P. 1
Sayısal Haberleşme Kitabı

Sayısal Haberleşme Kitabı

|Views: 3,474|Likes:
Yayınlayan: Esad Dere
Sayısal Haberleşme
Sayısal Haberleşme

More info:

Published by: Esad Dere on Jun 03, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/01/2014

pdf

text

original

SAYISAL

. HABERLE$ME

SARP ERTURK

Kocaeli Universitesi Elektronik ve Haberlesme Muh,

BiRSEN Y A YINEVi 2005

© Bu kitabm her hakki saklrdir ve Tiirkiye'de turn yaym haklan "BiRSEN BASIM, YA YIN, DAGITIM Tic. ve SANA Yi LiMiTED ~iRKETi'ne" aittir. Bu kitabm tamami veya herhangi bir bolumu yayinevinin yazrh izni olmaksizin yayinlanamaz, basilamaz, mikrofilme yekilemez, dolayh dahi olsa kullanilamaz. TEKSiR, FOTOKOpi veya baska bir teknikle ~ogalhlamaz, bilgisayarlar da, dizgi makinalarmda i§lenebilecek bir ortama aktardamaz.

Aksi davrarnsta bulunanlar 5846 sayih yasamn 7.6.1995 tarihli degistirilen 4110 No.lu kanunda belirtilen maddelerce Yazarin ve Yaymevinin maddi ve manevi zararrm kabul etmis olurlar. Bu konunun mercii makam't TC. istanbul Mahkemeleri'dir.

Bu kitap T.e. Kiiltiir Bakanhgi bandrolii Be satilmaktadrr. Okuyucularnmzm bandrolii olmayan kitaplar hakkmda yaymevimize bilgi vermesini ve bandrolsiiz yaymlan satin almamasmi diliyoruz.

Kod No ISBN

Y.0029 975-511-402-5

Kitabm Ad. Kitabm Yazart Yaymlayan

SA YISAL HABERLE~ME SARPERTURK

Birsen Yaymevi Ltd. ~ti.

Cagaloglu Yokusu, Evren <;ar§lsl, No: 29/13 Cagaloglu / iSTANBUL

Tel: (0212) 527 85 78 - 522 08 29 Fax: (0212) 527 08 95

e-mail: birsenyayin@isbank.net.tr http:www.birsenyayin.com

Myra Ajans Tel: (0212) 520 38 92

Eren Matbaasi Tel: (0212) 6131916 Volkan Matbaasi Tel: (0212) 613 89 89 - 90 Giiven Miicellithanesi Tel: (0212) 5181064

Montaj Bask.

Kapak Bask. Cilt

iSTANBUL 2005

ONSOZ

Sayisal haberlesme SUIl zamanlarda hizh bir gelisme gostererek yasamm her alanmda yeni sistem ve uygulamalann gelistirilebilmesini saglamaktadir. Cep telefonlan, sayisal uydu sistemleri ve kablosuz bilgisayar aglan gibi bircok onemli uygulama, sayisal haberlesme sistemlerinde yakm zamanda meydana gelen gelismelerin bir sonucu olarak kullarnma sunulmaktadir,

Bilim ve teknolojinin neredeyse her alanmda oldugu gibi, haberlesme sistemleri konusunda da, he yazik ki.....yeteffi Turkce kaynak bulunmamaktadir. Bu kitap, cok genis, cok derin ve cok teknik bir alan olan sayisal haberlesme konusunda temel milhendislik seviyesinde bilgiler saglamayr hedeflemektedir. Bu dogrultuda sayisal haberlesme sistemlerinde kullanilan temel yontem ve yaklasunlar ele almmakta, yontemlerin ozellikleri, kullamlrna gerekceleri, faydalan ve eksiklikleri Uzerinde durulmaktadir.

MA TLAB TM programornekleri sayesinde haberlesme sistemlerinde kullarulan temel yontemlerin benzetimleri yapilarak kullamlan yontemlerin somutlastmlmasi hedeflenmekte ve sayisal haberlesme sistemleri alaninda cahsmak isteyen kisilere bir baslangic noktasi olusturulmasi amaclanmaktadir. Kitap icerisindeki programlara http://mf.kou.edu.tr/elohab/sertur adresinden ulasilabilmektedir.

Bu kitap; uzun yazim suresi boyunca sadece anlayisli olmayip, ayru zamanda blitUn bolumleri yazim ve ifade dtlzeltmeleri icin kontrol ederek dogrudan bu kitabm yazimma katki yapan sevgili esim Cigdem ve birlikte oynadigmuz oyunlardan onemli fedakarhklar yaparak cogu zaman sadece benimle bir arada olabilmek icin ben kitap yazum iIe ugrasirken yammdaki bilgisayarda arab a yansr oynamakla yetinen carnrn oglum Efe sayesinde tamamlanabiIdi.

Sarp ErtUrk

ix

i<;iNDEKiLER

SOLOM 1. Sayisal Haberlesrneye Giri§ 1

1.1. Saytsal Haberlesme 2

1.2. Sayisal Haberlesme Sistemlerinin Ustunlukleri .4

1.3. Haberlesme Sistemlerinin Temel Yaptsi. ~ 6

1.4. Sayisal Haberlesme Sistemlerinin Temel Elemanlan 7

SOLOM 2. Temel Haberlesme Matematiq: 10

2.1. Temel Isaret Ozellikleri. 11

2.2. Fourier DonU~iimU ve Frekans Uzayi .18

2.3. Guc Spektral Yogunlugu (PSD) 24

2.4. Dikgen Fonksiyonlar 29

2.5. Bozunumsuz lletim 33

2.6. Bant-Suurh Isaretler .34

SOLOM 3. Analoq/Sayrsal Donusurn .47

3.1. Analog/Sayisal Donusumun Asamalan .48

3.2. Ornekleme .48

3.2.1. ideal Durtu Orneklemesi., 50

3.2.2. Orneklemede Pratik Suurlamalar 56

3.2.3. Dogal Ornekleme 58

3.2.4. Ornekle-ve-Tut (Duz-Tepeli Ornekleme) 64

3.2.5. Bant-Geciren Isaretlerin Orneklenmesi 70

3.3. Kuantalama (Nicemleme) 75

3.3.1. Birbicimli Kuantalayicilar 76

3.3.2. Birbicimli Olmayan Kuantalayicrlar 84

3.3 .2.1. Sikistmna-genlestirmeli kuantalama 84

3.3.2.2. Olasihk yogunluk fonksiyon eniyilenmis kuantalama 90

3.4. Darbe Kod Modulasyonu (PCM) , 92

3.5. Analog/Sayisal Cevirici Devreleri 96

SOLOM 4. Sayisal Tabanbant lIetimi.. .102

4.1. Sayisal Tabanbant lletimine Girls 1 03

4.2. Hat Kodlamasi. 103

4.2.1. Tek-kutuplu lsaretlesme 1 05

4.2.2. Kutuplu Isaretlesme 112

4.2.3. Faz-kodlanrnis lsaretlesme .116

4.2.4. Cift-Kutuplu lsaretlesme (Ters lm Degisimi) .120

4.2.5. Yuksek Yogunluklu Cift-Kutuplu lsaretlesme (HD!3n) 123

v

4.2.6. Kod im Degisimi lsaretlesme (CMI) 124

4.2.7. ikili Sembollerin Os:lii Kodlanmasi (nBmT) 125

4.2.8. Cok-Seviyeli lsaretlesme _ 126

4.3. Tabanbant lsaretlerinin Sezilmesi 130

4.3.1. Merkez-Noktasi Sezicisi : 130

4.3.2. ikili Isaretlesmede Sezme Hata Olasihgi 131

4.3.3. Cok-seviyeli lsaretlesmede Sezme Hata Olasihgi ~ 146

4.3.4. A WGN Kanah icin En lyi Alict Yapisi 148

BOlOM5. Bantsirurh Kanallardan _SaYlsal lletlm 161

5 .1. Bantsimrh Kanallann Ozellikleri 162

5.2. Sirngelerarasi Kansma ,~\ 163

5.3. Darbe Bicimlendirme 169

5.4. Goz Diyagrami 177

5.5. Denklestirme 180

5.5.1. Dogrusal Denklestirme 182

5.5.2. Dogrusal Olmayan Denklestirme , 186

5.6. Ahcrda Zamanlama Bilgisinin Elde Edilmesi I 87

5.7. Kanal Iletim Kapasitesi l95

7.4. Kod Bolusumlu Coklu Erisim (CDMA) 280

7.4.1. Frekans Atlamah Yayih Spektrum (FHSS) 280

7.4.2. Dogrudan Dizilerle .yaYlh Spekt~~ (~~SS) 282

7.4.3. Yayma Kodlannm Ozellikleri ve Uretimi 284

7.4.4. CDMA Yonteminin Ustunlukleri ve Sakmcalan 290

7.5. Uzay Bolusumlu Coklu Erisim (SDMA) 291

BOlOM 8. Kaynak Kodlama 294

8.1. Kaynak Kodlamasina Giris 295

8.2. Dalga Bicimi Kodlamasi ····· .. ··· ·· 296

8.2.1. Fark Kodlamasmm Temeli 296

8.2.2. Farksal Darbe Kod Modiilasyonu (DPCM) 30 1

8.2.3. Uyarlamr Farksal Darbe Kod Modulasyonu (ADPCM) 307

8.2.4. Delta Modiilasyonu (DM) · .. ····· · .. .308

8.2.5. Uyarlarur Delta Modulasyonu .310

8.3. Altbant Kodlamasi .313

8.4. Dontistlm Kodlamasi .315

8.5. AnaIizlSentez Kodlamasi · : 316

8.5.1. Kanal Ses Kodlayicilan .316

8.5.2. Dogrusal Ongorulu Kodlama .318

8.6. Degisken Uzunluklu Kodlama 319

8.6.1. Huffman Kodlamasi. · .. · .. · · .. ·· · · · .. 320

8.6.2. Aritmetik Kodlama .325

SOlOM 9. Kanal Kodlama ~ .329

9.1. Kanal Kodlarnasma Giris · 3 3 ~

9.2. Blok Kodlamasi · .. ····· ·· .. · 331

9.2.1.. Eslik Saglama .333

9.2.2. Dogrusal Blok Kodlama 331

9.2.3. Cevrimsel BlokKodlama ·.··········· .. · · .34

9.2.4. Kodlanrrns Verilerin Serpistirilmesi 347

9.2.5. Sert-Kararh ve Yumusak-Kararh Cozumleme .349

9.3. Evri~im Kodlamasi · ·· .. · .. ······ .. ···· ~~~

9.3 .1. Evrisim Kodlanmn Tanimlanmasr ..

9.3.2. Evrisim Kodlannm Coztimlenmesi 362

EK-1. Matlab Kodrannda DGzenlemeler .36!

DPCM Kodlarl .36

........................................... 1

EK-2. TOrk~e-lngilizce Haberlesrne Terimleri SozlOgO .37

SOlOM6. Sayrsal Tasryrct ModOlasyonu 202

6.1. Sayisal lsaretlerin Gecisbandi lletimi ~ 203

6.2. ikili Sayisal Gecisbandi Modiilasyonlan .205

6.2.1. ikili Genlik Kaydirmah Anahtarlama (BASK) 205

6.2.2. ikili Frekans Kaydirmah Anahtarlama (BFSK) 211

6.2.3. ikili Faz Kaydirmah Anahtarlama (BPSK) 220

6.3. Cokseviyeli Gecisbandi Modulasyonlan 230

6.3 .1. M-li PSK ~ 230

6.3.2. M-Ii FSK 237

6.4. Cesitli Gecisbandi Modulasyonlan 239

6.4.1. Genlik-Faz Anahtarlamasr ve QAM 239

6.4.2. QPSK 241

6.4.3. OQPSK 244

6.4.4. MSK : 248

6.4.5. GMSK 256

6.4.6. Kafes Kodlanmis Modtllasyon (TCM) 260

6.4.7. Dikgen Frekans Bolii~iimlii Cogullama (OFDM) 260

BOlOM 7. C;ogullama ve C;oklu Eri§im 269

7.1. Cogullama ve Coklu Erisim 270

7.2. Frekans BOlU~iimIU Coklu Erisim (FDMA) 271

7.3. Zaman Bolusumlu Coklu Erisim (TDMA) 274

vi

vii

.. .. 1 ·.BO.LUM

SaYlsal Haberlesrneye Giri§

Bu bolumde, temel haberlesme tarihi ozetlenmekte ve analog/sayisal haberlesrne aynmr yapilmaktadir. Sayisal haberlesme sistemlerinin iistiinltikleri anlatilarak, sayisal haberlesme sistemlerinin giderek yayginlasma nedenleri incelenmektedir. Aynca sayisal haberlesme sistemlerine giris yapilmakta, haberlesme sistemlerinin genel yapisi ve sayisal haberlesme sistemlerinin temel elemanlan tarutilmaktadrr.

1.1. SAYISAL HABERLE$ME

Haberlesme sistemleri temelde analog ve sayisal haberlesme sistemleri olarak ikiye aynlmaktadlr: Analo~ h~b:rl.e~me sistemleri bilgiyi analog yapida iletirken, sayisal ?aberle~me sistemleri bilgiyi sayisal olarak iletmektedir. Bilgiyi ifade etmek icin

isaretler kullamlmaktadlr.. .

Haberlesme (iletisim), her tiirlU bilgi aktanmi veya degis tokusu olarak tanimlanmaktadtr. Elektronik anlanida haberlesme, belirli mesafeler uzerinden yapay techizat kullanarak bilgi aktanrmmn saglanmasi anlamma gelmektedir. Haberlesme kelimesi esasmda, cok uzakta (mesafeli) anlamma gelen yunanca "tele-" kelimesi ile beraber anlamma gelen yunanca "com" kelimesinin birlesiminden olusmaktadir,

Elektronik haberlesme genelde ses, goriintii veya veri iletimi ile saglanmakta ve kablo uzerinden elektriksel isaretlerin, optik lifter uzerinden istk isaretlerinin, veya havadan elektromanyetik dalgalann iletimi ile geryekle~tirilebilmektedir.

i~~r~tle~,<~in~aller) bilgi ta~lyan. fo~ksiyonlar olfu.ak tammlanmaktadir. Ornegin ses, miizik, goruntu, borsa endeks verden, vehava srcakhgi.verileri.gibi isaretler olaylann ~urumu,. yapisi ~eya. d~vr~m~l hakkmda 9ilgi icermektedir. Isaretler, orne gin ses isaretlerinde oldugu gibi, bir zaman arahgmm butun anlannda tammlanrms ise ve bu anlarda herhangi bir degeri serbestce alabiliyorsa, analog Isaretler olarak adlandmlmaktadir. Sekil 1.1' de omek bir analog ses isareti genliginin zamana gore degisimi gosterilmektedir.

Elektronik haberlesme alamndaki onernli tarihsel gelismeler

1752: Benjamin Franklin ucurtmasi simsegin elektrik oldugunu gostermistir. 1844: Samuel Morse telgraftelinin gosterimini gerceklestirmistir.

1876: Alexander Graham Bell telefonu icat etmistir,

1900: Guglielmo Marconi ilk transatlantik kablosuz isareti iletmistir. 1907: ilk radyo yayim gerceklestirilmistir.

1926: Baird ve Jenkins televizyon gosterimini gerceklestirmistir. 1941: Atanasoff ilk bilgisayan kesfetmistir.

1948: Shannon'un enformasyon teorisi yah~ll].alan ilk defa yaymlanmrstir.

1958: ilk ttimlesik devre (IC) uretilmistir.

1972: Motorola ilk hucresel telefonun gosterlmlni geryekle~tirrni~tir.

1976: Kisisel bilgisayarlar gelistirilmistir.

1980: Kompakt disk (CD) gelistirilmistir.

1995: Internet ve World Wide Web (WWW) yaygmlasnustrr.

Sekil 1.1. Analog bir ses isareti genliginin zamana gore degisimi.

Bir zaman. a~ahg!nm ~i.itiin~ yer.ine sadece belirli zaman anlannda tammlanmis ve sadece behrh degerlen alabilen isaretler sayisal isaretler olarak adlandmlmaktadir. Seki~ ! .~'de sadece bir, iki, Uy ve dart degerlerini alabilen ornek bir sayisal isaret genliginin zamana gore degisimi gosterilmektedir. Sayisal isaretler, ceviriciler aracrhgiyla analog isaretlerden elde edilebilecegi gibi, telgraf hatlannda kullamlan Mors alfabesinde oldugu gibi yapi itibariyle dogrudan sayisal olan isaretler de

bulunmaktadir. .

seklinde ozetlenebilmektedir.

2

3

haberlesme kanalmm etkisi nedeniyle isarette bozulmalar meydana gelmektedir. Haberlesme kanalmda isarete etki eden dis etmenler (giiriiItii) bulunmakta ve haberlesme kanaluun fiziksel ozelliklerinden dolayi isaretin seklinde bazi bozulmalar olabilmektedir. Sayrsal bilgi sadece belirli degerleri alabildigi icin, hata meydana getirecek etmenlerin isareti bir seviyeden baska bir seviyeye gecirecek kadar etkili olmasi gerekmektedir ve seviye degisimine yol acmayan etkilerin giderilmesi kolay olmaktadir, Analog iletimde bilgi isareti sUrekli oldugundan oldukca etkisiz giiriiltUlerin dahi giderilmesi zor veya imkansiz olmaktadir,

Sekil 1.2. Sayisal bir isaretin genliginin zamana gore degisimi,

Bilgi isareti, bi.~giyi iireten kaynagm yapisma gore analog veya saYIsal' yapida olabilmektedir. Ornegin bir mikrofon kullanarak ses dalgalanyla orantih bir analog isaretin elde edilmesi miimkUn olmaktadir. Bir bilgisayar terminalinin cikismdaki isaret ise dogrudan sayisal yapida olmaktadir. Bu nedenle bilgi isaretini tireten kaynak, isaretin yapisma gore analog veya sayisal olarak simflandmlabilrnektedir.

Sayisal iletimin bir diger iistlinliigii, sayisal isaretlerin analog isaretlere oranla daha kolay yeniden uretilebilme ozelliginden kaynaklanmaktadir. iletilen isaret, haberlesme kanahrun fiziksel ozellikieri ve ortamdaki giirliltU nedeniyle bozulmakta ve aym zamanda isarette bir zayiflama meydana gelmektedir. Bu nedenle bir isaretin problemsiz olarak iletilebilecegi azami mesafe simrh olmaktadir, Kanal ve giiriiltii ozelliklerine gore degisen bu azami mesafeden sonra isaretten bilginin dogru olarak geri elde edilmesi miimkiin olmamaktadir. Bu nedenle uzun mesafeli haberlesme sistemlerinde belirli mesafelerde tekrarlayicilar kullamlarak, isaretin bu noktalarda gtlclendirilmesi (yeniden uretilrnesi) saglanmakta ve bu sayede uzun mesafeli iletim mumkun kilmmaktadir. Sayisal isaretler, sadece belirli seviye degerlerini aldigi icin yeniden uretilmeleri cok daha kolay ve gilvenilir olup, yeniden ilretilme asamasmda gurultu etkileri aynstmlabilmektedir,

Bilgi isareti yapi itibariyle saytsal bicirnde ise, sayrsal iletim dogrudan gerceklestirilebilmektedir, Eger bilgi isareti yapl itibariyle analog bicimde ise, sayisal iletim icin bilginin once analog yapidan sayisal yapiya dontlsturulmesi gerekmektedir. Gonderici tarafmda analog/sayisal donusturucu (ADC) kullanilarak sayisal forma donustnrnlen bilgi isaretinin sayisal iletimi gerceklestirildikten sonra ahci tarafinda sayisal/analog donttsturucu (DAC) kullarularak isaretin ozgun analog hali tekrar elde edilebilmektedir.

Sayisal isaretlerin analog isaretlere oranla daha kolay islenmesi onemli bir ustunliik saglamaktadir. Ornegin, sayisal bir isaret analog isarete oranla cok daha kolay ve guvenilir yontemlerle sifrelenebilmektedir, Sifrelenmis sayisal bir isaretin istenmeyen kisiler tarafmda cozulmesi analog isaretlere oranla cok daha zor olmaktadir. Aynca sayisal isaretlerin islenmesi (kodlanmasr) sayesinde haberlesme kanah iizerinden daha verimli bir sekilde ve daha az hata ile iletim yapilabilmektedir. Ek olarak, farkh yapidaki bilgi kaynaklanna ait isaretlerin ortak haberlesme kanallanndan sayisal iletimi daha kolay ve verimli olmaktadir,

Bilgi akisimn sekline gore haberlesme sistemleri tek-yonlii veya cift-yonlu sistemler olarak snuflandmlabilmektedir. Cift yonlu bilgi akisinm saglandrgi geleneksel telefon sebekesi, iki nokta arasmda karsihkh iletisimin saglandrgi haberlesme sistemlerine bir ornek teskil etmektedir. Genel olarak sadece tek yonlu biJgi akismm saglandigi radyo ve televizyon yaymlannda ise, bir noktadan birden fazla noktaya bilgi iletimi yaprlmaktadir,

Sayisal sistemler genelde analog sistemlere gore daha dayarukli ve daha dusuk maliyetlidir. Ozellikle tumlesik devreler teknolojisinde meydana gelen hizh ilerlemeler sayesinde sayisal sistemler cok daha ekonomik olmaktadir. Buna ek olarak sayisal donamrmn analog donamma gore cok daha esnek uygulama ve kullamrn imkam saglarnasi da sayisal haberlesme sistemlerinin tercih edilmesinin sebeplerinden birisini olusturmaktadir.

1.2. SAYISAL HABERLE$ME SiSTEMLERiNiN . . USTUNLUKLERi

Sayisaliletim, gurultu ve girisimden analog iletime oranla cok daha az etkilendigi icin daha kaliteli bir haberlesme imkani saglarnaktadir. Haberlesme sirasmda iletilen isarette bozulmalann meydana gelmesi kacunlmazdir. Iletim esnasmda, tipik olarak

Sayisal haberlesme sistemlerinin analog haberlesme sistemlerine gore dezavantajlan da bulunmaktadir. Sayisal iletim icin daha fazla bant genisligine ihtiyac duyulmasi ve eszamanlamarnn saglanmasi gerekliligi sayisal haberlesme sistemlerinin dezavantajlanm olusturmaktadrr.

4

5

1.3. HABERLE§ME SiST-E_ML~RiNiN TEMEL YAPISI

gereeklestirileceginde, vericide bilgi isareti oncelikle analog yapidan sayisala donii~tiiriilmektedir. Haberlesme sisteminde verici, gerekli kodlama islernlerini yerine getirmekte ve modiilasyonu gerceklestirmektedir,

Haberlesme sistemlerinde temel amay,bilginin bir noktadan baska bir noktaya aktanlmasiru saglamaknr. Bilginin gonderildigi nokta kaynak, bilginin ahndrgr nokta -bedef, kaynak ile bedef arasmda bilgi aktanmmm gereeklestirilmesi icln isaretin iletimine olanaksaglayan ortam da haberlesme kanab veya kisaca kanal olarak adlandmlmaktadtr.

Haberlesme kanah, biikiilii tel cifti, dalga ktlavuzu,vefiber optik kablo gibi kablolu bir ortam olabilecegi gibi hava, bosluk veya deniz suyu gibi kablosuz bir ortam da olabilmektedir. Temel .haberlesme kanah ilkeleri, kanalin tiiriine bagh olmaksizm tum kanallar icin gecerli olmakla beraber, degisik tiirdeki kanallar icin kanal ozelliklerine uygun degisik kosullandirma yontemleri daha uygun olabilmektedir. Haberlesme kanallarrnda iletilen isaretlerde zayiflama, kanalin fiziksel ozelliklerinden dolayi bozulmalar, giiriiltii ve kansma meydana gelebilmektedir.

Haberlesme kanah, ha~~rle~me isaretinin iletildigi ortama bagli olarak degisik bieimler alabilmektedir. Ornegin, radyo dalgalan ile gerceklestirilen bir iletimde hava, haberlesme kanaluu olusturabilmektedir. Haberlesme kanah olarak elektriksel isaretlerin iletimine olanak tamyan kablolar veya optik haberlesmeye imkan saglayan optik lifter de kullamlabilmektedir.

Ahcida, haberlesme kanalmm isaret iizerinde yol aytlgl etkiler giderilmeye cahsilarak, vericinin gerceklestirdigi islemlerin tersinin uygulanmasiyla bilgi isaretinin yeniden olusturulmasi amaclanmaktadir.

iIetilecek bilgilerin isaretler seklinde kaynaktan gonderilmesini saglayan ekipmanlar verici, isaretlerin hedefte ahmp bilgilerin geri elde edilmesini saglayan ekipmanlar ahci olarak adlandmlmaktadrr.

1.4. SAYISAL HABERLE$ME SiSTEMLERiNiN TEMEL ELEMANLARI

Verici, haberlesme kanah ve alter, Sekil 1.3' de gosterildigi gibi, bir haberlesme sisteminin temel yapisi olusturmaktadir.

Bilgi G' ..

.

msr
Verici Siste
(Gondermec)
I
Haberlesme
Kanali
ikrsr
Ahci (Almac)
~ : ':

; Haberl~:~ I

I

i

1

~ ;

Sayisal haberlesme sistemlerinin temel elernanlan Sekil 1.4' de gosterilmektedir. Her haberlesme sistemi icin modiilasyon ve demodiilasyon elemanlanmn mutlaka bulunmast gerekmektedir. Gonderilecek bilgi yapi itibariyle analog formda ise analog/sayisal ve sayisal/analog dontlsturuculer de sistemde mutlaka kullamlmaktadir. Diger sistem elemanlan ise istege ve ihtiyaca bagh olarak kullamlabilmekte veya kullantlmayabilmektedir.

Sekil 1.3. Haberlesme sistemlerinin genel yap lSI.

I "~.~''',!",.~ ~<"!"'~ ......... -;;;. ... ;_._: ....... - ..... ~.'- _''!'''''.I

Bilgi <;

Vericinin temel islevi isareti kanala uygun bir bicime getirmek, yani isaret kosullandirmasuu gerceklestirmektir, Ornegin, analog bir bilginin sayisal iletimi

Sekil l.a. Bir sayisal haberlesme sisteminin temel elemanlan.

6

7

Analog bilgi isaretlerinin sayisal iletimi icin bu isaretlerin gonderici tarafinda analog/sayisal donusturucttler (ADC) kullanilarak sayisal forma cevrilmesi gerekmektedir. Analog/sayrsal donusturucttde ilk islem analog isaretin belirli zaman arahklarmda omeklenmesi sonucu, analog stirekli zaman isaretinin bir kesikli (aynk) zaman i~aretinedonU~tiirUlmesi olmaktadir, Omekleme sonucunda analog isaret, zaman ekseninde (uzayinda). sayrsallastmlmaktadrr. lkinci asamada orneklenmis isaretin genlik degerleri, onceden belirlenmis simrh sayidaki genlik degerinden en yakm olan seviyeye cekilmekte (kuantalanmakta) ve bu sayede isaretin sadece simrh sayida genlik degeri almasina izin verilmektedir. Kuantalama islemiyle orneklenrnis olan analog isaret, genlik ekseninde (uzaymda) saytsallastmlrnaktadir. Analog/sayisal ceviricinin son islevi ise kuantalanan genlik seviyelerini sayisal sembollerle ifade etmektir (Darbe Genlik ModUlasyonu, PCM). Bu sayede analog isaretin bir sayisal sembol dizini seklinde ifade edilmesi saglanmaktadir.

modiilasyonunda tipik olarak darbe (gene Ide dikdortgensel darbe) biciminde isaretler kullamlmaktadrr. Geyi§ bandmdan gereeklestirilen iletimlerde ise, bir siirekIi zaman dalgasi (genellikle sinfizoidal dalga) ta§IYICt olarak kullamlmaktadrr.

