P. 1
Mirzə ələkbər sabir

Mirzə ələkbər sabir

|Views: 1,972|Likes:
Yayınlayan: ibrahim jabbari

More info:

Categories:Types, Comics
Published by: ibrahim jabbari on Jul 10, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/26/2014

pdf

text

original

1

Sabir Mirze Olekber
Seçilmis eserleri

Bu eseri yigib bir araya getiren :
Ibrahim cabbarı
Olaqe melumatı :
E-poçta : info.ibrahim@gmail.com
Yahoo : turk.lo0ve
Msn : ebrahim_jabbary@hotmail.com
Skype : ibrahim.jabbari
Website : www.azelim.com




2
ARZU




Ne ders olaydı, ne mekteb, ne elmü senet olaydı!
Ne derse, mektebe, elme, filane hacet olaydı!

Ne sendeli, ne qarandas, ne lövhü miz, ne tebasir,
Ne deftere, qeleme, kagıza bu regbet olaydı!

Ne medrese, ne müellim, ne bu üsuli-cedide,
Ve ne usaqlarımızda bu qabiliyyet olaydı!

Ne ehlimizde ayıqlıq elameti görüneydi,
Ne bir para oxumuslarda bu zekavet olaydı!

Ne hüsn olaydı cavanlarda emr-millete qarsı,
Ne bu cavanlar olaydı ve ne bu millet olaydı!

Düseydi das o güne kim, qezet-mezet sözü çıxdı,
Qezet isin töreden nabekare lenet olaydı!

Ne günde, heftede, ayda çıxan qezet ve ne jurnal,
Ne metbee, ne müherrir ve ne tebaet olaydı!

Ne Serq olaydı, ne Gqsayi-serq, hem ne Japonya,
Ne onların hüneri xelqe dersi-ibret olaydı!

Ne "Nefxi Sur Cehangir", ne "Melik-Mütekellim",
Ne bezi kisveri-Ìranda bu lecacet olaydı!

Ne Türkyede bu qanun-esasi nesr olunaydı,
Ne biedeb yeni türklerde bunca cüret olaydı!

Ne xortlayaydı bu sekl ile "Molla Nesreddin", ey kas!
Ne kalba Sebzalılarda bu xovfü vehset olaydı!
3

O köhnelerden eceb kim, utanmayıb da deyirler:
Gerek bu esre göre boyle, boyle adet olaydı!

Bu bisüurların aglına, kemalına bax bir!
Qadam kemalınıza! Barı sizde qeyret olaydı!



ADÐMÍ ADÐM EYLÐYÐN PARADIR




Ademi adem eyleyen paradır,
Parasız ademin üzü qaradır,

Qoy ne eslin, necabetin olsun,
Ne necibane haletin olsun,

Bas-ayaq eyb içinde olsan da -
Tek bu alemde dövletin olsun;

Ademi adem eyleyen paradır,
Parasız ademin üzü qaradır.

Olmasın fehmin, eqlin, idrakın,
Var ne qem, ta ki, vardır emlakın;

Atesi-xane suzi-millet iken --
Her kesin secdegahıdır xakın;

Ademi adem eyleyen paradır,
Parasız ademin üzü qaradır.

Olmayır, olmasın da insafın,
Dut qanın sise içre esnafın,
4

Ta ki, var elde bes puçuq qurusun --
Mötebersen gözünde esrafın;

Ademi adem eyleyen paradır,
Parasız ademin üzü qaradır.



AY CAN! AY CAN!




Düsdü bütün qezetler qiymetden, ay can, ay can!....
Xalqın canı qurtardı töhmetden, ay can, ay can!....

Qıl yaymayırdı esla zalımların gözünden,
Rüsvay idik cahanda melunların sözünden,
Ax, ax! Ne yaxsı oldu, is düsdü öz-özünden,
Gllesmemis qutardıq zehmetden, ay can, ay can!....
Düsdü bütün qezetler qiymetden, ay can, ay can!....

Badi-seba, apar ver, Molla Qevama müjde,
Yazsın, de, Lenkeranda Molla Selama müjde,
Söyle, o da yetirsin cümle evama müjde;
Düsdü bütün qezetler qiymetden, ay can, ay can!....
Munberde reqse gelsin behcetden, ay can, ay can!....

Grz et besaret ile Qafqaydakı vücude:
Jurnal, qezet qapandı, durma, yıxıl sücude,
Her ne bilirsen eyle qeybetde, rüberüde,
Yazmaz dexi yazanlar bidetden, ay can, ay can!....
Düsdü bütün qezetler qiymetden, ay can, ay can!....

Get Qübbeye selam et Molla Hacı Babaye,
Söyle tutuldu cumle jurnal, qezet vebaye,
5
Mömün müridler ile dur qos seda-sedaye,
Ümmetlerin yıgılsın her ketden, ay can, ay can!....
Düsdü bütün qezetler qiymetden, ay can, ay can!....

Yatdı qezet yazanlar, furset dexi sizindir,
Qarsıda var orucluq, söhbet dexi sizindir,
Mescidde menber üzre lenet dexi sizindir,
Ayrılmayın ölünce lenetden, ay can, ay can!....
Düsdü bütün qezetler qiymetden, ay can, ay can!....


ADÐTÍMÍZ DAS ÍDÍ DÐVA GÜNÜ




Adetimiz das idi deva günü
Tullarıdıq elde sapan qıjhaqıj.

Her kese deyseydi ederdi haman
Bir neçe gün ahü fegan, ufhauf.

Merhem olurdu, sagalırdı yara,
Glde qalırdı yene can sapbasag;

Ìndi revolverdi, dönüm basına,
Nageh olur güllefesan partapart.

Onda görürsen yıxılıb yanbayan
Bir neçe növreste cavan laybalay.

Tüf bele dövrane ki, bedter olur
Seyri-felek, dövri-zaman ilbeil!

Milleti-islam qırır bir-birin,
Allah aman, bu ne yaman qırhaqır!

6
Qardasa bax qardasını öldürür,
Vehsi olub ehli-cehan serbeser.

Milleti gördükce bele hercü merc
Könlüm olur dopdolu qan qatbaqat.

Böyle gederse Bakı elden geder,
Qalmaz o mevade aman hiç, hiç!

Bari, xudaya, özün islah qıl,
Ta edeler pirü cevan sülh, sülh!



AH EYLÐDÍYÍM NÐSEYÍ-QÐLYANIN ÜÇÜNDÜR




Ah eylediyim neseyi-qelyanın üçündür,
Qan agladıgım qehveyi-fıncanın üçündür;

Vez eylediyim hedyevü ehsandan ancaq
Ümde qerezim kisevü hemyanın üçündür;

Serkesteliyim xirmeni-bugdalar ucundan,
Asifteliyim servetü samanın üçündür;

Fers eylediyim sinemi her gün qedeminde,--
Keskin temeim süfredeki nanın üçündür;

Bimar tenim küftevü bozbas eleminden,
Xunin ciyerim dolma-badımcanın üçündür;

Agzım dolusu nemeti-firdovs dedikde,--
Bosqabda qara gözlü fisincanın üçündür;

7
Vesf eylediyim zövqle enhari-behisti,--
Kövser mezeli serbeti-reyhanın üçündür;

Gördüm ki, plov bismededir, aclıga dözdüm,
Bildim bu tedarük sebi-ehsanın üçündür.

Ax, birce göreydim seni, ey sevgili varis,
Meylim sen ile desti-zerefsanın üçündür!

Münimlere can ver, könül, uyma füqeraye,
Sinemde seni beslediyim anın üçündür.

Ahın sereri etmez eser bir kese, Hop-hop,
Bu od senin ancaq alısan canın üçündür....

Yan, dinme, sen allah!
Qan, dinme, sen allah!
Heq söylemis olsan,
Dan, dinme, sen allah!



AMMA, MILLÐT A!....




Moldayı, gördün ne iqdam etdi?! Amma, millet a!....
Az zamanda n? s?r?ncam etdi?! Amma, millet a!....
Öz gücün her qövme ifham etdi?! Amma, millet a!....
Varlıgın merdane elam etdi?! Amma, millet a!....
Moldayı, gördün ne iqdam etdi?! Amma, millet a!..

Basdı, keçdi ehli-Ìran qatladı her milleti,
Bildi qedrin, aldı haqqın, qovzadı milliyyeti,
Aldıgı mesruteni parlatdı parlaq qeyreti,
Ghsenüllah, himmeti-tam etdi?! Amma, millet a!....
8
Moldayı, gördün ne iqdam etdi?! Amma, millet a!....

Ìs basında eylesen kesler xeyanetden seva,
Vay, yanıldım, qoy deyim, he, lap sedaqetden seva
Etmez oldu bir nefer olsun da xidmetden seva,
Var-yoxun hep bezli-islam etdi! Amma, millet a!....
Moldayı, gördün ne iqdam etdi! Amma, millet a!....

Gql heyrandır ki, saysin bir-bir ehrarın isin,
Qanmaq olmur, anlamaq olmur Sipehdarın isin,
Yefremin, ya Bagırın, yainki Settarın isin,
Merhebalar! Veh, ne encam etdi! Amma, millet a!....
Moldayı, gördün ne iqdam etdi?! Amma, millet a!....

Eylesin Settarü Bagır basqa bir iyma, neçin?
Ya hökumet eylesin ehrarle deva, neçin?
Qanmıram, elqisse, serdari-Bahadir ya neçin
Bagırı teslim Semsam etdi?! Amma, millet a!....
Moldayı, gördün ne iqdam etdi?! Amma, millet a!....

Get, daha ol arxayın, yat, eyleme sersem, kisi!
Parladı, meydana çıxdı millet, etme qem, kisi!
Qoy bizi teqdir edib de söylesin alem, kisi,
Ìktisabi-izzeti-nam etdi! Amma, millet a!....
Moldayı, gördün ne iqdam etdi?! Amma, millet a!....



BAKIDA BÍR KÐNDDÐ MÜHAVÍRÐ




Kendli:

-- Denilir, elm oxuyun, sözleri her anda bize,
Bunu tesdiq ediyor ayeyi-quran da bize,
9

Axund:

-- Hansı qurandır o ki, onda yazılmıs bu xeber?
Sie mollası yazan türkice quransa eger,
Men onun yazdıgı qurana yavıq durmayıram,
Masa ile yapısıb, el de bele vurmayıram.

Kendli:

-- Xub, buyur sünni yazan bir neçe tefsiri oxu,
Elmin icabı üçün ondakı teqdiri oxu!

Axund:

-- Ox, apar bir yana at sünni yazan tefsiri!
Basına deysin onun tercümesi, tehriri!
Bizlere molla filankes yazan asar gerek!
Biz olaq ondakı mezmune xeberdar gerek!

Kendli:

-- O yazıb: yer öküzün buynuzu üstünde durur,
Biz gerekdir inanaq ki, kisi boyle buyurur?!

Axund:

-- Buna sübhen de var?

Kendli:

-- Glbette, inanmam bu söze!
Axund:

-- Neletulla, a gavur, sekk ediyorsan öküze?!


10

BÐSDÍR, BU QÐDÐR BASLAMA FÐRYADÐ, ÐKÍNÇÍ!




Besdir, bu qeder baslama feryade, ekinçi!
Qoyma özünü tülkülüye, ade, ekinçi!

Bir üzrle her günde gelib durma qapımda,
Yalvarma mene, boynunu kec burma qapımda,
Gahi basına, gah dösüne vurma qapımda,
Legv olma, edeb gözle bu mevade, ekinçi!
Lal ol, a gede, baslama feryade, ekinçi!

Xos keçmedi il çöllüye, dehqane, ne borcum?
Yagmadı yagıs, bitmedi bir dane, ne borcum?
Gsdi qara yel çeltiye, bostane, ne borcum?
Getdi mene ne fehleliyin bade, ekinçi?!
Lag-lag danısıb baslama feryade, ekinçi!

Aldı dolu elden serü samanını, neylim?
Yainki çeyirtke yedi bostanını, neylim?
Verdin keçen il borcuna yorganını neylim?
Ol indi palaz satmaga amade, ekinçi!
Lal ol, a balam, baslama feryade, ekinçi!

Söz açma mene cox çalısıb, az yemeyinden,
Canın becehennem ki, ölürsen, demeyinden!
Men gözlemenem, bugda çıxar, ver bebeyinden!
Çeltik de getir, arpa da, bugda da, ekinçi!
Yoxsa soyaram lap derini, ade ekinçi!

Sen hey de yoxumdur, çıxarıb canını, allam!
Vallahı oyub dideyi-giryanını, allam!
Sallaga tutub peykeri-üryanını, allam!
Öz halını sal indi özün yade, ekinçi!
11
Lag-lag danısıb baslama feryade, ekinçi!

Cütçü babasan, bugdanı ver, darı yeyersen,
Su olmasa, qısda eridib qarı yeyersen,
Dasdan yumusaq zehr nedir, marı yeyersen,
Öyrenmemisen et-yaga dünyade, ekinçi!
Heyvan kimi ömr eylemisen sade, ekinçi!

Lakin menim insanlıq olub vezi-medarım,
Beyzadeyem, asayisedir cümle qerarım;
Meysiz, mezesiz bitmez olur samü neharım;
Ìste beledir haleti-beyzade, ekinçi!
Beyzadelerin resmi budur, ade, ekinçi!




BARISNALARA DAÍR




Ey gül, ne eceb silsileyi-müski-terin var,
Ahu nezerin var!
Vey serv, ne xos can alıcı qemzelerin var,
Hem isvelerin var!
Aldatdı cavanlarımızı nazü kirismin,
Firuzeyi-çesmin!
Xurmayı saçında ne bela telxi-berin var,
Zehrin, sekerin var!
Basdan ayaga sehd kimi safsen, ey sux,
Seffafsan, ey sux!
Amma mekesi-nehl kimi nisterin var,
Ìnce kemerin var.
Gbnayi-veten veqf eyleyir vesline canın,
Hem ruhi-revanın,
Hetta qocalardan da neçe bexteverin var,
12
Yaxsı xeberin var.
Etdin saçını "qufravat," vurdun üze "rumyan" --
Cövlan ele, cövlan!
Bir ev ne münasib sene, her evde yerin var,
Her yerde erin var.
Ancaq deme tacirlere esqin eser etdi,
Divaneser etdi.
Amillere tüccardan artıq eserin var,
Fethin, zeferin var.
Mektebliler içre deyil az söhbeti-ruyin,
Keyfiyyeti-muyin.
Dersi-qemi-esqin oxuyan min neferin var,
Asiftelerin var.
Qafqazlı müselmanlar ederse seni qaib,
Fikr etme ecaib.
Ìranlı müselmanları tek ebdi-derin var,
Min derbederin var.
Xud sanma ki, meyxanede çoxdur sene üssaq,
Didarına müstaq.
Mescidde dexi bir neçe xuninciyerin var,
Surideserin var.
Bilmem ne füsun eyledin, ey fitneyi-eyyam,
Uydu sene islam?!
Her sehrde, her beldede bes cansüperin var,
Dildadelerin var.
Asiq arayıb alemi seyr eyledin amma,
Xeyr eyledin amma,
Bir zövci-helal ile dolassan zererin var,
Xovfin, xeterin var.
Her xami-teme asiq ile ülfetin olmaz,
Ünsiyyetin olmaz;
Varın yox eden serxosa evvel nezerin var,
Sonra hezerin var.
Gövher saçılır, zer saçılır yar yolunda,
Dildar yolunda.
Ey behr, sanırsan senin ancaq güherin var?
Vey kan, zerin var?
13
Hop-hop, deme bixud ki, men uydum o nigare,
Bax ehli-diyare.
Ey qafil, özünden senin ancaq xeberin var!
Xunabi-terin var,
Derdin, kederin var,
Çox derdi-serin var,
Bu köhne basında
Taze xeberin var.

Millet bele batdı,
Ümmet ile yatdı.
Xud, söyle, ay axmaq?
Dası kim oyatdı?
Dinme, xeterin var!



BÍR DÐSTÐ GÜL




Ìranlı deyir ki, edl ile dad olsun,
Osmanlı deyir ki, millet azad olsun,
Zahid ne deyir? Deyir ki, qarnım dolsun,
Ìranlı da, Osmanlı da berbad olsun!

Tacir arayır ki, bir ticaret yapsın,
Amil çalısır bu yolda xidmet yapsın,
Ìs mollalarındır ki, çalsın-çapsın,
Yatsın, dursun, qüsli-cenabet yapsın.

Jurnal, qezete çıxır ki, millet oxusun,
Her bir eserinden alsın ibret, oxusun,
Rusca oxumuslara bu is ar gelir,
Derler, bunu qoy qare cemaet oxusun.

14
Zenn etme ki, zikre, secdeye dalmaq üçün
Zahid yüyürür mescide ecr almaq üçün,
Dün çaldıgı seccadeyi satmıs da yemis,
Ìndi yüyürür elavesin çalmaq üçün.



BÍMÐRHÐMÐT ÐYANLARINA SÜKR, XUDAYA!




