız büyüklüğünde gök cisimlerinin merkezlerinde gerçekleşmesinin nedeni açıklanacaktır. Yer kabuğundaki elementlerin bolluk oranları ile geçmişte gerçekleşmiş olması gereken füzyon olayı ilişkilendirilecek, buradan, dünyanın bir yıldızdan kopmuş olması gerektiği çıkarımına gidilecektir.

1.1. Hafif elementlerin oluşumunu, evrenin başlangıcı sayılan “büyük patlama” teorisi ile açıklar. 1.2. Evrendeki elementlerin bolluk oranlarını, büyük patlama teorisi ve yıldızlarda ağır element oluşumu ile ilişkilendirir. 1.3. Yer kabuğundaki element bolluk oranları ile dünyanın kozmik geçmişi arasında ilişki kurar. 1.4. Yer kabuğunda yüksek oranda bulunan bileşiklerin oluşumunu elementlerin bolluk oranları ile ilişkilendirir.

ELEME TLER KĐMYASI

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

???: Kavram Yanılgısı

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

: Ders Đçi Đlişkilendirme

: Diğer Derslerle Đlişkilendirme

23

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR 2. Elementlerin elde ediliş yöntemleri ile ilgili olarak öğrenciler; 2.1. Mineral ve cevher kavramlarını karşılaştırır. 2.2. Kömürle indirgeyerek metal elde etme yöntemini tepkimeleriyle örneklendirir. 2.3. Hidrojenle indirgeme yönteminin tercih edildiği durumlara örnekler verir. 2.4. Aktif bir metal kullanarak indirgeme yöntemiyle başka bir metal üretiminin hangi durumlarda gerekli olduğunu açıklar. 2.5. Elektroliz ile örnekler verir. metal üretimine ↸ Çeşitli mineral ve cevher örnekleri tanıtılır. Yaygın metal cevherlerinin (demir, bakır, çinko, krom, mangan filizleri) kimyasal formülleri tanıtıldıktan sonra, bu cevherlerden metal elde etmek için uygulanan süreçler ve ayrıca, sülfür tipi cevherlerin kavrulup oksite dönüştürülme nedeni irdelenir (2.1). ↸ Demir, krom, kurşun, bakır gibi element oksitlerinin karbon ile; molibden ve volfram oksitlerinin de hidrojen ile indirgenmesine ilişkin denklemler denkleştirilip yükseltgenen ve indirgenen maddeler belirlenir. Karbon ve hidrojenin bu denklemlerdeki işlevlerinin benzerliği tespit edildikten sonra, hangi durumda hangi indirgenin kullanılacağı konusunda yönlendirilmiş bir tartışma açılır. Đndirgenme potansiyelinin çok düşük olması hasebiyle, karbon veya hidrojen ile indirgenemeyen potasyum gibi elementlerin daha ucuz olan başka bir element (örneğin sodyum) ile indirgenmesine ilişkin denklemler tartışılır (2.2-2.4). ↸ Hiçbir indirgen ile element hâline dönüştürülemeyen metal ve hiçbir yükseltgen ile yükseltgenemeyen ametal olup olamayacağı tartışılır. Alkali metallerin, florun ve klorun elektroliz ile elde edilişi, bu tartışma ile ilişkilendirilir. Örnek elektroliz olaylarının denklemleri yazılır (2.5). ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR 2.1 Cevherlerden metal elde etme sürecinde işlem basamakları olarak, kırma-öğütme, zenginleştirme, kavurma ve indirgeme kısaca anlatılır; işlemlerin ayrıntısına girilmez. 2.1 Yüzdürme (flotasyon) konusu, 9. sınıf kimya dersi 4. Ünite (Karışımlar) ile ilişkilendirilir. [!] 2.1; 2.2 Kömürle ve hidrojenle indirgeme yöntemlerinin endüstriyel örnekleri üzerinden, elde edilecek elementin birim değeri, saflığı ve çevresel etki boyutu ölçütleri temelinde indirgen seçimini açıklayan, örneğin indirgen olarak linyit kullanmanın sakıncalarını irdeleyen bir okuma metni verilir. Bu metinde kimyagerlik ve kimya mühendisliği meslekleri hakkında kariyer bilinci oluşturmaya yardımcı bilgiler de yer alabilir. 2.2 Katı hâldeki cevherlerin kömürle indirgenmesi sürecine ilişkin olarak, metal oksitlerinin indirgenmesi toplam tepkime denklemi üzerinden verilecektir. Yüksek fırındaki tepkimeler, bu ünitedeki 11.1 kazanımı kapsamında işlenecektir. ??? 2.2- 2.4 “Karbon ile indirgeme”, “hidrojen ile indirgeme”, “aktif metal ile indirgeme” gibi ifadelerin karşılığı olarak yazılan tepkimeler gerçekte birer redoks tepkimesidir. Bu tepkimeler adlandırılırken elde edilecek metal esas alınmış; metal katyonu indirgendiği için de tepkime, “indirgeme” şeklinde adlandırılmıştır. Yazılan tepkimenin tamamının bir indirgenme tepkimesi olmadığı, gereği halinde vurgulanmalıdır. Benzer şekilde, elektroliz süreçlerinde de, katottaki indirgeme ile birlikte yürüyen bir anot reaksiyonunun (yükseltgenme) var olduğu denklemi ile belirtilmelidir.

ELEME TLER KĐMYASI

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

???: Kavram Yanılgısı

[!]: Uyarı

: Ders Đçi Đlişkilendirme

: Sınırlamalar

24

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR 3.2 Metaller arası bileşikler için, NaTl, Na2Tl ve NaSi gibi basit iyonik yapılar ve Nb3Sn gibi birkaç süper iletken alaşımı örnek vermek yeterlidir. ??? 3.2 Belli ve sabit bir stokiyometriye sahip alaşımların hepsinin “metaller arası bileşik” sayılması bir kavram yanılgısıdır. Bu yanılgı, bazı örgü boşluğu alaşımlarının da stokiyometrilerinin sabitliği (Fe3C gibi) örnek verilerek düzeltilmelidir. NaTl (sodyum talyumür) bir bileşiktir; çünkü, Na+ katyonu ve (Tl)44- anyonu üzerinden oluşur. Fe3C alaşımında ise Fe ve C atomları, Fe örgüsündeki boşluklar içine C atomlarının yerleşmesi dışında hiçbir değişikliğe uğramamışlardır. ??? 3.2; 3.3 Alaşımlar başlığı altında “metaller arası bileşik” sınıfından söz etmek, ilk bakışta bir kavram kargaşası getiriyor gibi düşünülebilir. Ancak, alaşım ve bileşik kavramlarının birbirinden çok keskin sınırlarla ayrılamayacağı, her iki madde sınıfının özelliklerini kısmen taşıyan maddelerin de bulunabileceği fikri işlenerek bu kargaşa giderilebilir. [!] 3.3 Çeşitli çeliklerin bileşimleri ve kullanım alanları ile ilgili bir çizelge incelemek yararlıdır; fakat bu çizelgedeki rakamlar, temel bilgi gibi algılanmamalıdır. Asıl olan, çelikteki her katkının çeliğe verdiği yeni özellikler ve bu özelliklerin kullanım alanı ile ilişkisidir. [!] 3.3 Metaller arası bileşik tipinde alaşımların yüksek teknolojide kullanımı ile ilgili bir okuma metni verilebilir.

3. Alaşımlar ile ilgili olarak öğrenciler;

↸ Đkili, üçlü, dörtlü,… alaşım örnekleri üzerinden ‘alaşım’ kavramı tanımlanır. Bu alaşımların özelliklerini (sertlik, esneklik, erime noktası ve korozyon dayanımı), yapılarına katılan saf elementlerin özellikleri ile karşılaştırmak üzere çizelgeler düzenlenip incelenir. Buradan alaşım hazırlamanın gereği ve yararı için genellemeye gidilir (3.1). ↸ Parlatılmış homojen ve heterojen alaşım yüzeylerinin mikroskobik, elektron mikroskobik ve AFM (Atomic Force Microscopy) fotoğrafları incelenir. ‘Heterojenlik’ ile görünüm arasında ilişki kurulur. Heterojen alaşım tipinde çeliklerin yapıları işlenir. Çeliğe su verme işleminin yapı ve özelliklerle ilişkisi irdelenir (3.2). ↸ Homojen karışım (çözelti) türünden, ‘yer değiştirme’, ‘örgü boşluğu’ ve ‘metaller arası bileşik’ tipi alaşımlar şemalarla gösterilir. Yer değiştirme alaşımlarına Cu - Zn ve Au- Ag karışımları, örgü boşluğu tipi alaşımlara karbonlu ve borlu çelikler, metaller arası bileşik tipi alaşımlara da Na-Tl , Na2Tl, süper iletken alaşımlar gibi örnekler verilip kullanım alanları, alaşımların özellikleri ile ilişkilendirilir. Çelik, lehim, amalgamlar, ayarlı altın, pirinç, tunç (bronz), duralümin, nikrom, konstantan, matbaa alaşımı gibi yaygın alaşımların bileşim aralıkları ve özellikleri bir çizelge üzerinde incelenir. Çeliğin, ayarlı altının ve pirincin özellikleri kullanım alanları ile ilişkilendirilir (3.3).

ELEME TLER KĐMYASI

3.1. Element özelliklerinin alaşım temelinde açıklar.

ıslahını

3.2. Alaşımları sınıflandırıp örnekler verir. 3.3. Yaygın alaşımların özelliklerini bileşimleri ve kullanım alanları ile ilişkilendirir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

???: Kavram Yanılgısı

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

25

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR 4. Hidrojen elementi ile ilgili olarak öğrenciler; 4.1. Laboratuvarda ve endüstride hidrojen elde etme yöntemlerini karşılaştırır. 4.2. Hidrojen izotoplarını tanır ve kullanım alanlarına örnekler verir. 4.3. Hidrojenin kimyasal ve fiziksel özellikleriyle kullanım alanlarını ilişkilendirir. 4.4. Đkincil enerji kaynağı olarak hidrojenin önemini, maliyet ve sağlıklı çevre bakımından irdeler. ↸ EK.1.1’de verilen etkinlik yapılarak laboratuvarda hidrojen elde edilir. Doğuş halindeki hidrojenin normal hidrojen gazına göre daha etkin indirgen olması, henüz H· atomları halinde bulunması ile ilişkilendirilir. Laboratuvarda H2 elde etmede kullanılabilir diğer yöntemler denklemleri ile açıklanır. Hoffmann voltametresi ile hidrojen ve oksijen üretimi yapılıp çıkan gazların yanma/ yakma özellikleri sınanır. Endüstride hidrojen elde etme yöntemleri işlendikten sonra, bu yöntemlerin laboratuvar yöntemlerinden farklı oluşunun nedenleri irdelenir (4.1). ↸ Doğal hidrojenin izotop bolluk oranlarını gösteren bir çizelge incelenerek döteryum (D) ve trityum (T) izotoplarının özellikleri yaygın izotop olan hidrojen (H) ile karşılaştırılır (4.2). ↸ Hidrojenin yanma/ patlama özelliği dışında zararlı ve tehlikeli bir yönünün olmayışı, yoğunluğu, düşük mol kütlesi, ve yanınca sadece su buharı oluşturması gerçeklerinden hareketle bu gazın yakıt olarak kullanımı çevre açısından tartışılır. Bir indirgen olarak üstün yönleri irdelenir . Hidrojen gazının doğal bir zenginlik sayılıp sayılamayacağı irdelenir. Bu gazın yakıt olarak kullanılması halinde neden “ikincil enerji kaynağı” sayılması gerektiği tartışılır (4.3; 4.4). ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR

4.1 Laboratuvarda hidrojen üretimi için kullanılan metal hidrürlerinin (NaBH4 dahil) elde ediliş yöntemlerine girilmeyecektir. 4.1 Laboratuvarda hidrojen üretim tekniklerinden, alkali/ toprak alkali metallerin ve hidrürlerin suya etkisi, aktif metallere asitlerin etkisi, NaBH4 tuzunun su ile muamelesi ve suyun elektrolizi; endüstriyel üretim tekniklerinden de su gazı süreci, hidrokarbonların katalizör ve/ veya su buharı yanında bozunması, hurda demirin sıcak buharla reaksiyonu ve suyun elektrolizi işlenecektir. 4.2 Kütle numarası 3’ten daha büyük olan hidrojen izotoplarına girilmeyecektir. 4.2 Döteryum ve bileşiklerinin kullanım alanlarına, döteryum lambaları, nükleer reaktörlerdeki soğutma/ nötron yavaşlatma sistemleri ve bilimsel araştırmalar; trityumun kullanım alanlarına da kendinden ışıldayan yazı ve işaretler (saat kolları ve rakamları gibi) ve nükleer füzyon sistemleri örnek verilecektir. 4.3 Hidrojenin endüstrideki kullanım alanlarından, metalürjide indirgenlik işlevi, amonyak sentezi, yağların hidrojenlenmesi ve hidrojen hamlaçları ele alınacaktır. [!] 4.3 Hidrojen yakıtlı otomobiller dâhil, diğer hidrojen kullanım alanları ile ilgili bir okuma metni verilir. ??? 4.4 Çevre dostu bir yakıt olması nedeni ile, hidrojenin, petrol, kömür ve yenilenebilir enerji kaynaklarına bir alternatif olabileceği yanılgısı; doğada hazır hidrojen bulmanın çok zor olduğu, H2 yakıtını elde etmek için önce nükleer enerji gibi ucuz bir enerji kaynağından elde edilmiş elektrik enerjisi harcamak veya bir fosil yakıt feda etmek gerektiği vurgusu ile düzeltilmelidir.

ELEME TLER KĐMYASI

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

???: Kavram Yanılgısı

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

26

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Bir periyodik tablo üzerinde alkali ve toprak alkali metallerin yeri ve yukarıdan aşağıya inildikçe özelliklerinin değişimi ile ilgili kısa bir hatırlatma girişinden sonra bu elementlerin “alkali” ve “toprak alkali” adını almalarının sebebi irdelenir. Bunun için, her iki grup elementlerinin oksit ve/veya hidroksit örneklerinin sudaki çözeltilerinin/ süspansiyonlarının pH’ ları, pH kâğıdı ve/ veya pH metre ile ölçülüp yorumlanır. Topraktaki ve alkali topraklardaki başlıca mineraller (feldspat, kil, kireç taşı, dolomit, oksitler) tanıtıldıktan sonra elementlerin veya bileşiklerinin elde edilmesinde kullanılan başlıca doğal mineraller/ karışımlar gözden geçirilir (5.1). ↸ Alkali ve toprak alkali metallerin başlıca kimyasal özellikleri denklemleri ile irdelenir; bu özellikler, elektron dizilimleri ile ilişkilendirilir. Bu elementlerin halojenür bileşikleri ile hazırlanmış çözeltilerin indirgen alevde verdikleri renkler, bir gösteri deneyi ile gözlemlenir. Alev renklerinin nasıl oluştuğu irdelenir (5.2). ↸ Alkali ve toprak alkali metallerin kömür ve hidrojen gibi yaygın indirgenlerle elde edilmesinin neden mümkün olmadığı anılan özelliklerle ilişkilendirilir. Bu elementlerin elde ediliş yöntemleri örnekleri ile açıklanır. Elektroliz için sulu çözelti yerine erimiş saf tuzların kullanılması gereği, yarı hücre indirgenme potansiyelleri hesaba katılarak tartışılır. Metalik sodyumun susuz ortamda KCl tuzundaki K+ katyonunu indirgemesinin nasıl mümkün olduğu, yarı hücre potansiyelleri ve Le Chatelier ilkesi bağlamında irdelenir (5.3). AÇIKLAMALAR

[!] 5.1 Alkali ve toprak alkali metallerin doğal kaynaklarına aşağıdaki örnekler verilecektir: Li: Magmatik kayalar (pegmatit) a: aCl (kaya tuzu ve deniz/ göl suyu), feldspat K: Feldspat, göl/ deniz suyu, güherçile Rb ve Cs: Diğer alkali metal bileşiklerinde safsızlık olarak bulunur. Be: Zümrüt ve kedi gözü gibi süs taşları Mg: Magnezit (MgCO3) Ca: Kireç taşı/ kalsit (CaCO3) Sr: Stronsiyonit( SrCO3) Ba: Barit (BaSO4), Viterit (BaCO3) [!] 5.2 Her iki gruptaki metallerin yüksek aktiviteleri nedeni ile hep bileşikleri halinde bulunma, aynı yükte katyonlar oluşturma ve ayrıca suya ve havaya etki etme yanında tuz oluşturma özelliklerine yer verilecektir. [!] 5.3 Alkali metallerin, elektrolizle üretimine lityum ve sodyum üretimi örnek verilecek; sodyum metali kullanarak potasyum üretimi ayrıca irdelenecektir. 2A grubu metallerden magnezyum üretimi denklemleri ile işlenecektir.

5. Alkali ve toprak alkali metalleri ile ilgili olarak öğrenciler;

ELEME TLER KĐMYASI

5.1. Alkali ve toprak alkali metallerin doğal kaynaklarını sıralar. 5.2. Alkali ve toprak alkali metallerin kimyasal özelliklerini açıklar. 5.3. Alkali ve toprak alkali metallerin genel elde ediliş yöntemlerini örneklerle açıklar.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

27

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR

ELEME TLER KĐMYASI

5.4. Alkali ve toprak alkali metallerin kullanım alanlarına örnekler verir. 5.5. Alkali ve toprak alkali metallerin önemli bileşiklerinin, ad, formül ve kullanım alanlarını listeler.