C;ogul erisim, veya coklu erisim, ile birden fazla ahci-verici ciftinin haberlesme ortammi paylasmasma olanak tanmmaktadir. Bu sayede suurh olan haberlesme ortamlannm (kablo veya hava) etkin sekilde ortak kullamrm saglanmaktadrr.

Ahcida ise haberlesme kanahmn istenmeyen etkileri giderilmeye eahsilmakta ve vericinin yapngi islemler tersine cevrilerek bilgi isareti geri olusturulmaktadir,

Kaynak kodlamasmm amacr, veri sikistumasi saglayarak iletilmesi gereken veri miktanm azaltmaktir. Sayisal verideki fazlahgm atilmasi sonucu veya veride goze almabilecek miktarda bozulmalara neden olma pahasma gerceklestirilecek bir sikistirma sonucunda sistem kaynaklannm daha verimli kullarulmasi amaclanmaktadir.

Gilvenlik kodlamasi ile sayisal sembol dizini sifrelenmekte ve bu sayede haberlesme esnasmda giivenlik saglanmaktadrr, Sifreleme cozulmeden verilerin tekrar anlarnh bir biitiin haline getirilmesi miimkiin olmadigindan istenmeyen kisilerin bilgiye erisimi giivenlik kodlamasi ile zorlastmlmaktadir.

Cogullama sayesinde aym anda ortak bir kanaldan birden fazla bilgi isareti iletiminin gerceklestirilmesi saglanmaktadir. Analog isaretlerde frekans uzaymm paylastmlmasr (frekans bolusumlu cogullama) ile gerceklestirilen cogullama, sayisal isaretlerde cogunlukla z~man uzaymm paylastmlmasi (zaman bolusumlu cogullama) He gerceklestirilebilmektedir. Cogullama sayesinde tek haberlesme kanahndan birden fazla isaretin iletimine olanak tanmmakta ve bunun sonucunda haberlesme kaynaklanrun verimli bir sekilde kullamlmasi saglanmaktadir.

Kanal kodlamasmm amaci isareti haberlesme kanalmm istenmeyen etkilerine dayamkh hale getirmektir. Bu amacla isaret sekli haberlesme kanalmm fiziksel ozelliklerine uygun olarak bicimlendirilebilmektedir. Aynca hata kontrol kodlamasi ile haberlesme kanalmdaki gurultu gibi bozucu etmenlerden daha az etkilenilmesi saglanab~lmektedir .

Modiilasyon . sayesinde bilgi, iletime uygun bir isaret haline getirilmektedir. Modulasyon, bilgi isaretine bagh olarak bir ta~lytCI dalgasmm genlik, faz veya frekans gibi niteliklerinin degistirilmesi temeline dayanmaktadir. Tabanbant sayisal

9

8

2.1. TEMEL i$ARET QZELLiKLERi

Haberlesme sistemlerinde kullamlan isaretler, zamana bagh gerilim veya zamana bagh akim fonksiyonlan seklinde gcsterilebilmektedir. Cogu durumda bir aymm yapilmadan, ortak bir isaret gosterimi kullamlmaktadir.

Temel Haberlesme Matematigi

Genelde haberlesme sistemlerinin analiz ve sentezi icm isaretlerin matematiksel ifadesi tercih edilmekle beraber, matematiksel ifadelerin hayata gecirilebilen gercek .isaretler vermeyebileceginedikkat edilmelidir. Gercek hayatm aksine, matematiksel gosterimde negatif frekanslar, sonsuz zamanlfrekans uzunluklan ve devamsizliklar kullamlabilmektedir, Bu nedenle matematiksel olarak ifade edilen isaretler ile fiziksel olarak gerceklestirilebilecek isaretler . arasmdaki iliskinin kavranmasi onem tasimaktadir.

Periyodik isaretler:

Bir isaret, her zaman icin ('ift)

Bu boltlmde haberlesme sistemlerinin incelenmesinde kullanl.lan .t~mel matema~iksel kavram ve iliskilerin tanmlmasi amalflanmaktadrr. Bolum icerisinde, temel isaret ozelliklerinden baslanarak, Fourier donU~UmU ve frekans uzayi kisaca ~nlatlld~tan sonra, gUlf spektral yogunlugu tannnlanmaktadir- Aynca, haberlesme slst~m!en?~e onemli faydalar saglayan dikgen fonksiyonlar ~~~anmakta, bozunumsuz iletim icm gerekli haberlesme kanah ozellikleri ve bant genisligi kavranu tamnlmaktadrr.

s(t) = s(t + To)

(2. 1)

esitligini sagladig, taktirde isaret periyodiktir ve bu esitligi gecerli kilan en kucuk sabit To degeri isaretin periyodu olarak adlandmlmaktadir. Sekil 2.1' de omek bir periyodik isaret gosterilrnektedir.

Sekil z.l. Periyodik bir isaret,

Periyodik isaretler eksi-sonsuz zamamndan baslayip arti-sonsuz zamanma kadar devam ettiginden, periyodik bir isaretin fiziksel olarak gerceklestirilmesi milmktin olmamaktadtr. Fiziksel olarak gerceklestirilebilen isaretler ancak belirli bir zaman arahgmda periyodik olabilmektedir.

10

11

Haberlesme sistemlerinde yaygm olarak sinlizoidal cos(2tr fct) ve sin(2tr fct) isaretlerinden faydalamlmaktadtr, Bu isaretler tanun itibariyle periyodik olmakla beraber, haberlesme sistemlerinde smirh bir sure boyunca iletim yapildrgi i~in kullamlan sinllzoidal i~aretler de sadece iletim suresi boyunca tammh olabilmektedir.

IOrnek2.1:

ZamanOrtalamasl:

Zaman ortalamasi, isaret ozelliklerinin belirlenmesinde kullamlan bir islem

oldugundan onem tasimaktadir.

Bir s(t) isaretinin zaman ortalamasi

s(t) = A cos(2tr fct) isaretinin periyodik oldugunu gostererek periyodunu bulunuz.

1 T/2

(S(/») = lim - IS(/)dl

T~oo T

-T/2

(2.2)

Corum:

lsaretin periyodik olmasi icin s(t) = set + To) esitliginin saglanmasi gerekmektedir. Bu nedenle periyodiklik icin sabit bir To degeri ile A cos(2tr fct) = A cos[2tr fc (t + To)] esitlig] saglanmahdrr, cos( a + b) = cos a cos b - sin asin b iliskisi dogrultusunda A cos(21l' fat) = A cos(2_1l' fat) cos(2tr fa 1'0 ) - A sin{2tr fcl) sin(2tr fcTo) elde edilmektedir. Gerekli esitligin, cos(2tr fcTo) = 1 ve sin(2tr fcTo) = 0 durumunda saglandigi gortilmektedir. Bu nedenle 2tr/eTo = 2tr icin set) = Acos(2trfct) isareti periyodik olmakta ve isaretin periyodu To = 11 fc olarak bulunmaktadir.

o!arak .tanlmlanmaktadlf. Periyodik isaretler icin, zaman ortalamasi isaretin herhangi bir periyotluk zaman dilimi Uzerinden hesaplanabilmektedir.

Zaman ortalamasi dogrusal bir islem oldugundan sUperpozisyon ilkesini saglamaktadir:

(as, (I) + bS2 (I») = a(s, (I») + b(S2 (I») (2.3)

Bir isaretin zaman ortalamasi genelde de degeri olarak adlandmlmaktadir. Sekil 2.2' de ornek bir isaretin zaman ortalamasi gosterilmektedir.

I

Sinuzoidal cos(2tr fct) ve sin(2tr fct) isaretleri To = 1/ fc periyodu ile periyodik olmaktadir. Bu nedenle sintizoidal isaretler To saniye arahklar He tekrar etmektedir. lsaretlerin bir saniyede tekrar etme oram 1/ To - degerine esit olacagmdan, 1/ To = fc degerinin sinuzoidal bicimin birim zamanda tekrar etme oranuu gosterdigi anlasilmaktadir. Sinuzoidal cos(2tr fct) ve sin(2tr r» isaretlerinin ifadesindeki fc degeri frekans olarak adlandmlmakta ve zaman birimi olarak saniye kullamldigmda frekans birimi olarak Hertz (Hz) elde edilmektedir. Frekansi dti~tik olan isaretlerin birim zaman icerisindeki tekrar etme oram dU~Uk oldugundan bu isaretler yavas degismektedir. Frekansi yuksek olan isaretlerin ise birim zamanda tekrar etme oram daha yuksek oldugundan bu isaretler daha hizh olarak degismektedir.

Sekil2.2. Bir isaretin zaman ortalamasi (de degeri),

Sinuzoidal isaretler cos( wet) ve sin(tVi)~eklinde gosterildiginde tVe = 2tr fc, aeisal frekans olarak adlandmlmakta ve birimi raydan/saniye olarak elde edilmektedir.

Fiziksel _ olarak gerceklenebilir isaretler sadece belirli bir zaman siiresince tanimh olabileceginden, bu _ isaretler icin zaman ortalamasi isaretin tammh oldugu sonlu zamaa arahgi icin hesaplanmaktadir. Omegin, t, ve 12 anlan arasmda tammh bir fiziksel i~et icin zaman ortalamasi

I '2

(S(/») = V- I IS(I)d1

2 I",

(2.4)

~eklinde hesaplanmaktadir

12

13

Isaretler icin yaygm olarak kullamlan etkin deger (RMS degeri) zaman ortalamasi

operatonl kullamlarak '

Normalize Edilmis Giic:

(2.5)

Giiy hesabi icinbir devre ele almdigmda ve bu devredeki direnc degeri R olarak gosterildiginde, devredeki ortalama gUl(

seklinde ifadeedilebilmektedir.

(2.8)

IOrnek2.2:

SI(t) = A C9s( ro i) isaretinin zaman ortalamasr ve etkindegerini bulunuz.

olarak bulunmaktadir. Haberlesme sistemlerinde, gene Ide birim direnc (R = In) degeri kabul edilerek hesaplanan, normalize edilmis gUy kullamlmaktadir. Bu nedenle, kullamlan isaret genellenecek olursa, normalize edilmis ortalamaguc

Qorum:

. TI2

P = (S2 (I») = lim.l .JS2 (t)dl

T~"'T

-T12

(2.9)

Verilen isaret periyodik bir isaret oldugundan, zaman ortalamasi isleminin bit periyotluk zaman dilimi dikkate almarak yapilmasr yeterli olmaktadir. lsaretin periyodu 1'0 = 11 fc = 21r I we olarak bulunmaktadir. Isaretin zaman ortalamasi,

1 Tol2 1 Tol2 70/2'

(SI(t)) =- J SI(/)dt =- J Acos(WJ)dl =~_1 sin(21rfct)

1'0 -To 12 1'0 -To 12 1'0 We

(s,(/») = ~(sin(tt) -sine -1r») = 0

21r

seklinde elde edilmektedir. Goriildiigii gibi normalize edilmis guc, isaretin etkin degerinin karesine esit olmaktadir, Sonlu ve sifirdan farkli bir gttce sahip isaretlerguc isareti olarak adlandmlmaktadir. Matematiksel isaret ifadelerinin cogunlugu gUy isaretlerini gostermektedir.

-1012

(2.6)

Toplam Normalize Edilmis Enerji:

Normalize edilmis enerji

( 2(») A2 (1'a 1'a) A2

Sl t =- -+- +0=-

27;, 2 2 2

(2.7)

TI2

E = lim J i(/)dt

T--,>oo

-T12

seklinde tammlanmaktadlr. Enerji ile gUy arasmdaki iliski, guctin tammmdan dolayi P == E IT seklinde olusmaktadir. Sonlu ve sifirdan farkh bir enerjiye sahip isaretler enerji isareti olarak adlandmlmaktadir. Fiziksel olarak gerceklenebilir tum isaretler enerji isareti olmaktadir. Dikkat edilecek olursa gUy isaretlerinin enerjilerinin sonsuz oldugu gorulmektedir.

(2.10)

olarak elde edilmektedir. Beklendigi gibi sinuzoidal isaretin ortalama degeri sifir olarak bulunmaktadir.

Etkin degerin elde edilmesi icin denklem (2.5)'de goriildUgu gibi isaretin karesel zaman ~rtalamasl gerekmektedir. Verilen isaretin karesinin zaman ortalamasi,

1 To/2 1 ToI2 A2 To/2 1

(S,2(1))=1: J s/(t)dt=- J A2cos2(aV)dl=- J -(l+cos(2wJ»)dl

o -To 12 7;, -To 12 1'a -To 12 2

isaret-Giiriiltii Oram ve Desibel kavraml:

I

lsaret gucunun giiriilrll gucune oram ~aret-giiriiltii oram olarak adlandmlmaktadir. lsaret-gurultn oram haberlesme sistemlerinde son derece onemlidir. Haberlesme sistemlerinde genelde isaret gUciiniin gUriiltii gucune oram,

SNR.m = 10IO~( ~,aret J

P gQrlllUl

(2.11)

olarak bulunmaktadir, Bu nedenle isaretin etkin degeri SI,RMS =~(s/(t)) =AI.J2 olarak elde edilmektedir.

ifadesi dogrultusunda desibel (dB) cinsinden belirtilmektedir.

14

15

Analog haberlesme sistemlerinde ahcidaki ortalama Isaret gncunun giiriiltii gtictine oram (ylkl~ SNR degeri) dogrultusunda analog haberlesme sistemlerinin performansma (basanmma) karar verilebilmektedir. Analog haberlesme sistemlerinde tipik olarak yiiksek kalitede rnlizik ve ses iletimi icin 60 dB seviyesinde ylkl~ SNR degerleri kullarulmakta, ancak anlasrlabilir ses kalitesinde iletim icin ise 10 dB seviyesinde cikis SNR degerleri kullamlabilmektedir. Ahcida ahnan isaretin gticu, vericiden iletilen isaretingncune bagh olarak degi~tiginden iletilen giiciin arttmlmasr sayesinde analog haberlesme sisteminde daha yiiksek bir ylkl~ SNR degeri elde edilebilmekte, yani iletim kalitesi arttmlabilmektedir, Fakat, bu durumda iletim icin kullanilan gUy ve iletim maliyeti artmaktadir,

BER

Sistem l

to·! .

SNRt

SNR2

SNR

Bit Hata OraDl:

Sayisal haberlesme sistemlerinde iletim kalitesi, ahctda bit veya sembollerin hatah ahnma olasihgt ile ()19Ulmektedir. Altematif olarak, hatah alman bitlerin oramm gosteren bit hata oram (BER) veya hatah olarak ahnan sembollerin oramm gosteren sembol hata oram (SER) kullamlabilmektedir. Ornegin bit hata olasrhgi 10.3 olarak verildiginde, ortalamada iletilen her bin bitten biri ahcida hatah olarak ahmyor anlamina gelmektedir.

~ekil2.3. Ornek iki sayisal haberlesme sistemi iein BER-SNR grafigi,

Sayisal haberlesme sisteminde meydana gelen hata olasrhgi tipik olarak iletim yapilan giice bagh oldugundan, 90gu durumda bir sistemin performansi degerlendirilirken hata oranmm iletim gucune gore degisimi incelenmektedir. lletim gucundeki bir degi~iklik, dogrudan iletim isaret-gurultu oramna yansiyacagmdan, yogu zaman, sayisal haberlesme sistemlerinin basanmi degerlendirilirken bit hata oranmin iletim isaretgiiriiltU oramna ~agh olarak degisimi incelenmektedir.

, • Ornek 2. 3:

Bir haberlesme sisteminde SI (t) = A cos( Olct) tasiyicismm genligi iki katina crkanldigi taktirde, aym giiriiltii sartlan altmda iletim SNR degerinde meydana gelen degisimi dB cinsinden bulunuz.

Sekil 2.3' de ornek iki sayisal haberlesme sistemi icin bit hata oranmm iletim SNR degerine gore degi~imi gcsterilrnektedir. Burada birinci sistem, aym hata orannu daha d~iik iletim SNR degeri, dolaytsiyla daha d~iik iletim gUcii He yakalamaktadir, Bu nedenle gUy kullarumma bagh olarak elde edilen hata olasihg; ol9UtUne gore birinci sistem diger sisteme tercih edilmektedir. Fakat, iki sistem karsrlastmhrkensadece gUy kullanum ve hata olasihgmm degerlendirilmesi yeterli olmamakta, sistemlerin bant geni~ligi, maliyeti, karm~lkbgl ve esnekligi gibi baska etkilerin de dikkate ahnmasr gerekmektedir.

Qozijm:

lletim iein s, (t) = A cos( Olct) seklinde bir tasiyici kullamldigmda, tasiyicmm ortalama giicii (S12 (t)) = A2 12 olarak bulunmaktadir. Bu durumda iletim isaret-gurultu oram

SNR IdB = 10 101 A2 J olarak elde edilmektedir.

5l2P gflrOlUl

iletim icin s2(t)=2AcOS(Olct) seklinde birtasiyrcr kullamldigmda ise, tasryicuun ortalama gUcii (SI2(t)) = 2A2 olarak bulunmaktadir, Bu durumda iletim isaret-gurultu

oram SNR 2dB = 10 101 2A2 J olarak elde edilmektedir.

, P gIIIGIUl .

Bu nedenle, SNR2dB = 101014 x . A2 J=1010g(4)+10101 A2 J=6+SNRldB

'\ 2P gOrIIlUI 5l2P gOrIIIlQ

olarak bulunmaktadir. Dolayisiyla tasiytcmm genligi iki' katma cikanldigmda, iletim iFet-gurUltU oranmda 6dB'lik bir arns elde edildigi gOriilmektedir.

16

17

2.2. FOURiER DONO$OMO VE FREKANS UZA YI

Ters surekli-zaman Fourier donusnmu

Stlrekli-zaman Fourier donii~iimii

~ 1 00

s(t) = JS(/)eJ2lrfl df veya s(t) = - J S(OJ)eJ(J){ dOJ

_0) 21! --00

(2.13)

00 '"

S(/)=F[s(t)]= Js(t)e-J2Ilfidt veya S(m) = Js(t)e-J(J){dt

(2.12)

seklinde tammlanmaktadir (OJ = 2tr 1 oldugundan d m = 2trdl olmaktadir), Fourier donii~iimii zaman uzaymdan frekans uzayina ge~i~ sagladrgmdan, ters Fourier donii~iimU de frekans uzaymdan zaman uzayma geri donii~ saglamaktadir. Fourier donii~iimii, dogrusal bir islem oldugundan sUperpozisyon ilkesini saglamaktadir.

olarak tarumlanmaktadir. Fourier donii~Umii, bir isaretin frekans spektrumunun veya

bir sistemin frekans yamtmm hesaplanmasma olanak tammaktadrr. Bu sayede, ornegin -:

bir isaretin kapladigi frekans bandi belirlenebilmektedir. Aynca, haberlesme kanah.>" iletilen isarete etki ettigi icin bir sistem seklinde dU~iiniilecek olursa, haberlesme kanahmn frekans yamti, 0 kanahn isaret iizerinde yaptrgi etkiyi frekansuzaymda tammlayabilmektedir.

Fourier donii~iimiiniin frekans uzayi karmasik yaprdadir, Bunun nedeni j = H olmak Uzere, dontisumde karmasik iistel fonksiyonlarm kullaruhyor olmasidir. Bu nedenle bir isaretin veya sistemin frekans uzayi tanimlamasmda her zaman karmasik duzlemde bulunuldugu goz onunde tutulmahdir. Cogunlukla frekans uzaymm gosterirni icin, kutupsal bicim tercih edilmekte olup

IOrnek2.4:

B·· b k fi k' { 1 , t 2 0

mm asama on siyonu u(t) = olarak tammlandigma gore herhangi bir

0,1<0 ' .

a>O sabit ' degeri icin silrekli-zaman Fourier donii~iimiiniin tammuu kullanarak s(t) = ~-QIU(t) isaretinin Fourier donii~iimiinii bulunuz.

S(/) == IS([)leJLS(f)

(2.14)

seklinde yazildigmda, genlik spektrumu IS(f)1 ve faz spektrumu LS(f) elde edilmektedir. Gercek isaretler icin S(- I) = S * (f) esitligi saglandigtndan, gercek isaretlerin genlik spektrumu cift simetrik, faz spektrumu ise tek simetrik olmaktadir.

~ozUm:

IOrnek2.5:

Herhangi bir a>O sabit degeri icin S(/) = e-a1u(t) isaretinin genlik ve faz spektrumunu bulunuz.

'"

Surekii-zaman Fourier donii~iimii tammmdan S(f) >= J e-alu(t)e-J2lr}i dt elde

edilmektedir. Birim basamak fonksiyonunun tammi kullamlarak integral suurlan

ec

degistirildiginde S(/) = Je-<Q+J21lf)1 dt bulunmaktadir, -Ostel fonksiyonunun integral o

CozUm:

ozellig] kullantlarak S(f) = ~1 e-<Q+J21Cf)1100 elde edilmektedir. !e-J21Cfi! = 1 ve

a+ j21!1 0

a>O oldugundan t ~ 00 durumunda e-(a+J21C()1 = e-al e-21CjI = 0 olmaktadir. Bu nedenle

S(/) - 1 elde edilmektedir.

- a+ j21![

Verilen isaretin Fourier donusumtl S([) - 1 olarak bulunmaktadir. Daha

"I "I - a+ j2trl

kolay bir ifade icin OJ=2trl ile kutupsal gosterimde a+ jm=~a2 +m2/tan-tn

I

1 1 -Jtan-I(~)

esitligi kullaruldigmda S(m)=--.-= ~ e a

a+ jo: a2 + m2

nedenle isaretin genlik spektrumu IS(OJ)I = ~ 1

a2 + m2

LS(m) = -tan-1 (:) olarak bulunmaktadir,

elde edilmektedir. Bu

ve faz spektrumu da

18

19

Rayleigh'nin enerji teoremi sayesinde bir isaretin enerjisinin frekans uzaymdan elde edilmesi miimkiin olmaktadir. IS(ft isaret enerjisinin frekansa gore dagihmnn gosterdiginden enerji spektral yogunlugu (ESD) oIarak adlandmlmaktadtr,

Sekil 2.4'te s(t) = e-alu(t) isareti ile bu isaretin genlik ve faz spektrumlan gosterllmektedir.

Konvoliisyon (Evrisim):

Sekil 2.5'de gosterildigi gibi, dogrusal zamanla-degismez bir sisteme uygulanan giris x(t) , sistemin diirtii yamn h(t) ve sistem ylkl~l y(t) ile gosterildiginde, sistem ylkl~l

y(t) = x(t) * h(t) seklinde girls He sistemin diirtii yamtnun konvoliisyonu seklinde olusmaktadir.

18«(11)1

I

.. . . .2$(q,) .

__ ,~._," ••• ; .• ,_;;.;_,_L •••• ~; .. __ .#'fJ .. _.L .;; . ___

X_(t)_ .... I .... _h(_t)__,l---y_(t ... ~

lIa

Dogrusal zaman-degisrnez sistem

Sekil 2.5. Dogrusal zamanla-degismez sistem icin giris, diirtii yaruti ve Ylkl~.

Konvoliisyon (evrisim) islemi siirekli-zamanda matematiksel olarak

------~o,...---~---~m· -----------··--------------------.:--::.7il'i------------------------

00 00

y(t) = x(t) * h(t) = J x(A)h(t - A)dA. = h(t) * x(t) = J h(A)X(t - A)d A

(2.17)

~ekil2.4. s(t) = e-alu(t) isaretinin zamanla degisimi, genlik ve faz spektrumu.

seklinde ifade ediIebiImektedir .

Parseval'in teoremi, zaman uzayi ve frekans uzayi arasmda

Fourier donii~iimiiniin konvoliisyon ozeIliginden dolayi, sistem cikismm frekans spektrumu Y(f) , girisin frekans spektrumu X(f) ile sistemin frekans yamti

H(f) 'in carpnm olarak,

Parseval'in Teoremi:

00 00

15)(tp;(t)dt= Is) (f)s; (f)df .

(2.15)

Y(f) = X(f)H(f)

(2.18)

-00

seklinde elde edilmektedir.

iliskisini kurmaktadrr. Tek bir i~et ele almdigmda, yani 51 (t) = 82 (I) = s(l) durumunda, bu teorem kullandarak

OIl 00

E = ~S(t)12 dt = ~S(f)12 df

(2.16)

I Ornek 2. 6:

Birim diirtii fonksiyonu o(t) = { 1 , t = 0 oIarak tammlandigma gore, T bir sabit O,t*'O

olmak nzere diirtil yamtr h(t) = 0(1 - T) olarak verilen dogrusal zamanla-degismez bir sisteme herhangi bir x(t) girisi uygulandrgmda olusan ylkl~l bulunuz.

-10 -00

sekllnde Rayleigh'nin enerji teoremi elde edilmektedir,

20

21

Coziim:

Coziim:

Birim diirtii isaretinin tammr nedeniyle, otelenmis birim diirtii fonksiyonu

{I, t = T

o(t - T) = 0 T olarak bulunmaktadir. Diirtii fonksiyonunun herhangi bir (J(t)

. ,t*

fonksiyonu ile carpimmm integrali almdigmda, diirtii isareti sadeee tek bir noktada

Ters siirekli-zaman Fourier donusumunttn tanmu kullantlarak

I '" I'"

s(t) = - J S(OJ)elfl)/ doi = - J o(m - m )eltlt dm elde edilmektedir. Birim diirtii

21! -aQ 21! --«) e

fonksiyonu sadeee m = Ole frekansmda tammh oldugnndan omekleme ozelliginden

dolayi, verilen ifadenin ters Fourier donii~iimii s(t) = _I_elm" olarak bulunmaktadir,

, . 21!

F

Dolayisryla eim,1 <=> 21!0(OJ - Ole) Fourier yifti elde edilmektedir. Benzer bir yaklasrmla

F

e-jtl)i<=> 21!0(OJ + me) Fourier 9ifti bulunabilmektedir.

'"

tammh oldugundan, integral sonueu J (J(t)o(t - T)dt = (J(T) seklinde, (J(t)

fonksiyonunun diirtii isaretinin tammh oldugu noktadaki degerine esit olmaktadrr. Bu ozellik, birim diirtii ~aretinin ornekleme ozelligi olarak adlandmlmaktadtr.

Dogrusal zamanla-degismez bir sistemde 91kl~ isareti, giris ile diirtii yamtmm

00

konvoliisyonu olarak y(t) = x(t) * h(t) = J h(A)x(t - A)dA seklinde bulunmaktadir.

I

cO

Diirtii yaniti h(t) = o(t - T) olarak verildiginden, 91kl~ y(t) = J O(A - T)x(t - A)d A

I Ornek 2. 8:

eos(mi) isaretinin Fourier dontlsnmunu bulunuz.

seklinde olusmaktadir. Buintegral it iizerinden almdigmdan O(A ~ T) ~ {I , A = T

. O,A*T

olarak ifade edilebilmekte olup, durtu isaretinin omekleme ozelliginden dolayi sistem 91kl~1 y(t) = x(t.- it)I.t=T = x(t - T) olarak bulunmaktadir.