Bimerhemet eyanlarına sükr, xudaya!
Bu sahibi-milyanlarına sükr, xudaya!

Millet qemine baxmayan enzari-keremle
Ìysani-zevi-sanlarına sükr, xudaya!

Ìs bilmeyen ancaq yemek-içmekden elave,
Bu canlı deyirmanlarına sükr, xudaya!

Bidadi-beraderle olan qanına qeltan
Qafqazdakı qurbanlarına sükr, xudaya!

Xasse Bakı sehrinde, o söhretli mekanda
Derya tek axan qanlarına sükr, xudaya!

Xunxar olan efradi-beni-növüne daim
Bu vehsiyü gerranlarına sükr, xudaya!

Qurd ise, segal ise biyabanda olurdu,
Sehr içre bu heyvanlarına sükr, xudaya!

Gözlenmeyen ednalıgın icadına cidden
Himmet eden insanlarına sükr, xudaya!

Hemmamde övretlere quldurluq eden bu
15
Qeyretli müselmanlarına sükr, xudaya!

Sakit oturan boyle cinayetlere qarsı
Bu sahibi-vicdanlarına sükr, xudaya!

Bilmem ne zaman qehrin eder alemi berbad?!
Sebr etdiyin avanlarına sükr, xudaya!

Hell olmadı könlümdeki nisgilli müemma....
Tecdid edirem metlei, mabedi var emma....



BAKI FÐLÐLÐRÍNÐ




Bu çerxi-felek tersine dövran edir imdi,
Fele de özün daxili-insan edir imdi.

Olmaz bu ki, her emre dexalet ede fele,
Dövletli olan yerde cesaret ede fele,
Asude nefes çekmeye halet ede fele,
Yainki hüquq üste edavet ede fele;
Bu çerxi-felek tersine dövran edir imdi,
Fele de özün daxili-insan edir imdi.

Fele! Mene bir söyle, neden hörmetin olsun?
Axır ne sebeb söz demeye qüdretin olsun?
Gl çek, bala, dövletlilere xidmetin olsun,
Az-çox sene verdiklerine minnetin olsun!
Bu çerxi-felek tersine dövran edir imdi,
Fele de özün daxili-insan edir imdi.

Dövletli, amandır, özünü salma belaye,
Fele sözü heqq olsa da, baxma o sedaye,
16
Yol verme nefes çekmeye hergiz füqeraye,
Öz senini puç eyleme her biserü paye!
Bu çerxi-felek tersine dövran edir imdi,
Fele de özün daxili-insan edir imdi.

Aldanma, feqirin olamaz eqli, zekası,
Çün yoxdur onun sen kimi pakize libası,
Yox serveti, yox dövleti, yox salı, ebası,
Var köhne çuxası, dexi bir tekce qebası;
Bu çerxi-felek tersine dövran edir imdi,
Fele de özün daxili-insan edir imdi.

Ìstersen eger olmaga asude cahanda,
Ta olmayasan qemlere alude cahanda --
Fele üzüne baxma bu bihude cahanda,
Öz fikrini çek, ol dexi fersude cahanda;
Bu çerxi-felek tersine dövran edir imdi,
Fele de özün daxili-insan edir imdi.

Gör milletinin derdini, axtarma devasın,
Gl çekme yetimin basına, kesme sedasın,
Zinhar qoyub dehrde bir xeyr binasın
Yad eyleme, sad eyleme millet füqerasın....
Bu çerxi-felek tersine dövran edir imdi,
Fele de özün daxili-insan edir imdi.




BÍLMÐM NÐ GÖRÜBDÜR BÍZÍM OGLAN OXUMAQDAN




Bilmem ne görübdür bizim oglan oxumaqdan?
Deng oldu qulagım.
Jurnal, qezete, herzevü hedyan oxumaqdan
17
Inceldi usagım.
Aglın aparıb bes ki, baxır günde qaraye,
Ya reb, ne hemaqet!
Söz etmez eser, çare qalıb indi duaye,
Tedbir ele, övret!
Lenet sene, ifrite, senindir bu cehalet,
Etdin ne xeyanet!
Senden törenibdir bizim evde bele bidet.
Ey mayeyi-hiylet!
Tutsun çöreyim gözlerinin agü qarasın,
Ey hemseri-bedxah!
Hasa, oda yaxmaz ana istekli balasın,
Kessin seni allah!
Bu tifli oxutmaqla etdin meni tergib,
Hep eyledin igva.
Ìndi nedi fikrin? Ìsimiz oldu bu terkib,
Yox çaresi esla.
Heyhat ki, tedbir ola bu xanexerabe,
Zail olub eqli.
Derse, qezete, mektebe, jurnala, kitabe
Mail olub eqli.
Yıxdın evimi, eyledin övladımı zaye,
Ìs keçdi mehelden.
Men anlamaram elm nedir, ya ki senaye,
Zarem bu emelden!
Ìsterdim o da men kimi bir hörmete çatsın,
Azade dolansın;
Ta qol gücüne malik olub söhrete çatsın,
Dünyade dolansın;
Bir veqtdir indi ki, olub Rüstemi-dövran,
Bir ad qazanaydı;
Qaretler edib ta ki, tapaydı serü saman,
Bir sey de qanaydı.
Puç eyledin, övret, bu gözel, sade cavanı!
Dilbilmez ogul, vay!
Rengi saralıb, qalmayıb esla yarı canı,
Bir gülmez ogul, vay!
18
Ay, naxelef oglum, ne yaman mesqe düsübsen,
Ey kas, usanaydın!
Quldurluga yox, elme teref esqe düsübsen,
Bu qübhü qanaydın!
Ey nuri-düçesmim, oxumaqdan hezer eyle,
Saleh veled ol, gel!
At min, hüner öyres, meni de bextever eyle,
Ìsde beled ol, gel!
Besdir oxudun, az qala canın telef oldu,
Bu karden el çek!
Yazmaq, oxumaq, basına engel-kelef oldu,
Gsarden el çek!
Min elm oxuyub söz bilesen hörmetin olmaz
Bu dari-cehanda;
Söz behrine gövher olasan qiymetin olmaz
Xase bu zemanda.
Yox, yox, baxıram fıkrine, senden ogul olmaz,
Canın becehennem!
Mırt-mırt oxumaqdan, kisi, bir qan ki, pul olmaz!
Mırtılda demadem,
Qıl elm ferahem,
Ol qüsseye hemdem;
Ömrün olacaq kem;
Düsmen sene alem!....



BAKI PÐHLÐVANLARINA




Könlüm bulanır küçede cövlanını görcek,
Nitqim tutulur herzevü hedyanını görcek.

Canım üzülür eldeki qalxanına baxcaq,
Qelbim alısır beldeki patranını görcek.
19

Baxdıqca revolverine endamım olur süst,
Bagrım yarılır xenceri-bürranını görcek.

Tefriq edemem: mestmi, hüsyarmısan sen,--
Mestanerevis, mesyi-perisanını görcek.

Düsdün lotuluq mesqine, islama uyusma,
Öldür nerede olsa müselmanını görcek.

Qoy börkünü kec qasının üstünde, fırılda
Kendin kimi bir lotiyi-meydanını görcek.

Mest ol gece-gündüz, ne bilim, yat nerelerde,
Yum gözlerini xaneyi-viranını görcek.

Gmredler ile keyfıni çek bagda, çemende,
Bir baxma da etfali-ciyerqanını görcek.

Gah "iskoroxod" çekme, gehi gey "lakoronni",
Vellen gece-gündüzde xuramanını görcek,

Var-yoxunu serf eyle barisnalara, ancaq
Söy hemseri-mezlumeyi-nalanını görcek.

Gül, gül ki, cavansan,
Gyyasi-cahansan,
Serxoslara cansan!
Vaxta ki, qocaldın,
Risi döse saldın,
Pis günlere qaldın
Onda bileceksen!....





20
BURA SAY!




Cemaet:

-- Zilli-Sultan, bura say döydürüb aldıqlarını!
Söyüb aldıqlarını, söydürüb aldıqlarını!

Zilli-Sultan:

-- Tövbe, ettövbe xeta rahine getdiklerime!
Bilib etdiklerime, bilmeyib etdiklerime!

Cemaet:

-- Sen ki, Avropada idin, niye yorta-yüyüre
Cumdun Ìrana, bu viranede düsdün de gire,
Saldın axır öz elinle özünü agzıbire?
Vec bitirmez sene, dönme dexi dase, demire,
Bos danısma, bura say qapdırıb aldıqlarını!
Çapıb aldıqlarını, çapdırıb aldıqlarını!

Zilli-Sultan:

-- Tövbe, ettövbe xeta rehine getdiklerime!
Bilib etdiklerime, bilmeyib etdiklerime!

Cemaet:

-- Birbebir yadına sal cümle unutduqlarını,
Milletin qanın alıb siseye tutduqlarını,
Qıs üçün axtalayıb yayda qurutduqlarını,
Gözlerin kellene de çıxsa, qus udduqlarını!
Bos danısma, bura say öldürüb aldıqlarını!
Bölüb aldıqlarını, böldürüb aldıqlarını!
21

Zilli-Sultan:

-- Tövbe, ettövbe xeta rahine getdiklerime!
Bilib etdiklerime, bilmeyib etdiklerime!

Cemaet:

-- Glli il ölkede vurmusdun, a zalım, isini,
Sen ki, hazır elemisdin çiyini, bismisini,
Temein indi nedir ya qıcıdırsan disini?
Aç belinden dexi semsiri-müzefferkesini!
Bos danısma, bura say satdırıb aldıqlarını!
Atıb aldıqlarını, atdırıb aldıqlarını!

Zilli-Sultan:

-- Tövbe, ettövbe xeta rahine getdiklerime!
Bilib etdiklerime, bilmeyib etdiklerime!

Cemaet:

-- Ghli-Ìranı usaqdır deye saldız besiye
Ki, mebada ayılıb aglaya, durduz kesiye,
Taki, açdı gözün iranlı, soxulduz desiye,
Ìs çetinlesdi, dadus, yıgdıgını çek esiye!
Bos danısma, bura say asdırıb aldıqlarını!
Basıb aldıqlarını, basdırıb aldıqlarını!

Zilli-Sultan:

-- Tövbe, ettövbe xeta rahine getdiklerime!
Bilib etdiklerime, bilmeyib etdiklerime!




22
BÐZÍ YERLÐRDÐ TÐSADÜF OLUNUR ASA, ÐTÐ




Bezi yerlerde tesadüf olunur asa, ete.
Müfte görcek tuturam kendimi bozbasa, ete!

Deyirem, kas qonaqlıq olan evlerde bütün
Yeyib-içmekde basım bend ola, çulgasa ete!

O qeder xoslanıram tüstüsü çıxcaq kababın --
Ac pisik tek cumuram sövq ile birbasa ete!

Görürem ta eti qessab dükanında asılıb,
Az qalır it kimi nefsim hüre, dırmasa ete!

Nus olur canıma et, xase o hengamede kim,
Men yeyem, xırda usaqlar baxa, aglasa, ete!

Gti çox isteyirem, leyk pulu ondan çox,
Nola, quzgun kimi ta müfte qonam lasa, ete!

Xerc edir bir para esxas pulun bayramda
Zeferana, yaga, razyanaya, xasxasa, ete!

Filheqiqet yemeli seydir eger pulsuz ola,
Yaramır pul verile her quruya, yasa, ete!

Pulu ancaq yarasır çinleyesen senduqe,
Ne ki, xerc eyleyesen millete, dindasa, ete!

Oyle zehlem gedir, allah da bilir, milletden,
Oluram süst adı gelcek, dönürem dasa, ete!

Adı puldursa pulun, leyk özü can yonqarıdır,
Vermek olmur qohuma, qonsuya, qardasa, ete!
23

Vererem dinimi, imanımı, emma pulumu
Vermerem "Behlul" aga, arxayın ol, asa, ete!



CÐHD EYLÐ, SÐN ANCAQ NÐZÐRÍ-XÐLQDÐ PAK OL




Cehd eyle, sen ancaq nezeri-xelqde pak ol,
Mexluqu inandır;
Xasiyyetin od olsa da, etvarde xak ol,
Sök alemi, yandır;
Xalqın nezerin celb ele qursaga, qebaye,
Meclubi-üyun ol;
Her hiylevü biclikle gir, elbette, ebaye,
Ìmane sütun ol;
Sey eyle ki, saqqal uzanıb üç çerek olsun,
Papaq ona nisbet;
Qursaq da, bilirsen ki, on arsın gerek olsun,
Tefsile ne hacet....
Qoyma yere tesbihini, el çekme duaden,
Övrad oxu daim;
Meclisde çekib tut özünü, ol nücebaden,
Söz söyle mülayim;
Ìste geyinib mezhebi, imanı büründün,
Pek möhterem oldun;
Ìndi nezeri-xalqda sen pak göründün,
Ghli-kerem oldun;
Basdan-ayaga emnü eman oldu vücudun,
Zöhd ile bitisdin;
Nolmaq dileyirdinse haman oldu vücudun,
Meqsude yetisdin!
Veqt oldu ki, indi edesen alemi talan,
Tut, qoyma qaçanı!
24
Hökm indi senindir, dexi çek islere saman,
Yıg müskül açanı;
Dul övrete bidad ele, eytame xeyanet,
Xovf etme ecelden;
Mekr ise özün qıl, oxu seytana da lenet!
Sad ol bu emelden,
Gl çekme hiyelden,
Tezvirü degelden,
Ìmanı da versen,
Verme pulu elden!



ÇATLAYIR, XANBACI, QÐMDÐN ÜRÐYÍM




Çatlayır, Xanbacı, qemden üreyim,
Qavısıb lap acıgımdan küreyim.

Nola bir evde qoyaydız qarabas,
Vermeyeydiz meni bu eblehe, kas!

Men ki, damdan, bacadan baxmaz idim,
Su kimi her terefe axmaz idim.

Herze-herze danısıb gülmez idim,
Gr ne sey oldugunu bilmez idim;

Oturub ac komasında atamın,
Bis-düsün hazır ederdim anamın;

Bitleyerdim nenemin bas, yaxasın,
Yamayardım babamın çul-çuxasın,

Tez durub sübh sagardım ineyi,
25
Xansenemden dilemezdim kömeyi;

Neyleyirdim bezeyi ya düzeyi?
Dama, divara yapardım tezeyi.

Atam ellaf, babam dülger idi,
Qardasım culfa, emim karger idi,

Xanbibim falçı, nenem bag toxuyan,
Bizde, hasa, yox idi bir oxuyan!

Evimizde var idi her ne desen:
Qatıq, ayran ile qaymaq, ne yesen!

Ne bilirdik ne zehirmardı kitab?
Biz olan evde haçan vardı kitab?

Büsbütün gül kimi insanlarıdıq,
Ne müellim ve ne ders anlarıdıq.

Defterin andıra qalmıs sözünü
Esidib görmemis idik üzünü.

Boyle bir terbiyeli evde müdam
Beslediz men kimi bir servi-xüram.

Vay o günden ki, meni ad elediz,
Ele bildiz de ki, dilsad elediz.

Men de sandım ki, dönüb bextevere, --
Gedirem bir nefer insana ere.

Ne bilim boyle de insan varmıs,
Sekli-insanda da heyvan varmıs.

Gr oxurmus da, yazarmıs da, atam!
Gr deyil, möhlik azarmıs da, atam!
26

Gr deyil, sair imis xanexerab!
Fikri yazmaq, oxumaq, suglu kitab....

Saldız axırda yaman hala meni,
Gre verdiz de bu qeffala meni.

Gah yazır, gah oxuyur, gah danısır,
Günde bir herze kitabnan tanısır;

Gah gedir fikre, bereldir gözünü,
Mehv olur oyle ki, bilmir özünü;

Sübh olunca geceler darga kimi,
Yatmayır, qır-qır edir qarga kimi;

Gah da bir yatsa da veqtinde eger,
Çekmeyir yuxladıgı bir o qeder,

Qefleten bir de görürsen ki, durur,
Yandırıb lampanı çılpaq oturur;

Baslayır yatdıgı yerde tezeden
Oxuyub yazmaga bir de tezeden.

Bele od olmaz, atam, boyle alo!
Od deyil, yangı deyil, lovdur, lo!

Gah görürsen ki, miz üste yıxılır,
Baxıram halına qelbim sıxılır;

Bir qarandas, bir-iki pare kagız
O qeder çekmir -- olur qare kagız.

Xeyrini, serrini qanmır bu kisi!
Yorulub birce usanmır bu kisi!

27
Bizim evde baxasan her terefe --
Taxçaya, boxçaya ya kim, irefe --

Göreceksen bütün isqabda kagız,
Kasada, nimçede, bosqabda kagız;

Yıgılıb dag kimi her yanda kitab,
Evde, dehlizde ve eyvanda kitab.

Deyirem, ay kisi, bir gel özüne,
Bu ne isdir, a kül olsun gözüne!

Bu emel etdi seni xanexerab,
Pulların döndü bütün oldu kitab.

Oxuduqca gözünün qaresini
Aparır, tap basının çaresini.