↸ Lityum, berilyum ve magnezyumun alaşım oluşturması ve bu alaşımların özellikleri, metallerin özellikleri ile ilişkilendirilir. Alaşımların kullanım alanları ile özellikleri arasında ilişki kurulur. Sodyum ve potasyumun, iyi iletkenlik ve suya karşı yüksek aktivite özelliklerinden yararlanan kullanım alanları irdelenir (5.4). ↸ Alkali ve toprak alkali metallerin başlıca bileşiklerinin piyasada kullanılan yaygın adlarını, sistematik adlarını ve kullanım alanlarını özetleyen iki ayrı çizelge incelenir. Bu bileşiklerden laboratuvarda bulunması kolay olanlar sınıf ortamında incelenerek kullanımlarına esas olan özellikleri gözlemlenir. Örneğin; Na2CO3 çözeltisinin bazik olması, NaHCO3’ın ısıtılınca veya çözeltisi asitlerle etkileşince gaz oluşturması, KNO3’ın yükseltgen olması, KCN’ ün kompleks oluşturma yetisi, susuz CaSO4’ın su ile hamur yapılınca zamanla sertleşmesi vb laboratuvar ortamında denenebilir (5.5).

[!] 5.4 Lityum, sodyum, potasyum, berilyum ve magnezyum elementlerinin kullanım alanları özellikleri ile ilişkilendirilecektir. [!] 5.5 Berilyum bileşiklerinin zehirli olduğu belirtilecek; lityum bileşiklerinin tıptaki kullanımlarına işaret edilecektir. Bu kazanım kapsamında ayrıca aşağıdaki bileşiklerin varsa piyasa adları, sistematik adları ve başlıca kullanım alanları işlenecektir. Na2CO3, NaHCO3, NaOH, NaCl, Na2SO4.10H2O, KNO3, KCl, KOH, KCN; CaCO3, CaO, Ca(OH)2, CaSO4.2H2O, MgCO3, MgO, MgSO4.7H2O

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

28

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR 6. 3A grubu (13. grup) elementleri ile ilgili olarak öğrenciler; 6.1. 3A grubu elementlerinin ortak özelliklerini, atomlarının elektron dizilimleri ile ilişkilendirir. 6.2. Bor elementinin minerallerini tanır. doğal ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Toprak metallerinin (bor dâhil) elektron dizilimleri ile kimyasal özellikleri ilişkilendirilir. Bu özelliklerin grup içinde değişimi irdelenir. Ülkemizde de bol bulunan başlıca bor mineralleri (kolemanit, pandermit, boraks) formülleri ile tanıtılır. Örneğin; kolemanitten borik asit, ondan da bor trioksit üretimi irdelendikten sonra, teknik saflıkta borun nasıl elde edildiği incelenir. Bor alaşımlı çeliklerin özellikleri ve uygulamaları ilişkilendirilir. Yüksek saflıkta borun üretim yöntemleri kısaca gözden geçirildikten sonra, teknik ve yüksek saflıkta borun kullanım alanları kısaca açıklanır. Borik asit, boraks, sodyum perborat, sodyum borohidrür ve sodyum metaboratın yapıları, özellikleri ve kullanım alanları arasında ilişki kurulur. Basit boranların yapıları incelenerek bu bileşiklerin uzay araştırmalarındaki stratejik önemi vurgulanır. Bu bileşiklerin ülkemiz ekonomisi açısından önemi vurgulanır (6.1- 6.4). ↸ Alüminyumun doğada kil ve boksit minerallerinin bileşiminde bulunduğu örneklerle açıklanır. Boksit mineralinden alüminyum üretimi kısaca gözden geçirilir. Alüminyum metalinin ve başlıca alüminyum alaşımlarının (Duralümin, Magnoks, Silumin, Titanal) bileşimleri, özellikleri ve kullanım alanları bir çizelge halinde incelenir. Alüminyum oksitin doğal formlarının (korundum, rubi taşları ve safir) özellikleri ve kullanım alanları kısaca özetlenir. Endüstri açısından önemli diğer alüminyum bileşiklerinin (kil, alüminyum klorür, alüminyum sülfat ve şap) özellikleri ile kullanım alanları arasında ilişki kurulur (6.5; 6.6). ↸ Đleri teknolojide giderek artan ölçekte önem kazanan galyum, indiyum ve talyum metallerinin ve bunların önemli bileşiklerinin özellikleri ile kullanım alanları arasında ilişki kurulur. Suda ve asitte çözünür talyum bileşiklerinin şiddetli zehir özellikleri belirtilir (6.7). AÇIKLAMALAR

ELEME TLER KĐMYASI

6.3. Bor ve alaşımlarının elde edilişini açıklar ve özellikleri ile kullanım alanları arasında ilişki kurar. 6.4. Bor bileşiklerinin özelliklerini, kullanım alanlarını ve Türkiye için önemini açıklar. 6.5. Alüminyumun üretim yöntemlerini irdeler; metalin ve alaşımlarının özellikleri ile kullanım alanlarını ilişkilendirir. 6.6. Yaygın alüminyum bileşiklerini ve kullanım alanlarını betimler. 6.7. 3A grubundaki diğer metallerin ve bunların bileşiklerinin endüstri açısından önemini irdeler.

[!] 6.4 Ülkemizde bor madenciliğinin ve bor bileşikleri endüstrisinin gelişimi ile ilgili bir okuma metni verilir. [!] 6.4 Sodyum borohidrür bileşiğinin oto endüstrisi açısından önemi açıklanır. 6.5 Killerden kaolin ve lüle taşının bileşim formülleri verilecek, killerin çok çeşitli olabileceği belirtilecek, birçok kilin katyon değiştirme özelliği vurgulanacaktır. [!] 6.5 Atık su arıtımında zeolit gibi alüminosilikatların kullanımlarına ilişkin bir okuma parçası verilebilir. [!] 6.7 Galyum, indiyum ve talyumun yarı iletken bileşikleri ve bunların LCD ve LED teknolojilerinde kullanımına değinilecektir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

29

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR 7. 4A grubu (14. grup) elementleri ile ilgili olarak öğrenciler; 7.1. Karbon allotroplarınının bağ yapılarını karşılaştırır; kullanım alanlarına örnekler verir. 7.2. Nanoteknolojide önemli olan karbon nanotüplerinin malzeme bilimi açısından önemini, yapısı ile ilişkilendirir. 7.3. Karbon oksitlerinin, karbonik asitin ve karbonatların özellikleri ile doğadaki ve hayattaki işlevlerini açıklar. 7.4. Silisyumun doğal bileşiklerinin yapılarını, özellikleri ve kullanım alanları ile ilişkilendirir. 7.5. Yarı iletkenliği metalik iletkenlik ile karşılaştırır. 7.6. Silisyumun ileri teknoloji açısından önemini irdeler. 7.7. Yarı iletkenlerde doplama (doping) kavramını ve doplamanın diyot, transistör gibi temel elektronik bileşenlerin çalışmasındaki önemini açıklar. 7.8. 4A grubundaki diğer metallerin ve bileşiklerinin kullanım alanlarına örnekler verir. KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Karbonun doğal formları kısaca gözden geçirildikten sonra, grafit, elmas ve fulleren (C60) allotroplarında karbon atomlarının bağlanma farkları irdelenir. Genel anlamda allotropi kavramı işlenir. Karbonun doğal formlarının özellikleri karşılaştırıldıktan sonra bu özellik farkları ve allotropların kullanım alanları bağ yapıları ile ilişkilendirilir (7.1). ↸ Yapay bir karbon allotropu olan fullerenlerin bir alt grubu olan nanotüplerin yapısı şemalar kullanılarak incelenir. Nanotüplerin ve nanotüp esaslı malzemelerin üstün özellikleri irdelenip geleceğin teknolojisi açısından önemleri tartışılır (7.2). ↸ Karbon bileşiklerinin, organik kimya alanının temelini oluşturduğu belirtildikten sonra, organik bileşik sınıfına girmeyen başlıca karbon bileşiklerinin (CO, CO2, H2CO3) elde edilişleri ve sağlık açısından önemli yönleri gözden geçirilir (7.3). ↸ Kuvarsın ve silikatların (feldspat, kaolen, mika gibi) yaygınlığına ve doğal bolluğuna işaret edildikten sonra silisyum elementinin teknik saflıkta (kuvars kumundan) ve yüksek saflıkta (uçucu bileşiklerinden ve süblimleştirme ile) üretimi kısaca gözden geçirilip bu elementin elektrik iletkenlik özellikleri, metaller ve yalıtkanlarla karşılaştırılır. Yarı iletkenlerin iletkenlik özelliklerinin sıcaklıkla ve çok düşük oranda katkılarla değişimi irdelenir. Silisyum esaslı yarı iletkenlerin elektronik endüstrisi açısından önemi açıklanır. Doplama işleminin anlamı ve yarı iletkenlik açısından önemi irdelenir (7.47.7). ↸ 4A grubunun ağır elementlerinin (germanyum, kalay ve kurşun) temel özellikleri listelenip karşılaştırıldıktan sonra bu metallerin kullanım alanları özellikleri ile ilişkilendirilir. Kalay dioksitin (cam ve seramik endüstrisinde), kurşun oksitlerinin (yağlı boyalarda, camlarda ve seramiklerde) ve kurşun sülfatın (akülerde, camda, seramikte ve yağlı boyalarda) kullanımı, bu bileşiklerin özellikleri ile ilişkilendirilerek işlenir (7.8). AÇIKLAMALAR

. [!] 7.2 Nanotüp esaslı malzemelerin gelecekte kullanımına ilişkin tasarımlar hakkında bir okuma metni verilir. 7.5- 7.7 Yarı iletkenlik ve doplama açıklanırken bant teorisine girilmeyecektir. [!] 7.7 Elektronik saflıkta silisyum üretimi ve saf silisyumun doplanması, p- ve n- tipi yarı iletkenler ile ilgili bir okuma metni verilir. [!] 7.8 Kurşun bileşiklerinin genel olarak zehirli olduğu belirtilecektir. [!] 7.8 Lehimin temel özelliği ve kullanım alanları bu konu kapsamındadır.

ELEME TLER KĐMYASI

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

30

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Laboratuvarda (amonyum nitritten) azot üretimine ilişkin denklem irdelenerek kendi kendine redoks (disproporsiyonasyon) açıklanır. Havadan azot üretimi kısaca gözden geçirilir. Azotun yüksek elektronegatifliğine rağmen N2 moleküllerinin inert karakteri, molekülün Lewis yapısı temelinde açıklanır. Hava oksijeninden olumsuz etkilenen gıda ve ilaç gibi ürünlerin azot atmosferinde saklanması, azot gazının fiziksel ve kimyasal özellikleri ile ilişkilendirilir (8.1; 8.2). ↸ NH3, H2NNH2, NH2OH, HN3 (hidrazoik asit; azotik asit), N2, N2O, NO, N2O3, NO2 ve N2O5 bileşiklerinde azotun yükseltgenme basamağı hesaplanarak azot elementinin çok değişik yükseltgenme basamaklarında bulunabilmesinin nedeni irdelenir (8.3). ↸ Doğada azot bileşiklerinin çok az olması N2 molekülünün düşük reaksiyon yatkınlığı ile ilişkilendirilir. Azotlu bileşiklerin başlıca kaynağı olan NH3 gazının elde ediliş yöntemi açıklanır. Diğer azot bileşiklerinin elde edilişlerine örnekler verilir. N2O, NO, N2O3, NO2 ve N2O5 bileşiklerinin suda çözünürlük, radikal karakter gereği zehirlilik, asit oluşturma esasına dayalı tahriş ve yükseltgenliğe bağlı tahrip özellikleri kısaca irdelenir. Bu gazların hangi süreçlerde oluştuğu, atmosfere olumsuz etkileri ve alınabilir önlemler özetlenir. HNO2 (nitröz asit; nitrit asidi) ve HNO3 (nitrik asit; nitrat asidi) bileşiklerinin formülleri ile onları oluşturan oksitlerin formülleri karşılaştırılır. “Asit anhidriti” kavramı açıklanır. Nitritlerin ve nitratların genel üretim yöntemleri örnek denklemlerle açıklanır. Nitrat ve nitrit tuzlarının kullanım alanlarına örnekler verilir. Azotlu gübre olarak kullanılan amonyum sülfat, amonyum nitrat ve üre bileşiklerinin elde ediliş yöntemleri özetlenir (8.4; 8.5). AÇIKLAMALAR

8.

5A grubu (15. grup) elementleri ile ilgili olarak öğrenciler; 8.1. Havadan azot elde etme yöntemini açıklar. 8.2. Azot molekülünün yapısını özellikleri ve kullanım alanları ile ilişkilendirir. 8.3. Azotun farklı yükseltgenme basamaklarında bulunduğu bileşiklerine örnekler verir. 8.4. Azot oksitlerinin oluşumunu ve çevre için zararlı etkilerini tartışır. 8.5. Başlıca azot bileşiklerinin elde ediliş yöntemlerini ve kullanım alanlarını açıklar.

8.1 Havanın sıvılaştırılması ve sıvı havanın damıtılması sürecinde kullanılan Linde makinesinin işleyiş ilkesi kapsam dışındadır. [!] 8.3 Otomobillerin hava yastıklarında kullanılan azotür tuzlarının üretimi ve özellikleri ile ilgili bir okuma metni verilebilir. 8.5 NH3 gazından çıkarak hidrazin, azot oksitleri, üre, HNO3 ve amonyum tuzları üretimi açıklanacaktır. [!] 8.5 Üre elde etmek için, 2 NH3 + CO2 → H2N-COONH4 (Amonyum karbamat) H2N-COONH4 → (NH2)2CO + H2O denklemleri ile özetlenen tepkime; hidrazin üretimi için de, 2NH3 + H2O2 → 2H2O + H2N-NH2 tepkimesi esas alınacaktır. 8.5 Azotlu gübrelerin yer altı sularında yol açtığı çevresel sorunlar, fosfatlı gübrelerle birlikte işlenecektir.

ELEME TLER KĐMYASI

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

31

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Fosfor elementinin doğal allotroplarının molekül yapıları karşılaştırılır. Beyaz fosforun diğer allotroplara göre daha reaktif olması, molekülünün uçuculuğu ve bağların gerginliği ile ilişkilendirilir. Fosfor elementinin üretim yöntemine ilişkin; 2Ca3(PO4)2+ 6SiO2 → 6CaSiO3 + 2P2O5 2P2O5 + 10C → P4 + 10CO -------------------------- ------------------2Ca3(PO4)2 + 10C + 6SiO2 → 6CaSiO3 + P4 + 10CO AÇIKLAMALAR

ELEME TLER KĐMYASI

8.6. Fosfor elementinin elde ediliş yöntemini ve allotroplarının özelliklerini açıklar. 8.7. Fosforik asitlerin ve tuzlarının kullanım alanlarını özellikleri ile ilişkilendirir. 8.8. Fosfatlı gübreler ve deterjanlardan kaynaklanan çevre sorunlarını sorgular. 8.9. 5A grubundaki diğer elementlerin ve bileşiklerinin kullanım alanlarına örnekler verir.

8.7 Fosfatlı gübrelerdeki başlıca fosfor kaynaklarının doğal Ca3(PO4)2 (fosfat kayası), (NH4)2HPO4 (DAP), “Ca(H2PO4)2.2CaSO4” (süper fosfat) ve (üç-kat süper fosfat) Ca(H2PO4)2 olabileceği belirtilecek, ticari gübrelerin içeriği (formülasyonları) konusuna girilmeyecektir. [!] 8.7 Polifosfatların ağır metal komplekslerinin anyonik özelliği formülle açıklanıp iyonların suda çözünme özelliğinden, sert suların fosfatlarla yumuşatılması, şematik olarak açıklanacaktır. [!] 8.8 Yapay gübrelerin tipleri, besleyici element içeriklerinin ifadesi ve toprak cinsine bağlı kullanım alanları ile ilgili bir okuma metni verilir. 8.9 Arsenik bileşiklerinden, zehir olarak kullanılan As2O3 ve ahşap koruyucu olarak kullanılan krom sülfat katılmış Cu3(AsO4)2; antimon için donarken genleşen alaşımları ve kurşunsuz lehim alaşımları; bizmut için, radyoopak madde olarak kullanılan Bi2(CO3)O2 ve çok kuvvetli yükseltgen olan BiF5 ile NaBiO3 işlenir.

denkleminde yer alan C ve SiO2 maddelerinin işlevleri irdelenir (8.6). ↸ H3PO4 (ortofosforik asit; ortofosfat asidi; fosforik asit; fosfat asidi) fosfat kayasından üretimine ilişkin denklem irdelenir. Bu asidin, kondensasyon yoluyla zincir yapılı di-, tri-,…, poli- fosforik asit oluşturma özelliği, yapı ile ilişkilendirilir. Ayrıca, kondensasyonun halkalı trimetafosforik-, tetrametafosforik-,…, polimetafosforik asit oluşumuna yol açmasının mümkün olup olmadığı irdelenir. Fosfatlı gübrelerin yaygın olanları, içerikleri ile incelenir. Polifosfat tuzlarının deterjan katkı maddesi olarak işlevi, katyon kompleksleştirme (ligandlık) özelliği ile ilişkilendirilir (8.7). ↸ Gübrelerdeki ortofosfatların ve deterjanlardaki polifosfatların, bitki tarafından kullanılmayan kısmının doğadaki döngüsü üzerine bir tartışma açılır. Fosfatların birikimi sonucu çevrenin göreceği zarar değerlendirilir. Uzun vadede yer altı ve yer üstü suların fosfatlar (ve nitratlar) bakımından aşırı zenginleşmemesi için alınabilir önlemler irdelenir (8.8). ↸ As, Sb ve Bi elementlerinin doğada bulunuşları kısaca gözden geçirildikten sonra bu elementlerin ve önemli bileşiklerinin kullanım alanları incelenir (8.9).

