P. 1
Özgürlük Sosyolojisi - Abdullah Öcalan

Özgürlük Sosyolojisi - Abdullah Öcalan

|Views: 6,416|Likes:
Yayınlayan: GuncelYorum
ABDULLAH ÖCALAN

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJİSİ

ABDULLAH ÖCALAN SOSYAL BİLİMLER AKADEMİSİ YAYINLARI

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

Üçüncü Kitap
ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJİSİ ÜZERİNE DENEME İÇİNDEKİLER 1. ÖNSÖZ 2. GİRİŞ 3. BAZI YÖNTEM SORUNLARI 4. ÖZGÜRLÜK SORUNU 5. TOPLUMSAL AKLIN GÜCÜ 6. TOPLUMSAL PROBLEMİN ORTAYA ÇIKIŞI A-TARİHSEL-TOPLUM SORUNUNUN TANIMLANMASI B-TOPLUMSAL SORUNLAR 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. Ġktidar ve Devlet Sorunu Toplumun Ahlak ve Politika Sorunu Toplumun Zihniyet Sorunları Toplumun Ekon
ABDULLAH ÖCALAN

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJİSİ

ABDULLAH ÖCALAN SOSYAL BİLİMLER AKADEMİSİ YAYINLARI

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

Üçüncü Kitap
ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJİSİ ÜZERİNE DENEME İÇİNDEKİLER 1. ÖNSÖZ 2. GİRİŞ 3. BAZI YÖNTEM SORUNLARI 4. ÖZGÜRLÜK SORUNU 5. TOPLUMSAL AKLIN GÜCÜ 6. TOPLUMSAL PROBLEMİN ORTAYA ÇIKIŞI A-TARİHSEL-TOPLUM SORUNUNUN TANIMLANMASI B-TOPLUMSAL SORUNLAR 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. Ġktidar ve Devlet Sorunu Toplumun Ahlak ve Politika Sorunu Toplumun Zihniyet Sorunları Toplumun Ekon

More info:

Published by: GuncelYorum on Jul 26, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/13/2015

pdf

text

original

Sections

Doğaların diyalektiğinde problem anları, nicelik birikimlerin niteliksel sıçrama
süreçleri olarak tanımlanır. Düzen, ilerleme teorilerinde dönüĢüm anları çok kısa ara-
lıklar olarak tarif edilirken, kaos teorilerinde esas olanın kaotik durum olduğu, düzen
ve ilerlemenin ise sınırlı anlar olarak kaldıkları vurgulanır. Sürekli kaotik düĢünceler
kadar, sürekli ilerlemeci düĢünceler de insan aklını çok meĢgul etmiĢtir. ġüphesiz in-
san aklını bir yansıma aynası gibi yorumlayanlar olduğu gibi, her aklın temelini in-
sanda gören düĢünceler de eksik değildir.
Bu düĢüncelerde evrenselci ve göreci yorumları okumak zor değildir. Toplumsal
akıl temasını bu tür konulara biraz daha somut yaklaĢmak için iĢlemek, tanımlamak
gereğini duydum. Dolayısıyla Ģimdiye kadar yaptığım sunumlar, kavrama düzeyi ge-
liĢkin bir hazırlıkla toplumsal problemin kaynağına giriĢ yapmaktır.
Tarih boyunca tüm önemli düĢünsel çıkıĢlar iki dönemin ürünü olarak belirmek-
tedir: Düzenin yolunda gittiği, toplumsal refahın tatminkâr olduğu ve büyük sorunla-
rın yaĢanmadığı dönemler, düĢünce olarak geliĢimini benzer biçimde yansıtır. Ġlerle-
meci, refah bahĢeden, sorunu az düĢüncelerdir. Güven aĢılarlar. Kalıcılıktan dem vu-
rurlar. Sorunları arızi, gelip geçici sayarlar. Daha çok Birinci Doğa‘yı iĢlerler. Top-
lumsal doğayı tartıĢma konusu yapmak istemezler.
Düzende tıkanmaların ve eskisi gibi yürüyememenin yaĢandığı dönemlerde ise,
düĢünceler sorun yüklüdür. Daha çok Ġkinci Doğa‘yı iĢlerler. Bu dönemler yeni dinsel
ve felsefi arayıĢların hızlandığı dönemlerdir. Sorunlardan çıkıĢ yeni düĢüncelerde, din
ve felsefe arayıĢlarında görülmektedir.
Tarihte büyük düĢünce hamlelerinin yaĢandığı bu refah ve sorun dönemlerinin
düĢünsel akıĢını tüm uygarlıklarda izlemek mümkündür. Sümer toplumunun büyük
refah döneminde tüm büyük dinleri, felsefe ve bilimleri, sanat ekollerini etkileyen
muhteĢem bir mitolojik düĢünce çıkıĢına tanık olmaktayız. Hiçbir büyük din, felsefi
anlayıĢ, sanat ve bilim anlayıĢı yoktur ki, bu Sümer düĢünce çıkıĢından etkilenmemiĢ
olsun. Antikçağ Yunanistan‘ındaki düĢünce çıkıĢı da baĢlangıçtaki refah toplumuyla
ilgilidir. Sümerlerde Mezopotamya‘nın verimli coğrafyası bu refahın temelinde ya-
tarken, Yunanistan‘da Ege‘nin her iki kıyısında bu verimlilik sağlanmıĢtır. Sümerler-
deki mitolojiye karĢılık, Ġonya‘da felsefi düĢünce öne çıkmıĢtır. Bilim ve sanatta ge-
liĢmeler devrimsel boyuttadır. Batı Avrupa ise, benzer bir refah patlamasıyla büyük
düĢünce çıkıĢını 16. yüzyıldan itibaren dünya çapında etkili kılacaktır.
Dikkat çeken husus, her üç refah deneyiminde düĢünce devrimlerinin Birinci Do-
ğa‘ya iliĢkin olarak baĢlangıç yapmasıdır. Ancak refahın hızı kesildiğinde ve buna-
lımlar patlak verdiğinde Ġkinci Doğa üzerine tartıĢmalar ağırlık kazanmakta, yeni dü-
Ģünceler yeni arayıĢlarla yüklü olmaktadır. Bir kısım düĢünce eski refah ve düzen dö-
neminin anısıyla yüklü olarak hep geçmiĢi ararken, yenilikçi olanlar düzen bozuklu-

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

44

ğundan ve bunalımın ağırlığından Ģikâyet edip ütopik düĢünceler üretirler. Yeni top-
lumsal biçimlerden bolca bahsedilir. Çok sayıda toplum bu arayıĢlar sonucunda olu-
Ģur. Din ve mezhep topluluklarından tutalım, yeni kabile boylarının türemesine kadar,
hatta Avrupa örneğinde gördüğümüz ulus oluĢumlarına varana dek toplumsal biçim-
lenmeler gerçekleĢir.

Tarihin düĢünce tarihi boyutunda gözlemlenmesi bizleri toplumsal problemlerle
tanıĢtırdığı gibi, günümüz toplumunun gözlemlenmesinde problem boyutunun devasa
ağırlığını da iliklerimize kadar hissetmemek mümkün değildir.
Avrupa merkezli sosyal bilime bağlı kalmadan düĢünmeye çalıĢıyorum. Bu tarzın
çok gerekli olduğunun farkındayım. Bazıları bu tarz düĢünceyi Ģüphesiz hafif ve sos-
yal bilimlerden sapma biçiminde yargılayacaklardır. Bu yargı umurumda olmayacak-
tır. Gerçekten Avrupa merkezli sosyal bilim egemenlik kokmaktadır. Ya egemen kı-
lar ya da egemenlik altına sürer. Hâlbuki bize gerekli olan, demokratik özne olmak ve
adilce paylaĢmaktır. Avrupa sosyal bilimi özünde liberalizmdir; bir ideolojidir. Ama
bu gerçekliğini o denli görünmez kılmıĢtır ki, büyük muhalif eleĢtirmenlerin düĢünce-
lerini bile özümseme gücünü gösterebilmiĢtir. Bunu yaparken, üstün eklektizm yete-
neğini sergilemiĢtir. Kendimi bu eklektizme kurban etmemek için, çözümleme gücü-
mün farklılığını geliĢtirmekten baĢka çaremin olmadığını biliyorum. Fakat bu tutum
anti-Avrupacılık değildir. Anti-Avrupacılık da Avrupa merkezli düĢüncenin bir par-
çasıdır. Avrupa‘nın Doğu‘da, Doğu‘nun Avrupa‘da olduğundan hareketle, hangi de-
ğerlerimizin evrensel olduğunu bilerek tutum geliĢtiriyorum. Avrupa‘nın birçok değe-
ri öz değerlerimizin bugünüdür, geliĢtirilmiĢ halidir. ġu hususu çok iyi bilmeliyiz ki,
en anti-Avrupacı geçinenlerin çoğu, Avrupa liberalizminin en geri taraftarı haline ge-
lebilmiĢlerdir. Reel sosyalizm ve ulusal kurtuluĢ pratikleri bu örneklerle doludur.
Marks ve Engels‘in bilimsel sosyalizm deneyimleri, kendi dönemlerinin toplum-
sal problemine çözüm olarak geliĢtirilmiĢti. Buna içten inanmıĢlardı. Problem tanım-
lamaları, kapitalizmi sistem halinde kavramlaĢtırarak bunu yapmaları, sıra sosyalist
sisteme geldiğinde nasıl bir çözüm olunacağına dair inançları tamdı. Öyle ki, elleri al-
tında geliĢtirilen ‗bilimsel sosyalizm‘ bunun garantisiydi. Ama tarih baĢka türlü geliĢ-
ti. Daha önceki ütopyacılar da benzer beklentiler taĢımıĢlardı. Lenin‘in Rus Devri-
mi‘nden bekledikleri farklıydı. Birçok Fransız devrimcisi de büyük hayal kırıklığını
yaĢamıĢtı. Devrim birçok öz çocuğunu yemiĢti. Tarihin derinlikleri benzer örneklerle
doludur. Hâlbuki problem çözümleyiciler hem çok imanlı hem de bilinçli hareket
ediyorlardı.

Demek ki, toplumsal problem tanımlamaları ve çözümleme deneyimlerinde eksik
ve yanlıĢ bir Ģeyler var ki, büyük sapmalar ve hatta tersi geliĢmeler yaĢanmaktadır.
Sıkça vurgulandığı gibi, mesele az çaba, isyan, savaĢ değildir. Bunlar vardır, belki de
çok fazladır. Bu tip gerekçeler beni toplumsal problem tanımı ve çözümü konusunda
çok ihtiyatlı olmaya zorlamaktadır. Eğer tecrübeden ders almayı ve büyük kahraman-

ABDULLAH ÖCALAN

45

lıkların anısına saygılı olmayı biliyorsak, atacağımız adımlar ders yüklü ve saygı dolu
olmalıdır.

A- TARİHSEL-TOPLUM SORUNUNUN
TANIMLANMASI

Savunmanın ilk iki büyük bölümünü genelde iktidar, özelde kapitalist iktidar te-
keli üzerinde yoğunlaĢtırmıĢtım. Birçok yetersizliği bağrında taĢısalar da, merkezi
uygarlık sistemini çizgi olarak iyi yansıttıkları kanısındayım. Mühim olan, ana geli-
Ģim halkalarının sunumuydu. Konular hem tanımlanmıĢ, hem de kümülâtif olarak
sermaye birikimini de ihtiva eden iktidar birikimlerinin zincirleme geliĢimi olarak
sunulmuĢtu. Bu iki bölümü yazarken, Andre Gunder Frank‘ın Dünya Sistemi adlı
derlemesini de okumamıĢtım. Sunduğum hem bu derlemenin değiĢik bir aktarımıydı,
hem de fazladan olarak çözümü de bir sistematiğe, demokratik uygarlığa bağlama
eğilimindeydi. Belki Ģimdi yazsam daha da yetkinleĢtirilebilirdi. Ama tarihe saygı ge-
reği öyle kalması daha değerlidir.
Toplumsal problem konusu farklı bir baĢlıktır. Ne iktidar-tekel tarihini sunmayı
amaçlıyor, ne de demokratik çözümü tartıĢıyor. Denenmek istenen, toplumsal prob-
lemin teorik ve pratik yaĢanmıĢlığı içinde bir sunumudur. Problemin çözümüne katkı
sağlayacağı kanısındayım. ġimdiye kadar konuya hiç değinmedim demiyorum. Parça
parça çok iĢlendi. Bütünlük halinde vermek oldukça öğretici olacaktır.
Toplumsal problemin tanımını nasıl yapmalı sorusu düĢündürücüdür. Bazı dü-
Ģünceler toplumsal fakirliği, bazıları devletsizliği, diğer bir kısmı askeri zayıflığı,
baĢkaları politik sistem yanlıĢlıklarını, kimileri ekonomiyi, ahlaki düĢkünlüğü prob-
lem sayarlar. Belki de problem sayılmadık tek bir toplumsal alan bulunmaz. Tüm bu
görüĢlerde doğru yanlar olabilir. Ama problemin özünü yansıtmaktan uzaktırlar. Top-
lumsal problemi, toplumun temel dinamiğini çiğnemek olarak sunmak bana daha an-
lamlı gelmektedir.

Toplumun toplum olmaktan çıkarılmasını temel sorun yapmak gerekir diye düĢü-
nüyorum. Burada birinci husus, bir toplumu belirleyen, toplumsal varlığı inĢa eden ve
kurgulayan değerlerin varlığıdır. Varlığın kendisi dediğimiz husustan bahsediyorum.
Ġkincisi, bu kendiliği, varlığı kendilik olmaktan çıkaran, varlığının temelini ortadan
kaldıran geliĢmelerden bahsediyorum. Bu iki husus iç içe yaĢanıyorsa, toplumsal so-
run vardır ve büyüktür demektir. Dolayısıyla klan döneminde bir buzullaĢma dönemi
tüm klanları ortadan kaldırırsa, buna sorun diyemeyiz. Çünkü doğal afet irademiz dı-
Ģındadır. Sorun olabilmesi için insan eliyle yaratılması gerekir. Ekolojik sorun bile
ancak insan eliyle oluĢtuğunda sorun olarak tanımlanmıĢtır. O halde temel toplumsal
sorunu, toplumu temellerinden yıkan, çözen güçlere bağlamak bizi doğru bir tanım-
lamaya götürecektir.

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

46

Sermaye ve iktidar tekelini bu güçlerin baĢında görüyorum. Çünkü ikisi de özün-
de artık-değer gaspı olarak toplumu temelinden oyan güçlerdir. Bundan sonra serma-
ye ve iktidar tekeline birlikte tekel diyeceğim. Konuya daha çok açıklık sağlamak için
toplumun problemsiz, normal, doğal halini de tanımlamak katkı sunacaktır. Hangi
topluluk düzeyinde, biçiminde yaĢıyorsa yaĢasın, eğer toplum özgürce ahlaki yapısını
ve politikasını oluĢturuyorsa, o toplum haline normal veya doğal toplum diyebiliriz.
Buna açık veya demokratik toplum demek de mümkündür. Sonraki kısımlarda çokça
iĢleyeceğimiz için, kısaca çözümü tam liberal, sosyalist, ulus-devlet, refah toplumu,
tüketim, sanayi, hizmet toplumu olarak sunmayacağım. Çünkü bu tip deyimler büyük
oranda spekülâtiftir. Gerçek toplumda karĢılığı olmayan tanımlardır. Bazı sıfatlar
demek daha doğru olur.

O halde özgür politika ve ahlak toplumunun bu temel niteliklerinden yoksun bı-
rakılmasını sorunun baĢlangıcı sayabiliriz. Sorunu baĢlatan güç ise tekel oluyor. Te-
kelin kapsamını da tanımlamalıyız. Ġster özel ister devlet eliyle olsun, tarımsal, ticari
ve sınaî yolla artık-değerler bir araya toplanmıĢsa tekel oluĢmuĢ demektir. Tekel gru-
bunun içinde Ģüphesiz rahip + güçlü adam + Ģeyh, baĢlangıç üçlüsü olarak hiyerarĢik-
tirler. Tekelden güçleri oranında yararlanırlar. Tarih boyunca bu üçlü tekel çok çeĢitli
kurumlara bölünecektir. Her kurum kendi içinde bölünecek, ama öz itibariyle zincir-
leme etkilerini arttırarak günümüze kadar taĢınacaklardır.
Tekelin tarihsel akıĢının kümülâtif ve zincirleme karakterini hep göz önünde tut-
mak gerekir. Merkezi uygarlık, tekelin zincirleme geliĢiminin hem sonucu hem nede-
nidir. Israrla bu hususu vurgulayacağım. Modernite düĢüncesi günümüzde korkunç
bir zaman sıkıĢması dayatmaktadır. Her Ģey sıkıĢtırılmıĢ ‗Ģimdiye‘ boğdurulmaktadır.
Hâlbuki ‗Ģimdi‘ tarihtir, gelecektir. Modernite bu düĢünce dayatmasıyla tarih katli-
amcılığını boĢuna yapmıyor. Çünkü gelenekten kopmuĢ bir toplumu dilediği gibi yö-
netmek çok kolaydır. Hiçbir tarih tekel tarihi kadar yoğun, zincirleme ve büyüyerek
gelme Ģansına sahip olmamıĢtır. Tekel kendini bu tür tarihleĢtirirken, toplumların tüm
topluluklarını tarihsiz kılmaya, daha doğrusu kendi içinde eritmeye ve sömürgeleĢ-
tirmeye büyük önem verir. Bunun için mitoloji, din, felsefe ve bilim yapıları oluĢtu-
rur. Aynı çabayı toplulukları ahlaken düĢmüĢ, politika yapamaz hale getirirken de
sergiler.

Tekeli sıkça kavram olarak kullanırken, bunu ekonomik, askeri, politik, ideolojik,
ticari kapsamda yaptığımızı unutmayalım. Çünkü artık-değeri bu gruplar aralarında
Ģu veya bu biçimde paylaĢtıracaktır. PaylaĢım biçimi ve oranı ne olursa olsun öz de-
ğiĢmeyecektir. Bazen ekonomik verimi sağlayanlar, bazen askerler, diğerleri -politik
sınıf, ideolojik takım, ticari zümre- önemleri oranında paylarında söz sahibi olacak-
lardır. Sınıf, devlet gibi toptancı kavramlar bulanıklık yaratabilir. Tekel, daha net bir
sömürü ve baskı Ģirketi olarak rol oynar. Arkasında sınıf ve devlet oluĢumu türev de-
ğerindedir. Ġkincil doğurumlardır.

ABDULLAH ÖCALAN

47

Tekelin doğurumlarında üçüncü sırayı kentin kuruluĢu alır. Kent, tekelin baskı ve
sömürü karargâhı olarak baĢını kaldırır. Tapınakla iç içe geçmiĢ olması ise, ideolojik
meĢruiyet arayıĢının öneminden ötürüdür. O halde kent tarihte gerçekleĢmiĢ haliyle
öncelikle tapınak, askeri karargâh, burjuva (‗Kentli‘ anlamında tüm sömürücü kesime
burjuva diyebiliriz) oturma yapılarının (saray) çekirdeği olarak sahneye çıkar. Etraf-
larındaki kalabalık, kalelerdeki çekirdek çevresindeki ikinci halka olarak hizmetçi
kullar rolünü oynarlar. Köle sınıfı da denilebilir.
Tarihte hep karĢımıza çıkan kale, sur gerçekleri, tekelin kent yapılanmasının en
açık kanıtlarıdır. O halde toplumsal sorunu doğuran etkenleri netleĢtirmiĢ bulunuyo-
ruz: Tekelin özü etrafında oluĢmuĢ kent, sınıf ve devlet yapılanması. Uygarlıklar tari-
hi bir anlamda bu üçlü oluĢumun zaman ve mekân içindeki yayılımıdır. Mantık basit-
tir: Artık-değer olanakları arttıkça tekeller çoğalacak, ardı sıra yeni kent, sınıf ve dev-
let yapıları inĢa edilecektir. Bu temel yapılar aynı zamanda çok katı gelenekler oluĢ-
tururlar. ġehir öyküleri, devlet gelenekleri, hanedan tarihleri bitmez tükenmez anlatı
konularıdır. Tüm beyni çalıĢan ve ağzı laf yapanlar, ulema ordusu olarak günlük
ideolojik meĢruiyet sağlayacaklardır. Uydurmadıkları masal, mesel yok gibidir. Tanrı
inĢalarından (Ģehir tanrıları, savaĢ tanrıları) Ģeytan, cin yaratımlarına, cennet-
cehennem tablolarından edebiyat destanlarına kadar uydurmadık alan bırakmazlar.
Ġnsan emeğinin artısından korkunç mezar, saray, tapınak, tiyatro ve stadyum yapıları,
tekelin güç gösterisi gibidir. Aynı korkunçluktaki savaĢların tüm bir halkı, kabileyi,
Ģehir ve köyü yaralı esirler dıĢındaki tüm nüfusuyla birlikte yok etmeleri, tekelin ge-
leneklerindendir. Zaten ekonomik değer ifade eden her Ģey, kutsal savaĢ ganimeti ola-
rak tekelin kutsal kitabında çoktan yerini almıĢtır.
Toplumsal sorunun çıkıĢında önemli bir tartıĢma, tarım devriminden sonra teke-
lin, dolayısıyla üçlü türevin (kent, sınıf, devlet) uygarlık tarzına iliĢkindir. Diğer bir
deyiĢle, neolitik toplum aĢamasından sonra uygarlık aĢaması (köleci, feodal, kapita-
list toplum olarak da adlandırılan geliĢme aĢamaları) mevcut tarzıyla zorunlu muydu?
Neolitik toplumun farklı bir üst aĢamaya sınıflı ve devletli kentleĢme olmadan sıçra-
ma olanakları var mıydı? Var idiyse, neden geliĢim sağlayamadı? Bunlar her ne kadar
spekülâtif sorular olarak değerlendirilseler de, önemli konulara dikkat çekmektedir.
Demokratik uygarlık sisteminde konu kapsamlı tartıĢılacağından, kısaca vereceğim
yanıt, toplumsal doğayı inceleme tarzımıza bağlı olarak verilebilir. Hâkim uygarlık
paradigmalarına göre geliĢmeler, kader çizgisine uygun olarak, olduğu gibi olması
gerektiğidir. Her Ģey kaderi mucibince olmaktadır. Alınyazısında ne varsa o gerçek-
leĢmiĢtir. Tüm metafizik kurgular bu ideadadır.
Demokratik uygarlık analizinde ise, gerek uygarlığın ve bağrındaki toplumsal bi-
çimlerin yorumlanması, gerek neolitik toplumun devamına, dönüĢümüne iliĢkin yak-
laĢımları farklıdır. Özcesi, toplumsal gerçeklik Avrupa merkezli sosyal bilimin izah
ettiği gibi değildir. Hakikate daha yakın yorumlar mümkündür. Toplum anlatılmak is-

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

48

tenenden farklı oluĢmaktadır. Söylemlerle gerçek arasındaki farkı görmek, ayrıca
söylemlerle hâkim merkezi uygarlık arasındaki bağı fark etmek büyük önem taĢımak-
tadır. Sosyal bilim adına sunulan ve tartıĢmasız doğrular diye kabul ettirilen pek çok
kategorik değerlendirme propaganda ağırlıklıdır. Gerçeği perdelemeyi amaçlamakta-
dır. Bilimsel sosyalizm adına sunulanlar dahil, birçok sosyal bilgi ekolü liberalizmin
ağır etkisindedir. Bu konular asgari ölçüde aydınlatılmadan, verilecek yanıtların hata
payı yüksek olacaktır.

Toplumsal sorunları orijinal çıkıĢında böyle tanımlamak, geliĢim süreçlerini daha
gerçekçi yorumlama Ģansını verir. Temel kategoriler halinde bölmeden, ana aĢamalar
biçiminde problem sunumları, problemi bütünlüğü içinde göstermeleri nedeniyle da-
ha öğreticidir.

a- Uygarlık tekelinin ilk büyük sorun aĢaması, M.Ö. 3000-M.S. 500 yılları arası-
na (yaklaĢık olarak) oturtulabilir. Tekel, farklı mekân ve zaman koĢullarında çeĢitli
yöntemlerle toplumdan büyük artık-değeri sızdırma örgütüdür. Sümer, Mısır ve
Harappa toplumunda M.Ö. 3000‘lerden beri tarımda firavun sosyalizmi diyebilece-
ğimiz yöntemlerle (örgütlü) muazzam artık-ürün elde etmektedir. Sermayenin ilk bü-
yük birikim modelidir. Neolitik topluma göre müthiĢ bir verimlilik yakalanmıĢtır. Bu
verimlilik beraberinde kenti, sınıfı ve devleti doğurmuĢtur. Neolitik toplumda da çok-
tan baĢlamıĢ artık-ürün olanakları üstünde ya zor yöntemleri ya da ticari tekel yoluyla
ilk büyük sömürü çağı açılır. ġüphesiz firavun sosyalizminde karın tokluğuna, tıpkı
hayvanların değiĢik bir türü gibi çalıĢtırılan kulların sömürüsü esastır. Kısacası gü-
nümüzdeki merkez-çevre sömürüsünün ilk orijinal halkası bu biçimde kurulmuĢ bu-
lunmaktadır. Sümer toplumunda da eldeki belgeler ıĢığında bu yönlü geliĢmeleri tüm
çıplaklığı ve örtüsü içinde görmek mümkündür.
ġüphesiz bu tarz üretim ve artık-ürün gaspı toplumun bağrına saplanmıĢ hançer
türünden ağır sorunlara yol açmıĢtır. Mitoloji ve dinler tarihi bu sorunların öyküleriy-
le doludur. Örneklersek, ilk GılgameĢ Destanı, Nuh Tufanı, Âdem-Havva ve Habil-
Kabil efsaneleri, cennet-cehennem, Tanrı Enki-Tanrıça Ġnanna çatıĢması, çoban-çiftçi
çeliĢkisi anlatı halinde sunulurken, özünde acımasız TEKEL‘in yol açtığı hançerle-
melerden, yani zoralım ve hayvanca çalıĢtırmayla artık-ürün gaspının yansıtılmak is-
tendiği çok açıktır.