Pul gedir, tabü tevanın da gedir
Üstelik bir quru canın da gedir.

Kesbkarlıqdan elin çıxdı, usan!
Gr olan yerde görüm yox olasan!



DOGRUDAN DA, MÐMDÐLÍ, QEYRÐT HÐLAL OLSUN SÐNÐ!




Dogrudan da, Memdeli, qeyret helal olsun sene!
Bagi-sehde etdiyin isret helal olsun sene!
Ghline sah oldugun dövlet helal olsun sene!
Verdiyin mesruteyi-millet helal olsun sene!

Oldun ol günden ki, malik rütbeyi-ecdadına,
Düsmedi el qaygısından basqa bir sey yadına,
28
Gdlü dade dad verdin, yetsin allah dadına!
Yaxsı bir söhret qazandın adına, övladına;
Getdiyin yol, tutdugun niyyet helal olsun sene!
Verdiyin mesruteyi-millet helal olsun sene!

Aferinler dogru yollu verdiyin peymanlara,
Ghdini ifa üçün sadir olan fermanlara,
Heftede bir, ayda bir and içdiyin quranlara,
Aqibet her semtden celb etdiyin mehmanlara;
Çekdiyin bu xani-biminnet helal olsun sene!
Verdiyin mesruteyi-millet helal olsun sene!

Müsteqillen hökmüranı oldugun Ìranına
Hankı xidmetden saqındın ta toxunsun qanına?
Ìndi bir Ìran deyil, alem güvensin sanına....
Namına, namusuna, insafına, vicdanına....
Ghli-vicdan verdiyi qiymet helal olsun sene!
Dogrudan da, Memdeli, qeyret helal olsun sene!

Altı min ilden beri mövcud olan bir memleket
Görmemisdi sen kimi bir sahi-vala-mertebet:
Niyyetin saf, etiqadın pak, qesdin mesedet,
Milletin sad, ölken abad, ümde fikrin merhemet....
Qoydugun tac, örtdüyün xelet helal olsun sene!
Verdiyin mesruteyi-millet helal olsun sene!

Arslanlar boynuna saldırdıgın zencirler,
Namverler qetline çekdirdiyin semsirler,
Atesi-qehrü qezeble yaxdıgın temirler
Vesfe sayandır, heqiqet, etdiyin tedbirler....
Ümmi-Xaqan oglu, bu qeyret helal olsun sene!
Verdiyin mesruteyi-millet helal olsun sene!





29
DÐRDA KÍ, RAZÍ-PÜNHAN, XAHÐD SOD ASÍKARA




"Dil mireved zidestem, sahib dilan xudara!
Derda ki, razi-pünhan, xahed sod asikara!"

Asudelik bu saat, yerden göye cahanda,
Var ise vardır ancaq Ìranda her mekanda:
Tebrizde, Serabda, Xalxalda, Xançobanda.
Qeyretli Sahsevende, her anda, her zamanda,
Lorlarda, Sıx-Gözelde, Keskanda, Ìsfehanda,
Tehranda, encümende, qabnetde, parlamanda.
Ìsler, bütün heqiqet, sözler bütün güvara,
"Derda ki, razi-pünhan xahed sod asikara".

Dalma tefekkürate, qare, ki isbu halet,
Ya kimlerin gücünden Ìranda etdi neset?
Glyövm her terefden çarpır göze sikayet,
Her kesde vecdü-sadi, her yerde emnü-rahet,
Ghvali-daxiliyye, bilxeyrü vesselamet,
Dadü-sitedde rövneq, sirketle her ticaret,
Xosdil bütün cemaet, razi bütün reiyyet,
Asude hali-millet, dair ümuri-dövlet,
Nezmü-neseq müheyya, lesker bütün sef ara,
"Derda ki, razi-pünhan, xahed sod asikara".

Zenn etme haziranın, seyile bimühaba,
Bu rütbe, etilalıq, bes günde oldu berpa!
Yox, yox, xeta edirsen, hasa ve sümme hasa!....
Gerçi bular da az-çox, bir is görübler, emma,
Keçmis binayi-xeyrin asarıdır hemana,
Qaib müdebbiranın tedbiridir ki, hala,
Etdikleri sedaqet bir-bir olur da peyda,
Açdıqları bulaqlar cari olur serapa,
"Hatessebuhe heyyu, ya eyyühessükara!"
30
Derda ki, razi-pünhan xahed sod asikara".

Bunlar ebesmi yahu, melule yoxmu illet?
Himmetsizin olurmu, bunca müveffeqiyyet?!
Ìran seadetinde, çoxlar edindi xidmet,
Çoxlar bu memleketde gösterdi seyü-qeyret....
Zoncümle Nesireddin,-- haqq eylesin de rehmet,
Her besde-üçde etdi, her semte bir seyahet,
Her bir seyahetinde, sel tek axıtdı servet,
Yükseldi erse qarsı, xaki-diyari -- Dara....
"Derda ki, razi-pünhan xahed sod asikara".

Ìste bunun üçündür, iranlı bilmeserret,
Dünyalara axısdı, olduqca gördü izzet ....
Her sehri qıl tamasa, her semte eyle diqqet:
Mesriqde minler ile, megribde bilizafet.
Türkiyyede ziyade, Rusiyyede nehayet,
Çinde, Xetade beh-beh! ... hep asinayi-qürbet,
Her sude biltekessür, her kude bizziyadet,
Ìranlıdır görürsen, amma ne sanlı röyet?!
Amma ne dadlı didar, amma ne xos qiyafet!
Her sexse zahir iken, yox erzi-hale hacet.
Terif üçün ve bir de yoxdur dilimde yara,
"Derda ki, razi-pünhan xahed sod asikara".

He, indi de Ghed xan, ol menbei-edalet!....
"Abadii" -- vetençin minbabi-tabeiyyet.
Nasir tek etmek ister, isbati-qedri-millet,
Bol-bol seyahetinden meqsudu mehz ibret,
Cudü-sexavetinden men eylemem hekayet
Qoy madmazeller etsin terifini nehayet,
Ìrana benzer olsun, qoy sefheyi-Buxara.
"Derda ki, razi-pünhan xahed sod asikara".




31
DAS QÐLBLÍ ÍNSANLARI NEYLÐRDÍN, ÍLAHÍ?




Das qelbli insanları neylerdin, ilahi?!
Bizde bu soyuq qanları neylerdin, ilahi?!

Artdıqca heyasızlıq olur el mütehemmil,
Her zülme dözen canları neylerdin, ilahi?!

Bir dövrde kim, sidqü sefa qalmayacaqmıs, --
Bilmem bele dövranları neylerdin, ilahi!

Mezlumların göz yası derya olacaqmıs, --
Deryaları, ümmanları neylerdin, ilahi?

Seyyadi-cefakarde rehm olmayacaqmıs, --
Ahuleri, ceyranları neylerdin, ilahi?!

Bagın, ekinin xeyrini beyler görecekmis, --
Toxm ekmeye dehqanları neylerdin, ilahi?!

Ìs rencberin, güc öküzün, yer özününkü, --
Beyzadeleri, xanları neylerdin, ilahi?!

Hökm eyleyecekmis bütün alemde cehalet, --
Dildadeyi-irfanları neylerdin, ilahi?!

Surtuqlu müselmanları tekfire qoyan bu
Dösdüklü müselmanları neylerdin, ilahi?!

Yaxud buların bunca nüfuzu olacaqmıs, --
Bes-üç bu süxendanları neylerdin, ilahi?!

Qeyretli danosbazlarımız is bacarırken, --
Tenbel, deli seytanları neylerdin, ilahi?!
32

Grler here bir qız kimi oglan sevecekmis, --
Evlerdeki nisvanları neylerdin, ilahi?!

Tacirlerimiz Sonyalara bend olacaqmıs,
Bedbext Tükezbanları neylerdin, ilahi?!

Sübhaneke, sübhaneke, sübhaneke, ya reb!
Baxdıqca bu hikmetlere heyran oluram hep!



DUR QAÇAQ, OGLUM, BAS-AYAQ QANDI BU




Vah! ... bu imis dersi-üsuli-cedid?!
Yo ... x! Yo ... x! ogul, mektebi-üsyandı bu!
Molla deyil bundakı telim eden!
Glhezer et, bir yeni seytandı bu!
Dur qaçaq, oglum, bas-ayaq qandı bu!

Gör nece alt-üst eleyib seyleri:
Dönderib "a-ba"-ya "elif-bey"-leri,
Bidete bax "ya" oxudur "ey"-- leri,
Sanki hürufat ile düsmandı bu!
Dur qaçaq, oglum, bas-ayaq qandı bu!

Diqqet edib baxsan eger dersine --
Her sözü telim eleyir tersine;
Deymez o bir paslı demir ersine --
Min de dese dürci-zerefsandı bu!
Dur qaçaq, oglum, bas-ayaq qandı bu!

Verdiyi dersi usaga yazdırır,
Hücce demir, her emelin azdırır,
33
Gah oxudur, gah çıxarıb gezdirir,
Bir demir övladi-müselmandı bu!
Dur qaçaq, oglum, bas-ayaq qandı bu!

Bir de görürsen ki, olub heyvere --
Glli usaq banladı birden-bire,
Ders deme, gülmeli bir mesxere!
Molla deme, mesxerecünbandı bu!
Dur qaçaq, oglum, bas-ayaq qandı bu!

Düz yeri bir yupyumuru sey qanır,
Hem de deyir sutkada bir fırlanır,
Ay dolanır, göy dayanır, gün yanır,
Kafire bax, gör ne bedimandı bu!
Dur qaçaq, oglum, bas-ayaq qandı bu!

Bundan ezel boyle deyildi seyaq,
Ders oxudan mollada vardı leyaq,
Molla qoyardı basına sis papaq;
Oyle ki, bir fazili-dövrandı bu!
Dur qaçaq, oglum, bas-ayaq qandı bu!

Ìndi bütün is dolanıb laglaga,
Ders oxudur her bası fesli çaga,
Etdiyi tedrisi ilan-qurbaga,
Ders deyil, herzevü hedyandı bu!
Dur qaçaq, oglum, bas-ayaq qandı bu!

Men deyisib siveyi-ecdadımı
Boyle oda salmaram övladımı,
Eylemerem dinsiz öz ehfadımı!
At çöle getsin, ne debistandı bu!
Dur qaçaq, oglum, bas-ayaq qandı bu!
Elm adına bir qura böhtandı bu!

Nifrete sayandı bu!
Herzevü hedyandı bu!
34
Müslimi kafır qılan
Xaneyi-küfrandı bu!




EYLÐ BÍLÍRDÍM KÍ, DÐXÍ SÜBH OLUB




Eyle bilirdim ki, dexi sübh olub,
Mürgi-seher tek bir agız banladım.

Seng sikest eyledi balü perim,
Banlamagın hasilini anladım.

Övci-fezade görerek bayqusu
Sehn de qaqqıldayıram indi men.

Bir de meni vurma, aman, sengdil,
Rehm ele, nıqqıldayıram indi men.

Ay çalaganlar, meni qorxuzmayın,
Men size terk eylemisem laneni!

Seyr eleyiz, övci-hevada uçuz,
Men de gezim sehneçeyi-xaneni.

Aglamayın, aglamayın, cüceler,
Banlamaram, banlamaram bir daha.

Banlamamaqdır size ehdim menim,
Söylemirem: anlamaram bir daha!



35

FÜZULÍYÐ BÐNZÐTMÐ




Mende ar olsaydı ölmek ixtiyar etmezmidim?
Abrunun noldugun bilseydim ar etmezmidim?

Ger süurum olsa idi dustü düsmen bilmeye, --
Sapsalı, Fezlüllahı isden kenar etmezmidim?

Anlasaydım Gsedin fikrin, Sipehdarın isin, --
Onları meqtuli-tigi-cansikar etmezmidim?

Xaki-Ìranın mene bir gusesin verseydiler, --
Kendimi Gbdülhemid tek bextiyar etmezmidim?

Bilse idim el meni axir bele müflis qovar, --
Var-yoxu dercib edib evvel ferar etmezmidim?

Mülki-Ìranın düsünseydim elimden getmeyin, --
Var iken fürset o mülkü tarü-mar etmezmidim?

Ah, ol dem ki, Teqizade mene el vermedi, --
Mümkün olsaydı basın tenden kenar etmezmidim?

Qoy desinler, Memdeli düsdü Gdes sövdasına....
Mencili verseydiler orda qerar etmezmidim?








36
FÜYUZAT" JURNALINDA "DÐLÍ SAÍR" ÍMZALI SAÍRÐ




"Semadan bir melek heyretle deyir: insanlar, insanlar!
Nedir bu ruye-erzi qaplayır al-qanlar, insanlar, insanlar"
metleli sere nezireyi-temesxürane


Seraden bir deli seytan deyir: insanlar, insanlar!
Nedir dünyanı tutmus elmler, irfanlar, insanlar!?

Qanan kim, qandıran kim, nesri-irfan eyleyen kimdir?
Sizi irsad edir görmürsünüz fettanlar, insanlar!?

Gdebden, elmden ger feyziyab olsa evamünnas,
Düser senü serefden mollalar, isanlar, insanlar!

Severmi ehli-istibdad millet husyar olsun?
Buna razı olurmu bir neçe vicdanlar, insanlar!?

Ayılmıs rencberler, almaq ister heqqi-mesruin,
Ne yerde qalmısız beyler, agalar, xanlar, insanlar!?

Müherrirler, müfettinler usanmazlar, utanmazlar,
Yazarlar herzeler, efsaneler, hedyanlar, insanlar!

Sararetden çekib el, xeyre mail olmayın bir dem,
Kesin baslar, alın canlar, tökün min qanlar, insanlar!

Besersiz, sizde qan tökmek tebiidir, cibillidir,
Bu fitretden uzaqdır, sübhesiz, seytanlar, insanlar!

Deyilmi heyf dillerden qübari-cehl mehv olsun?
Neçin her günde qandan qopmasın tufanlar, insanlar!?

37
Demadem nefsi-emmare demekde "üqtülül-ixvan",
Neçin salim qala baslar, bedenler, canlar, isanlar?

Cehalet perdesin çak etmeyin, onda görersiz kim,
Seradir cismler, hem nefsler, seytanlar, insanlar!....




FÐLÐ, ÖZÜNÜ SÐN DÐ BÍR ÍNSANMI SANIRSAN?!




Fele, özünü sen de bir insanmı sanırsan?!
Pulsuz kisi, insanlıgı asanmı sanırsan?!

Ìnsan olanın cahü celali gerek olsun,
Ìnsan olanın dövleti, mali gerek olsun,
Himmet demirem, evleri ali gerek olsun;
Alçaq, ufacıq daxmanı samanmı sanırsan?!
Axmaq kisi, insanlıgı asanmı sanırsan?!

Her meclisi-alide soxulma tez araye,
Sen dur ayaq üste, deme bir söz ümeraye,
Caiz deyil insanca danısmaq füqeraye,
Dövletlilere kendini yeksanmı sanırsan?!
Axmaq kisi, insanlıgı asanmı sanırsan?!

Feqr ile gina ehline kim verdi müsavat?
Menade de, suretde de var bunda münafat,
Öz fezlini pulsuz edemez kimseye isbat,
Bu mümtenei qabili-imkanmı sanırsan?!
Axmaq kisi, insanlıgı asanmı sanırsan?!

Get vur çekicin, isle isin, çıxma zeyinden,
Meqsud müsavat ise ayrılma ceyinden,
38
Var nisbetin erbabi-ginaye ne seyinden?
Bir abbası gün muzdunu milyanmı sanırsan?!
Axmaq kisi, insanlıgı asanmı sanırsan?!

Dövletliyik, elbette, serafet de bizimdir,
Gmlak bizimdirse, eyalet de bizimdir,
Divan bizim, erbabi-hökumet de bizimdir,
Ölke derebeylik deye xan-xanmı sanırsan?!
Axmaq kisi, insanlıgı asanmı sanırsan?!

Asude dolanmaqda iken dövletimizden,
Azgınlıq edirsiz de hele nemetimizden,
Boyle çıxacaqsızmı bizim minnetimizden?
Ehsanımızın küfrünü sükranmı sanırsan?!
Axmaq kisi, insanlıgı asanmı sanırsan?!
Heç bir utanırsan?!
Ya bir usanırsan?!
Glminnetü-lillah,
Odlara yanırsan?!




GÖTÜRÜLDÜ




Ey vay ki, heysiyyeti-millet götürüldü!
Milletde olan büsbütün adet götürüldü!

Yetmezdi bu kim, milletin ehrarı ayıldı,
Arif denilen bezi füsunkarı ayıldı,
Meçmue yazan bir para biarı ayıldı,
Sair leqebinde neçe idbarı ayıldı,
Yeni ki, bu esrin bütün esrarı ayıldı,
Derdim, becehennem, elin efkarı ayıldı,
39
Torpaq basıma, indi de tüccarı ayıldı!
Her bir ise el qatdı, mürüvvet götürüldü!
Milletde olan büsbütün adet götürüldü!