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

32

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR

9.

6A grubu (16. grup) elementleri ile ilgili olarak öğrenciler; 9.1. Laboratuvarda ve endüstride oksijen üretim yöntemlerini açıklar. 9.2. Oksijen elementinin kullanım alanlarına örnekler verir. 9.3. Oksit tiplerini ve sınıflandırma esaslarını açıklar. 9.4. Ozonun molekül yapısı ile özellikleri ve kullanım alanları arasında ilişki kurar. 9.5. Atmosferdeki ozonun oluşumunu ve çevre açısından önemini açıklar.

↸ KClO3’ dan oksijen elde edilerek yanan maddelerde alevin parlaması üzerinden elementin yakma (oksitleme) özelliğini vurgulayan bir gösteri deneyi yapılır. Havanın sıvılaştırılıp sonra damıtılması ile ilgili, azot üretimine gönderme yapılarak endüstriyel ölçekte oksijen üretimi gözden geçirilir. Dünya çapında en çok üretilen kimyasal olan oksijenin başlıca kullanım alanları listelenir (9.1; 9.2). ↸ Alkali metallerin açık havada yanması sonucu oksit, peroksit ve süper oksit oluşturmasına örnekler verilir. Peroksit ve süperoksit iyonlarının Lewis yapıları özellikleri ve kullanım alanları ile ilişkilendirilir. Asidik, bazik, nötral ve amfoter oksit kavramları karşılaştırılıp her sınıfın özellikleri örnekler üzerinde açıklanır (9.3). ↸ Allotrop kavramı hatırlatıldıktan sonra ozonun Lewis yapısı ve O2 moleküllerine dönüşüm dengesi, yükseltgeme gücü ile ilişkilendirilir. Ozon elde etme yöntemi kısaca açıklanır. Su arıtımında ozon kullanmanın olumlu ve olumsuz yönleri irdelenir. Atmosferin üst katmanlarındaki çok seyreltik ozon gazının işlevi ve ozon azalımına yol açtığından şüphelenilen başlıca kirleticilerin kullanımlarının azaltımı ile ilgili bir tartışma yapılır (9.4; 9.5).

ELEME TLER KĐMYASI

9.3 Açık havada lityumun sadece oksit, sodyumun peroksit, potasyum ve daha ağır alkali metallerin ise başlıca süper oksit oluşturdukları belirtilir; bunun sebebine girilmez. [!] 9.3 Asidik oksitler, SO3, CO2, Cl2O7, CrO3, Mn2O7 örnekleri üzerinde açıklanabilir. Bazik oksitlere tipik örnekler olarak Li2O, MgO, CaO, BaO alınabilir. Başlıca amfoter oksit örnekleri, BeO, Al2O3, ZnO, Cr2O3 dir. [!] 9.4 Ozon moleküllerinin açısallığı nedeni ile simetrik olmayışı, buna bağlı olarak, kızıl ötesi ışın soğurabilmesi konusu işlenir; kloroflorohidrokarbonların (CFC) atmosferde oksijenozon dengesini bozma mekanizması ile ilgili varsayımsal tepkimelere girilmez.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

33

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR

9.6 Artık terk edilme durumunda olan Frash Yöntemi’ne ve doğal yataklardan çıkarılan ham kükürdün süblimleştirilmesine girilmez. [!] 9.6 Kükürt elementinin molekül formları ve allotropları ile ilgili bir okuma metni verilebilir.

ELEME TLER KĐMYASI

↸ Petrol rafinasyonunda yan ürün olarak ele geçen H2S gazının petrolde bulunuş nedeni irdelenir. Bu gazın SO2 ile tepkimesinden kükürt oluşumu tepkimesi açıklanır (9.6). 9.6. Kükürdün üretimini ve kullanım alanlarını tepkimeleriyle açıklar. 9.7. Başlıca kükürt bileşiklerinin üretimini ve kullanımını çevre kirliliği ile de ilişkilendirerek irdeler. ↸ H2S bileşiğinin elde edilişi, molekül yapısı, suya benzer ve farklı yönleri ve önemi işlenir. Laboratuvar şartları uygunsa H2S bileşiğinin laboratuvarda üretimine ilişkin EK-1.2’de verilen etkinlik yapılıp CdS, SnS, PbS, CuS gibi renkli sülfürler çöktürülerek bu bileşiklerin oluşumuna ilişkin denklemler irdelenir. Kükürt oksitleri, sülfürik asit, hidrojen sülfür, sodyum sülfür, demir (II) sülfür için üretim yöntemleri ve bunların kullanım alanları (özelliklerle de ilişkilendirilerek) incelenir. Bu bileşiklerden ciddi ölçekte çevre kirliliğine yol açanların zararlı etkileri açıklanır (9.7).

[!] 9.7 Kükürt trioksit ve sülfürik asit üretimi için “kontak yöntemi” esas alınır. Sodyum sülfat hariç (göl sularından doğal yollar ile elde edildiği için) sülfat tuzlarının elde edilişi örneklerle açıklanır; hidrojen sülfürün kaynağı ve özellikleri özetlenir; sodyum sülfür için üretim yöntemi (sodyum sülfattan) ve kullanım alanı kısaca verilir. Demir (II) sülfür’den laboratuvarda H2S üretimine ilişkin tepkime incelenir. 9.7 Kükürt bileşiklerinin kullanım alanları için aşağıdaki anahtar esas alınır: H2S : Sülfür tuzlarının üretimi SO2 : H2SO4 üretimi; kayısı, üzüm, incir vb. kuru meyvalarda ağartıcı ve koruyucu olarak; kâğıt endüstrisinde renk ağartıcı olarak H2SO4 : Kimya endüstrisinde çok amaçlı a2S : Deri endüstrisinde kıl dökücü FeS : H2S üretiminde 9.7 Çevre için zararlı kükürt bileşikleri bağlamında SO2, SO3, H2S, H2SO4 ve Na2SO3 ele alınacaktır.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

34

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR [!] 10.1 Yaygın, doğal halojen bileşikleri: • F: CaF2, Na3AlF6 • Cl: NaCl, (deniz suyunda ve ayrıca kaya tuzu yataklarında • Br: Deniz suyunda (yaklaşık 10-3 M); yer altı tuz yataklarında • I: Deniz suyunda (< 10-6 M ), yosunlarda; şili güherçilesinde 10.3 Esas alınacak özellikler: • HF, cam dâhil pek çok malzemeyi aşındırır. • Florürler, diş çürümelerini önler. • Teflon, yanmaz; yüksek sıcaklığa dayanıklıdır. • Freon, oda şartlarında sıkıştırılarak kolayca sıvılaştırılabilir. • Klorürler ( aCl ve CaCl2), buzun erime noktasını düşürürler. • HCl, kuvvetli bir asittir. • HClO ve aClO, renk ağartıcı ve mikrop öldürücüdür. • PVC, berklik özelliği olan ve kolay yanmayan bir plastiktir. • KBr, sinir sistemini sakinleştiricidir. • KI ve aI, guatr hastalığı açısından önemlidir. 10.3 Klorun kimyasal silah olarak kullanımına girilmez.

ELEME TLER KĐMYASI

10. Halojenler ile ilgili olarak öğrenciler; 10.1. Halojenlerin başlıca doğal bileşiklerinin ad ve formüllerini eşleştirir. 10.2. Halojenlerin elde ediliş yöntemlerini ve kullanım alanlarını açıklar. 10.3. Önemli halojen bileşiklerinin özellikleri ile kullanım alanları arasında ilişki kurar.

↸ Halojenlerin doğada yaygın olan başlıca bileşikleri, bulunabilen örnekleri ile tanıtılır. Flor ve klorun, gereği halinde endüstride elde edilişleri için birer yöntem verilir. Laboratuvar ortamında MnO2 ve HCl kullanılarak Cl2 gazı üretmek üzere bir gösteri deneyi yapılabilir. Brom ve iyodun laboratuvar ortamında üretimlerine ilişkin denklemler incelenir. Halojenlerin kullanım alanları ile ilgili hazır bir çizelge incelenir (10.1; 10. 2). ↸ Florürler, teflon, florokarbon, klorürler, hidroklorik asit, hipokloröz asit, hipokloritler, polivinil klorür (PVC), sodyum ve potasyum bromür, sodyum ve potasyum iyodürler için temel özellikleri ve kullanım alanlarını içeren bir çizelge incelenir (10.3).

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

35

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 1. Ü ĐTE: ELEME TLER KĐMYASI
Ü ĐTE KAZA IMLAR KO U U ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR

11. Önemli geçiş elementleri ile ilgili olarak öğrenciler;

↸ Hematit (Fe2O3), manyetit (Fe3O4) ve limonit [FeO(OH)] minerallerinin yapıları karşılaştırılır. Her cevherdeki teorik demir oranları irdelenir. Bu cevherlerden ham demir üretimine ilişkin yüksek fırının çalışma ilkesi şekil üzerinde açıklanır. Ham demirin bileşimi ve özellikleri, bu haliyle kullanım alanının sınırlı olması ile ilişkilendirilir (11.1) ↸ Bessemer (Besemer) yöntemi ile çelik üretimi süreci kısaca özetlenir. Oksijen üfleme aşamasında ham demirdeki safsızlıkların tepkimeleri incelenir. Çeliğe katılan başlıca alaşım maddelerinin (karbon, krom, mangan, bor, kobalt, nikel, titan, niyobyum, zirkonyum) alaşıma kazandırdığı özel nitelikler liste halinde incelenir (11.2). ↸ FeSO4.6H2O, Fe2(SO4)3.12H2O ve (NH4)2Fe2(SO4)3.24H2O tuzlarının tekstil boya banyolarındaki işlevleri (mordan etkileri) kompleksleşme temelinde açıklanır (11.3). ↸ Ti, Cr, Mn, Ni, Cu, Zn, Pd, Ag, Sn, Pt, Au, Hg, Pb metallerinin varsa başlıca doğal cevherleri, yer kabuğundaki bağıl bollukları, elde ediliş yöntemleri ve önemli kullanım alanlarını içeren bir çizelge incelenir (11.4).

ELEME TLER KĐMYASI

11.1. Önemli demir cevherlerini ve bunlardan ham demir üretim yöntemini açıklar. 11.2. Çelik üretiminde oksijenin ve katkı metallerinin rollerini irdeler. 11.3. Önemli demir bileşiklerinin kullanım alanları ile bileşiğin özellikleri arasındaki ilişkiyi irdeler. 11.4. Önemli geçiş elementlerinin başlıca cevherlerini, yer kabuğundaki bolluk oranlarını, üretim yöntemlerini ve önemli kullanım alanlarını listeler.

[!] 11.1 Yüksek fırında demir üretimi anlatılırken, fırının alttan hava (oksijen) giriş bölgesinde koktan CO oluştuğu, asıl indirgen maddenin bu gaz olduğu, indirgeme sürecinde oluşan CO2 gazının kızgın kokla karşılaşarak yeniden CO’e dönüştüğü ve fırın içinde bu döngünün art arda çok kez tekrarlanabileceği verilir. 11.4 Demir dışı geçiş metallerinin bileşiklerinin kimyasına girilmez. 11.3 Demir tuzlarının mordan etkisi alüminyum tuzlarınınki ile ilişkilendirilir. [!] 11.4 Biyolojik önemi olduğu bilinen geçiş metallerinin (demir, bakır, çinko, molibden, mangan, kobalt) biyokimyası ve/ veya krom, nikel, mangan, çinko ve kadmiyumun elektrolitik kaplamada kullanımı ile ilgili bir okuma metni verilebilir. [!] 11.4 Siyanürle altın üretim yönteminin teknolojik ve çevresel önemini vurgulayan bir okuma metni verilir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

: Ders Đçi Đlişkilendirme

: Sınırlamalar

36

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı D. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1

Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.1
Aşağıda birbiri ile bağlantılı Doğru / Yanlış tipinde ifadeler içeren tanılayıcı dallanmış ağaç tekniğinde bir soru verilmiştir. A’daki ifadeden başlayarak her “Doğru” ya da “Yanlış” cevabınıza göre çıkışlardan sadece birisini işaretleyiniz. Örneğin: A’daki ifade için Doğru /Yanlış seçimi yapılır. Doğru ise B’ deki ifadeye, yanlış ise C’ deki ifadeye ulaşılır. Yapılan seçimin B olduğu varsayılırsa, burada da tekrar Doğru /Yanlış seçimi yapılıp D veya E ifadelerinden birine ulaşılır. Sözgelişi D seçilmiş ise burada yapılacak son seçim ile 1 veya 2 çıkışlarından birine ulaşılır. Dolayısıyla doğru çıkışa ulaşmak, üç ayrı isabetli seçim gerektirir.

37

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

DEĞERLE DĐRME:

• Öğrenci 2. çıkışa ulaştı ise; A’ daki ifadeye (D) diyerek, yanlış; B’ deki ifadeye (D) diyerek, doğru, D’ deki ifadeye (Y) diyerek, yanlış yanıt vermiştir. Bu durumda öğrencinin 1 doğru yanıtı vardır ve 1 puan almıştır. • Öğrenci 5. çıkışa ulaştı ise; A’ daki ifadeye (Y) diyerek, doğru yanıt vermiş ve C’ deki ifadeye ulaşmıştır. C’ deki ifadeye (D) diyerek yine doğru yanıt vermiş ve F’ deki ifadeye ulaşmıştır. F’ deki ifadeye de (D) diyerek üçüncü doğru yanıtı vermiştir. Bu durumda öğrencinin 3 doğru yanıtı vardır ve 3 puan almıştır.

• Öğrenci 1, 3, 4, 6, 7 veya 8. çıkışlara ulaşmışsa her basamaktaki doğru veya yanlış yargıları değerlendirilerek yukarıdaki örneklere göre puan hesaplanır.

38

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2

Đlgili Olduğu Kazanımlar : 2.1-2.4

a

b

c

ç

Cevher
d

Piroluzit
e

Demir
f

Hidrojen
g

Kömür
ğ

Çinko blend
h

Elektroliz
ı

Magnetit
i

Çinko
j

Kalkopirit
k

Đndirgeme
l

Bakır
m

Krom

Kromit

Mangan

Feldspat

Aşağıdaki soruları, yukarıdaki çizelgedeki kutucukların kodlarına ve o kutucuktaki kavrama göre cevaplayınız. 1. Alüminyum/boksit çiftindeki ilişkilere benzer bir ilişki, c/g çiftinde de vardır. Böyle ilişkilere benzeyen diğer terim çiftlerini eşleştiriniz. …………………………………………………………………………… 2. Mineral sınıfına dâhil edilebilir olanlar hangileridir? ……………………………………………………………………………… 3. Hangileri ekonomik değere sahip metalleri elde etmede kullanılır? ……………………………………………………………………………… 4. Hangileri cevher değildir? ……………………………………………………………………………… 5. Hangi madde mineral olduğu hâlde filiz sayılmaz? ………………………………………………………………………………

39

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

EK-1.1
Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4.1 RADĐKAL HĐDROJE

Amaç : Sulu çözeltilerde seyreltik asitlerin metallere etkisi ile elde edilen hidrojen gazının (H2) radikal hidrojen oluşumu ile gerçekleştiğinin gösterilmesi. Araç-Gereç: • • • • • • • Deney tüpü; 4 adet, (2 cm x 20 cm) Beher; 1 adet, 100 mL Damlalık; 1 adet U boru; 1 adet (5-10-15 cm) Çinko; granül hâlinde HCl çözeltisi; 0,1M 25 mL Đyot çözeltisi

Deneyin Đlkesi: Oluşum hâlindeki hidrojenin iyot elementini indirgeme hızı, özdeş şartlarda, hazır hidrojen gazının indirgeme hızı ile karşılaştırılarak aktif metallerin hidrojene etkisi ile H2 oluşumunun mekanizması hakkında yorum yapmak. Deneyin Yapılışı: • Tüplerden birinde iyot çözeltisi çinko ile karıştırılır. • • • • • [(I) numaralı tüp] Deney tüplerinden ikincisine granül çinko ve üzerine seyreltik HCl çözeltisi ilave edilir. Tüpte gaz çıkışı gözlenir. Gaz çıkışı devam ederken karışıma iyot çözeltisi damlatılır. [(II) numaralı tüp] Üçüncü tüpe, seyreltik HCl çözeltisi ve çinko granülleri ilave edilir. [(III) numaralı tüp ] Çıkan gaz; aşağıdaki düzenekte gösterildiği gibi, mantar geçirilmiş bir U boru yardımı ile içinde iyot çözeltisi bulunan dördüncü tüpe gönderilir. [(IV) numaralı tüp ] I ve IV numaralı tüplerde 10-15 dakikalık süre içinde iyodun rengi açılmazken II numaralı tüpte iyot renginin kaybolduğu gözlemlenir.