Bunlara benzer sayısız öykü dehĢetengiz talan ve çalıĢtırılmayı konu edinirken,
elbette örtülü bir dil kullanacaktır. Bu dönemde ideolojik hâkimiyetin en az fiziki hâ-
kimiyet kadar etkili olduğunu çok iyi bilmek gerekir. Tarih eğer gerçekten bir de ezi-
len ve talan edilenlerin dilinden yazılsaydı, herhalde bizlere sunulandan çok daha
farklı bir geçmiĢle karĢılaĢacağımızdan kuĢku duyulamaz.
Sadece Mısır firavun piramitlerinde (Mezarları oluyor. Ya sarayları nasıldı?) ça-
lıĢtırılan köle sayısı milyonları aĢar. Bunlar hayvan çiftliği gibi bir yerde toplu tutu-
lurken, hayvanlar kadar karınları doyurulmadan, ölümcül kamçılarla o korkunç yapı-

ABDULLAH ÖCALAN

49

ların inĢasında kullanılırdı. Kendi mülkleri olarak hayvan-köleler böyle çalıĢtırılırken,
tekelin askeri kolu diğer dıĢ topluluklar üzerine seferler düzenleyip, bu toplulukların
sadece kullandıkları eĢya ve toprağı gasp etmekle kalmaz, öldürdükleri dıĢında yararlı
gördükleri tüm topluluğu esaret altına alırdı. Bugün bile görenleri hayretler içinde bı-
rakan o müthiĢ kale, sur, mezar, arena, saray ve tapınak yapıları bu tür esirlerle inĢa
edilirdi. Milyonlarcası ilk sulama kanalları vasıtasıyla sulu tarımda çalıĢtırılmasaydı,
herhalde o denli artık-ürün elde edilmesi ve bu devsel taĢ yapılar inĢa edilemezdi. Bir
de tekelin cennetimsi yaĢantısı garanti altına alınamazdı.
Merkezi uygarlık (Mezopotamya Sümer hegemonik uygarlığından günümüz
ABD hegemonik uygarlığına kadarki süreç) kökenli anlatılar (mitoloji, din, felsefe ve
çeĢitli sanatsal-bilimsel ekoller), bu korkunç süreci farklı yansıtmak üzere, aynı müt-
hiĢlikte baĢta ideolojiler olmak üzere birçok üstyapısal kurumlar geliĢtirmiĢtir. Özel-
likle analitik akıl en verimli aĢamasını kaydetmiĢtir. Rahip tekelin önderliğinde mito-
lojik ütopyalardan cennet-cehennem tablolarına; yetmediyse felsefi izahlardan bilime,
doğa görüngülerine daha iyi yanıt veren bilgiler ve bilgeliklere kadar yanıtlar geliĢ-
tirmiĢlerdir. Daha kolay yönetmek için yazı, matematik, astronomi ve biyolojiye ilk
adımları atmıĢlardır. Tekel tabakasının rahatı için olmadık ilaç arayıĢlarından tıp bi-
liminin temeli atılmıĢtır. GılgameĢ‘in ‗ölümsüzlük otu‘ arayıĢı destanın en heyecan
verici bölümüdür. TaĢ yapı mimarisi, ölümsüzler için ölümsüz yapılar inĢa etme tek-
niğini geliĢtirmiĢtir. Mitoloji yetersiz kaldığında, daha katı dogmatik dinler süreci
baĢlatılmıĢtır. Korkunç durumlara düĢürülmüĢ insanlara teselli için, tanrı-krallar im-
gesini yansıtan tanrılar inĢa edilmiĢtir. Analitik akıl belki de en büyük eserini bu tek
tanrılı dinlere geçiĢte sunmuĢtur.
Toplumsal soruna sadece yol açılmamıĢtır; sorun en korkunç biçimiyle doğur-
tulmuĢtur. Toplumun tüm maddi ve manevi kültürü üzerine karabasan gibi çökmüĢ-
tür. Sümercede ‗Amargi‘ sözcüğü ‗kutsal ana-doğaya dönüĢ‘ anlamını daha o dö-
nemde yüklenmiĢtir. DüĢürülmüĢ insanlık, geçmiĢini mumla arar hale getirilmiĢtir.
Bir an önce ölüp cennete kavuĢmak ideoloji haline yükseltilmiĢtir. Neolitik dönemde
bazen yaĢanır gibi tahayyül edilen yeryüzünde cennetimsi yaĢam, artık öte dünyalara,
ütopyalara konu edinilmiĢtir. Seküler, dünyevi anlayıĢ, yerini ahiretten baĢka düĢü-
nemez anlayıĢlara terk etmiĢtir. Dünya bu korkunç sorun karĢısında tüm zenginliği
içindeki çeĢitliliğini yitirmiĢ, bir azap yeri olarak tasarlanır hale sokulmuĢtur.
Toplumsal ahlak, politika ilk ölümcül darbeleri bu tekel sorunuyla yemiĢtir.
Komünal toplumun yapıtaĢları olan ahlak ve politika alanları tarumar edilirken, üstte
tekel mensuplarının dar topluluklarına özgü egemen ahlak (gerçekte ahlaksızlık) ve
politika (tanrısal devlet) egemen kılınmıĢtır. Toplumsal ahlak ve politikanın daha ge-
liĢmeden dumura uğratıldığı kesindir. Yerlerine ise, tanrısal düzen olarak egemenle-
rin yaĢam çılgınlıkları ve ilahlık ideaları geçirilmiĢtir. Topluma ancak bu anlatıları
kutsal inanç olarak benimseme hakkı tanınmıĢtır. Görülüyor ki, sadece toplumsal so-

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

50

run doğurulmamıĢtır; daha da ötesi, toplum kendisi olmaktan çıkarılmıĢ, tekelin hay-
van çiftliğine dönüĢtürülmüĢtür. Kulluk-kölelik tabiî bir rejim olarak kabul gördü-
rülmüĢtür. Kökleri daha eskiye, ilkel hiyerarĢik döneme kadar uzanan kadın köleliği
ise, en kapsamlı yaĢam konusu haline gelmiĢtir. Neolitik anacıl, kutsal ana toplumun-
dan intikam alırcasına, erkek egemen tanrılı düzenler inĢa edilmiĢtir. Kadın tanrıçalı-
ğı yavaĢ yavaĢ izini kaybederken, erkek imgeli tanrıların muhteĢem egemenlik çağı
baĢlatılmıĢtır. Daha o dönemde kadın hem tüm tapınakta, hem de adi genelevlerde
fahiĢeliğe zorlanmıĢtır; kapatılmıĢtır.
Mevcut sulama teknolojileriyle bu verimli dönemin, M.Ö. 2000‘lerin sonlarında
ağır bir bunalıma girdiği gözlemlenmiĢtir. Gerek kuraklık gerek toprağın tuzlanması
da bu süreçte etkili olmuĢtur. Fakat esas olarak kuruluĢ esaslarının iki bin yıllık ara-
dan sonra, toplumsal pratiğin bizzat etkisi nedeniyle çatırdaması doğaldır. Harappa
çoktan dağılmıĢ, susmuĢ; Mısır derin çeliĢkilerle sürdürülemez konuma düĢmüĢ; Sü-
merler ise hâkim etnik grup olarak yerlerini yine çoktan diğer etnik kökenli uygarlık-
lara bırakmıĢlardır.

Bu dönemin merkezi uygarlık sistemi, yol açtığı ağır sorunları çözmek için iki
önemli yol denemiĢtir: Birincisi, kendisini dıĢa doğru yaymadır. Daha sonra sıkça
karĢımıza çıkacak olan sömürgeleĢtirme ve emperyalistleĢme süreci, sorunlara ancak
geçici çözümler getirir. Fakat yeni sorunlara yol açmaktan da kurtulamaz. Sorunlar
çözülmemiĢtir. Aksine daha da yaygınlaĢmıĢ ve yoğunlaĢmıĢtır. Merkezde, metropol-
de yoğunlaĢan sorunların dıĢarıya ihracı, kısmi rahatlamadan sonra katmerleĢerek
kendine dönecektir. Tarihte bu döngü merkez ve çevrenin sürekli yer değiĢtirmesiyle
sıkça karĢımıza çıkacaktır.
Sümer metropolünün (merkez) benim kanıma göre üç yönde, hatta denizi de ek-
lersek dört yandan kendini ihracı söz konusudur. Batıya doğru ilk yayılmasının ürünü
Nil Mısır‘ıdır. Mısır‘ın önceleri koloni olarak, sonraları bağımsızlaĢarak geliĢmesi ih-
timal dahilindedir. DıĢ destek olmadan, dört tarafı kapalı olan bir coğrafyada Mısır
türü uygarlığın geliĢmesi zor bir olasılıktır. Sümerlerin doğuya doğru yayılması da
Sind kıyılarında Harappa‘yı doğurmuĢtur. Aynı yaklaĢımımız Harappa için de geçer-
lidir. DıĢ destek olmadan, Harappa ancak çölde bir mucize olabilirdi. Çin‘de M.Ö.
1500‘lerde baĢlayan ilk krallığın doğuĢunu da benzer bir yaklaĢımla açıklamak akla
daha uygundur. Daha ilk doğuĢunda merkez-çevre iliĢkisi uygarlık uygulamasında
esaslı bir özelliktir. Doğuya doğru önemli bir yayılma alanı bugünkü Ġran‘da Sümer-
lerin komĢusu olan Susiana‘daki Elam-Sus uygarlığıydı. Kuzeye doğru yayılma,
merkezden pek uzak olmayan Babil ve Asur üzerinden Yukarı Mezopotamya‘nın
otantik ve neolitik devrimin temel inĢacısı Aryen-Hurriler tarafından gerçekleĢtirilmiĢ
olanlarıdır.

Sümer, Akat (Semitik kökenli etnik grup dönemi), Babil ve Asur tarafından sü-
rekli kolonileĢtirilip sömürgeleĢtirilmeye çalıĢılan Hurriler, tarihin belki de ilk ve en

ABDULLAH ÖCALAN

51

büyük direnmelerini bu ilk orijinal merkezi uygarlığa karĢı vermiĢlerdir. Sümer tab-
letlerinde bu süreci fark etmek mümkündür. GılgameĢ Destanı bile ilk seferin kuze-
yin ormanlarına doğru yapıldığını açıkça anlatmaktadır. Zaten halen kaynayan çağdaĢ
Irak-Uruk bu gerçeğin, geleneğin devamını çarpıcı olarak yansıtmaktadır. Hurri kö-
kenli Kürtler ve Semitik kökenli Arapların çeliĢkileri, belki de ‗Nuh-u Nebiden‘ kal-
ma özelliklerini halen konuĢturmaktadır. Tek değiĢen merkez-çevre, hegemon ve tek-
nik farktır.

Hurriler Verimli Hilal‘in orijinal kabileleri olup, tarım devrimini derinliğine ya-
Ģadıklarından, hem direnme hem de kendi öz uygarlıklarını geliĢtirme potansiyeline
sahiptiler. Sümer merkezine ihtiyaç duymadan, M.Ö. 3000‘lerde ilk kent merkezlerini
kurduklarına dair birçok arkeolojik veri gün yüzüne çıkmıĢ bulunmaktadır. Özellikle
Urfa yakınlarındaki neolitik devrim öncesinde dikilmiĢ büyük taĢ anıtlar
(Göbeklitepe, M.Ö. 10000–8000), bu yöre uygarlığının kökenlerini yansıtması açı-
sından, bilim dünyasında halen etkisi süren büyük yankılara yol açmıĢtır. Benim Ģahsi
tahminim, Sümerlerin AĢağı Mezopotamya‘ya ilk yerleĢen Hurri kökenli koloniler
olduklarına iliĢkindir. Dolayısıyla Hurri kökenli gerek Hititlerin gerek Mitannilerin
M.Ö. 1600‘lerden itibaren Ġç Anadolu ve Güneydoğuda imparatorluk kurmaları anla-
Ģılır bir husustur. Bu alanlarda baĢka uygarlık geliĢmeleri imkân dahilindedir.
Göbeklitepe anıtlarının çözümlenmesi, uygarlıklar konusunda farklı görüĢlere yol
açabilir. Sümerlerin deniz üzerinden (Basra Körfezi) yayılması, bugünkü Umman,
Yemen, hatta HabeĢistan‘da uygarlık kolonilerine yol açmıĢtır. Umman‘da en az
Harappa kadar büyük bir kentin varlığı bilinmektedir.
Bunalımın aĢılmasının ikinci yolu Babil ve Asurlular tarafından denenmiĢtir.
Babilliler endüstri ve bilimi geliĢtirerek, Asurlular ise ticaret tekelini kurarak, Sümer
uygarlığını yaĢadığı ağır sorunlardan kurtarma ve yayma çabasını kesintisiz sürdür-
müĢlerdir. Babil bilim ve endüstride dönemin gerçek Londra‘sı, Paris‘i, Amsterdam
ve Venedik‘idir. Hatta yükseliĢ döneminde günümüzdeki New York‘tan bin kat daha
fazla Ģöhrete sahipti. Ġskender bile sönmüĢ Babil‘de son nefesini boĢuna vermemiĢtir.
Saddam bile belki de Babil aĢkının son trajik kurbanıydı. Binlercesi daha var ki, ya-
zıya sığmaz. Asur‘un ticari tekelini çözmeye çabaladığımda, aklıma hemen Venedik,
Hollanda ve Ġngiliz ticaret tekelleri gelir. Asur ticari tekelleri gerçekten tarihin belki
de Fenikelilerle birlikte en giriĢken, yaratıcı Ģirketleriydi. Orta Asya‘dan (Çin‘de bile
gözüktükleri belirtilir) Batı Anadolu‘ya, Arabistan‘dan Karadeniz kıyılarına kadar ti-
cari ağlar (meĢhur karumlar, yani kâr yerleri, kârhaneler) geliĢtirdikleri tartıĢmasızdır.
Ġlk büyük ticari imparatorluğu kurdukları kesindir. M.Ö. 2000–1600, 1600–1300 ve
1300-600‘lerde, üç dönem halinde kendini gösteren bu ticari ahtapot bu anlamıyla bir
ilktir. Fakat ticaretin de Sümer merkezi uygarlığını sınırlı yaymak ve derinleĢtirmek-
ten öte bir çözümleyici değeri yoktur. Kaldı ki, ticari tekel her zaman rahip + asker +
yönetici ana tekelinin ortağı konumundadır. Aralarındaki anlaĢmazlıklar, paylar üze-

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

52

rindeki kavgadan öteye gitmez. Fakat Asur‘un, Sümer merkezi uygarlığını yaklaĢık
bin beĢ yüz yıl kendi üzerinden taĢıması asla küçümsenemez. Uygarlık zincirinin en
güçlü halkalarındandır.

Harappa, Umman, Hititler, Mitanniler ve Mısır aynı baĢarıyı gösteremedikleri
için, kendi içlerinden kolay çözülmüĢlerdir. Asurluların Fenike, Med-Persler ve Geç
Hititler üzerinden Grek uygarlığını etkilemesi ticaret üzerinden gerçekleĢip, merkezi
uygarlığın kesintisiz sürmesinde en belirleyici rol oynadıkları inkâr edilemez. Ticaret
tekeli sorunları çözmez. Fakat uygarlığın birçok geliĢtirici ürünlerini (buna fikirler ve
inançlar da dahildir) her tarafa yayarak, geliĢip daha uzun süre ayakta kalmasını sağ-
lar. Aksi halde Harappa‘nın durumuna düĢülürdü. Tarih belki de birkaç bin yıllık tek-
rarlar yaĢardı. Ama yine ticari tekelin en acımasız sermaye birikim tekeli olduğunu;
siyasi temsilcilerinin sur örneğinde gözlemlediğimiz gibi en gaddar uygulamalara (in-
san kellelerinden kale ve sur yapma) giriĢmekten çekinmediklerini bilmek gerekir.
Dahası, fiyat farkını, malların mal oluĢ değerindeki farkını kullanıp, en az emekle ka-
zancı ticari tekellerin sağladığı da iyi bilinen bir husustur.
Burada kâr amaçlı olmayan tüketim amaçlı küçük meta alıĢveriĢinden, ticaretin-
den bahsetmiyoruz. Kâr amaçlı tekelci ticaretten bahsettiğimiz sürekli göz önünde
bulundurulmalıdır. Harappa‘nın dıĢa açılamadığı ve ticareti geliĢtirmediği için çöktü-
ğü yüksek bir olasılıktır. Mısır‘ın Yeni Hanedanlığı‘nın da (M.Ö. 1600–1000) baĢarılı
bir dıĢa açılma ve ticari tekel kurma yeteneği kazanamadığı için, iç boğuĢmalar ve
dıĢtan saldırılarla söndüğü bilinmektedir. Sümerler kadar yayılsaydı, belki de dünya-
mız farklı olurdu. Çin ise dıĢa taĢma gereği duymadı. Belki de kendisi yeterince ge-
niĢti. Açık ki, ilk merkezi uygarlık patlaması yol açtığı ağır sorunları dünyaya yaya-
rak farklı bir aĢamaya eriĢebilmiĢtir.
Tarihte M.Ö. 1600–1200 döneminde ilk defa Anadolu, Mezopotamya ve Mısır
uygarlığının daha çok iç içe geçerek merkezi hegemonik karakter edindiğini varsayan
düĢünürler vardır. ġehirleĢmenin, ticaretin ve aristokrasinin altın dönemi denmese de,
bir sıçrama sağladığı açıktır. Sorunun yaygınlaĢmasının, merkezi hegemonyanın sık-
ça yer değiĢtirip sistemin ömrünün uzamasına katkıda bulunduğu açıktır. Ünlü KadeĢ
AntlaĢması (M.Ö. 1280‘ler) dönemin bu gerçeğini yansıtmaktadır.
Merkezi uygarlığın M.Ö. 1200-800‘lerde yaĢadığı bunalım, ancak demir tekniği-
nin tuncun önüne geçmesiyle (M.Ö. 3000–1000) hafiflemiĢtir. Üretim ve savaĢ tek-
niklerindeki geliĢimler hep dönem farklarını yaratırlar. ġüphesiz belirleyici olan top-
lumsal geliĢmedir. Ancak bu geliĢme teknikle yakından bağlantılıdır. Hegemonik
merkez ilk defa Mezopotamya‘nın dıĢına çıkmaktadır. Batıya, Avrupa‘ya doğru kayı-
Ģın ilk adımları atılmaktadır. Bunda geçiĢ aĢamasını kara üzerinden Med-Pers Ġmpa-
ratorluğu (M.Ö. 600–330), deniz üzerinden Fenikeliler (M.Ö. 1200–330) teĢkil ede-
cektir. Urartular da (M.Ö. 850–600) benzer bir rol oynayacaktır. Toplumsal bunalım
demir teknolojisi ve yaygınlaĢıp güvenlik altına alınan ticaret yolarıyla tam aĢılamasa

ABDULLAH ÖCALAN

53

da, hafifleĢip sürdürülebilmiĢtir. Med-Pers Ġmparatorluğu‘nun (hegemonyasının) kara
ticaret yolları, Fenikelilerin ise Akdeniz ticareti üzerinde yaptıkları hamle önemlidir.
Grekler uzun süre bu iki uygarlığın sömürgesi, kolonileri durumunda yaĢamıĢlardır.
Tarih (Batı merkezli tarih), Grek-Ġon uygarlığını orijinal saysa da, gerçekçi araĢtırma-
lar her Ģeylerini bu iki uygarlık yayılmasından aldıklarını göstermektedir. Med-Pers
ve Fenike etkisine Mısır, Babil ve Girit‘in etkisini de eklediğimizde, ünlü Grek uy-
garlığının büyük oranda ithal malı olduğu inkâr edilemez bir gerçekliktir.
ġüphesiz Grek-Ġon sentezi küçümsenemez. Ama orijinal olmadığı çok açıktır.
Kaldı ki, hiçbir uygarlık orijinal değildir. Hepsi neolitik toplumun değerlerini ya
gaspla ya da ticaret tekeliyle ve çoğunlukla iki yöntemi de iç içe kullanarak devĢirme
üzerine kuruludur. DeğiĢime uğratıp yeni sentezler yaratmıĢ olabilirler. Ama Gordon
Childe‘ın de belirttiği gibi, neolitik toplumun M.Ö. 6000–4000 döneminde Zagros-
Toros kavisinde yarattığı teknik buluĢlar, ancak Avrupa‘nın 16. yüzyıldan sonraki bu-
luĢlarıyla mukayese edilebilir ağırlıktadır. Merkezi uygarlık ilkin M.Ö. 4000‘lerden
itibaren Uruk kentinin yükseliĢiyle bu teknoloji etrafında inĢa edilmeye baĢlanmıĢtır.
Tanrıça Ġnanna‘nın Tanrı Enki‘yle giriĢtiği çatıĢmanın en temel konusu, kendisinden
çaldığı (kadın etrafında örgütlenen neolitik teknoloji) Me‘ler (teknik buluĢ anlamına
geliyor) konusundadır. Burada uygarlıkla birlikte geliĢen erkek üstünlüğüyle teknolo-
jiye hâkimiyet arasındaki iliĢki vurgulanmaktadır. Bu örnek bile Sümer mitolojisinin
öğretici değerinin ne kadar yüksek olduğunu yansıtmaktadır. Zaten dönemin dili mi-
toloji yüklüdür. Günümüz dili gibi kullanılacak değildir.
Ege‘nin her iki kıyısında yükselen Grek-Ġon uygarlığı (M.Ö. 600–300), Ģüphesiz
tarihsel zincirde önemli bir halkadır. Toplumsal geliĢmede büyük bir hamledir. Hem
zihniyet hem teknik-pratik alanda büyük katkıların sahibidir. Deniz taĢımacılığında
Fenikelilerden aldığı mirası çok geliĢtirmiĢtir. Avrupa kıyılarında yaygın koloni teĢ-
kiline gitmiĢtir. Yazı tekniğini yine Fenike mirası üzerinden geliĢtirip, günümüz alfa-
besinde önemli pay sahibidir. Dönemin bilinen tüm bilimlerinde devrimci geliĢmeler
sağlamıĢtır. Felsefede tam bir devrim yaĢanmıĢtır. Sümer tanrılar dönemine Olympos
tanrılarıyla son noktayı koymuĢtur. Homeros‘la GılgameĢ Destanı geleneğini doruğa
taĢımıĢtır. Tiyatro, mimari ve müzikte benzer devrimsel geliĢmeler sağlanmıĢtır.
Görkemli kentler inĢa edilmiĢtir. Tapınak, saray, tiyatro, stadyum, meclis bina tekni-
ğinde yol açtığı değiĢiklikler klasik değerini halen korumaktadır. Üretim-ticaret ham-
lesi küçümsenemez. Endüstriyel geliĢmeler de önemlidir. Politik alanda demokrasinin
tarihe mal olan örneklerini sunmuĢtur. Demokrasinin, uygarlık çerçevesinde de olsa,
diğer yönetim biçimlerinden üstünlüğünü kanıtlamıĢtır.
Fakat tüm bu belirlemeler Grek-Ġon uygarlık aĢamasının Sümerler ile baĢlayan
merkezi uygarlık sisteminin bir halkası olduğu gerçeğini değiĢtirmez. Aksine teyit
eder.