Coziim:

I

Euler bagmnsi dogrultusunda eos( wi) = i (elm" - e - lm,,) seklinde yaztlabilmektedir. Fourier donii~iimu superpozisyon ilkesini sagladigmdan, Ornek 2.7'de elde edilmekte olan Fourier ciftleri kullamlarak eos(OJi) isaretinin Fourier donii~umu

F

eos(mi)<=>1![o(w+wc)+o(w-wC>] olarak bulunmaktadir. eos(wet) isaretinin

Fourier donii§iimu ~ekil2.6'da gosterilmektedir.

Zamanda Carplm CFrekansta Konvoliisyon):

iki isaretin zaman uzaymda 9arplml gerceklestirildiginde, bu islem, frekans uzayinda iki isaretin frekans spektrumlanmn konvolusyonuna karsrhk gelmektedir. Bu nedenle 1

S3(t)=SI(t)SZ(t) isaretinin frekans spektrumu S3(OJ)=-SI(OJ)*S2(W) seklinde 21!

8(0)

1f

bulunabilmektedir.

IOrnek2.7:

~ekil2.6. eos(OJct) isaretinin Fourier donii~iimu.

S(OJ) = 0(01 - we) ifadesinin ters Fourier donii~umUnii bulunuz.

I

22

23

Giiy spektral yogunlugu ifadesinin olusturulabilmesi icin sadece (_ T T) arasmda

l' , 2'2

tarumlt olacak sekilde kirprlmrs bir isaret ele almmakta ve ozgUn isaretin pencerelenmesi sonucunda elde edilebilecek bu isaret

{S(t), - T < t < T ( t )

Sr(t) = 2 2 veya sr(t)=s(t)D T

o , aksi taktirde

I Ornek 2. 9:

Bir x(t) isaretinin set) = cos(£vl) isareti ile carpilmasi sonucunda yet) =. x(t)COS(£VJ) isareti elde edilmektedir. Bu durumda yet) isaretinin frekans spektrumunu x(t) isaretinin frekans spektrumu cinsinden bulunuz.

Coziim:

Zaman uzaymda iki isaretin carpilmasuun kar~lhgl frekans uzaymda konvoliisyon 1

oldugundan, y(t)=x(t)xs(t) isaretinin frekans spektrumu Y(£v)=-X(£v)*S(£v)

21r

olarak bulunmaktadtr, set) = cos(£vl) isaretinin Fourier donii~iimii

S(£v)=1r[o(£v+£vc)+o(llJ~£vC>] olarak elde edilmektedir. Bu nedenle

1 eo 1 '"

Y(£v) = - J S(A)X(£V - A)dA =- J 1r[ O(A + £vJ + O(A - £vC>]X(llJ - A)dA olarak

21r __, 21r -00

bulunmakta ve diirtii isaretinin ornekleme ozelligi kullamlarak yet) isaretinin frekans

1 [ ] ..

spektrumu Y(£v) = - X(£v + £vJ + X(£v - £vJ olarak bulunmaktadir. Omek bir X(£v)

2

spektrumu icin olusan Y(£v) spektrumu Sekil z.Z'de gosterilmektedir.

(2.19)

seklinde ifade edilmektedir. ~ekil2.8'de bu isleme bir ornek gosterilmektedir.

Y(m)

A12

~e~il 2.8. Ornek bir isaretin (-T 12, T I 2) arahgmda pencerelenmesi.

Herhangi bir set) isaretinin normalize edilmis gucu 1 TI2

P=(S2(t»)= lim- Js2(t)dt

T-+«> T

-T12

seklinde yazrlabildiginden, ve (-T 12,T 12) arasmda set) isareti sTet) 'ye esit oldugundan normalize edilmis gUy

1 T 12 1 co

p = (s2(t») = lim - JST 2 (t)dt = lim - JST2(t)dt

T-+co T T-+co T

-T12 -co

~ekiI2.7. Omek 2.9 icin omek X(£v) ve Y(£v) spektrumlan,

I

2.3. GOC SPEKTRAL YOGUNLUGU (PSD)

Giiy spektral yogunlugu (PSD), isaret giiciiniin frekansa bagh dagihrmm gostermekte ve isaret gUciiniin hangi frekanslarda yogunlasngmm bilgisini vennektedir. Giiy spektral yogunlugu sayesinde bir isaretin verimli sekilde iletilmesi icin gerekli haberlesme kanah bant genislig! bulunabilmektedir. Aynca, gUy spektral yogunlugu kullamlarak haberlesme sisteminin iletilen isaret iizerindeki etkileri incelenebilmektedir.

seklini almaktadir,

24

- TI2

TI2

(2.20)

(2.21)

25

Parseval teoremi kullarularak normalize edilmis giiry

(2.22)

durumda olusan ozilinti fonksiyonu Sekii2.9'da gosterilmektedir. Dolayisiyla tamamen rasgele bir isaret ele almdigmda, bu isaretin kendisinin saga veya sola otelenmis bicimleri ile benzerliginin bulunmadigi soylenebilmektedir.

seklinde yazilabilmektedir. Bu denklemde gucun, frekansa bagh olarak dagilmu P (f) = lim 1ST (/)12

s T~'" T

seklinde ifadeedilmekte ve gii~ spektral yogunlugu (PSD) olarak adlandmlmaktadir. Guc spektral yogunlugunun birimi WattIHertz olarak elde edilmektedir. Bu ifadeden anlasilabilecegi gibi, gUy spektral yogunlugu frekansa bagh, gercek ve negatif olmayan bir fonksiyon olmaktadir.

(2.23)

o

GUry spektral yogunlugu kullamlarak normalize edilmis gUry degeri, frekans uzaymdan

Sekil 2.9. Tamamen rasgele bir isaretin ozilinti fonksiyonu.

00

P = (s 2 (t)) = f Ps (f)df

(2.24)

Periyodik isaretlerin tekrar etme ozelliklerinden dolayi, aym periyot ile periyodik bir ozilinti fonksiyonu elde edilmektedir. Periyodik isaret, belirli bir periyot ile tekrar ettiginden geciktirilmemis bicimiyle olan benzerligi, periyodun tam sayi kan kadar geciktirilmis bicimiyle olan benzerlige esit olmaktadir.

-00

seklinde bulunabilmektedir. Bu nedenle normalize edilmis gUry degeri, gUry spektral yogunlugunun altmdaki alana esit olmaktadir.

Ozilinti (Otokorelasyon):

• Ornek 2.10:

ilinti (korelasyon), iki isaretin benzerliginin bir 6lyUtiidUr: yuksek ilinti gosteren isaretler yiiksek benzerIik, dusuk ilinti gosteren isaretler ise dusuk benzerlik gostermektedir. Ozilinti, bir isaretin farkh zaman gecikmeleri altmda kendine olan benzerliginin bir olcutudnr. Ozilinti fonksiyonu

1 TI2

R (-r) = (s(t)s(t + -r») = lim - fs(t)s(t + -r)dt

s T~oo T

-T/2

set) = cos(1 007tt) isareti icin ozilinti fonksiyonunu bulunuz.

Coziim:

(2.25)

Ozilinti fonksiyonunun tammi kullamlarak 1 T/2

Rs(-C) = (s(t)s(t + -c») = lim - fcos{IOO7tt}cos{lOO7t(t + -c)}dt

T-+oo T

-T12

(2.26)

olarak tammlanmaktadir.

Tamamen rasgele bir isaret, sadece -r = 0 icin kendisi ile benzerlik gostereceginden, rasgele bir isaretin ozilinti fonksiyonu -r = 0 icin bir diirtii seklinde olmaktadir, Bu

elde edilmektedir. Buradan set) = cos(1 001tt) isaretinin ozilinti fonksiyonu 1 TI2 1

Rs(t) = lim - f -[cos{2001tt + IOO1tt}+ cos{lOO7t't}}it T-+ooT _T/22

Rs(t) =!cos{lOO1tt}

2

olarak bulunmaktadir,

(2.27)

Ozilinti fonksiyonunda 't = 0 icin, isaret dogrudan kendisi ile karsilastmldigrndan, en yiiksek ilinti degeri elde edilmektedir. Herhangi bir -c;l: 0 icin ise, isaret kendisinin saga veya sola otelenmis bir sekli He karsilastmlmaktadir,

26

27

Giic Spektral Y ogunlugu ile Ozilinti fonksiyonu arasmdaki iliski:

Beyaz l~lk, elektromanyetik tsunanm gorunur bolgesindeki tiim frekans bilesenlerini esit oranda banndirmaktadir. Beyaz gUrUltii adi, gurultnnun gUy spektral yogunlugunun tum frekanslarda esit olmasiyla beyaz l~lga olan benzerliginden dolayi kullamlmaktadir.

Ozilinti fonksiyonunun Fourier donU~UmU F

Rs( 't)<:=> ~(f)

(2.28)

seklinde gUy spektral yogunlugunu vermektedir. Bu nedenle gUy spektral yogunlugunun elde edilmesi iyin,· ozilinti fonksiyonu hesaplandiktan sonra ozilinti fonksiyonunun Fourier donii~iimii ahnabilmektedir.

Beyaz gUrUltiiniin ozilinti fonksiyonu N

R,,(T)=-:f0(T)

(2.32)

• Ornek 2. 11:

Ozilinti fonksiyonu diirtii seklinde, R/ f) = o( f), olan bir isaretin gUy spektral yogunlugunu bulunuz,

olarak bulunmaktadir, Sekil 2.10(b)'de beyaz gurultunun oz-ilinti fonksiyonu gcsterilmektedir.

J>,,(f)

GUs: spektral yogunlugu, ozilinti fonksiyonunun Fourier donii~iimUne esit oldugundan

J

C;oziim:

"" eo

P,(1) == F[RsCT)] == J RsCf)e-j21r/~dT = J o(f)e-J21r/rdT

(2.29)

(a)

(b)

seklinde hesaplanabilmektedir. Diirtil isareti O(T) sadece T = 0 icin tammhdir. Bir fonksiyonun diirtii ile integrali, 0 fonksiyonun diirtii isaretinin tammh oldugu noktadaki degerine esit oldugundan gUy spektral yogunlugu

P, (1) = « j21tfr 1.=0 = 1 (2.30)

~ekiI2.l O. Beyaz giiriiltiiniin (a) gUy spektral yogunlugu ve (b) ozilinti fonksiyonu.

olarak bulunmaktadir. Goriildugii gibi gUy spektral yogunlugu tiim frekanslarda sabit bir deger almakta, yani tiim frekanslardaki isaret gucu aym olmaktadir.

Beyaz gUrUltii, tamm itibariyle sonsuz bir frekans bandim kapsamaktadir. Normalde gurultunun tam olarak beyaz giiriiltii olma ihtimali bulunmamaktadir, Fakat,geryek sistemlerde karsilasrlan gurultu yaklasik olarak beyaz giiriiltii kabul edilebilmektedir. Gercek sistemlerin kullandigi frekans bandr suurh oldugundan gurultunun kapsadigi frekans bandr, sistemin calisma bandmdan oldukca biiyiik oldugu siirece sistemdeki gurnltu, beyaz giiriiltii olarak kabul edilebilmektedir.

Beyaz Giiriiltii:

2.4. OiKGEN FONKSiYONLAR

Haberlesme sistemlerinde net) seklinde gosterilen giiriiltii

N

P" (1) = -t. wattlhertz

seklinde bir gUy spektral yogunluguna sahip oldugunda beyaz giiriiltii olarak adlandmlmaktadtr. Paydadaki 2 faktoru, Pn(J) 'in Sekil 2.10(a)'da gosterildigi gibi cift-yanli bir gUy spektral yogunlugunu ifade ettigini belirtmek icin kullamlmaktadir.

(2.31)

Dikgen fonksiyonlar, cok genel anlamda bagnnsiz veya iliskisiz fonksiyonlar olarak dii~iinUlebilmektedir. ¢n (t) ve ¢m (t) ile gosterilen iki fonksiyon, birbirlerine a < t < b arahgmda dik ise, bu iki fonksiyon

b

I¢n(t)¢; (t)dt = 0 n:l= m

(2.33)

a

28

29

iliskisini saglamaktadir. Dikgen fonksiyonlar dogrudan bu iliski dogrultusunda tarnmlanmaktadrr,

elde edilmekte ve eJ(n--m)O/oTo = eJ21r(n--m) = 1 oldugundan

Bir fonksiyon seti {¢l (I), ¢2 (I), ¢3 (I), ... , ¢n (t), ... } ele ahndigmda, tum fonksiyonlar birbirlerine a < I < b arahgmda dik ise

(2.39)

hI {o ,n:¢:.m --K ~

a ¢n (t)¢: (t)dt = Kn , n = m nUnm

(2.34)

olarak bulunmaktadrr. Dolayisryla, veri len ilstel isaretler

b • {o,m*n

J'" (I)""(/)dt= IeJnO/o/(eJm«lJ/) dt=

'Pn 'Pm , T: m = n

a To 0 ,

(2.40)

olarak bulunrnaktadir. 0nm fonksiyonu Kroneker delta olarak adlandmlmakta ve

{o ,n * m 0=

nm 1,n=m

seklinde gerekli ozelligi sagladiklarmdan dikgen fonksiyonlardir.

(2.35)

seklinde tamrnlanrnaktadir. TUm n degerleri icin K n = 1 ise, ¢ n (t) fonksiyonlan birimdik fonksiyonlar olarak edlandmlmaktedu.

Fourier Serileri:

• Ornek 2. 12:

Fourier serileri, isaretlerin To = 21< I Wo araligmda dikgen karmasik ustel fonksiyonlar veya karmasik sinuzoidal fonksiyonlarm agrrhklandinlmrs birlesimi ~eklin~e ifade 'edilebilmesini saglamaktadir, Bu nedenle, Fourier serilerinin temel fonksiyonlan

¢n (t), karmasik sinuzoidal fonksiyonlar veya karmasik ustel fonksiyonlar olup, Euler

bagmtisi (eiM = cos OJt + j sin tot ) dogrultusunda iki gosterim arasmda gecis yaprlabilmektedir.

einO/oI (n = 0, ± 1, ±2, ... ) ustel isaretierlnln herhangi bir 1'0 = 2n / Wo arahgmda dikgen oldugunu gosteriniz.

Herhangi bir isaretin, suurh II < I < II + To arahgmdaki karmasik Fourier serisi acilum

Coziim:

(2.41 )

Dikgenlik ozelliginin incelenmesi icin, gerekli integral

n=~

b

I¢n(t)¢; (t)dl = f eJnO/oI (eJmO/oI)* dt = I eJnO/oI e--jmO/oI dt = I ei(n--m)O/oI dt

a 10 10 10

seklinde gosterilebllmektedir (wo = 2n ITo)·

(2.36)

Fourier seri acihmmda karmasik Fourier katsayilan

. seklinde olusturulabllmektedir. Bu integral, n = m durumunda

b

f¢n (I)¢: (I)dt = I eJ(n-n)O/oI dt = I dt = To

Q 10 10

(2.37)

(2.42)

olarak bulunabilmektedir.

degerini almakta, n * m durumunda ise

(2.38)

Fourier seri katsayilan genelde karmastktir ve Co katsayisr, dalga biciminin de degerine karsihk gelmektedir.

30

31

Periyodik isaretleriu frekaus spektrumu:

2.5. BOZUNUMSUZ iLETiM

To periyodu iIe periyodik s(t). isaretinin frekans spektrumu

00

S(f)= L cn8(f -nfo)

(2.43)

Bir isaretin yapismda veya seklinde istenmeyen bir degisim meydana geldigi taktirde, isaretin bozunuma ugradig; soylenebilmektedir. Haberlesme sistemlerinde iletilen isaret haberlesme kanahnda yol alacagmdan isarette zaytflama meydana gelmekte, ve bu nedenle iletilen isaret baberlesme kanallannda mutlaka olceklenmektedir. lsaretin olceklenme miktan zamana bagh olarak degismediginde, yani isarette sabit bir ·olyeklenme meydana geldiginde, isaretin yapisi veya seklinde bir bozulma meydana . gelmemektedir. Bu durumda, ahnan isarete basit bir kazanc uygulanarak haberlesme kanalmm etkisi telafi edilebilmektedir, Haberlesme sisteminde iletilen isaret ahcida almana kadar bir sUre gececeginden, haberlesme kanahndaki gecikme de kacmrlmazdir. Haberlesme kanalmdaki gecikme zamanla degismedigi taktirde, yani sabit ise, isaretin yapist veya seklinde bir bozulma meydana gelmemektedir.

n=-«>

seklinde fo = 1/ To frekansinm tamsayi katlarmda gozuken durtu isaretleri seklinde olusmaktadir. Frekans spektrumunda olusan bir durtu bileseninin genligi Fourier serisi katsayi hesabmdan elde edilebilmektedir. Sekil 2.11 'de periyodik bir dalga bieimi icin ornek bir frekans spektrumu gosterilmektedir.

Periyodik isaretlerin normalize edilmis ortalama gucu, Fourier seri katsayilan cinsinden

(2.44)

Haberlesme sisteminde verici tarafindan iletilen isaret x(t) ile, haberlesme kanahmn kazanci (azaltmasi) A ile ve gecikme miktan da Tg ile gosterildigi taktirde, ahcida ahnan isaret ideal sartlarda

seklinde hesaplanabilmektedir.

Periyodik bir isaretin gUy spektral yogunlugu (PSD) ise

y(t) = Ax(t - Tg )

(2.46)

'"

P(f) = IIcnl2 8(j -nfo)

(2.45)

olarak bulunmaktadir. iki tarafm surekli-zaman Fourier donii~iimii almdigmda, frekans uzayi iliskisi

n=-co

seklinde bulunabilmektedir.

Y(f} = AX(f)e -j2:rjTg seklinde bulunabilmektedir.

(2.47)

-

c ....

Dolayrsiyla bozunumsuz bir kanahn frekans yamti H(f) = Y(f) = Ae -j2:rjT,

X(f)

(2.48)

-

olarak elde edilmektedir.

Sekil 2.11. Periyodik bir isaret icin omek frekans spektrumu.

Bu nedenle bozunumsuz iletim icin genlik yamti sabit <iH(f)1 = A ) olan, faz yamti da dogrusal (frekans ile dogru orantih, LH(f) = -2njTg = -frekansxsabit) olan bir haberlesme kanah ·istenmektedir. Birinci kriter saglandlgl taktirde genlik bozunumu, ikinci kriter saglandigi taktirde de faz bozunumu olmadan iletim yapilabilmektedir. Bozunumsuz haberlesme kanallan icin tipik genlik ve faz yamtlan Sekil 2.12'de gosterilmektedir.

32 .

33

IOrnek2.14:

Sekil 2.14(a)'da gosterilen darbe isareti matematiksel olarak set) =rr(;) veya

set) =rec{;) seklinde ifade edilebilmektedir. Fourier donusumunu kullanarak bu isaretin frekans spektrumunu bulunuz.

Coziim:

Surekli-zaman Fourier donii~iimiiniin tarumi kullamlarak,

co T/2. 1 IT/2 (e-J1rfT _ejJrfT)

S(/)= Js(t)e-J211'J1dt= J e-j2Jrjidt=. e-j2Jrji - '.

-co -T/2 -J2n/ -T/2 -J2n/

Seki12.12. Bozunumsuz haberlesme kanallanmn genlik ve faz yamtlan,

insan kulagi genlik bozunumuna karst cok hassas olmasma ragmen faz bozunumuna karst oldukca duyarsizdir. Dolayisiyla telefon gibi ses iletimi yapan bir haberlesme sisteminde oncelikle genlik bozunumu olmamasi istenmektedir. lnsan gozu ise faz bozunumlarma karst oldukca hassas olmasina ragmen genlik bozunumlarma karst daha duyarsizdir. Bu nedenle televizyon gibi gorunttl iletimi yap an haberlesme sistemlerinde ise oncelikle faz bozunumu olmamasi istenmektedir.

2.6. BANT -SINIRLI i$ARETLER

(2.53)

elde edilmektedir. Euler bagmtisi kullamlarak, isaretin frekans spektrumu sin (JrT/)

S(f) = = Tsinc(Tf)

Jrf

(2.54)

olarak bulunmakta ve Sekil 2.14(b )'de goruldugu gibi frekans uzaymda genligi azalarak sonsuza kadar devam etmektedir.

Frekans spektrumu sadece simrh bir frekans bolgesini kapsayan ve bu bolge disinda frekans bilesenleri bulunmayan isaretler, bant-snurh isaretler olarak adlandmlmaktadir.

Bir s(/) isaretinin spektrumu

S(f)=O '. I/I~B

set) 1 .:

(2.49)

-Tl2

t

TI2

sartmi sagladigmda, s(/) isareti B Hertz'e bant-sirurh bir isaret olarak adlandinlmaktadir,

I Ornek 2. 13:

(a) S(f)

T

Sekil 2. 13 (a)' da darbe seklinde bir frekans spektrumuna sahip bant-simrh hir isaretin •. frekans spektrumu gosterilmektedir. Ters Fourier donii~iimiinii kullanarak bu isaretin zaman-uzaymdaki inatematiksel ifadesini bulunuz.

f

Coziim:

Ters surekli-zaman Fourier donusnmnnun tanmu kilHamlarak,

. 1 1 2

-Y T T

(b)

Sekil2.14. Omek 2.14. icin (a) isaret (b) frekans spektrumu

I

34

36

'" B. 1 IB

s(t)= IS(f)eJ21Cfidf= IeJ21Cfidf=_._eJ2trfi =_._I_(eJ2trBI_e-J2trBI)

. -eo -B J21ft -B } 21ft

elde edilmektedir. Euler bagintisr dogrultusunda e/2trB1 _e-J2trBt =2jsin(21fBt)

(2.50)

• Ornek 2. 15:

Sekil 2.15(a)'da gosterilen darbe isareti matematiksel olarak s(t)=n(_t_) veya 0.5T

s(/) = rect(-t -) seklinde ifade edilebilmektedir. Fourier d~nii(:iimiinii kullanarak bu

Q5T y .

i~aretin frekans spektrumunu bulunuz.

gorum:

Surekli-zaman Fourier donii~fimfiniin tammi kullamlarak,

oldugundan, isaretin zaman uzayi ifadesi sin (21fBt)

set) = -~---!..

1ft

(2.51)

olarak bulunmaktadir, sinc(x) = sin(1lX) fonksiyonunun tanrmi kullanilarak, isaret

1lX .

set) = 2Bsinc(2Bt)

(2.52)

'" T/4 IT'4 (-JlrjTi2 JlrjT/2)

S(f)= fs(t)e-J2%fidt= J e-J21rftdt= _ .1 e-J2lrf/ = e _. -e

-00 -T/4 . J21f f -T/4 J21f f

elde edilmektedir. Bu nedenle, isaretin frekans spektrumu

sin (O.51fTf)

S(f) = = 0.5Tsinc(0.5Tf)

1ff .

olarak bulunmaktadrr. Sekil 2.l5(b)' de gosterilen frekans spektrumu incelendiginde, zaman uzaymdaki daralmamn frekans uzaymda yaytlmaya yol aytIgl gorulmektedir.

(2.55)

seklinde ifade edilebiImekte ve ~ekil 2.13(b)' de goriildfigfi gibi zaman uzaymda genligi azalarak sonsuza kadar devam etmektedir.

S(/)

(2.56)

3(1)

B

1

f

(a) 3(1)

2lJ

-<T14

TI4

t

(a) Stf)

.T12

1

I

1 .2-

"':':"':';"""';';';"

2B2B2B

(b)

~ekiI2.13. Omek 2.13. icin isaretin (a) frekans spektrumu (b) zaman-uzayi dalga bicimi,

(b)

~ekil2.15. Omek 2.15. icin (a) isaret (bjfrekans spektrumu

35

3~

. Frekans uzaymda bant-suurh bir isaret, zaman uzaymda sonsuza kadar devam etmektedir. Zaman uzaymda smirh bir isaretin ise frekans spektrumu sonsuza kadar devam etmektedir. Zaman uzaymda bir daralma meydana geldiginde frekans uzaymda bir genisleme olmakta, zaman uzaymda bir genisleme meydana geldiginde ise frekans uzaymda bir daralma olmaktadir, Frekans uzayi He zaman uzayi arasmdaki bu iliskiden dolayi bant-smirh bir isaretin zaman-smirh olmasi miimkiin olmamaktadir.

• Ornek2.16:

Uygulamada kullamlan tum fiziksel isaretler mutlaka zaman-simrh oldugundan, bu isaretlerin bant-smirh olmalan miimkiin olmamaktadir. Dolayrsryla fiziksel isaretler normalde her zaman sonsuz bir bant genisligine sahip olacagihalde, pratik acidan spektrum genligi ihmal edilebilecek kadar dilstik seviyelere dii§tiigiinde isaret bantsuurli olarak dusunulebilmektedir.

Sekil 2.17(a)'da gosterilen darbe isareti matematikseI olarak set) = n(;) veya set) = recr(;) seklinde ifadeedilebilmektedir. Bu isaretin guc-spektral yogunlugunu bulunuz.

C;oziim:

~~retlerin bant geni§ligi:

lsaretlerin bant genisligi gene Ide B iIe gosterilmekte ve isaretlerin pozitif frekans bantlanmn genisligini belirtmektedir. Tabanbant ve bant-geciren isaretler icin bant genisliginin olusumu Sekil 2.16' da gosterilmektedir.

Gtic-spektral yogunlugunun buiunabilmesi icin oncelikle oz-ilinti fonksiyonu hesaplanarak, oz-ilinti fonksiyonunun Fourier donusumunden gtic-spektral yogunluguna gecis yapdabilmektedir. Ozilinti fonksiyonu

1 Tf2 R,(T)=(S(t)S(t+T»)= lim- J s(t)s(t+T)dt

T-+«!T -Tf2

(2.57)

S(j)

S(j)

B=f2.-'-fi

olarak tanimlanmakta, fakat set) isareti sadece (-T,T) arahgmda deger aldigmdan, oz-ilinti fonksiyonu sonlu bir integral haline dcnusmektedir. Sekil 2.17(b)'de otelenmis set + T) isareti gcsterilmektedir.

-B

B

~~---4----~~-f

fi 12

s(t)

1

f

Sekil 2.16. Tabanbant ve bant-geciren isaretler icin bant genisligi,

-T12

Tl2

t

lsaretin frekans bilesenleri ~ekiI2.l6'da gosterildigi gibi smirh bir frekans bandmm icerisindeyse ve isaretin bu frekans bandmm dismda frekans bilesenleri bulunmuyorsa, isaretin frekans bilesenlerinin bulundugu frekans bandi mutlak bant geni~ligi olarak adlandmlmaktadir. Fiziksel olarak gerceklestirilebilen isaretler zaman uzaymda simrh oldugundan frekans uzaymda suurh olmalan miimkiin degildir ve .;mcak isaretin spektrum genligi ihmal edilebilecek kadar dnsuk seviyelere dii~tiigunde isaret bantsimrh olarak dnsnnulebllmektedir. Fiziksel olarak gerceklestirilebilen isaretlerin spektrumu suurh olmadigmdan bant genisliklerinin olyiimii icin mutlak bant genisligi kavrami kullamlarnamaktadir. Bu nedenle isaretlerin bant genisliklerinin gosterimi icin mutlak bant genisligine altematif olarak, 3dB bant genisligi, gUriiltii esdeger bant genisligi, %99 gUy bant genisligi gibi farkh bant geni§ligi kriterleri kullanilabilmektedir.

(a)

s(t+ 1:)

1

-1!'-TI2

-HT12 (b)

t

Sekil 2.17. Ornek 2.16 icin set) ve set + T) isaretleri.

38

39

Sekil 2.17 incelendiginde r < -T ve r > T icin set) ve set + r) isaretlerinin zaman uzaymda cakismadigi gorulmektedir. Bu nedenle carprmlan sifira esit olmakta, ve ozilinti fonksiyonunun sonucu da sifir olmaktadir (Rs(r) = 0, Irl > T).