40

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

Iyod çözeltisi

Zn + HCl
(I)

Zn + HCl
(II)

Iyod çözeltisi

Tartışma - Değerlendirme “Đyodun renginin açılmasının sebebi ne olabilir?” sorusu sorulup H2O, HCl, Zn ve H2 seçeneklerinin neden doğru cevap olamayacağı irdelenir. Sonuçta, iyodun indirgenmesinin Zn, H2O, HCl ve H2’nin birlikte var olduğu bir ortamda gerçekleştiği gerçeğine ulaşılıp böyle bir ortamda farkına varamadığımız kısa ömürlü bir türün bulunup bulunamayacağı sorgulanır. Aşağıdaki mekanizmada 1 numara ile gösterilen toplu reaksiyonun hangi basamakların toplamı olduğu açıklanır. 2 basamağında oluşan radikal hidrojenin iyodu indirgemesine ilişkin 4 tepkimesi irdelenir. 1-) Zn(k) + 2 HCl(çöz) e 2-) Zn e H:Cl 3-) H + H H H e I:I e 2 I- + 2 H+ H:H H:Cl ZnCl2(çöz) + H2(g) H + :Cl Zn
2+

+

H + :Cl

ZnCl2 + H2

4-)

41

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

Bu reaksiyonun ilerleyiş basamaklarında (mekanizmasında); asit metalle etkileşerek önce radikal hidrojen (atomal hidrojen, doğum halinde hidrojen) oluşturur. (2) Radikal hidrojen tek elektronlu olduğundan kararsız bir yapıya sahiptir. Hemen hidrojen molekülü oluşturur. (3) Kararsız yapıda olan bu radikal hidrojen kuvvetli indirgendir. Đyot çözeltisinin renginin kaybolması, I2 moleküllerinin radikal hidrojen tarafından indirgendiğini gösterir. (4) Diğer tüplerde (I ve IV nolu tüpler) iyot çözeltisinin renginin değişmemesi iyodun yeterince hızlı indirgenmediğini gösterir. Çünkü radikal hidrojenler boru üzerinden çözeltiye ulaşamadan moleküler hidrojene dönüşür. H2 gazının iyodu indirgeme hızı, bu deney sırasında net bir sonuç vermeyecek kadar yavaştır.

42

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

EK-1.2
Đlgili Olduğu Kazanımlar : 9.7 HĐDROJE SÜLFÜR* * Hidrojen sülfür gazı çok pis kokulu ve zehirli olup elde edilirken olabildiğince az oluşmasına ve koklanırken deney tüpüne yanaşmamaya dikkat edilmelidir. Amaç : Hidrojen sülfür gazının laboratuvar ortamında nasıl üretildiğini ve metallerin tanınması açısından önemini incelemek. Araç-Gereç: • • • • • • • • • • • • • Tüplük Deney tüpü; 5 adet, (1 cm x 10 cm) Damlalıklı şişe; 5 adet; 100 mL Damıtık su; 500 mL Beher; 250 mL Cam baget Elektronik terazi; 0,01 grama duyarlı Na2S çözeltisi; 0,1 M; 50 mL HCl çözeltisi; %5’lik; 50 mL Cd(NO3)2 çözeltisi; 0,1 M; 50 mL Cu(NO3)2 çözeltisi; 0,1 M; 50 mL FeSO4 çözeltisi; 0,1 M; 50 mL SnCl2 çözeltisi; 0,1 M 50 mL; (%5’lik 2 mL HCl katılmış)

Deneyin Yapılışı: I. Deney tüpleri 1’den 5’e kadar numaralanır. Tüplerin her birine 10’ar damla (0,5 mL) Na2S çözeltisi damlatılır. II. Tüplere, aşağıdaki çizelgede belirtildiği gibi çözeltiler ilave edilir ve iyice karıştırılır.
Tüp No Eklenecek Çözelti

1 5 mL

2 5 mL

3

4

5

%5’lik HCl 0,1 M Cu(NO3)2 0,1 M Cd(NO3)2 0,1 M FeSO4 0,1 M SnCl2

5 mL 5 mL 5 mL

III. Tüplerdeki karışımların renkleri ve kokuları kontrol edilir. Oluşan sülfür tuzlarının renkleri karşılaştırılır. IV. Renkli çökeltilerin oluştuğu 2, 3, 4 ve 5 tüplerine 5’er mL, %5’lik HCl eklenip

43

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı karıştırılır. Sülfür tuzlarından çözünen ve çözünmeyenler not edilir. V. Her tüpte meydana gelen reaksiyonların denklemleri yazılıp aşağıdaki çizelgeye işlenir. VI. Sülfür tuzlarının metal katyonlarını tanımada yararlı olup olmayacağı irdelenir. Tüp No 1 2 3 4 5 Basamak II’ de meydana gelen tepkime Basamak IV’ te meydana gelen tepkime

Deneyin Açıklaması ve Yorumlar • Na2S tuzu suda bol çözünür karakterde olup kolayca iyonlarına ayrışır: Na2S(k) → 2Na+(aq) + S2-(aq) Bu çözeltideki sülfür iyonları, kuvvetli asitlerle kolayca protonlanır; çünkü sülfür, çok zayıf bir asit olan HS- türünden oluşmuş olup bir Bronsted bazıdır. S2-(aq) + 2H+(aq) → H2S(aq)** Basamak II’de 1. tüpte meydana gelen reaksiyonun denklemi böyle yazılabilir. • Aynı basamakta 2-5 tüplerinde, katyonların sülfür tuzları oluşmuştur. M2+(aq) + S2-(aq) → MS(k) oluşan metal sülfürlerin renklerinin farklı olması (CuS: siyah; CdS: kanarya sarısı; FeS: kahverengi-siyah; SnS: turuncu-sarı), o metalin katyonunu tanımada yardımcı olabilir. • Basamak IV’te, önceden çöktürülmüş metal sülfürleri üzerine asit ilave edilmektedir. Çözünürlük çarpımları çok küçük (çözünürlükleri çok az) olduğu için bakır (II), kadmiyum ve kalay (II) sülfürler çözünmeden kalırken demir (II) sülfür, aşağıdaki denkleme uygun şekilde tepkimeye girer. FeS(k) + 2H+(aq) → Fe2+(aq) + H2S(aq)** ** H2S gazı suda yaklaşık 0,1 M kadar çözünür. Dolayısıyla oluşan H2S gazının fiziksel hâlini sulu çözelti (aq) olarak göstermek uygundur. Ancak çözünmüş H2S’in az da olsa bir kesrinin buhar fazına geçmesi ve gazın karakteristik kokusunu vermesi doğaldır. Basamak II’de 1 nolu tüpte oluşan H2S bileşiğinin gaz fazında gösterilmiş olması, önemli bir kısmının gaz fazına geçtiğine işaret etmekte olup bu gazın suda çözünmediği anlamı çıkarılmamalıdır.

44

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 2. Ünite Önerilen Süre : ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ : 24 Ders Saati

A. Ünitenin Amacı
Öğrenciler, organik ve anorganik bileşikleri ayırt etmeyi, bazı organik bileşiklerin adlarını 9. sınıf kimya dersinde öğrendiler. Ayrıca basit iyonik bileşiklerin yapılarını Lewis formüllerini yazarak incelediler. Bu ünitede, organik bileşiklerin, element yüzdelerinden en basit formüller, en basit formül ve mol kütlesi kullanılarak molekül formülü bulunacak, karbon elementinin çok sayıda bileşik yapmasının nedeni, karbon elementinin bağ yapma özellikleri, rezonans ve tautomeri kavramları moleküllerin Lewis formülleri kullanılarak irdelenecektir. Hibrit orbitallerinin oluşma süreci örneklerle açıklanacak, değerlik katmanı elektron çiftleri itme kuramı (VSEPR) ile basit moleküllerin geometrileri tahmin edilecek, merkez atomunun hibritleşme tipi ile molekül geometrisi arasında ilişki kurulacaktır. Organik bileşik grup adları yaygın fonksiyonel gruplarla ilişkilendirilecek, zincir ve halka yapılı basit organik bileşikler numaralama sistemi ile adlandırılacaktır. Yapısal izomerlik, üç boyut izomerliği (stereoizomerlik) ve optik izomerlik tipleri örnekleriyle açıklanarak izomerlerin fiziksel özellikleriyle yapıları arasında ilişki kurulacaktır.

B. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları
1. 2. 3. 4. 5. Organik Bileşikler Organik Bileşiklerin Formülleri Hibritleşme ve Molekül Geometrisi Organik Bileşiklerde Fonksiyonel Gruplar ve Adlandırma Organik Bileşiklerde Đzomerlik

C. Ünitenin Kavram Listesi • Organik • Anorganik • Organik madde • Anorganik madde • En basit formül • Kapalı molekül formülü • Kalitatif element analizi • Kantitatif element analizi • Düz zincirli doymuş hidrokarbon • Halkalı doymuş hidrokarbon • Rezonans 45

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı • Tautomeri • Bağlı atom sayısı • Ortaklaşılmamış elektron çifti sayısı • Radikalik elektron sayısı • Molekül geometrisi • Değerlik katmanı elektron çiftleri itme kuramı (VSEPR) • Hibrit orbitalleri • Hibritleşme • Sigma bağı • Pi bağı • Fonksiyonel grup • Basit iskelet formülü • Yapısal izomerlik • Üç boyut izomerliği (Stereoizomerlik) • Optik izomerlik

46

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 2. Ü ĐTE: ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ
Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR 1.1 9. sınıf kimya dersi 2. ünite (Bileşikler) ile ilişkilendirilir. ↸ “Organik” ve “anorganik” nitelemelerinin tarihsel arka planı gözden geçirilir. Anorganik maddelerden çıkılarak organik madde sentezine ilk örnekler incelenir. “Organik madde” nin tarihsel anlamı ile modern anlamı karşılaştırılıp bu sınıfa girmeyen karbon bileşikleri sıralanır (1.1). ↸ Çeşitli organik bileşiklerin en basit formülleri ve kapalı molekül formülleri incelenerek iki kavram arasındaki fark tartışılır. Bileşiklerin elementel analizlerinden çıkarak en basit formüllerin bulunmasına ilişkin örnek hesaplamalar yapılır. Kalitatif ve kantitatif element analizlerinin (karbon, hidrojen, azot) nasıl yapıldığı, görsel ögeler de kullanılarak açıklanır. Örneğin, 4 elementten oluşan bir bileşikte (C, H, N, O) 3 elementin % oranını bilince 4. element için analizin neden gereksiz olduğu tartışılır. En basit formüllerin molekül formülleri olmayabileceği örneklerle gösterilir. En basit formüller ve bilinen mol kütleleri kullanılarak molekül formüllerinin hesaplanmasına ilişkin örnekler çözülür (1.2- 1.4). ↸ Düz zincirli ve halkalı doymuş hidrokarbonların 20 karbonluya kadar olanlarının sistematik adları irdelenir. Tek tek formüllerden genel formüller türetilir. [!] 1.2- 1.4 Organik bileşikleri oluşturan elementlerin belirlenmesi (nitel analiz), element yüzdelerinin bulunması (gravimetrik yöntem) ve mol kütlelerinin belirlenmesi (koligatif özellikler, Raoult Kanunu, kütle spektrometrisi) konularını işleyen bir okuma metni verilir. 1.3; 1.4 Organik bileşiklerde element yüzdelerini ve mol kütlelerini bulmada kullanılan denel yöntemlerle ilgili, ham verilerden sonuç hesaplama konusuna girilmez. [!] 1.5 Halkalı doymuş hidrokarbonlarda tek halkalılar için genel formülün CnH2n olduğu, halka sayısı arttıkça, her halkaya karşılık H sayısının 2 eksileceği konusu işlenir. ??? 1.5 Bütün alkanların genel formüllerinin CnH2n+2 kalıbına uyduğu yanılgısı oldukça yaygındır. Halkalı alkanların, halka sayısının iki katı kadar eksik sayıda H içereceği, formüller üzerindeki sezgilerden de yararlanılarak vurgulanmalıdır. 1.5 20’nin üzerindeki Latince sayılar ve sistematik adlandırmalar kapsam dışıdır.
↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik : Ders Đçi Đlişkilendirme ???: Kavram Yanılgısı [!]: Uyarı : Sınırlamalar

ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ

1. Organik bileşikler ile ilgili olarak öğrenciler; 1.1. Organik bileşik kavramının tarihsel kökenini açıklar. 1.2. En basit formül ve molekül formülü kavramlarını ayırt eder. 1.3. Element yüzdelerinden çıkarak en basit formülleri bulur. 1.4. En basit formülü ve mol kütlesini kullanarak molekül formülünü belirler. 1.5. Doymuş hidrokarbonların ad ve formüllerini eşleştirir.

47

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

2. Ü ĐTE: ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ
Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR

2.

ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ

Organik bileşiklerin formülleri ile ilgili olarak öğrenciler; 2.1. Karbon elementinin çok sayıda bileşik yapmasının nedenini irdeler. 2.2. Karbon atomunun bağ yapma özelliklerini diğer elementlerle karşılaştırır. 2.3. Moleküllerin Lewis formüllerini çizer. 2.4. Rezonans ve tautomeri kavramlarını örnekler üzerinde açıklar.

↸ Karbon bileşiklerinin sayıca sınırsız olması, sonsuz sayıda karbon atomunun birbirine bağlanarak zincirler ve halkalar oluşturabilmesi ve ayrıca, kovalent bağ sayısının dört olması, dolayısıyla dallanma imkânları ile ilişkilendirilir. Diğer elementlerin zincir oluşturma özelliklerinin sınırlı olduğu, Si4, P4, O3, S8, B4 tipi moleküllerin kararlılıkları, karbon bileşiklerininki ile karşılaştırılarak açıklanır (2.1; 2.2). ↸ Metan, eten, etin, propen, propin, formaldehit, asetaldehit, formik asit, asetik asit gibi basit organik moleküllerin Lewis formülleri yazılır; her bileşikte karbon, hidrojen, azot ve oksijenin katıldıkları bağlar sayılır. Elementlerin bağ sayıları ile periyodik sistemdeki grup numaraları arasında ilişki kurulur. Bir istisna olarak, kuaterner amonyum bileşiklerinde azotun 4 bağ (biri koordinasyon bağı) yapması sonucunda bir katyon oluştuğu vurgulanır. Format, asetat gibi iyonların ve formik asit, asetik asit gibi moleküllerin Lewis formülleri üzerinde rezonans ve tautomeri açıklanır (2.3; 2.4).

[!] 2.1 Sonsuz sayıda karbon atomu birbirine bağlanıp zincir, halka veya örgü oluşturabildiği hâlde, periyodik sistemde karbona en yakın elementler olan silisyum (en çok 11’li zincir) ve azot (3’lü zincir) atomlarının bağlanıp zincir oluşturma yetileri çok daha sınırlıdır. Fosfor ve kükürdün çok sayıda atomunun birbirine bağlanması, Si ve N’a göre daha yaygın olmakla birlikte, karbonla karşılaştırılamayacak kadar seyrek bir olaydır. 2.1; 2.3 9. sınıf kimya dersi 2. ünite (Bileşikler) ve 10. sınıf kimya dersi 3. ünite (Kimyasal Türler Arası Etkileşimler ) ile ilişkilendirilir. 2.1- 2.4 Lewis yapıları, rezonans ve tautomeri işlenirken organik moleküllere öncelik verilecektir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

: Ders Đçi Đlişkilendirme

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

48

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

2. Ü ĐTE: ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ
Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR

3.

Hibritleşme ve molekül geometrisi ile ilgili olarak öğrenciler; 3.1. Moleküllerin Lewis formüllerinden, merkez atomu orbitallerinin hibritleşme tipini tahmin eder. 3.2. Değerlik katmanı elektron çiftleri itme kuramını (VSEPR) kullanarak basit moleküllerin geometrilerini tahmin eder. 3.3. Merkez atomunun bağımsız orbitallerinden hibrit orbitallerin oluşması sürecini örnekler üzerinde açıklar. 3.4. Karbonun çoklu bağ yaptığı bileşiklerde bağ tiplerini hibrit orbitallerle ilişkilendirir. 3.5. Moleküllerde merkez atomunun hibritleşme tipi ile molekül geometrisi arasında ilişki kurar.

↸ Basit organik moleküllerin Lewis formüllerinde, merkez atomu çevresindeki doğrultular (bağlı atom sayısı + ortaklaşılmamış elektron çifti sayısı + radikalik elektron sayısı) sayılıp bu doğrultulardan her birinin, moleküldeki merkez atomunun en dış elektron katmanında bir orbitale karşılık geldiği vurgulanır. Doğrultu sayısı kadar orbitalin valens katmanındaki atom orbitallerinden türemiş olması gerektiği çıkarımından sonra, s ve p orbitallerinden başlanarak, doğrultu sayısı kadar orbitalin sayımına geçilir. Böylece, sp, sp2, sp3 hibritleşme tiplerinin mantığı açıklanır. Hibrit orbitallerin özdeş olması ve 3 boyutlu mekânda birbirinden olabildiğince uzak durması ilkelerinden yararlanılarak, sp3, sp2 ve sp hibrit orbitallerin görünümleri irdelenir. A, merkez atomunu, E, elektron çiftini, X, bağlı bir atomu göstermek üzere, AX4, AX3E(NH3), AX2E2(H2O) , AX3(CH2O, C2H4) ve AX(C2H2) tipi yapılarda merkez atomu çevresindeki en yakın atomların oluşturduğu geometri irdelenir (3.1; 3.2). ↸ Hibrit orbitallerin merkez atomundaki bağımsız atom orbitallerinden hangilerinin birbirine karışması sonucu oluştuğu, örnek moleküller üzerinde açıklanır. CH2O, C2H4, C2H2 gibi moleküllerde hibritleşmeye katılan ve katılmayan atom orbitalleri irdelenir. Elektron bulunduran orbitallerden hibritleşmeye katılmayanların orbital eksenlerinin paralelliği ve eksen çakışık/ eksen- paralel örtüşme imkânları şekil üzerinde irdelenir. Sigma- (σ-) ve pi- (π-) bağı arasındaki farklar irdelenir (3.3; 3.4). ↸ Çeşitli moleküller üzerinde, molekül geometrisi kavramının anlamı hibritleşme tipinin geometriyi belirleyici olduğu; ancak hibritleşme tipi aynı moleküllerin farklı geometrilere sahip olabilecekleri; veya farklı hibritleşme tiplerinden benzer geometriler ortaya çıkabileceği gösterilir (3.5).