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

54

Konumuz açısından Grek uygarlığının toplumsal sorunu çözmedeki rolü, daha
doğrusu sorunun geliĢimindeki payı değerlendirildiğinde, öteki uygarlıklardan köklü
bir farkının olmadığı rahatlıkla belirtilebilir. BaĢta Atina demokrasisi olmak üzere,
sağladığı tüm geliĢmeler, merkezi uygarlığın sorunlarını çözmek Ģurada kalsın, daha
da ağırlaĢtırdığını göstermektedir. Bunları sıralarsak:
Kadın tutsaklığı alabildiğine derinleĢtirilmiĢtir. Kadın sadece evde çocuk yapmak
ve erkeğe en ağır köle olarak hizmet etmekle yükümlü kılınmamıĢtır; politikaya, spo-
ra, bilime, yönetime katılımı yasaktır. Ağır üretim iĢlerinin hepsine koĢturulmuĢtur.
Eflatun kadınla yaĢamanın erkeğin soyluluğunu zedeleyeceği görüĢündedir.
Homoseks bu nedenle de yaygınlaĢmıĢtır. Kadın dıĢında da kölelik çığ gibi büyümüĢ-
tür. Ġlk defa büyük sayıda iĢsiz köleler yığını ortaya çıkmıĢtır. Paralı askerlik kurumu
icat edilmiĢtir. Her tarafa sadece mallar değil, köleler de ihraç edilmiĢtir. Buna karĢı-
lık en asalak bir efendiler sınıfı türetilmiĢtir. Aristokrasi kavramı kazanılmıĢtır. Sos-
yal alan parazit sosyal unsurlarla dolmuĢtur. Burjuva sınıfına en yakın kesimler Grek
uygarlığının ürünüdür. Kısacası sosyal alandaki sorunlara daha yenileri eklendiği gi-
bi, eski sorunlar ağırlaĢarak sürdürülmüĢtür.
Kentsel geliĢmede görkem yakalanmıĢ, kent organik bir yapım kazanmıĢtır. Ama
bu geliĢmeler toplumsal sorunun ağırlaĢtırılması pahasına sağlanmıĢtır. Ziggurat ve
piramit yapısı adeta parçalara ayrılarak devasa boyutlarda tekrarlanmıĢ gibidirler. Na-
sıl ki birinci kent aĢaması bizzat tapınak yapısından ve eklentilerinden oluĢmuĢsa,
ikinci aĢama iç kale ve eteklerindeki birinci ve ikinci surlarla temsil ediliyorsa, üçün-
cü aĢamada bu ayrımlar kaldırılarak ve yeni eklentiler kazanarak mekân zenginliği ve
görkemi yakalanmıĢtır. Tekelin büyümesine paralel bir geliĢme söz konusudur. Bu-
nunla sorunlar çözülmüyor, daha da büyütülüyor. Köleler ordusu eskisini katbekat
aĢmıĢtır. Bir de iĢsiz köleler oluĢmuĢtur. Ġnsanlar ilk defa kendini en gereksiz ko-
numda bulmuĢlardır. Toplumsal sorunun bundan daha ağırı olamaz. ĠĢsiz üreten sis-
tem en gaddar sistemdir.

Ġktidar ve devlet aygıtlarında benzer büyümeler gözlemlenebilir. Ġktidar üst kat-
lardan aĢağı katlara doğru iĢgalini büyütmüĢtür. Devletin politikayı boğarak topluma
hükmetmesi artıĢ kaydetmiĢtir. Devlet bürokrasisi oluĢmuĢtur. Askeri sınıf ayrıcalığı-
nı pekiĢtirmiĢtir. Genel olarak toplumsal bünyede kadınlar, çocuklar ve gençler, köle,
köylü ve zanaatçılar üzerindeki iktidar otoritesinde artıĢ görülmüĢtür. Atina demokra-
sisinin en hazin yanı, devlet karĢısında politikanın tükeniĢini bütün çıplaklığıyla orta-
ya sermiĢ olmasıdır. Toplumsal demokratik gelenek Atina örneğinde aristokratlar
eliyle adeta son nefesini vermiĢ gibidir. Atina demokrasisinden çıkaracağımız en
önemli ders bu olsa gerekir.
Roma uygarlık tekeli (M.Ö. 750-M.S. 500) Grek-Ġon geleneğinin devamı ve iç
bütünlüğü çerçevesindedir. Bir yarımadadan diğerine sanki nakledilmiĢ örnekler gi-
bidir. Söylenecek en önemli husus, Grekler bu uygarlığın çocukluk ve gençlik döne-

ABDULLAH ÖCALAN

55

miyse, Roma‘nın olgunluk ve yaĢlılık dönemi olduğudur. Doğu‘dan aldıklarını ilk de-
fa Doğu‘ya karĢı üstünlük sağlayacak tarzda özümseme ve sentezlemesini bilmiĢler-
dir. Avrupa‘nın bir kısmını acımasız iĢgal ve kolonileĢtirme pahasına uygarlığa katma
Roma‘nın baĢarısıdır. Bunun dıĢında Roma her bakımdan Grek ölçütlerinin aĢırı bü-
yümüĢ halidir. Kent, sınıf ve iktidar bakımından devasa boyutlar kazanmıĢtır. Krallık-
tan aristokratik cumhuriyete, oradan tarihin en güçlü ve geniĢ imparatorluğuna eri-
ĢilmiĢtir. Roma tarzı yaĢam her tarafta moda olmuĢtur. Aristokrasisi, günümüz
modernitesi (burjuvazisi) gibi, çağdaĢlığın belirleyici gücüdür. Asalak aristokratlık ve
lümpen proleterlik Roma‘nın azgınlaĢan sorunlarının simgesidir.
Roma dönemi, denilebilir ki, toplumsal sorunun zirvesidir. Bunda ĢaĢılacak bir
yan yoktur. Merkezi uygarlığın kümülâtif büyüyen tekeliyle, onun yol açtığı bünyesel
sorunun büyümesi arasındaki bağ direkttir. Bunun en açık iĢareti, barbar kabileler ve
yoksullar partisi olarak Hıristiyanlık Partisinin Roma‘nın korkunç cezalandırmalarına
(çarmıha gerilme, aslanlara parçalatılma, Kartaca misali yerle bir edilme vb.) rağmen
sel gibi Roma üzerine akmaları, sorunların adeta birer fiziki güç gibi (özünde özgür-
lük ruhunun patlamasıdırlar) patlaması anlamına gelmektedir. Asıl barbarın Roma ol-
duğunu belirterek, yıkılıĢının hem içten hem de dıĢtan büyüttüğü devasa toplumsal
sorundan kaynaklandığı açıktır. Roma‘nın Ģahsında sadece Roma kenti, iktidarı ve
aristokrasisi yıkılmamıĢtır. Uruk kentinin öyküsüyle baĢlayan uygarlık serüveninin
merkez-çevre, rekabet-hegemonya, yükselme-alçalma karakteristik yapısıyla Dünya
Sisteminin yıkılmasıdır. Sistemin toplum karĢıtlığının Roma‘nın Ģahsında ve suretin-
de yol açtığı sorunlar ve karĢıt iç-dıĢ direnmelerle en barbar dönemlerinden birini ka-
patmasıdır.

b- Toplumsal sorunda ikinci büyük aĢama, Roma‘nın yıkılıĢından Amsterdam‘ın
yükseliĢine kadar süren zaman aralığına oturtulabilir: YaklaĢık M.S. 500–1500 dö-
nemi. Belirgin özelliği, sorun çözüm mesajları olarak ortaya çıkan Ġbrahimî dinlerin
döneme damgasını vurmasıdır. Ġbrahimî dinlerin çözüm olayım derken toplumsal so-
runa daha çok yol açmaları, üzerlerinde önemle durmayı gerektirir.
Ġbrahimî dinlerin toplumsal mesajını çözümlemeye yoğunlaĢırken, bu mesaj ben-
de merkezi uygarlık sisteminin maddi sorunlu yapısının manevi sorunlu yapılıĢa dö-
nüĢmesi olarak anlam kazanır. Diğer bir deyiĢle, maddi kültür sorunlarının manevi
kültür sorunu halinde yankı bulmasıdır. Hz. Ġbrahim‘in Urfa‘daki Babil temsilcisi
Nemrut‘un (Ģehir yöneticisi) zulmünden, yani yol açtığı ağır sorunlardan dolayı kaç-
tığı ya da hicret ettiği Kutsal Kitaplarda açıkça belirtilir. Hatta yakılma tehlikesini na-
sıl atlattığı ilahi mucizeler gibi anlatılır. Neden olarak, yeni tanrı arayıĢında olduğu da
temel bir gösterge olarak sunulur. Tanrı arayıĢı yeni yönetim arayıĢı olarak da tercü-
me edilebilir. Anlatı, dönemin ağır sorunsal yapısının birçok özelliğini daha sunar.
Tarih yaklaĢık M.Ö. 1700‘ler olarak tahmin edilmektedir. Ġbrahim Mezopotamya kö-
kenli uygarlıktan Mısır kökenli uygarlığa hicret ediyor. Demek ki, ikisi arasında yol

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

56

açılmıĢ bulunmaktadır. Belki de kendine yeni sığınak ve müttefik aramaktadır. Kenan
(bugünkü Filistin, Ġsrail) ellerindeki yaĢamı bu tezi doğrulamaktadır. Küçük bir kabi-
leden aile olarak ayrılıyor. Kenan‘da yeni bir kabile haline geliyor.
Torunu Yusuf, Mısır‘a köle olarak satılıyor. Yetenekleri onu firavun sarayında
vezir katına yükseltiyor. Bunda saray kadınlarının rolü önemlidir. Ġbraniler tarihinde
kadın hep önemli rol oynar. Mısır‘da da bir Ġbrani kabile oluĢur. Fakat yarı-köle ko-
numundadırlar. Bundan çok rahatsızdırlar. Nemrut‘un yerini adeta firavun almıĢtır.
Ondan da kurtulmak istemektedirler. Bu sefer hicretin önderliğini Musa yapacaktır.
Tarih yaklaĢık M.Ö. 1300 civarıdır. ÇıkıĢ mucizelerle yüklü olarak Kutsal Kitapta
geçer. Ġbrahim‘in çıkıĢına benzer. DönüĢ tekrar Kenan ellerinedir. Mısır‘a göre, Ke-
nan ‗vaat edilmiĢ cennet‘ gibidir. Sina Dağı‘nda aradıkları Tanrı, daha net ve kesin
On Emir ile kabileye seslenir. On Emir aslında kabilenin uzun deneyimden sonra ka-
zandığı örgütlenme ilkeleri ve siyasi programıdır. Kabilenin Nemrut ve Firavun din-
lerini kesin terk edip, kendi etnik dinini (dünya görüĢü ve programını) kurması söz
konusudur. Kutsal Kitap sonraki süreçleri tanrısal sesle uzun uzun anlatır. KarĢımızda
artık Sümer ve Mısır‘da olduğu gibi mitolojik öyküler değil, kesin doğru olan (Orto-
doks) dinsel kurallar vardır.
Dinler tarihinde bu durum büyük devrim demektir. Dönemin büyük düĢünce dev-
rimi anlamına geliyor. AraĢtırmalar Ġbrani geleneğinin Ortadoğu‘nun en geliĢkin ha-
fıza kaynaklarından biri olduğunu göstermektedir. Benim Ģahsi kanaatim, Ġbranilerin
öz olarak, Sümer ve Mısır mitolojisini ‗din‘ biçiminde söylem‘e (retorik) dönüĢtür-
dükleri temelindedir. Tarihi süreç boyunca bu söyleme ZerdüĢt, Babil (özellikle M.Ö.
596 sürgünü döneminde), Fenike, Hurri ve Grek kaynaklarından da ekleme yaparak,
Kitabı Mukaddes‘i sürekli geliĢtirmiĢlerdir. Unutmamak gerekir ki, Kitabı Mukad-
des‘in ilk derlemesi M.Ö. 700–600 dönemindedir. Daha önce hiçbir yazılı kaynak
yoktur.

ġu hususu önemle belirtmeliyim: Tarih boyunca Yahudiler sadece SERMAYE ve
PARA biriktirmezler. En yamanından ĠDEOLOJĠ ve BĠLĠM-BĠLGĠ de biriktirirler.
Sayısal güçsüzlüklerini bu iki stratejik birikimle dünya çapında güce dönüĢtürürler.
Yahudi etnisitesi (önce kabile, günümüzde ulus) yalnız günümüzde değil, tarih bo-
yunca bu iki birikim sayesinde hep iktidarın kıyısında ve stratejik mevkilerinde gayet
üstün bir yaĢam seviyesine tutunmayı baĢarmıĢtır. Fakat baĢlarına gelen felaketler ve
korkunç sorunlar da bu gerçekliklerle yakından bağlantılıdır. ġüphesiz sermaye ve
bilginin güç-iktidar ve iktidarın da sermaye ve bilgi tekeli olduğunu sürekli tarih ve
günceli okumada metot edinirsek, toplumsal sorun çok daha açık ve gerçekçi anlaĢı-
labilecektir. Devasa tarihsel-toplum sorunlarının çözümünde Ġbrahimî dinlerin ne
denli çözümleyici olduklarını daha çok Demokratik Uygarlık kısmında inceleyeceği-
miz için, burada kısaca nasıl daha da karmaĢık tarihsel-toplumsal sorunlara yol açtık-
larını irdeliyorum.

ABDULLAH ÖCALAN

57

Ahdi Atik (Kutsal Kitabın diğer adı), Musa sonrasını önderler, rahipler
(Levililer), peygamber-hükümdarlar, peygamberler, yazarlar biçiminde sıralayıp gi-
der. Sonrasına da aydın, bilgin bölümlerini eklemek (buna benzer adlarla) mümkün-
dür. Öyle anlaĢılıyor ki, Sümer ve Mısır mitolojik kaynaklı (rahip icatları) bilgelikle-
rin tümüne peygamber denilmektedir. Ahdi Atik böyle yorumlamaktadır. Peygamber-
lerin temel görevi, uygarlık tekelinin oluĢturduğu misli görülmemiĢ toplumsal soruna
çözüm olmaktır. Artık-ürün-sermaye birikiminin köleleĢtirme temelinde zorla çalıĢ-
tırma ve askeri yolla sağlandığı sürekli göz önünde tutulursa, sorunların da devasa bi-
rikimi daha iyi anlaĢılacaktır. Peygamberlik, bu gerçekliğin ağır sorun yaĢayan top-
lum kesimlerinde yankı bulmasıdır. Kurumsal niteliğini böyle kavramak, tarih oku-
malarımızı daha anlaĢılır kılacaktır.
Musa‘nın ideolojik ve siyasi programının ölümünden yaklaĢık üç yüz yıl sonra
M.Ö. 1000‘ler civarında SAUL-DAVUT-SÜLEYMAN peygamberlerin hükümdarlı-
ğında mini bir devlet doğurduğunu görmekteyiz. Onca mücadeleden sonra yaĢadıkları
ağır toplumsal soruna buldukları çözüm, kendilerine ait bir iktidar-devlet aracına ka-
vuĢmaktan ibarettir. Bu devletin Atina kadar demokratik olmadığı çok açıktır. Yine
uzun süre bağrında yaĢadıkları Mısır ve Babil-Asur devlet geleneğine göre çok zayıf
ve çözümsüz olduğu da açıktır. O halde Ġbrahimî gelenekte neden devlet üzerinde çok
durulur? Çünkü peygamber icadıdır da ondan. Mensuplarına ‗vaat edilmiĢ cennet ola-
rak toprakları‘ bahĢetmektedir.
Ġlk Yahudi devletinin çok kısa süre sonra benzer iktidar kavgaları ve iĢgaller son-
rası (Davut ve Süleyman‘ın oğulları ve torunlarının kavgaları, Asur‘un tehditleri, iĢ-
gali) çöktüğü bilinmektedir. Üç bin yıl sonra aynı yerde kurulan Ġsrail‘e oldukça ben-
zemektedir. Fakat yine de bu peygamber inĢasını önemsemek gerekir. Etkisi tarih bo-
yunca merkezi uygarlık iktidarları üzerinde hiçbir zaman eksik olmamıĢtır. Özellikle
ideolojik ve parasal sermaye yoluyla çok etkili olunmuĢtur.
Hz. Ġsa geleneği, ikinci önemli Ġbrahimî din olur. Roma‘nın iĢgal yıkımlarının yol
açtığı sorunlar yumağına bir mesaj sunumudur. Ġsa‘nın diğer adı (Kurtarıcı) Me-
sih‘tir. Miladı, tarihi kendinden baĢlatan bu akımın Roma‘nın lümpen proleter ve
yoksul kesimlerinin ilk ekümenik (evrensel) partisi olarak nitelendirilmesi yerindedir.
Musa Hareketinin militan karakterinden uzaktır. Ġbrani kabilesinin alt kesiminden çı-
kıĢ yaptığı belirtilebilir. Kabile örgütlenmesinin çözüm yeteneğini iyice yitirdiği, sı-
nıflaĢma, ĢehirleĢme ve iktidarlaĢmanın komünal değerleri iyice aĢındırdığı koĢulların
(objektif ortam) ürünüdür. Evrensel ve sınıfsal niteliğini bu koĢullardan alıyor. Doğu
Akdeniz‘de o dönemde benzer kabile ve kavimsel çözülmeler hızlanmaktadır. Grek,
Asur-Babil ve en son Roma koloni hareketleri yığınla kabilesiz, iĢsiz ve yoksul kitle-
yi açıkta bırakmaktadır. Sahip ve kurtarıcı arayıĢları yoğundur. Açık ki, Ġsa Hareketi
bu arayıĢların kolektif ifadesidir. Zaten kendisine ‗Mesaj‘ demektedir. Ahdi-Atik,
Ahdi-Cedid (Ġncil) olarak yenilenmektedir. Dönemin uygarlık dil ve kültürü Asur-

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

58

Aramice, Babil-Keldanice, Grek-Helence ve Yahudi-Ġbranicedir. Roma-Latince yeni
oluĢmaktadır. Ġsa‘nın dilinin Aramice olduğu söylenmektedir. Helence, Helenistik
dönemde bölgede iyice yaygınlaĢmıĢtır. Aramice bin yıldır bölgenin ticaret ve kültür
dilidir. Helence de bu özellikleri daha sonra kazanmaktadır. Ġbranice ise, anlaĢılıyor
ki, kutsal metin dilidir. Latince çok daha yeni yönetim dili olarak yer bulmaktadır.
Arapçanın henüz izlerine rastlanmamaktadır. Çöl kabilelerinde geliĢkin olduğu,
Arabistan Yarımadasındaki kentleĢmeyle birlikte uygarlık diline dönüĢmeye baĢladığı
gözlemlenmektedir. Bölgeyi istilası Ġslam Devrimi ile olacaktır. Farisi lehçelerin izle-
rine rastlanmakla birlikte, geliĢkin yapılarını Zagros-Toros dağ sistemlerinde ve Pers-
Sasani uygarlık merkezinde yaĢamaktadırlar. Ayrıca baĢta Sümerce ve Mısır-Kıptice
olmak üzere, merkezi uygarlığın etkisiyle çözülen ve ortadan kalkan çok sayıda dil ve
kültür söz konusudur. Ermenice de giderek bölgeye nüfuz etmektedir.
Bölgede Doğu ve Batı kaynaklı olarak kendilerini daha çok ifade edecek iki
hegemonik iktidar çekiĢmesi bütün hızıyla hüküm sürmektedir: Ġtalya-Roma merkezli
imparatorluk, Ġran-Kafkas merkezli Sasani Ġmparatorluğu. Üç bin yıllık Mezopotam-
ya merkezli uygarlık ilk defa bölge dıĢına kaymıĢ ve iki büyük hegemonik uygarlık
arasında paylaĢılmıĢ olarak mirasını sürdürmektedir. Aralarındaki savaĢlar özünde
Mezopotamya uygarlık mirası üzerindedir ve çok Ģiddetlidir. Belki de tarihin sürekli
ve en yoğun hegemonya mücadelesi bu dönemde yaĢanmıĢtır. Ġskender ve sonrası, bu
kavganın ilk raundu olarak yorumlanabilir. Uygarlık merkezinin Batı‘ya kaymasına
henüz çok zaman vardır. Ama yine de ilk adımların atıldığı açıktır.
Roma Ġmparatorluğu‘nda Grek felsefesinin, Pers-Sasani Ġmparatorluğu‘nda ise
ZerdüĢt öğretisinin (daha seküler-ahlaki) her iki uygarlık tekelinden kaynaklanan so-
runlara çözüm olamadıkları gözlemlenmektedir. SavaĢ gerçeği aslında çözümsüzlüğü
vurgulamaktadır. Sınırlı kalan artı-değer olanakları, sayı ve nitelikçe büyüyen ve ço-
ğalan tekeller arasında savaĢı en gözde birikim yöntemi haline getirmektedir. Uygar-
lık tarihinde savaĢlar bir nevi sermaye ve iktidar birikim araçlarıdır. Yani efsaneleĢen
kahramanlık öyküleriyle alakaları yoktur. Bu, iĢin propaganda yanıdır. En anlamlı ta-
rifiyle, günümüzdekiler de dahil, savaĢların son tahlilde sermayenin ve iktidarın el
değiĢtirme araçları oldukları açıktır. Dolayısıyla en temel üretim gücü ve iliĢkilerinin
merkezinde rol oynadıklarını tarih okurken sürekli göz önünde bulundurmak gerekir.
Tabii savunma savaĢları ise, ellerindeki toprağı, diğer üretim güç ve iliĢkilerini, öz-
gürlüğü, özcesi toplumun kimliğini, bunun için ahlaki ve politik yapısını, varsa de-
mokrasisini korumayı amaçlar. MeĢruiyetini bu gerçeklikten alır.
Tekel savaĢlarının uygarlık tarihinde bir motor görevini gördüklerinden sıkça
bahsedilir. Bu, daha yetkin teknolojik ve örgütsel-eylemsel yeniliklere yol açmaları
açısından doğrudur. Fakat öz itibariyle en toplum dıĢı, hatta doğa dıĢı, vahĢetten öte
fenomenler olduklarını bilmek gerekir. Yine de bir tekelleĢme aracı oldukları için

ABDULLAH ÖCALAN

59

toplum kaynaklıdırlar. Ama toplumu toplum olmaktan çıkarmak için bu kaynakları
tüketirler.

Hz. Ġsa‘ya mal edilen ―Bir yanağına vururlarsa, diğer yanağını çevir‖ deyimi,
Ģüphesiz dönemin büyük barıĢ arayıĢını ifade etmektedir. SavaĢ ne kadar üretim kay-
bıysa, barıĢın da o kadar üretim anlamına geldiği fark edilmektedir. Dönemin büyük
iĢsizlik ve yoksulluğunun bitmek bilmez savaĢlardan kaynaklandığı bilinerek, barıĢ
Ġsevi Harekete derinden damgasını vurmaktadır. Hareket üç yüz yıl bu niteliklerini
koruyacaktır. Roma ve hatta Sasanilerin ayaklarının değdiği her yere sızacaktır.
Çin‘e, Hint‘e kadar yansıyacaktır. Bu dönemde benzer karakterde, ama daha çok
Sasani merkezli Manist Hareketi de önemle anmak gerekir. Bizzat Hz. Mani ―Ro-
ma‘ya kadar gider, Sasanilerle barıĢı sağlarım‖ der. Ġsevilik-ZerdüĢtilik karması ve
daha derin nitelikler arz eden öğretisi zalim Sasani hükümdarlarınca ezilmeseydi,
belki de yeni bir Ortadoğu Rönesans‘ına yol açabilirdi.
Konstantinopolis‘in (Ġstanbul) inĢasında resmi din payesine yükseltilen Hıristi-
yanlık (genelleĢen bu adın bir mezhebi demek daha doğru olur), bu tarihten (M.S.
325) sonra hızla tüm Doğu ve Batı Roma‘nın resmi ideolojisi haline gelir. Hıristiyan-
lık tarihi konumuz değildir. Konumuzla ilgili yanı, toplumsal sorun ve iktidar tekelle-
riyle iliĢkisidir. Açık ki, Musevi Hareketin orijinali nasıl devletle sonuçlanmıĢsa,
ikinci versiyonu Ġsevi Hareketin de en azından çoğunluk akımı iktidar-devletle sonuç-
lanmıĢtır. Sadece Bizans‘ın resmi ideolojisi değildir; bizzat Roma‘da M.S. 1000‘lerde
güçlü bir devlettir. Daha da fazlası, binlerce toplum kaynaklı ve çok daha geniĢ ve
güçlü iktidar aygıtları toplamıdır. Devlet belki de en sembolik ve resmi ifadesi ol-
maktadır.