0< r < T arahgi icin set + r) isaretinin sag bolumu set) isaretinin sol bolilmil ile orti.i~ti.igil icin, ozilinti fonksiyonu

1 -r+TI2 1 -r+TI2 1 r

Rs(r)=(s(t)s(t+r»)=- J s(t)s(t+r)dt=- J dt=-(-r+T)=I-- (2.5S)

T -T12 T -T12 T T

Guc spektral yogunlugu, ozilinti fonksiyonunun Fourier donil~ilmil olarak t; (i) = 1 Rs(r)e-J21t/r d t = J[l + ; }-J2Jr/r dr + J[ 1- ; }-J2K/r dr seklinde hesaplanabilmektedir. Gil~ spektral yogunlugu

(2.61)

(2.62)

olarak bulunmaktadir.

seklinde ifade edilebilmektedir. u = t ve dv = e-J2K/r olarak tammlandigmda, dr

Ju (:: )dr = uv - Jv( ~: )dr ozelligi kullamlarak

-T < r < 0 araligi icin set + r) isaretinin sol bolilmil set) isaretinin sag bolilmil ile orti.i~ti.igil icin, ozilinti fonksiyonu

1 TI2 1 TI2 1

R(r)=(s(t)s(t+r»)=- f s(t)s(t+r)dt=- f dt=-(T+r)=l+!._ (2.59)

s T -r-TI2 T -r-TI2 T T

Bulunan sonuclar birlestirildiginde, Sekil 2.17(a)'da gosterilen darbe isareti icin ozilinti fonksiyonu

'e-J2K/r 10 e-J2Jr/r IT

P 'f' - + +

s~ ) - '2 il '2 i

- } tr -T - } tr . 0

1 [ -J21C/<IO 1 0

- re f e-J2K/rdr

T - j2tr i -T -j2tr i -T

T 1 (2.63)

-J2K/r T

re I + I fe-J2/lI< dt

- j2tr i 0 - j2tr i 0

olarak bulunmaktadir.

{ 1-1:1 1.1 < T

R.(r)= (s(t)s(t+ r»)= T '

o , Irl > T

(2.60)

elde edilmektedir. Buradan,

1 - eJ2KjT e- J2JrjT -1 1 [TeJ21rjT 1- eJ21rjT Te-j21fjT e- J21rjT -1]

P(f)= + +- - - +---

S _ j21C i -j21C / T - j21C / (_ j2tr /)2 - j2tr / ( - j2tr /)2

_ _!_[ ej21rjT .; 1 e-j21rjT -1]- _!_[ej21fjT + e-j21CjT - 2]

P. (f) - 2 + 2 - 2

T (-j21C/) (-j21Cf) T (-j2trf)

(2.64)

olarak ifade edilebilmektedir. Sekil 2.lS'de darbe isareti icin ilcgen seklinde olusan ozilinti fonksiyonu gosterilmektedir.

Rs(r)

olarak bulunmaktadir. Euler bagmtisi ve trigonometrik esitlikler kullamlarak, guc spektral yogunlugu

1

-T

T

p = _!_[2COS(21Z'lT) - 2] = _!_[I- cos(21l' }T)] = _!_[I- COS(2tr}T)]

.(i) T -(2tri)2 T 2(trit T 2 (tri)2

P = _!_[l- {1- 2sin2 (tr }T)} 1 = _!_[sin2 (tr}T)] = _!_[sin( tr }T)]2

.(i) T 2 (1l'i)2 T (tri)2 T n f

p. (i) = Tsinc 2 (Ti)

olarak ifade edilebilmektedir.

(2.65)

Sekil 2.IS. Darbe isareti icin ii~gen seklinde olusan ozilinti fonksiyonu.

40

41

(b) GUriiltU esdeger veya esdeger dikdortgensel bant genisligi: Toplam isaret gilcii, gUy spektral yogunlugunun tepe degerine esit genlige sahip bir dikdortgen icerisinde kabul edildiginde olusan dikdortgenin bant genisligidir.

(c) Srfirdan-srfira bant genisligi: Sayisal haberlesme sistemlerinde en yaygm kullamlan bant genisligi kriteri, isaret spektrumunun merkez gobeginin bant genisligidir .

(d) %99 gUy bant genisligi: Isaret gucunun %99'unu banndiran bant genisligidir, %99 gUy bant genisligi, bant-geeiren isaretlerde isaret gucnnun %O.S'i isaret bandimn ust tarafindaki frekanslarda ve %O.5'i isaret bandtnm alt tarafmdaki frekanslarda kalacak sekilde belirlenmektedir.

(e) Snurh guc spektral yogunlugu bant genisligi: lsaret bandmm dismda kalan gUy spektral yogunlugunun belirli bir seviyenin altmda bulunma sartr He belirlenen bant genisligidir, Genelde gil~ spektral yogunlugunda 3SdB veya SOdB azalma seviyeleri kullarulmaktadrr.

(f) Mutlak bant genisligi: lsaretin, isaret bandi dismdaki frekanslarda frekans bilesenlerinin bulunmamasi sarti ile belirlenen bant genisligidir, Fiziksel olarak gerceklestirilebilen tum isaretler zaman uzaymda simrh oldugundan mutlak bant genislikleri sonsuz olmaktadir.

, 1

Ii J, : 1

--.1 I_

T' ,

.: +-(a).-+ : T

I I I I

: :+-(b)--+: :

I I I I

:.4--(c)_:

.... ----(d)------- .........

.... -___;,---- (0;:) 35dB--------+

............. --------- ........................... --(e)50 dB ----- ....... ---_---+

Sekil 2. 17(a)'da gosterilen darbe isareti icin P. <f) = Tsinc2(Tf) seklinde bulunan gUy spektral yogunlugu Sekil 2.19' da gosterilmektedir.

PC!. )

.3

f

I

T T

Sekil 2.19. Darbe isareti icin P. <f) = Tsinc2(Tf) bicimindeki guc spektral yogunlugu,

Not: Altematif olarak, konvoliisyon ve ozilinti fonksiyonlarmm tammi incelendiginde, ozilinti fonksiyonunun R.(r) = ~ [ s(r) * s( -r)] seklinde yazilabilecegi gortllmektedir. Kullamlan set) darbe isareti zaman uzaymda simetrik oldugundan, isaretin zamanda ters cevrilmis sekli kendisine esit olmaktadir. Dolayistyla bu omek icin ozilinti

fonksiyonu Rs (r) = ~ [s( r) * s(r)] ol~rak yazilabilmektedir. Bu nedenle guc spektral

yogunlugufJ. (f) = ; S(f) x S(f) = ; S2(f) olarak ifade edilebilmektedir. Darbe isaretinin frekans spektrumu S(f) = Tsinc(Tf) oldugundan, bu yaklasim kullanilarak da darbe isaretinin gUy spektral yogunlugu P.(f) = Tsinc2(Tf) olarak bulunabilmektedir.

Yaygm olarak kullarulan bant genisligi kriterleri Sekil 2.20'de ornek bir bant-geciren isaretin guc spektral yogunlugu uzerinde gosterilmektedir. Kullanilan bant genisligi kriterleri asagidaki sekilde ozetlenebilmektedir:

(a) Yan-guc veya 3dB bant genisligi: GUy spektral yogunlugu P'(f) 'in yan guce (tepe degerinin 3dB altma) dU~tUgU frekans degerleri arasmda kalan bant genisligidir.

----1 ~(f)

I

I , , I I I , ,

, I

., , , , , , ,

.'.

I

f

. Sekil 2.20. Degisik bant genisligi tammlamalan.

42

43

Problemler:

2.6. set) = 2cos(1 01l't) - 4sin(20m) isaretinin normalize edilmis gucunu bulunuz.

2.1. A~agldaki sinuzoidal isaretlerin bir periyotluk sure icerisinde dikgen olup olmadtklarmi bulunuz.

a) cos ( 21l' JJ) ve cos ( 21l' Jet)

b) cos ( 21l' .Ii) ve sin ( 21l' fct )

c) sin ( 21l' !ct) ve sin ( 21l' fct )

2.2. Guc spektral yogunlugu Pn(f) = ~o wattlhertz olarak verilrnis beyaz gurultu, genlik yaniti Sekil 2.21 'de gosterilen ideal bant-geciren suzgecten ge~irilmektedir. Suzgec crkismda olusan gtlrtiltil guctinu bulunuz.

2.7. Sekil 2.22'de verilen isaret spektrumlanm kullanarak asagida istenen spektrumlan bulunuz.

a) X. (I) * X2 (I)

b) X.(/)*X3(/)

c) X.(/)*Xi/)

d) X2(/)*X3(/)

e) X3(/)*X4(/)

1

1

A

IH(f)1

f

-50 kHz

~~ _L J_f

50 kHz

-20 kHz

20 kHz X)([)

f

-fc

Sekil 2.21. Problem 2.2 icin ideal bant-geciren siizgecin frekans yanm.

1

2.3. Bir sistemin giiriiltii esdeger bant genisligi, K = max. (IH(f)12 ) olmak iizere Be~ = ~ ]H(f)12 df olar~k 'tammlanmaktadrr. $ekil 2.21' de gosterilen ideal

o

bant-geciren siizgecin giiriiltii esdeger bant genisligin] bulunuz.

-40 kHz -20 kHz

Sekil 2.22. Problem 2.7 icin isaret spektrumlan.

OJ
a) J cos(21l'fJ)t5(t)dt
-ec
OJ
b) J e~12/2t5(t - 4)dt
-«>
OJ
c) J20(t-2)(1+t2)dt
....., 2.8. Bir isaretin gUy spektral yogunlugu P.(J)=I04sinc2[.1l'I0-4(f-2xI06)]

olarak verilmektedir.

a) GUy spektral yogunlugunu ciziniz,

b) Bu isaretin yan-guc bant genisligini bulunuz.

c) Bu isaretin gUrU!tii esdeger bant genisligini bulunuz.

d) Bu isaretin srfirdan-sifira bant genisligini bulunuz.

e) Bu isaretin %99 gii~ bant genisligini bulunuz.

f) GUy spektral yogunlugunda 35dB azalma veren bant genisligini bulunuz.

g) Bu isaretin mutlak bant genisligini bulunuz.

2.4. Asagtdaki integrallerin sonuclanm bulunuz.

2.S. set) = cos(21l' ht) isaretinin gUy spektral yogunlugunu bulunuz.

2.9. yet) = x(t)sin(av) isaretinin frekans spektrumunu, x(/) isaretinin frekans spektrumu X(OJ) cinsinden bulunuz.

45

44

1 ,2/2 1 • db' .

2.10. J(t) = ~e- (T seklinde tammlanan Gauss ar esmm

av2;r

1 a&

1 e-,2/2(T2 ~e-(f2OJ2/2 ve "'Je-h2dz = & olmaktadir)

a&

enerjisinin

oldugunu Parseval teoremini kullanarak gosteriniz. (Ipucu:

.BOLOM3

2.11. A~agldaki isaretlerin guclerini ve etkin degerlerini bulunuz.

a) 5COS( lOt + ~)

b) 2sin(3t)cos(6t)

c) el2' cos 1 Ot

Analog/SaYlsal Donusum

2.12. XI (t) ve x2 (t) isaretleri birim enerj iye sahip ve (tl' tJ arahgmda dikgen iki isarettir. XI (t) ve x2 (t) isaretleri birim uzunluga sahip ve birbirlerine dik XI ve x2 vektorleri ile gosterilebilmektedir. y(t) isareti, XI (t) ve x2 (t) isaretlerinin dogrusal birlesimi seklinde elde edilmektedir: yet) = CIXI (t) + C2X2 (t) , tl s t ~ t2. Bu durumda y(t) isareti, XI ve x2

tarafmdan tammlanan dUzleminde (Cl' c2) noktasmdaki y vektoru ile gosterilebilmektedir. Asagidaki isaretlerin bu iki boyutlu vektor uzaymdaki vektor gosterimlerini bulunuz.

a) YI (t) = 4xI (t) + x2(t)

b) Y2 (t) = -2xI (t)

c) Y3(t) = xl(t)+ 4x2(t)

d) Y4 (t) = -XI (t) + 4X2 (t)

e) Ys(t)=-xl(t)-4x2(t)

f) Y6(t) = 3x2(t)

g) Y4(t)=-4xl(/)+x2(t)

Bu bolilrnde, analog isaretlerin sayisal sekle, sayisal isaretlerin de analog sekle cevrilmesi icin gerekli islernler ele almmaktadir. Haberlesmede kullamlan isaretlerin onemli bir bolumu, ornegin ses isaretlerinde oldugu gibi, analog yapidadir. Analog isaretlerin sayisal haberlesme sistemlerinde iletilebilmesi icin isaretlerin oncelikle sayisal bicirne donusturulmesi gerekmektedir. Analog/Sayisal donU~i.im sonrasmda sayisal haberlesme sistemlerinden iletim gerceklestirilebilrnekte ve ahcida Sayisal/Analog donii~i.im ile analog yapidaki bilgi isareti geri olusturulabilmektedir, Analog/Sayisal donusumun temel asarnalan ornekleme, kuantalama ve darbe kod modiilasyonu olarak suuflandmlabilmektedir. Bu bolumde donusumun temel asamalan ve her asamada gerceklestirilen islemler aynntih bicimde incelenmektedir.

2.13. Yukanda verilen yedi vektorden ikiserli olarak birbirlerine dik ol~n vektorleri bulunuz. Bu vektorlere karsihk gelen isaretlerin de birbirlerine dik

oldugunu gosteriniz.

47

46

3.1. ANALOG/SAYISAL DONO~OMON A~AMALARI

Analog yapidaki isaretler icin sayisal isleme yontemlerinin usttlnlttklerinden faydalanabilmek veya haberlesmede sayisal iletim yontemlerinin ustiinliiklerinden yararlanabilmek icin analog isaretlerin sayisal bicime donustnrnlmesi gerekmektedir. Analog isaretler, omekleme, kuantalama ve kodlama islemlerini yerine getiren analog/sayisal donusturuculer (AID, AOC) kullamlarak sayisal isaretlere donusturulebilrnektedir. Sayisal haberlesme sistemleri kullamlarak sayisal isaretlerin iletimi gerceklestirilebilmektedir. Sayisal/analog donii!1tiirUcUler (01 A, DAC) kullamlarak, sayisal yapidaki isaretler analog isaretlere donusturttlebilmektedir.

(a)

Sekil Ll , Omekleme islerni (a) Analog isaret (b) Orneklenmis aynk-zamanh isaret,

(b)

x[n]

.. •

'.

,.

. . ... '~.

'.. . . . :.. ...

e,

'.

'.

,n

. . ~ .. '. e, • •

e •

• •

..

Genelde omekleme islemi esnasmda zaman arahklan sabit secilrnekte ve ardisik ornekler arasmdaki sure esit olmaktadir. Ardisik omekleme anlan arasmdaki sure, geneide saniye cinsinden ornekleme periyodu olarak adlandmlmakta ve To ile gosterilmektedir. Ornekleme frekansr, ornekleme periyodunun tersi olarak tammlanrmsnr ve gene Ide fa ile gosterilrnektedir (fa == 1/ Tij). Ornekleme oram olarak da adlandmlan omekleme frekansi, bir saniye zaman suresi boyunca alman ornek sayrsmi belirtmektedir. Ornegin, f6 == 10kHz degerinde bir ornekleme frekansi, analog isaretten saniyede 10.000 ornek a ndignu gostermektedir. Bu durumda iki ardisrk ornek arasmdaki sureyi gosteren omeklerne periyodu ~ == 10-4 S == lOOps olarak bulunmaktadir.

Ornekleme isleminde, iki ornek arasmda kalan isaret degerleri anlmaktadir. Bu nedenle, bilgi kaybma ned en olmamak icin ornekleme asamasmda analog isaretten olabildigince cok sayida ornek ahnmasi hedeflenebilir. Fakat, alman ornek sayisi arttikca, islenmesi gereken veya i1etilmesi gereken veri miktan da artmaktadir. Zaman, gUy ve maliyet verimliligi bakimmdan islenmesi veya iletilmesi gereken veri miktarmm olabildigince az olmasi istenmektedir. Bu nedenle uygulamada, analog isaretin tastdigr bilgide bir kayip yaratmayacak (veya goze almabilecek kadar dttsuk bir kayip yaratacak) en du~uk omekleme oramnm belirlenmesi gerekmektedir. Analog isaretin tasidrg: bilgide kayip yaratmayan en dusuk ornekleme frekansi isaretten isarete degismektedir. lsaretin ta~ldlgl bilgide kayip yaratmayan endttsuk omekleme frekansi isaretin minimum ornekleme frekansi olarak adlandmlmaktadir.

Analog/Sayisal donustlmtm ilk asamasim olusturan ornekleme isleminde analog isaretlerden belirli zaman araliklannda alman isaret omekleri sonucunda isaretler zaman uzaymda sayrsallasnnlmakta ve aynk-zamanh isaretler elde edilmektedir. Omekleme sonucunda zaman uzaymda aynk isaretler elde edilmesine ragmen, isaretlerin alabilecegi degerlerde herhangi bir simrlandrrma olmamaktadir. Kuantalama (nicemleme) islemiyle isaret orneklerinin alabilecegi degerlere smirlama getirilmekte ve boylece aynk-zamanh isaret genlik uzaymda da sayisallastmlmaktadir. Kuantalama sonrasmda isaretin alabilecegi deger adedi suurlandrnlmaktadir. Dolayisiyla orneklerne sayesinde zaman uzaymda aynk bicime getirilen isaret, kuantalama sayesinde de genlik uzayinda aynk bicime getirilmektedir. Omekleme ve kuantalama sonrasmda sunrli sayida deger alan isaret omekleri elde edilmektedir. lsaret orneklerinin alabilecegi degeradedi smirlandmldigmdan, almabilecek tUm degerlerin sayisal sozcuklerle (sayrsal kodlarla) ifade edilebilmesi mumkun olmaktadir. lsaret omeklerinln, aldiklan degerlere, bagli olarak sayisal kod sozcuklerlne donii~tiiriilmesi islemi darbe kod modiilasyonu (PCM) olarak adlandinlmaktadir. Ozetle, analog isaretler; ornekleme, kuantalama ve sayisal kod sozcuklerinin atanmasi asamalanndan olusan analog/sayisal donusum islemleri sonucunda sayrsal isaretlere donusturulmektedir.

3.2. ORNEKLEME

Ornekleme, analog isaretlerden belirli zaman arahklannda alman ornek degerleri sayesinde aynk-zamanli bir isaretin elde edilmesini saglamaktadir. Bu sayede zaman uzaymda surekli olan analog isaretin yerine aynk-zamanh bir isaret elde edilerek zaman uzaymda sayisallastirma saglanmaktadir. Omekleme islemi Sekil 3.1 'de gosterilmektedir.

Analog isaretin t,.~ldlgl bilgi miktan ve dolayisiyla isaretin minimum ornekleme frekansi tipik olarak Sekil 3.2'de gosterildigi gibi isaretin degisim luzi tarafmdan belirlenmektedir. Sekilden gorulebildigi gibi, yava~ degisen bir isaretin sekli daha az ornek degeri ilegosterilebilmekte, fakat luzh degisen bir isaretin gosterimi icin daha

48

49.

fazla omek degeri gerekrnektedir. lsaretlerin degisim hizi, isaretlerin frekans bilesenleri tarafindan belirlenmektedir. Dolayisiyla isaretlerin tasidig. bilgi miktarma bagli olarak isaretlerin minimum omekleme frekanslanrun tespit edilebilmesi icin isaretlerin frekans spektrumlarmdan faydalamlabilmektedir. Bu nedenle ornekleme islemi gene Ide zaman uzaymda gosterilen bir islem oldugu halde, ornekleme sirasmda frekans uzaymda meydana gelen degisimler onem kazanmaktadrr.

_____ ~ -. .~ ___l

Sekil 3.2. Yavas ve hizh degisen isaretler icin omekleme sikhgi.

Uygulamada ornekleme islemi genellikle ornekle-ve-tut yontemiyle yaprlmaktadir. ideal dilrtii orneklemesi, dUrtii isareti uretilemediginden pratikte kullarulamamaktadir. Fakat, ideal diirtii omeklemesi, omekleme islerni sirasmda zaman ve frekans uzaymda meydana gelen degisimlerin kolayca incelenmesine olanak tarumaktadir. Bu nedenle uygulamada kullamlan omekleme yontemleri incelenmeden once, ideal durtu omeklemesinin anlasilmasi onem tasimaktadir.

3.2.1. ideal Diirtii Orneklemesi

ideal sartlarda omeklemenin anhk olarak gerceklestirilmesi ve analog isaretten alman ornek degerlerinin sadece omekleme anmda tarumh olmasi istenmektedir. Bu durumda, sadece ornekleme anlannda tammh olan ornek degerleri, omekleme anlanndaki analog isaret degerlerine esit olmaktadir. Bu islem matematiksel olarak, Sekil 3.3'de gosterildigi gibi analog x(t) isaretinin omekleme zaman anlannda

tammlanmis bir dUrtli katan (impuls katan) ile carpum seklinde ifade edilebilmektedir. DUrtii katan, ornekleme zaman anlarmda tammlanmis durtuler seklinde olusmakta ve ideal durtu orneklemesinin gerceklestirilmesini saglamaktadrr,

50

xCt)

n=-oo

Sekil L'I. ideal durtu omeklemesinin matematiksel modeli.

Durtu katan matematiksel olarak

ec

ik(t) = L o(t-n~)

(3. 1)

seklinde ifade ediIebiImektedir. Bu ifadede oCt) birim durtu isaretini ve T6 de omekleme periyodunu gostermektedir.

ideal diirtii orneklenmis isaret x6(t), analog x(/) isareti ile diirtil katarmm carprmi seklinde

~ ~

x,,(t)=x(t)xik(l)= L x(t)o(t-n7;;)= L x(n7;;)o(t-n~)

(3.2)

n:=-oQ

olarak olusmaktadir. Bu ifadede n~ omekleme anlanru, o(t -nTo) ornekleme anlannda tammh dilrtii isaretlerini ve x( n~) ornekleme anlannda analog isaretin aldrg: degerleri gostermektedir.

ideal diirtii omeklenmis isaret, sadece ornekleme zaman anlannda (n~) deger almakta ve bu anlarda genlikleri analog isaretin 0 andaki degerleri tarafmdan belirlenen durtuler seklinde olusmaktadir. Sekil 3.4'de omek bir analog isaret icin ideal diirtli omeklenmis isaret gosterilmektedir.

Omekleme islemi icin uygun bir omekleme periyodunun tespit edilmesi gerekmektedir. Omekleme frekansi (veya ornekleme oram), ornekleme periyodunun tersine esit olmaktadir (f(j = 1 / T(j ). Bu nedenle analog isaretin ta§ldlgl bilgide kayip yaratmayan bir omekleme oranmm belirlenmesiyle omekleme islemi gerceklestirilebilmektedir, Uygun bir omekleme oram icin, ornekleme islemi sirasmda isaretin frekans uzaymda meydana gelen degisimler incelenebilmektedir.

ideal durtu orneklenmis isaret, zaman uzaymda analog giris isareti iledUrtii katanmn carpnm seklinde olusmaktadir. Zaman uzaymda iki isaretin carpirm, frekans uzayma

51

isaret spektrumlannm konvolUsyonu seklinde yansunaktadir. Dolayisiyla ideal dlirtti orneklenmis isaretin frekans spektrumu, analog isaretin frekans spektrumu ile dUrtU katannm frekans spektrumunun konvolUsyonu seklinde olusrnaktadir.

t

X(.fJ

IK(f)

. ik(t)

f

o 10 210 310

(a)

(b)

~ekil3.5. (a) Bant-suurh tabanbant isareti spektrumu (b) ideal dtirtil katan spektrumu.

ideal durtu orneklenmis isaretin frekans spektrumu, analog isaretin frekans spektrumu ile durtu katarmm frekans spektrumunun konvolUsyonu seklinde bulunabilmektedir. Bu nedenle ideal dUrtU orneklenmis isaretin frekans spektrumu

x .. (t)= x(t)x ik(t)

0
.. ~ ...
...
. ~ 1 ' .. ..
t (3.4)

seklinde olusmaktadir,

Sekil 3.4. Ornek bir analog isaret icin ideal durtu orneklemesi.

ideal dUrtU orneklenmis isaretin frekans spektrumu, Sekil Lri'da fa < 2B, 10 = 2B ve 10> 2B ornekleme frekans arahklan icin gosterilmektedir.

1 00

IK(/) =- L 0(1 - nJ;,)

T" n=-oo

(3.3)

Omekleme frekansi, analog tabanbant isaretinin maksimum frekansmm, yani tabanbant isareti bant genisliginin, iki katmdan biiyUk almdig.nda (fa > 2B), ideal durtu omeklenmis isaretin frekans spektrumunda bir cakisrna meydana gelmedigi Sekil 3.6'da gortllmektedir. ideal dUrtii orneklenmis isaretin frekans spektrumu, analog isaretin frekans bilesenlerinin omekleme frekansmm tamsayi katlarmdaki tekran biciminde olusmaktadir. Omekleme frekansi, analog isaret bant genisliginin iki katmdan fazla oldugunda, ideal diirtii omeklenmis isaretin frekans spektrumunda tekrar eden frekans bilesenleri arasmda bos bir frekans arahgr olusmaktadir. 6mekleme frekansmm yuksek olmasi, isaretten cok sayida ornek almmasi anlamma . gelmektedir. ideal diirtU omeklenmis isaretin frekans spektrumunda bir cakisma meydana gelmediginden; f" > 2B durumunda ornekieme oranmm, bilgi kaybma yol aemayacak bir seviyede oldugu anlasrlmaktadir,

Sekil 3.5(a)'da B Hz frekansma bant-smtrh bir tabanbant isareti icin ornek bir frekans spektrumu gosterilmektedir. Durtu katarmm frekans spektrumunun elde edilebilmesi icin periyodik isaretlerin Fourier donusumu ozelligi kullarularak, periyodik dtlrtu katarmm Fourier seri katsayilan hesaplanabilmektedir. Bu islem sonucunda dlirtU katarmm frekans spektrumu

seklinde elde edilmektedir. Dilrtil katarmm frekans spektrumu Sekil 3.5(b)'de gosterildigi gibi omekleme frekansmm tamsayi katlarmda tanunlanmis bir durtu katan seklinde olusmaktadir.

52

53

11a>2BI

Ornekleme frekansi analog tabanbant isaretinin bant genisliginin iki katmdan az oldugunda (to < 2B), ornekleme frekansi tamsayi katlannda tekrar eden frekans bilesenleri nedeniyle ideal dUrtU omeklenmis isaretin frekans spektrumunda cakisma meydana gelmektedir. Ornekleme frekansmm dusuk olmasi, analog isaretten alman ornek sayismrn dli§Uk olmasi anlamma gelmektedir. Dolayisryla frekans uzaymdaki cakismanm zaman uzaymdaki karsilig: isaretin yetersiz orneklenmesi olmakta ve isarette bilgi kaybi meydana gelmektedir. Yetersiz omekleme nedeniyle orneklenmis isaretin frekans spektrumunda cakisma meydana gelmesi durumu ijrtii~me olarak adlandrnlmaktadrr.

f

Omekleme frekansmm analog isaretin maksimum frekans degerinin iki katma esit veya buyuk olmasi sartma Nyquist kriteri denmektedir. Bu kriter dogrultusunda analog bir isaret orneklenecegi zaman, bant genisligi B Hz olan bir tabanbant isareti icin omekleme frekansi

fa ~ 2B

sartuu saglayacak sekilde belirlenmektedir.