Var idi bu milletde qabaq bir gözel adet:
Bir sexsi-müselman eleyen vaxtda rehlet,
Meyyit hele besterde uzansın deye rahet,
Qüsl etmeden evvel olunurdu ona hörmet,
Yüzlerce ederdik ona sipara tilavet,
Her cüzvde bir ruble çatardı bize ücret,
Bir hörmet idi bu bize, hem meyyite nisbet,
Heyfa ki, evaxırda bu hörmet götürüldü!
Milletde olan büsbütün adet götürüldü!

Tacirlerin indi deyisib tineti yekca,
Duymuslar olar bizdeki niyyetleri guya,
Ehsanlar olub terk, qazanlar sönüb, ey va!....
Ne molla payı var, ne qonaqlıq, ne müsemma,
Bismir tarının bir tike halvası da hetta,
Her fenn edirikse isimiz tutmayır esla,
Ax!.... ax! ... O keçen günlerimiz noldu, xudaya!
Küfran eledik sanki bu nemet götürüldü!
Milletde olan büsbütün adet götürüldü!

Kim getse idi Hecce ve ya Kerbübelaye
Zevvar idi evvel o bize, ehli-duaye,
Mail o, duaye, veli biz simü tilaye,
Görcek onu ünvan ederek bir neçe aye,
Derdik ki, gerek pak ola hemyandakı maye
Bir xeyrli emr idi bu biz mollanümaye,
Heyfa ki, baxılmır dexi neleyne, esaye,
Birlesdi hamı, sidqü sedaqet götürüldü!
Milletde olan büsbütün adet götürüldü!

Sadem gelecek günlerimiz keçse bu nisbet,
Qorxum bu ki, günden-güne bedter ola halet,
Bir gün gele bidar ola bilcümle cemaet,
40
Tezviri ibadetden ede ferq bu millet,
Meydana çıxa bizdeki her dürlü xeyanet,
Ne töhfe gele bizlere, ne nezr, ne rüsvet,
Hörmet yerine el bize izhar ede nifret,
Hetta deyeler: -- Molla, ziyafet götürüldü!
Dolma ve terek, firniyü serbet götürüldü!
Milletde olan büsbütün adet götürüldü!




GÜLÜSTAN"Í - SÐDÍDÐN BÍR
HEKAYEYÍ-MÐNZUMÍYYÐYÐ
BÐNZÐTMÐ




Yeki pürsid ez an seh küste ferzend,
Ki, ey Gbdalhemid ez-to xiredmend;
Sefaretxanera menzil güzidi,
Çera ten dade ber mellet, nezbedi?
Besevdayi-Qrım ez-Rey gozesti,
Çera der-bagi-seh rahet negesti?
Begoft: ehvali-ma berfı-cehanest,
Gehi cün yex, gehi abi-revanest,
Gehi ber texti-cebbari nesinim,
Gehi der-gürbet ender ca gozinim.
Menü-Gbdalhemid er zende manim,
Becani-mellet ates berfesanim.







41
GÍLEY, YAXUD UMU-KÜSÜ




Get-gede, "Zenbur" aga, sen de çasırsan deyesen?!
Gah da bir mezhebe, dine satasırsan deyesen?!

Sen düz ademsen eger sende bu tedbir nedir?
Jurnala çekdiyin ol çalmalı tesvir nedir?
Qollarından sarılan kimdir, o zencir nedir?
Dinmedikce sene serhedden asırsan deyesen?!
Gah da bir mezhebe, dine satasırsan deyesen?!

Nedir ol helqeyi-zencirde bir para süver?
Kimleri gösteriyor halqa derunindekiler?
Sekli-islama gülen kimdir o ifritsiyer?
Sen bu reftar ile bizden uzasırsan deyesen?!
Gah da bir mezhebe, dine satasırsan deyesen?!

Açmaga bir para esrarı edib seyü telas,
Çalısırsan ki, bize teng ola ta rahi-meas?
Bu qeder etme cesaret, özünü gözle, yavas!
Deymedikce kefine lovgalasırsan deyesen?!
Adete, ürfe, rüsume satasırsan deyesen?!

Sen bu sekl ile bütün xalqı oyatdın da deyek,
Bizi menfur eleyib bir yana qatdın da deyek,
Sene ne xeyr olacaq bizleri atdın da deyek?
Bos yere boyle bizimle dalasırsan deyesen?!
Adete, ürfe, rüsume satasırsan deyesen?!

Mezheke jurnalın evvel bize, ibretdi, dedin,
Bir para sexse satasdın, bu nesihetdi, dedin,
Bizi qatdın ise, bir növ zerafetdi, dedin,
Ìndi amma dexi cidden savasırsan deyesen?!
Adete, ürfe, rüsume satasırsan deyesen?!
42

Sexsi-islamın eger biz qolunu baglamısıq --
Ne günah eylemisik? Millet üçün aglamısıq....
Hifz edib mezhebi, seytanı yaxıb, daglamısıq.
Bizi gördükde müqessir dolasırsan deyesen?!
Adete, ürfe, rüsume satasırsan deyesen?!

Biz eger olmasaq, islama nigehban kim olar?
Bes gün ötmez ki, bu bagın gülü reyhanı solar,
Ìxtiraati-senie bütün islama dolar,
Leyk sen anlamayıb isde çasırsan deyesen?!
Gah da bir mezhebe, dine satasırsan deyesen?!

Asta-asta deberib qurdalasırsan deyesen?!
Bezi efsaneçilerle yanasırsan deyesen?!
Büsbütün mefsedelerle bulasırsan deyesen?!
Ay balam, eybini qan!
Bir heya eyle, utan!
Yoxsa tekfir ederik
Lapca risva olasan!




HÐR NÐ VERSÐN, VER




Her ne versen, ver, mebada verme bir dirhem zekat,
Qoy acından ölse ölsün bineva kendli ve tat.

Her ne düz versen, ver, oglum, borcunu verme temam,
Her ne alsan, al, amandır, alma kasıbdan selam.

Her ne etsen, et ve lakin etme meyden ictinab,
Her ne dutsan, dut ve lakin dutma bir kari-sevab.
43

Her ne çeksen, çek, veli, çekme xecalet qübhden,
Harda yatsan yat, ayılma, durma hergiz sübhden.

Her yere gelsen, gel, amma gelme derse, mektebe,
Her kese uysan, uy, amma uyma dine, mezhebe.

Her ne çeksen, cek, berader, çekme düz mizanını,
Çekme sen millet qemin, çekme, çek öz qelyanını.

Baxmasan eytame, baxma, baxma, bax löbetlere,
Gelmesen imane, gelme, gelme, gel lenetlere.

Olmasan bir xeyre bais, olma, ol bais sere,
Etmesen imdad, etme, et sitem acizlere.




"HÐYAT" QÐZETÍNÍN ÍKÍNCÍ ÍLÍNDÐ "GOP-GOP"
ÍMZALI "QOY MÐKTÐBÐ TÐHSÍLÍ ÜLUM
EYLÐSÍN OGLUM, DAS OLSA DA QÐLBÍ, ONU MUM
EYLÐSÍN OGLUM!" NÐQÐRATLI
SERÐ NÐZÍRÐ-TÐMÐSXÜRANÐ




Bu tifl ki, nuri-beserü sireyi-candır,
Tabi-tenü arami-dilü ruhi-revandır,
Min zehmet ile beslediyin taze cavandır,
Gönderme bunu mektebe, rehm eyle, amandır!
Qoy küçede naz ile xuram eylesin oglun!
Öz xosladıgı emre qiyam eylesin oglun!

Bu bülbüli-suride ki, pakizenefesdir,
Aludeyi-qem etme ki, bihude hevesdir,
44
Bunca ki, gedib mektebe,--bildikleri besdir,
Mektebdir adı, leyk heqiqetde qefesdir;
Qoyma o dagılmısda meqam eylesin oglun!
Sübhün bele viranede sam eylesin oglun!

Mektebde gedib ders oxuyanları görürsen,
Nitqi çekilen taze cavanları görürsen,
Qeten quruyub cismde qanları görürsen,
Arifsen, özün yaxsı-yamanları görürsen,
Qıyma ki, gedib fıkrini xam eylesin oglun!
Ömrün qemi-elm ile tamam eylesin oglun!

Baver edemem, elmden olsun fereh-aid,
Elm artıq olursa hem olur qem mütezaid,
Ìstersen eger oglun ede kesb fevaid,
Hem serveti zaid ola, hem mikneti zaid,--
Tergib ele ta kesbi-heram eylesin oglun!
Bir ad çıxarıb söhreti-tam eylesin oglun!

Biçare kisi, qanmaga basın hele keydir,
Axır mene bir söyle görüm, elm ne seydir?
Bilmek ne gerek kim, bu elifdir, bu da beydir?
Hevvez, sora hütti, bu ne heydir, o ne heydir?
Qoy pul qazanıb sedri-meqam eylesin oglun!
Bey, xanlar ile dexl-kelam eylesin oglun!

Gop-gop kimi bifaide ehli-qelem olma,
Ol Basıqapazlı, veli, Biderdü Qem olma,
Qızdırmalı ol, Tesnelebü Didenem olma,
Molla Mozalanlara uyus, möhterem olma,
Qoy Hop-hop olub söhreti-tam eylesin oglun!
Kesbin buraxıb sere devam eylesin oglun!





45

ÍSTÍQBAL BÍZÍMDÍR




Yeter, canım, çekil get, etme çox tebxiri-hürriyyet!
Bizim qazqanda hergiz oynamaz kefgiri-hürriyyet!

Hanı, dersen: "Girizandır vetenden leyli-istibdad"?
Meger görmezmisen etrafı tutmus xeyli-istibdad?
Bu gün Ìrani yekser qaplamısdır seyli-istibdad?
Yazıq! Ölçmekdedir xuni-cehanı geyli-istibdad,
Hele Tebrizde var istehayi-meyli-istibdad!
Yeter, canım, çekil get, etme çox tebxiri-hürriyyet!
Bizim qazganda hergiz oynamaz kefgiri-hürriyyet!

Deme: "Tigi-resadet xiyresazi-çesmi-imkandır"!
De kim: tekfir üçün tigi-zeban her yerde bürrandır!
Deyen kafir müselmana sanır kendi müselmandır;
Bu gün heq söyleyen her kes olursa küfre sayandır;
Gözel bir esrdir: qehti-süurü eqlü irfandır!
Yeter, canım, çekil get, etme çox texbiri-hürriyyet!
Bizim qazqanda hergiz oynamaz kefgiri-hürriyyet!

"Mücahid qalxızıb, dersen, sükuhin mülki-Ìranın" --
Buna temkin edermi çakeranı sahi-Ìranın?
Buna razı olurmu qeyreti, namusu eyanın?
Bu yol bir sanlı qurbangah dır insafın, imanın!
Ne iman veqtidir?! Ancaq gözet xeyrin cibisdanın!
Yeter, canım, çekil get, etme çox tebxiri-hürriyyet!
Bizim qazqanda hergiz oynamaz kefgiri-hürriyyet!

Gvet, "sehrayi-Ìran dogrudan bir odlu meydandır",
Feqet ol odlu meydanda duran bir siri-gerrandır,
Veli, min hiyleger, tülküsifet her yan nümayandır,
Yatıb iranlılar, nagah görerler ölke virandır,
46
Hele qoy söylesinler de -- mücahid namüselmandır,
Hele qoy eylesinler büsbütün tekfiri-hürriyyet!
Desinler de --bize lazım deyil temiri-hürriyyet!




KÜPÐGÍRÐN QARIN1N QIZLARA NÐSÍHÐTÍ




Qarı nenenin sözlerini sanma çerendir,
Canım, gözüm, ay qız!
Her kelmesi min leli-Yemen, dürri-Gdendir,
Anla sözüm, ay qız!
Çox ömr eyleyib, çox da hüner etmisem isbat
Bu dari-cahanda.
Min hiyleleri qatlamısam sineme qat-qat
Bu xeyli zamanda.
Min il sene neqlın elesem mekri-nisanı
Qurtarmaz, azalmaz.
Doldursam eger mekrle etrafı-cahani
Bir bos yeri qalmaz.
Cadu da elimden bacarıb cin de qutarmaz,
Gfsunuma bah-bah!
Men eylediyim mekri seyatin de bacarmaz,
Vallah ve billah!
Xostalelimissen ki, bu gün feyzi-hüzuram
Oldu sene qismet.
Qan sözlerimi, indi sen, ey gözdeki nurum,
Qoyma keçe fürset.
Gvvel bu qeder bil ki, vefadar er olmaz,--
Aqil olur olsun;
Bir er ki, vefadar ola, alemde tapılmaz,--
Cahil olur olsun;
Zinhar, vefa etme teleb er dediyinden,
47
Serveqt ol, amandır!
Asude xeyal olma bu soher dediyinden,
Üç-dördün alandır.
Qırx il edesen bir kisi emrinde itaet,--
Menzurde bilmez;
Veqta ki, qocaldın alacaq basqa bir övret,
Baxmaz sene, gülmez.
Gr derd-qemin çekme, sen öz halına agla,
Canı becehennem!
Serristeyi-tedbirini xelvetce yumaqla,
Qıl könlünü xürrem.
Tainki ayıqdır hezer et er dediyinden,
Gr zülmü yamandır!
Çün yuxladı, el qat cibine zer dediyinden,
Öz rengini yandır.
Fürset ki, olur rengini vur her gece mexfı,
Ferrarelik öyres;
Ta bilmeye seytan da götürdün nece mexfi,
Gyyarelik öyres.
Çün sübh çayın içdi kisi çıxdı kenare,
Biderdü qem oldun;
Açıldı basın, indi qıl öz derdive çare,
Banu herem oldun;
Ver Xansenem et, yag, düyü, bal, çay, seker alsın,
Gülqend var evde;
Artıq ne qalarsa ona da xüsgeber alsın,
Herçend var evde.
Gönder usagı, Sahbacını eyle xeberdar--
Gelsin hele-helbet,
Geldikde getirsin neçe övretleri zinhar,
Qur meclisi-isret.
Mindir ocaga qazqanı, qaynat samavarı,
Çal nayı, qavalı;
Mehmanlara hazır ele min dürlü naharı;
Ver külçe, qogalı,
Hem qaymagı, balı.
Gr felelik etsin,
48
Her gün ise getsin,
Olma ona hemqem,
Canı becehennem!
Sen çekme melali,
Qur meclisi-ali,
Pozma bu celali,
Ay bası belali!




LEYLÍ VÐ MÐCNUN




Ey dövletimin zevalı, oglum!
Ey bası agır belalı oglum!

Ey mektebü dersin asinası!
Ey risteyi-elm mübtelası!

Sad oldum o gün ki, sen doguldun,
Min sükr eledim ki, oglum oldun.

Derdim ki, gözel xelef olarsan,
Bir aileye seref olarsan.

Süglü hünerimi yad edersen,
Atanı, ananı sad edersen;

Dünyaden olursa irtihalım
Ancaq sene terk olur menalım.

Bilmezdim olursan elme seyda,
Suride eder seni bu sevda.

49
Bezi oxumus refiqi-bedxah
Tedbirimi çasdırıbmıs, ey vah!

Uydum olara, seni oxutdum,
Sed heyf ki, eqlimi unutdum!

Kesdim öz elimle öz ayagım,
Xamus eledim men öz çiragım.

Girem bu xeta düsüb özümden,
Göz nurimi saçmısam gözümden.

Sen hem niye bunca sehv edirsen,
Göz nuri kimi uzaq gedirsen?

Bunca oxudun, yorul da bari,
Bir defe burax bu zehrimari!

Pul qalmadı, baxmısam hesabe, --
Getdi qeleme, kagız, kitabe....

Jurnalü kitab yüz-yüz olmaz,
Bu xerc ticarete düz olmaz.

Defterse bes-altı cild besdir,
Ey naxelefım, bu ne hevesdir!

Çernil, qrafıl, pero, karandas
Ìcad edeni olaydı sil, kas!

Ìnsaf elemezmisen ki, yandım,
Puli ne ezab ile qazandım!

Bihude ise ne xerc edirsen,
Bu könlümü hercü merc edirsen!

Xercin tükenib kesilmir ardı,
50
Billah, dexi pullarım qutardı!

Xase eridi, üzüldü canın,
Soldu gül üzün, qaraldı qanın;

Vazeh bu ki, xestedir mezacın,
Ya reb, kim eder senin elacın?!

Ne var yeyib-içmeyin, ne xabın,
Tehsiledir ancaq irtikabın.

Ne seyrü sefanı xoslayırsan,
Ne dersü kitabı boslayırsan.

Mırt-mırt oxuyub mırıldayırsan,
Qarga kimi hey qırıldayırsan.

Gyyami-baharü güldür, oglum!
Qoyma meni qemde, güldür, oglum!

Hemsinnlerin sefade, bagda,
Hemesrlerin çemende, dagda.

Bezisi gezib de kistzari,
Qus elde gözetleyir sikari;

Bezileri bir terefde xelvet,
Adetce ederler eysü-isret;

Bezisi olub qumare mesgul,
Bezisi serabe, yare mesgul.