Hıristiyanlığın iç çekiĢmeleri, Katolik-Ortodoks çatıĢmaları, diğer ünlü mezhep-
leĢmeleri konumuz açısından ancak çok sorunlu olduklarına iliĢkin olarak anlam ifa-
de ederler. BarıĢ dini olmayı amaçlarken insanları ateĢte yakacak kadar savaĢçı ke-
silmesi ne denli merkezi uygarlığın damgasını taĢıdığını kanıtlamaktadır. Hatta belki
mitolojik kökenli savaĢ ideolojilerinden daha fazla savaĢlara yol açması nasıl izah
edilebilir? Doğu‘da Ġslam ile Haçlı SavaĢları, Avrupa‘da önce kabile dinlerine ve ca-
dılara karĢı savaĢları, sonra kendi içinde müthiĢ mezhep savaĢları, Amerika, Afrika,
Avustralya ve Doğu Asya‘da sömürge savaĢlarındaki rolüyle Hıristiyanlık tam amacı
dıĢına çıkmıĢ bulunmaktan kendini alıkoyamamıĢtır. Ġlk HıristiyanlaĢan kavimler
olan Asuriler, Ermeniler, Keldaniler ve Anadolu Helenleri ise yaĢadıkları ağır top-
lumsal sorunlarına çare olarak sarıldıkları dinin merkezi uygarlıkla bağlantısının kur-
banı olmuĢlardır. Bir nevi milliyetçilik olarak yorumladıkları Hıristiyanlık, kendileri-
ni hızla diğer kavim iktidar tekelleriyle karĢı karĢıya getirmiĢtir. Batı Hıristiyanlığı
iktidarlaĢıp baĢarı kazanırken (ama özündeki mesajı yitirme pahasına), Doğu ve Ana-
dolu Hıristiyanlığı hem de birinci (Musevi) ve üçüncü versiyon (Ġslam) maskesi al-
tında yine bir nevi milliyetçilikler (Arap, Türk, Kürt) tarafından büyük bir tasfiyeyi

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

60

yaĢamıĢlardır. Burada toplumsal sorunun nasıl büyütüldüğüne dair çarpıcı örneklerle
karĢı karĢıyayız.

Bir kez daha tezimi tekrarlamalıyım: Ġbrahimî gelenek, bu arada Hıristiyanlık,
merkezi uygarlığın maddi kültürünü yansıtan manevi kültürünü temsil etmeyi ifade
ederler. Daha doğrusu, görünüĢte bu maddi kültürün, tekelin yol açtığı ağır toplumsal
sorunu çözmeyi amaçlarlar: Tıpkı reel sosyalizmin (bilimsel sosyalizm) kapitalizm
kaynaklı sorunu çözmeye talip olması gibi. Fakat kullandıkları bilim ve yaĢam kalıp-
ları ilgili çağ-modernite kalıplarını pek aĢamadığından, sonuçta merkezi uygarlığın
yeni bir versiyonu, ya bir hegemon ya da bağımlı zayıf bir gücü haline gelmekten
kurtulamazlar. Davalarında radikal ve sonuna kadar dürüst kalmakta ısrar edenler ise,
önemli bir miras bıraksalar da, tasfiye olmaktan kurtulamazlar. Bu nedenle ben
Ġbrahimî geleneği hep çağımızın sosyal demokrasi hareketine benzetirim. Kapitalist
uygarlığın yol açtığı ağır sorunlara sosyal demokrasi nasıl bir pansuman reçetesi ol-
maktan öteye gitmemiĢse, Ġbrahimî dinlerin daha evrensel ve uzun tarihsel süreçteki
rolleri de merkezi uygarlığın çok acı veren, aç ve iĢsiz bırakan sorunlarına çözüm ola-
rak bazı reform çabalarından öteye gidememiĢtir. Sonuçta kendileri de sorun olmak-
tan kurtulamamıĢlardır. Bir ideolojik-siyasi program olarak Ġbrahimî geleneğin çizgi-
sini çok iyi çözümlemek gerekiyor. Tüm kapitalist dünya sistemini anlamak açısından
bu çaba önem taĢır. Hem I. Wallerstein‘ın Dünya-Sistemini beĢ bin yıllık merkezi
uygarlık sistemine bağlamak, hem de reel sosyalizmin içten çözülüĢünü anlamak açı-
sından bu çözüm çabaları büyük değer taĢır.
Ġbrahimî geleneğin din olarak üçüncü önemli versiyonu olan Ġslam‘ı çözümledi-
ğimizde, bünyesindeki öz daha iyi anlaĢılır. Ġdeolojik-siyasi çizgi olarak Ġslamiyet
daha yetkindir. Ben Hz. Muhammed üzerinde yoğunlaĢtığımda, kendisini hep ilk bü-
yük tanrısal kavramları inĢa eden Sümer rahiplerinin son nesil en büyük temsilcisi
olarak yorumlamaya çalıĢırım. Sümer rahipleri dönemin en geliĢkin mitolojik kav-
ramlarından tanrı inĢa ederken, arkalarında o dönemin en geliĢkin dinsel-mitolojik
gelenekleri vardır. Hz. Muhammed‘in, dönem ve mekânındaki dinsel ve mitolojik,
hatta felsefi ve bilimsel bilgileri sınırlı da olsa özümsediğini iyi bilmek gerekir. Kabi-
le sistemleri kadar, yanı baĢındaki iki küresel hegemonya olan Bizans ve Sasani Ġm-
paratorluklarının yansımalarından uygarlığı da tanımaktadır. Toplumun her iki sis-
temden kaynaklanan ağır sorunlar yaĢadığını teĢhis etmiĢtir. Arap kabileciliğinin top-
lum üzerindeki çürütücü etkisi kadar, Bizans ve Sasani iktidar tekellerinin baskıcı ve
sömürücü yapısının toplumu dağıtıcı, geliĢtirmeyen etkisini yakinen yaĢamıĢtır. Her
iki sistemden radikal bir kopuĢa yönelmesi anlaĢılırdır. Kendisi de Ġsa gibi aĢağı ta-
bakalara daha yakındır. Köleler ve kadınları kendine yakın saymaktan çekinmemek-
tedir. Yanı baĢındaki Musevi ve Süryani topluluklarından etkilenmekle birlikte, yaĢa-
dığı toplumun sorunlarına çözüm getirmediklerine tanıktır. Pagan dinleri (Mek-
ke‘deki putlar) ise, devrini çoktan tamamlamıĢ çağdıĢı gelenekler olarak değerlen-

ABDULLAH ÖCALAN

61

dirmektedir. Fakat Ġbrahimî gelenekteki ‗son peygamber‘ mesajı oldukça dikkatini
çekmiĢtir. Bu durumda yapabileceğinin azamisini yaparak, gelenekteki üçüncü büyük
reforma (devrim de denilebilir) cesaret etmiĢtir.
Marks ve Engels‘in ütopyacılara karĢı tavrıyla Muhammed‘in Musevi ve Ġsevile-
re, hatta Sabîlere (baĢka tek tanrılı bir grup) karĢı tavrı benzerdir. Onlar hakiki sosya-
lizmi ütopik sosyalizmden ayıklarken, Muhammed‘in kendisi zamanaĢımına uğramıĢ
Ġbrahimî gelenekleri güncelleĢtirerek hakikatleĢtirmiĢtir. Diğer bir deyiĢle, kendi daha
gerçekçi dinsel yorumunu yapmıĢtır. Kuran ve hadisler eldedir. Ġdeolojik ve siyasi bir
program kadar, yeni bir ahlakı da yoğunca vaaz ederler. Ekonomik ilkeler de vardır.
Hatta savaĢ yasaları bile yeniden düzenlenmiĢtir. Bilimle ilgili bölümde peygamber
tarzı diyebileceğimiz bu yöntemi daha geniĢ çözümleyeceğim. ġimdilik iyi bir gele-
nek olduğunu belirtmekle yetineyim.
Ġslam‘ın Hıristiyanlık‘tan ve Museviliğin orijinal görüĢlerinden daha geliĢkin ola-
rak uygarlıkçı olduğu rahatlıkla söylenebilir. ÇıkıĢının daha ilk on yıllarında tüm eski
Ortadoğu uygarlıklarının mirasçısı olmayı baĢarmıĢtır. Ġslam M.S. 650‘lerde bölgenin
en güçlü hegemonik iktidar sistemini kurabilmiĢtir. Öyküsünü anlatmak konumuz ge-
reği olmadığından, daha çok bölgenin, hatta dünyanın (Çünkü kendisini tüm yeryü-
züne muĢtulamaktadır) toplumsal sorunları açısından irdelemeyi sürdüreceğiz.
Hz. Muhammed‘deki Allah kavramının toplumun en üst düzeyde bir soyutlaması,
kimliksel ifadesi olduğundan eminiz. Bence bu konuda Ġslam teolojisi çok tembeldir
ve Hz. Muhammed‘e layık olmayı baĢaramamıĢtır. Hıristiyanlığa iliĢkin teolojinin
zenginliği ve evrimi karĢısında Ġslam‘da adeta dondurulmuĢtur. Daha ileride bu ko-
nuyu da iĢleyeceğimi belirterek açmayacağım. Hz. Muhammed‘in Allah üzerinde bu
kadar yoğun ve kutsallıkla yüklü durmasının anlaĢılması önemini korumaktadır. Bana
göre, Hz. Muhammed Allah‘ın varlığına iliĢkin bir teorik tartıĢmadan ziyade, O‘nun
toplum özüyle uğraĢmıĢtır. Burada çok büyük çaba harcamıĢtır. Ayetler indiğinde kan
ter içinde kalması, bayılması bu çabalardan sayılmalıdır. Ciddiye almayı becermeli-
yiz. Allah‘a iliĢkin 99 sıfat nitelemesi, en geliĢkin toplumsal ütopyadan daha kapsam-
lı bir toplumsal ütopya ve programdır. Hem de oldukça gerçekçi ve sorumluca bağlı
kalınarak. Talihsizlik, Hz. Muhammed sonrasının cahilliği kadar, iktidar Ģehvetliliği-
ne hızla kapılanılmasıdır.
Ġslam, devrim olarak, belki de bu açıdan en çok ihanete uğramıĢ devrimlerin ba-
Ģında gelmektedir. Hz. Muhammed‘in ufku, programı ve yaĢam tarzının, halifeler de
dahil, kendisinden sonrakiler tarafından uygulanmasını bir yana bırakalım, anlaĢılma-
sı bile baĢarılamamıĢ ve uygulamada büyük ihanetlere uğramıĢtır. Hz. Ali‘nin çabala-
rı baĢarılı olamadığından, ne denli anlaĢılır bir uygulama olacağı hakkında öngörüde
bulunamayız. Sünnilik baĢta olmak üzere, tüm mezheplerin yorum çabaları ve uygu-
lamaları Muhammedî olmaktan uzaktır. Emevilerle baĢlayan saltanat (iktidar) gele-
neklerinin ise, en kaba deyimiyle eskilerinden daha beter iktidar tekelleri olmaktan

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

62

öteye hiçbir değerleri yoktur. Radikal Ġslamcılığın bir iktidar hastalığı olduğuna emi-
nim. Ġslam‘ı canlandırmak Ģurada kalsın, hiç hak etmediği kadar batırmaktadır. An-
cak provokatif Ġslam demek yaraĢır bu cehil Ġslamcılara. Ġslam‘dan bir mesaj alına-
caksa, ancak baĢka ad ve biçim altında anlamlı olabilir. Bu hususu da sonraya bırakı-
yorum.

Ġslam adı altındaki gerçek iktidar tekelini önemsiyorum. Ama Ġslam olarak değil;
çünkü bu iktidar tekelinde Ġslam diye bir Ģey yoktur. Ortada Asur, Pers, Roma, Bi-
zans çizgisinde yürüyen iktidarlardan, devlet simgelerinden baĢka bir Ģey bulunma-
maktadır. Ġktidar olarak Ġslam ile ilgili bunu belirtiyorum. Elbette manevi kültür öğesi
olarak etkili olduğu hususlar vardır. Bu anlamda önemle bir hususu belirtmeliyim ki,
ideolojiyle bağlantılı toplum adlandırmalarını doğru bulmuyorum. Örneğin Hıristiyan
Toplumu, Ġslam Toplumu, Hindu Toplumu gibi adlandırmalar, toplumu dine indir-
gemeci kıldıkları için birçok yetersizliğe ve yanlıĢlığa yol açarlar. Bu kavramlar top-
lum doğasının anlaĢılmasını perdeler. Aynı hususlar kapitalist ve sosyalist toplum
kavramları için de geçerlidir. Ġleride bu konuyu açmayı da yararlı buluyorum. En
doğru adlandırmayı Demokratik Uygarlık Toplumu ve Tekelci Uygarlık Toplumu
olarak belirlemek, toplumsal bütünü görünür kılmasından ötürü daha anlamlı olabilir.
M.S. 5.–15. yüzyılları arasında ezici olarak Ġslami iktidarların hüküm sürdüğü
Ortadoğu, merkezi uygarlık sistemlerinin hegemonik üstünlüğüne sahiptir. Bizans ve
Sasanilerin devrettiği iktidar mirası üzerinde Ġslami iktidarlar daha da geniĢlemiĢ ve
derinleĢmiĢlerdir. Toplum, iktidarları daha yoğun yaĢamak durumunda kalmıĢtır. Ġk-
tidarların kapsadığı kavim, hanedan ve devlet sayısı da artıĢ kaydetmiĢtir. Bağlantılı
olarak iktidar savaĢlarının hızında azalma olmamıĢ, artıĢ sürmüĢtür. Asıl ağırlık aske-
ri tekelde olmuĢtur. Ticaret tekelinde de geliĢmeler sağlanmıĢtır. Ġslam, ağırlıklı ola-
rak bir askeri ve ticari tekel ideolojisidir. ġehirler büyümüĢtür. Tarım ve endüstride
geliĢmeler çok daha sınırlıdır. Sanattaki geliĢmeler de sınırlıdır. Grekleri bile aĢtığı
söylenemez.

Ġslami iktidar ve devletler dönemi, Ortadoğu‘nun son hegemonik iktidar dönemi-
dir. M.S. 15. yüzyılın bitimiyle birlikte, merkezi uygarlığın hegemonik merkezi Ve-
nedik üzerinden Batı Avrupa‘ya, Amsterdam ve Londra‘ya kayacaktır. Ortadoğu tüm
neolitik dönemin (M.Ö. 10000–3000) ve merkezi uygarlığın (M.Ö. 3000-M.S. 1500)
dört bin beĢ yüz yıllık dönemine merkezlik etmiĢtir. Bu tarihten sonra uygarlığın yol
açtığı devasa sorunların altında yıpranmıĢ, körelmiĢ, kendini yenilemekten yorulmuĢ,
adeta toplum enkazlarına dönmüĢtür.
Merkezi uygarlık sisteminde Ġbrahimî geleneğin rolünü sorunlar bağlamında da
değerlendirdiğimizde; birincisi, iktidarı sınırlandıramadığını, tersine daha da arttırdı-
ğını görürüz. Devlet sayı ve büyüklük bakımından artmıĢtır. Dolayısıyla iktidar-
devlet tekelinden kaynaklanan sorunlar katmerleĢmiĢtir. Bununla bağlantılı olarak,
savaĢlar tekel kurmanın aracı olmaya fazlasıyla devam etmiĢtir. Demokrasi ve cum-

ABDULLAH ÖCALAN

63

huriyet kavramlarıyla tanıĢılmamıĢtır. Ağırlıklı olarak geleneksel hanedanlık tipi hü-
kümranlıklar çoğalarak devam etmiĢtir.
Ġkincisi, toplumun devlet ve iktidar karĢısında ağırlığı azalmıĢtır. Toplumsal ah-
lak ve politika alabildiğine daralmıĢtır. Mezhepler daha çok bu daralmaya tepkidir.
Kadınlar ve gençler üzerindeki erkek egemenliği daha da artarak devam etmiĢtir. En
eski firavun tipi kölelik aĢılmakla birlikte, köleliğin yeni biçimleriyle (özellikle Afri-
kalılar ve kuzeydeki Slavlardan derlenme) birlikte hızından bir Ģey kaybetmemiĢtir.
ġehir ve ticarileĢme geliĢme kaydetmekle birlikte, eski görkeminin çok gerisinde
kalmıĢtır. Greko-Romen Ģehir ve ticari hayatının seviyesine asla ulaĢılamamıĢtır. Ta-
rım ve endüstriye pek katkıda bulunulmamıĢtır.
Üçüncü olarak, belki de en olumsuz etkisi, Ġbrahimî gelenekteki kabile ve kavim
milliyetçiliğinin baskın çıkmasıyla yaĢanan ve jenosit boyutuna varan sorunlardır.
‗Tanrının seçkin kul ve kavimleri‘ deyimi bu milliyetçiliğin kökenidir. Önce Ġb-
raniler ‗Tanrının seçkin kavmi‘ sayılmıĢ, sonra Araplar ‗kavmi necip‘ unvanını ken-
dilerine layık görmüĢlerdir. Türk boyları Ġslam‘ın cengâverliğinde bir adım daha ileri
gitmiĢler ve Ġslamlığı köklü bir kimlik haline getirmiĢlerdir. Asurlular Ġseviliği ilk
benimseyen kavim olarak kendilerini kutsamıĢlar, ardından Grekler ve Ermeniler ilk
kutsal kavimlerden sayılmada geride durmamıĢlardır. Hıristiyanlığın Avrupa‘ya ya-
yılmasının milliyetçiliğin geliĢimindeki rolü önemlidir. Ekümenlikten (evrensellik)
ziyade milliyetçiliği hızlandırdığı söylenebilir. Rus milliyetçiliği de bir anlamda Or-
todoks Hıristiyanlığın ürünüdür.
Kavmiyetçilik üzerindeki bu etkisiyle Ġbrahimî gelenek, özellikle Ortadoğu‘nun
kadim kavimleri üzerine sadece sorunlar değil, trajik felaketler yağdırmıĢtır. En eski
kavimlerden olan Asur, Ermeni, Pontus ve Ġon Hıristiyanları, ĠslamileĢmiĢ Arap,
Türk ve Kürt iktidar sahiplerince neredeyse toplumsal tasfiyenin eĢiğine getirilmiĢ-
lerdir. Yahudiliğin de bundaki rolü küçümsenemez. Ermeni, Asur, Ġon, Pontus, Êzidi
ve benzer Müslüman olmayan halklar ve kültürlerinin tasfiyesi genelde Ortado-
ğu‘nun, özelde de Anadolu‘nun kültürel çöle dönmesine yol açmıĢtır. En eski kültür-
leri bağrında taĢıyan bu halklardan yoksun kalan bölge büyük bir geriliğe duçar kal-
mıĢtır. Tüm bölge halkları açısından bu trajik bir kayıptır. Sadece toplumsal sorunu
ağırlaĢtırmakla kalmamıĢ, çözüm güçlerini de büyük oranda zayıflatmıĢtır. Birçok sa-
nat ve bilime öncülük eden bu halklardan ve kültürlerinden yoksun kalmak, bölge
toplumunun sanat ve bilim hafızasının, yeteneğinin kaybı demektir.
Benzer trajediler Hıristiyanlık etkisi altında Amerika‘da Kızılderililer, Aztekler
ve Ġnkalar, Avustralya yerlileri ve Eskimolar üzerinde de yaĢanmıĢtır. Din de olsalar,
iktidarla ĢerbetlenmiĢ, ĢehevileĢmiĢ rejimlerin yapmayacağı kötülük, yol açmayacağı
sorun ve trajedi yoktur. Tekrar belirtmeliyim ki, merkezi uygarlığın maddi kültürü-
nün ağır etkisi altındaki Ġbrahimî dini geleneğin ufku, programı ve pratik yaĢamı, bu
uygarlığı aĢmaktan ziyade, biraz daha yumuĢatmak ve adil kılmaktan ibarettir. Yani

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

64

artı-değerden pay alma reformudur; tekele katılım hakkıdır. Kendileri bunun için ide-
oloji sunarak iktidar için meĢruiyet alanı sağlarken, iktidar sahiplerinden de paylarını
istemektedirler. Alamayınca direniĢe geçiyorlar, pay alınca da susuyorlardı. Aynı öy-
küyü Avrupa sosyalizminde de okuyacağız. Zaten göreceğiz ki, her ikisi de birbirinin
devamıdırlar. ġüphesiz kadim uygarlığın sürdürülmesi ve evrenselleĢmesinde büyük
rolleri, dolayısıyla yerleri ve zamanları da olmuĢtur. Ama bu rol toplumun kadim sö-
mürü ve baskı sorununu azaltmamıĢ, tersine daha da arttırmıĢ ve süreklilik kazandır-
mıĢtır.

c- Toplumsal sorunda ağırlaĢmanın son dönemi yükselen Avrupa merkezli uygar-
lığın hegemonik iktidar aĢamasıdır. M.S. 1500‘lerden itibaren dünya çapında yükseli-
Ģe geçen Avrupa uygarlığına ‗kapitalist‘ demek yöntem haline getirilmiĢtir. Ayrıca
biricik olduğu, benzeri bulunmadığı iddia edilmiĢtir. Birçok benzersizliği (ulus-
devlet, endüstri, biliĢim) yaĢadığı da önemle belirtilir. Entelektüel hegemonya nede-
niyle Avrupa merkezci sosyal bilimin iddiaları pozitif gerçekler olarak sunulur. Dini
dogmalardan daha kesin gerçekler olarak kabul edilmesi istenen bu pozitif gerçekler
aslında yeni modernitenin dogmalarıdır.
ġüphesiz Avrupa uygarlığının merkezi uygarlığın dönüĢüm geçirmiĢ ve farklılığı
olan bir yapısı olduğu inkâr edilemez. Fakat tarih boyunca merkezi uygarlık geliĢmiĢ,
birçok mekân ve zaman tanımıĢtır. Sürekli aynı biçimler tekrarlanmamıĢtır. Farklı-
laĢmaları sürekli olmuĢtur. Zaten evrensel akıĢ gereğince böyle geliĢmek durumun-
dadır. Benzersizlik iddiası ise aĢırıdır. Merkezi uygarlığa baĢtan sona damgasını vu-
ran ve karakterini belirleyen temel özellikleri ise, beĢ bin yıl boyunca öz itibariyle
değiĢmemiĢtir. Oran ve teknikte farklılıklar olabilir. Örgütlenmesi, verimi, ideolojisi,
yönetimi çeĢitli biçimler alabilir. Kendini tüm bu farklılıklar ve biçimler altında sür-
düren özelliği ise, ARTIK-DEĞER üzerindeki tekel hegemonyasıdır. Tekelin içeriği
değiĢebilir, ama kendisi değiĢmez. Rahip + asker + idareci üçlüsü her zaman vardır.
Ağırlıkları zaman ve mekâna göre değiĢebilir. Ama tekel bu kesimleri sürekli gözet-
mek durumundadır. Artık-ürün veya değerlerin elde ediliĢ yöntemleri de farklı olabi-
lir, ama kendisi değiĢmez. Artık-değer, ya tarım ve endüstride verim artıĢı, ya ticaret,
ya da askeri fetih sayesinde biriktirilir. Bu yollardan bazıları ağırlık kazanabilir. Yine
de birikim bu yöntemlerin toplam sonucudur.
Tekeli anlamaya büyük özen göstermeliyiz. O, yalnız sermaye olmadığı gibi, ik-
tidar da değildir. Sadece ticari, askeri, idari alanda oluĢmaz. Tüm bu değer ve alanla-
rın birleĢmiĢ ifadesidir. Aslında tekel, ekonomi bile değildir. Ekonomik alan üzerinde
elindeki zor, teknik ve örgütlenmeler yoluyla gaspı sağlama gücüdür; Ģirkettir. Ama
alıĢageldiğimiz ekonomik Ģirket değil, son tahlilde sermaye biriktirme ortaklığıdır.
Kendini bazen devletleĢmemiĢ iktidar aygıtı, bazen devlet olarak karĢımıza çıkarır.
Günümüzde ‗ekonomik Ģirket‘ sıfatını çok kullanır. Bahsettiğim gibi, ekonomik ol-
maktan çok, ‗ekonomiyi gasp Ģirketi‘ demek daha doğrudur. Bazen ordu, çoğu yerde

ABDULLAH ÖCALAN

65

tüccarlar birliği, endüstriyel tekel olarak da kendisini yansıtabilir. Tekelin ahtapot gi-
bi çok kolu olabilir. Bazen birçok farklı güç ve potansiyelin birleĢik etkisi olarak or-
taya çıkabilir. Hepsinde önemli olan, toplumsal artık-değerin sermaye olarak ellerin-
de toplanmasıdır. BeĢ bin yıldır değiĢmeyen, kesintisiz süren, kümülâtif büyüyen te-
mel gerçekliği budur. Farklı mekân ve zamanlardaki rekabet-hegemonya, alçalıĢ-
yükseliĢ ve merkez-çevre oluĢturması, bu değiĢmez gerçekliğin sürdürülmesi, zincir-
leme halkalar halinde kopmadan yürütülmesi içindir.
‗Kapitalizm‘, ‗kapitalist sistem‘ kelimelerinin propaganda amaçlı kavramlar ola-
rak kullanıldığına dikkat etmek gerekir. Ġçerik olarak bu kavramların belli karĢılıkları
belirlenebilir. Ama tam hakikat ifade eden olgular, olaylar ve iliĢkiler sistematiği ola-
rak yorumlanmaları halinde, toplumsal doğayı ve sorunlarını çarpıtma oranı yüksek
kavramlardır. Toplumsal hayatın akıĢı farklıdır. Yeni bir dil ve bilim gerektirdiği, ya-
Ģadığı sorunların boyutlarından da gayet açık anlaĢılmaktadır.
Kapitalizm eğer bir sermaye birikim sistemi ise, bunu ilk kapsamlı gerçekleĢtir-
melerin Sümer Ģehir devletlerinde sağlandığı kanıtlanmıĢtır. Ġlkel biçimde de olsa,
sermaye Ģirketleri, paraları, depoları, örgütlenmesi ve yönetimi bu kent devletçikleri-
nin temelidir. Kentin kendisi de belki de ilk sermaye Ģirketinin, tekelin kendisidir. Ti-
caret, askeri, bilim ve sanat ordusuyla birlikte, rahip yöneticiler ve iĢçi-köleler daha o
dönemde temel sosyal sınıflardır. Tapınak (Ziggurat) aynı zamanda bir fabrika, iĢçi-
köle barınma, yönetici-askeri komutan ve rahip yönetim merkeziydi. En üst kat da ta-
bii tanrıların gözetim, denetim yeriydi. Hepsi iç içe ve mükemmel düzenlenmiĢti. Ben
bu örneği harika bulurum. Uygarlığımızın (tüm devlet, sınıf ve kent yapısıyla Ģekil-
lendiği) ‗döl yatağı‘ olarak değerlendiririm. BeĢ bin yıllık merkezi uygarlık öyküsü
zaman ve mekâna açılan, yayılan bu tapınak gerçekliğinden baĢka bir Ģey değildir.
Bu tapınak örgütlenmesinden daha mükemmel ve orijinal bir kapitalist tekel, iĢ-
letme, Ģirket yaratılabileceğini sanmıyorum. Nasıl tüm hücrelerin ana kaynağı ana
hücreler ise, tüm tekel yapılarının (yönetici, asker, ekonomi, ticari, bilimsel-sanatsal)
ana hücresi de bu tapınak gerçekliğidir. Yapılan tüm arkeolojik kazılar bu gerçeği
doğrulamaktadır. En son keĢfedilen ve tarihin ‗süpernovası‘ olarak da adlandırılan
Urfa-Göbeklitepe dikilitaĢ örneklerinin Ģimdiye kadar tanındığı kadarıyla en eski (ne-
olitikten önce avcı ve toplayıcı toplulukların tapınağı) tapınak (M.Ö. 10000–8000)
olması ihtimali yüksektir. TanınmıĢ arkeologların görüĢleri bu yönlüdür. Tarih öncesi
ilk sermaye birikimlerinin böyle baĢladığı, hemen her kazıda birer örneğiyle kendini
apaçık doğrulamaktadır.