(3. 5)

Xa(f)

, ,

\'

.'

r "

, ,

, , , ,

\

.'

r "

, ,

. , ,

. , , , ,

f

Nyquist kriterine uygun olarak omeklenmis bir isaretten, analog isaretin yeniden olusturulmast icin sadece tabanbanttaki temel frekans bilesenlerini geciren bir alcakgeciren suzgec kullarulabilmektedir, Bu suzgec, yeniden olusturma siizgeci veya gericatma siizgeci olarak adlandmlmaktadir. Orneklenmis isaret, alcak-geciren siizgecin girisine uygulandigmda, ylkl~ isaretinin frekans spektrumu girisin frekans spektrumu ile suzgecin frekans yamtuun c;arplml seklinde olusrnaktadir. Sekil 3.7'de gosterildigi gibi alcak-geciren gericatma sUzgecinin gecirme band I, analog tabanbant isaretinin bant genisligine esit secildiginde ve suzgecin kazanci da isaretin frekans spektrum genliginin dogru olarak geri olusturulabilmesi icin To olarak almdigmda, analog isaret Nyquist kriterine uygun olarak ideal durtu omeklenmis isaretten tam olarak geri olusturulabilmektedir. $ekil3.8'de yeniden olusturma suzgeci tarafmdan gecirilen frekans bilesenleri gosterilmektedir.

, , , ,

, , , ,

-8

fo-B B fo

10+8

$ekil 3.6. Farkh ornekleme frekans araliklan (to < 2B,to == 2B,fa > 2B ) icin bant-srrurh bir isaretin ideal diirtli omekienmesi sonucunda olusan frekans spektrumlan,

Ornekleme frekansi tam olarak analog tabanbant isaretinin bant genisliginin iki katma esit oldugunda (fo = 2B ), ideal durtu orneklenmis isaretin spektrumunda tekrar. eden frekans bilesenleri bitisik olmaktadir .. Bu durumda tekrar eden frekans bilesenleri arasinda bir bosluk meydana gelmemektedir. Frekans spektrumunda bir cakrsma olmadigmdan isarette bilgi kaybi meydana gelmemektedir. Ornekleme frekansmm h = 2B orani, ideal dilrtii orneklenmis isaretin frekans spektrumunda cakisma yaratmayan (isarette bilgi kaybma yol acmayan) en dusuk omekleme frekansiru vermektedir. Analog tabanbant isaretinin bant genisliginin iki katma esit bu omekleme - frekansi (fa = 2B omekleme frekansi), Nyquist oram olarak nitelendirilmektedir.

x(t)

.....

Xo(t)~ £

-B B

$ekil3.7. Analog isaretin orneklenmis isaretten yeniden olusturulmasi.

54

55

Sekil 3.8. ideal durtu omeklenmis isaret spektrumuna gericatma suzgecinin etkisi.

Ozetle ideal durtu orneklemesi, analog isaretin bir durtu katan He carpimi seklinde gerceklestirilmektedir. Bilgi kaybi meydana gelmemesi icin ornekleme frekansi, tabanbant isaretleri icin Nyquist kriterine gore tabanbant isaretinin bant genisliginin en az iki kati olacak sekilde belirlenmelidir. Alcak-geciren gericatma silzgeci kullamlarak analog isaret, ideal dtirtii omeklenmis isaretten geri olusturulabilmektedir,

3.2.2. Orneklemede Pratik Snurlamalar

Omekleme islemi, idealde analog isaretin bir dtirtu katan ile carpilmasi seklinde bas it olarak modellenebilmekle beraber uygulamada bazi suurlamalar bulunmaktadir. Bu smirlamalar asagida aciklanmaktadir.

1) Pratik uygulamada ideal durtu isaretleri elde edilememektedir. Bu nedenle uygulamada durtu isaretleri yerine darbe isaretleri kullamlabilmektedir. Pratikte ideal dilrtii orneklemesi yerine dogal omekleme veya duz-tepeli ornekleme (ornekle-ve-tut) kullanilrnaktadir, ideal diirtil orneklernesi sadece omekleme islerni sirasmda zaman ve frekans uzaymda meydana gelen degisimlerin anlasilabilmesi icin bir temel olusturmaktadir.

2) Pratik uygulamada ideal snzgeclerin gerceklestirilmesi milmkiin degildir.

Ornekleme frekansi analog tabanbant isaretinin bant genisliginin iki katma esit olarak almdigmda, yani h = 2B (Nyquist orarn) icin, yeniden olusturma asamasmda ideal bir suzgec gerekmektedir. Bu durumda pratik bir suzgec kullamldigmda, Sekil 3.9'da gosterildigi gibi isaretin geri elde edilmesi asamasmda istenmeyen frekans bilesenlerinin gecirilmesi sonucunda isarette bozulma meydana gelmektedir.

Bu nedenle uygulamada, pratik siizgey kullanmu icin frekans spektrumunda bos bir giivenlik bandi birakilacak sekilde Nyquist oranmdan daha yuksek bir ornekleme frekansmda omekleme gerceklestirilmektedir. Pratikte genel olarak

56

Ii) ~ 2.2B civarmda bir ornekleme frekansi kullamlarak gericatma asamasmda pratik suzgec kullammma imkan taninabilmektedir.

f

Seki13.9. Ii) = 2B omekleme frekansmda pratik bir gericatma suzgecinin etkisi.

3) Pratikte kullanilan i~an~tler zaman-sunrh oldugundan bant-smirh olmalan miimkiln degildir, yilnkii bir isaretin bant-smrrh olmasi icin frekans-uzayi ile zaman-uzayi arasmdaki iliskiden dolayi zaman uzaymda sonsuz uzunlukta olmasi gerekmektedir. Bant-suurh olmayan isaretler dogrudan omeklendiginde Sekil Ll O'da goriildiigii gibi frekans spektrumunda bir ortusme meydana gelmekte ve frekans bilesenlerinin cakismasi nedeniyle ozgun isaret yaprsi bozulmaktadir. Ornekleme esnasmda frekans bilesenlerinin cakismasnu onlemek icin analog isaretin oncelikle bant-suurh hale getirilmesi gerekmektedir. Orneklemeden once, bir alcak-geciren suzgec kullamlarak tabanbant isaretlerinin bant-suurlt hale getirilmesi mumkundur. Isaretlerin bant-suurh hale getirilebilmesi icin orneklemeden once kullarulan alcak-geciren suzgec, ortii~me-onler stizgec olarak adlandmlmaktadir.

Xii(f) /" HR(j).

T~ ¥

[ - \ cakisma

• AlT.·

· . .

· .

· .

· .

.

.

Sekil Ll O, Pratik isaretlerin bant-simrh olmamasuun orneklenmis isaret spektrumundaki etkisi.

57

Ortusme-onler suzgec kullamldigmda, suzgec eikismda elde editen isaretin maksimum frekans degeri (bant genisligi), alcak geciren siizgecin kesim frekansi tarafmdan belirlenmektedir. Bu nedenle omekleme frekansi belirlenirken ortusmeonler suzgecin kesim frekansnun dikkate almmasi gerekmektedir. Ortti§me-onler ve gericatma suzgeclerinin ideal keskinlikte olmayacagi dikkate ahnarak, Nyquist kriterine uygtin olarak ortnsme-onler suzgecin kesim frekansmm iki katmdan btiyUk bir ornekleme frekansi secilmelidir,

sonucunda elde edilen isaret gosterilmektedir. GortildiigWii gibi dogal omekl n . . t" kl .. db' . e ml§ isare ,on:e erne ar elerinin tammh oldugu siirelerde analog isaret degerlerini takip

etmektedir.

x(t)

Uygulamada her zaman orneklenmeden once analog isaret alcak-geciren bir ortusme-onler suzgecten gecirilerek bant-simrh hale getirilmektedir. Pratik stizgeclerin gecis bandi etkisi nedeniyle uygulamadaNyquist kriterinden daha bnyuk bir ornekleme frekansi kullamlmakta ve ornekleme islemi cogunlukla ornekle-ve-tut yontemi ile geryekle~tirilmektedir.

~ekiI3.11. Dogal omeklemenin matematiksel modeli.

Bir ses isareti, kesim frekansi 3.4 kHz olan bir ortusme-onler suzgec ile bant suurh hale getiritmektedir. Minimum omekleme frekansuu ve uygulamada kullamlabilecek ornekleme frekansmi bulunuz.

dk (t) I

COzUm:

t

t

.Ornek3.1:

Nyquistkriterine gore minimum omekleme frekansi, bant-smirh tabanbant isaretinin maksimum frekansirun iki katma esit olmaktadir. Bu nedenle !n.min = 2 x 3.4 = 6.8

kHz olarak hulunmaktadir.

Pratikte geri catma suzgeci icin frekans spektrumunda bir giivenlik bandi birakilmast gerektiginden ornekleme frekansi ifJ :::: 2.2B civannda secilebilmektedir. Bu durumda

!tJ,pratik = 2.2 x 3.4 = 7.48 kHz elde edilmektedir. Uygulamada ortii§me-onler ve

gericatma siizgeylerinin ideal olmayan yarutlan nedeniyle ses icin gene Ide !o,pratik = 8 kHz ornekleme frekansi tercih edilmektedir.

x, (t) = x(t) x dk(t)

0 ,.~
\
, "~ I ~
I , ~
I . ~
I
.. ,. ; ,
I ,-'" .
\ I
,"'
t ~ekiI3.12. Ornek bir analog isaret icin dogal omekleme.

3.2.3. Dogal Ornekleme

Dogal ornekleme yontemi, matematiksel olarak Sekil 3.11' de gosterildigi gibi analog isaretin bir darbe katan ile carpilmasi seklinde modellenebilmektedir. Analog isaret x(t) ve darbe katan dk(t) olmak uzere, dogal orneklenmis isaret x" (t) = x(t) x dk(t) olarak bulunmaktadir. Sekil 3.l2'de ornek bir analog isaret icin dogal ornekleme

Dog~l orne~lenI?i~ .i~aret, ~man uzaymda analog isaret ile darbe katannm carpmn seklinde gcsterilebilmektedir. Bu nedenle dogal omeklenrnis isaretin frekans spektrumu, analog isaretin frekans spektrumu ile darbe katarmm frekans ~pe~umunun konvoliisyonu olarak bulunmaktadir, Dolayisiyla dogal orneklenmis isaretm frekans spektrumunun matematiksel ifadesinin elde edilebilmesi icin oncelikle

58

59

darbe katarmm frekans spektrumunun bulunmasi gerekmektedir. Darbe katanmn frekans spektrumunun matematiksel ifadesinin elde edilebilmesi icin darbe katan, Sekil 3.13' de gosterildigi gibi tek bir darbe d(t) ile bir dtirtil katan ik(t) nin

konvoliisyonu olarak

dk(t) = d(t) * ik(t)

~ekil 3.14' de bir darbenin ve dUrtii katarmm frekans spektrumlan gosterilmektedir.

(3.6)

·lk(f)

seklinde modellenebilmektedir. Bu modelleme sadece, darbe katannm frekans spektrumunun matematiksel ifadesinin bulunmasi icin kullarulmaktadir (pratikte durtu isareti elde edilememektedir). Dogal olarak darbe geni~liginin, omekleme

periyodundan kucuk olmasi gerekmektedir: 't' < TiJ .

d(t)

-'t/2 't/2

••

I

*

itt)
, ~. " •
...
t ~ekiI3.14. Bir darbenin ve diirtll katarnun frekans spektrumlan .

Darbe katarmm frekans spektrumu, darbenin frekans spektrumuile dUrtU kataruun frekans spektrumunun carpirm olarak bulundugundan, darbe katannm frekans spektrumu

DK(J) = D(I)xIK(J) + sinc(lr))x( ~.t.. 0(1 ~n/,) J

r '"

DK(f)=- L sinc(fr)t5(f -nfo)

fa n=-"

(3.10)

Sekil 3.13. Darbe katannm matematiksel olarak tek bir darbe ile dUrtii katanmn konvolUsyonu seklinde ifade edilmesi.

seklinde bulunmaktadir.

Zaman uzayrnda darbe katan, tek bir darbe ile dUrtU katannm konvoliisyonu seklinde modellenebildiginden, frekans uzaymda darbe katannm frekans spektrumu darbenin frekans spektrumu ile durtu katanrun frekans spektrumumun carpmu olarak

DK (I) = D(/) x IK (I)

seklinde elde edilebilmektedir.

Tek bir darbenin frekans spektrumu, si ne( x) = _s l_n (~1lX_!_)

1lX

fonksiyonu kullanilarak D(J) = t sinc(Jr)

~eklinde ifade edilebilmektedir.

60

Frekans spektrumundaki durtttler sadece I = nil) frekanslan icin tammh oldugundan, diirtii katarmm frekans spektrumu

(3.7)

T 00

DK(/)=- L sine(nJ:T)o(1 -nfo)

fa n=-,»

T 00 (TJ

DK(f)=- L sine n- t5(f -nh)

T, n=-'» T,

(3.11)

(3.8)

(3.9)

olarak ifade edilebilmektedir.

61

Darbe katannm frekans spektrumu, Sekil 3.15' de gosterildigi gibi, genligi C n (Fourier seri katsayilan) tarafmdan belirlenen ve ornekleme frekansuun tamsayi katlannda yer alan dUrtUler seklinde olusmaktadir,

~ekiI3.IS. Darbe katannm frekans spektrumu.

Dogal omekleme islerni, analog isaretin bir darbe katanyla carpilmasi seklinde modellenebildiginden, dogal omeklenmis isaretin frekans spektrumu analog isaretin frekans spektrumu ile darbe katanmn frekans spektrumunun konvolusyonu olarak bulunmaktadir. Bant-simrh tabanbant bir analog x(t) isaretinin frekans spektrumu

XC!) ile gosterildiginde, dogal orneklenmis isaretin frekans spektrumu

Xo(f) =X(f)*DK(f) =X(!)*[nt c"o(t -nfo)]

eo

XC} (f) = L cIlX(! -nfl))

n=-OC)

(3.12)

seklinde bulunmaktadir. Bu nedenle dogal omeklenmis isaretin frekans spektrumu, darbe katarmm frekans spektrumundaki diirtU isaretlerinin genligi (Fourier seri katsayilan) ile orantih olarak olceklenmis omeklemc frekansi katlannda tekrar eden frekans bilesenleri seklinde olusrnaktadir.

Frekans spektrumu Sekil 3.S(a)'da gosterilen analog isaretin do gal omeklenmesi sonucunda eide editen dogal orneklenmis isaretin frekans spektrumu Sekil Llfi'da gosteriimekted ir.

62

-/6

B

2/0

-2/0

Sekil 3.16. Dogal orneklenmis isaretin frekans spektrumu

Sekil 3.16' da gosterilen dogal omeklenmis isaretin frekans spektrumu incelendiginde, ideal dUrtU orneklemesinde oldugu gibi, frekans bandmda bir cakisma meydana gelmemesi icin omekleme frekansmm Nyquist kriterine uygun olarak isaretin bant genisliginin iki katma esit veya daha buyuk olmasi gerektigi gorulmektedir. Omekleme frekansi Nyquist kriterine uygun olarak secildigi taktirde dogal orueklenmis isaretin frekans spektrumunda bir cakisma meydana gelmedigi icy in uygun kazanch bir yeniden olusturma suzgeci ile analog isaret geri olusturulabilmektedir, Dogal orneklenmis isaretin spektrumunda tekrar eden frekans bilesenlerinin genligi, omeklerne frekanslanrun yiiksek katlannda giderek azalmakta ve belirli bir frekansm iizerindeki frekans bilesenleri ihmal edilebilmektedir. Bu nedenle dogal orneklenmis isaret bant-suurli olarak kabul edilebilmektedir.

Dogal orneklemede, omeklenmis isaret her ornek icin birden fazla deger alabilmektedir, cunku orneklenmis isaret, omekleme darbesi suresince analog isaret degerlerindeki degisimi takip etmektedir. Bu durum, analog/sayisal cevirimin bir sonraki asamasinr olusturan kuantalama (nicemleme) asamasinda elverissiz olmakta ve her ornek icin tek bir genlik degerinin elde edilebilmesi icin ek islemler gerektinnektedir. Bu nedenle uygulamada cogunlukla dogal ornekleme yerine ornekleve-tut yaklastmt tercih edilmektedir.

IOrnek3.2:

Bir ses isareti 8 kHz ornekleme frekansi kullarularak dogal omekleme ile orneklenrnektedir. Dogal orneklenmis isaretin bant genisliginin olabildigince dusuk olmast istendigine gore kullanilan darbe genisligini (si.iresini) bulunuz.

<;oziim:

Dogal orneklenmis isaretin bant genisligi Fourier seri katsayilan,

en = 2._ sinc(n 2._) tarafindan belirlenmektedir. Bunun nedeni, dogal omeklenmis

t, t,

63

isaretin spektrum~nda tekrar eden frekans bilesenlerinin bu katsayilara gore olceklenmesidir. Ornegin, merkez frekans bilesenlerinin katsayisi, n = 0 tern

Co = t IT(j olarak bulunmaktadir. Zaman uzaymda ornekleme darbelerinde bir cakisma meydana gelmemesi icin kullamlan ornekleme darbesi siiresi, ornekleme periyodundan kiiyiik veya esit olmahdir: 't ~ T(j. Eger darbe suresi omekleme

periyoduna esit olarak secilirse ('t = T,,), c; = sinc(n) elde edilmektedir. n ~ 1 icin n 'in tamsayi degerleri, sinc() isaretinin sifir gecislerine karsihk geldiginden n ~ 1 icin cll = 0 bulunmaktadir. Bu nedenle darbe sUresi omekleme periyoduna esit olarak secildiginde dogal orneklenmis isarette sadece merkez frekans bilesenleri kaldigrndan en dusnk bant genisligi elde edilmektedir. Dolaytsiyla en dU~Uk bant genisligi icin darbe suresi ornekleme periyoduna esit olmalidir. Ornekleme periyodu, omekleme frekansuun tersine esit oldugundan bu durumda 't = T(j = 1/8000 = 125J.lS olarak bulunmaktadir. (Dikkat: darbe suresi ornekleme periyoduna esit oldugunda, omekteme darbeleri bitisik hale geldiginden, esasmda omekleme islerni gerceklesmemekte ve dogal ornekleme islemi sonucundaki isaret analog isarete esit olmaktadir).

x(t)

\ Lt

~." ...

t

Sekil 3.17. Analog bir isaret icin ornekle-ve-tut islemi,

Ornekle-ve-tut isleminde omeklenmis isaret degerleri, orneklemenin basladigi andaki isaret degerlerinde tutuldugundan modellemede ideal-durtu orneklenmi~ isaret ile konvolUsyonu almacak darbenin t = 0 ile t = T arasmda tammlanmasi gerekmektedir. Bu arahkta tammlarrns clan ve Sekil 3.l8'de gosterilen darbe, d'(t) ile ifade edilmektedir. Ornekle-ve-tut isareti ile analog isaret arasmdaki iliski matematiksel olarak

3.2.4. Ornekle-ve- Tut (Diiz- Tepeli Ornekleme)

Xomekle-tut (t) = d' (t) * Xideal-diirtil (t)

Ornekle-ve-tut veya diger adiyla diiz-tepeli ornekieme, pratik kullamm icin daha uygun oldugundan uygulamada tercih editen orneklerne yontemidir. Ornekle-ve-tut i.~leminde ornekleme stlresi boyunca her ornek icin bir tek sabit deger ahnmaktadir. Ornekleme siiresi boyunca, tipik olarak ornekleme basladigi andaki analog isaret degeri tutulrnaktadir.

Xamekle-tut (t) = d' (t) * [ x(t) x ik (t) ]

(3 13)

seklinde ifade edilebilmektedir. Bu yaklasim, Sekil Ll S'de gosterilmektedir.

d'(t)

Omekle-ve-tut islemi Sekil Ll Z'de omek bir isaret icin gosterilmektedir. Orneklenmis isaret, analog isaretin ornekleme siiresi baslangicmdaki degerinde sabit tutulmakta ve omekleme siiresi boyunca bu seviyede kalmaktadrr. Bu nedenle omekle-ve-tut islemi diiz-tepeli ornekleme olarak da adlandinlmaktadir.

11-

Ornekle-ve-tut isleminin, isaretin frekans spektrumundaki etkisinin incelenebilmesi icin oncelikle orneklenmis isaretin analog isaret ile iliskilendirilmesi gerekmektedir. Sekil 3.17 incelendiginde, omekle-ve-tut isleminde ornekleme suresi boyunca tutu Ian isaret degerinin ideal-dUrtil omeklemesinde elde edilen deger ile aym oldugu gcrulmektedir. Bu nedenle ornekle-ve-tut, ideal-durtu orneklemesinde omeklenen degerlerin bir ornekleme darbesi ( 't ) suresi boyunca tutulmasi olarak dusunulebilmektedlr. Dolayrsiyla ornekle-ve-mt islemi matematiksel olarak, idealdiirtii omeklenmis isaret degerlerinin bir darbe ile konvoliisyonu seklinde ifade edilebilmektedir.

*

t

Xiloal~ll (t) = x~)xjk~)

Sekil 3.18. Omekle-ve-tut isaretinin, ideal-dUrtii orneklemesiyle bir darbenin konvolUsyonu seklinde ifade edilmesi.

Zaman uzaymda iki isaretin konvolusyonu sonucunda olusan isaretin frekans spektrumu, bu iki isaretin frekans spektrumlanmn carpum olarak bulunmaktadir. Bu nedenle omekle-ve-tut isaretinin frekans spektrumu ifadesi

64

65

Xomekle-tul (I) = D' (I) X Xideal-diirtii (I) XOmekle-tut (I) = D' (I) x [ x (I) * IK (I) ]

(3.14)

frekansla omekle-ve-tut isaretinin frekans bilesenlerinin genligi azalmaktadir ve bu nedenle omekle-ve-tut isareti bant-suurh bir isaret olarak kabul edilebilmektedir.

olarak elde edilmektedir.

Omekle-ve-tut isaretinin bant-genisligi tipik olarak darbenin frekans spektrumu tarafmdan belirienmektedir. Bu nedenIe, uzun bir ornekleme suresi daha dar bir bant geni~ligi vermekte, daha kisa bir omekleme suresi ise daha yiiksek bir bant genisligi vermektedir. Omekleme suresi en fazla ornekleme periyoduna esit olabilmektedir ('t = TiJ)' Dolayisiyla, en dusuk ornekle-ve-tut isareti bant-genisligi, ornekleme periyoduna esit ornekleme sureleri kullaruldigmda elde edilmektedir.

Ornekle-ve-tut orneklenmis isaretin frekans spektrumunun bulunabilmesi icin oncelikle Sekil 3.18' de gosterilen d' (t) darbesinin frekans spektrumunun elde

edilmesi gerekmektedir. (-'t / 2, 1" /2) arasmda tammlanmis darbenin frekans spektrumu D(j) = • sinc(j.) olarak bulunmaktadir. Ornekle-ve-tut islerninin modellenmesinde kullarulan darbe, bu darbenin 1" / 2 saniye otelenmis bicimine karsilik gelmektedir. Zaman uzaymda oteleme islemi, isaretin frekans spektrumunun genligini degistirmeyip sadece frekans spektrumunun fazinda dogrusal bir otelemeye neden olmaktadtr, Omekle-ve-tut isaretinin frekans spektrumu, darbenin frekans spektrumu ile ideal-dllrtii omeklenrnis isaretin frekans spektrumunun yarplmma esit oldugundan, darbenin faz spektrumundaki dogrusal otelemenin tek etkisi ornekle-vetut isaretinin spektrumunun fazmda esdeger bir oteleme biciminde olmaktadir. Bu etki, omekle-ve-tut isaretinin zaman uzaymda 1" / 2 saniye kadar otelenmesi anlamma gelmektedir. Ornekle-ve-tut isleminde, omekleme periyodunun baslama anlanndaki degerler tutuldugundan bu oteleme etkisi, Sekil 3.17(b)'de gorUldUgti gibi beklenmektedir. Darbenin zamanda otelenmesi, darbenin genlik spektrumunu etkilemediginden ornekle-ve-tut isleminin modellenmesinde kullanilan darbenin genlik spektrumujfi'[j" ~ = 1" sinc(ft) ·olarak bulunmaktadir. Omekle-ve-tut isaretinin genlik spektrumu, darbenin genlik spektrumu ile ideal-durtu orneklenmis isaretin genlik spektrumunun carpnm olarak eide edilmektedir. Sekil 3.19'da bant-simrh bir tabanbant isaretinin ornekle-ve-tut ile orneklenmesi sonucunda elde edilen isaretin genlik spektrumu gosterilmektedir, Omekleme darbesinin suresi (1") mutlaka ornekleme periyodundan (To) kucuk veya ornekleme periyoduna esit olmaktadir

( t ~ To)' Bu nedenle darbenin frekans spektrumunun temel bandmm genisligini

. belirleyen ve darbenin merkez spektrumunun sifir gecisine karsihk gelen 1/1" frekansi mutlaka omekleme frekansmdan (fa = 11 Til ) biiyiik olmaktadir (11 ~ ~ 1 IT). Frekans spektrumunda bir cakisma meydana gelmemesi icin omekle-ve-tut isleminde de omekleme frekansmm, Nyquist kriterine gore isaret bant genisliginin iki katma esit veya buyuk olmasi gerekmektedir (2B ~ to). Dolayisiyla analog tabanbant isaretinin merkez spektrum bileseni sinc(ft) 'nin merkez bandimn icerisinde olmaktadir (B <lIT).

Xi!e.l.diillU(f)

2B

B u-» fa

fo+B

f

ID'(J~== 'tsinc{ft)

't

f

Omekle-ve-tut isaretinin frekans spektrumu, ideal-dtirtil orneklenmis isaretin spektrumu ile otelenmis darbenin frekans spektrumunun carpnm olarak bulunmaktadir. Darbenin frekans spektrumu sinc(ft) seklinde oldugundan, artan

$ekil3.19. Omekle-ve-tut isaretinin frekans spektrumu.

66

67

ldeal-durtu omeklemesi durumunda, ornekleme asamasmda isaretin merkez spektrum bilesenlerinde bir bozulma meydana gelmediginden dogrudan bir alcak-geciren gericatma sUzgeci kullarularak analog bilgi isareti geri elde edilebilmektedir, Ornekleve-tut isleminde ise ideal-durtn orneklemesiyle elde edilmis isaretin frekans spektrumu t sinc(.fc) He carpildigi icin merkez frekans bilesenlerinde bir bozulma meydana gelmektedir. Bu etkinin yeniden-olusturma sirasmda duzeltilebilmesi icin, yenidenolusturma sUzgecinin lItsinc(.fc) seklinde bir kazanci olmahdir. ~ekil3.20'de

gosterildigi gibi kazanci 11. sinc(J.) ile orantih bir alcak-geciren stlzgec kullanilarak ornekle-ve-tut isaretinden analog bilgi isareti geri elde edilebilmektedir.

r--' -

goztlkmemektedir. Bu olay kazane hatasi olarak adlandmlmaktadir. Yansma siiresi hatasi olarak adlandmlan ikinci bir etki olarak, olusan RC zaman sabiti nedeniyle yatisma suresi artmakta ve bu nedenle kapasitoriln ornekleme amnda luzh bir sekilde omekleme seviyesine gelmesi gecikmektedir. UyUncU bir etki ise kapasitor davranismm, RC devresinin alcak-geciren suzgec gibi davranmasi sonucunda uygulanan gerilime gore degisim gostermesi olarak tammlanan bozunum etkisidir. Bu Uy etkiden dolayi ADC'nin birinci basarnagim olusturan omekle-ve-tut devresi icin cogunlukla bir giris tamponu kullarulmaktadrr.

f

~ekil3.22. Analog/sayrsal ceviriciye (ADC) bir giris isaretinin uygulanmasi.