3.1 9. sınıf kimya dersi 2. Ünite (Bileşikler) ile ilişkilendirilir. [!] 3.1 Lewis formülleri yazılırken aşağıdaki işlem basamakları esas alınır: • Moleküldeki toplam değerlik elektronu sayısı bulunur. • Merkez atomu belirlenir; bağlı atomlar tekli bağlarla merkez atomuna bağlanır. • Bağlı atomların oktetleri tamamlanır. Artan elektron çiftleri varsa merkez atomuna bağlanır. • Merkez atomun okteti tamamlanmamışsa, bağlı atomlarla çoklu bağ olanağı aranır. [!] 3.1 Örnek moleküller: CH4, NH3, H2O, C2H4, C2H2, CH2O ??? 3.2; 3.5 Hibritleşme tipleri aynı olan moleküllerin geometrilerinin de aynı olacağı, oldukça yaygın bir yanılgıdır. Molekül geometrisinin anlamı, aynı hibritleşme tipinde fakat geometrileri farklı moleküller üzerinde açıklanarak bu yanılgı giderilmelidir. 3.4 Delta bağlarına girilmeyecektir.

ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

: Ders Đçi Đlişkilendirme

???: Kavram Yanılgısı

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

49

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 2. Ü ĐTE: ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ
Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Hidrokarbonlardan bir hidrojen atomu ayrılması ile oluşan alkil, aril ve alkenil gruplarının başlıcaları, formülleri, türedikleri hidrokarbonun adı ve grup adları arasında ilişkiler kurularak irdelenir. Böyle grupların birbirine bağlanması sonucunda oluşacak bileşik tipi tartışılır. Alkil gruplarının dallanmış olmaları halinde nasıl adlandırılacağı tartışılır. Alkil adlarının önüne gelen iso-, sec- (s-) ve ter- (t-) ön eklerinin anlamı ile ilgili alıştırmalar yapılır. Alkil gruplarına halojen, hidroksil, formil (CHO), karboksil (COOH) gibi heteroatom içeren grupların bağlanması ile oluşacak yeni bileşiklerin, hem fiziksel hem de kimyasal özelliklerinin hidrokarbonlardan farklı olmasının nedeni tartışmaya açılır. Aşağıda listesi verilen fonksiyonel gruplar ad ve formülleri ile tanıtılarak bu gruplardan yalnızca birini içeren bileşik sınıflarının genel adları, fonksiyonel grup ile ilişkilendirilir. Aşağıdaki bileşikler ve bunların benzerleri üzerinde fonksiyonel gruplar tanıtılır*: H-R veya R`-R (alkil-alkan), R2R1C=CR3R4 (alkenil-alken), R1C≡CR2 ≡ (alkinil-alkin), RC6H5 (fenil, Ph-alkil benzen), RX (halojen-alkil halojenür), ROH (hidroksi-alkol), R`OR (alkoksi-eter), RCHO (aldehit), RR`CO (karbonil-keton), RCOOH (karboksil-karboksilik asit), R H2 (amino-amin), R O2 (nitro-nitro alkan), RC (nitril-açilo nitril), RCOOR`(karboalkoksi-ester), R(CO) H2 (amid), X(CO)R (açil-açil halojenür) * Bu örneklerdeki koyu yazılmış molekül parçaları fonksiyonel grubu gösterir. Açık renkli R ile gösterilen grup ise çoğu zaman alkil grubu olup bazı özel hâllerde hidrojen de olabilir. Reaksiyondaki işlevine göre, bu gruplardan her birinin, radikal olabileceği gibi, anyon ya da katyon da olabileceği örnekleriyle açıklanır (4.1-4.3). AÇIKLAMALAR

[!] 4.1 Alkillerden, 12 karbonluya kadar olanlar ve ayrıca setil (C14H29), palmitil (C16H33) ve stearil (C18H37); arillerden fenil (C6H5) ve naftil (C10H7) , aril alkillerden benzil (H2C-C6H5), alkenillerden vinil (HC=CH2) ve propenil (HC=HC-CH3) dışında kalanların sadece genel formülleri verilir. [!] 4.1-4.3 Fonksiyonel gruplar, aksi belirtilmedikçe birer radikal gibi düşünülür. Örneğin metil grubu, çoğu zaman metil radikali olup formülünü, ⋅CH3 şeklinde yazmak daha doğrudur. Ancak çoğu zaman bu gösterimdeki nokta ihmal edilir. Fonksiyonel grupların reaksiyonda üstlendikleri role göre katyon veya anyon olabilmelerine, aşağıdaki örnekler verilebilir: • H3C-CO-Cl bileşiğindeki asetil grubuna katyon gözüyle bakmak daha uygundur. • Li-CH3 bileşiğinde metil grubunu anyon gibi düşünmek en iyisidir. • CH3-F bileşiğinde metil grubunu katyon veya radikal gibi düşünmek mümkündür; katyon saymak daha uygundur. Reaksiyon mekanizmalarının anlaşılmasında çok önemli olan bu konu, yeterli örnekler üzerinde irdelenmelidir.

ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ

4.

Organik bileşiklerde fonksiyonel gruplar ve adlandırma ile ilgili olarak öğrenciler; 4.1. Yaygın fonksiyonel grupların ad ve formüllerini eşleştirir. 4.2. Organik bileşik grup adlarını fonksiyonel gruplarla ilişkilendirir. 4.3. Tek bir fonksiyonel grup taşıyan zincir ve halka yapılı basit organik bileşiklerde numaralama sistemi ile adlandırma yapar.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

50

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 2. Ü ĐTE: ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ
Ü ĐTE KAZA IMLAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ AÇIKLAMALAR

ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ

4.4. Birden çok fonksiyonel grup içeren bileşikleri adlandırır. 4.5. Organik moleküllerin basit iskelet formüllerini açık yapıları ile ilişkilendirir.

↸ Birden çok fonksiyonel grup içeren bileşiklerin basit bileşik sınıflarından birine dâhil edilemeyişi açıklandıktan sonra bu tür bileşik örnekleri, sistematik adlandırma ile adlandırılır; verilen adlara uygun formül üretilir. Organik moleküllerin açık formüllerinde, karbona bağlı bütün H atomlarını atarak yazılan aşağıdakilere benzer iskelet formülleri, açık formüllerle eşleştirilerek, her köşenin bir karbon sayılacağı ve her karbon atomunun eksik bağlarının yeterince H atomu bağlanarak doyurulacağı vurgulanır.

4.5 Dörtten fazla karbon içeren alkillerin ve fenil haricindeki aromatik grupların kısaltmaları verilmez.

n-Pentan iso-pentan neo-pentan etil asetat asetofenon Böyle formüllerde kullanılan Me (metil), Et (etil), n-Pr (propil), iso-Pr (isopropil), s-Bu (sekonder bütil), t-Bu (tersiyer bütil), Ph (fenil) kısaltmalarının anlamları ve sağladıkları kolaylıklar irdelenir (4.4-4.5).

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

: Sınırlamalar

51

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 2. Ü ĐTE: ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ
Ü ĐTE 5. KAZA IMLAR Organik bileşiklerde izomerlik ile ilgili olarak öğrenciler; 5.1. Kapalı molekül formülleri aynı özellikleri çok farklı olan bileşiklere örnekler verir. 5.2. Yapısal izomerlik tiplerini örnekleriyle açıklar. 5.3. Üç boyut izomerliği (stereoizomerlik) tiplerini örnekleriyle açıklar. 5.4. Optik izomerleri adlandırmada kullanılan yaygın gösterimlerin anlamlarını açıklar. ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Kapalı formülleri aynı, açık formülleri farklı madde çiftlerinin fiziksel ve kimyasal özelliklerinin aynı mı, farklı mı olacağı tartışılır. Bu tartışma sırasında, tek bağlar (C-C, C-N, C-O bağları) etrafında dönmenin serbest olması nedeniyle, örneğin aşağıdaki molekül çiftlerinin her bakımdan özdeş moleküller olup olmayacağı irdelenir. AÇIKLAMALAR

ORGA ĐK KĐMYAYA GĐRĐŞ

[!] 5.2 Konum izomerliğinin özel bir hali olan aromatik halkadaki orto-, meta- ve para- izomerliği de işlenecektir. [!] 5.3 Asimetrik merkezi tek olan optik izomerlerin D/L, (+)/(-) ve R/S ön sembolleriyle gösterimi aminoasitler ve laktik asit örnekleri üzerinde açıklanacak; birden çok asimetrik merkez içeren moleküllere girilmeyecektir. [!] 5.3-5.4 Cis-, trans- izomeri örnekleri olarak eten türevleri ve siklohegzan türevleri kullanılabilir. Enantiyomer örnekleri olarak da aldohegzozlar (glukoz ve galaktoz gibi) alınır.

Đkisi aynı Đkisi farklı Pentan için üç ayrı zincir (dallanma) izomeri incelenir. Akla gelebilir diğer formüllerin bu üç yapıdan biri ile özdeş olacağını gösteren alıştırmalar yapılır.

Konum izomerliğine ve fonksiyonel grup izomerliğine örnekler verilir (5.1; 5.2). ↸ Geometrik izomerliğe örnek olarak, çift bağlı ve halkalı bileşiklerde cis- / trans- izomerliği ve asimetrik moleküllerde enantiyomerlik incelenir. Enantiyomerler ile optik izomerler (rotamerler) arasındaki fark irdelenir (5.3; 5.4).
↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı : Sınırlamalar

52

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı D. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1

Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.2; 1.3; 1.4; 2.3; 2.4; 5.1; 5.2 1. Kütlece % 83,33 karbon ve % 16,66 hidrojen içeren bir hidrokarbonun mol kütlesi 72’dir. Buna göre; a. Bu hidrokarbonun en basit formülünü bulunuz. b. Molekül formülünü tahmin ediniz. c. Mümkün olan 3 izomerini yazınız. (Atom kütleleri: C: 12 Da; H: 1 Da) 2. 24 g karbon, 4 g hidrojen ve 32 g oksijenden ibaret bir organik bileşiğin molekül kütlesi 60 g olduğuna göre bu bileşiğin en basit formülünü ve molekül formülünü bulunuz. (Atom kütleleri: O: 16 Da; C: 12 Da; H: 1 Da) 3. Formaldehit (CH2O) için Lewis yapısını yazarak rezonansı gösteriniz. 4. Kapalı formülü C5H12O olan alkolün mümkün izomerlerini yazınız.

53

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2

Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.1; 3.2; 3.3; 3.4; 3.5 Aşağıda verilen bileşikler için; a. Hibritleşme türünü b. Bağların türünü (σ veya π) c. Molekülün geometrisini tahmin ediniz. d. Tahminlerinizi nedenleri ile açıklayınız.

Bileşiğin Adı Etan

Bileşiğin Yapı Formülü

Eten

Etin

54

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :3

Đlgili Olduğu Kazanımlar : 3.1; 3.2; 3.3; 3.4; 3.5 I. Aşağıda verilen kutucukların içine belirtilen bileşiklerin Lewis sembollerini çiziniz. C2H6 (Etan) C2H4 (Eten) C2H2 (Etin)

II. Yukarıda çizdiğiniz Lewis sembollerini temel alarak aşağıdaki soruları cevaplandırınız. a) C2H6 molekülünde H-C-C ve H-C-H bağ açılarının yaklaşık değeri nedir? b) C2H2 molekülünün geometrisini tahmin ediniz. c) C2H4 molekülü oluşurken bağımsız karbon atomu orbitallerinden hibrit orbitallere geçiş sürecini ve π bağının nasıl oluştuğunu gösteriniz.

55

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

Örnek Değerlendirme :4 Đlgili Olduğu Kazanımlar : 4.1; 4.2; 4.3; 4.4; 4.5 Aşağıda yapı formülleri verilen bileşiklerin IUPAC adını, IUPAC adı verilen bileşiklerin yapı formüllerini, bileşiklerin “zikzak” çizgilerle gösterilişini, “zikzak” çizgilerle gösterilen bileşiklerin IUPAC adını ve bileşiklerin içerdiği fonksiyonel grup/ grupları belirleyerek tabloda ayrılan bölümlere kaydediniz. Bileşiğin Yapı Formülü IUPAC adı Bileşiğin Zikzak Gösterimi Bileşikte Bulunan Fonksiyonel Grup

Bütan-2-al

Metil propanoat

2- kloro bütan

56

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

Bileşiğin Yapı Formülü

IUPAC

Bileşiğin Zikzak Gösterimi

Fonksiyonel Grup

Pentan-2-ol

1,2 dihidroksi propan

1,3 dibromo penten

2- amino etanoik asit

57

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 3. Ünite Önerilen Süre A. Ünitenin Amacı Bu ünitede öğrenciler, organik bileşiklerde karbon atomunun yükseltgenme basamağını belirledikten sonra, Wurtz tipi tepkimeleri ve ayrıca alkollerin ve aldehitlerin yükseltgenmelerine ilişkin örnek tepkimeleri denkleştirecektir. Nükleofilik ve elektrofilik yer değiştirme (sübstitüsyon) tepkimelerini irdeleyecek, radikaller üzerinden yürüyen yer değiştirme tepkimelerine örnekler verecektir. Hangi tip organik bileşiklerde katılma tepkimesi olabileceğini belirledikten sonra elektrofilik, nükleofilik ve radikaller üzerinden yürüyen katılma tepkimelerinin örneklerini inceleyecektir. Alkil halojenürlerden HX, alkollerden H2O, alkan ve alkenlerden H2 ayrılması yoluyla yürüyen ayrılma (eliminasyon) ve ayrıca eter, ester, peptit bağı ve halka oluşumu ile sonuçlanan kondenzasyon tepkimelerini reaksiyon mekanizmaları ile açıklayacaktır. B. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. 2. 3. 4. 5. Organik Redoks Tepkimeleri Yer Değiştirme (Sübstitüsyon) Tepkimeleri Katılma Tepkimeleri Ayrılma (Eliminasyon) Tepkimeleri Kondenzasyon Tepkimeleri : ORGA ĐK REAKSĐYO LAR : 24 Ders Saati

C. Ünitenin Kavram Listesi • • • • • • • • • • • • • • • Wurtz tepkimeleri Yer değiştirme (Sübstitüsyon) Nükleofil grup Elektrofil grup Elektrofilik sübstitüsyon Nükleofilik sübstitüsyon Radikal Đndüksiyon etkisi Rezonans etkisi Orto- yönlendirici grup Meta- yönlendirici grup Para- yönlendirici grup Katılma Elektrofilik katılma Nükleofilik katılma 58

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı • • • • • • • Markovnikov kuralı Grignard reaktifi Ayrılma (Eliminasyon) Zaitsev kuralı Tepkime mekanizması Kondenzasyon Peptit bağı

59

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 3. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR
ĐTE: ORGA ĐK REAKSĐYO LAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ

1.

Organik redoks tepkimeleri ile ilgili olarak öğrenciler; 1.1. Organik bileşiklerde karbon atomlarının yükseltgenme basamağını belirler. 1.2. Wurtz tipi tepkimeleri denkleştirir. 1.3. Alkollerin ve aldehitlerin yükseltgenmelerine örnekler verir. 1.4. Organik bileşiklerin yanma özelliklerini, karbonun yükseltgenme sayısı temelinde açıklar.

↸ CH3OH, C2H5OH, CH2O, CH3CHO, CH3COOH, CO, CO2, CCl4, CHCl3 gibi heteroatom bulunduran bileşiklerde, her karbon atomunun yükseltgenme sayısı, elektronegatiflikler kullanılarak ve daha elektronegatif olan atomun bağ elektronlarının tamamına sahip olduğu varsayılarak belirlenir. Alkil halojenürlerden, metalik sodyum ile indirgeme yapılarak alkan elde etme tepkimelerinin birer redoks tepkimesi olup olmadığı irdelenir. Bu tepkimeler sınıflandırılırken, organik bileşiğin uğradığı değişim tipinin esas alındığı vurgulanır (Wurtz tepkimeleri, organik moleküller için birer indirgenme tepkimesi’dir.). Bu tip tepkime örnekleri denkleştirilir (1.1; 1.2). ↸ Alkollerin (primer alkoller) ve aldehitlerin, KMnO4, K2Cr2O7 gibi yükseltgenlerle verdiği ürünlerde, karbon atomlarının yükseltgenme sayıları irdelenir. Bu olaylarda organik molekülün uğradığı değişimin nasıl bir tepkime sayılması gerektiği tartışılır. Hidrokarbonların ve oksijenli bileşiklerin yanma tepkimelerinin de birer redoks tepkimesi olduğu sonucuna götürecek bir değerlendirme yapılır. “Yanma” ile “laboratuvar şartlarında yükseltgenme”, tepkime hızı temelinde karşılaştırılır. Yanma olaylarında ürünlerin genel olarak CO2 ve H2O olmasına karşılık ılımlı yükseltgenmelerde ürünün giren maddeye göre değiştiği vurgulanır. CCl4, CF4 gibi moleküllerin yükseltgenemeyeceği, karbonun yükseltgenme sayısı bulunarak açıklanır. Bu tür bileşiklerin yanma özelliği taşımaması, “yeterince yükseltgenmiş olma” temelinde açıklanır (1.3; 1.4).