Her bir neferi bir isde çalak,
Her digeri bir emelde bibak.

Her gün ebeveyni sad edirler,
Hörmetlerin izdiyad edirler.
51

Xos ol ebeveyne kim, bu minval
Her daim olur cahanda xoshal.


MÐSLÐHÐT


Mesedi Sijimqulunun "Molla, sene
eyleyirem meslehet, söyle görüm,
evlenim, evlenmeyim?" serine cavab


Agrın alım, a Mesed Sijimqulu,
Altmısa yetdin, deme oldun ölü,
Sükr ola allaha canındır sulu,
Çox da, kisi, tutma beselli pulu,
Ver pulunu dadlı, lezzetli zad al!
Qoy babalın boynuma, get, arvad al!

Öz dediyinden görünür övretin
Birdir, olur evde fena haletin,
Var imis evlenmeye de qüdretin,
Bes niye yox laeqel üç külfetin?
Yoxsa qonum-qonsuda, axtar, yad al!
Qoy babalın boynuma, get, arvad al!

Ìndi ki, var elçi de Sefder kimi,
Bir bala qız al boyu er-er kimi,
On-on iki sinnide dilber kimi,
Zülfü qara, sinesi mermer kimi,
Qoy basını sinesine bir dad al!
Qoy babalım boynuma, get, arvad al!

Saxlama kaftar kimi bir övreti,
Bosla onu, basdı seni nikbeti,
Tap özüne bir senemi xelveti,
52
Bagrına bas yari-melek-sureti,
Sen de igidler kimi is gör, ad al!
Qoy babalın boynuma, get, arvad al!

Oglun usaqdır, hele xamdır, nası,
Ancaq iyirmi bese çatmıs yası,
Çıxmaz onun bir para isden bası,
Neyleyir evlenmeyi, atsın dası,
Öz kefıne bax, kisi, dad ver, dad al!
Qoy babalın boynuma, get, arvad al!

And verirem men seni imanına,
Bagla hena risine, qıy canına,
Bir, iki, üç övreti düz yanına.
Verme zerer serverü samanına --
Sen ne qezet qan ve ne de "Ìrsad" al!
Qoy babalın boynuma, get, arvad al!

Fikr ele bir, kimdi bir arvad alan?
Rus, yehudi! Deyil erzim yalan.
Ìlde bir arvad alı mömin olan,
Lezzeti bir, feyzi de mindir, inan!
Gelmese bir qız bu cüre, aldad al!
Qoy babalın boynuma, get, arvad al!


MÐNÍMKÍ BELÐ DÜSDÜ


Qem rahnümun oldu, menimki bele düsdü!
Dil verteyi-xun oldu, menimki bele düsdü!
El döndü cünun oldu, menimki bele düsdü!
Tale mene dun oldu, menimki bele düsdü!
"Ìqbal zebun oldu, menimki bele düsdü!"
Sen, Memdeli, qorxma!
Qem çekme, darıxma!
Dövran özünündür!
53

Qafilmisem ehvalıma sövdayi-serimden,
Sövdayi-serim etdi meni taci-zerimden,
Risem kesilirmis deme keskin teberimden,
Mesruteyi salmaqda iken men nezerimden -
Ol nurulüyun oldu, menimki bele düsdü!
"Ìqbal zebun oldu, menimki bele düsdü!"
Sen, Memdeli, qaçma!
Naehle el açma!
Meydan özünündür!

Heç faidebexs olmadı tedbirlerim, heyf!
Kesf oldu bütün aleme teqsirlerim, heyf!
Bereks eser eyledi tebirlerim, heyf!
Aldatmadı bu milleti tezvirlerim, heyf!
Yıldızdakı.... Yıldızdakı temirlerim, heyf!
Hep kun-feyekun oldu, menimki bele düsdü!
"Ìqbal zebun oldu, menimki bele düsdü! "
Sen, Memdeli, berk dur!
Torbaları doldur!
Xırman özünündür!

Seypur deyil, tebl deyil, sur çalındı,
Gks eyledi suran sesi her qelbe salındı,
Bir sebde otuz illik ümuratım alındı,
Osmanlıların sahı vetenden qovalandı,
Ìs döndü oyun oldu, menimki bele düsdü!
"Ìqbal zebun oldu, menimki bele düsdü!"
Sen, Memdeli, qorxma!
Qem çekme, darıxma!
Tehran özünündür!

Sen vur isini, durma geri mekrü hiyelden!
Men qopladıgım seyleri hep qapdılar elden,
Bunlar keçer, amma hele var qorxum ecelden....
Sen qarnı yogun bir sey idin ruzi-ezelden,
Boynun da yogun oldu; menimki bele düsdü!
54
"Ìqbal zebun oldu, menimki bele düsdü!"
Sen nehreni çalxa!
Heç baxma bu xalxa!
Ayran özünündür!

Etdim qesem, amma özümü sehvde sandım,
Kamil pasalar cide eden fikre inandım,
Baxdım sene öz ehdimi, peymanımı dandım,
Ìllerce, zamanlarca, bu gün dandıgım andım.
Tarixi-qürun oldu, menimki bele düsdü!
"Ìqbal zebun oldu, menimki bele düsdü!"
Sen, Memdeli, qorxma!
Qem çekme, darıxma!
Meydan özünündür!

Mezlumların tutdu meni ahı axırda,
Ìncitdi xeyanetlerim allahı axırda,
Oldum Salanik qelesine rahı axırda,
Menfalar ara türklerin sahı axırda,
Mecburi-sükun oldu, menimki bele düsdü!
"Ìqbal zebun oldu, menimki bele düsdü!"
Qaç, Memdeli, durma!
Çox sinene vurma!
Menden götür ibret,
Sülh eyle, qudurma!
Vallah ve billah,
Ìnsansan, inan, ah,
Ferman geder elden,
Saman geder elden,
Yalnız ne ki, Tehran,
Ìran geder elden!






55
MÐSRUTÐÇÍLÐRÍN MÐCBURÐN
HACI MÍRZÐ HÐSÐN ÍMAM CAMEÍNÍ
ÍXRAC-BÐLÐD ETDÍKLÐRÍNDÐ
ÍMAM CAMENÍN ZÐBAN HALI




Men bilmez idim bexti de bu nikbet olurmus,
Ìzzet dönüb axır bele bir zillet olurmus,
Çerxin, eceba, seyri de min babet olurmus,
Millet ayılıb, talibi-hürriyyet olurmus,
Milletde de, yahu, bele bir qeyret olurmus?!
Yalqız, ne deyim, getdi menim millet elimden,
Torpaq basıma, çıxdı bütün izzet elimden!

Tebrizde ger olmus idim cüme imamı,
Gizlin ki, deyil yaxsı bilir metlebi hamı,
Pul ile satın almıs idim men bu meqamı,
Uydurmus idim kendime bilcümle evamı,
Gbd etmis idim sehrde her püxteni, xamı,
Xud, men ne bilim sübh dönüb sam olacaqmıs,
Ìranda da hürriyyeti-islam olacaqmıs?!

Tedric ile salmısdım ele bunca dehatı,
Bir parça çörek nökeri etmisdim elatı,
Artırmıs idım mezreeni, ilxını, atı,
Rencber elemisdim özüme çöllünü, tatı,
Derkar idi xeyrimde ümumin herekatı,
Birden-bire getdi hamı kerrü ferim, ey vay!
Çıxdı bosa servet qazanan ellerim, ey vay!

Tebrizde rahet yeyib, asude doyardım,
Möminleri her töhmete olsaydı qoyardım.
Her axmagı, xamı quzu cildinde soyardım,
Heq söz deyenin canın alıb, çesmin oyardım,
Neylerdim ederdim, nece reng olsa boyardım,
56
Sed heyf, gözel hökmi-seriet telef oldu!
Qanuni-esasi de bir engel-kelef oldu!

Bilmem arılar menziline kim çöp uzatdı.
Ìllerce tegafülde yatan xelqi oyatdı,
Fitne agacın ekdi, hökumet yasa batdı,
Men herçi çalısdım ki, kesem, qol-budaq atdı,
Ghli-qerez öz istediyi metlebe çatdı;
Ghkami-seriet dexi bir kar görermi?
Bundan sora bir bugdanı anbar görermi?

Lal olsa nolur Mirze Cavadın dili, ey kas!
Ta agzın açıb eyledi her gizli sözü fas!
Bir yanda yıgıb Mirze Hüseyn basına yoldas
Cıg-mıg edib axır basıma saldıla bir das,
Tebrizde ta oldu berengixte perxas,
Ìndi hesebülxahisi-ehli-hesed oldum,
Bir dadresim olmadı, xaric-beled oldum.

Divane edibdir meni Tebriz xeyalı,
Meclisde tevazödeki nimxiz xeyalı,
Metbex iyi, süfre qemi, dehliz xeyalı,
Sedri düyünün buyi-ferehbiz xeyalı,
Qendable pürkaseyi-lebriz xeyalı.
Bir de o gözel günleri, ya reb, görerem men?
Bu xam xeyalı edib axır ölerem men!

Ya reb, nola bir de edem ol sehri ziyaret!
Naz ile xürame gelem -- arxamda cemaet!
Gördükde meni yol vere bu ehli-vilayet,
Tezim ede, bas endire, qol baglaya millet,
Bir kimsede bir söz demeye olmaya cüret,
Gyanları dindirsem ede fexrü mübahat;
Heyhat ve heyhat ve heyhat ve heyhat!!!
Get yat ve get yat ve get yat ve get yat!!!


57



MÍLLÐT NECÐ TARAC OLUR OLSUN, NÐ ÍSÍM VAR




Millet nece tarac olur olsun, ne isim var?!
Düsmenlere möhtac olur olsun, ne isim var?!
Qoy men tox olum, özgeler ile nedi karim,
Dünyavü cahan ac olur olsun, ne isim var?!

Ses salma, yatanlar ayılar, qoy hele yatsın,
Yatmısları razı deyilem kimse oyatsın,
Tek-tek ayılan varsa da, heq dadıma çatsın,
Men salim olum, cümle cahan batsa da batsın,
Millet nece tarac olur olsun, ne isim var?!
Düsmenlere möhtac olur olsun, ne isim var?!

Salma yadıma söhbeti-tarixi-cahani,
Gyyami-selefden deme söz bir de, fılani,
Hal ise getir meyl eleyim dolmanı, nani,
Müsteqbeli görmek ne gerek, ömrdü fani;
Millet nece tarac olur olsun, ne isim var?!
Düsmenlere möhtac olur olsun, ne isim var?!

Övladi-veten qoy hele avare dolansın,
Çirkabi-sefaletle eli, bası bulansın,
Dul övret ise saile olsun, oda yansın,
Ancaq menim avazeyi-senim ucalansın;
Millet nece tarac olur olsun, ne isim var?!
Düsmenlere möhtac olur olsun, ne isim var?!

Her millet edir sefheyi-dünyade tereqqi,
Eyler here bir menzilü mevade tereqqi,
Yorgan-döseyimde düse ger yade tereqqi, --
58
Biz de ederik alemi-röyade tereqqi;
Millet nece tarac olur olsun, ne isim var?!
Düsmenlere möhtac olur olsun, ne isim var?!





NEYLÍYÍM, ALLAH! BU URUS BASDILAR




Neyliyim, Allah! Bu urus basdılar
Bilmeyirem hardan asıb-dasdılar?!
Ölkede günden-güne çoxlasdılar,
Her emele, her ise çulgasdılar,
Qoymayın, ay köhneler, ay yasdılar!
Heyvereler her yere dırmasdılar!

Her biri min gune is icad edir,
Meclis açıb nitqler irad edir,
Sie iken sünnileri sad edir,
Sünni iken sieye imdad edir,
Sanki bular bir-bire qardasdılar,
Yoxdu teessübleri, çasbasdılar!

Heç biri öz mezhebinin hörmetin
Gözlemeyir, gözleyir el qeyretin;
Cümlesi bir yolda qoyub niyyetin,
Xoslamayırlar atalar adetin;
Çünki ne sünni, ne qızılbasdılar,
Bir yava seydir bu bası dasdılar!

Gmr teessüb ola bütlan neçin?
Sünni deye sielere can neçin?
Sie bile sünnini insan neçin?
59
Birlese yeni bu müselman neçin?
Hümmet edin, din gedir, ay basdılar!
Qoymayın aldatdı bizi sasdılar!

Ìndi ki, duyduq buların niyyetin --
Cehd eleyin pozmaga cemiyyetin!
Bunları pozmaq bize olmaz çetin:
Harda ki, gördüz oxuyun lenetin
Hökm eleyin, küfrle ulgasdılar,
Dini-xudadan qırılıb qasdılar,
Cümlesi kafırlere yoldasdılar,
Çünki teessübleri yox, çasdılar!





NEÇÍN MÐKTÐBÐ RÐGBÐTÍM OLMAYIR?




Neçin mektebe regbetim olmayır?--
Cibim dolmayır, dolmayır, dolmayır!

Mene her qezetçi bereldir gözün,
Yazır hey qezetlerde mekteb sözün,
Sözün qoy deyim bir kere lap düzün:
Bu isden mene bir qazanc olmayır!
Cibim dolmayır, dolmayır, dolmayır!

Oxur, bundan her kes qanar heqqini,
Qanan mütleq ali sanar heqqini,
Axund ise xelqin danar heqqini,
Bununçun menim regbetim olmayır!
Cibim dolmayır, dolmayır, dolmayır!

60
Mene xeyirsiz olduguyçun bu kar,--
Ona baglaram küfr adın zinhar,
Cemaet de duymus bunu asikar;
Bu isden mene bir qazanc olmayır!
Cibim dolmayır, dolmayır, dolmayır!

Ve bir de bu mektebliler bilümum
Oxurlar kamalınca ali ülum,
Edirler bize sonra yekser hücum,
Bununçun ona regbetim olmayır!
Cibim dolmayır, dolmayır, dolmayır!
Gger mekteb emrinde bilintixab
Mene tapsırılsa ümumen hesab,--
Men ol veqt, hasa, edem ictinab!?
Feqet indilik bir qazanc olmayır!
Cibim dolmayır, dolmayır, dolmayır!

Ax! ... ax!.... Ay keçen günlerim! Vay mene!
Her evden gelirdi neçe pay mene --
Plov, halva, bal, yag, seker, çay mene.
Ne çare ki, indi bular olmayır!
Qarın dolmayır, dolmayır, dolmayır!

Çetindir bizimçin bütün mesele,
Bir ilde üç ehsan da keçmir ele,
Bele qalsa is razı olluq hele,
Bu da olmayır, olmayır, olmayır!
Qarın dolmayır, dolmayır, dolmayır!

Yıgıncaqlar indi söz ile ötür,
Bes-üç kelme söz söylenir, is bitir,
Feqet senimiz günbegünden itir,
Bize ehtiram olmayır, olmayır!
Qarın dolmayır, dolmayır, dolmayır!



61

NAÐHL OLANA MÐTLÐBÍ ANDIRMAQ OLURMU?!




Naehl olana metlebi andırmaq olurmu?!
Söz qanmayana zor ile qandırmaq olurmu?

Könlüm sene maildir ezelden beri, ey pul!
Olsam da nolur taetine il-günü mesgul,
Senle görürem kendimi her bezmde meqbul.
Sensiz bu cehan ehlin inandırmaq olurmu?!
Naehl olana metlebi andırmaq olurmu?!

Sensen menim efzuneyi-sermayeyi-fexrim,
Senle ucalır mertebeyi-payeyi-fexrim,
Ger dönse üzün qibleden, ey mayeyi-fexrim,
Senden yana göz nuru dolandırmaq olurmu?!
Naehl olana metlebi andırmaq olurmu?!

Canım üzülüb senden ötür xelqi soyunca,
Bir yatmamısam ta seni senduqe qoyunca.
Derler mene: pul yıgmayı bosla, ye doyunca!
Esq ehlini sövdadan usandırmaq olurmu?!
Naehl olana metlebi qandırmaq olurmu?!

Kasib deyiliz, sikkeyi-pulu tanırız biz,
Pul ile olan senü süunu qanırız biz,
Bir hebbe zerer yetse pula odlanırız biz,
Yansın ciyerim! Dövleti yandırmaq olurmu?!
Naehl olana metlebi andırmaq olurmu?!

Sey eylemisem bir neçe il zirekü çalak,
Hardansa keçib girime çox servetü emlak,
Bir acize rehm etmeyib ömr eylemisem pak,
Ìndi bu süluki yavalandırmaq olurmu?!
62
Naehl olana metlebi andırmaq olurmu?!

Bunlar keçer, indi düsüb el basqa hevaye,
Pul istenilir mekteb açılsın füqeraye,
Oglan oxusun, qız oxusun payebepaye.
Kasıbları elme ucalandırmaq olurmu?!
Naehl olana metlebi qandırmaq olurmu?!

Dexli mene ne elm oxuya millet usagı?!
Tehsili-kemalat ede ya ümmet usagı?!
Getsin ise bu tenbelü bigeyret usagı!
Canım, gözüm, arifleri qandırmaq olurmu?!
Naehl olana metlebi andırmaq olurmu?!