Sadece iki entegre devre kullarularak gerceklestirilebilen dusuk maliyetli bir omekleve-tut devresi Sekil 3.23(a)'da gosterilmektedir. Sekil 3.23(b)'de, bu devrenin basitlestirilmis bir sekli verilmekte ve anahtarm, islemsel yukselteci giris tamponu islevinden tutma-kapasitorunu surme islevine gecirmesi gosterilmektedir.

~ekil3.20. Omekle-ve-tut islemi icin yeniden-olusturma siizgecinin frekans yarnti.

Basit bir omekle-ve-tut devresi Sekil 3.21' de gosterilmektedir. G 1 gecidine uygulanan bir darbe ile kapattlan omekleme anahtan (FET) sayesinde kapasitor giris isaretinin seviyesine kadar dolmakta ve kapasitor Uzerinde tutulan deger ile ornekleme islemi gerceklestirilmektedir. Ornekleme degerlerini tutan kapasitor, tutma kapasitorii olarak adlandmlmaktadir, Ornekleme degeri, G2 gecidine uygulanan bir darbe He bosaltma anahtan (FET) tarafmdan bosalnhncaya kadar kapasitor tarafmdan tutulmaktadir,

X(t)1

Gl

'In ---:t---' ,'~---=t

Sekil 3.21. Basit bir omekle-ve-tut devresi.

Omekleme sistemine, yani analog/sayisal ceviriciye, yuksek empedansh bir girls uygulandigmda mutlaka bir giris tamponunun kullarulmasi gerekmektedir. ~ekil3.22'de gortildUgU gibi giris empedansi, ADC'nin omekleme kismmm empedansi He beraber gerilim bolUcii olarak hareket etmekte ve bu nedenle girise uygulanan gerilim seviyesinin tamami ADC'nin tutma kapasitorunde

68

(a)

(b)

~ekiI3.23. (a) iki entegre ile basit bir ornekle-ve-tut devresi. (b) Basit gosterim .

69

3.2.5. Banr-Geelren Isaretlerin Orneklenmesi

I~n

•••••••

. .&;,;,. I .....

~

........ ~.

." :j,.:.,,'

I

. ~~~::: AA AA

· .. aa6a_ .. ~

~ekil ~.24. Bant-geciren bir isaretin, ornekleme frekansmm herhangi bir tamsayt kan isaretin frekans spektrumu icerisine dusen bir ornekleme frekansi He orneklenmesi.

Orneklenecek isaret, bant-geciren bir isaret oldugunda, omekleme Nyquist kriterine gore isaretin maksimum frekansmm iki katma esit veya biiyiik bir omeklcme frekansinda gerceklestirilebilmektedir. Fakat bant-geyireni~aretler icin Nyquist kriterine gore bir omekleme yapildigmda oldukca yuksek omekleme frekanslarmm kullamlmasi gerekebilmektedir. Bant-geeiren isaretlerin sadece smirh bir frekans bandmda spektrum bile~enlerinin mevcut olmasi ozelligi kullamlarak daha dii~iik omekleme frekanslannda orneklenmeleri miimkiin olabilmektedir. Bu durumda bantgeciren isaretler icin kullamlmasi gereken ornekleme frekansmm belirlenmesi biraz daha karmasik olmaktadir.

llr..{f) 6(/)

I

..4.·.OCJ-'I", ~I "1,)

Bant-geciren bir isaretin frekans spektrumunun en yiiksek frekansi fmax' en dusuk frekansi da f min ile gosterilebilmektedir. Sekil 3.24'te, ornekleme frekansmm herhangi bir tamsayi kati, bant-smirh isaretin frekans bandt icerisine denk geldigi taktirde frekans spektrumun olusumu gosterilmektedir. Bu durumda orneklenen isaretin frekans spektrumunda, bant-geciren isaret spektrum bilesenlerinin omekleme frekanslannda tekrar etmesi sonucunda mutlaka bir cakisma meydana gelmektedir. Bu nedenle bant-geciren bir isaretin omeklenmesindeki ilk kriter, ornekleme frekansmm herhangi bir tamsayi katmin bant-geciren isaretin frekans spektrumu icerisine denk gelmemesi sarti seklinde olusturulabilmektedir.

Ornekleme frekansmm yansuun tamsayi katr bant-geciren isaretin frekans spektrumu icerisine dusen bir ornekleme frekansi kullanrldigtnda olusan frekans spektrumu Sekil 3.25' de gosterilmektedir. Goruldugn gibi bu durumda orneklenmis isaretin frekans spektrumunda, omekleme· frekansmm yansmm tamsayi katlan civarmda cakisma meydana gelmektedir. Bu nedenle bant-geciren bir isaretin orneklenmesinde ornekleme frekansmm yansuun herhangi bir tamsayi katinm bant-geciren isaretin frekans spektrumu icerisine denk gelmemesi gerektigi sarti olusmaktadtr,

Ornekleme frekansinm yansmm herhangi bir tamsayi katmin bant-geciren isaretin frekans spektrumu icerisine denk gelmemesi icin, bant-geciren isaretin frekans spektrumununfam olarak omekleme frekansmm yansmm tamsayi katlan arasma dusmesi gerekmektedir. Bu nedenle isaretin en yiiksek ve en dtlsiik frekanslan ile

. ornekleme frekansi arasmdaki iliski, n bir tamsayi olmak uzere

f.

fmin ~ (n -I)-Ii 2

(3.15)

olarak bulunmaktadir.

70

1

1

1

1

1

71

. 6. .••

...... ["'" ...

'_, " ..

., ".. . ..

................

lK(f)

.,

Sekil 3.26'da gosterilen bu iliski saglandiginda, ornekleme frekansmm yansuun herhangi bir tamsayi kati bant-geciren isaretin frekans bandimn icerisine denk gelmemektedir. Dolayisiyla orneklenmis isaretin frekans spektrumunda bir cakisma meydana gelmesi onlenmektedir.

3/./2 2/.

r

Her iki kriter birlestirildiginde, omeklenen bant-geciren isaretin frekans spektrumunda bir cakisma meydana gelmemesi icin omekleme frekansmm

2' 2

- Imax s 16 ::; --I Imin

n n-

(3.16)

..... I~z ( •. i. ) .•... lX •.•.• 1 - 2 1. .. '> 1(/.;., 2M

. '. . . .

... f'x.

.~.': ..

... ,.- .,_ ..

arahgmda olmasi gerektigi bulunmaktadir,

1

L

6r~~ ~lo f~)_.X<tO /,)

1

~~--~~~--~~~--~~----~~f

fmin fmax

r .. (f)·o(f) - JD. <. /) ..

. . ~

~ekiI3.26. Bant-suurh bir isaret icin ornekleme frekansmm belirlenmesi.

f

IOrnek3.3:

1

IX(f).lXl+ 2/,)-X(f+2/,)

,,/\ -

f

17-21 kHz frekanslan arasmdaki frekans bandim kapsayan bant-geciren bir isaret icin omek bir frekans spektrumu sag tarafta gosterilmektedir. Bu isaret analog/sayisal cevirici ile sayisal bicime _ .... /1~__.__+---..J~'---__,._ __ donU~ti.iriilecegine gore

a) Minimum omeklerne frekansi nedir?

b) Pratikte hangi frekansta cmekleme yaprlmahdir?

CozUm:

Orneklenmis isaretin spektrumunda frekans cakismasi o lmamas 1 icin omekieme frekansmm yan kat Ian analog isaretin kapsadigr frekans bandmm icerisine denk gelmemelidir. Bunun icin n herhangi bir tamsayi olmak Ilzere, omekleme frekansi

3_ Imax s 16 ::; _2_ Imin arahgmda olmahdir, Bu ornek icin bant-geciren isaretin list

n n-I

frekansi I max = 21 kHz ve alt frekansi I min .= 17 kHz oIarak verilmektedir. Farkh n degerleri yerine konularak omekleme frekansi icin uygun arahklar asagidaki sekilde elde edilebilmektedir.

X(£)

~~,}~~~I:;::;'}.L& ~

~eki13.25. Bant-geciren bir isaretin, omekl~me frekansmm yarlsl~m.~erhangi biro tamsayi kati isaretin frekans bandma dusen bir omekleme frekansi ile omeklenmesi.

7'"1

73

n=1 42kHz~f(j
n=2 21kHz ~ fi) ~34kHz
n=3 14kHz~ f(j :::;17kHz
n=4 10.5kHz~f(j ~1l3kHz
n=5 8.4kHz s f(J s 805kHz
n 6 ,- r OI.U.
1Khz:::. /J v.u~~ S l\j IL = J' '//1 0. I 6-0 Nor's e tZ_p,-f"o

S to £_ f) e. l04olor hfjU'kJ e. J is ~"" pLt>tik c:f._.,_ 0 1c.D<r::/c.,,-

Q z, e f 1c.r'/.(1'rJI':r. (/

3.3. KUANT ALAMA (NiCEMLEME)

OlaSI omekleme frekans arahklan incelendiginde en dlisilk ornekleme frekansi 8,.4 kl-lz olarak bulunmaktadir. Bu frekansta ornekleme yapildigi zaman ome~l~nml~ isaretin spektrum bilesenleri ~ekiI3.27'de gosterildigi gibi bitisik hale geldiginden isaretin ahcida bozulmaya yol acmadan olusturulabilmesi icin ideal suzg_eyler gerekmektedir. En alt arahgm orta frekansi olan 8.45 kHz'de omekleme yaprldigmda ise guvenlik bandi sadece 0.05 kHz olmaktadrr, Bu nedenle uygulamada bir Ust (veya iki list) arahgm orta degeri secilerek yani 10.8/10.9 ~z (veya .1~.5 .kI!-z) frekansmda omekleme yapilarak, omeklenmis isaretin frekans bilesenlerinin iki tarafindan ~a yeterli genislikte bir guvenlik bandi elde edilebilmektedir. Bu sa_yede, ahcida pratI~ bant-geciren suzgecler kullamlarak isaretin bozulmadan gen olu~turulabl.lmesl saglanabilmektedir. 10.9 kHz ve 15.5 ~ ornekleme frekanslan kullaDlla~ak ld~aldlirtii orneklenmesi icin elde edilen frekans spektrumlan Sekil 3.27 de gosterilmektedir.

Orneklenmis isaretin genlik degerleri, analog isaretin ornekleme anmdaki degerlerine esit olmaktadir. Bu nedenle omeklenmis isaretlerin genlik degerleri siirekli olmakta ve orneklerin alabilecegi degerlerde bir simrlama bulunmamaktadrr, Kuantalama isleminde, omek degerlerinin.cnceden belirlenmis simrh sayidaki seviyeden en yakm olan seviyeye cekilmesiyle isaretin alabilecegi degerler simrlandmlmaktadrr. Zaman ekseninde aynkhk getiren ornekleme ile genlik ekseninde aynkhk getiren kuantalama islemlerinin birlesimiyle analog bir isaretin sayisal yapiya cevrilmesi saglanabilmektedir .

Ornek olarak, -10.0 ve +10.0 arahgmda ylkl~ veren analog bir bilgi kaynagmda isaret degerleri icin bir alt sunr ve bir ust SIDlr oldugu hal de, isaretin bu arahkta alabilecegi deger adedi simrsizdir. Ornegin, analog isaret verilen bu arahkta -3.67, 2, 0.5, 0.6297439, -8.9991809821809 gibi sonsuz sayida farkh deger alabilmektedir. lsaretlerin alabilecegi degerlerin sayisnu smtrlayan sistemler kuantalaytcr olarak adlandmlmaktadrr. Ornek olarak isaret degerleri en yakm tamsayiya kuantalandigmda, -10.0 ve +10.0 arahgmda isaret, alt ve list suur dahil olmak uzere sadece 21 farkli deger alabilmektedir ({ -10, ... ,0, ... IO}).

i.='8AkHz

XAf)

Kuantalama islerni sayesinde bir isaretin alabilecegi deger say lSI azaltrlarak isaretin temsil edilmesi icin gereken veri miktan sunrlandmlmaktadu- Fakat bununla beraber,

. isaret degerleri degistirildiginden kuantalama hatasr meydana gelmektedir. Ornegin, -3.67 degerinin -4 seviyesine kuantalanmasi sonucu 0.33'liik bir hata olusmaktadir. Kuantalama hatasi, kullamlan kuantalama seviyelerinin sayisi arttmlarak azalttlabilmektedir. Ornegin tamsayi yerine O.S'in katlarma kuantalama yapildigmda yapilabilecek maksirnum hatarasalmaktadrr. Fakat, kuantalama seviye sayisuun arttmlmasi durumunda, kuantalama sonr~~lde edilen veri miktan da artmaktadir.

74

75.

.r.=10~_. __ •

· ·

. X,,(j)

.r.=lS.~ __ ._ ••

. .

. . .

·

X.(j)

HR(j)

,--- ....

. .

. .

.

.

iki seviyenin tam arasmda kalan bir isaret degeri icin, kuantalayrci yapisma gore bir tist veya alt seviyenin secilmesi fark etmemektedir, cunku her iki durumda da yapilan kuantalama hatasi ayru olmaktadir. Ornegin, tamsayi kuantalayicismda 0.5 ornek degeri 1 seviyesine kuantalandiginda da, 0 seviyesine kuantalandigmda da yapilan hata 0.5 olmaktadir.

,26.6 -22.6 -21 ·17,15.7 ·11.7 ·10.1·6.1-4.8

~ekiI3.27. Ornek 3.4 icin farkh ornekleme frekanslannda ideal dUm omeklenmis

bant-geeiren isaretin frekans spektrumu. •

Kuantalayicrlann cahsma bicimi tipik olarak giris-cikis iliskisi seklinde tammlanmaktadir. Kuantalanmis ornek degerleri bir sonraki asamada sayisal sozcukler ile ifade edileceginden, verimli bir sayisal gosterim icin, isaretin alabilecegi deger sayisi (kuantalayicida kullanilan seviye miktan) gene Ide ikinin kati \ (~) olarak belirlenmektedir. Kuantalayicilar, birbicimli kuantalayicilar ve birbic;i~lmayan kuantalayrcilar seklinde ikiye aynlmaktadir.

3.3.1. Birbicimli Kuantalayicilar

TUm kuantalama seviyelerinin arast sabit olan kuantaleyictlar, birbic;imli kuautalaysci olarak adlandmlmaktadir. Kuantalama seviyeleri arasmdaki mesafe adim arahgl olarak adlandinlmakta ve gene Ide 6. ile gosterilmektedir. Birbic;imli kuantalayrcilarda, adim arahgi sabit olmaktadir.

Ornek degerlerinin sifir seviyesine kuantalanmasma imkan tamyan (C;lkl~mda sifir seviyesi bulunan) birbicimli kuantalayicilar orta-basamakh kuantalaYlcl olarak adlandmlmaktadir. Ornek degerlerinin sifir seviyesine kuantalanmasma imkan tammayan (crkismda sifir seviyesi bulunmayan) birbicimli kuantatayicrlar ise ortayiikseltili kuantalaytei olarak adlandmlmaktadir. Sekil 3.28'de orta-basamakh ve orta-yukseltili birbicimli kuantalayicilar icin tipik giri~-ylkl~ iliskileri gosterilmektedir. Kuantalanmis isaret degerlerinde sifir seviyesinin gosterilmesi isteniyorsa ortabasamakh kuantalayici kullamlmaktadir. Orta-basamakh kuantalayictlann dezavantaji, seviye sayrsi ikinin kati (2n) olarak belirlendiginde pozitif ve negatif seviye sayilanmn esit olmamasidir. Ornegin, top lam sekiz kuantalama seviyesi icin, ortabasamakh kuantalayrcida sifir seviyesi nedeniyle dort adet pozitif seviye kullarnldigmda sadece liy adet negatif seviye kullamlabilmektedir. Stfir seviyesinin gosteriminin onernli olmadigi durumlarda pozitif ve negatif seviye sayismdaki simetri nedeniyle orta-ytikseltili kuantalayici yaptsi tercih edilmektedir.

cikts

giris

Sekil 3.28. Birbicimli orta-basamakh (solda) ve orta-yukseltili (sagda) kuantalayrci.

Giris isareti (-X m' X m) arahgmda deger aldiginda ve kuantalayicida toplam Ladet seviye kullamldlgmda, adim arahgi

t:. = 2Xm L

olarak bulunmaktadtr .

(3.17)

. 76

IOrnek3.4:

(-1,1) arahginda yer alan isaretin degerlerinin L = 8 seviyeli birbicimli bir k~a~t~la~lci ile nicernlenmesi istenmektedir. Orta-basamakh ve orta-yiikseltili birbicimli kuantalayicilar icin, isaret degerlerinin kuantalandigi seviyeleri bulunuz.

CozUm:

Birbicimli kuantalayici adun arahg; 6. = 2/8 = 0.25 olarak Sekil3.28'de gosterilen orta-basamakli kuantalayicnun giris-cikrs ahnarak olusturulan calisma bicimi tabla 3.1' de gosterilmektedir.

bulunmaktadir . iliskisi dikkate

Seviye no. Girls arahg, C;lkl~ seviyesi
1 (-6./2,6./2) = (-0.125,0.125) 0
2 (6./2,36./2) = (0.125,0.375) 6. = 0.25
3 (-36./2,-6./2) = (-0.375, -0.125) -6. = -0.25
4 (36./2,56./2) = (0.375,0.625) 2~ =0.5
5 (-56./2,-3~/2) = (-0.625,-0.375) -2~ = -0.5
6 (56. / 2, 7 ~I 2) = (0.625,0.875) 3~=0.75
7 (-00,-5~/2) = (-00,-0.625) -3~ = -0.75
8 (76./2,00) = (0.875,00) 4~=1 Tablo3 .1. Ornek 3.4 icin orta-basamakh kuantalaytcuun cahsmasi.

Sekil 3.28'de gosterilen orta-yukseltili kuantalayicuun giris-crkis iliskisi dikkate ahnarak olusturulan cahsma bicimi tablo 3.2'de gosterilmektedir.

Sevive no. Giris arahjir C;lkl~ seviyesi
1 (0,6.) = (0,0.25) ~/2=0.125
2 (-6.,0) =( -0.25,0) -~I = -0.125
3 (6.,26.) = (0.25,0.5) 3~/2 = 0.375
4 (-26.;-~) =(-0.5,-0.25) -3~/2 = -0.375
5 (2~,3~) = (0.5,0.75) 5~/2 =0.625
6 (-36.,26.) = (-0.75,-0.5) -5~/2 = -0.625
7 (36.,00) =.(0.75,00) 7~/2 = 0.875
8 ( -00, -3~) = ( -00, -0.75) -7~/2 = -0.875 Tablo3.2. Ornek 3.4 icin orta-ytikseltili kuantalayicmm cahsmasi.

77

Kuantalaytcmm yol aytlgl kuantalama hatasi, isaretin gercek degeri ile kuantalanrms degeri arasmdaki fark olarak tammlanmaktadir. Bir isaretin gercek ornek degerleri x (kuantalayici girisleri), kuantalanmis ornek degerleri de Q(x) (kuantalayici cikislan)

seklinde gosterildigi taktirde, kuantalama hatasi

ek =x-Q(x)

(3.18)

olarak ifade edilebilmektedir. Birbicimli kuantalaytctlar rem ~ekil3.28'de gosterilmekte olan giri~/ylkl~ iliskisi incelendiginde kuantalama hatasmm . [-M2, M2] arahgmda degi~tigi gorulmektedir. Orta-basamakh birbicimli bir kuantalayici icin kuantalama hatasirnn giris degerlerine gore degisimi ~ekil3.29'da g6sterilmektedir.

ek =x-Q(x)

I:!.. I 2

x

-1:!../2 ~

2

3~ 5~

2 2

~ekiI3.29. Orta-basamakh birbicimli bir kuantalayici icin kuantalama hatasuun giris

degerine gore degisimi.

Birbicimli kuantalayicilarda, kuantalayrci seviyeleri giris isaretinin deger arahgimn tumiinii kapsayacak sekilde belirlendigi taktirde maksimum kuantalama hatasi kuantalama adrm arahgimn yansma esit, yani M2 olarak bulunmaktadir. Giris degerleri diizgiin dagilunh oldugunda, yani giris isaretinin turn girls degerlerini alma olasihgi esit oldugunda, kuantalama hatasi da duzgun dagihmh olmaktadir. Bu durumda kuantalama hatasmm [-M2, LV2] araligmdaki tum degerleri alma olasrlrgi esit olmaktadir. Dolayisiyla kuantalama hatasmm olasihk dagihm fonksiyonu Sekil 3.30'da gosterildigi bicimde olusmaktadir.

( e (ri '1)) 0 (.a_) I I,)" ·~I .... 'c.

J-oi, Ie .

~~ Ars;:,/"I ~. br '(

.A

1:!../2 e, _ L ('(I')"1)~;, 1.

-1:!../2

~ekil3.30. Dilzgiln dagihmh kuantalama hatasmm olasilik dagihm fonksiyonu.

78

Ortalama karesel kuantalama hatasi, diizgiln dagihmh kuantalama hatasi icin olasihk dagihm fonksiyonundegisintisine (varyansma) esit olmakta ve

\p(J 0 / ~(ClrY'<9. .' JV'7 '

" \ 'O'[::-l <1j~2dq = .12 \}J= No x: f [~~] r: ~ A (3.19)

.1_<1/2 12 I

seklinde bulunmaktadir.

Giris degerleri diizgiin dagilimh oldugunda (-X m' X m) arasmda deger alan giris isaretinin degisintisi benzer sekilde

(3.20)

olarak elde edilmektedir.

lsarette meydana gelen bozulmayi gostcrmek icin isaret-gurultu oraru (SNR) kullanildigi taktirde isaret degisintisi, isaret giicii olarak ve giiriiltii degisintisi de giiriiltii giicii olarak ahnabilmektedir. Bu durumda diizgiin dagihmh bir giris isareti ve birbicimli bir kuantalayrci icin isaret-kuantalarna gurultusu oram

IfCC, of~ I'~.'n 10

SNR ~ 10 IO{ :1) = 10 IOg(L')= 20 logL dB (3.21)

seklinde sadece seviye sayisma bagl: olarak bulunmaktadir, Kuantalama seviyelerinin gosterimi icin n bitlik ikili bir gosterim kullaruldigi taktirde, gosterilebilecek seviye

sayrsi L = 2n olmaktadir. Bu durumda, isaret-kuantalama gttrultusu oram

SNR~201ogL == 20 log(2n)= 6.02n dB (3.22)

olarak elde edilmektedir. Kuantalayici seviyelerinin gosterimi icin fazladan kullamlan her bit icin isaret-kuantalama gurultusu oramnda 6.02 dB'lik bir artis oldugu gortllmektedir. Bu sonuc, sadece duzgun dagilunh isaretler icin gecerlidir,

Birbicimli kuantalayicilar diizgiin dagihmh isaretler icin kullamlmaktadir. Ornegin gortintu isaretleri, butun renk ve tonlann gozukme olasihklan aym oldugundan diizgiin dagihmli isaretlerdir. Bu nedenle goruntnlerin sayrsallastmlmasmda tipik olarak birbicimli kuantalayicilar kullamlmaktadir. Ses isaretleri ise duzgun dagihmh degild« ve bu, nedenle ses isaretlerinin sayisallastmlmasmda birbicimli oImayan kuantalayictlar kullamlmaktadir.

79

IOrnek3.5:

10kHz bant genisligine sahip, duzgun dagihmh bir analog isaret, pratik bir sistem ile en az 40 dB'lik bir isaret-kuantalama giirtilttl orarn (SNR) saglanacak sekilde birbicimli bir kuantalayici kullanilarak sayisal sekle cevrilmektedir. Olusacak ikili bit iletim oramm bulunuz.

Corum:

Analog isaret pratik bir sistem ile sayisal sekle cevrildiginden omekleme frekansi isaretin maksimum bant genisliginin 2.2 katt olarak almabilmektedir. Bu sayede:

Nyquist kriteri saglanmakta ve pratik suzgec kullammim mumkun kilacak sekilde frekans spektrumunda bir guvenlik payl birakrlmaktadir. Bu durumda ornekleme frekansi h = 2.2B = 2.2 x l 0 kHz = 22 kHz olarak bulunmakta, yani saniyede 22.000 ornek ahnmaktadir.

lsaret degerleri duzgun dagihmh oldugundan birbicimli bir kuantalayici kullamlabilmektedir, En az 40 dB'lik bir isaret-kuantalama gurultu oram istendiginden SNR = 6.02n dB esitliginden gosterirnde kullarulacak bit saYISI n = 6.64 olarak bulunmaktadir. Isaret-kuantalama gUriiltii oraru sartmm saglanmasi icin bir list tam

sayi secilerek n = 7 bitlik, yani L = 2 n = 27 = 128 seviyeli birbicimli bir kuantalayici kullamlabilmektedir.

Ornekleme frekanst ve kuantalayici ozellikleri dikkate almarak bit oraru, r = 22000 omek/saniye x 7 bit/ornek = 154000 bitlsaniye = 154 kbitlsaniye = 154 kbps olarak bulunmaktadir.

I

IOrnek3.6:

Bir isaretin alabilecegi degerler %98 olasihkla [-1,1] arahgmda ve %2 olasihkla [-100,1),(1,100] arahgmda bulunmaktadir. lsaret duzgun dagrhmh olmadigma gore sekiz seviyeli birbicimli bir orta-yilkseltili kuantalayicmm kullamlmasi durumunda elde editen performansi degerlendlriniz,

CozUm:

a) Birbicimli kuantalayicr, isaretin tammh oldugu [-100,100] aralrgunn tamammi kapsayacak sekilde tasarlandigmda, sekiz seviyeli bir kuantalayici kullamldigmdan adim arahgr Ll = 2Xm / L = 200/8 = 25 olarak bulunmaktadir, Bu dur'J.mda, en yiiksek kuantalama hatasi Ll/2=12.5 olmaktadir. Fakat, [-1,0) arasmdaki tum degerler-12.5

80

seviyesine, [0,1] arasmdaki tum degerler de 12.5 seviyesine kuantalanmaktadir, Bu arahklar icin kuantalama hatasi her zaman 11.5'in uzerinde oldugundan, %98 olasrhkla yapilacak kuantalama hatasi 11.5 degerinin uzerinde olmaktadir, Orneklerin %98'inde kuantalama hatasi cok yiiksek oldugundan bu kuantalayicmm iyi bir performans gosterdigini soylemek mumkun degildir.

b) Kuantalayicr sadece [-1,1] arahgiru kapsayacak sekilde tasarlandiginda, adim arahgr 0.25 olarak bulunmaktadir. Bu durumda Ll /2= 0.125 olacagmdan kuantalayici seviyeleri [-0.875, -0.625, -0.375, -0.125, 0.125, 0.375, 0.625, 0.875] degerlerinde olusmaktadir. Bu kuantalayici, 0.875'den buyuk butun degerleri 0.875 seviyesine, -0.875'den kucuk butun degerleri de -0.875 seviyesine cekrnektedir. Bu durumda olasi maksimum kuantalama hatasi, 100 seviyesindeki bir giris degeri 0.875 seviyesine kuantalandiginda, 99.125 olarak elde edilmektedir. Bu kuantalayici icin %98 olasihkla kuantalama hatasi 0.125'den kOyUk oldugu icin ortalama kuantalayicr hatasi dllsiirtilmekle beraber maksimum kuantalama hatast ciddi oranda artrnaktadir.