AÇIKLAMALAR 1.1- 1.4 Redoksa ilişkin kavramlar, 11. sınıf kimya dersi 4. ünite (Elektrokimya) ile ilişkilendirilir. [!] 1.1 Birden çok karbon atomu bulunan bileşiklerde, her karbon atomunun yükseltgenme sayısının farklı olması doğaldır. Bu tür bileşikler redoks tepkimesine girerken, yükseltgenme basamağı değişen karbon, çoğu zaman bir tanedir ve böyle hallerde, sadece değişime uğrayan karbon atomu üzerinden işlem yapmak uygun olur. [!] 1.4 Birden çok karbon atomu bulunan bileşiklerin yanma tepkimelerinde, ürünler sadece CO2 ve H2O olduğu için, denklemi denkleştirmek için redoks düşünmek çoğu zaman gereksizdir. Böyle bir tepkimde redoks kuralları uygulanmak istenirse, her karbon ayrı ayrı yükseltgeneceği için, tek tek karbonların uğradığı değişime bakmak yerine, tepkimeye giren moleküldeki karbon atomlarının ortalama yükseltgenme sayısını bulmak ve verilen elektron sayısını buna göre hesaplamak daha pratiktir. 1.4; 1.5 Bu bölümde asıl ilgi odağı, organik bileşiklerin de indirgenme veya yükseltgenme özelliklerinin olduğu gerçeğidir ve primer, sekonder, tersiyer alkollerin yükseltgenme özelliklerinin farklı olması, aldehitlerin ve ketonların yükseltgenme davranışlarına bakılarak ayırt edilmesi gibi konular burada değil, 12. sınıf 4. ünitede (Organik Bileşik Sınıfları) işlenecektir.

ORGA ĐK REAKSĐYO TĐPLERĐ

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

: Ders Đçi Đlişkilendirme

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

60

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

3. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR

ĐTE: ORGA ĐK REAKSĐYO LAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ

AÇIKLAMALAR

2.

Yer değiştirme (sübstitüsyon) tepkimeleri ile ilgili olarak öğrenciler; 2.1. Radikaller üzerinden yürüyen sübstitüsyon tepkimelerine örnekler verir. 2.2. Yer değiştiren grupların nükleofilik/ elektrofilik özellliklerini yapıları ile ilişkilendirir. 2.3. Elektrofilik sübstitüsyon tepkimelerine örnekler verir. 2.4. Nükleofilik sübstitüsyon tepkimelerine örnekler verir. 2.5. Alifatik ve aromatik hidrokarbonlarda halojen sübstitüsyonu tepkimelerini karşılaştırır. 2.6. Benzen halkasında sübstitüsyonun konumunu halkadaki mevcut grubun türü ile ilişkilendirir.

ORGA ĐK REAKSĐYO TĐPLERĐ

↸ Halojenlerin alkanlarla verdiği sübstitüsyon tepkimelerine örnekler verilir. Bu tepkimelerin u.v. ışın fotonları varlığında gerçekleşmesi, radikal oluşumu ile ilişkilendirilir. Radikal oluşumu dışında mekanizmalarla sübstitüsyon olup olmayacağı, olursa mümkün mekanizmalar irdelenir. Yer değiştiren reaktif grubun “nükleofil” ve “elektrofil” olması yapısı ile ilişkilendirilir. Doymuş hidrokarbonlarda ve aromatik halkada nükleofilik ve elektrofilik sübstitüsyon tepkimelerine örnekler verilir. Brom benzenden çıkarak fenol elde etmeye ilişkin bir gösteri deneyi yapılır. Bu tepkimenin elektrofilik mi, nükleofilik mi olduğu irdelenir (2.1- 2.4). ↸ Alkanların klorlanması için gerekli şartların, örneğin benzeni klorlamak için uygun olmadığı, benzenin u.v. ışık altında Cl2 ile neden sübstitüsyon değil katılma reaksiyonu verdiği irdelenir. Benzeni klorlamak için kullanılan yöntem açıklanır (2.5). ↸ Benzen halkasında rezonans, rezonanstan kaynaklanan yeni bağlanma imkânları, halkaya önceden bağlanmış grubun elektron çekiciliği/ sunuculuğu ile ilişkilendirilir. Başlıca fonksiyonel gruplar, elektron çekicilik/ sunuculuk bakımından iki sınıfa ayrılarak her sınıftan grupların yeni gelecek elektrofilik veya nükleofilik grupları hangi konumlara yönlendireceği irdelenir. Orto-/ para- ve meta- ön ekleri ile isimlendirme örnekleri yapılır (2.6).
: Sınırlamalar

2.2 Elektrofilik gruplara, NO2, SO3H, RCO (açil); nükleofilik gruplara da OH¯ ve X¯ (halojen) örnek verilecektir. [!] 2.3 Elektrofilik Sübstitüsyon konusu işlenirken deterjan aktif maddesi olan alkilbenzen sülfonatların, aspirinin ve nitrogliserinin üretimi tepkimeleri tanıtılacaktır. 2.2-2.4 Nükleofilik sübstitüsyon tepkimelerinde SN1, SN2 sınıflamasına girilmeyecek ancak, her iki türden tepkime örnekleri kullanılacaktır. [!] 2.5 Benzeni klorlamak için, Lewis asidi tipi katalizör kullanımına dayalı tepkime esas alınacaktır. [!] 2.6 Benzen halkasına örneğin, brom bağlanmışsa, bu grubun yerine OH¯, Cl¯ gibi nükleofillerin sübstitüe edilmesinin kolay olduğu; bu yüzden brom benzenin, örneğin fenol üretimi için bir ara ürün gibi düşünülebileceği konusu işlenir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

61

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 3. Ü
Ü ĐTE 3. KAZA IMLAR Katılma tepkimeleri ile ilgili olarak öğrenciler; 3.1. Doymamış hidrokarbonlarda elektrofilik katılmalara örnekler verir. 3.2. Doymamış hidrokarbonlarda radikaller üzerinden yürüyen tepkimelere örnekler verir. 3.3. Karbonil bileşiklerinde nükleofilik katılmaya örnekler verir. ↸ Alkenler ve alkinlere H2, X2, HX ve HOH katılması tepkimeleri mekanizmaları ile açıklanır. Đki basamaklı katılmalarda Markovnikov kuralına göre ürünlerin bolluk oranları irdelenir. Đncelenen tepkimelerin radikalik mi yoksa elektrofilik/ nükleofilik mi olduğu irdelenir (3.1; 3.2). ↸ Karbonil bileşiklerine hidrür katılarak alkol ve Grignard reaktifi ile alkil katılarak karbon sayısı artırılmış alkol üretimi tepkimeleri, nükleofilik katılma örneği olarak incelenir (3.3).
ĐTE: ORGA

ĐK REAKSĐYO LAR
AÇIKLAMALAR

ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ

ORGA ĐK REAKSĐYO TĐPLERĐ

[!]3.1 Katılmaların nükleofilik mi yoksa elektrofilik mi olduğu tartışılırken, katılan gruba göre değerlendirme yapılır. Örneğin, HX katılmasında X¯ bir nükleofil, H+ ise bir elektrofildir. Buna karşılık hidrür (M+H¯) katılmasında H¯ bir nükleofildir. [!] 3.2 H2 ve X2 katılması tepkimelerinin radikal mekanizması üzerinden yürümesi, bağın karakteri ile ilişkilendirilir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

62

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 3. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR
ĐTE: ORGA ĐK REAKSĐYO LAR ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ

AÇIKLAMALAR

ORGA ĐK REAKSĐYO TĐPLERĐ

4.

Organik bileşiklerde ayrılma (eliminasyon) tepkimeleri ile ilgili olarak öğrenciler; 4.1. Alkil halojenürlerden HX ayrılması sonucu alken ve alkin oluşumu tepkimelerinin mekanizmasını açıklar. 4.2. Alkollerden H2O ayrılması yolu ile alken oluşumunun mekanizmasını açıklar.

↸ Alkil halojenürlerden HX ve alkollerden H2O ayrılması tepkimelerinde kullanılan Lewis bazı ve kuvvetli asit tipi katalizörlerin işlevleri de dâhil mekanizma irdelenir. Ayrılma reaksiyonları katılma reaksiyonları ile karşılaştırılır. Bu reaksiyonların hangi amaçla kullanılabileceği tartışılır. HX veya H2O ayrılma tepkimelerinde, ayrılacak H için birden çok ihtimalin olduğu hallerde hangi ürünün daha çok oluşacağı sorusu ile ilgili, Zaitsev kuralı, farklı alkil halojenür ve alkol örnekleri üzerinde açıklanır (4.1; 4.2).

4.1; 4.2 Ayrılma tepkimelerinin mekanizması işlenirken sadece ayrılan grupların anyon, katyon veya radikal olarak ayrılmasına dikkat çekilecek; E1, E2 sınıflamasına girilmeyecektir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

: Sınırlamalar

rlık

63

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 3. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR
ĐTE: ORGA

ĐK REAKSĐYO LAR
AÇIKLAMALAR [!] 5.1 Etil alkolün, H2SO4 (su çekici) yanında, hem molekül içi ayrılma (eten oluşumu) hem de moleküller arası kondenzasyon reaksiyonu verebileceği, bu iki reaksiyonun birbiri ile yarışacağı, hangisinin baskın çıkacağının şartlara (sıcaklık, katalizör tipi ve derişim) bağlı olduğu konusu işlenir. 5.1-5.2 Eterlerin ve esterlerin özellikleri konusu 4. ünitede verileceği için burada maddeler ile ilgili ayrıntılara girilmeyecektir. [!] 5.2 Ester oluşum tepkimelerinde ayrılan moleküle ait parçaların reaktantların hangisinden koptuğu bilgisi de dâhil ester oluşum mekanizması verilecektir. [!] 5.3 Proteinlerin çok çeşitli olabilmesinin nedeni, doğada yirmi kadar aminoasit olması ve protein moleküllerindeki aminoasit birimlerinin sayıca çokluğu temelinde irdelenecektir. 5.3 Peptit oluşumu 9. sınıf kimya dersi 3. ünite (Kimyasal Değişimler) ile ilişkilendirilir.

ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ

ORGA ĐK REAKSĐYO TĐPLERĐ

5.

Kondenzasyon tepkimeleri ile ilgili olarak öğrenciler; 5.1. Alkolden eter eldesini reaksiyon mekanizması ile açıklar. 5.2. Ester oluşumunu reaksiyon mekanizması üzerinden açıklar. 5.3. Peptit bağlarının oluşumuna örnekler verir. 5.4. Kondenzasyon polimerleşmesine örnekler verir.

↸ Eter oluşum tepkimesinin mekanizması tartışılır. Bir alkole veya iki alkolün karışımına su çekici bir madde (H2SO4) eklenince, moleküller arası kondenzasyon sonucu hangi ürünlerin oluşabileceği irdelenir. Bir karboksilik asit ve bir alkolden ester ve iki amino asit molekülünden de peptit oluşumuna ilişkin reaksiyonlar mekanizmaları ile incelenir. Ayrıca, laboratuvar ortamında ester veya eter elde etmek için bir gösteri deneyi yapılıp ürünlerin oluştuğu, kokuları ile gösterilebilir. (5.1-5.3). ↸ Polietilen glikol, poliester, poliamid, nylon gibi endüstriyel ürünlerin elde ediliş tepkimelerinin kondenzasyon sınıfına dâhil edilip edilemeyeceği irdelenir. Kondenzasyonun bir polimerleşmeye yol açması için çıkış maddesinin hangi niteliği taşıması gerektiği irdelenir (5.4).

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

: Ders Đçi Đlişkilendirme

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

64

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı D. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1

Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.3; 1.4; 3.1; 3.3; 4.2; 5.4 Aşağıdaki tabloda verilen olayların reaksiyon denklemlerini yazarak bu tepkimelerin türünü tabloda işaretleyiniz.

TEPKĐME Đ TÜRÜ TEPKĐME
Kondenzasyon Elektrofilik Katılma Organik Redoks ükleofilik Katılma Ayrılma

Amino asetik asit + 2-amino propanoik asit

Asetil klorür + Su

Propen + Hidrojen klorür

Büt-1- en + Su

Etil alkolden eten eldesi

65

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 4. Ünite Önerilen Süre A. Ünitenin Amacı Bu ünitede, organik bileşik sınıfları olarak alkanlar, alkenler, alkinler, alkoller, eterler, karbonil bileşikleri, karboksilik asitler, karboksilik asit türevleri, aminler, aromatik bileşikler ve yaygın benzen türevleri ele alınarak bu bileşiklerin sistematik ve geleneksel adları, genel elde edilişleri, fiziksel özellikleri, kimyasal reaksiyonları, kullanım alanları üzerinde durulacaktır. : ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI : 30 Ders Saati

B. Ünitede Önerilen Konu Başlıkları 1. Alkanlar 2. Alkenler 3. Alkinler 4. Alkoller 5. Eterler 6. Karbonil Bileşikleri 7. Karboksilik Asitler 8. Karboksilik Asit Türevleri 9. Aminler 10. Yaygın Benzen Türevleri

C. Ünitenin Kavram Listesi • Alkan • Alkil halojenür • Kraking tepkimeleri • Alken • Haloalken • Alkin • Alkol • Primer alkol • Sekonder alkol • Tersiyer alkol • Polialkol • Enantiyomer • Eter • Karbonil bileşikleri • Aldehit

66

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı • Keton • Tollens testi • Fehling testi • Benedict testi • Karboksilik asit • Zincir uzunluğu • Polarlık • Hidrojen köprüsü • Asit anhidrit • Açil klorür • Amid • Amin • Monoamin • Diamin • Primer amin • Sekonder amin • Tersiyer amin • Đzoelektrik nokta • Şelat • Aromatik bileşikler • Alifatik Bileşikler

67

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 4. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR
ĐTE: ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ

AÇIKLAMALAR

1.

ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI

Alkanlar ve alkil halojenürler ile ilgili olarak öğrenciler;

↸ Ham petroldeki alkan tipi hidrokarbonların bolluğu ve çeşitliliği vurgulandıktan sonra bu bileşiklerin laboratuvarda elde edilmesi için, uygun alkil halojenürlerin metalik sodyum ile indirgenmesi tepkimesi hatırlatılır. Belli karbon sayısına sahip bir alkanı elde etmek için hangi alkil halojenürlerin uygun olacağı tartışması açılır. Elde edilen alkanın saf olması için en uygun çıkış maddelerinin neler olacağı irdelenir (1.1). ↸ Alkanlarda moleküller arası temel kuvvetlerin London Kuvvetleri olduğu, kalıcı dipol karakterin genelde bulunmadığı; London Kuvvetlerinin karbon sayısına ve zincir özelliklerine göre değiştiği sonucuna götürecek bir sınıf içi tartışma açılır. Karbon sayısı arttıkça örneğin kaynama noktasının yükselmesinin sebebi tartışılır. Petrol ürünlerinin hidrokarbon içerikleri ile kaynama noktaları arasındaki ilişki, bu tartışma temelinde yeniden incelenir (1.2). ↸ Basit alkanların halojenler ile verdiği sübstitüsyon tepkimelerinin radikalik mi, elektrofilik mi, yoksa nükleofilik mi olacağı tartışılır. Bu tepkimeleri belli bir aşamada durdurmanın neden zor olduğu, her kademenin kinetiği temelinde tartışılır. Çok karbonlu alkanların katalizörlü ortamda ve yüksek sıcaklıkta verdiği kraking tepkimelerine örnekler verildikten sonra petrol işleme açısından bu tepkimelerin önemi tartışılır. Ayrıca alkanların yanma tepkimeleri, ısı bilançoları da hesaba katılarak incelenir. Bu maddelerin yakıt olarak değerleri, birim kütle başına yanma enerjileri ve doğal bollukları ile ilişkilendirilir (1.3). ↸ Alkil halojenürlerin başlıcaları olan karbon tetraklorür, kloroform, dikloro metan ve iyodoformun elde edilişi ve kullanım alanları irdelenir. Çok karbonlu alkil halojenürlerin ara ürünler olarak önemi, verdikleri Wurtz ve ayrılma tepkimeleri ve elde edilen ürünler temelinde açıklanır (1.4). 1.1 12. sınıf 3. ünite Reaksiyonlar) ile ilişkilendirilir. (Organik

1.1. Alkanların doğada bulunuşuna ve genel elde edilişlerine örnekler verir. 1.2. Alkanların fiziksel özelliklerini moleküller arası çekim kuvveti temelinde açıklar. 1.3. Alkanların kimyasal reaksiyonlarını mekanizmaları ile açıklar. 1.4. Alkil halojenürlere örnekler verip bunların reaksiyonlarının önemini açıklar.