Avrupa merkezli ‗kapitalin‘, tekelin en son ve zirvesel biçimini temsil ettiği inkâr
edilemez. Birikim ve üretim tarzından örgütlenme ve yönetim yapısına, askeri teĢki-
latından sanat, teknik ve bilim tekeline kadar farklılıklar oluĢturduğu da açıktır. Ama
benzersiz olduğu, büyük bir abartmadır. Açıkçası bu, Avrupa merkezli propaganda-
dır; diğer bir deyiĢle, modern kılıklı yeni sınıf Avrupa tapınak rahiplerinin (üniversi-

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

66

te, akademik bilim ve sanat ordusu) iddialarıdır. Bunların Hıristiyanlık kilisesinden
daha fazla yeni ‗kapitalist sisteme‘ meĢruiyet hizmeti sağladıkları rahatlıkla belirle-
nebilir.

Avrupa uygarlığının ‗kapitalist sistem‘ temelli yükseliĢinin tarihini yazmak ko-
numuz değildir. Fakat bu uygarlığın M.S. 5. ve 6. yüzyıllardaki Hıristiyanlığın, 9. ve
10. yüzyıllardaki Ġslam‘ın (özellikle Ġber, Ġtalyan ve Balkan yarımadası üzeri) teolo-
jik, ticari, bilimsel, teknik ve yönetim tarzının izi üzerinde yükseldiği yakın tarihin en
iyi bilinen hususlarındandır. Tüm tarihçiler M.S. 1250‘den itibaren hegemonik uygar-
lık merkezinde bir kaymanın yaĢandığında, Doğu‘da alçalan uygarlık merkezlerinin
Avrupa‘da yükselmeye baĢladığında hemfikirdirler. Ayrıca bu yüzyıla (13. yüzyıl, ti-
caret devrimi) Ticaret Devrimi Yüzyılı da denmektedir. Özellikle Venedik, Cenova
ve Floransalıların öncülüğünde 11. yüzyıldan 15. yüzyıl sonlarına kadar tüm ağırlık-
larıyla Doğu‘dan sadece malların taĢınmadığı, binlerce yıllık tüm uygarlık gelenekle-
rinin, fikir ve tekniklerinin, usül ve yöntemlerinin, özcesi toplumun ‗diĢe dokunur‘
tüm değerlerinin taĢındığı iyi bilinen tarihsel gerçeklerdir. Uygarlık merkezinin bu
temelde aktarıldığı açıktır. Hıristiyanlığın, hatta Greko-Romen uygarlığının, daha
ötesinde ise Neolitik Devrimin (M.Ö. 5000–4000) Doğu‘dan Avrupa‘ya taĢındığı da
inkâr edilemez tarihsel gerçekliklerdir. Benim Ģahsi kanaatim, Avrupa yarımadasının,
Asya kıtasının ve özellikle Yakındoğu Asya‘sının son on beĢ bin yıllık toplumsal kül-
türlerinin taĢınarak, son beĢ yüz yılın en muhteĢem sentezini oluĢturduğu yönündedir.
Tarih yorumum tek cümleyle budur!
Sorunum ne Doğuculuk, ne de Batıcılık yapmaktır. Tarihsel-toplumun bütünlü-
ğünü, kesintisizliğini ve sürdürülme farklılıklarını birlik içinde doğru bir yoruma tabi
tutmak temel endiĢemdir, emel ve çabamdır.
ġüphesiz taĢınan sadece merkezi uygarlığın temel yöntemleri, yapıları değildir.
Toplumun sorunları da misliyle taĢınmıĢtır. Hıristiyanlığın taĢıdıklarına çok kısa bir
anlatımla değinilmiĢti. Doğu‘nun maddi uygarlık değerleri (ticaret, üretim, para, dev-
let) en az manevi değerler kadar (Hıristiyanlık, bilim) sorunluydu. Avrupa bir anlam-
da sorunlara da boğulmuĢtu. Doğu‘nun anlaĢılması güç, çeliĢkili toplumsal doğasının
Avrupa‘nın henüz fazla bozulmamıĢ, genç kalmıĢ neolitik-tarım toplumuna taĢınma-
sının yol açacağı depremleri tahmin etmek mümkündür. Doğu‘nun binlerce yıl sa-
vaĢmasına yol açmıĢ bu tekel kapma yarıĢına hazırlıksız yakalanmıĢ Avrupa‘da (Hı-
ristiyanlığın ön hazırlık çalıĢmaları yetersizdi) yol açacağı tahribatlar elbette daha fe-
ci ve yıkıcı olacaktı. 16. yüzyıldan itibaren alevlenen sistem içi çatıĢmalar, Doğu‘nun
binlerce yıllık mirasının izini taĢır. Roma‘dan beri yaĢanan çatıĢmalar da aynı kültü-
rün izlerini taĢır. Abartmadan belirtebilirim ki, sadece merkezi uygarlığın maddi ve
manevi pozitif değerleri Avrupa‘ya taĢınmadı; ağır çeliĢki, sorun, çatıĢma ve savaĢla-
rı da taĢındı. Hatta feci soykırımların bile Doğu uygarlık geleneğinde fazlasıyla izleri
mevcuttur. Asur kralları insan kellelerinden kale ve surlar yapmakla övünürlerdi.

ABDULLAH ÖCALAN

67

Tüm Doğulu despotlar ne kadar kabile, köy ve kent toplumunu yok ettiklerini ve in-
sanlarını esir olarak taĢıdıklarını ballandıra ballandıra anlatırlar. Hem de kahramanlık
öyküleri olarak!

Avrupa sosyal bilimcileri boĢuna Doğu‘nun takibine çıkmıĢ değiller. Bu çabala-
rını değerli buluyorum. Ama eldeki oryantalizm, gerçeği anlatmaktan çok uzaktır.
Yine de taĢ kesilmiĢ Doğulu beyinlere göre, kendilerine Ģükran borçlu olduğumuzu
belirtmek durumundayım. Bu çabaları ön sömürgeci niyetler taĢısa bile, asıl amacın
bu olmadığını, Avrupa‘nın uygarlaĢma öyküsünü anlamak olduğunu belirtmek daha
doğru bir ifade olacaktır. Çünkü Avrupa‘yı çeliĢki, sorun ve savaĢlarıyla anlamanın
yolu özellikle Yakındoğu‘yu çözmekten geçer. Bu çabamın diğer bir amacı da bu ko-
nuda, yol ve yöntem konusunda mütevazı bir katkı sunmak olarak anlaĢılmalıdır.
Çoğu Doğulu insan, Avrupalıları kendine güvenen, çok akıllı insanlar sanır. Ben
ise her karĢılaĢtığımda, her Avrupalıyı çok toy ve Doğu kültüründe yaĢayamayacak
kadar narin, saf ve donanımsız sayarım!
Avrupa neolitik toplum geleneğinin 16. yüzyıl sonrasındaki uygarlaĢması üzerin-
de büyük etkisi olduğu kanısındayım. 10. yüzyıl sonrası kent devrimleri de dahil, 16.
yüzyıla kadar geleneksel Avrupa insanı Hıristiyanlığı benimsedi; ama hemen kendi
teolojik yorumunu da geliĢtirdi. Bu onu Rönesans, Reform ve Aydınlanmaya, bilim-
sel-felsefi devrime götürecekti. Yakındoğu‘nun son uygarlık geleneği olarak Ġslam‘ın
yayılıĢı karĢısında, Doğu, neolitik topluma benzer bir geliĢmeyi gösteremedi. ġüphe-
siz Türk, Fars, Kürt kökenli birçok baĢarılı yorumcu, bilim ve sanat adamı yetiĢti. Sı-
nırlı bir Rönesans (M.S. 8.-12. yüzyıl) yaĢandı. Ancak geleneksel Doğu despotizmi
taĢlaĢmıĢ yapısıyla kendisini bütün toplum gözeneklerine hâkim kılmayı baĢarmakta
gecikmeyecekti. Ġslam içi kavgaların çok önemli bir etkeni de buydu. Tabii asıl neden
tekel kapmaydı. Ayrıca Doğu neolitik toplum geleneği yaklaĢık beĢ bin yıldır tekelin
despotik dayatması altında çok yorgun, bitkin, cahil ve çaresiz bırakılmıĢtı. Buna
mukabil Avrupa‘nın neolitik geleneği diri, özgür ve daha çok yaratıcıydı. Çünkü Do-
ğulular gibi üzerlerinde beĢ bin yıllık bir despotizm uygulanmamıĢtı. Ayrıca bahse-
dildiği gibi, Doğunun büyük tecrübesinin olumlu yanlarını alabilmiĢti. Bu iki temel
husus, Avrupa‘nın tarihsel yükseliĢini anlamak açısından kilit bir önem taĢır.
Bu kısa açıklamalar, I. Wallerstein ve ona yakın sosyal bilim gruplarının 16. yüz-
yıldan baĢlatılan ‗kapitalist dünya-sistem‘ çözümlemelerinin tarihsel temelden ve ka-
pitalin çok eski bir buluĢ olma gerçeğinden kopuk çalıĢmalar olduğunu, en azından
bu yönlerden büyük eksiklikler taĢıdığını yeterince aydınlatmaktadır. Kaldı ki, Vene-
dik, Amsterdam ve Londra üçgeninde yoğunlaĢan kapitalist sermaye birikiminin
açıklanıĢ tarzı da yine aynı eksiklikleri taĢımaktadır. V. Carlos ve oğlu II. Philip‘in
16. yüzyıl boyunca Ġtalya, Hollanda ve Ġngiltere adası üzerindeki baskıları olmasaydı,
para-sermayenin manifaktürel ve tarımsal üretime yatırılması o yoğunlukta mümkün
olabilir miydi? Venedik Ģahsında Ġtalya‘nın baĢaramadığı ulusal ayaklanma ve kal-

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

68

kınmayı baĢlatan Hollanda-Amsterdam‘la onları zafere taĢıyan Ġngiltere-Londra, biz-
zat dıĢ siyasi-askeri baskıya karĢı iç siyasi-askeri direnme ile bu baĢarılarını sağlamıĢ
değiller miydi? Her iki soruya verilecek cevap Fernand Braudel‘in sözünü doğrulaya-
caktır: ―YoğunlaĢan vurgu kazanan iktidar-devlet, kapitalizm salgılar.‖ Benim kanım
daha ileridir; iktidar-devletin bizzat tekel ve sermaye olduğu yönündedir. Zaten bun-
lar sermaye tekeli olmasalardı, sermaye salgılamaları mümkün olamazdı. Benzetmey-
le ifade edersek, nasıl ‗teke‘lerden süt sağılmazsa, tekel olmayan devlet-iktidar aygıt-
larından da sermaye sağılamaz.
Hem dıĢ iktidar-devlet baskısı, hem iç devlet direniĢi, Hollanda ve Ġngiltere ger-
çeğini yaratan gerçek etmenlerdir. Ġspanya merkezli imparatorluk, baĢına gelecek teh-
likeyi iyi gördüğünden, önce Ġtalya kent çıkıĢlarını bastırdıktan sonra
(Machiavelli‘nin Prens‘i karĢı koyuĢu baĢaramayacaktır) tüm gücüyle Hollanda eya-
leti ve Ġngiltere adasındaki yeni ulusalcı-tekelci oluĢuma yüklendi. BaĢaramazsa ken-
disi çözülüp gidecekti. Hollanda ve Ġngiltere‘nin direniĢi kapsamlı ve uzun sürelidir.
Muazzam bir diplomatik, ekonomik, askeri, ticari, bilimsel-felsefi, hatta dini (Protes-

tanlık Hareketi) yönden birçok cepheden geliĢtirilmiĢtir. Askeri teknoloji, strateji ve
taktik örgütlenmelerden tutalım Hıristiyanlığın en radikal Protestan yorumuna
(Calvinizm, Anglikanizm), ekonominin en üst verimliliği sağlayacak teknik donanım
ve örgütlenmesine, Osmanlılarla ittifakı düĢünecek kadar diplomatik faaliyetlere,
Almanya Prusya Devletini yanına çekmesine kadar çok kapsamlı biçimde yürütülen
bu stratejik direniĢin sonunda sadece zafer kazanmakla kalmadığı, uygarlığın yeni
hegemonik merkezinin Amsterdam ve Londra merkezli olmasına yol açtığı çok iyi bi-
linmektedir.

Bu arada sermayenin faaliyetlerinin çok arttığı, para-sermayenin (Altın-gümüĢ
bolluğunun dünya çapında paranın komuta gücü kazanmasındaki etkisi bilinmektedir)
tarihte ilk defa baĢat rol oynamaya baĢladığı, birçok para sahibi ailenin (Yahudi kö-
kenliler kayda değerdir) devletleri borçlandırma yoluyla çok büyük sermaye biriktir-
diği, burjuvazinin sınıf olarak örgütlenmesinde bu yönlü geliĢmelerin belirleyici rol
oynadığı bilinmektedir. Yine iĢçi sınıfı türünden bir sosyal tabakanın da bu büyük
ulusal-direniĢ sürecinde oluĢtuğu göz ardı edilemez. Tümüyle bu süreç oluĢturdu de-
miyorum, ama katkısının önemi inkâr edilemez. Ekonomik patlamanın meĢhur Doğu
ve Batı Hint Kumpanyalarına (devlet tekelleri, devletin kendisi) yol açmasının bu ge-
liĢmelerin ateĢi içinden doğduğu da inkâr edilemez. ġu tartıĢmayı yapmak istemiyo-
rum: Ekonomik (altyapı) temel ve siyasi-askeri (üstyapı) yapılardan hangisi öncelik
taĢır? Bunun anlamlı bir tartıĢma olduğuna inanmıyorum. Burjuva ekonomi-
politiğinin (Marks‘ın Kapital‘i de buna dahildir) propaganda kokan fikirleri, gerçeği
açıklamaktan çok perdeler. Artık buna alet olmamanın zamanı çoktan gelmiĢtir.
16. yüzyıl çıkıĢının uygarlık tarihinde sistemsel ve hegemonik olduğu açıktır.
Merkezin Venedik (Buna tüm Ġtalyan kentleri, Lizbon ve Anvers de dahildir) üzerin-

ABDULLAH ÖCALAN

69

den Amsterdam ve Londra‘ya kaydığı, ilk ulus-devlet modellerinin Ġngiltere ve Hol-
landa öncülüğünde geliĢtirildiği de açıktır. Yükselen uygarlığın kendinden öncekile-
rin hepsinden farklı olduğu, büyük bir dönüĢümü içerdiği tartıĢma götürmez. Ama
tüm bu geliĢmeleri beĢ bin yıllık merkezi uygarlık yürüyüĢünden, örneğin Akadları
Sümerlerden, Asurlar ve Babillileri Akadlardan, Med-Persleri Asurlulardan, Mısır,
Hurriler ve Hititleri Mezopotamya uygarlığından, Greko-Romen uygarlığını bu top-
lam geliĢmelerden, Ġbrahimî dinleri hepsinden koparırsak, Avrupa uygarlığından bah-
sedebilir miyiz? Yalnız Ġtalyan kentlerinin öncülük ettiği (M.S. 1000–1300) taĢıma
olmasaydı ve bu taĢıma Ġtalya‘dan Batı Avrupa kıyılarına kadar (M.S. 1300–1600)
devam etmeseydi, Amsterdam ve Londra mucizeleri gerçekleĢebilir miydi?
Dünya uygarlık sisteminin bütünlüğünü ve sürekliliğini kavramadan, tarihsel-
toplum açıklamaları, sosyal bilim analizleri ve teorileri büyük eksiklik ve yanılgı payı
taĢımaktan kurtulamazlar. Birinci Doğa bile bütünlüklü tarihsel açıklamaları gerekti-
rirken, zincirleme ana halkalar halinde iç içe geçmiĢ Toplumsal Doğa‘yı çok daha sı-
kı bir bütünlük içinde tarihsel felsefi-bilimsel açıdan çözümlemek vazgeçilemez yön-
temsel önemdedir. Avrupa sosyal bilim hegemonyası, uzun süre katı pozitivist meta-
fizikle bu gerçeği yadsıyarak, belki uygarlık hegemonyasına hizmet etmiĢtir. Ama
sosyal bilimde de büyük kargaĢaya yol açmıĢtır. Kapital çözümlemeleri bu konuda
büyük sorumluluk içindedir. Anlatılanların büyük kısmının kapitali, sistemiyle birlik-
te açıklamaktan öteye perdelemeye hizmet ettiği mevcut sorunlar yığınından ötürü
inkâr edilemez!

Tarih boyunca zaten hegemonik, bunalımlı ve merkezli seyreden uygarlık tekelle-
rinin, Avrupa sürecinde 15. yüzyılda Venedik, 16. ve 17. yüzyıllarda Amsterdam-
Hollanda, 18. ve 19. yüzyıllar boyunca ağırlıklı olarak Ġngiltere-Londra merkezli sey-
rettiği hususunda hemfikirlik vardır. Fransız uygarlık tekelinin 15.–18. yüzyıllar bo-
yunca Ġspanya, Hollanda ve Ġngiltere‘ye karĢı yürüttüğü hegemonyayı kapma (yeni
Roma olma hayali) savaĢları baĢarısızlıkla sonuçlanmıĢtır. Almanya‘nın 19. yüzyıl
sonlarında gerçekleĢtirdiği uygarlıksal çıkıĢ, 1945‘te tam bir yenilgiyle kâbus yaĢa-
mıĢtır. 20. yüzyılın ABD‘nin uygarlıksal yükseliĢine tanık olduğu, 1945 sonrasında
üstünlüğünü pekiĢtirdiği, günümüzde ise (2000 sonrası) çatırdamaya baĢladığı göz-
lemlenmektedir. Sovyet Rusya‘nın 1945–1990 yılları arasındaki hegemonik denemesi
pek baĢarılı olamamıĢtır. Çin hakkında ilerisi için bahsedilen yeni hegemonik merkez
ideası Ģimdilik spekülatiftir. Tarihte de sıkça örneği görüldüğü gibi, çok merkezli
hegemonik bir süreç önümüzdeki dönemi belirleyebilir. ABD, AB, Rusya Federasyo-
nu, Çin ve Japonya iddialı merkezler olabilir. Ama Ģimdilik ABD‘nin süper hegemon
güç olduğu rahatlıkla belirtilebilir.
Özellikle Ġngiliz sosyal bilimci Antony Giddens‘in Avrupa modernitesine (uygar-
lık da denilebilir) iliĢkin benzersizlik yorumlarına kısaca değinmiĢtim. Sorun baĢlık-
ları altında sırasıyla değinmekle birlikte, toplu bakıĢ altında belirtmeliyim ki, bu idea

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

70

çok daha fazla Avrupa merkezlidir ve tarihten kopuktur. Giddens‘in kapitalist
modernite yorumları olarak belirtmemiz gereken değerlendirmeleri, kapitalizmi tü-
müyle Avrupai bir sistem ve endüstriyi çok daha fazla bir Avrupa devrimi sayarken,
ulus-devleti sistemin üçüncü ayağı olarak yepyeni bir düzen-deneme biçiminde sun-
maktadır. Tekraren de olsa belirtmeliyim ki, kapitalizm tüm uygarlıklarda gözlem-
lenmiĢtir. Her uygarlıkta az çok endüstriyel geliĢmeler ve devrimler vardır. Ulus-
devlet ise, hanedan ve kavim devletlerinin ulus-toplumdaki hali olarak belirtilebilir,
tanımlanabilir. Bu kategorinin, çok abartmamak Ģartıyla, Toplumsal Doğa‘yı kavra-
mak açısından daha anlamlı kullanımları olabilir.
Avrupa uygarlığının, daha doğrusu uygarlık aĢamasının büyük çeliĢki, çatıĢma ve
savaĢlar, hatta soykırımlar biçiminde kendisini yansıtan toplumsal sorunları, tüm di-
ğer geliĢme alanlarında olduğu gibi zirve yapmıĢtır. Zihinsel, ideolojik, siyasi, eko-
nomik, askeri, demografik, cinsiyetçilik, milliyetçilik, dincilik ve ekolojik sorunların
devasa boyutları tüm sosyal bilimlerin temel konularıdır. Avrupa‘nın son dört yüz yı-
lı, tarihin toplamından daha fazla savaĢ yaĢamıĢtır. SavaĢların tüm tipleri yaĢanmıĢtır.
Dinsel, etnik, ekonomik, ticari, askeri, sivil, ulusal, sınıfsal, ideolojik, cinsiyetçi, si-
yasal, devletsel, toplumsal, sistemsel, bloksal, dünyasal vb. savaĢ türlerinin denenme-
yeni nerdeyse kalmamıĢtır. Hepsinde de rekorlar kırılmıĢtır. Ölümleriyle, acılarıyla,
maddi kayıplarıyla!