Her iki durumda da basanh bir tasanmdan bahsetmek mi.imkiin degildir. lsaretin kendisi diizgi.in dagrhmli olmadigmdan iyi bir .kuantalayrci performansi icin birbicimli olmayan bir kuantalayicmm tercih edilmesi gerektigi gortllmektedir.

I

I Ornek3. 7:

x(t) = 2 sin(1 OOnl) isareti, 1 kHz omekleme frekansmda orneklenerek 8 seviyeli ortayilkseltili bir kuantalayici ile nicemlenmektedir. Ortalama karesel kuantalama hatasmi ve isaret-kuantalama gurultusu oramm bulunuz.

C6zi.im:

x(t) = 2sin(100nt) isareti [-2,2] arahgmda diizgi.in dagihmh bir isaret olmaktadir ve 8 seviyeli orta-yi.ikseltili bir kuantalaytci kullamldrgmda adrrn arahgi 6. = 2X m /8 = 4/8 = 0.5 olarak bulunmaktadir. Bu kuantalayicmm giris-cikis iliskisi Sekil Lf l 'de gosterilmektedir.

Ortalama karesel kuantalama hatasi (J~ = Ll2 112 = (0.5)2 /12 = 20.8 x 10-3 olarak bulunmaktadir. lsaret-kuantalama gnrultusu oram ise denklem (3.21) kullarnlarak SNR = 20 log L = 20 log 8 = 18.06 dB olarak elde edilmektedir.

Asagida bu sistemin Matlab benzetimin(ge;~ekle~tiren program verilmektedir.

81

Matlab CoziimU:

. »L=8;

» t=0:1/1000:0.2;

» x=2*sin(100*pi*t); » stem(t,x,'k','filled')

» hold

» xmax=abstmaxlxl); » delta=2*xmaxIL;

% Kuantalayrcmm seviye saYISI

% Ornekleme periyodu To = 1 /1000 arahgi ile 0.2 saniyelik

% bir zaman ekseni tammlanmaktadir

% isaret tarumlanmaktadir

% x isaretini zaman eksenine bagh olarak aynk bicimde ciz % cizilen isaret ~ekil3.32(a) 'da gosterilrnektedir

% sekli tut

% isaretin maksimum degerini bul % Kuantalayrcmm adrm aralrgi

1.75 1.25 0.75

Vg

» partition= -(L/2-1 )*delta: delta: (L/2-1 )*delta; % L-I adet giris esik seviyesi

% partition= -1.5 -1.0 -0.5 0.0 0.5 1.0 1.5

»codebook= -((L-l)*deltal2):delta:((L-l)*deltal2); % Ladet 9lh,; seviyesi

% codebook= -1.75 -1.25 -0.75 -0.25 0.25 0.75 1.25 1.75

»[indx,xq]=quantiz(x,partition,codebook); % isareti kuantala

% aynntih bilgi icin komut satmnda 'help quantiz ' yaz % indx: kuantalanan isaretin kuantalama seviye endeksi % xq: kuantalanan isaretin kuantalama degerleri

»stem(t,xq,'r','filled') % Kuantalanmis isareti kirmizt renkte ayrtk bicimde ciz % Kuantalanrrus isaret ~ekil3.32(b) 'de gosterilrnektedir % Kuantalama hatasi;

% Ortalama karesel kuantalama hatasi hesaplanmaktadir % program okkh=O.0255 olarak vermektedir. Bu netice

% hesaplanarak bulunan sonuca yakmdir

% altematifhesap olarak okkh2= sum(hata/'2)./length(hata) % kuliamlabilir.Bu durumda okkh2= 0.0254 bulunmaktadtr.

» hata= x-xq;

» okkh=var(hata)

Sekil 3.31. Ornek 3.7 icin tasarlanan kuantalayicmin giris-cikis iliskisi,

-1

-1.5

» snr=1 O*logl O(var(x)/var(hata» % isaret-kuantalama gurultusu orarn,

% programda snr= 18.9491 dB bulunmaktadir.

% Bu deger hesaplanan teorik sonuca yakmdtr,

Gortlldllgil gibi bilgisayar benzetimi, teorik yozUme yakm sonuclar vermektedir. Aradaki fark, . sinus isaretinin orneklenmesiyle olusturulan isaret degerlerinin tam olarak duzgtm dagihmh olmamasmdan kaynaklanmaktadir. Benzetimdeki ornek degerleri (-2,2] arasmda duzgun dagrhmh olmamaktadir. Sekil 3.32'de gosterildigi gibi sinus isaretinin periyodik olmast ve ornekleme frekansimn sinus frekansmm tamsayi kati olmasi nedeniyle, omeklenmis isaret simrh sayidaki birkac degeri

almaktadir.

82

-0.75

-1.25

-1.75

0.1 0.12 0.14 0.16 0.18 0.2

(b)

~ekiI3.32. Ornek 3.7. icin (a) Orneklenmis sinus isareti (b) Kuantalanmis isaret.

83

3.3.2. Birbicimli Olmayan Kuantalayicilar

isareti duzgun dagihmh hale getirilmektedir. Duzgun dagihmh h~le getiril~i~ i~~r~t, birbicimli bir kuantalayici ile nicemlenmektedir. Kuantalanan isaret seviyelerinin, sikrstmcunn tam tersi bir islev yerine getiren bir genlestiriciden gecirilmesi sonucu isaret degerleri normal seviyelerine geri getirilmektedir. ~~ sa~ede bir~iyi~li ol!?aya~ bir kuantalayicmm fonksiyonu basit olarak yerine getirilebilmektedir, Omegm bir sayisal haberlesme sisteminde sikrsnrma ve birbicimli kuantalama islemleri gondericide yapihrken, genlestirme islemi ahcida yapilabilmektedir,

Duzgun dagihmh olmayan analog isaretlerin sayisal isaretlere cevrilmesi asamasmda birbieimli olmayan kuantalayieuar daha iyi bir performans gcstermektedir. DUzgUn dagihmli olmayan isaretler icin birbicimli olmayan kuantalayicilar sayesinde belirli bir kuantalama seviye saYISI icin daha dusuk kuantalama hatasi, veya belirli bir kuantalama hatasi icin daha az seviye sayrsi elde edilebilmektedir.

giris

Sikistmci

Genlestirici

SekiI3.34. Srkrstirma-Genlestirmeli Kuantalama.

Sekil 3.33. Birbicimli olmayan kuantalayici icin omek giris/cikrs iliskisi.

Birbicimli olmayan kuantalayicrlar ilk olarak sayisal ses iletiminde kullamlmaya baslanmistir. Birbicimli kuantalayicilarda oldugu gibi birbicimli olmayan kuantalayicilarda da iyi bir kuantalama islemi istendigi taktirde t~sanm asamasmda kuantalanacak isaretin ozelllklerinin dikkate almmasi gerekrnektedir. Bu ne?enle. s~s isaretinin kuantalanmasi icin gelistirilecek kuantalayicilann tasanrmnda ses isaretinin ozeliikleri dikkate almmaktadrr, Yapilan istatistissel incelemelerde konusma esnasmda ses isaretinin cogunlukla dnsuk genliklerde bulundugu tespit edilmistir, Telefon sebekesini farkh ses ozelliklerine sahip kisiler kullanabileceginden, si~temin farkh konusmacilann ozellikleri dikkate ahnarak tasarlanmasi gerekmektedir. Bu nedenle farkh ozelfiklerdeki bircok konusmacmm s€!>' djnamikleri incelendiginde ses yogunlugunun genelde 40 db'lik bir arahkta degi~tigi~izlenmi~tir. Ses i~~retinin gene I istatistikleri dikkate ahnarak Avrupa'da kullamlan . <\.-kurah olarak bilinen ve Kuzey Amerika'da kullamlan ve u-kurah olarak biliner birbirine cok yakm iki srkistmci karakteristigi tammlanmrstir.

Birbicimli olmayan kuantalayicrlar, yaygm olarak ses isaretlerinin sayisal isaretlere dontisturiilmesi icin kullarulmaktadir. Ses isaretleri yapi itibariyle cogunlukla dilsiik genliklerdedir ve yiiksek genlik degerleri daha dusuk bir olasihkla olusmaktadir. Bu nedenle dU~tik genlikler icin daha kucilk adirn arahklan, yiiksek genlikler icin de daha buyuk adim arahklan kullarularak kuantalayicmm genel performansi iyilestirilebilmektedir. Boyle bir kuantalayicmm tipik giris-cikis iliskisi Sekil 3.33'de gosterilmektedir.

3.3.2.1. SlkI~t1rma-genle~tirmeli kuantalama

Birbicimli olmayan kuantalayicrlann tasanmi ve gerceklenmesi birbicimli kuantalayicilara oranla daha zordur. Bu nedenle, birbicimli olmayan kuantalayicr islevi icin Sekil 3.34'de gosterilen silcsnrma-genlesnrmeli kuantalayici yaprsi kullamlabilmektedir. Bu yaklasim ozellikle sayisal ses haberlesmesi uygulamalarmda ses isaretlerinin sayisal isaretlere donusturnlmesi icin kullamlmaktadir. Sikistmci, birbicimli kuantalayicr ve genlestirici elemanlannm birlesiminden olusan sikrsttrmagenlestirmeli kuantalayici yaptsi birbicimli olmayan kuantalayrci islevi gormektedir. Sikisnrma-genlestirmeli kuantalayictda duzgun dagihmh olmayan giris isareti, bir sikistmcrdan gecirilerek daha sik rastlanan dusuk genlikli degerlerin arasi acihrken, daha dusuk olasihkh yUksek genlikli degerlerin arasi sikisnnlmakta, ve bu sayede girls

Kuzey Amerika' da kullamlan u-kurah sikistmcida giris (Vg) - c;lkl~ (Vf) iliskisi, f.l sikrstrrma parametresi ve sign(.) isaret fonksiyonu olmak Uzere

. In(1 + ~IVg D

V~ =Slgn(Vg) ( .)

. In 1 + J.l

(3.23)

84

85

olarak tarumlanmaktadir. Farkh sikistnma parametreleri icin u-kurah giris-cikis egrisinin aldigt bicim Sekil 3.35'de gosterilmektedir. Goruldugu gibi sikrstirmada logaritmik bir tepki olusmakta ve birim girls (en tepe ses degeri) icin birim ytkl~ elde edilecek sekilde bir normalizasyon gerceklestirilmektedir, Kuzey Amerika'da telefon sebekesi uzerinden gerceklestirilen sayisal ses iletiminde insan ses dagihmma uygun bir sikisnrma parametresi olarak /F255 kullamlmaktadrr.

Yap dan bu olc;Umlere gore A-kurah sikistirma sisteminin tasanmmda, ses icin

o db -13 db

-26 db

-39 db

-52 db

Tepe degeri

En giirUltUlii RMS degeri Ortalama RMS degeri En sessiz RMS degeri Minimum isaret degeri

A vrupa' da kullamlan A -kurah stktstincr karakteristigi ise dogrusal ve logaritmik olmak uzere iki bolgeye bolttnmustur. Giris (Vg) - C;lkl~ (V,) iliskisi, A sistemin siktsnrma parametresi ve sign(.) isaret fonksiyonu olmak uzere

V~ = l+AI:(A) O~IVgl~ ~ (dogrusal bolge)

dinamik arahklan belirlenmistir. En sessiz konusmacmm logaritmik bolgeye girmesi icin IVg I = 1/ A noktasi -39·· db degerine karsihk geleceksekilde ayarlanrms, ve bu

nedenle telefon sebekesi iizerinden gerceklestirilen sayisal ses iletimi icin Avrupa'da sikrsnrma parametresi A=87.6 olarak belirlenmistir.

(3.24)

. 1 +In(Alvgl)_ 1 II\.

V~=Slgn(Vg) 1+ln(A)' A::;rgS-1{logaritmiR.-boIge)

Vg

Vg

olarak tarumlanmaktadir, Farkh sikistirma parametreleri icin A-kurah giris-cikis egrisinin aldigr bicim Sekil 3.35'de gosterilmektedir. Avrupa'da telefon sebekesi ilzerinden gerceklestirilen sayisal ses iletiminde insan ses dagihmma uygun bir sikistirma parametresi oIarakA=87.6 kullarnlmaktadir.

-1 -0.8 -11.6 -0.4

0.4. 0.6 0.6 1 -1 -O.B -0.6 ·0.4

0.4 0.6 O:B

A-kurahnm tammlanmasmda

~ Giris sifir oldugunda crkism stfir olmasim saglayacak bir dogrusal bolgenin kullarulmasi

~ Giris genligi IVg I = 1 icin IV,I = 1 saglayacak bir logaritmik bolgenin kullarulmasi

~ Karakteristiklerin IVg I = 11 A noktasmda surekli olmasuun saglanmasi

kosullan dikkate ahnrmsnr,

-0.8

ue

-1

-1

~ekil3.35. Degisik sikisnrma parametreleri icin A-kurah ve u-kurah srkistirma egrileri.

Ses isareti icin logaritmik bolgede isaret-kuantalama giiriiltU oram girls degerlerine bagh olrnamaktadir. Bu bolgede sabit bir A parametresi ve belirli bir seviye saYISI icin yaklasik olarak sabit bir isaret-kuantalama giirUltU oram elde edilmektedir. Dogrusal

bolgenin suun olan IVg I = 1 / A noktasi, en sessiz konusmaci seviyesine gore

ayarlanmakta ve bu sayede butun kullamcilar icin efektif olarak sabit bir isaret-gurultu oramnm elde edilmesi amaclanmaktadir. Yapilan olcumlerde nufusun %98'inin ses genliginin etkin (RMS) degerinin tum konusmacilann ortalama etkin degerine 'gore ± 13 dB arahgmda oldugu bulunmustur. OIC;Umler sirasmda aynca konusmacilann zamanm %99'unda kendi etkin degerlerinden en fazla ±13 dB sapma gosterdikleri tespit edilmistir.

Avrupa'da kullamlan sikrsurma-genlestirmeli kuantalama sisteminde ses isareti sikisnrma parametresi A=87.6 olan bir sikistmcrdan gecirildikten soma 256 seviyeli (8 bitlik) birbicirnli bir kuantalayrci ile kuantalandigi taktirde, kuantalama isleminin ortalama isaret-gurultu oram 38 db olarak bulunrnaktadtr, Bu degerler kullarnlarak bir karsrlasnrma yapildigmda, A-kurah SIkI~tlnCI kullanan 256 seviyeli (8 bitlik) birbicimli bir kuantalayicinm performansmi yakalayabilmesi icin sikistirma kullanmayan birbicimli bir kuantalayicida 4096 seviye (12 bit) olmasi gerektigi bulunmaktadir. Bu nedenle srkistuma-genlestirmeli kuantalamasayesinde %33'lilk bir - veri kazanci saglanmaktadir,

GiinUmiizde logaritmik sikistmci ve genlestiriciler yerine gerceklestirilmesi daha kolay olan parcah dogrusal sikistmcr ve genlestiriciler kullamlabilmektedir. Pratikte kullamian parcali-dogrusal A-kurah sikistmct egrisinin pozitif kismi Sekil 3.36'da

86

87

gosterilmektedir. Sikrstmci, pozitifte 7, negatifte 7 olmak Uzere top lam 14 kisma aynlrmstir ve her ktstm icerisinde ayn birbicimli kuantalayicilar kullamlmaktadtr. Normalde basamak seklinde olan kuantalayicr yapist geneI karakteristigin anlasilabilmesi icin ~ekiI3.36'da cizgisel olarak gosterilmektedir. Giris, pozitif degerler icin 4096, negatif degerler icin 4096 olmak Iizere top lam 8192 seviyeye boltmmekte, cikista ise pozitifte 128, negatifte 128 olmak Uzere toplam 256 seviyeye kuantalama (8-bit cikrs) gerceklestirilmektedir.

»partition= -(Ll2-1)*delta: delta: (Ll2-1)*delta; % L-I adet giris esik seviyesi

»codebook= -«L-I)*deltal2):delta:«L-l)*deltal2); % L adet ylkl~ seviyesi

s;lkl~ 128
seviyeleri 112
96
80
64
48
32 -------
.>:
-:
1/
J »[indxl,xq]=quantiz(x,partition,codebook); % ses isaretini dogrudan kuantala

» hatal = x-xq; % Sikistirmasiz birbicimli kuantalayrci ile nicemlenen % isaret icin kuantalayicr hatasi

»ok:khl=var(hatal) % Siktsnrmasiz birbicimli kuantalayrci ile nicemlenen

% isaret icin ortalama karesel kuantalama hatasi

»makshatal=max(abs(hatal» % Maksimum kuantalama hatasi

»xc=compand(x,87.6,1,'A/compressor'); % A-kurahna gore ses isaretinin sikisnr

» figure; plot (xc); % Sikistmcidan gecmis ses isaretini cizdir. Ornek

% isaretin stkistmcidan gecmis hali ~ekil3.37(b)'de % gosterilmektedir. GorUldUgU gibi isaretin dagrlnm % daha dUzgUndUr.

» [indx2,xcq]=quantiz(xc,partition,codebook); % sikisnnlrms isareti kuantala

»xa=compand(xcq,87.6,1,'A/expander');· % Kuantalanmis isareti A-kuralma gore

% genlestiriciden gecir

% Siktstirma-genlestirmeli kuantalamanm hatast

% Sikisnrma-genlestirmeli kuantalamarun ortalama % karesel kuantalama hatasi

»makshata2=max(abs(hata2» % Maksimum kuantalama hatasi

» hata2= x-xa;

» ok:kh2=var(hata2)

o

// \ \512

064 128256

1024

2048 .. . I .

gms seviye en

4096

Sikrsnrma-genlestirmeli kuantalama sayesinde ortalama karesel kuantalama hatasi birbicimli kuantalamaya gore onemli oranda dU~UrUlebilmektedir. Fakat, sikistmnagenlestirmeli kuantalama sayesinde birbicimli olmayan bir kuantalama yapildigmdan maksimum kuantalama hatasi birbicimli kuantalamaya oranla artmaktadir .

Sekil 3.36. Pratikte kullanilabilen parcah-dogrusal A-kurah kuantalayictsi.

• Ornek 3.8 (Matlab):

Matlab CozUmU:

Matlab kullanarak ses isaretleri ls;m sikisnrma-genlestirmeli kuantalamamn kuantalama hatasi tizerindeki etkisini gos~:;:I:,,;7

» x=x'; »plot (x);

»L=8; % Kuantalayicmm seviye saYISI

» x=wavread('c:*** .wav'); % ses isaretini bir .wav dosyasmdan okut

% ses isaretinin devrigini alarak satrr matrisine donU~tUr % ses isaretinin cizdir, omek bir isaret Sekil 3.37(a)'da % gosterilmektedir. Ses isaretinin duzgnn dagihmli

% olmadigi gertllmektedir.

»xmax=l; % Kuantalayrci tasanmi icin ses isaretinin maksimum degeri

»delta=2*xmaxIL; % Birbicimli kuantalayicmm adim arahgi

-1

-1

(a) Ornek bir ses isareti,

(b) Ses isaretinin A-kuralma gore srkistmlmasiyla elde edilen isaret.

~ekil3.37. A-kurah sikistrrmanm ses isaretine etkisi.

88

89

Ortalama karesel kuantalama hatasi, degisinti tamrmndan yola crkilarak,

00

cr; = J(x - Q(X»)2 Ix (x)dx

(3.25)

bi Jxlx(x)dx bi_1 Yi=--'b-:--'.--I

. Jlx(x)dx

bi-1

(3.28)

-00

seklinde duzgun dagthmh olmayan isaretlere genisletilebilmektedir. Bu ifadede f x (x), isaretin olasihk yogunluk fonksiyonunu gostermektedir. Kuantalayicmm girls

esik seviyeleri {bi}:o' ve kuantalama ~lkl~ seviyeleri {Yi}~ 1 ile gosterildigi taktirde, kuantalayicmm calismasi

Q(x) = Yi ,bi_1 < X S; bj

seklinde yazilabilmektedir. Bu durumda ortalama kareselkuantalama hatasi

(3.26)

elde edilmektedir .: Goriildiigii gibi her kuantalama 91kl~ seviyesi, 0 arahgm olasihk kiitlesinin merkezine karsihk gelmektedir. Giris esik seviyelerinin tespit edilebilmesi icin b, 'ye gore tiirev ahmp, sonuc sifira esitlendikten sonra, b, cekildiginde

M bi

cr; = L J(x - v. Y fx(x)dx

;=! bi-1

(3.27)

b. = Yi + Y;+I

I 2

elde edilmektedir. Dolayisiyla giris esik seviyeleri, komsu iki ylkl~ kuantalama seviyesinin orta noktasi seklinde olusmaktadir. Kuantalama hatasinm en dusuk seviyede tutulabilmesi icin, giris esiklerinin ylkl~ seviyelerinin orta noktasma karsilik gelmesi gerekmektedir. Bu sayede, ylkl~ seviyelerinin tam orta noktasindagiris degeri icin bir onceki seviye ile bir sonraki seviye ayru kuantalama hatasmi vermektedir ve bu noktadan kliylik girls degerleri bir alt kuantalama seviyesine daha yakm, buyiik giris degerleri ise bir list kuantalama seviyesine daha yakm olmaktadir.

(3.29)

olarak ifade edilebilmektedir.

Ses isaretleri icin onceden tammlanrrus u-kurali ve A-kurah tabanh sikisnrmagenlestirmeli kuantalayrcilar kullamlabilmekle beraber, ses haricindeki isaretlerde iyi bir performans elde edebilmek icin birbicimli olmayan kuantalaytcmm isaret degerlerinin dagihm yapisma bagh olarak tasarlanmasi gerekmektedir.

3.3.2.2. Olasihk yogunluk fonksiyon eniyilenmis kuantalama

Olasihk yogunluk fonksiyonu acismdan eniyilenmis kuantalayicmm parametreleri (3.28) ve (3.29) denklerimi cozulerek bulunabilmektedir. Bu denklemlerde Yi' bi_1 ve

hi 'ye bagh; b, ise y; ve Yi+1 'e bagh oldugundan dogrudan bir yoziim mlimkiin olmamakla beraber, bu denklemlerin ozyineli olarak cozulebilecegi Joel Max ve Stuart P. Lloyd tarafindan gosterilmistir, Onerilen ozyineli yozlimde, ilk kuantalama ylkl~ seviyesi icin bir tahmin yaptldiktan sonra kuantalayici parametreleri (3.28) ve (3.29) denklerimi kullamlarak bulunmaktadir. Daha sonra bu parametreler, hata belirli bir degerin altma dusene kadar ozyineli olarak giincellenmektedir. Bu sekilde tasarlanan kuantalayicilar Lloyd-Max kuantalaytct olarak adlandmlmaktadir,

Olasihk yogunluk fonksiyon eniyilenmls kuantalama yontemi, isaretin olasihk yogunluk fonksiyonunu kullanarak kuantalayicmm tasanmim gerceklestirmektedir. lsaretin yogunluk fonksiyonunun tam olarak bilinmedigi durumlarda ise, isaret omeklerinden olusacak bir egitim seti kullanilarak, bu egitim setindeki isaret degerlerine bagli bir olasihk yogunluk fonksiyonunun olusturulmasi sayesinde kuantalayicuun tasarlanmasi miimkiin olmaktadir.

Olasilik yogunluk fonksiyonu bilinen bir isaret 19m tasarlanacak kuantalayicida ortalama karesel kuantalama hatasmm minimum olmasr istenmektedir. Minimum ortalama karesel kuantalama hatasr icin (3.27) ifadesinin Yi 'ye gore tlirevi almip,

sonuc sifira esitlendikten sonra Yi cekildiginde

• Ornek 3. 9 (Matlab):

Matlab kullanarak Gauss (normal) dagihmh isaretler icin kullanilabilecek 16 seviyeli bir Lloyd-Max kuantalayicrsi tasarlayiruz,

Matlab Cozlimli:

» L=16;

» x=randn(l,lOOOO);

% Kuantalayicuun seviye saytsi

% Normal dagihmh omek bir isaret olusturulmakta

90

91

»[partition,codebook]= lloyds(x,L) % Kuantalayici parametreleri tespit edilmekte % Aynnnh bilgi icin "help lloyds" yazmiz

»vg=-5:0.001:5; % (-5,5) arasmda girls isareti olusturulmakta

»[indx,vc]=quantiz(vg,partition,codebook); % Giris isareti kuantalanmakta

» plot(vg, vc,'.k') % Giris-Cikis iliskisi cizdirilmektedir

% Ornek Giris-Cikrs iliskisi ~ekil3.38'de gosterilmektedir.

.2.5
2
1.5
0.5
0
-0.5
-1
-1.5
-2
-2.5
-5 -4 :3 ~2 -1 - ...

o 12 3 4 5

~ekil3.38_ Gauss dagilunh isaretler icin 16 seviyeli Lloyd-Max kuantalayici.

3.4. DARSE KOD MODOLASYONU (PCM)

Kuantalanrms ornek degerlerinin sayisal kod sozcukleri sekline cevrilmesi islemi darbe kod modiilasyonu (PCM) olarak adlandtnlmaktadir. Kuantalanmis omek degerleri genelde ikili kod sozcukleri kullantlarak sayisal sozcukler seklinde ifade . edilebilmektedir. Darbe kod modiilasyonu kullarnlarak her isaret ornegi icin, 0 ornegin genlik degerini belirten bir kod sozcUgii uretilmektedir.

Sekil 3.39'da analog bir isaretin, orneklenmesi, kuantalanmasi ve PCM kodlanmasma ornek gosterilmektedir. Seviye sayisr L olan bir kuantalayict icin butun seviyelerin kodlanabilmesi icin dogal olarak Ladet farkh kod sozcugtme gereksinim duyulmaktadir, Gosterim icin ikili sistem kullamldigr taktirde Ladet kod sozcUgii icin n = log, L bit kullarulmahdir,

92

x(t)
7
6
5
4
3
2
0

(a) Ornek bir analog isaret
xql(t)
; i r-
o
4 l ~
3 U U ~
2
1
0
___j xs(t)

7 6 5 4 3 2 1 o

r-
r-
r- (b) Dtlz-tepeli orneklenmis isaret

PCMkodlan

Seviye Kod

7 111

6 110

5 101

4 100

Seviye Kod

3 011

2 010

1 001

o 000

PCM bit dizini

11 0 10 1 1 00 0 11 011 0 11 100

(c) Sekiz seviyeye kuantalanmrs isaret,

xq2(t)

--,

I

I

6

4

r- r
n 2

o

PCM kodlan Seviye Kod

6 11

4 10

2 01

o 00

PCM bit dizini

11 11 10 1001 1010

(d) Dort seviyeye kuantalannus isaret,

~ekil3.39. PCM kodlamasma ornek.