Bizlerde yox idi bele adet, -- yeni çıxdı,
Övretlere tedrisi-kitabet yeni çıxdı,
Ìslame xelel qatdı bu bidet, -- yeni çıxdı,
Bu çesmeni bir növ bulandırmaq olurmu?!
Naehl olana metlebi qandırmaq olurmu?!




NEÇÍN VERMÐYÍR?




Birce bu mesruteni sah neçin vermeyir?
Gah verir filmesel, gah neçin vermeyir?

Gerçi bu gün sah bizim basımıza sayedir,
Nami-hümayunu her metlebe pirayedir,
Leyk bu ancaq heman gördüyünüz qayedir,--
Her sese bir ses verir, kendisi bimayedir,
Yoxsuza olmaz demek -- var ... neçin vermeyir?
Birce bu mesruteni sah neçin vermeyir?
63

Herze danısma, kisi, gözle edebi zinhar,
Sahımızı bilme çox oyle sefaheti-siar,
Gqli-selim ehlidir büsbütün ali-Qacar,
Vermeyir, elbette, bir hikmeti var, sirri var,
Yoxsa bu keyfıyyete rah neçin vermeyir?
Gah verir filmesel, gah neçin vermeyir?

Yox bu isin basqa bir hikmeti, ya mikmeti,
Gyri otur, düz danıs, vazeh edek söhbeti,
Bir kere al boynuna var yazıgın nikbeti.
Sah cevanbext ise bes ne sebeb milleti
Heftede bir aldadır, gah neçin vermeyir?
Birce bu mesruteni sah neçin vermeyir?
Gah verir filmesel, gah neçin vermeyir?




ÖVRADIMIZ, ÐZKARIMIZ ÐFSANEYÍ-ZÐNDÍR




Övradımız, ezkarımız efsaneyi-zendir,
Gfsaneyi-zen nuri-dilü ruhi-bedendir,
Çün hübbi-nisa lazimeyi-hübbi-vetendir,
Ghli-veteniz, hübbi-veten yad alırız biz!
Dindarleriz, günde bir arvad alırız biz!

Yox ferq bizim hündür ile alçagımızda,
Daim görürüz is bu qocalmıs çagımızda,
Cüt-cüt durur övret solumuzda, sagımızda,
Sehvet quluyuz, nefsden imdad alırız biz!
Dindarleriz, günde bir arvad alırız biz!

Her sam gerek üqdeyi-efkar açılsın,
64
Fevvareyi-iqbalden amal saçılsın,
Her sübh namaz etmeden hemmama qaçılsın,
Tethir ederek dillere övrad alırız biz!
Dindarleriz, günde bir arvad alırız biz!

Bu mesgeleler siveyi-esyaxi-zamandır,
Ata-babamızdan bize miras hamandır,
Zenn eyleme süstüz, qanımız od kimi qandır,
Bu yolda töküb qanımızı ad alırız biz!
Dindarleriz, günde bir arvad alırız biz!

Sair milel övretle edalet edir, etsin,
Övret ere, er övrete regbet edir, etsin,
Her kim ki, bir övretle qenaet edir, etsin,
Üç-dördün ötüb sigede tedad alırız biz!
Dindarleriz, günde bir arvad alırız biz!

Tedadi-nisa bir hüneri-sariyemizdir,
Tez bosluyuruz, çün bu libas ariyemizdir,
Övret ne demek? Xadimemiz, cariyemizdir!
Herçend alan veqtde azad alırız biz....
Dindarleriz, günde bir arvad alırız biz!





OL GÜN KÍ, SÐNÐ XALÍQ EDÐR LÜTF BÍR ÖVLAD




Ol gün ki, sene xaliq eder lütf bir övlad,
Olsun üreyin sad!
Teyin ele cindarı ki, etsin ona imdad,
Ta deymeye hemzad;
Sagdan sola, soldan saga sal boynuna heykel,
65
Qoy cinni meettel;
Min gune tilismata tutub eyle müqeffel,
Gezdir onu el-el;
Ger deyse soyuq, sancılanıb olsa da bimar,
Hökm et gele cindar;
Gösterme tebibe o ciyerguseni zinhar
Qoyma ola murdar;
Aglarsa usaq derdinin axtarma davasın,
Ancaq söy anasın;
Qorxutsun o da damdabaca ile çagasın,
Kessin de sedasın;
Öyret ona, elbette, özün bir neçe mövhum,
Mehdud ola mesum;
Bu sayede ömr eyleye dünyada o mezlum,
Her haleti mezmum;
Tek-tek dil açanda ona telim ele hedyan,
Hem olma pesiman;
Bildir ona min dürlü qebahetleri her an,
Alsın ele ünvan;
On yasa yetince usagın eyleme qeflet,
Qandır neçe bidet;
Ta on bese yetdikce tapa isde meharet,
Hem eyleye adet;
Gönderme onu mektebe, deng eyleme basın,
Tökme üze yasın;
Her fend ve biclikle eder kesb measın,
Saxlar özü basın;
Rahet niye lazım ede dünyada meiset,
Quldurçuluq öyret;
Tainki qumar oynaya, qetl eyleye, qaret,
Xosdur bele senet;
Dünyanı soyub eyleye her gün seni xürsend,
Sag ol, bele ferzend!
Evde tapılır indi dexi çay, plov, qend,
Kimdir sene manend!
Nagah alınıb hebse, tutarsa seni vehset,
Ver hakime, rüsvet;
66
Sat var-yoxunu, advokata ver neçe xelet,
Puç ol hele-helbet;
Axırda olub hesreti-didari-cemali,
Qal kisesi xali;
Qaldıqda ogulsuz dexi tez basla suali.
Al vizrü vebali,
Tap rizqi-helali,
Ay bası belali,
Yıg deymisi, kali,
Olmaz oxumaqdan
Tapmaq bu celali....




PULA TÐVÐCCÖH




(Bnztm)


Nuri-çesmanımmısan, ey pul, ya canımmısan?
Ìsmetim, namusum, irzim, qeyretim, qanımmısan?
Hörmetim, fexrim, celalım, sövketim, sanımmısan?
Müshefim, Mekkem, Medinem, qiblem, erkanımmısan?
Mezhebim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan?

Keçdi ömrüm sügli-tehsilinle mövqufı-melal,
Derde düsdüm, besteri-hesretde qaldım xeste-hal,
Sendedir könlüm yene etsem cahandan irtihal,
Sen menim ömrüm, heyatım, cövherim, canımmısan?
Mezhebim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan?

Ah, zalım, ah kim, oldum yolunda can feda,
Bir doyunca qıymadım senden alam zövqü sefa,
67
Ìndi varisler hücumaver olub yekser sana,
Varisin, yaxud menim mali-cibisdanımmısan?
Mezhebim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan?

Eylemez varislerim men tek seni senduqe derc,
Her biri eyler seni bir növ ile min yerde xerc,
Restoranlarda, klublarda olarsan hercü merc,
Her yeten çeyner seni, bilmem etim, qanımmısan?
Mezhebim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan?

Sevdiyim, bundan bele hini-zevalındır senin,
Ìsbu vech ile könül cayi-melalındır senin,
Xatırım, qelbim, serim veqfi-xeyalındır senin,
Sen meni meftun eden nazende cananımmısan?
Mezhebim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan?

Senden el çekmezdim olsaydı elimde iqtidar,
Lakin icbaren ecel eyler meni senden kenar,
Canım agzımdan çıxınca söylerem biixtiyar:
Nuri-çesmanımmısan, ey pul, ya canımmısan?
Mezhebim, dinimmi, ayinimmi, imanmmısan?




QAMÇI




Bextever kimler idi alemde?
Deye, menden eledi molla sual.
Mollanın kendini göstermem de:
Etdi tesdiq, hemi qet meqal.



68
QORXURAM




Payi-piyade düsürem çöllere, --
Xari-mügilan görürem, qorxmuram.

Seyr edirem berrü biyabanları, --
Quli-biyaban görürem, qorxmuram.

Gah oluram behrde zövreqnisin, --
Dalgalı tufan görürem, qorxmuram.

Gah çıxıram sahile, her yanda min
Vehsiyi-gürran görürem, qorxmuram.

Gah sefeq tek düsürem daglara, --
Yangılı vulkan görürem, qorxmuram.

Gah enirem saye tek ormanlara, --
Yırtıcı heyvan görürem, qorxmuram.

Üz qoyuram gah neyistanlara, --
Bir sürü aslan görürem, qorxmuram.

Meqberelikde edirem gah mekan, --
Qebirde xortdan görürem, qorxmuram.

Menzil olur gah mene viraneler, --
Cin görürem, can görürem, qorxmuram.

Xarici mülkünde de hetta gezib
Çox tuhaf insan görürem, qorxmuram.

Bu küreyi-erzde men, müxteser,
Müxtelif elvan görürem, qorxmuram.
69

Leyk, bu qorxmazlıq ile, dogrusu,
Ay dadas, vallahi, billahi, tallahi,
Harda müselman görürem, qorxuram!....

Bisebeb qorxmayıram, vechi var:
Neyleyim axır, bu yox olmusların

Fikrini qan-qan görürem, qorxuram,
Qorxuram, qorxuram, qorxuram!....




QAÇ, AT BASDI!




Qaç, oglan! Qaç, at basdı! Millet gelir!
Ötüsden çıxan bir cemaet gelir!
Edib cümle eqvama sibqet, gelir!
Verib her kese dersi-ibret, gelir!
Qaç, oglan! Qaç, at basdı! Millet gelir!

Çekil, yol ver, at bagrı çatlatmısıq,
Vurub yıxmısıq, tutmusuq, atmısıq,
Çapıb qovmusuq, qan-tere batmısıq,
Yıgıb milleti bir yere qatmısıq,
Müsavat, edalet, üxüvvet gelir!
Qaç, oglan! Qaç, at basdı! Millet gelir!

Neçe esrdir indi bilehtimam
Qoyub nami-milliyyete ehtiram,
Qoçaq ellesib, çarpısıb sübhü sam,
Xüsusen bu sonku bes ilde tamam
Edib aleme bexsi-heyret, gelir!
70
Qaç, oglan! Qaç, at basdı! Millet gelir!

Nedir, yoxsa zennince etdim xeta?
Sus! Etmem xeta! Söylemem nabeca!
Mezah etmis oldum sanırsan besa?
Dodaq altı gülmek nedir, söyle ya?
Sene belke bunlar zerafet gelir?
Qaç, oglan! Qaç, at basdı! Millet gelir!

Buyur, qıl da dünyaya etfı-nezer,
Müselman kimi kim olub bextever?
Bu Iran, o Türkiye -- hep bixeter,
Gvet, basla Fasdan Xetaya qeder
Baxıldıqca qelbe meserret gelir....
Qaç, oglan! Qaç, at basdı! Millet gelir!


O Albanyada arnavut qeyreti,
Bu Qezvindeki mürtece heyeti,
Kiritde müselmanların haleti,
Buxarada mezhebçiler söhbeti,
Yemenden de basqa revayet gelir,
Qaç, oglan! Qaç, at basdı! Millet gelir!

Bu Rusiyyenin ehli-imanları
Ki, yeni bu semtin müselmanları,
O yeksenbe, cüme, bu dükkanları,
O dum macerası, bu vicdanları,
Hele etiraza ne hacet gelir?
Qaç, oglan! Qaç, at basdı! Millet gelir!

Bu Qafqaz, bu da Qafqaz arifleri,
Bu da ehli-naze tearüfleri,
Bu millet yolunda mesarifleri,
Bu da sanlı-sanlı mearifleri,
Bulardan dexi boyle xidmet gelir,
Qaç, oglan! Qaç, at basdı! Millet gelir!
71

Bununla bele biz neçin bextiyar
Ölüb-itmeyek de hele iftixar?!
De, noqsanımız hansıdır zinhar?
Bu siyret, bu suret, bu qeyret, bu ar....
Bize, ya, ne nisbetle töhmet gelir?
Qaç, oglan! Qaç, at basdı! Millet gelir!

Hep efradımızda bir ezmü sebat,
Bu ezmü sebat ile bulduq necat,
Bu gün cümlemiz bekleriz bir heyat,
Bir ehval, bir fıkr, bir iltifat....
Bu efkara qarsı ne diqqet gelir?
Qaç, oglan! Qaç, at basdı! Millet gelir!

Hanı bizde, yahu, nifaqü tezad?
Hanı bizde hemdinimizle inad?
Bu ülfet, bü refet, bu da ittihad!

Bax, iste, bu meclis, bu da iniqad!
Ne mabeyne nifret, ne lenet gelir,
Ne böhtan, ne hedyan, ne qeybet gelir,
Ne cib, ne cibisdan, ne rüsvet gelir,
Qaç, oglan! Qaç, at basdı! Millet gelir!




QOCALIQDAN SÍKAYÐT




Gfsus qocaldım, agacım düsdü elimden,
Sed heyf cavanlıq!
Zef eyledi aciz meni, qaldım emelimden,
Çekdim ne ziyanlıq!
72
Saldıqca cavanlıqda keçen günleri yade
Derdim olur on qat!
Ya reb, yeterem birdemi dünyada murade?
Heyhat ve heyhat!
Saqqal agarıb, bel bükülüb, dinme filani!
Övqatım olub telx;
Övret de yaxır saqqalıma günde henani,
"Risi ki, bereng elx".
Yad olsun o günler ki, muradımca gezerdim
Sazende Orugnan;
Min acizü biçarelerin basın ezerdim
Sille ve yumuruqnan.
Bu sayede her lehze edib seyü telası,
Servet qazanardım;
Tehsil eleyib qol gücüne emri-meası,
Dövlet qazanardım.
Gzalar ise süst olub indi qocalıqdan,
Bir dadresim yox!
Görmezmisen ehvalımı, düsdüm ucalıqdan,
Feryadresim yox,
Heç yerde sesim yox,
Keskin nefesim yox,
Fikrimde cevanlıq,
Basqa hevesim yox.





QEYRÐT VÐQTÍDÍR!




Mürtece xadimlerim! Ha, indi xidmet veqtidir!
Yatmayın, husyar olun, is veqti, qeyret veqtidir!

73
Gizli cemiyyet yapın, meclis qurun, sura edin,
Rest, Zencan irticaın her yere icra edin,
Her nasılsa riseyi-mesruteyi imha edin,
Heykeli-menfuri-istibdadımı ihya edin,
Igtisasa baslayın, her yerde fürset veqtidir!
Yatmayın, husyar olun, is veqti, qeyret veqtidir!

Cehd edin gönderdiyim tehrirler puç olmasın,
Yazdıgım, gösterdiyim tezvirler puç olmasın,
"Memdeli-Kazim" töken tedbirler puç olmasın,
Verdiyim qövl, aldıgım teqrirler puç olmasın,
Ìndi isbati-hüner, sidqü-sedaqet veqtidir!
Yatmayın, husyar olun, is veqti, qeyret veqtidir!

Sanmayın ancaq Gdesde kefdeyem nisvan ile,
Ìrtibatım yoxdur öz mülküm olan Tehran ile,
Lafevallah var elaqem büsbütün Ìran ile,
Rest ile, Qezvin ile, Kirman ile, Zencan ile,
Men isi qaldırmısam, sizden de himmet veqtidir!
Yatmayın, husyar olun, is veqti, qeyret veqtidir!

Sanmayın azdır bu gün Ìranda evanım menim,
Ev bası her yerde var minlerce derbanım menim,
Onlara sadir olur her anda fermanım menim,
Men bu yolda isdeyem, var her qeder canım menim,
Leyk sizden de mene indi hemiyyet veqtidir!
Yatmayın, husyar olun, is veqti, qeyret veqtidir!

Bax nasıl Ìran bu saet haleti-böhrandadır!
Parlaman heyretde, eza merezi-tufandadır!
Qanmayır heç kes ki, kesti qanda, derya qandadır!
Müxteser her vechle mesrute min nöqsandadır!
Etmeyin qeflet, bu fürsetden qenimet veqtidir!
Yatmayın, husyar olun, is veqti, qeyret veqtidir!

Görmeyirsizmi, kisi geh söz, geh istefa verir,
Xeyrsizmi mensebinden el çekir, yekca verir?
74
Ya Necefden müctehid müfte meger fitva verir?
Sanma bu fitvaya biheqqül-emel imza verir....
Ìs aparmaqçın bu gün dünyada fürset veqtidir!
Yatmayın, husyar olun, is veqti, qeyret veqtidir!





RÐDD OL QAPIDAN, AGLAMA ZAR-ZAR, DÍLÐNÇÍ!




Redd ol qapıdan, aglama zar-zar, dilençi!
Vaqqıldama bayqus kimi, idbar dilençi!

Bu meclisimiz meclisi-ehsandır egerçi,
Düzdüklerimiz nemeti-elvandır egerçi,
Ehsan füqera keslere sayandır egerçi,
Bir adeti-irsiyye dexi var, dilençi!
Redd ol qapıdan, aglama zar-zar, dilençi!