Bu gerçekler Ģüphesiz uzun tarih yürüyüĢünde kısa bir süre olan son dört yüz yı-
lın ürünü olamazlar. Olamayacağını kısa incelememiz göstermiĢtir. Bu savaĢlar son
on beĢ bin yıllık Neolitik ve Uygarlık dönemi toplumunda biriken sorunların Avrupa
Yarımadasındaki toplumun baĢında belki de patlamasıdır demek daha doğru ve kadir-
Ģinas bir yorum olacaktır. Avrupa toplumu eski toplumdan kalma sorunlar yumağıyla,
tam baĢarıyla olmasa da, üstün maharetle savaĢmıĢtır. Büyük bir anlayıĢla inceleme-
sini bilmiĢ ve savaĢını daha anlamlı yürütmüĢtür. Bunun için Rönesans, Reform ve
Aydınlanma süreçlerini yaratmıĢ, muazzam bilimsel keĢifler yapmıĢ, felsefi ekoller
geliĢtirmiĢ, demokratik anayasal süreçler yaĢamıĢtır. Krallıklar kurup devirmiĢ, cum-
huriyetler inĢa etmiĢtir. GörülmemiĢ verimlilikte ekonomik sistemler örgütlemiĢ, en
büyük endüstri devrimini yapmıĢtır. Sanat ve modada rakip tanımamıĢtır. MüthiĢ
kentler inĢa etmiĢtir. Görkemli bilim ve sağlık yuvaları kurmuĢtur. Uygarlık sistemini
tüm dünyaya yaymıĢtır. Tarihin en kapsamlı dünya sistemini inĢa etmiĢtir.
Fakat bu devasa geliĢmelerin toplumsal sorunu çözmekten ziyade daha da karma-
Ģık hale getirdiği, iĢsizlik, çatıĢma ve ekolojik yıkım gibi günümüzün dünya çapında-
ki temel sorunları baĢta olmak üzere, en yüzeysel sorunlarda bile kendini belli etmek-
tedir. Temel neden, sorunların beĢ bin yıllık uygarlık kökenli olmasıdır; uygarlığın
bizzat kendisinin büyük bir sorun yumağı olmasıdır. Avrupa‘nın bence en büyük kat-
kısı, devasa uygarlık sorunlarına bilim aynasını tutmayı baĢarmıĢ olmasıdır. Silik de
olsa, birçok yönüyle yanılsa da, bu aynadan sorunları daha iyi görmek imkân dahiline

ABDULLAH ÖCALAN

71

girmiĢtir. Yiğit savaĢçıların da (ideolojiler ne kadar yanıltıcı olsa da) bundaki büyük
katkıları asla göz ardı edilemez. Özellikle eĢitlik, özgürlük ve kardeĢlik adına yürütü-
len savaĢların kahramanları gerçek katkı sahipleridir.
Temel toplumsal sorunu tespit etmeyi küçümsememeliyiz. Tarih boyunca top-
lumlar binlerce yıl savaĢtı, savaĢtırıldı. Çok acıdır ki, bu toplumlar kimler için savaĢ-
tıklarını bilmiyorlardı. Kendi zorba ve sömürücüleri tarafından sadece çalıĢtırılmıyor-
lar, sayısız savaĢta da yok ediliyorlardı.
Doğu bilgeliği Ģüphesiz toplumsal sorunun farkındaydı. Bu nedenle büyük öğreti-
ler, ahlaki sistemler, din ve mezhepler geliĢtirmiĢlerdi. Devlet, uygarlık haline gel-
mektense, uzun süre aĢiret ve kabile yaĢamı yeğ tutuluyordu. Doğu toplumu ana göv-
desiyle devlet ve uygarlığa yabancı kalmıĢtır. Aralarına devasa surlar ve kaleler di-
kilmiĢtir. Doğu‘nun ezgi ve destanları bu gerçekleri tüm sanatçı inceliğiyle anlatmıĢ-
tır. Doğu insanı kurtuluĢu öte dünyalarda arayacak kadar uygarlık dünyasına yabancı-
laĢmıĢ ve umutsuzdu. Avrupa toplumunun büyüklüğü, bu kadar düĢmeden, bir yan-
dan olumlu öğeleri özümserken, diğer yandan yabancılaĢtırıcı unsurlara karĢı diren-
mesiydi. Toplumsal sorunu çözmedi; ama kendini tümüyle yenik ve çaresiz kılmasına
fırsat da tanımadı.

Uygarlığın bu ana nehir koluna iliĢkin sorunlara gerek günümüzün, gerek gele-
neksel Çin, Hint, Latin Amerika ve hatta Afrika toplumlarının sorunlarını eklemek
özlerini değiĢtirmeyecektir. Bazı çarpıcı biçimsel sorunlar anlatımı ancak güçlendire-
bilir. Kaldı ki, günümüzün Dünya Sistemi (çok merkezli ve süper hegemon ABD‘li
sistem) tüm dünya toplumunun sorunlarını da kendisi gibi sistemleĢtirmiĢ, bütünsel
kılmıĢtır.

Sunmaya çalıĢtığım tarihsel-toplumsal sorunları güncelleĢmiĢ ana baĢlıklar halin-
de özetlemek konuyu tamamlayıcı ve daha somut kılacaktır.

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

72

B- TOPLUMSAL SORUNLAR

1- İktidar ve Devlet Sorunu

Sıkça vurgulamak durumundayım ki, tarih ‗Ģimdi‘ olduğu gibi, Ģimdi‘nin herhan-
gi bir unsuru da tarihtir. Tarih ile Ģimdiki arasında büyük kopukluk bırakılması, her
yeni uygarlıksal yükseliĢin ilk giriĢtiği meĢruiyet sağlayıcı ve kendini ‗ezel-ebed‘
kılmak isteyen propagandalarının sonucudur. Gerçek toplum yaĢamında böylesi ko-
pukluklar yoktur. Vurgulanan diğer husus, tarih evrensel kılınmadan, yerel veya tekil
bir tarih inĢasının anlam ifade edemeyeceğidir. Dolayısıyla ilk inĢa edildikleri halle-
riyle iktidar ve devlet sorunu, çok az farkla günümüzün de sorunudur. Aralarındaki
fark ise, zaman ve mekân koĢullarının eklediği paylardır. Farklılık ve dönüĢüm kav-
ramlarına bu anlamı yüklediğimizde, yorumlarımızın hakikat payının artacağı açıktır.
Farklılığı, dönüĢümü ve geliĢmeyi küçümseme veya önemsiz kılmayı da aynı sakın-
calar içinde görmek gerekir. Evrensel tarih yoksunluğu ne denli körelticiyse, tarihsel
geliĢmeyi hep tekerrürden ibaretmiĢ gibi ele almak, farklılık ve dönüĢümden yoksun
saymak da o denli gerçeği perdeleyicidir. Ġndirgemeciliğin bu iki biçimine düĢmemek
büyük önem taĢır.

Günümüz açısından iktidar ve devlet konusunda yapılabilecek ilk tespit, toplum
üstünde ve içinde olağanüstü hacim kazanmalarıdır. 16. yüzyıla kadar hükümranlık
daha çok toplumun dıĢında, hem de göz alıcı ve korkutucu biçimiyle inĢa edilirdi.
Çağlar boyunca uygarlık bu yönlü çok çarpıcı biçimlere tanıktır. Ġktidarın resmi ifa-
desi olarak devlet, sınır çizgilerini özenle çizerdi. Devlet-toplum farkı ne kadar kes-
kin çizilirse, o denli yarar umulurdu. Daha toplum içi bir olgu olarak iktidarda bile
çizgiler açık seçikti. Erkek karĢısında kadının, yaĢlılar karĢısında gençlerin, aĢiret rei-
si karĢısında sıradan aĢiret üyelerinin, mezhebin ve dinin temsilcisi karĢısında mümin
cemaatin duruĢ çizgileri çok net kurallar ve adaplarla belirlenmiĢti. Ses tonlarından
yürüyüĢ ve oturuĢlarına kadar iktidar otoritesi ve yönetilen konusu ayrıntılı kurallara
sahipti. ġüphesiz daha az olan iktidar ve devletin kendini hissettirmesi açısından oto-
ritelerinin bu yönlü tesisi anlaĢılırdır. MeĢruiyet araçları, eğitim ve buna göre hizmet
sunarlardı.

Avrupa uygarlığındaki iktidar ve devlet otoritelerinde meydana gelen köklü dö-
nüĢümün farkı, giderek hızlanacak biçimde toplumun tüm gözeneklerine sızma ihti-
yacı duymasıdır. Bunda iki temel etkenden bahsetmek mümkündür. Birincisi, sömü-
rülen kitlenin büyümesidir. Yönetim büyütülmeden sömürü gerçekleĢemezdi. Büyü-
yen sürünün çok çobana ihtiyaç duyması gibi, devlet bürokrasisinin ĢiĢmesi bu olgu-
nun açık kanıtıdır. Buna yönetimin devasa büyümüĢ dıĢ savunmasının iç toplumu
bastırma payını da eklemek gerekir. SavaĢlar her zaman bürokrasi doğurmuĢtur. Or-
dunun kendisi en büyük bürokratik örgüttür. Ġkinci etken, toplumun artan bilinci ve
direnmesidir. Gerek Avrupa toplumunun sömürüyü derinden yaĢamamıĢ olması, ge-

ABDULLAH ÖCALAN

73

rek sürekli direnmesi, iktidar-devlet inĢalarını hacimli kılmaya zorlamıĢtır. Burjuva-
zinin aristokrasiye, iĢçi sınıfının her ikisine karĢı mücadelesi, Avrupa‘da iktidar ve
devlet inĢasını derinleĢtirmeye zorlamıĢtır. Burjuvazinin (orta sınıf) tarihte belki de
ilk defa bir orta sınıf olarak devletleĢmesi, iktidar ve devletin konumuna büyük deği-
Ģiklik getirmiĢtir. Toplumun içinden doğan bir kütlenin devletleĢmesi, dolayısıyla ar-
tan iktidar olayı kendisini toplum içinde örgütlemek zorunda bırakmıĢtır.
Burjuvazi kendini dıĢtan iktidar ve devlete hükümran kılmayacak kadar büyük bir
sınıflaĢmadır. Kendini devletleĢtirdikçe, içte toplumsal çatıĢma içerisinde bulunacağı
açıktır. Sınıf çatıĢması denilen olgu bu gerçeği açıklar. Burjuva ideolojisi olarak libe-
ralizm, bu soruna çözüm bulmak için bin dereden su getirir. Fakat geçen sürede yaĢa-
nan, devlet ve iktidarın daha da büyümesi ve bürokratik kanserleĢmedir. Toplumda
devlet ve iktidar ne kadar büyürse, bu o kadar iç savaĢ var demektir. Avrupa toplu-
munda geliĢen en temel sorun baĢtan itibaren bu nitelikte olmuĢtur. Büyük anayasa,
demokrasi, cumhuriyet, sosyalizm, anarĢizm mücadelesi iktidar ve devletin oluĢum
tarzıyla yakından bağlantılıdır. Günümüze doğru bulunan en gözde çare, kesin anaya-
sal kurallara bağlanmıĢ temel insan hakları, hukukun üstünlüğü ve demokrasidir. Ka-
lıcı bir çözümden ziyade, devlet ve toplumu iktidar üzerinde uzlaĢmaya zorlayarak,
eskinin büyük kavgalı dönemini aĢmaya çalıĢmaktadır. Ġktidar ve devlet sorunu çö-
zümlenmemiĢtir. Sadece sürdürülebilir bir konuma taĢınmıĢtır.
Daha yakından bakınca, milliyetçilik, cinsiyetçilik, dincilik ve çeĢitli bilimcilik-
lerle toplum, iktidar ve devletin iç içeliği geliĢtirilerek, yani ―Herkes hem iktidar hem
toplumdur, hem devlet hem toplumdur‖ paradigmasına çekilerek, ulus-devlet sürdü-
rülmeye çalıĢılmaktadır. Böylece içte sınıf savaĢı bastırılıp, dıĢa karĢı savunma po-
zisyonu hep açık tutularak, burjuva ulus-devletin çözümü bulunmuĢ varsayılmaktadır.
Dünya çapında denenen sorun çözmekten ziyade bastırma yönteminin en belli baĢlısı
bu olmaktadır. Ulus-devletin kendisinin azami devlet ve iktidar olmasının faĢizm ni-
teliği en açık biçimde Alman faĢizminde gözlemlendi.
Ulus-devletin ilk örneği, Hollanda ve Ġngiltere‘nin Ġspanyol Ġmparatorluğu‘na
karĢı direniĢ sürecinde kendini gösterdi. Ulus-devlet tüm toplumu dıĢ güce karĢı se-
ferber ederek meĢru gerekçesini yaratır. Ulusal toplum olma doğrultusunda baĢlan-
gıçta nispeten olumlu öğeler taĢımaktaydı. Ama daha doğuĢunda sınıfsal sömürü ve
baskıyı perdeleme görevi gördüğü açıktı. Ulus-devlet kesinlikle burjuva sınıf etiketini
taĢır. O sınıfın devlet modelidir. Daha sonra Napolyon seferleri bu modeli Fransa‘da
daha da güçlendirerek, Avrupa çapında yaygınlaĢmasına yol açtı. Alman ve Ġtalyan
burjuvazisinin geri kalmıĢ olması ve birlik konusundaki zorlukları daha milliyetçi po-
litikaları getirdi. DıĢtan iĢgal, içten aristokratik ve iĢçi sınıfından gelen direniĢler bur-
juvaziyi aĢırı Ģoven, milliyetçi devlet modeline zorladı. Yenilgi ve bunalım, Almanya
ve Ġtalya baĢta olmak üzere, birçok ülkeyi ya sosyal devrim ya faĢizm ikilemine çekti.

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

74

Kazanan faĢist devlet modeli oldu. Belki Hitler, Musollini ve benzerleri yenildi; fakat
sistemleri kazandı.

Ulus-devlet, öz itibariyle toplumun devletle, devletin toplumla özdeĢleĢmesi ola-
rak tanımlanabilir ki, faĢizmin tanımı da budur. Doğal olarak ne devlet toplumlaĢır,
ne toplum devlet olabilir. Olsa olsa topyekûncu (totaliter) ideolojilerin savları böyle
olabilir. Bu sloganların faĢist niteliği bilinmektedir. FaĢizm, bir devlet biçimi olarak,
her zaman burjuva liberalizminin baĢköĢesinde bir yere sahiptir. Bunalım dönemleri-
nin yönetim biçimidir. Bunalım bünyesel olduğundan, yönetim biçimi de bünyeseldir.
Adı ulus-devlet yönetimidir. Finans kapital çağının bunalımının zirve yapmasıdır.
Günümüzde küresel zirve yapan kapitalist tekelin devleti de en gerici zorba dönemin-
de genel olarak faĢisttir. Her ne kadar ulus-devletin çöküĢünden bahsediliyorsa da,
yerine inĢa edilenin demokrasi olacağını iddia etmek safdillik olur. Belki de hem
makro küresel, hem mikro yerel faĢist siyasi oluĢumlar gündemdedir. Ortadoğu, Bal-
kanlar, Orta Asya ve Kafkasya‘da olup bitenler dikkat çekicidir. Latin Amerika ve
Afrika yeni deneyimler arefesindedir. Avrupa ulus-devlet faĢizminden evrimle çıkıĢ
peĢindedir. Rusya ve Çin‘in ne olacağı belli değildir. Süper hegemon ABD her devlet
biçimiyle alıĢveriĢ halindedir.
Açık ki, iktidar ve devlet sorunu en ağır dönemlerinden birini daha yaĢamaktadır.
Ya demokratik devrim ya faĢizm ikilemi gündemde en can alıcı önemini korumakta-
dır. Sistemin tüm bölgesel ve merkezi BM örgütlenmesi iĢlevsel olamamaktadır. Fi-
nans-kapital tarihin en küresel döneminde zirve yaparken, bunalımı en çok azdıran
sermaye kesimi rolündedir. Finans-sermaye tekelinin siyasi-askeri karĢılığı, topluma
karĢı yoğunlaĢtırılmıĢ savaĢtır. Birçok dünya cephesinde yaĢanan gerçeklik budur.
Dünya sisteminin yapısal bunalımından hangi siyasi ve ekonomik oluĢumların çıka-
cağı kehanetle değil, entelektüel, siyasi ve ahlaki çalıĢmaların düzeyiyle belirlenebi-
lir.

Kapitalist modernitenin en sanal sermaye tekeli olarak finans-kapital çağında,
toplum tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar dağılmayla karĢı karĢıyadır. Toplu-
mun politik ve ahlaki dokusu paramparça edilmiĢtir. YaĢanan, soykırımdan da ağır
bir toplumsal olgu olan ‗toplumkırımdır‘. Sanal sermayenin medya egemenliği, Ġkinci
Dünya SavaĢından daha ağır bir toplumkırımı yürüten silah konumundadır. Milliyet-
çilik, dincilik, cinsiyetçilik, bilimcilik ve sanatçılık (spor, dizi vb.) toplarını yirmi
dört saat boyunca topluma kustururcasına vuran medya silahı karĢısında toplum nasıl
savunulabilir?

Medya da bir nevi ikinci analitik akıl gibi toplum üzerinde iĢlevseldir. Nasıl ki
analitik akıl kendi baĢına iyi veya kötü değilse, medya da kendi baĢına nötr bir araç-
tır. Her silah gibi, rolünü kullanan belirler. Hegemonik güçler her zaman en etkili si-
lahlara sahip oldukları gibi, medya silahının da hâkim gücüdürler. Medyayı ikinci
analitik akıl gibi kullandıklarından, toplumun direnme gücünü etkisizleĢtirmede çok

ABDULLAH ÖCALAN

75

etkilidirler. Bu silahla sanal toplum inĢa ediliyor. Sanal toplum, toplumkırımın baĢka
bir biçimidir. Ulus-devleti de toplumkırımın biçimlerinden biri saymak mümkün ol-
maktadır. Her iki biçimde de toplum kendisi olmaktan çıkarılıyor, yönlendiren tekelin
bir aracına dönüĢtürülüyor. Toplumsal doğayı basite almak çok tehlikeli olduğu gibi,
kendisi olmaktan çıkarmak da sınırı belli olmayan tehlikelere açık tutmak anlamına
gelir. Finans-sermaye gibi sanal tekel çağı da ancak kendisi olmaktan çıkmıĢ toplum-
la var olabilir. Ġkisinin aynı dönemde ortaya çıkması rastlantı olmayıp, birbirleriyle
bağ içindedir. Ulus-devletin kendisi olmaktan çıkmıĢ (kendisini ulus-devlet sanan)
toplumuyla medyanın baĢtan çıkardığı toplum, tam anlamıyla yenik toplumdur ve en-
kazından baĢka Ģeyler inĢa edilmektedir. Böylesi bir toplumsal çağı yaĢadığımızdan
kuĢku duyulamaz.

Sadece en sorunlu toplumu yaĢamıyoruz, bireyine de hiçbir Ģey vermeyen top-
lumda yaĢıyoruz. YaĢadığımız toplumlar sadece ahlaki ve politik dokularını kaybet-
miĢ değiller, varlıkları da tehdit altındadır. Sorun değil, kırım tehlikesi yaĢıyorlar.
Eğer günümüzde sorunlar tüm bilimsel güce rağmen sürekli büyüyor ve kanserleĢi-
yorsa, o zaman toplumkırım sadece varsayım değil, gerçek bir tehlikedir demektir.
Ulus-devlet iktidarının toplumu koruduğu iddiası ise, en büyük yanılsamayı yaratıp
tehlikeyi adım adım gerçek kılıyor. Toplum sadece sorunlarla değil, kırımla karĢı kar-
Ģıyadır.

2- Toplumun Ahlak ve Politika Sorunu

Sorunları bölmenin sakıncalarının farkındayım. Avrupa merkezli bilimin analitik
aklı sınır tanımadan kullanarak geliĢtirdiği bu yöntemin görünüĢte bazı kazanımları
olsa da, hakikatin bütünlüğünü kaybetme tehlikesini birlikte taĢıdığı göz ardı edile-
mez. Bu tehlikenin sakıncalı yönlerini sürekli göz önünde bulundurmak koĢuluyla,
toplumsal sorunu ‗sorunlar‘ olarak bölme riskini taĢıdığını bilerek yöntem kullanmayı
sürdüreceğim. Epistemoloji bölümünde farklı yaklaĢımları tartıĢmaya çalıĢacağım.
Toplumsal sorunların ilk bölümüne iktidar ve devleti boĢ yere almadık. Sorunla-
rın ana kaynağını oluĢturması bunun temel nedenidir. Önce olanca ağırlığıyla toplu-
mun üzerinde, 16. yüzyılla birlikte yoğun olarak içinde üslenen iktidar ve devlet iliĢki
ve aygıtlarının temel fonksiyonu, toplumu güçsüz ve savunmasız bırakarak tekel sö-
mürüsüne hazır hale getirmektir. Ġktidar ve devletin rolünü böyle tanımlamak çok
önemlidir. Ġktidar ve devlete sadece zor aygıtı ve iliĢkilerinin toplamıdır demek ciddi
eksiklikler taĢır. En önemli rolünün toplumun güçsüz ve savunmasız bırakılması ol-
duğu kanısındayım. Bu rolünü ise, toplumun ‗varoluĢ‘ araçları olan ahlaki ve politik
dokulaĢmasını sürekli zayıflatıp iĢ yapamaz, rolünü oynayamaz duruma düĢürerek
gerçekleĢtirirler. Toplum ahlak ve politika dediğimiz iki alanı oluĢturmadan varlığını
sürdüremez.

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

76

Ahlakın temel rolü, toplumun sürdürülme, ayakta kalma kurallarına sahip olma
ve uygulama gücüdür. Varlık kurallarını ve uygulama gücünü yitiren toplum hayvan
topluluğuna dönüĢmüĢ demektir ki, bu halde istenildiği kadar kullanılıp sömürülebi-
lir. Politikanın rolü ise, özünde topluma gerekli ahlaki kuralları sağlamak ve bununla
birlikte temel maddi ve zihni ihtiyaçları gidermenin yol ve yöntemlerini sürekli tartı-
Ģarak kararlaĢtırmaktır. Toplumsal politika, bu gerekçeler temelinde sürekli tartıĢma
ve karar gücünü geliĢtirerek toplumu zinde ve açık görüĢlü kılar; kendini yönetebilme
ve iĢlerini çözme yeteneğine kavuĢturarak onun en temel varlık alanını oluĢturur. Po-
litikasız toplum, baĢı kopmuĢ tavuk gibi, daha can vermeden sağa sola savrulan top-
lumdur. Bir toplumu iĢlevsiz ve güçsüz bırakmanın en etkili yolu, kendi öz varlığı,
temel maddi ve manevi ihtiyaçları için zorunlu tartıĢma ve karar organı olarak
POLĠTĠKAsız (siyasetsiz, Ġslami deyimle Ģeriatsız) bırakmaktır. Hiçbir yol bu denli
sakıncalı olamaz.