1.1-1.4 9. sınıf 2. ünite (Bileşikler) ile ilişkilendirilir. [!] 1.1 Ham petrolün oluşum teorileri, bileşimi, rafinasyonu, petrol ürünlerinin hidrokarbon içerikleri, safsızlıkları, çevreye etkileri ve benzinlerde oktan sayısının anlam ve önemi ile ilgili bir okuma metni verilir. 1.2 10. sınıf kimya dersi 3. ünite (Kimyasal Türler Arası Etkileşimler) ile ilişkilendirilir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

: Ders Đçi Đlişkilendirme

[!]: Uyarı

68

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 4. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR
ĐTE: ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ

AÇIKLAMALAR

ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI

2.

Alkenler ile ilgili olarak öğrenciler;

2.1. Alkenleri sistematik olarak isimlendirir. 2.2. Alkenlerin genel örnekler verir. elde edilişlerine

2.3. Alkenlerin kimyasal reaksiyonlarını mekanizmaları ile açıklar. 2.4. Alkenlerin ve haloalkenlerin polimerleşmeleri ile elde edilen endüstriyel ürünlerin özellikleri ile kullanım alanları arasında ilişki kurar.

↸ Alkenlerin IUPAC sistemine göre adları ve ayrıca geleneksel alken adları, alken formülleri ile eşleştirilir. Bir tek ve birden çok çift bağ içeren zincir ve halka yapılı bileşiklerin adlandırılmasında numaralama sistemi verilir (2.1). ↸ Alkollerin ve alkil halojenürlerin ayrılma tepkimesi ile alkenlere dönüşümüne örnekler verilir. Ayrıca, Lindlar katalizörü (Pd) yanında, alkinlerin alkenlere dönüşümü tepkimeleri örneklendirilir (2.2). ↸ Alkenlerdeki çift bağa, H2, X2, HX ve H2O moleküllerinin katılması, üçüncü ünite ile de ilişki kurularak örneklendirilir. Ayrıca, alkenlerin yanması ve ılımlı yükseltgenlerle yükseltgenmesi tepkimelerine örnekler verilir. Polialken oluşumu mekanizması irdelenir (2.3). ↸ Etilene benzer şekilde tetraklor eten, tetraflor eten, bütadien ve 2-metil bütadien (izopren) polimerizasyonu ve bu tepkimelerin ürünleri incelenir. Polimerizasyon ürünlerinin tipik özellikleri kullanım alanları ile ilişkilendirilir (2.4).

2.1-2.4 9. sınıf kimya dersi 2. ünite (Bileşikler) ve 3. Ünite (Kimyasal Değişimler) ile ilişkilendirilir. [!] 2.3 PVC, TEFLON, doğal kauçuk ve sentetik kauçuk, özellikleri ve buna bağlı kullanım alanları ile işlenecektir. [!] 2.4 Doğal ve sentetik kauçuğun tarihçesi, özellikleri ve kullanım alanları ile ilgili bir okuma metni verilebilir. ??? 2.3 Özellikle hazır su şişelerinde kullanılan PET polimerinin polietilenin (PE) kısaltması olduğu yanılgısı oldukça yaygındır. PET, gerçekte polietilen teraftalatın kısaltmasıdır ve polietilen konusu işlenirken, adlardaki benzerlikten kaynaklanan bu kargaşa giderilmelidir. 2.4 Floroalken esaslı polimerler çok çeşitlidir ve TEFLON haricindeki polimer türleri bu ünite kapsamı dışında tutulmuştur.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

: Ders Đçi Đlişkilendirme

???: Kavram Yanılgısı

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

69

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 4. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR
ĐTE: ORGA

ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI
AÇIKLAMALAR 3.1 Siklo alkinler ile ilgili adlandırma yapılmaz. [!] 3.4 Asetilenin özellikleri ve bu özelliklere ilişkin kullanım alanlarından aşağıda belirtilenler öncelikli sayılır:

ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ

3. Alkinler ile ilgili olarak öğrenciler; 3.1. Alkinleri sistematik olarak isimlendirir. 3.2. Alkinlerin genel örnekler verir. elde edilişlerine

3.3. Endüstride karpit ve asetilen üretimini açıklar. 3.4. Asetilenin özelliklerini alanları ile ilişkilendirir. kullanım

3.5. Alkinlerin kimyasal reaksiyonlarını mekanizmaları ile açıklar.

↸ Alkinlerin IUPAC sistemine göre adları ve ayrıca geleneksel alkin adları, alkin formülleri ile eşlendirilir. Bir tek ve birden çok üçlü bağ içeren bileşiklerin adlandırılmasında numaralama sistemi verilir (3.1). ↸ Vicinal alkil halojenürlerin ve vinil halojenürlerin iki kademede dehidrohalojenasyonu sonucu alkin üretimine örnekler verilir. Özel olarak asetilen üretiminde kullanılan karpitin ve bu maddeden asetilenin üretimine ilişkin reaksiyonlar irdelenir (3.2; 3.3). ↸ Genel olarak alkinlerin ve asetilenin özelliklerinin birbirine benzeyeceği vurgusundan sonra, asetilenin çeşitli maddelerle oluşturduğu ürünlere örnekler verilir. Ayrıca polimerleşerek poliasetilen ve benzen oluşturma tepkimeleri incelenir. Metal katyonları ile asetilür tuzları oluşturmasına örnekler verilir. Bu tepkimede yer değiştiren asetilenik CH protonunun asitlik karakteri ve hangi alkin tiplerinin böyle tuzlar oluşturacağı ve hangilerinin oluşturmayacağı irdelenir (3.4; 3.5).

• Asetilen çeşitli maddelerle etkileşir ve sonuçta çeşitli kimyasal ürünler verir. Bu yüzden önemli bir endüstriyel ara maddedir. (H2O katılınca asetaldehit; CO ve H2O ile akrilik asit; CO ve ROH ile alkil akrilat; aldehitler ile alkinil dioller gibi). • Asetilen polimerleşerek poliasetilen (-CH=CH-)n benzer bir tepkime ile benzen oluşturur. (Poliasetilen iletken bir polimerdir.) • Asetilen, yanma enerjisi çok yüksek olduğu için sıcaklığı 3000 oC’ u aşan alevler elde etmede kullanılır (Asetilenli hamlaçlar). • Asetilen birçok metal katyonu ile asetilür tuzlarını oluşturur. Gümüş ve bakır asetilür, kararsız tuzlar olduğu için primer patlayıcılardır (asetilen gazının sevk ve depolanma işlemlerinde bakır borular kullanılmaz; çünkü asetilen, metalik bakıra da etkiyip patlayıcı ürünler oluşturabilir.). 3.4 Asetilenin katılma reaksiyonları, H2, HX ve H2O ile sınırlı tutulur; H2O katılma ürününün yeniden düzenlenmesi sonucu CH3CHO oluşumu açıklanır; aldehitlere asetilen katılması iki kademede gösterilir.

ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

70

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 4. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR
ĐTE: ORGA

ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI
AÇIKLAMALAR ??? 4.1-4.2 “Alkol” genel bir bileşik grubu adı olmakla birlikte, piyasadaki en yaygın alkol olan etanol, çoğu zaman sadece alkol adı ile anılır. Özel olarak etanol için kullanılan bu kısaltma, sözün bağlamından anlamını çıkarmak mümkün olsa bile, yanılgıya yol açabileceği için kullanılmamalıdır. 4.2 Alkol grubu haricinde birden çok fonksiyonel grup içeren alkollerin adlandırılması kapsam dışıdır. Ayrıca çift bağ, üçlü bağ ve amino grupları haricindeki fonksiyonel grupların alkol molekülüne bağlanıp adlandırılması yoluna da gidilmez. Çünkü, bütün fonksiyonel grupları düşünerek sonsuz alternatifler aramak doğru olmaz. OH yanında örneğin CHO grubu taşıyan bir bileşiğin hâlâ bir alkol sayılması yaygın bir gelenek değildir. Böyle bir bileşiğe, hidroksi aldehit gözüyle bakmak daha yaygındır. 4.5 Alkollerin sübstitüsyon tepkimelerine, sadece klor ve brom sübstitüsyonu örnek verilecektir. [!] 4.6 Diollerin ve poliollerin kondenzasyon tepkimesi vererek halkalaşma ve polimerleşme tepkimeleri verebileceği vurgulanacak; mannitol ve sorbitolün enantiyomer örnekleri olduğu belirtilecek ancak diğer mümkün enantiyomerlerin yapısal analizine girilmeyecektir.

ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Alkoller, moleküldeki OH sayısına göre mono-, di-, tri-alkol şeklinde adlandırılır. Hidroksil grubunun bağlı olduğu karbon atomundaki H sayısına bağlı olarak da primer-, sekonder- ve tersiyeralkol kavramları tanıtılır. Her iki sınıflandırma göz önüne alınarak, uzun ve dallanmış zincirli çeşitli alkoller adlandırılır ve sınıflandırılır. Yapısında çift bağ, üçlü bağ ve amino gruplarından birini içeren alkoller için adlandırma/formüllendirme örnekleri yapılır (4.1; 4.2).

4.

Alkoller ile ilgili olarak öğrenciler; 4.1. Alkolleri fonksiyonel grup sayısına, konumuna ve bağlı olduğu iskelete göre sınıflandırır. 4.2. Alkolleri sistematik olarak isimlendirir. 4.3. Alkollerin genel elde edilişlerine örnekler verir. 4.4. Alkollerin fiziksel özelliklerini polarlık, fonksiyonel grup sayısı ve zincir uzunluğu ile ilişkilendirerek açıklar. 4.5. Alkollerin kimyasal reaksiyonlarını mekanizmaları ile açıklar. 4.6. Polialkollerin ve yaygın türevlerinin özellikleri ile alanları arasında ilişki kurar. gliserin kullanım

↸ Genel alkol elde etme yöntemi olarak, alkil halojenürlerin bazlarla muamelesi, aldehitlerin ve ketonların borohidrürlerle indirgenmesi, alkenlere katalizör eşliğinde su katılması ve karbonil bileşiklerine Grignard reaktiflerinin etkisi yöntemleri örnekleri ile açıklanır (4.3). ↸ Alkollerin fiziksel özellikleri, yapıdaki OH sayısı, alkil gruplarının zincir uzunluğu ile ilişkilendirilerek açıklanır. Küçük moleküllü alkoller su ile her oranda karışırken karbon sayısı arttıkça bu özelliğin yavaş yavaş azalmasının sebebi irdelenir (4.4). ↸ Alkollerin, sübstitüsyon tepkimeleri ve ayrıca molekül içi ve moleküller arası H2O ayrılması sonucu sırasıyla, alken ve eterlere dönüşümü tepkimeleri, üçüncü ünite ile de ilişkilendirilerek gözden geçirilir. Ester oluşum tepkimesi, yine üçüncü ünite ile ilişkilendirilerek gözden geçirilir. Primer ve sekonder alkollerin ılımlı yükseltgenme tepkimeleri irdelenir. Tersiyer alkolleri yükseltgemenin neden zor olduğu tartışılır. Şiddetli şartlarda yanma özelliğinin, organik bileşikler için genel bir davranış olduğu örnekleriyle açıklanır (4.5). ↸ Etan diol, propan 1,2,3 triol, bütan 1,2,3,4 tetraol bileşiklerinin molekül formülleri ve yaygın piyasa adları verilir. Altı karbonlu hegzaollerin en yaygın iki izomeri olan mannitol ve sorbitol için, sistematik adlandırmanın neden tercih edilmediği tartışılır. Bütün bu polialkollerin açık formülleri fiziksel özellikleri ile (hidrojen bağları ve polarlık temelinde) ilişkilendirilir. Bu alkollerin su çekicilik ve yüksek kaynama noktasına sahip olma özelliklerine bağlı kullanım alanları irdelenir (4.6).
[!]: Uyarı : Sınırlamalar

ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

???: Kavram Yanılgısı

71

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 4. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR
ĐTE: ORGA

ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI
AÇIKLAMALAR [!] 5.1 Adlandırmalar için, iso-propil, t-bütil gibi dallanmış alkil grupları içeren eterler de örnek olarak alınır.

ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ

ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI

5.

Eterler ile ilgili olarak öğrenciler; 5.1. Eterleri sistematik olarak isimlendirir. 5.2. Eterlerin genel elde edilişlerine örnekler verir. 5.3. Eterlerin fiziksel özelliklerini ve kullanım alanlarını molekül yapısı ile ilişkilendirir

↸ Simetrik ve asimetrik eter örnekleri adlandırılarak hangisinin simetrik hangisinin de asimetrik olduğu irdelenir. 12. Sınıf 3. ünitede işlenen ayrılma tepkimelerine gönderme yapılarak simetrik ve asimetrik eterlerin elde edilmesi için çıkış maddeleri irdelenir. Asimetrik eter sentezinde elde edilen ürünün yanında başka hangi ürünlerin oluşacağı tartışılır (5.1; 5.2). ↸ Genel eter formüllerinde, merkezdeki oksijen atomu çevresindeki geometri irdelenerek her eterin az çok polar olacağı çıkarımı yapılır. En az karbon içeren eter olan dimetil eterin su ile karışma özelliği, daha çok sayıda karbon içeren eterlerle karşılaştırılır. Yine dimetil eterin kaynama noktası, bir fonksiyonel grup izomeri olan etil alkol ile karşılaştırılarak eterlerin polar olmaktan çok apolar (hidrofil olmaktan çok hidrofob) bileşikler olduğu vurgulanır. Eter sınıfından sıvıların hangi maddeleri kolay çözeceği irdelenir (5.3).

5.1 12. sınıf kimya dersi 3. ünite (Organik Reaksiyonlar) ile ilişkilendirilir. ??? 5.1 Eter bir bileşik sınıfının genel adı olmakla birlikte, dietil eteri aynı adla anma geleneği vardır. Sözün gelişinden maksat anlaşılıyor olsa bile, kimya bağlamında konuşulurken bu kavram kargaşasından kaçınmak en iyisidir. 5.1 Dörtten fazla karbon içeren alkil grupları ile türeyen eterlerin adlandırılması kapsam dışıdır. [!] 5.3 Eterlerin, genel polarlık özelliklerine ve genelde sıvı oluşlarına bağlı olarak ana kullanım alanları, hidrofob maddeler için çözücülük özellikleri ile ilgilidir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

???: Kavram Yanılgısı

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

72

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 4. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR
ĐTE: ORGA

ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI
AÇIKLAMALAR

ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ

6.

Karbonil bileşikleri ile ilgili olarak öğrenciler; 6.1. Karbonil bileşiklerini fonksiyonel grubun konumuna ve bağlı olduğu iskelete göre sınıflandırır. 6.2. Karbonil bileşiklerini sistematik olarak isimlendirir. 6.3. Karbonil bileşiklerinin genel edilişlerine örnekler verir. elde

↸ Karbonil grubunun zincir yapılardaki konumuna (zincir ucunda veya ara karbonlarda bulunma durumuna) göre ne zaman aldehit, ne zaman keton olacağı irdelenir. Sadece halkada karbonil grubu içeren halkalı bileşiklerin neden aldehit olamayacakları tartışılır. Aldehitler, IUPAC sistemine göre adlandırılır. Yaygın olarak kullanılan ve sistematik olmayan aldehitlerin adları ayrıca verilir. Ketonların adlandırılmaları için hem “ana zincirin ait olduğu alkan + karbonil grubunun numarası + on” sistemi hem de “alkil gruplarının ayrı ayrı adları + keton” sistemleri kullanılır (6.1; 6.2). ↸ Aldehitlerin elde edilişi için primer alkollerin ılımlı şartlarda tek kademe yükseltgenmesi, ketonların elde edilişi için de sekonder alkollerin yükseltgenmesi tepkimelerine örnekler verilir. Uygun yükseltgenler seçilmemesi halinde, primer alkollerin karboksilik asit basamağına kadar yükseltgeneceği vurgulanır (6.3). ↸ Đki ayrı tüpe konmuş 1’er mL asitlendirilmiş, 0,1 M K2Cr2O7 çözeltisinden birine 2- 3 damla aldehit (örneğin, benzaldehit) diğerine 2- 3 damla aseton (veya birkaç spatül benzofenon) konur. Çalkalanarak çözeltilerin renklerindeki değişim kontrol edilir. Rengin turuncudan yeşile dönüşmesi, Cr2O72- iyonunun Cr3+ haline indirgenmesi ile ilişkilendirilip aldehitlerin ve ketonların yükseltgenme özellikleri ile ilgili çıkarıma gidilir. Aldehitlerin ılımlı şartlarda yükseltgenme tepkimesi, 3. üniteye de gönderme yapılarak incelenir. Ketonların ılımlı yükseltgenmeye karşı dirençli olması C- C bağlarının C- H bağlarından daha sağlam olması temelinde açıklanır. Ayrıca aldehitlerin ve ketonların indirgenme reaksiyonları, ürünlerin farklılığına vurgu yapılarak incelenir (6.4; 6.5).

[!] 6.2 Aldehitlerden metanal, etanal, propanal ve bütanal, ketonlardan da propanon için sistematik olmayan piyasa adları verilecektir. 6.3 Karbonil bileşiklerinin, alkollerin yükseltgenmesi haricindeki üretim yöntemleri kapsam dışıdır. [!] 6.4 Aldehitlerin ve ketonların birbirinden ayırt edilmesine ilişkin tepkimeler (dikromat testi, Tollens testi ve Fehling veya Benedict testi) açıklanır. 6.4 12. sınıf kimya dersi 3. ünite (Organik Reaksiyonlar) ile ilişkilendirilir.

ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI

6.4. Aldehitlerin ve ketonların kimyasal özelliklerini karşılaştırır. 6.5. Aldehitleri ve ketonları kimyasal reaksiyonlarından yararlanarak ayırt eder.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

: Ders Đçi Đlişkilendirme

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

73

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı

4. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR

ĐTE: ORGA

ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI
AÇIKLAMALAR

7.

Karboksilik asitler ile ilgili olarak öğrenciler; 7.1. Karboksil grubunun karakterini açıklar. asidik

7.2. Karboksilik asitleri fonksiyonel grup(ların) sayısına göre sınıflandırır. 7.3. Karboksilik asitleri olarak isimlendirir. sistematik

ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI

7.4. Yaygın karboksilik asitlerin formüllerini geleneksel adları ile eşleştirir. 7.5. Karboksilik asitlerin genel elde edilişlerine örnekler verir. 7.6. Karboksilik asitlerin fiziksel özelliklerini zincir uzunluğu, polarlık ve hidrojen köprüsü ile ilişkilendirir. 7.7. Karboksilik asitlerin asitlik güçlerini, bağlı grupların rezonans ve indüksiyon etkisi ile ilişkilendirerek açıklar. 7.8. Karboksilik asitlerin kimyasal reaksiyonlarını mekanizmaları ile açıklar.
↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik [!]: Uyarı

ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Karboksildeki CO grubunun elektron çekici özelliği rezonans ile ilişkilendirilerek bu gruba bağlı OH protonunun iyonik karakteri açıklanır. Karboksilik asitler mono-,di-, tri-karboksilik asit şeklinde sınıflandırılır ve her sınıfa örnekler verilir. Karboksilik asitlerin IUPAC sistemine göre adlandırılması örneklendirilir. Sitrik asit gibi bazı yapıların IUPAC sistematiğine göre adlarının uzunluğu ve karmaşıklığı nedeniyle geleneksel adların korunması nedeni tartışılır. Çok eskiden beri bilindiği için yaygın adları da halâ kullanılan karboksilik asitlerin bulunduğu başlıca doğal dokular, özellikleri ve -varsa- kullanım alanları ile ilgili bir çizelge incelenir (7.1- 7.4). ↸ Karboksilik asitlerin genel elde etme yöntemi olarak, alkollerin ve aldehitlerin yükseltgenmesinden karboksilik asit üretimi tepkimesi incelenir. Ketonların yükseltgenmeye karşı dirençleri temelinde, alkolleri yükseltgeyerek elde edilemeyecek karboksilik asit tipleri tartışılır. Herhangi bir karboksilik asidi elde etmek için uygun olan “Grignard bileşiği+ CO2” yöntemi, mekanizması ile irdelenir. Ayrıca, aromatik asitler için yaygın olan hidrokarbonun doğrudan yükseltgenmesi yöntemine örnek verilir. ↸ Karboksilik asitlerde polarlığın ve moleküller arası hidrojen bağının erime noktası, kaynama noktası, suda çözünürlük gibi fiziksel özelliklere etkisi irdelenir. Karboksilik asitteki karbon sayısı arttıkça suda çözünme özelliğinin azalması, apolar karakterin artması ile ilişkilendirilir (7.6). ↸ Asetik asidin dissosiyasyon sabiti (ayrışma sabiti), mono-, di- ve triklor asetik asidinkilerle karşılaştırılır. Karboksil karbonuna bağlı klorun ve florun indüktif olarak elektron çekmesi ile asitlik gücü ilişkilendirilir. Çeşitli türevlerin asitlik güçleri karşılaştırılır. Aromatik halkaya NO2 gruplarının girmesi ile benzoik asidin asitlik gücünün yükselmesi de, NO2 gruplarının rezonans yoluyla elektron çekmesi temelinde açıklanır. NO2 gruplarının sayısı arttıkça asitlik gücünün artması formüller ile örneklendirilir (7.7). ↸ Karboksilik asitlerin proton verici olarak davrandıkları tepkimelere, sabun oluşumu ve aktif metallere etkileri, -OH grubu verici olarak davrandıkları tepkimelerine de esterleşme, anhidrit oluşumu ve asit klorürlerinin elde edilişi örnek verilir. Açil klorürlerin çok uygun açilleme reaktifi olduğu belirtilir (7.8).
: Sınırlamalar

[!] 7.2- 7.4 Bu kazanımlar kapsamında formik, asetik, propiyonik, bütirik, valerik, laurik, miristik, palmitik, stearik, oleik, oksalik, malik, tartarik ve sitrik asitlerin doğal kaynakları, başlıca özellikleri ve kullanım alanları listelenecektir. [!] 7.5 Grignard yönteminin pahalı bir yöntem olduğu, ancak çok özel asitlerin sentezi için başvurulduğu belirtilir ve bu yöntemle α-metil propanoik asit, αetil bütanoik asit sentezi örnek verilir. 7.5 Karboksilik asit sentezi için, alkol/ aldehit yükseltgeme, CO2’ye Grignard ile alkil katma ve hidrokarbonu doğrudan yükseltgeme yöntemleri haricindeki özel yöntemlere girilmez. [!] 7.6 Çeşitli bitkisel yağlardan elde edilmiş sabunların özellikleri ile ilgili bir okuma metni verilir. 7.8 Formik asit ve oksalik asit gibi bazı özel asitlerin indirgenlik özellikleri genel asit özelliği olmadığı için kapsam dışıdır.

74

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 4. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR
ĐTE: ORGA

ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI
AÇIKLAMALAR

ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Asit anhidritlerin nasıl oluştuğu genel asit formülü üzerinden açıklandıktan sonra, aset anhidritin elde edilişi incelenir. Anhidritlerin adlandırmasına örnekler verilir. Aset anhidritin asetil katyonu ve asetat anyonu vererek kolayca ayrışabilmesi, rezonans imkânları ile ilişkilendirilir. Maddenin bu özelliği ile kullanım alanı arasında ilişki kurulur (8.1).

ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI

8.

Karboksilik asit türevleri ile ilgili olarak öğrenciler;

↸ Açil klorürlerin genel sentez yöntemi ve adlandırması irdelenir. Asetil klorür ve benzoil klorürün özellikleri ve kullanım alanları kısaca gözden geçirilir (8.2). ↸ Açil klorürlerden amid eldesi tepkimesi incelenir. Amidlerin adlandırılmasına örnekler verilir. Bu bileşiklerdeki NH2 grubunun bazlık özelliğinin aminlere göre çok zayıf olması, karbonil grubunun elektron çekiciliği ile ilişkilendirilir. Yaygın bir diamid (karbonik asit diamidi) olan ürenin kullanım alanları açıklanır (8.3). ↸ Esterleşme tepkimesi ile ilgili 3. üniteye, ayrıca alkoller ve karboksilik asitler konusuna gönderme yapılır. Doğal esterler olan etil asetatın ve yağların formülleri, hidrofob özellikleri ile ilişkilendirilir. Etil asetatın çözücü olarak kullanıldığı alanlara örnekler verilir. Yağların fiziksel özellikleri, yapısındaki yağ asidinin doymuşluğu/doymamışlığı ile ilişkilendirilir. Doğal yağların birer karışım olması, yapıdaki yağ asidi çeşitliliği ile ilişkilendirilir. Doğal yağlardaki başlıca yağ asitleri ile ilgili bir çizelge incelenir. Sabunlaşma tepkimesi incelenir (8.4).

[!] 8.1- 8.2 Asit anhidritlerin ve açil klorürlerin tehlikeli maddeler olduğu ve şişelerini açmanın bile tehlike olabileceği belirtilir. [!] 8.4 Yüksek karbonlu doğal esterler olan yağlardan tripalmitin, tristearin ve triolein, ve ayrıca balmumu ile lanolin tanıtılır. [!] 8.4 Meyvelerin ve çiçeklerin aromasına katkıda bulunan uçucu esterlerin adları, yapıları ve bulundukları doğal dokuları özetleyen bir çizelge verilebilir.

8.1. Asit anhidritlerin özelliklerini alanları ile ilişkilendirir.

kullanım

8.2. Açil klorürlerin elde edilişini ve kullanım alanlarını açıklar. 8.3. Amidlerin özelliklerini ilişkilendirir. yapıları ile

8.4. Esterlerin yapı-fiziksel özellik ilişkilerine örnekler verir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

75

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 4. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR
ĐTE: ORGA

ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI
AÇIKLAMALAR

ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ ↸ Aminler “alkillenmiş amonyak” genel tanım ile tanıtıldıktan sonra primer, sekonder, tersiyer amin kavramları, alkol eşdeğerleri ile ilişkilendirilir. Çeşitli aminler için adlandırma alıştırması yapılır (9.1; 9.2).

9.

Aminler ile ilgili olarak öğrenciler;

ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI

9.1. Aminleri, fonksiyonel grup(ların) yerine, sayısına ve bağlı olduğu iskelete göre sınıflandırır. 9.2. Aminleri sistematik olarak isimlendirir. 9.3. Amin elde etme yöntemlerini denklemleri ile açıklar. 9.4. Aminlerin özelliklerini ilişkilendirir. yapıları ile

↸ Aminlerin elde edilişine ilişkin genel yöntemler gözden geçirilir. Bu tür bileşiklerin bazlık özellikleri, Lewis yapıları ile ilişkilendirilir. Amonyak, metil amin, dimetil amin ve trimetil amin serisinin buhar fazında bazlık güçleri, azotun elektron sunma yetisi ve molekülün geometrisi ile ilişkilendirilir. Anilinin bazlık özelliğinin alifatik aminlerden daha az olması, halkanın elektron çekme özelliği ile ilişkilendirilir. Bir Lewis bazı olarak aminlerin ligand özellikleri vurgulanır. Örneğin trietil aminin bakır kompleksini elde etmek için bir gösteri deneyi yapılır (9.3; 9.4). ↸ Aminoasitlerin iç tuz oluşturma özellikleri yapıları ile açıklanır. Bu moleküllerin anyonluk/katyonluk/nötrallik özelliklerinin neden pH’a bağlı olduğu irdelenir. “Đzoelektrik nokta” tanımlanır. Proteinlerin de iç tuz oluşturma özellikleri olduğu ve bunlar için de bir izoelektrik noktanın varlığı vurgulanır. Protein ayırmada izoelektrik noktanın önemi açıklanır (9.5). ↸ Bazik ortamda hidroksitleri halinde çöken Fe (III), Cu (II) gibi geçiş metali katyonlarının, etilendiamin ve EDTA yanında çökelek oluşturmadıkları, sınıf ortamında etkinlik yapılarak gösterilir. Bu bileşiklerin ligandlık özellikleri, Lewis yapıları ile açıklanır. EDTA’nın kullanım alanlarına örnekler verilir (9.6).

9.2 Aminler sınıflandırılırken monoaminlere ve diaminlere örnekler verilir. Daha yüksek sayıda NH2 bulunduran bileşiklere girilmez. [!]9.3 Amin elde etme yöntemi olarak, alkil halojenürlerin amonyakla muamelesi, nitro bileşiklerinin indirgenmesi ve amidlerin indirgenmesi yöntemleri işlenecek, her yöntemin hangi tip amin elde etmeye uygun olduğu irdelenecektir. 9.3 Anılan yöntemler dışındaki amin sentez yöntemlerine girilmeyecektir. [!] 9.4 Primer, sekonder ve tersiyer aminlerin su ortamındaki bazlık güçlerini karşılaştırmak, karmaşık bir konudur. Çünkü bazlık gücüne, su ortamındaki hidrasyon enerjisi de katkıda bulunur. Bu yüzden buhar fazında bazlık güçlerinin karşılaştırılması tercih edilmelidir.

9.5. Aminoasitlerin ve proteinlerin özelliklerini yapıları ile ilişkilendirir. 9.6. Etilendiamin ve EDTA moleküllerinin şelat oluşturma özelliklerini yapıları ile ilişkilendirir.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

76

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı 4. Ü
Ü ĐTE KAZA IMLAR
ĐTE: ORGA

ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI
AÇIKLAMALAR

ĐŞLE ĐŞ DERĐ LĐĞĐ/ ETKĐ LĐK ÖR EKLERĐ

ORGA ĐK BĐLEŞĐK SI IFLARI

10. Yaygın benzen türevleri ile ilgili olarak öğrenciler; 10.1. Fenol üretimini ve kullanım alanlarını açıklar. 10.2. Anilinin ve ondan türeyen polimerlerin özelliklerini yapıları ile ilişkilendirir. 10.3. Aromatik bileşiklerin nitrolama sülfolama tepkimelerini açıklar. ve

↸ Yapısal olarak alkollere benzemekle birlikte fenolün gerçekte zayıf bir asit olması yapısal formülü ile ilişkilendirilir. Bu bileşiğin kömür katranından ve halobenzenlerden üretimi kısaca açıklanır. Antiseptik olarak ve sentetik reçine üretiminde kullanımı yapısı ve özellikleri ile ilişkilendirilir (10.1). ↸ Anilinin yapısı ve bir baz olarak çok zayıf olması açıklandıktan sonra anilin boyaları ve iletken özellikli polianilin polimerinin elde edilişleri ve kullanım alanları irdelenir (10.2). ↸ Benzenin nitrolanması tepkime mekanizması ile açıklanır. Nitro ve sülfo gruplarının neden elektrofil oldukları irdelendikten sonra, bu gruplar halkaya sübstitüe olunca, yeni gelecek grupları hangi köşelere yönlendireceği irdelenir. Benzen ve fenol üç basamaklı nitrolamaya uğrayınca hangi ürünlerin en bol oluşacağı tartışılır. Alkil benzen sülfonatların elde ediliş tepkimesi incelenir. Nitro ve sülfo bileşiklerinin suda çözünme özellikleri karşılaştırılır. SO3H ve –N=N– grupları taşıyan basit boyar madde örnekleri üzerinde bu fonksiyonel grupların işlevleri irdelenir. Alkil benzen sülfonatların deterjan özellikleri, yapıları ile ilişkilendirilir. Trinitro fenol ve trinitro toluen bileşiklerinin kullanım alanları kısaca açıklanır (10.3; 10.4). ↸ Benzoik asit ve ftalik asitler formülleri ile tanıtılır. Tereftalik asitten terilen ve PET (polietilen tereftalat) üretimine ilişkin kondenzasyon tepkimelerinin denklemleri incelenir (10.5). 10.2 Anilin boyalarının ve polianilinin üretiminde sadece tepkime şartları ve ürünler belirtilecek, tepkime mekanizmasına girilmeyecektir.

10.4. Aromatik nitro ve sülfo bileşiklerinin kullanım alanlarını yapıları ile ilişkilendirir. 10.5. Benzoik asitin ve ftalik asitlerin yapılarını ve kullanım alanlarını açıklar.

↸: Sınıf-Okul Đçi Etkinlik

[!]: Uyarı

: Sınırlamalar

77

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı D. Önerilen Öğretim ve Değerlendirme Örnekleri Örnek Değerlendirme :1

Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.3; 1.4; 2.3; 4.5; 5.2; 8.4; 9.3 1. Aşağıda verilen reaksiyonların her biri için denkleşmiş reaksiyon denklemlerini yazınız. Reaksiyonlarda oluşan ürünleri isimlendiriniz. a. Metil iyodürden etan eldesi

b. n- propen ve su ile eten ve hidrojen klorürden metil propanoat eldesi

2. Aşağıdaki reaksiyonları, birden çok seçenek olan durumlarda her iki seçeneği de hesaba katarak tamamlayıp denkleştiriniz. a. C2H5OH(s) + H2SO4(der) --------→ b. CH3- CH- CH3 | OH
K2Cr2O7(H3O+)/ısı -------------→

c. d.

+ CH3- OH --------→ [O] CH3- CH- CH2- OH --------→ | CH3

[O] e. CH3- CH2- CH2- CH- CH3 --------→ | OH f. CH3CH2CH2Br + 2NH3 --------→

78

Kimya Dersi 12.Sınıf Öğretim Programı Örnek Değerlendirme :2

Đlgili Olduğu Kazanımlar : 1.3; 2.1; 2.3; 3.1; 3.5

Aşağıda verilen bileşikleri kullanarak verilen soruların cevabı olan tepkimeleri yazınız. Yazdığınız her reaksiyon için tepkimeye giren maddeleri ve ürünleri isimlendiriniz. BĐLEŞĐKLER: CH3CH2CH2CH = CHCH3 CH3CH2CH2CH2C ≡ CH3 CH3CH2CH2CH2CH2CH2 CH3CH2CH2C ≡ CCH3

A. B. C. D. E. F.

Verilen hangi bileşik(ler) güneş ışığında bromlu suyun rengini giderir? Verilen hangi bileşik(ler) amonyaklı gümüş nitrat çözeltisi ile etkileşir? Verilen hangi bileşik(ler) güneş ışığında klor gazı ile tepkime verir? Verilen hangi bileşik(ler) için cis ve trans izomerler vardır? Bu izomerleri yazınız. Verilen hangi bileşik(ler) doymamıştır? Verilen hangi bileşik(ler) 3 veya daha fazla karbon atomunun dallanmamış zincir hâlinde bir yapıya sahiptir?

79

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->