Dövletlileriz, meqsedimiz eysü sefadır,
Mehmanlarımız büsbütün erbabi-qinadır,
Kökdür, yekedir, boynuyogundur, nücebadır,
Beydir, agadır, agzı dualı ülemadır,
Bismislerimiz min cüre lezzetli qidadır,
Dikme gözünü metbexe, biar dilençi!
Redd ol qapıdan, aglama zar-zar, dilençi!

Dexli bize ne bosda qalıb desti-sualın?
Yainki acından melesir ehlin, eyalın?
Bax, bax, nece çirkindir o menhus cemalın!
Hax-tüf üzüne, sureti murdar dilençi!
Redd ol qapıdan, aglama zar-zar, dilençi!

75
Dövletli neçin serf edib öz bezlü sexasın --
Gyanı qoyub, doydura sehrin füqerasın?
Töksün görüm allah üzünün sermü heyasın!
Gl çek yaxamızdan, itil, idbar dilenci!
Redd ol qapıdan, aglama zar-zar, dilenci!

Bir defe feqir oldugunu anla da, zinhar,
Dövletlilerin bismisine olma heveskar,
Voxsa yemeye bir zadın, öl, canını qurtar!
Etme bu qeder bizlere azar, dilençi!
Redd ol qapıdan, aglama zar-zar, dilençi!

Feqr ehli qenilerle mülaqat ede bilmez,
Dövletliye insanlıgın isbat ede bilmez,
Dövletli feqir ile müsavat ede bilmez,
Nöqsan getirer senine bu kar, dilençi!
Redd ol qapıdan, aglama zar-zar, dilençi!





SATIRAM




Moldayı, salmadı el dil bogaza....
Eybi yox, gerçi qoyulduq logaza,
Yaz bu elanımı da bir kagaza:
Açmısam Reyde genis bir magaza,
Çox ucuz qiymete her sey satıram,
Ay alan! Memleketi-Rey satıram!

Magazamda tapılır her cüre zad:
Cami-Cem, reyeti-Key, texti-Qübad;
Gerçi bazarımı etmekde kesad
76
Sey edir bir para Ìrani nejad,
Leyk men baxmayıram, hey satıram!
Ay alan! Memleketi-Rey satıram!

Ne gerekdir mene bir munca ümur
Ki, ede qelbimi bihissü hüzur?
Babama vermedi el "abeki-sur",
Deyilem naxelefü nabesüur.
Qesri-Sirin, eseri-Key satıram!
Ay alan! Memleketi-Rey satıram!

Ìstemem nuri, qaranlıq sevirem,
Mülki-Ìranı dumanlıq sevirem,
Boslayıb sehri yabanlıq sevirem,
Besdi sahlıq, dexi xanlıq sevirem,
Sebzevar ile Meyamey satıram!
Ay alan! Memleketi-Rey satıram!

Söz menim, ev menim, esrar menim,
Grzü namus menim, ar menim,
Mal menim, mesleheti-kar menim,
Satıram, dövleti-Qacar menim,
Kime ne dexli ki, men sey satıram?!
Ay alan! Memleketi-Rey satıram!

Sah mesrute-penah olmaq ise,
El qoyan vezle sah olmaq ise,
Gus bir emri-süpah olmaq ise,
Sah olub hemdemi-ah olmaq ise
Xan olub, nus eleyib mey, satıram!
Ay alan! Memleketi-Rey satıram!






77
SÐRHESAB




Ses ucalasdı, qoymayın!
Millet oyasdı, qoymayın!
Risteyi-derse, mektebe
Cümle dolasdı, qoymayın!
Ìs yavalasdı, qoymayın!

El uyusub azanlara,
Günde qezet yazanlara,
Od vurulub qazanlara,
Qaynadı, dasdı, qoymayın!
Heddiden asdı, qoymayın!

Terk eleyin cavanları,--
Zerrece yoxdu qanları!
Sözleri dogru ise de
Basları sasdı, qoymayın!
Çöhre terasdı, qoymayın!

Sehri, füsunu xoslayın,
Sairi, seri boslayın,
Mekteb ile bu firqenin
Bagrı badasdı, qoymayın!
Nikbeti var, sesin kesin!
Qarga, dolasdı, qoymayın!
Cox pis ulasdı, qoymayın!

Kafir olub, vurun, vurun!
Risteyi-ülfetin qırın!
Yazdıgı serini cırın!
Dine satasdı, qoymayın!
Küfre bulasdı, qoymayın!

78
Gqli, süuru, fehmi yox,
Ìrzü heyada sehmi yox,
Mezhebi, dini, rehmi yox,
Ìsleri yasdı, qoymayın!
Lap danabasdı, qoymayın!
Qırıldı, qasdı, qoymayın!
Gözden uzasdı, qoymayın!




SOLDUMU GÜLZARIN, EY FAÍQ NEMAN PÐSÐR?




"Molla Nesreddin " jurnalının müherrirlerinden
Ömer Faiq Nemanzadenin hökumet terefinden
tevqif olunması münasibetile

Soldumu gülzarın, ey Faiq Neman peser?
Laleyi-nemanların oldumu xunin ciger?
Sinene desti-qeza çekdimi sixi-keder?
Nerkisi-sehlaleren jaleçekan oldumu?
Simdi sene men deyen metleb eyan oldumu?

Söylemedimmi sene rahet otur heyfsen?
Çekme bu millet qemin, çek özüne keyf sen!
Xana deyildir senin, getmelisen, zeyfsen!
Eylemedin etina qisse haman oldumu?
Simdi sene men deyen metleb eyan oldumu?

Fayide vermez dedim etdiyin efqan sene,
Halına yandıqların eylemez ehsan sene,
Mesken olur aqibet, guseyi-zindan sene,
Guseyi-zindan sene iste mekan oldumu?
Simdi sene men deyen metleb eyan oldumu?
79

Men demedimmi sene basda otur tac tek,
Durma müqabil, bela tirine amac tek,
"Dad meni tutdular" söyleme dürrac tek,
Balü-perin nagehan, tire nisan oldumu
Simdi sene men deyen metleb eyan oldumu?

Men demedimmi sene girme ise canilen,
Xovf ele sallasma çox, beylerilen, xanilen
Olmagilen hem revis, meclisi-iranilen,
Meclisi-Ìranda bir sevketü-san oldumu?
Simdi sene men deyen metleb eyan oldumu?

Men demedimmi sene, hezreti-zisanları
Eyleme devet ebes, birliye isanları,
Sen ki, yıxa bilmesen, bunca perisanları,
Meseleyi-ittihad hellü-beyan oldumu?
Simdi sene men deyen metleb eyan oldumu?





TÐRANEYÍ-ÐSÍLANÐ




Ne soxulmusan araye, a bası belalı fele?!
Ne xeyal ile olubsan bele iddealı, fele?!

Sene dinmedikce, ebleh, azıxıb yolun çasırsan,
Qapıda dayanmayıb da zala dogru dırmasırsan,
Qara fehle oldugunda beyü xanla çulgasırsan,
Beye bizde görmeyirsen bu qeder celalı, fele?!

Ne çıgır-bagır salırsan, yorulub usanmayırsan,
80
Gdeb ile öz meqamın tanıyıb dayanmayırsan,
Hele köhne paltarından qızarıb utanmayırsan,
Basına qoyub gelirsen yeke bir motalı, fele?!

Buna bax, bu sir-sifetle danısır da bir ibare!....
Gözüm agrıyır edende bu qırılmısa nezare....
Getirib buraxdı kimler buları bizim diyare?
Ne bilim haralı kasıb, ne bilim haralı fele?!

Bele idi adet evvel? Beye yalvarardı kasıb,
Nücebaleri görende ayaga durardı kasıb,
Ìki qat olub edeble beye bas vurardı kasıb,
Var idi vefalı kasıb, var idi heyalı fehle!

Deyisib zemane indi, dolanıb bütün ümurat,
Ayagı çarıqlılar da gelib isteyir müsavat,
Bele esrde meiset bize xos keçermi, heyhat!
Ayılıb yatan cemaet, göz açıb qapalı fele!

Ade, fehle, sen get elles, sana günlerin ay olsun,
Get olarla söz danıs kim, sene feqrde tay olsun,
Beseriyyet aleminde neyine göre pay olsun?
Bu deyilmi bas-qulagın, a bası havalı fele?!

Beseriyyet axtarırsan, hanı rütbevü celalın?
Medeniyyet axtarırsan, hanı pulu-mülkü-malın?
Gzemiyyet axtarırsan, hanı xalisen, menalın?
Hanı taqe-taqe salın, a cırıq çuxalı fele?!

Danısırsan azgın-azgın, hanı qesri-zernigarın?
Hanı Anna tek barısnan, hanı Sonya tek nigarın?
Hanı meclisi-qumarın, rüfeqayi-meygüsarın?
Hanı neseyi-xumarın, a qalın qafalı fele?!

Gger isteseydi allah, ki seni edeydi meqbul,
Bize verdiyi tek, elbet, sene hem vererdi pul-mul.
Di utan leyaqetinden, barı olma bunca mechul!
81
Quru-bos el ile umma özüne kemalı, fele!

Qelet eyle, etme bir de bele bos xeyalı, fele!
Dur itil, cehennem ol, get, üreyim daralı, fele!




TÖMEYÍ-NÐHAR




Çıgırma, yat, ay ac toyuq, yuxunda çoxca darı gör!
Sus, ay yazıq, fezadekı üqabi-cansikarı gör!

Hininde daldalanma çox, heyetde de dolanma çox,
Yiyendeki bıçage bax, o tigi-abdarı gör!

Getirdiyin yumurtadan netice cüce gözleme,
Qazanda qayqanaga bax, ocaqdakı serarı gör!

Taxıl, taxıl deyib de çox çıgırma zengezurlu tek,
Beyin, xanın, xanın, beyin elinde ehtikarı gör!

Menem-menem deyenlerin inanma çox da qövlüne,
Gerekli günde onların qıçındakı ferarı gör!

Amandır, uyma vaizin helaveti-kelamına,
Gba-qebanı qovza bax, içinde zehrmarı gör!

Bu egniyaların üzün görünce ehtiyacda,
Get, ey feqiri-bineva, kefen bürün, mezarı gör!

Bu inteliklerin sözün getirme heç aralıga,
Oları görmek istesen serabı gör, qumarı gör!

82
Palitqadır her isleri, alısları, verisleri,
Olarda bir emel feqet quru, bos iftixarı gör!





TÐRPÐNMÐ, AMANDIR, BALA, QÐFLÐTDÐN AYILMA!




Terpenme, amandır, bala, qefletden ayılma!
Açma gözünü, xabi-cehaletden ayılma!
Laylay, bala, laylay!
Yat, qal dala, laylay!

Aldanma ayıqlıqda feraqet ola, heyhat!
Qefletde keçenler kimi lezzet ola, heyhat!
Bidar olanın bası selamet ola, heyhat!
At basını yat, besteri-rahetden ayılma!
Laylay, bala, laylay!
Yat, qal dala, laylay!

Açsan gözünü rencü meseqqet göreceksen,
Milletde qem, ümmetde küduret göreceksen,
Qıldıqca nezer millete heyret göreceksen,
Çek basına yorganını, nikbetden ayılma!
Laylay, bala, laylay!
Yat, qal dala, laylay!

Bir lehze ayıldınsa, qutar canını, yuxla,
At tiryakını, çek, baba, qalyanını, yuxla,
Ìncinse sagın, ver yere sol yanını, yuxla,
Ìllerce süar etdiyin adetden ayılma!
Laylay, bala, laylay!
Yat, qal dala, laylay!
83

Goz nurudur uyqu, onu dur etme gözünden,
Yol verme mebada çıxa bir lehze sözünden,
Amma ele berk yuxla ki, hetta get özünden,
Afaqı dutan surü qiyametden ayılma!
Laylay, bala, laylay!
Yat, qal dala, laylay!






TÜRK ALÐMÍNÍN SEKSPÍRÍ OLAN
NAMÍQ KAMAL HÐZRÐTLÐRÍNÍN
"AMALIMIZ-ÐFKARIMIZ ÍQBALÍ VÐTÐNDÍR"
MÐTLÐLÍ SERÍNÐ NÐZÍREYÍ-TÐMÐSXÜRANÐ




Amalımız, efkarımız ifnayi-vetendir,
Kinü qerezü hirs bize rahi-bedendir,
Gfal yox, ancaq isimiz lafi-dehendir,
Dünyade esaretle bütün kam alırız biz,
Qafqazlılarız, yol kesiriz, nam alırız biz.

Gqreb kimi nester gücü var dırnagımızda,
Ìslam susuz olsa, su yox bardagımızda,
Her küncde min tülkü yatıb çardagımızda,
Min hiyle qurub rütbevü ikram alırız biz,
Qafqazlılarız, yol kesiriz, nam alırız biz.

Qafqazlı adı aleme ikrah resandır,
Quldur, qoçumuz zülmde meshuri-cahandır,
Kim derse tereqqi ederiz, mence, yalandır,
Bexlü hesede adet edib kam alırız biz,
84
Qafqazlılarız, yol kesiriz, nam alırız biz.

Biz xoslamanıq dersi ki, min mekteb açılsın,
Ger min de maarif sözü dünyaya saçılsın,
Mektebde ne hörmet ki, o samana qaçılsın?
Meyxanada votqa vurarız, kam alırız biz,
Qafqazlılarız, mest olarız, nam alırız biz.

Avropalı öz milletin ihya edir, etsin,
Senü serefi-qövmünü ihya edir, etsin,
Insanlıq adın dehrde ibqa edir, etsin,
Qefletde yatıb, ad batırıb, nam alırız biz,
Basa yumuruq zolladırız, kam alırız biz.




TÖHMÐT EDÍR QÐZETÇÍLÐR, -- MÐSÐRÍ-NASI BÍR BELÐ




Töhmet edir qezetçiler, -- meseri-nası bir bele....
Özlerinin inan ki, yox fehmü zekası bir bele....

Men kimi aqil olsalar sügl edeler ogurlugu, --
Zehmeti, renci bir bele!.. Zövqü sefası bir bele....

Cümle maarif ehlinin haleti göz önündedir,--
Vechi-meası bir bele!.... Derdü, belası bir bele....

Maderi-elme söylenir Meryeme söylenen tühem,
Elmin anası bir bele!.... Cehlin atası bir bele....

Men deliyemmi oglumu mektebe, derse sövq edem?
Dersin ezası bir bele!.... Xelqin edası bir bele....

85




TÜRK SAÍRLÐRÍNÍN SÍRRÍ AMÐDÍ FÜZULÍNÍN BÐZÍ
QÐZÐLLÐRÍNÐ NÐZÍRÐ-TÐMÐSXÜRANÐ




Tehsili-ülum etme ki, elm afeti-candır,
Hem eqle ziyandır;
Elm afeti-can oldugu meshuri-cahandır,
Merufı-zamandır;
Pendi-pederanem esit, ey sade cavanım,
Yaxma qeme canım!
Xos ol kese kim, vel dolanıb, dagda çobandır,
Asude hamandır.
Elm içre xeta oldugun ondan bilirem kim,
Bilse nola her kim,
Elme gezenin küfrü zebanlarda beyandır,
Tekfire nisandır.
Mekteb sene xos gelmesin, ol cayi-xeternak,
Girme ona çalak;
Mekteb dediyin qeydi-dilü bendi-zebandır,
Qaretgeri-candır.
Çernil nedir? Ol qelbi qara hoqqeyi-dilxun,
Olma ona meftun!
Ag günlerini etme qara, allah amandır,
Bu reng yamandır.
Defter nedir? Ol herzelerin hemdemi-razi,
Covfı dolu yazi,
Sairleri naqqal edib, avara qoyandır,
Bu metleb eyandır.
Ol bası kesilmis qelemin tutma belinden,
Xovf eyle dilinden;
Axırda çalar canını, bir efi ilandır,
86
Gfise çalandır.
Kagız sene ag gösterir öz sineyi-safın,
Gus eyleme lafın;
Çox tez qaralar qelbi, mürebbisi yamandır,
Bir xırdaca yan dur.
Ol zahiri sürxün üreyi qara qarandas,
Mirzelere yoldas,
Qelbinde xefı sirrini bildikce yazandır,
Gyyari-zamandır.
Derler oxumuslar: oxumaq yaxsıdır, emma,
Var bunda müemma....
Yaxsı nezer etdikce serencamı yamandır;
Her addımı qandır;
Laglagı, amandır,
Qızdırmalı, yan dur,
Sırtıq, Mozalan, dur!

Hop-hop dile düsdü,
Ìs müsküle düsdü,
Çünki bele düsdü,
Ìmdi balabandır.



USAQDIR




Ay bası dasdı kisi! Dinme, usaqdır usagım!
Ne edeb vaxtıdı, qoy söysün, ufaqdır usagım!