Tarih boyunca iktidar ve devlet aygıtları ve iliĢkilerinin ilk elde toplumun ahlakı
yerine ‗hukuk‘, politikası yerine ‗devlet‘ idaresi adlı kurumları yerleĢtirmesi bu ne-
denlerledir. Toplumu iki temel varlık stratejisi rolünü oynayan ahlak ve politika gü-
cünden alıkoyma, yerine hukuk ve hükümranlık idaresini koyma, her dönemin temel
iktidar ve devlet görevleridir. Sermaye birikimi, sömürü tekelleri bu iki görev olma-
dan olmaz. BeĢ bin yıllık uygarlık tarihinin tüm sayfaları toplumun ahlaki ve politik
gücünü kırmak, yerine sermaye tekellerinin hukukunu ve idaresini geçirmekle dolu-
dur. Uygarlık tarihi çıplak ve gerçek nedenleriyle böyledir ve doğru yazımı ancak bu
nedenlerle anlam ifade edebilir. Tarihin tüm toplumsal kavgalarının özünde de bu
gerçeklik gizlidir. Toplum kendi ahlak ve politikasınca mı yaĢayacaktır, yoksa azgın
sömürü tekellerinin hukuku ve idaresi doğrultusunda sürü gibi mi yaĢatılacaktır? So-
runların ana kaynağı iktidar ve devletin hukuk ve idaresinin akıl almaz ‗kanserolojik
büyümesi‘dir derken, bu gerçeği ifade etmek istiyorum.
Bir hususu daha açıklamakta yarar vardır. Ġlk hiyerarĢi kurulduğunda ve toplum
adına ‗tecrübe‘ ve ‗uzmanlığın‘ önem kazandığı durumlarda, adına ne dersek diyelim,
devlet veya otorite fark etmez, yararlılık beklenir. Toplum eğer devleti ve otoriteyi
(iktidarı) hepten olumsuzlaĢtırmamıĢsa, bu iki yararlılık beklentisi nedeniyledir. Yani
devlet ve otorite adına tecrübe ve uzmanlık bekleyerek iĢlerini kolaylaĢtıracağını
sanmaktadır. Katlanmasının en önemli gerekçeleri bu iki etkendir. Tecrübe herkeste
bulunmaz. Uzmanlık da herkesin iĢi olamaz. Fakat otorite ve devlet, tarih boyunca bu
iki haklı beklentiyi istismar ederek, en tecrübesiz ve uzmanlıktan yoksun beceriksiz-
lerin hukuk yerine entrika, tecrübe yerine aylaklık alanı haline getirdi. Büyük yoz-
laĢmalar ve felaketler bu büyük saptırma ve tersyüz etmeyle yakından bağlantılıdır.
Tarihte özellikle orta sınıfın kanserolojik geliĢmesini ifade eden burjuvazinin,
toplumun orta yerine, ‗göbeğine‘ oturarak kendi en bencil çıkarlarını ‗hukuk‘, en soy-
suz yönetimini ise ‗anayasal idare‘ olarak sunması, bunun için iktidar ve devleti sınır

ABDULLAH ÖCALAN

77

tanımaz ‗aygıt‘ ve sözde ‗uzmanlık‘ alanlarına bölerek çoğaltması tam bir felaket ol-
muĢtur. Toplum ―yağmurdan kurtulayım derken doluya tutulmuĢtur‖. Burjuvazinin
akıl inceliği olan liberalizmin sınır tanımaz ‗cumhuriyet‘, ‗demokrasi‘, ‗anayasa‘,
‗idarenin küçültülmesi‘, ‗devletin ve iktidarın sınırlandırılması‘ tartıĢmaları gerçeği
perdelemek kadar, tersine ifadelerle yüklü anlamlar olarak değerlendirilmelidir. An-
tikçağ kadar bile burjuva orta sınıfının anayasa, cumhuriyet, demokrasi, idarenin kü-
çültülmesi, devlet ve iktidarın sınırlandırılması yeteneği yoktur. Çünkü bu soylu kav-
ramları iĢlevsiz hale getiren, orta sınıfın maddi yapısıdır, onun varlık tarzıdır. Toplum
ilkçağların bir kralını, bir hanedanlığını zorbela taĢırken, sınırsız hale gelmiĢ burjuva
aygıt ve hanedanlıkları nasıl taĢısın? Bilerek ‗burjuva aile ve hanedan‘ kavramını kul-
lanıyorum. Çünkü aynı kaynaktan geliyor. Tüm yönetim ve kural sanatını önceki bü-
yük soylu aristokrasi ve kral güçlerinden devĢirmiĢtir. Öz yaratım yeteneği yoktur.
Devlet ve iktidar iliĢkilerinin toplumdaki kanserolojik etkisi bu sınıfsal doğasından
kaynaklanır. Orta sınıfın doğası faĢizm yüklüdür.
Dolayısıyla toplumun ahlaki ve siyasi (politik) dokularının kötürümleĢtirilerek iĢ
göremez hale getirilmesi en temel sorunların baĢında gelir. ġüphesiz ahlak ve politik
dokular, alanlar tümüyle yok edilemez. Toplum var oldukça, ahlak ve politika da var
olacaktır. Ama iktidar ve devletin bir uzmanlık ve tecrübe alanı olmaktan çıkması,
çıkarılması nedeniyle yaratıcı ve iĢlevsel yeteneklerini yerine getirememektedir. Gü-
nümüzde en ince gözeneklerine kadar iktidar ve devlet aygıt ve iliĢkileri sızdırılarak
(medya, her tür istihbarat ve özelleĢtirilmiĢ operasyon birlikleri, ideolojik öğretiler
vb.), toplumun nefessiz, kendini tanımaz, hiçbir ahlaki ilkesini uygulayamaz, en te-
mel ihtiyaçları için politik tartıĢma yapamaz ve karar (demokratik siyaset) oluĢtura-
maz duruma düĢürüldüğü çok açıktır. Yine günümüzün çok tartıĢılan ve gerçek hü-
kümran güçleri olan ‗küresel Ģirketler‘in, yani ‗ezel-ebed‘ tekellerin tarihin en büyük
sermaye patlamasını bu dönemde gerçekleĢtirmeleri, toplumun bu hale düĢürülmesiy-
le yakından bağlantılıdır. Toplum düĢürülüp dağıtılmadan, bu kadar sanal yolla, yani
hiçbir üretim aracına el değdirmeden paradan para kazanma gerçekleĢtirilemezdi. Te-
kellerin tüm tarih boyunca kazandıkları ve günümüzün bu en hacimli havadan kaza-
nımları, toplumun varlığından, sırtından ve beyninden boĢaltılması temelinde gerçek-
leĢtirilmektedir. Çünkü ―havada para yoktur!‖
Tekrarlamalıyım ki, yalnızca sınırsız çoğaltılmıĢ iktidar ve devlet aygıt ve iliĢki-
leri toplumu bu duruma düĢürmüyor. Hegemonyanın en az bunun kadar etkili diğer
ana kaynağı olan medya aracıyla toplumun ideolojik fethi gerçekleĢtiriliyor. Milliyet-
çilik, dincilik, cinsiyetçilik, bilimcilik, sanatçılık (sanatın endüstrileĢmesi, özellikle
sporun) saptırmalarıyla sersemletilmeden, sadece devlet ve iktidar aygıt ve iliĢkileriy-
le toplum bu denli düĢürülemez; küresel sanal (finans-kapital, para-sermaye kastedi-
liyor) Ģirketler, tarihsel tekeller, toplumu kendisi olmaktan çıkarıp toplumkırım uygu-
larcasına bu denli sınır tanımaz sömürüye tabi tutamazlar.

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

78

3- Toplumun Zihniyet Sorunları

ġüphesiz bir toplumu sömürüye açık hale getirmenin ilk koĢullarından biri olan
ahlak ve politika yoksunluğuyla, bu iki dokunun düĢünsel temeli olan toplumsal zih-
niyet çöküĢü sağlanmadan, bu yoksunluk gerçekleĢtirilemez. Tarih boyunca egemen-
ler, sömürgen tekeller amaçları için ilk iĢ olarak ‗zihniyet hegemonyasını‘ bu nedenle
inĢa ederler. Sümer toplumunu verimliliğe, dolayısıyla sömürüye açmak için, Sümer
rahiplerinin ilk iĢ olarak tapınak (Ziggurat) inĢa etmeleri bu gerçeği çok açık bir bi-
çimde kanıtlamaktadır. Sümer tapınağı, tarihin bilinen ve etkisi halen süren toplumsal
zihni fethetme ve çarpıtmanın orijinal kaynağı olması açısından da büyük önem taĢı-
maktadır.

Toplumsal doğanın en esnek zihni yapılanmalardan oluĢtuğunu önemle belirtme-
ye çalıĢtım. Toplumun en zekâlı doğa olduğu iyi anlaĢılmadıkça, anlamlı bir sosyoloji
geliĢtirilemez. Dolayısıyla toplumu sömürü kaynağı olarak gözüne kestiren zorbalar,
egemenler, kurnazlar, ilk iĢleri olarak toplumun zekâ ve düĢünme olanaklarını zayıf-
latmayı, ilk tekeli zihniyet tekeli yani tapınak olarak geliĢtirmeyi temel görev edin-
miĢlerdir. Tapınak orijinali itibariyle iki iĢlev birden görür. Birincisi, zihni egemen-
lik, hegemonik araç olarak son derece önemlidir. Ġkincisi, toplumu öz zihni değerle-
rinden koparmak için çok elveriĢlidir.
Toplumun öz zihniyeti kavram olarak iyi anlaĢılmayı gerektirir. Ġnsanlık daha
eline ilk taĢ ve sopayı aldığında bu iĢi düĢünerek yapmıĢtır. Ġçgüdü değil, analitik dü-
Ģüncenin ilk tohumları söz konusudur. Deneyim biriktikçe toplumun geliĢmesi, özün-
de bu düĢünce yoğunlaĢmasıdır. Bir toplum ne kadar deneyim, dolayısıyla düĢünce
yoğunlaĢtırırsa, o denli yetenek ve güç kazanır. Kendini daha iyi besler, korur ve üre-
tir. Bu süreç toplumsal geliĢmenin ne olduğunu ve neden çok önem taĢıdığını açıkla-
maktadır. Toplum kendini sürekli düĢündürdükçe, ortak akıl veya vicdan da dediği-
miz ahlaki geleneğini, yani kolektif düĢüncesini oluĢturur. Ahlak bu nedenle çok
önemlidir. Çünkü o toplumun en büyük hazinesi, deneyim birikimi, ayakta kalma ge-
rekçesi, yaĢamını sürdürmesinin ve geliĢtirmesinin temel organıdır. Bunu yitirirse da-
ğılacağını, yaĢam deneyiminden ötürü çok iyi bilmektedir. Adeta içgüdü keskinliğiyle
ahlakı önemsemektedir. Eski klan-kabile toplumlarında ahlak kurallarına uymayanla-
rın cezası ölümdü ya da toplumun dıĢına atılıp ölüme terk edilirlerdi. Halen çok saptı-
rılsa da, ‗namus cinayeti‘nin kökeninde bu kurallar yatmaktadır.
Ahlak kolektif düĢünce geleneğini temsil ederken, politikanın iĢlevi biraz daha
farklıdır. Daha çok güncel kolektif iĢler üzerinde tartıĢmak ve kararlaĢmak için dü-
Ģünce gücünü gerektirir. Güncel yaratıcı düĢünce politika için Ģarttır. Yine de kaynak
olarak, düĢünce birikimi olarak ahlaka dayanmadan ne politik düĢüncenin, ne de poli-
tikanın kendisinin yapılamayacağını toplum çok iyi bilmektedir. Politika günlük ko-
lektif (toplumun ortak çıkarı) iĢler için kaçınılmaz bir eylem alanıdır. ĠĢler konusunda

ABDULLAH ÖCALAN

79

farklı, hatta aykırı düĢünceler olsa bile, tartıĢma ve karar almaları için Ģarttır. Politi-
kasız toplum ya baĢkalarının kurallarını sürü misali takip eden, ya da baĢı koparılan
tavuk misali zıplayan hayvandan farksızdır. Toplumun öz düĢünce gücü bir üstyapı
kurumu değildir; toplumun beynidir. Organları ahlak ve politikadır.
Toplumun diğer organı, kutsal mekân olarak elbette tapınaktır. Ama bu tapınak
hegemon güç (hiyerarĢi ve devlet) tapınağı değil, kendi öz kutsal mekânıydı. Toplu-
mun öz kutsal mekân arayıĢı, arkeolojik buluĢlarda baĢköĢeyi iĢgal etmektedir. Gü-
nümüze kadar ayakta kalan belki de tek önemli yapıdır. Bu gerçeklik tesadüfî sayıla-
maz. Toplumun ilk kutsal mekânı tüm geçmiĢinin, atalarının, kimliğinin, ortaklığının
temsil edildiği yerdir. Toplu anma, ibadet yeridir. Kendini hatırlama, yâd etme mekâ-
nıdır; geleceğe taĢımanın iĢaretidir; bir arada olmanın önemli gerekçesidir. Toplum,
tapınak ne kadar dikkat çekici, görkemli, güzel yaĢanmaya değer yerde inĢa edilirse,
o denli temsil kabiliyeti ve yaĢamsal değeri olacağının bilincindeydi. Dolayısıyla en
çok görkemlilik tapınaklarda sergilenirdi. Sümer örneğinin de yansıttığı gibi, tapınak
aynı zamanda üretim araçlarının, emekçilerin depo ve barınak yeriydi. Yani imece
usulü çalıĢmanın yeriydi. Yalnız ibadet değil, toplu tartıĢma ve karar yeriydi. Politik
merkezdi. Zanaatkâr yuvasıydı. Ġcat yeriydi. Mimar ve bilginlerin hünerlerini dene-
dikleri merkezdi. Ġlk akademi örneğiydi. Ġlkçağın tüm kehanet merkezlerinin tapınak-
larda olması tesadüfî değildir. Bütün bu etkenler ve daha yüzlercesi tapınağın önemi-
ni ortaya koymaktadır. Bu duruma da rahatlıkla toplumun ideolojik, zihniyet merkezi
demek gerçekçi olacaktır.
Urfa‘daki dikilitaĢların ördüğü harabe on iki bin yıl öncesine aittir. Daha tarım
devrimi yapılmamıĢtır. Ama o taĢ oymacılığı ve dikiminin, anlamı çok geliĢkin insan-
ların ve dolayısıyla toplumun varlığını gerektirdiği açıktır. Kimlerdi onlar, nasıl ko-
nuĢuyorlardı, nasıl beslenip çoğalıyorlardı? DüĢünce ve adetleri nasıldı? Geçimlerini
nasıl temin ediyorlardı? Bu soruları yanıtlayacak hiçbir iz yoktur. Yalnız dikilitaĢ anı-
tı, büyük ihtimalle tapınak kalıntıları geriye iz olarak kalmıĢtır. Bugün bile sıradan
köylüler o taĢları oyup, anlamlı biçimde o yere çıkararak dikme gücünde olmadıkla-
rına göre, demek ki o insanlar ve toplumları bugünkü köylüler ve köy toplumlarından
geri değillerdi. Sadece buna benzer hususları tahmin edebiliyoruz. Urfa‘nın kutsallığı
(saptırılmıĢsa) da, belki bu tarih ötesi gelenekten bir ırmak misali süzülüp geliyor. Bu
anlamda toplumsal tapınağın varlığını ve önemini tartıĢmıyorum. Hegemonik tapına-
ğın varlığını ve iĢlevinin önemini tartıĢıyorum.
Mısır rahipleri de en az Sümer örneği kadar hegemonik tapınak oluĢumunda rol
oynadılar. Hint Brahmanları onlardan daha aĢağı kalmadılar. Uzakdoğu tümüyle daha
aĢağı kalır durumda değildi. Güney Amerika tapınakları da hegemonikti. BoĢuna
gençler kurban seçilmiyordu. Tüm uygarlık çağlarının egemen tapınakları
hegemonikti. Orijinalin kopyası gibiydiler. Toplumun egemenler yararına kullanıma
hazır hale getirilmesi bu merkezlerin baĢ iĢleviydi. Tekelin askeri kolu dehĢetengiz

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

80

kelle koparıp kale ve sur duvarlarında kullanırken, ruhani kolu zihniyet fethiyle aynı
iĢi tamamlardı. Her iki faaliyet toplulukların köleleĢtirilmesinde at baĢı rol oynadı.
Biri korku, diğeri ikna üretti. Binlerce yıllık uygarlık toplumunun bu tarzdaki sürekli-
liğini kim inkâr edebilir?
Avrupa hegemonik uygarlığı bu konuda büyük biçim değiĢikliğini sağladı. Özünü
ise olduğu gibi korudu. Toplumun üzerindeki devasa ulus-devlet aygıtlarının bununla
yetinmeyip en ince ayrıntılarına kadar toplumun iç gözeneklerini kendine bağımlı ha-
le getirdiği günlük gözlemlerdendir. Zihniyet oluĢum merkezleri olarak üniversite,
akademi, daha aĢağıda lise, ortaokul, ilk ve anaokulun verdiği, kilise, havra ve cami-
nin tamamladığı, kıĢlanın keskinleĢtirdiği, toplumun kalıntısı kalan zihni, ahlakı ve
politik dokularının fethi, iĢgali, asimilasyonu ve sömürgeleĢtirilmesi net değil de ne-
dir? Demek ki toplumun ‗kitleleĢtirilmesi‘ sürüleĢtirilmesidir derken, bazı değerli yo-
rumcular boĢ konuĢmuyorlar. Aynı zamanda faĢizmin toplumuna bu zihin sömürge-
leĢtirilmesiyle gidildiği taze anılarımızdandır. Yakın tarihin kan banyosu da bu zihin
fethinin sonucudur.

Tekrarlamanın sakıncası yoktur: Milliyetçilik, dincilik, cinsiyetçilik, sporculuk,
sanatçılık ikonlarını sallarsan toplumu –pardon, sürüyü-, kitleyi dilediğin her hedefe
taĢıyabilirsin. Zihnin fethi hiçbir zorun baĢaramayacağı kadar toplumu bugünkü küre-
sel finans-sermayesine açık hale getiren geliĢmenin temelidir. Bir kez daha Sümer ra-
hiplerine ve tapınak icatlarına selam durmak gerekir! Ne yaman fatihlermiĢsiniz de,
aradan beĢ bin yıl geçtiği halde, bugünkü son temsilcileriniz ve tapınakları ellerini sı-
cak sudan soğuk suya sokmadan tarihin en büyük sermaye birikimini gerçekleĢtirebi-
liyorlar! Tanrıların en güçlü imgeleri, gölgeleri (Zillullah) bile bu kadar kazanç sağ-
layamadılar. Demek ki, sermayenin sürekli ve kümülâtif birikimi boĢ bir kavram de-
ğilmiĢ. Zihni çarpıtmalar basit operasyonlar değilmiĢ. Dr. Hikmet Kıvılcımlı ve Ġtal-
yan Antonio Gramsci de hegemonik fethi benzer tanımlamalara kavuĢtururken, ulus-
devletin çok en yüceleĢtirildiği dönemin hapishanelerindeydiler. Bildikleri yaĢadıkla-
rındandı. Ben de son tahlilde küresel sermaye ‗mahkûmuyum‘. Onu doğru tanıma-
mak, kendi zihnim Ģahsında (kimliğimde) toplumun öz zihnine ihanet olurdu.

4- Toplumun Ekonomik Sorunları

Ekonomik sorunlar denince karıncalar aklıma gelir. Karınca kadar ufak bir hay-
vanın bile ekonomik (ne de olsa her varlık için ekonomi beslenmedir) sorunları ol-
muyor. Ġnsan gibi geliĢkin akıl ve tecrübe sahibi bir varlığın yaman ekonomik sorun-
ları, hatta iĢsizlik gibi yüz kızartan durumlar nasıl yaĢanıyor? Doğada insan zekâsının
üzerinde çalıĢıp iĢ haline getiremeyeceği ne olabilir? Sorun kesinlikle ne doğal iĢle-
yiĢtedir, ne de çevreyle ilgilidir. Ġnsanın zalim kurdu kendi içindedir. Her ekonomik
sorun, baĢta iĢsizlik, toplumun sermayeleĢtirilmesiyle bağlantılıdır.

ABDULLAH ÖCALAN

81

Marks‘ın sermaye tahlili Ģüphesiz değerlidir. Bunalım süreciyle ilgili iĢsizliği de
açıklamaya çalıĢır. Acı olan odur ki, pozitivizmcilik hastalığı onu da çok kötü du-
rumda yakalamıĢtır. Bilimcilik hastalığı çok daha kapsamlı tarihsel-toplum analizini
yapmasını engellemiĢtir. Benim yapmaya çalıĢtığım Ģey sermayenin ekonomi olma-
dığını, tersine ekonomiyi ekonomi olmaktan çıkarmanın etkili aracı olduğunu tanım-
lamaya çalıĢmaktır. Bunun için en baĢta gelen nedenim, toplumun geliĢiminde kâr ve
sermayenin hiçbir zaman hedef olmadığı, yer bulmadığıdır. Zengin, refah içinde top-
lum düĢünülebilir. Ahlak ve politika buna açıktır. Ancak toplum ihtiyaç ve iĢsizlik
içinde kıvranırken, etrafta zenginlik ve sermayeden bahsetmek, suç olmanın ötesinde
toplumsal kırımla ilgili olmalıdır. Uygarlığı bizzat sorun yumağının kendisi olarak
tanımlamak, sermaye tekeline dayanmasından ötürüdür.
Rosa Luxemburg, sermayenin gerçekleĢtirilmesini kapitalist olmayan toplum ko-
Ģuluna bağlarken, çok önemli bir hakikatin kıyısında seyretmektedir. Kıyıdan daha
içeri yürüyebilseydi, onun sadece kapitalist olmayan toplumun varlığına bağlı olma-
dığını, o toplumu kene gibi emerek ĢiĢtiğini, bundan bir damla kanı da iĢçiye içirerek
kendisine suç ortağı haline getirdiğini görebilecekti. Net vurguluyorum; iĢçinin çaba-
sını da inkâr etmiyorum. Ama sermaye oluĢumunun iĢçinin emeğine ancak çok cüzî
miktarda bağlanabileceğini, hatta felsefi-tarihsel-toplumsal düĢünülürse bu cüzî mik-
tarın da anlamını yitireceğini belirtiyorum. Endüstriyalizmin toplumun ve çevrenin
sırtından bir vurgun olduğu, ekolojik sorunlardan ötürü giderek açığa çıkmaktadır.
Günümüzde iĢletme yöneticilerinin ve usta iĢçilerin toplumun en ayrıcalıklı kesimi
haline geldiğini, bunun karĢılığının çığ gibi büyüyen iĢsizlik olduğunu hangi bilgi ve
izan sahibi insan inkâr edebilir? GeliĢmiĢ endüstri katmanları, tekelci ticaret ve finan-
sal kesimler, yani sermaye tekelleri ‗çok hisseli ortaklık‘ projeleriyle iĢçi kavramını
iyice anlamsızlaĢtırmıĢlardır. ĠĢçinin giderek sermaye tekelini topluma bağlayan kayıĢ
rolüne indirgendiğini görmek önemlidir. Reel sosyalizmin rolü nasıl devlet kapita-
lizmi olarak, bir ‗tavizci iĢçi‘ olarak tanımlanabilirse, klasik özel kapitalizmin de
benzer tavizci iĢçisi vardır. Bunlar her zaman toplum içinde bir arada olagelmiĢlerdir.
Geriye kalan toplum, Rosa‘nın aklına gelen kapitalist olmayan toplumdur.
Dikkat edilirse, burada kapitalist olan ve olmayan fark tarif edilmektedir. Rosa‘da
her ikisi de toplum biçimidir. Ben daha farklı olarak, kapitalizmi bir toplum biçimi
olarak değil, toplumun üzerinde artık-değer sızdıran, ekonomiyi kurutan, iĢsizliği do-
ğuran, devlet ve iktidarla kaynaĢıp güçlü ideolojik hegemonya araçlarını kullanan ge-
niĢ bir Ģebeke, örgütlenme olarak değerlendiriyorum. Bu örgütlenmenin içine son dö-
nemde tavizci iĢçi kesimini de eklemiĢlerdir. Tekelci ağın içeriğini bir kez daha böyle
tanımlarken, birçok yanlıĢ anlamayı gidermeyi amaçlıyorum. Özellikle ‗kapitalist
toplum‘ kavramının tuzak karakterini deĢifre etmek durumundayım. Kapitalist tekele
böyle bir sıfat bağıĢlamak fazlasıyla lütufkârlıktır. Sermaye Ģebeke, örgütsel ağ oluĢ-
turabilir. Mafyanın da değme bir sermaye Ģebekesi olduğu çok iyi anlaĢılmalıdır.

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

82

Sermaye Ģebekesinin mafya olarak adlandırılamamasının tek nedeni, toplumdaki
hegemonik gücü ve resmi iktidarla bağlantılarıdır. Yoksa mafya kadar bile etik kural-
ları olmayan bir Ģebeke olarak kalacaktı.
ġu hususu da önemle eklemeliyim ki, orta boy sanayici, tüccar ve tarımcıyı kapi-
talist saymıyorum. Bunlar büyük ölçüde gerçek ekonomik ihtiyaçlar için olup, ser-
maye tarafından çok yönlü kıskaca alınsalar da, üretim yapmaya çalıĢan toplumsal
kesimlerdir. Ayrıca pazardaki küçük meta alıĢveriĢini ve bu metaları küçük iĢletmele-
rinde gerçekleĢtirenleri de kapitalist saymıyorum. ÇeĢitli meslek sahipleri haliyle ka-
pitalist sayılmaz. Tavizci kesim dıĢındaki tüm iĢçiler, köylüler, öğrenciler, memurlar,
zanaatkârlar, çocuklar, kadınlar toplumun belkemiğini oluĢturur. Kapitalist olmayan
toplum olarak bu tanımı geliĢtirmeye çalıĢıyorum. Yani çoğu Marksist‘in sandığı gibi
kapitalist olmayan toplum derken feodal, Asya tipi, yarı-feodal gibi kavramlarla dil-
lendirilen toplumu kastetmiyorum. Bu kavramların gerçeği öğretici kılmadıklarına,
daha çok perdelediklerine dair ikna olmuĢ durumdayım. Kaldı ki, bu çözümlemeyi
sadece 16. yüzyıl sonrası Avrupa‘da merkezileĢen sermaye Ģebekeleri için değil, tarih
boyunca artık-değer gasp eden tüm sermaye Ģebekeleri (ticaret-siyaset-askerlik-
ideolojik, tarımsal, endüstriyel tekeller) kapsamında geliĢtiriyorum. Günümüz küresel
finans sermayesinin bu çözümlemeyi çarpıcı biçimde doğruladığını görmek için fazla
incelemeye gerek olmadığı açıktır.
Toplumsal doğanın anti-sermaye karakterini görmek kilit önemdedir. Binlerce
yıllık yürüyüĢünde toplum, sermaye birikiminin en çürütücü etkiye sahip olduğunun
farkındaydı. Örneğin sermaye birikiminin etkili yöntemlerinden biri olan faizciliği
mahkûm etmeyen hiçbir din yok gibidir.
Günümüzde çığ gibi büyüyen iĢsizliği sermayenin ucuz iĢçi, esnek iĢçi yaratmak
için geliĢtirdiğini söylemek çok eksik bir değerlendirmedir. Gerçeğin bir yönü bu ol-
makla birlikte, asıl nedeni sermayenin toplumu kâr peĢinde koĢturan faaliyetlere bağ-
lamasıdır. Kâr-sermaye için faaliyet kesinlikle toplumun temel ihtiyaçlarıyla örtüĢ-
mez. Eğer toplumun doyurulması için yapılan üretim kâr getirmiyorsa, toplumun aç-
lık ve yoksulluktan kırılması -Nitekim günümüzde milyonlarca insan bu durumdadır-
sermayenin umurunda bile değildir. Örneğin eldeki sermaye miktarı biraz tarıma yatı-
rılsa, asla açlık sorunu kalmaz ve olmaz. Ama tam tersine, sermaye tarımı sürekli bo-
Ģaltıyor, bozuyor. Bunun nedeni tarımda kâr oranının ya hiç olmaması ya da çok dü-
Ģük olmasıdır. Paradan dev miktarda para kazanılırken, hiçbir sermayedar tarımı dü-
Ģünmez. Sermayenin karakterinde bu tür düĢünceye asla yer yoktur. Eskiden devlet
tekel olarak tarıma çok yardım yapardı. Ama karĢılığını da ürün veya para-vergi ola-
rak alırdı. ġimdiki sermaye piyasaları bu yönlü devlet faaliyetlerini de anlamsızlaĢ-
tırmıĢlardır. Aksi halde o devletler iflasla karĢılaĢmaktan kurtulamazlar.
Demek ki, sermayenin toplumun ana gövdesini giderek iĢsiz ve yoksul bırakması
günlük, geçici politikalar nedeniyle değil, yapısal karakteri nedeniyledir. Çok ucuza

ABDULLAH ÖCALAN

83

çalıĢılmak istense de toplumdaki iĢsizliğin çözülemeyeceği, incelemeye gerek olma-
dan sıradan bir gözlemle rahatlıkla anlaĢılabilir. Artık-değer üzerine kurulu kârlılık
politikaları ve sistemi ortadan kalkmadan, toplumun iĢsizlikten ve yoksulluktan kur-
tulamayacağını bir kez daha iyi bilmek gerekir diyorum.
Yoksa örneğin tarih boyunca çok sayıda toplumu doyuran, neolitik topluma on
beĢ bin yıldır analık eden Mezopotamya ovalarında neden iĢsizlik, açlık ve yoksulluk
kol geziyor? Kâr amaçlamayan bir üretim hamlesi planlansa, günümüz ölçülerinde
yirmi beĢ milyon insanı rahatlıkla besleyebilecek ve üzerine fazla bırakacak bu ovala-
rın ve insanlarının tek ihtiyacı sermayenin çalıĢtırmayan eli değil, tersine iĢsizliğin,
açlığın ve yoksulluğun tek nedeni olan bu elin (özel veya devlet eliyle olması hiç fark
etmez) yakasını bırakmasıdır. Ġhtiyaç duyulan tek Ģey, gerçek emekçi eliyle toprağın
buluĢmasıdır; buna fırsat yaratacak toplumsal zihniyet devriminin gerçekleĢtirilmesi-
dir; toplumsal ahlak ve politikanın tekrar temel dokular, organlar olarak iĢlevine ka-
vuĢmasıdır; demokratik siyasetin bu nedenlerle dört elle ve gözle gerçek beyinlerle
görevine koĢmasıdır.