Keyfıne deyme, söye ya sene, ya qardasına,
Atavun goru üçün, bosda bu tifli basına!
Ìndice-indice ancaq yetir on bir yasına,
Gqli kesmir, hele bir körpe usaqdır usagım!
Ne edeb vaxtıdı, qoy söysün, ufaqdır usagım!
87

Bir söyüsden öteri etme eziyyet balama,
Göyerib cosma, utan, qonsuları yıgma dama,
Sene söydükleri getsin bası batmıs atama,
Qısqırıb bagrını da yarma, usaqdır usagım!
Ne edeb vaxtıdı, qoy söysün, ufaqdır usagım!

Ax, ne yaxsı kisidir qonsumuz Agcanın eri,--
Oglu söydükce ferehden açılır balü peri;
Yoxsa, ay herze kisi, bir quru sözden öteri
Darıxırsan, demeyirsen ki, usaqdır usagım!?
Ne edeb vaxtıdı, qoy söysün, ufaqdır usagım!

Kisi, az söyle mene bir dexi mekteb sözünü!
Yeni mekteble usaq kamil edermis özünü?
Bir söyüsden yana az danla bu tiflin üzünü!
Sözü lezzetli, sirin dilli usaqdır usagım!
Ne edeb vaxtıdı, qoy söysün, ufaqdır usagım!

Deyilik ermeni, zaye edek övladımızı,
Oxudaq gözleri açılmamıs ehfadımızı,
Görmüsem elm oxumus heyvere damadımızı,
Qoymaram mektebe, bir qabil usaqdır usagım!
Ne edeb vaxtıdı, qoy söysün, ufaqdır usagım!





USAQLARA




Ey milletin ümmidi, dilü canı, usaqlar!
Validlerinin sevgili cananı, usaqlar!

88
Maderleriniz etdi size mehrü mehebbet,
Agusi-sefeqqetde sizi besledi rahet,
Validleriniz xercinize etdi kefalet,
Glminnetü-lillah, size yar oldu seadet,
Olduz hereniz bir evin oglanı, usaqlar!
Asude gezin indi bu dünyanı, usaqlar!

Siz serv kimi serkes olub boyle boy atdız,
Ìllik beçe tek banlayaraq xalqı oyatdız,
Sad oldu peder, maderiniz -- bu boya çatdız,
Besdir size gehvareyi-naz içre ki, yatdız,
Ìndi buraxın balısı, yorganı, usaqlar!
Hem terk eleyin xaneyi-viranı, usaqlar!

Veqt oldu çıxıb küçede cövlan edesiz siz,
Hercayi gezib, her yeri seyran edesiz siz,
Cengü cedelü qaretü talan edesiz siz,
Her cilde girib alemi viran edesiz siz,
Günde atasız bir neçe patranı, usaqlar!
Ta öyrenesiz siveyi-devanı, usaqlar!

Veqt oldu heves etmeyesiz mektebe, derse,
Telim alasız her ne ki, alemde beterse,
Xeyri buraxıb exz edesiz her ne zererse,
Mail olasız her ise kim, fıtnese, serse,
Adet qılasız herzevü hedyanı, usaqlar!
Siz neyleyesiz mektebi, mollanı, usaqlar!

Veqt oldu vurab yıxmaga müstaq olasız siz,
Evde gerek evvelce ki, qoççaq olasız siz,
Hem valide, hem valideye ag olasız siz,
Dincelmeyeler ta ne qeder sag olasız siz,
Her gün döyesiz maderi-nalanı, usaqlar!
Ta uf demeye qalmaya imkanı, usaqlar!

Her istediyin olmasa hasil pederinden,--
Vur, yıx, cala ta qorxuya düssün zererinden,
89
Söy agzına cüretle, çekinme hünerinden,
Biçare xilas olmaq üçün surü serinden,
Çıxsın canı, satsın qabı, qazanı, usaqlar!
Neyler dexi ol servetü samanı, usaqlar!

Besdir ki, ogul sahibi düskün peder oldu,
Xeyr oldu eceb aqibeti, bextever oldü,
Göz nuru hesab eylediyi derdi-ser oldu,
Zehmetle emek verdiyi cümle heder oldu;
Ne ölmedi, ta kim, qutara canı, usaqlar!
Ne tapmadı öz derdine dermanı, usaqlar!




BÐHRÍ-TÐVÍL


UZUN DÐRYA


Gleman, serkes olub, günde bir ehvale düsen dövri-
qezanın bu dilazar, cefakar, müxalif emelinden ki, yaxıb
aleemi nare, qoyub avare, xüsusen meni-biçare ki,
hemvare yanıb ney kimi odlare, bele cusü xürus
eyleyirem, sankı semavare dönen qelbime minlerce serare
vurulub, eski-terim cari olur kaseyi-çesmimden, aman,
bari-xudaya, bu ne suzis ki, düsüb cismi-nezare, dili-zare,
kim eder derdime çare
ki, gelib erseye taze oxumus bir neçe pare ürefavü
üdebaler ki, qoyub büdete elm adını tergib ve tehris
eleyirler bizi ol emri-senie, yene bunlar ne dese eyb
elemez, çünki gedib elm oxuyub, kursu tamam eyleyib, az-
çox ne ola kesb-meratib de edibler; a kisi, tenge getirdi
meni, vallahı bu naqqal süeraler, hederenden-
pederenden, ne bilimboymaderenden, nece sersem
danısırlar, ne is olsa qarısırlar, nece eyb axtarısırlar, nece
90
gör yoldan azırlar, ne görürlerse yazırlar, nece hörmetli
"qerib" olsa da fövren tanısırlar; qulagım batdı, ne çox-çox
danısırlar, bu ne mekteb, nemekatib, ne meratib, bize
bunlar ne münasib, eceba, ceddle ecdadımızın irsi olub
bizlere miras-heqiqi qalan adatü-elamat ile emalımızı,
halımızı, cümle bu efalımızı serle tegyir ve tebdil elemek
fıkri-seniinde olub, bizleri her bidete igfal ile iysal
eleyirler ki, apar oglunu ver usqola mollasına, eyles
balavın yasına, bax bircee sen allah,buların verdiyi
fitvasına: yeni öz elinle ele
övladını bir rus, sed efsus ki, bir pak ve pakize müselman
balası, xarici övladı kimi sapqa qoyub, istot-mistot oxuyub,
axırı bir doktor
olub milleti-islamda derde düsene aptekanın nisfı çaxır,
nisfı su eczalarını çare bilib mömüni-dindarın ede qarnını
murdar vehalonki gözü sürmeli, saqqalı henalı, eli tesbihli,
allah qulu, peygemberimiz ümmeti, könlünde terehhüm
kök atıb rise salan bir kese esla, ebeda birce xeyanet
elemek bilmeyib, ömründe xerid ile fürusi düz olub, misk
evezi müsteriye rübb-beyan vermeyen, ol hezreti-
haculheremeyni gözel ettar dükanında ki, hergiz de siçan
hendeverinden ötüsüb fezle sala bilmediyi agzı qapaqsız
qutularda ki, on ilden beeri saxlanmaq ile
etri de, tesiri de artmaqda olub naxosu her derdü
merezden qurtarıb, qüsseden azad eleyen riseyi-xetmi,
küli-balune, senai-mermeki, ya hebbi-selatin, zegereg,
behmeni-piç ile helile ve belile qala, ey vay! ... alan
olmaya ezvay, gede qıs, gele hem yay, öte il, dolana ay,
sata bilmeye mumyay, is oldu bu da hayhay!








91
BÐHRÍ-TÐVÍL

UZUN DÐRYA


I

Ey felek, zülmün eyandır, bu nece dövri-zamandır ki, isim
ahü-fegandır, meni yandırma amandır, gözümün esqi
revandır, üreyim
dopdolu qandır, hamı qemden bu yamandır ki, neçe ehli-
qelemler, buraxıb canıma qemler, qarısıb derd-behemler,
üreyim indi veremler, qezete, jurnala bu küfri-siyemler
nece cüretle reqemler yazıb islame sitemler eleyirler ki,
gerek alemi-islamda, her ölkede, her sehrde, dinarü-
diremler saçılıb, mektebi-nisvan açılıb, qız balalar
mektebe hazır olalar, elmde mahir olalar, fezlde bahir
olalar, basdan-ayaga
geyeler don, gedeler mektebe on-on, dutalar siveyi-bidet,
oxuyub nehvle hikmet, alalar dersi-tebabet, bileler cümle
kitabet, edeler
yazmaga adet, ite ismet, bata iffet, aman, ey vah! Ay allah,
bu qövm oldu ne gümrah, bu ne siveyi-ikrah! Bu ne
zümreyi-bedxah!
Salıb aleme perxas, bular lal ola, ey kas, düse baslarına
das! Xüdaya, bu ne güftar, ne reftar, ne murdar, ne biar,
fenakare bizi sövq
elemek fikrine amade olublar! Qıza lazımdır eger bilmek: o
da ev isi, paltar tikisi, köhne yumaq, yun daramaq, don
yamamaq, sehnü-seranı süpürüb, kasanı qabı üfurüb,
küfte, kelem dolması, met halvası, et bozbası, ya lobyalı
as, bir dexi tendir lavası eylemeyindendir ibaret
ki, eger bunları da bilmese eyb eylemez, ancaq qıza en
lazımeli bir, iki, üç meseleni bilmeyidir, bilse olur emre
kifayet, biri oldur ki, gelin getdiyi evde bacarıb, qaynataya,
qaynanaya çımxıra bilsin ki, ona söz demeye etmeye bir
kimse de cüret, biri de qaynı ile sahibi
92
mabeynine bir hadiseyi-tefriqedir kim, ona dair ede hiylet
ki, bes-üç günde çox ilden qazanılmıs bu qeder mehrü-
mehebbet, ola tebdili-edavet, biri hem axırı en ümdesi
damdabacanın, hem xoxunun, xortdanın adlarını bilmekde
gerek sey ede övret, ne qeder
faidesı var bu isin ger ola diqqet ki, eger aglaya, yainki
decellik ede bir tifl, nehayet, anası söylese bu adları filfövr
eder övladını
rahet ve qalar eqli selamet, bası çekmez de melamet....

Budur alemi-nisvan!
Budur hali-müselman!
Gerekdir ede mehdud
Öz övladını insan!

Sen, emma, hele qanma!
Inanmırsan inanma!
Ferehlen emelinden!
Utanmırsan, utanma!




II


Ey ezizim, xelefım, mayeyi-izzü serefim, ruhi-revan,
munisi-can, tabü tevan, taze cevanım ki, on ilden beridir
ömri-giranmayemi, yalqız demirem dinimi, imanını,
insafımı, vicdanımı, irfanımı, hem canımı da, cümle
qonum-qonsu deyil, el de bilir ki, sene veqf eleyib, samü
seher, her ne qeder rencü keder, xeyrü zerer, fitnevü ser
senden öter dövri-qederden yetisibdirse mene, canıma
minnetle qebul etmisem, ancaq atalıq heqqimin ifası üçün,
mehrü mehebbetle, ne izzetle, ne haletle sene terbiye,
telim ederek, serv-qedin beslemisem, canü
93
dilimden seni çox istemisem, bir para sırf axmaq olub öz
gözünün nura olan sevgili övladını tedrisle tezyi ve tezyiq
eleyen cahilü
gümrah atalar tek seni zindani-medarisde müqeyyed
eleyib, elmü maarif deyilen bos, ebes, insana cefeng isler
ile fıkrini, hem eqlini,
vicdanını mehdud qılıb ruhunu incitmemisem, zehmetine
bitmemisem, küçede, bazarda öz qesdine iqdam ederek,
her günü bayram
ederek, günleri axsam ederek, xosladıgın tek dolanıb,
gezmeyine razı olub, men seni bir senete de
qoymamısam, her gece her yerde
qonaq qalmagını, zövqü sefa almagını, zurna, qaval
çalmagını xoslamısam, öz basına boslamısam, hemd
xudaye ki, olubsan bele qüvvetli, mehabetli, sücaetli
cevan, siri-jeyan, bebri-beyan; veqt o zamandır dexi
bundan bele bir ad çıxarıb, is bacarıb, ilxı qovub, mal
aparıb,
dehre qiyamet qoparıb, yolları mesdud eleyib, alemi
mehdud eleyib, hasili-meqsud eleyib, sen meni xosnud
eleyib adeti-quldur olasan,
yol vurasan, el qırasan, gerçi qaçaqlıqda tutulmaq da var,
emma, onu fikr eyleme esla ki, dutulsan, ele düssen de
terehhümlüdür erbabi-hökümet, sene eyler hamı hörmet,
olasan hebsde rahet, çöreyin germ, suyun saf, yerin künci-
feraget, sene bir kimsede cüret
olamaz etsin eziyyet, nola bir gün düse fürset qaçasan
qurtarasan hebsden; elbet ki, eger qaçmaga da olmaya
imkan, isini qet ede
divan, olasan ehli-pasilyan, ne qemin var, sene qurban ki,
o yerlerde ne çoxdur sen özün xosladıgın Sonya kimi
qünçe-dehen,
sim-beden, reski-çemen, zülfü semen, gözleri ahuyi-xüten,
göpgözel, agappaq, o ismetli, vecahetli, sebahetli,
melahetli madamlar,
birin elbette alarsan, dese rus ol, ne çetin seydir, olarsan,
dexi bir xaç da salarsan, bu emelden ucalarsan....
94

Ìvan namın alarsan,
Amilyanov olarsan,
Ne qeder olsa da ömrün
O yerlerde qalarsan.





VAÍZ, QÐLÐM ÐHLÍN YENÐ TÐHQÍR ELÐYÍRSÐN




Vaiz, qelem ehlin yene tehqir eleyirsen!
Ey ebri-siyeh, nuri ne testir eleyirsen!

El cümle dönüb olsa da kafir isin olmaz,
Tezvirini kim ki, duya tekfir eleyirsen!

Len eyleyerek qasibe mexluqu soyursan,
Fani deyerek alemi temir eleyirsen!

Gördüm yuxuda bagi-behist içre gezirsen,
Ìnsaf!.... Bunu sen nece tebir eleyirsen?

Terk eyle riyani ki, riya sirki-xefidir,
Ìsbu sözü kendin bele teqrir eleyirsen.

Men mekrini hiss etmeye meyl etmedim esla,
Kendin dili-hessasıme tesir eleyirsen!

Bizden gözünü yıg ki, sene aldanan olmaz,
Get onları xam tovla ki, tezvir eleyirsen!


95



VAY, VAY! NÐ YAMAN MÜSKÜLÐ DÜSDÜ ÍSÍM, ALLAH!




Vay, vay! Ne yaman müsküle düsdü isim, allah!
Feryadıma yet kim, yanıram atese, billah!

Ìslame xelel qatmadadır bir neçe bedxah,
Ìsterler ola bendelerin tagi ve gümrah,
Etdim ne yaman esre tesadüf, aman, ey vah!
Lahövle vela qüvvete illa ve billah!

Mektebler açıb eyleyin ehsanı, -- deyirler,
Mektebde qoyun ustulu, daskanı, -- deyirler,
Perpuç eleyin çubü feleqqanı, -- deyirler,
Disre çıxarın hezreti-mollanı, -- deyirler,
Molla qovula, yeni müellim gele, vah-vah!
Lahövle vela qüvvete illa ve billah!

Men anlamıram kim, nola menayi-müellim?
Qırx-elli manat pul ala her ay müellim?
Bir taze üsule ola ifayi-müellim?
Pulları ala, söyleye-oxqay-müellim?
Molla ona hesretle çeke küçede ah ... ah!....
Lahövle vela qüvvete illa ve billah!

Bir ildi, bir az cox da olur, yoxdu damagım,
Ne çatmır elim bir ise, ne getmir ayagım,
Herden yeni bir söz danısır oglan-usagım,
Taqqıldayır, allah da sahiddi, qulagım,
Port-Artur, hürriyyet, Mancuriya, qah-qah!....
Lahövle vela qüvvete illa ve billah!

And olsun öten günlere, divane olublar!
96
Ìslame de, imane de bigane olublar!
Billahi basım çıxmayır aya ne olublar!?
Hürriyyete-mürriyyete mestane olublar....
Bah-bah!.... Yene bah-bah!.... Yene bah-bah!.... Yene
bah-bah!....
Lahövle vela qüvvete illa ve billah!

Ax, ay keçen iller, nola bir de dolaneydiz,
Taze yene bes yüz il olunca dayaneydiz,
Elmi, edebi, fezli, kemalatı daneydiz,
Ey bildir, inisil, nola odlara yaneydiz!
Ta eylemiyeydiz de bu qafılleri agah!
Lahövle vela qüvvete illa ve billah!

Bilmem ne isim vardı, basım harda qızısdı,
Elm ile bele düsmen olan qövm barısdı,
Tecdidi vefa birle maarifle sarısdı,
Rahet yata bilmem, mene qem muri darısdı.
Etmekmi olar bir de bu uymusları ikrah?
Lahövle vela qüvvete illa ve billah!





Gelin bu deyerli eserlerimizi oxuyaq – saxlıyaq ve gelen nesillerimizede pay verek

Hörmetle ibrahim – tebriz 2009.06.27 – h.s 1388.04.06

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->