5- Toplumun Endüstriyalizm Sorunu

Tarım devrimi kadar önem taĢıyan endüstri devriminin, binlerce yıllık tarihsel bi-
rikim temelinde, 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl baĢlarında niteliksel sıçrama yapıp gü-
nümüze kadar iniĢli-çıkıĢlı seyrini sürdürdüğünü belirtmek mümkündür. Nerede, ne
zaman, nasıl duracağı, durdurulacağı kestirilememektedir. Bu devrim analitik aklın
patlaması gibi bir özelliğe sahip olup, zaten bu aklın ürünüdür. Sermayenin kesin hâ-
kimiyetindedir. Hiç Ģüphesiz sermayenin kendisi çoklukla endüstriyel araçların muci-
di değildir. Ama onları sermaye aracına dönüĢtürmek için her zaman ivedilikle üze-
rinde durmuĢ, gerekli gördüklerini mülkiyetine geçirmiĢtir. Seri, ucuz üretmek, top-
lum için büyük bir geliĢme imkânıdır. Akıl gibi toplumun hizmetindeki endüstri de
değerlidir. Sorun endüstrinin kendisinde değildir, kullanılıĢ tarzındadır. Endüstri tıpkı
nükleer imkân gibidir. Tekellerin çıkarına kullanıldığında, ekolojik felaketlerden sa-
vaĢlara kadar yaĢamı en çok tehdit eden araca dönüĢebilir. Nitekim kâr amaçlı kulla-
nımı günümüzde iyice belirginleĢtiği gibi, çevresel yıkımı hızlandırmıĢtır. Sanal top-
lum doğrultusunda hızla yol aldırmaktadır. Ġnsan organlarının yerini hızla robotlaĢma
almaktadır. Böyle giderse insanın kendisi gereksizleĢecektir.
Çevrenin bugünkü halinde bile sadece toplumun değil, tüm canlı yaĢamın tehdit
altına girdiği ortak görüĢtür. Önemle vurgulamak gerekir ki, bu gidiĢte endüstriyi ol-
gu olarak kendi baĢına sorumlu ilan etmek tam bir saptırmadır. Kendi baĢına endüstri
nötr bir olanaktır. Toplumun varlık gerekçeleriyle bütünleĢtirilmiĢ bir endüstri, kesin-
likle dünyayı insan için, hatta tüm yaĢamlar için Üçüncü Doğa haline getirmede belir-
leyici rol oynayabilir. Böylesi bir potansiyel taĢımaktadır. Böyle olursa endüstriyi
kutsamak da gerekir. Fakat kâr-sermayenin ağırlıklı olarak kontrolüne girerse, dün-

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

84

yayı bir avuç tekelcinin dıĢında tüm insanlık için cehenneme de çevirebilir. Nitekim
günümüzde gidiĢat biraz da bu yönlüdür. Bu gidiĢatın insanlığı derin bir endiĢeye
kaptırdığı inkâr edilemez. Endüstriyel tekel olarak toplum üzerinde gerçek imparator-
luklar kurmuĢtur. Bir tek ABD süper hegemonyasına karĢılık, onlarca endüstriyel
hegemon vardır. Siyasal-askeri hegemon durdurulsa bile, endüstriyel hegemonlar ko-
lay durdurulamazlar. Çünkü artık onlar da küreselleĢmiĢlerdir. Bir ülke merkez olarak
dar gelirse, hemen baĢka bir mekânı, yeni ülkeleri, merkezleri haline getirebilirler. Ne
malûm ABD‘nin bir endüstri imparatorluğu yarın Çin‘i merkez seçmesin? KoĢullar
daha elveriĢli olduktan sonra, bugün bile bunun yavaĢ yavaĢ mümkün olduğu göz-
lemlenmektedir.

Endüstriyalizm tarımı can evinden vurmuĢtur. Ġnsan toplumunun asli unsuru, var-
lık aracı olan tarım, endüstri karĢısında büyük yıkım yaĢamaktadır. On beĢ bin yıldır
insanlığı var eden bu kutsal faaliyet, bugün kendi haline bırakılmıĢtır. Endüstrinin
egemenliğine bırakılmaya hazırlanılmaktadır. Kâr-sermaye güdümlü endüstrinin ta-
rıma girmesi, sanıldığı gibi seri üretim, bol üretim olarak yorumlanamaz. Genlerle
oynanarak toprak, endüstri tekellerince suni döllenme gibi bir analık durumuna soku-
lacaktır. Nasıl ki yabancı bir spermle sağlıklı bir hamilelik, annelik mümkün değilse,
genleriyle oynanmıĢ tohumlarla toprağı döllendirmek, iyi bir analık durumuna soka-
mayacaktır. Endüstri tekelleri tarıma yönelik bu çılgınlığa hazırlanıyorlar. Ġnsanlık ta-
rihi belki de en büyük karĢıdevrimi tarımda yaĢayacaktır, hatta yaĢamaya baĢlamıĢtır
bile. Toprak, tarım, her ikisi bir üretim aracı ve iliĢkisi değildir; toplumun ayrılmaz,
oynanmaz varlık parçalarıdır. Ġnsan toplumu ağırlıklı olarak toprak ve tarım üzerin-
den inĢa edilmiĢtir. Onu bu mekânlardan ve üretimden koparmak, varlığına karĢı en
büyük darbeye maruz bırakmaktır. Kanser gibi büyüyen kent gerçeği, daha Ģimdiden
bu tehlikeyi bütün çıplaklığıyla sergilemeye baĢlamıĢtır. KurtuluĢ büyük ihtimalle ve
büyük oranda tersi bir harekette görülmektedir: Kentten toprağa ve tarıma dönüĢ ha-
reketi. Bu hareketin ana sloganı herhalde ―var oluĢ için ya tarım, toprak ya yok olma‖
biçiminde belirlenecektir. Kâr-sermaye endüstriyle toprağı, tarımı bütünleĢtirip dost,
simbiotik iliĢkilerle bağlamıyor. Aralarına dağ gibi çeliĢkiler yığıp düĢmanlaĢtırıyor.
Toplumdaki sınıfsal, etnik, ulusal ve ideolojik çeliĢkiler; çatıĢmalar ve savaĢlara
kadar gidebilir. Fakat bunlar giderilmesi olanaksız çeliĢkiler değildir. Ġnsan eliyle in-
Ģa edildikleri gibi dağıtılabilirler de. Sermayenin aracı olarak endüstriyle toprak ve ta-
rımın çeliĢkisi insan kontrolünü aĢar. Toprak ve tarım milyonlarca yıl ekolojik olarak
kendilerini hazırlamıĢlardır. Bozulmaları halinde, insan eliyle inĢa edilemezler. Top-
rak imali insanın eliyle olmadığı gibi, tarımsal ürünleri ve diğer canlıları, örneğin bit-
kileri insan eliyle yaratmak da Ģimdilik olanaklı değildir, olanaklı olması da bekle-
nemez. Zaten bu olanak insan olarak gerçekleĢmiĢtir. GerçekleĢmiĢ olanı tekrarlama-
nın anlamı ve imkânı yoktur.

ABDULLAH ÖCALAN

85

Derin bir felsefi konu olduğu için fazla girmeyeceğim. Yalnız firavun, pramit tar-
zı mezarlarla nasıl kendi geleceğini hazırlamak istemiĢse, endüstriyalizmin robotlaĢtı-
rıcı tarzı da pek yaĢanılır bir gelecek yaratamaz. Bu, insana da saygısızlıktır. Doğa
gibi muhteĢem bir varlık ortadayken, robot ve kopyalarının ne anlamı ve önemi olabi-
lir? Sermayenin kâr çılgınlığı burada bir kez daha karĢımıza çıkıyor. Robotlar en ucuz
üretimi gerçekleĢtirdi diyelim. Peki, kullanıcısı olmadan bunlar neye yarayacaklar?
Endüstriyalizm bu yönüyle toplumu iĢsiz kılmanın en temel etkenidir; toplumun üret-
kenliğine karĢı sermayenin en büyük silahıdır. Sermaye hem en az iĢçi çalıĢtırmada,
hem de ucuzlamıĢ fiyatlarla piyasayı dilediği gibi manipüle etmede endüstri silahını
sıkça kullanmaktadır. Tekelci fiyatlar ve iĢsizliğin temel etkeni olan bunalımlarını
(fazla üretim bunalımları) kaçınılmaz kılmaktadır. Sonuçta çürüyen mallar ve iĢsiz,
aç, yoksul milyonlarca insan bu bunalımların kurbanı olmaktadır.
Toplumun doğası ancak milyonlarca yılın ve uygun mekânın ürünü olan çevreyle
sıkı bağlantı içinde kendini sürdürebilir. Hiçbir endüstriyel oluĢum, evren harikası
çevrenin yerini tutamaz. Daha Ģimdiden yerde, havada, denizde ve uzayda trafik fela-
ket boyutlarına eriĢmiĢtir. Fosil yakıtlarla yürüyen endüstri, iklim ve çevreyi sürekli
zehirlemektedir. Tüm bu felaketlerin karĢılığı, iki yüz yıllık kâr birikimidir. Bu biri-
kim bunca tahribatlara değer miydi? Bu yüzden yaĢanan tahribatı toplam savaĢlar
yapmadığı gibi, verilen canlı kaybı da ne insan ne de doğa eliyle baĢka hiçbir tür olay
yüzünden verilmemiĢtir.

Endüstriyalizm, bir tekelci ideoloji ve aygıt olarak, toplumun en temel sorunla-
rındandır. Derinden sorgulanması gerekir. Sadece ortaya çıkardığı tehlikeler bunun
için yeterlidir. Canavarın daha da büyüyüp kontrolden çıkması, sorgulanmasını ve
hakkında alınması gereken tedbirleri geç ve anlamsız kılabilir. Toplumun kendisi ol-
maktan çıkmasını ve sanal toplum haline gelmesini engellemek için, bu canavarı te-
kellerin elinden alarak, önce ehlileĢtirip, sonra toplumun doğasına dost kılmanın tam
zamanıdır.

Endüstriyalizme karĢı mücadele ederken, endüstriyel tekniğin tekelci ideolojik
yapısı ve kullanımı ile toplumun genel çıkarlarıyla uyumlu yapı ve kullanım tarzını
birbirinden ayrıĢtırmak, bu yönlü bilimsel çalıĢma ve ideolojik mücadelenin en önem-
li görevidir. Sosyal ve sınıfsal konumdan bağımsız bir endüstriyalizme karĢı mücade-
leyi hümanistlik (insancıllık) temelinde verdiğini idea eden grupların amaçlarına
ulaĢmaları beklenemez. Bu gruplar objektif olarak amaçlarına ters düĢüp, tekelcilik
olarak endüstriyalizme hizmet eder duruma düĢmekten kurtulamazlar. Endüstriyalizm
sanıldığından daha fazla ideolojik, militarist ve sınıfsal karakterdedir. Ġdeoloji olarak
bilim ve tekniktir. Hatta bu yönlü kullanımda olan bilim ve tekniğin en tehlikeli bo-
yutlarını temsil eder. Endüstri canavarı kendi baĢına ortaya çıkmıĢ değildir. Hatırla-
yalım: Ġngiltere burjuvazisi adada, Avrupa‘da ve dünyada tarihi emperyalizm hamle-
sine giriĢirken, endüstriyalizmi hem örgütleyen hem de en kapsamlı ve hızlı kullanan

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

86

sınıftı. Endüstriyalizm daha sonra sırasıyla tüm ülke burjuvazilerinin müĢterek silahı
olmuĢtur. Finans-ticaret-endüstri üçlüsü içinde en çok endüstri yüzyılları olan 19. ve
20. yüzyıllarda dünya çapında gerçekleĢen burjuva egemenliği bu gerçeği açıkça ka-
nıtlamaktadır.

Ne yazık ki, Karl Marks ve reel sosyalist hareketin kapitalist olmayan toplumu
gerici olarak ilan etmeleri ve sanayi burjuvazisiyle ittifakı stratejik olarak benimse-
meleri, bilinçli olmasa da, tarihte amaçlarına en ters düĢen ve hatta objektif olarak
ihanet anlamına gelen hareketlerin en trajik olanı ve belki de baĢta gelenidir. Tıpkı üç
yüz yıl boyunca barıĢ dini olan Hıristiyanlığın devlet ve iktidarla ittifakının objektif
ve çoğunlukla bilinçli olarak amaçlarına ters düĢmesi ve ihanet etmesinde olduğu gi-
bi. Hıristiyanlık da son tahlilde iktidar tekelinin cazibesine kapılarak çıkıĢ amacına
ters düĢmüĢ ve uygarlık dini haline gelmekten kurtulamamıĢtır. Ġslamiyet‘te olan ise,
daha Hz. Muhammed hayattayken yaĢanmaya baĢlanmıĢtır. Sonuçta iktidar endüstri-
sine yenik düĢmüĢ oluyorlar.
Eğer bugün çevre adına bütün insanlık kıyamet saatleri yakınmıĢ gibi feryat et-
meye baĢlamıĢsa, bu olayın tarihsel-toplum ve sınıf boyutlarını benzer örnek hareket-
ler ıĢığında kavramak, toplumun varlık hareketi olarak benimsemek ve yeni bir kutsal
dini hareket gibi mücadele etmek durumundadır. AteĢi nasıl ateĢle söndürmek müm-
kün değilse, endüstriyalizm batağında yaĢamayı sorgulamaksızın, ondan vazgeçmek-
sizin de ekolojik mücadele yürütülemez. Yeni Hıristiyanlık, Ġslamlık ve reel sosya-
listlik trajediler yaĢamak istemiyorsak, ders çıkarmak ve bilimsel-ideolojik, ahlaki-
politik mücadeleyi doğru ele almak gerekir.

6- Toplumun Ekolojik Sorunu

Açık ki, endüstriyalizm sorunu hem ekolojik sorunun bir parçası, hem de en te-
mel nedenidir. Farklı bir baĢlık altında yorumlamak tekrar anlamına gelebilir. Fakat
ekoloji endüstriyalizmden daha fazla anlam ifade eden, toplumsal ve sorunlu olan bir
konudur. Kavram çevrebilim anlamı taĢısa da, esas olarak toplumsal geliĢimle çevresi
arasındaki sıkı iliĢkiyi çözümleme bilimidir. Çevre sorunları felaket alarmı verince,
ağırlıklı olarak gündemleĢti; sakıncalı anlamlar taĢısa da, ayrı bir inceleme dalı haline
getirildi. Çünkü o da endüstriyalizm gibi toplumun yarattığı bir sorun olmayıp, uygar-
lık tekellerinin son marifeti olarak, en kapsamlı sorun biçiminde tarih, dünya ve top-
lum gündemine oturmuĢtur.
Belki de hiçbir sorun ekolojik olanlar kadar kâr-sermaye düzenlerinin (örgütlü
Ģebekeler) gerçek içyüzünü bütün insanlık gündemine oturtacak önem ve ağırlıkta
olmamıĢtır. Kâr ve sermayenin (tarih boyunca tüm askeri, ekonomik, ticari, dini te-
kellerin toplamı olarak) uygarlık sisteminin bilânçosu sadece toplumun her yönden
çözülüĢü (ahlaksızlık, politikasızlık, iĢsizlik, enflasyon, fuhuĢ vb.) değil, çevrenin de

ABDULLAH ÖCALAN

87

tüm canlıların yaĢamıyla birlikte tehlike altına girmesi olmuĢtur. Tekelciliğin toplum
karĢıtlığını bu gerçeklerden daha çarpıcı olarak neyle kanıtlayabiliriz ki?
Zekâ ve esneklik payı diğer tüm canlılara göre en yüksek bir doğa olarak tanınsa
da, insan toplumu da son tahlilde canlı bir varlıktır. Dünyalıdır. Çok hassas düzen-
lenmiĢ bir iklim atmosferinin, bitkiler ve hayvanlar dünyasının evriminin ürünüdür.
Dünyamızın atmosfer ve ikliminin, bitkiler ve hayvanlar âleminin bağlı olduğu dü-
zenlilikler, hepsinin toplamı olması itibariyle insan toplumu için de geçerlidir. Bu dü-
zenlilikler çok hassastır. Birbirlerine çok sıkı bağlıdırlar. Adeta bir zincir oluĢtururlar.
Zincirin bir halkası koptuğunda nasıl iĢlevsiz durumu ortaya çıkarsa, evrim zincirinin
ciddi bir halkası koptuğunda da tüm evrimin etkilenmesi kaçınılmaz olur. Ekoloji bu
geliĢmelerin bilimidir. Bu nedenlerle de çok önemlidir. Toplumun iç düzenliliğinin
herhangi bir nedenle kırılması insan eliyle yeniden düzenlenebilir. Nihayetinde top-
lumsal gerçeklik insan eliyle inĢa edilen gerçekliktir. Fakat çevre böyle değildir. Top-
lum kaynaklı, daha doğrusu toplumdan çıkıp üstünde kâr-sermaye tekeliyle örgütle-
nen bazı grupların marifetiyle çevre halkalarından ciddi kopuĢlar olursa, evrimsel fe-
laketler zincirlemesine tüm çevreyi, bu arada toplumu da kıyametle karĢı karĢıya bı-
rakabilirler.

Unutmamak gerekir ki, çevre halkaları milyonluk yılların evrimiyle oluĢmuĢtur.
Genelde son beĢ bin yıllık, özelde son iki yüz yıllık tahribatlar, milyonlarca yılın ev-
rim halkalarından binlercesini koparmayı daha kısa sayılabilecek bu zaman diliminde
gerçekleĢtirmiĢlerdir. KırılıĢ reaksiyonu baĢlamıĢtır. Nasıl durdurulacağı kestirile-
memektedir. Atmosferdeki baĢta karbondioksit (CO2) oranı ve diğer gazların yarattığı
kirlenmenin, mevcut haliyle ancak yüzlerce, hatta binlerce yıl temizlenemeyeceği ön-
görülmektedir. Bitki ve hayvan dünyasındaki yıkımların sonucu belki de tam anla-
mıyla ortaya çıkmıĢ değildir. Ama en az atmosfer kadar S.O.S iĢareti verdiği açıktır.
Denizler ve ırmakların kirliliği, çölleĢme daha Ģimdiden felaket sınırlarına dayanmıĢ-
tır. Tüm belirtiler kıyametin mevcut gidiĢatla doğal dengesizlik sonucu değil, bir kı-
sım Ģebekeler halinde örgütlenmiĢ gruplar eliyle topluma yaĢatılacağını göstermekte-
dir. Elbette bu gidiĢata doğanın vereceği yanıtlar da olacaktır. Çünkü o da canlı ve
zekâlıdır. Onun da tahammül gücünün sınırları vardır. Direnmesini yerinde ve zama-
nında gösterecektir. Ama o, yeri ve zamanı geldiğinde insanların göz yaĢlarına bak-
mayacaktır. Çünkü kendilerinin yeteneklerine, bahĢedilen değerlere ihanet etmekten
hepsi sorumlu tutulacaktır. Kıyamet de böyle öngörülmüĢ değil miydi?
Burada amacım felaket senaryolarına yenilerini eklemek değildir; fakat toplumun
mutlaka sorumlu olması gereken her üyesi gibi gereken sorumlulukla ve varlık nede-
nimiz olan ahlaki ve politik görev anlayıĢımızla yeteneklerimiz oranında gerekeni
söylemek ve yapmaktır.

Ġnsanlık tarihinde kendi kale ve piramitlerine çekilen Nemrutlar ve Firavunların
akıbetine iliĢkin çok Ģey anlatılır. Nedeni açıktır. Ne de olsa Nemrutlar ve Firavunlar

ÖZGÜRLÜK SOSYOLOJĠSĠ

88

da gerek kiĢi gerek düzen olarak, tanrısal idealar taĢıyan birer TEKEL idiler. Evet,
hep kâr peĢinde koĢan sermaye tekellerinin ilkçağda en görkemli örnekleriydiler.
ġimdiki kentlerde PLAZA‘lara çekilen tekellere nasıl da benziyorlar! Arada tabiî ki
özde olmasa da, biçimde farklar vardır. Kale ve piramitler tüm görkemliliklerine
rağmen günümüz plazalarıyla yarıĢamazlar. Kaldı ki, sayı olarak hiç yarıĢamazlar.
Toplasanız, tüm firavunlar ve nemrutların sayısı birkaç yüzü geçmez; ama çağdaĢ fi-
ravunlar ve nemrutların sayısı Ģimdiden herhalde yüz binleri geçmiĢtir. Ġnsanlık eski
çağlarda birkaç nemrut ve firavunun ağırlığını çekemedi. Bu kadar inleyip durdu. Pe-
ki, tüm çevre ve toplumu çözülüĢe uğratan yüz binlercesinin ağırlığını daha ne kadar
çekecek? Yol açtıkları bunca savaĢın, iĢsizliğin, açlığın, yoksulluğun verdiği acı ve
ahlarını nasıl dindirecek?
Tarihsel-toplum bir bütündür derken, bir de evrimin ıĢığında bu gerçekleri dile
getirmek istedik. Bunlar az yaman ve önemsiz gerçekler midir?
Kapitalist modernitenin bilimi, pozitivist yapısıyla kendisine çok güvendi. Büyük
olgusal keĢifleri her Ģey sandı. Mutlak hakikati olguların yüzeysel bilgisinden ibaret
saydı. Sonsuz ilerleme sürecine girildiğinden emindi. Fakat burnunun dibindeki çevre
felaketini öngörmemesi neye yorumlanabilir? SavaĢ baĢta olmak üzere, son dört yüz
yılın tüm tarihi aĢan bütün toplumsal felaketleri hakkında köklü çare öngörmemesi,
pratikleĢtirmemesi neye yorumlanabilir? Toplumun tüm gözeneklerine iktidar olarak
sızmıĢ savaĢı engellemesini bir yana bırakalım, doğru tespit etmemesine ne demeli?
Açık ki, tekel egemenliğinin azami hegemonik çağında bilim, sanıldığının aksine
ideolojik kuĢatmayı en çok yaĢayan ve sistemin hizmetine en iyi uyum sağlayan yapı-
sıyla bu sorulara cevap veremezdi. Yapısı, hedefi ve tarzı sistemi meĢrulaĢtırma
amaçlı olarak ilan edilmiĢ, düzenlenmiĢ bilim, dinler kadar bile etkili olamadığını
göstermiĢtir. Fakat ideolojik olmayan bilim olmadığını da anlamak gerekir. Önemli
olan, hangi toplumun ve sınıfın ideolojisi olarak bilme ve bilim olduğunu fark edip
ona göre konumunu belirlemektir. Ekoloji en yeni bilimlerden biri olarak bu çerçeve-
de konumunu belirlerse, sadece çevrenin değil, toplumsal doğanın da idealli çözüm
gücü olabilir.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->