93

Kuantalama seviye SaYlSI arttikca seviyelerin gosterimi icin gerekli bit sayrst ve bunun neticesinde her ornegin gosteriminde kullamlan bit miktan artmaktadir, Kuantalama seviye sayisi azaldikca her ornegin gdsteriminde kullamian bit miktan da azalmakta fakat buna karsm kuantalama hatasi artmaktadir.

kullamlarak isaret omekleri 256seviyeye kuantalanmakta ve bu nedenle PCM kodlayicist isaret omeklerini 8-bitlik sayisal sozcuklere donii!jtiirmektedir. ParalellSeri eevirici cikismda saniyede 8000 ornegin her biri 8-bit ile ifade edildigi icin 64 kbit/s

bit-htzi olusmaktadir. ADC

Darbe kod modiilasyonunun en onemli avantajlan dort noktada topianabilmektedir:

> Sistem icerisinde daha ucuz olan sayisal devrelerin kullamlabilmesine olanak tamnmaktadir,

> Farkh analog isaretlerden (ses, video, ... ) olusturulan PCM isaretleri dogrudan sayisal isaretlerle (bilgisayar ... ) bit arada kullamlabilmekte ve , isaretin kokenine bakilmaksizm aym sekilde ele ahnabilmektedir,

> Uzun mesafeIi iletimlerde kullarulmasi gereken yineleyicilerde PCM isareti kolayca giirUltiilU isaretten yeniden olusturulabilmekte ve bu sayede uzun mesafelerde daha kaliteli bir i1etim saglanabilmektedir.

~ PCM sistemi gurultuye karsi oldukca dayanikh olup sayisal isaretlerin srkistmlmasi, hatalara karst kodlanmasi ve islenmesi daha kolay olmaktadir.

~ekil 3.40. PCM sistem yapisi.

PCM esasmda kuantalanrrns isaret omeklerinin sayisal kod sozcukleri ile gosterim islemi olmakla beraber, cogu zaman analog bir isaretten baslarup sayisal kod sozcugunun olusturulmasi islemlerinin tamarrn bir btltiln haIinde PCM sistemi olarak kabul edilebilmektedir. Bu anlamda bir PCM sistemi Sekil 3.40'da gosterilmektedir. Telefon gibi cift yonlu bir iletim sistemi soz konusu oldugu zaman her iki tarafta da bir ahci ve verici bulunacagmdan hem analog isareti PCM'e cevirerek iletecek, hem de PCM oIarak ahnan isareti analog forma cevirecek bir sistem bulunmaktadir.

PCM ahci sisteminde seri/paralel cevirici iIe PCM kod sozcukleri olusturulduktan sonra PCM kod c;ozilcil ve omekle-ve-tut devresi kullamlarak her kod sozcilgli icin uygun genlikte bir darbe olusturulduktan sonra alcak-geciren siizge? ile analog isaret geri elde edilmektedir. SeriIParalel cevirici, PCM kod c;ozlicli IIe ornekle-ve-tut elemanlan biitiinli Sayisal/Analog Cevirici (DAC, D/A) olarak adlandmlmaktadir,

Tipik bir PCM uretecinde, once analog isareti bant-suurh hale getirecek bir orttisrneonler alcak-geciren suzgec (AGS) bulunmaktadrr. Omekle-ve-tut devresi ile analog isaret Nyquist kriterine gore belirlenen omekleme frekansmda orneklenmekte ve sonrasmda istenen seviye adedine kuantalanmaktadtr. peM kodlayicisi her kuantalama seviyesine karsilrk geIen sayisal kod sozciigiinil ilretmektedir. Son olarak PCM kodlayicmm paralel olarak urettig] sayisal veriler iletim icin seri hale cevrilrnektedir. Omekle-ve-tut devresi, kuantalayici, PCM kodlayici ve ParalellSeri cevirici elemanlannm biltiinii Analog/Sayisal Cevirici (ADC, AID) olarak adlandrnlmaktadir. .

• Ornek 3. 10:

x(t) = 5 cos(500nt + n 14) + 10 cos(l OOOnt + 1t I 6) seklinde veri len bir i.aretin tabanbant isareti seklinde ele almarak sayisal iletimi istenmektedir.

a) Isaret biciminin ahcida bozulmadan olusturulabilmesi icin ~'me' ler arasmda kullantlabilecek en yiiksek zaman arahgirn bulunuz.

b) Bu durumda dalgamn 1 saatlik bir bolumunde kac adet omek degeri bulundugunu

bulunuz. '

c) Kuantalayictda 128 seviye kullamldigi taktirde ikili iletim oranmi bulunuz ..

d) Bu dalganm 1 saatlik bir bolumunde kac bit bulundugunu bulunuz.

e) Her bir bitin iletimi icin en fazla ne kadar sure kullanilabilecegini bulunuz.

Seri PCM iletiminde ikili bit hlZI, omekleme frekansi ile PCM kodlayicmm kod sozcukleri icin kullandigi bit saYISI carpmu olarak olusmaktadir. Ornegin, telefon , haberlesmesi 'icin sayisal ses iletiminde tipik olarak ses isareti bir alcak-geciren suzgec '. kullanilarak bashca frekans bilesenlerinin bulundugu 3.4 kHz frekans bandma simrlandmlmaktadtr. Nyquist orarn dikkate ahnarak 8 kHz'de orneklenen ses isaretinden boylece saniyede 8000 ornek elde edilmektedir. A-kurah (veya u-kurah)

Cozi.im:

a) lsaret it = 500n12n= 250 Hz ve 12 = 10001t/21t = 500 Hz frekanslarma sahip iki adet kosinils bileseninden olusmaktadir. lsaret tabanbant isareti seklinde ele almacagindan maksimum frekans bileseni 1 max = 12 = 500 Hz olarak bulunmaktadlr.

94

95

Pratik bir omekleme sistemi icin 10 == 2.2/ (MX = 1100 Hz kullamldigi taktirde, saniyede 1100 ornek ahnmakta olup iki ardisik ornek arasi en fazla TIJ = 11 /IJ = 1111 00 ~ 909J.ls olarak bulunmaktadir.

b) Omekleme frekansmdan dolayi saniyede 1100 ornek almdigmda, bir saatlik sure icerisinde 60 x 60 x 1100 = 3.96 x 106 ornek bulunmaktadir.

olmasma gore ardisik deneme degerleri belirlenirken, deneme degerleri icin kullamlan adim arahgi once biiyiik secilmekte ve giderek kucultulerek hizh bir yakmsama saglanmaktadir. Deneme degerleri sayisal mantik ile kontrol edilen anahtarlar sayesinde diizenlenen bir seri gerilim bolucu kullamlarak iiretilmektedir. Yakmsama sonrasi, anahtar duzeneginin degeri PCM sozciigii olarak atanmaktadir, Rampa ceviricilere gore daha fazla bilesen saYISI gerektiren bu yontemde, cahsma hizr anahtarlarm hizi tarafmdan belirlenmektedir. Omegin, National Semiconductor ADC0804 8-b ADC devresi bu yontemi kullanmaktadir.

c) Kuantalayicida 128 seviye kullamldigi taktirde her seviyenin gosterimi icin log 2 128 = 7 bit kullarulmaktadir. Bu nedenle ikili iletim orani rb = 1100 x 7 = 7.7 kbps (kbitls) olarak bulunmaktadir.

d) lsarette bir saniyede 7700 bit bulundugundan, bir saatlik siirede 60 x 60 x 7700 = 21.72 Mbit mevcuttur.

SAYICIYI DURDUR

e) Saniyede 7700 bit iletilecegine gore her bitin iletimi icm en fazla Tb =:l/rb = I I 7700 ~ I2911S kullamlabilmektedir,

v~

D/A

3.5. ANALOG/SA YISAL CEviRici DEVRELERi

Analog ~~aretleril! sayisal forma cevrllmesi icin kullarnlan yontemler iiI( ana grupta toplanabilrnektedir: sayici (veya rampa) ceviriciler, seri (veya ardisik) ceviriciler ve paralel (veya flas) ceviriciler.

SA YISAL SOZCUK

Sekil 3.41. 4-bitlik bir rampa Analog/Sayisal Cevirici .

Rampa ceviriciler olarak da adlandmlan sayici ceviricilerde, isaret omeginin ahnmas_.~~1.~ be.ra.ber,bir rampa iireteci ve bir ikili sayicr cahstmlmaya baslanmaktadir. ~amp~:.~~ml??Jkf~tSiirekli olarak ornek degeri ile karsilasnnlmakta ve rampa uretecmln'~d~en ".,omek degerine esit oldugunda (veya gectiginde) ikili sayicrda bulunan sayi peM sozciigll olarak atanmaktadir. Bir isaret ornegi icin PCM sozciigii bulundu.k.tan sonra rampa iireteci ve ikili sayict sifir konumuna getirilerek bir sonraki ornek icin a~m i~lemi tekrarlamak iizere hazirhk yapilmaktadrr. Genelde rampa nreteci olarak basit bir Sayisal/Analog cevirici kullamlmaktadrr. Rampa ceviricilerde kullanilan bilesen say lSI dii~iik olmakla beraber, Analog/Sayisal ceviricinin hrzi gene Ide sayicuun hizi ~arafmdan simrlandmlmakta olup bu tur ceviriciler cogunlukla yavas cahsmaktadir. Ornegin, Maxim ICL7126 CMOS ADC devresi bu yontemi kullanrnaktadir, Sekil 3.41 'de 4-bitlik bir rampa analog/sayisal cevirici yaptsi

gosterilmektedir. .

Flas ceviriciler olarak da adlandmlan paralel ceviriciler, kuantalama seviyelerini referans alan bir dizi paralel karsilastmcr kullanmaktadir. Ornek degeri butun paralel karsilastmcrlara ayru anda verilerek karstlastincrlann cikrsma gore ikili bir mantik sistemiyle PCM kelimesi olusturulmaktadir. Paralel ceviriciler, hizh bir analog/sayisal cevirim sag~.amakla beraber, bilesen saytsi ve dolayrsiyla mali yet daha yiiksek olmaktadir. Ornegin, Harris CA3318 8-b ADC devresi bu yontemi kullanmaktadir.

Ardisik ceviriciler olarak da adlandmlan seri ceviriciler, ornek degerini surekli olarak deneme degerleri ile karsrlastirmaktadir. Karsrlasnnci cikrsmm pozitif veya negatif

Sayisal/ Analog ceviriciler genelde sayisal peM sozcugune bagh olarak direnclerin konumunu belirleyen anahtarlarm durumlarmm ayarlandigr bir gerilim veya akim bolticu devresi mantigma dayanmaktadir. Sekil 3.42'de ornek bir Sayisal/Analog cevirici devre yaplsl gosterilmektedir. <;lkl§ gerilimi, dogrudan bolucunun referans gerilimi ile sayisal sozcugun carpimryla orantih olarak belirlendigi icin bu yonteme carpan saYlsa~.analog cevirici veya agirhklandmlrms direncli sayisal/analog cevirici . denmektedir. Ornegin Motorola MC1408 ve National Semiconductor DAC0808 8-b DAC devreleri bu yontemi kullanmaktadir.

96

97

• Ornek3.11:

gelendegeri sifir seviyesi ile karsilasnran bir karsilastmci kullanmaktadir. Aynca genligin tespitinde negatif degerleri pozitife ceviren bir dogrultucu kullanildiktan sonra isaret genligini kuantalama seviyelerinin ara genlikleri ile karsilastirmak Iizere referans degerleri ayarlanmis top lam lic;: adet karsilastmci ve PCM sozcliglinlin genlik bitleriniolusturacak bir mantik devresi kullanmaktadir,

Sekil 3.43(c)'de gosterilen sayisal/analog cevirici ile VI' == (_I)bz (4b1 + 2bo + 1)/8 ~eklind~ kuantalanmis .isaret degerleri yeniden olusturulabilmektedir.

Do_g~l kod Isaret/genlik kodu
x, b2b1bo b2b1bo
7/8 111 011
5/8 110 010
3/8 101 001
118 100 000
-1/8 011 100
-3/8 010 101
-5/8 001 110
-7/8 000 III ~ekiI3.42. lkili-agirhklandmlrms direncli DAC.

0-10 V arasmda deger alan bir isaret 8 bitlik AID cevirici ile sayisal sekle cevrilmektedir. Analog/sayisal ceviricinin gerilim c;:ozlinli'rltiglinli (adim araliguu) bulunuz.

Cozlim:

(a)

x(kT.)

8 bitlik AID ceviricide L == 28 = 256 seviye bulunmaktadir, Bu ned en Ie gerilim c;:ozlinlirltigti (adun arahgi) L\. == (Vrnax - V min) / L == 10 1256 ~ 39 m V olarak

Degeri [-1,1] arahgmda degisen bir analog isaret icin 3 bitlik PCM sisteminin tasanrrum gerceklestirerek, ADC ve DAC devrelerini tasarlayiruz.

3 bitlik bir PCM sistemi icin 23=8 seviyeli bir kuantalayici gerekmektedir. (-1,1] arahgmr kapsayacak sekilde olusturulan kuantalama seviyeleri ve bu seviyeler icin olusturulan iki tip kod Sekil 3.43(a)'da gosterilmektedir, Dogal kod, en alt seviyeden en list seviyeye kadar ttlm seviyelere ikili sisteme gore sirah kodlar atanarak olusturulmaktadir. lsaret/genlik kodunda ise birinci bit (b2) isaret biti olarak, diger iki bit (b1bo) ise isaretin genligini belirtmek icin kullamlmaktadir. Omekle-ve-tut devresiyle omeklenen isaret Sekil 3.43(b)'de gosterilen paralel ADC devresi iIe sayisal sekle donusturulebilmektedir. ADC devresi isaret bitini tespit etmek uzere,

bulunmaktadir.

• Ornek 3. 12:

C;ozUm:

98

b, +IV -IV

I I

(b)

(c)

~ekil3.43. Ornek 3.12. icin PCM kodlan, ADC ve DAC devreleri

99

Problemler:

3.7. Kompakt disk (CD) kullamlarak yiiksek kalitede muzik ve ses kaydi yapilmaktadir. Kaydedilen isaret 15 kHz bant genisligine sahiptir.

a) Ornekleme icin Nyquist oramm bulunuz.

b) Nyquist oranmda omeklenen isaret omekleri 65.536 seviyeye kuantalandigmda olusan ikili bilgi oramm bulunuz.

c) Pratik nedenlerden dolayi CD'de saniyede 44.100 ornek ahmp bu omekler 65.536 seviyeye kuantalandigmda olusan ikili bilgi oramm bulunuz.

3.1. 20kHz bant genisligine sahip, duzgun dagihmh bir analog isaret, pratik bir sistem He en az 55 dB'lik bir isaret-kuantalama gurultu oram (SNR) saglanacak sekilde birbicimli bir kuantalayrci kullanilarak sayisal sekle cevrildigi taktirde ikili iletim oranim bulunuz.

3.2. Marmara denizine yerlestirilmis bir elektronik sistemden her on saniyede bir sicakhk verisi ahnmaktadir, Sicakltgm tipik olarak (-20,+20) derece arasmda degisebilecegi goz ontine ahnmakta ve en az 0.1 derece dogruluk ile veri edinilmesi istenmektedir. Bu durumda olusan ikili bit oramru bulunuz.

3.8. Asagidaki isaretler icin Nyquist minimum omekleme oraruru bulunuz.

3.3. Frekans spektrumu Sekil 3.44'de verilen analog isaret icin minimum omekleme frekansuu tespit ederek bu frekansta omeklenmis isaretin frekans spektrumunu (ideal durtu orneklemesi durumunda) ciziniz.

a) sin(lOOm)

b) sinc( 50m)

c) sin (100m)sinc(50trt)

X(f)

3.9. Tabanbant isareti olarak kabul edilen 40 kHz frekansmdaki bir sinus isareti IO,Us arahklarla omeklenmektedir. Alman orneklerin isareti tanimlamak icin yeterli oldugunu, isaretin zaman ve frekans uzayt gosterimlerini kuUanarak gosteriniz, lsaret omeklerinin arasi 30,us olarak ahndigmda,

orneklerin isareti tammlamak icin yeterli olmadigrm ve bu omeklerden farkh isaretlerin geri olusturulabilecegini gosteriniz,

f

10 kHz 100 kHz 120 kHz

3.10. Bir ses kayit cihazi, sesi A-kuralma gore sayisala donusturdukten sonra kayit yapmaktadir. Veri srkistrrmasi (kaynak kodlamasi) kullamlmadigr taktirde, I saatlik ses kaydmm yapilabilmesi icin kullamlmasi gereken hafiza miktanm bulunuz.

~ekil3.44. Problem 3.3 icin isaretin frekans spektrumu.

3.4. 800 karakterls orarunda bilgi ureten bir kaynakta her karakter 7-bitlik ASCII kodu He beraber hata kontrolU icin kullanilan bir bit ile ifade edilmektedir. Bu durumda olusan bit oranuu bulunuz.

3.11. Olasihk yogunluk fonksiyonu Sekil 3.45'de verilen ornek degerleri icin en kUyUk ortalama karesel hatayr verecek dort seviyeli orta-yiikseltili bir kuantalayrci tasarlayarak giris-crkis iliskisini ciziniz.

3.5. Degeri [-2,21 arahgmda degisen analog bir isaret icin 4 bitlik bir PCM sistemi kullamlmaktadrr. Bu sistem icin bir sayisal/analog cevirici (DAC) tasarlayuuz ve sistemin calismasuu aciklayuuz.

fX<x)

3.6. Bir televizyon isaretinin 4.5 MHz bant genisligi bulunmaktadir, Nyquist oranmm %20 Uzerinde bir omekleme yapihp, her ornek 1024 seviyeye kuantalandigr taktirde olusan ikili bilgi orarum bulunuz.

x

~ekil3.45·. Problem 3.11 icin ornek degerlerinin olasihk yogunluk fonksiyonu.

100

101

4.1. SAYISAL TABANBANT iLETiMiNE GiRi$

Sayisal bilginin haberlesme kanahndan iletilebilmesi icin bilginin fiziksel bir isaret haline getirilmesi gerekmektedir. Bilgi isaretinin fiziksel yapisr haberlesme kanalma bagh olarak degisim gosterebilmektedir, Ornegin, kablo uzerinden elektriksel isaretler sekllnde iletim yapilirken, hava uzerinden iletim icin elektromanyetik dalgalar kullamlmakta, optik iletimde ise isiktan faydalamlmaktadir.

Say.sal Tabanbant iletimi

Cogu sayisal haberlesme sisteminde, sayisal bilgi oncelikle bir elektriksel tabanbant isaretine donusturulmektedir, Bunun icin gene Ide elektriksel darbe bicimlerinden faydalamlmaktadir. Ozellikle kablolu haberlesme sistemlerinde bilgi, dogrudan tabanbant darbe isaretleri ile iletilebilmektedir. Sayisal sembollerintabanbant elektriksel darbelerine dontisttirulmesi islemi genelde hat kodlamasi olarak adlandmlmaktadir, Uygulamada sayisal bilginin gosterimi icin farkh darbe bicimleri kullamlabilmekte, dolayisiyla farkh hat kodlama yontemleri bulunmaktadir. Herhangi bir sistemde kullarulan hat kodlama yontemi, haberlesme sisteminin oncelikleri ve ihtiyaclan dogrultusunda belirlenebilmektedir,

Bu bolumde, sayisal isaretlerin tabanbant uzerinden iletilmesi icin gerekli temel islemler ele almrnaktadir, Saytsal bilginin tabanbant uzerinden i1etilmesi icin bilginin fiziksel bir isaret seklinde gcsterilebilmesini saglayan hat kodlamasi tarutilarak, cesitli hat kodlama yontemleri incelenmektedir. Kullamlan hat kodlamasma bagh olarak iletim icin gerekli bant genislig] ele almmakta ve isaret gucunun etkisi degerlendirilmektedtr. Aynca, tabanbant isaretlerinin altcida sezilebilmesi icin gerekli alter yapilan ele ahnmakta ve alter performansmm haberlesme kanalindaki gUrUltUden olabildigince az etkilenmesi icin kullamlabilecek yaklasimlar incelenmektedir.

Haberlesme sistemlerinde, haberlesme kaynaklannm kullarumi ve haberlesme sisteminin basanrm acismdan iletim icin gerekli bant genisligi, gUy kullamnu ve hata oraru onem tasirnaktadrr. Tabanbant iletiminde kullamlan darbe bicimi dogrudan isaretin bant genisligini etkilemekte, aynca iletim gucu ile hata oraru arasmda da bir iliski bulunmaktadir. Bu nedenle tabanbant iletiminde kullarnlan darbe biciminin haberlesme sisteminin basanmma etkisi olmaktadir.

4.2. HAT KODLAMASI

Sekil 4.1 'de, sayisal bilgi bitlerinin elektriksel darbeler kullamlarak gosterimine omek verilmektedir. ikili iletimde bir bitin iletimi icin kullamlabilecek en yuksek sure, bit zaman dilimi olarak adlandmlmakta ve genelde Tb ile gosterilmektedir. Bit zaman dilimi, tipik olarak ikili iletim orarurun tersine esit olmaktadir. Ornek olarak, bit oram rb = 64 kbit/s olan bir iletim icin bit zaman dilimi Tb = 1/ rb = 15.625 usan olarak bulunmaktadir.

Darbe iletimi icin kullamlan sure (T') artnkca darbenin enerjisi artmakta ve darbenin ahcida algilanmasi kolaylasmaktadir. Bu nedenle cogunlukla darbe genisligi Ust limit olan bit (veya sembol) zaman dilimine esit almmaktadir. Darbe genisliginin bit zaman

102

103

r; bit:zaman dilimi ~

1 0

o

o

1

o

2. GUc spektral yogunlugu: GUy spektral yogunlugu iIetim icin kullarulan guctin frekans bandma gore dagihmmr gostermektedir. 'Kullamlrnasi gereken guc miktan eogunlukla bant genisligi, hata olasihgi veya sistem karmasikhgi ile ters orantrli olmaktadir.

3. Spektrum kullamml (bant genisligi): Tabanbant iletimi elektriksel darbeler kullarularak gerceklestirildiginde, darbelerin bant genisligi dogrudan haberlesme sistemi icin gerekli bant genisligini belirlemektedir.

4. Bit hata oram performansl: Haberlesme sisteminin basanmi dogrudan bit hata oram ile olculdugttnden bant genisligi, guc kullanmu ve sistem karmastkhgi goz onunde bulundurularak bit hata oramrun olabildigince dusuk olmasi istenmektedir.

S. Sembol senkronizasyonu icin zaman lama bilgisinin elde edilebilmesi: Sayisal haberlesme sistemlerinde cogunlukla eszamanlamaya (senkronizasyona) ihtiyac duyulmaktadir. Eszamanlama, harici olarak saglanabilecegi gibi, zamanlama bilgisi ileti~en dalga ~eklini.n icerisinde de sakh olabilmektedir. Eszamanlama bilgisinin dalga seklinden algilanabilmesi harici eszamanlama gereksinimini ortadan kaldirdigmdan cogunlukla maliyeti dtlsurmektedir.

6. Rata algI lama ozelliklerine duyulan ihtiyac: Kullarulan daJga bicimlerine bagl: olarak alrciya hata algtlayabilme ozelligi kazandmlabilmektedir. Bu ozellik, cogunlukla daha karmasik bir sistem yapisigerektirmektedir, Iletim icin kullarulan darbe bicimleri sayesinde elde edilen hata algi lama ozelliginin en onemli faydasi, ek hata kontrol verisine ihtiyac duyulmamasidir.

7. Saydamhk: Iletilen saytsal isarette arka arkaya gelen sembollere bagh olarak ~.istem performansmm degismedigi sistemler saydam olarak adlandmlmaktadir, Ornegin, arka arkaya gonderilen 0 ve 1 sembollerinin sayismdan bagimsiz olarak sistem siirekli aym basanmda calismayi surduruyorsa sistem saydarndir. Bilgiden bagimsrz olarak ayru basanrnm elde edilebilmesi icin saydamlik istenmektedir. Arka arkaya cok fazla 0 veya I geldiginde sistem basartrru dusuyor, ornegin eszamanlama bozuluyor ise, haberlesrne sistemi saydam olmamaktadrr,

dilimine esit oldugu durumda, iletilen elektriksel dalga sekli belirli darbelerin varhgi/yoklugu yerine, seviyeler arasmda gecis olarak da dU~UnUlebilmektedir.

· ~ .... . .... .... ..... - .
• • •
• , ,
• , ,
" ,
, ,
, ,
, ,
, ,
, ,
'T " . ,~

T

Sekil d.I. Bitlerin darbelerle gosterirni.

Sayisal bilginin elektriksel darbeler ile iIetimi icin yaygm olarak kullamlan degisik darbe bicimleri icin farkli gruplandirmalar mevcut olmakla beraber, darbe bicimine gore dort grupta srmflandtrma yapmak mUmkUndUr:

I. Sifira donmeyen (NRZ) darbeler

2. Stfira donen (RZ) darbeler

3. Faz Kodlanmis darbeler

4. .Cok-seviyeli darbeler

Tabanbant iletiminde, sayisal bilginin iletimi icin kullarnlacak darbe bicimi, yani hat kodu, haberlesme sisteminin ozellik ve gereksinimlerine gore belirlenebilmektedir.

. '

Hat kodlamasi, tabanbant isaretlesmesi olarak da adlandmlmaktadir. Bu nedenle, hat.. ,. kodlamasinda kullarulan dalga bicimleri tabanbant isaretlesme dalgalan veya PCM dalga bicimleri olarak adlandmlrnaktadir.

Belirli bir hat kodlama yontemi secilirken genelde asagidaki olyUtler dikkate ahnmaktadir:

4.2.1. Tek-kutuplu Isaretlesme

I. DC seviyesinin varhgl: Bazi sistemlerde ortalama deger!. sifirdan farkh isaretler kullamldigmda problemler meydana gelebilmektedir. Ornegin, trafolu veya ac-baglasimlr yineleyieilerin kullamldigi haberlesme sistemlerinde, dalgada belirgin bir de seviyesi bulundugu taktirde, bu seviye yineleyicide tutuldugundan iletilen isaret seviyeleri degi~mekte ve bunun sonucunda hata olastlrgrolusmaktadir. Bu nedenle, bu tilr sistemlerde ortalarna degeri sifir olan darbe bicimleri kullamlmaktadir.

Tek-kutuplu isaretlesme kullaruldigmda, ikili sembollerden birisi (gene Ide I biti) !9in bir darbe iletilmekte, diger sembol (gene Ide 0 biti) icin ise darbe iletilmemektedir. Iletim icin kullarulan darbe p(t) ile gosterildigi taktirde, tek-kutuplu isaretlesmede I

biti icin p(t) gonderilirken, 0 biti icin p(t) gcnderilmemektedir (0 biti icin sifir seviyesinden iletim yaptldigr dllsilntllebilmektedir},

104

lOS

Tabanbant basla-dur anahtarlamasi (OOK) olarak da adlandmlan tek-kutuplu isaretlesmenin, Sekil 4.2'de gosterilen, sifira donmeyen (NRZ) ve sifira donen (RZ) cesitleri bulunrnaktadrr, Sekil-t.Z'de gosterilen RZ darbeleri sadece zaman diliminin ilk yansmda pozitif gerilimde olup ikinci yansmda sifira donmektedir, ve dolayrsiyla bu darbelerin doluluk-bosluk orani %50 olmaktadir. RZ darbesinin pozitif gerilimde oldugu suresi 1: vebit-zaman dilimi Tb ile gosterildiginde doluluk-bosluk oram .. 1Tb olarak bulunmaktadir. Doluluk-bosluk oram dogrudan iletim icin gerekli bantgenisligini, kullarulan ortalama gucu ve hata olasihgim etkilediginden uygulamada farkh doluluk-bosluk oranian kullamlabilmektedir.

o

esit olasrlrk ile gorUldUgU varsayildigmda, tek-kutuplu NRZ isaretlesmesinin gUy

spektral yogunlugu

0:

G1-K,NRZ (I) = _1-In;,sinc(J1;,)12 +_1_ f In;,sinc(~)12 8(1 -nh)

47;, 47;, n=-«>

(I) v27;,. 2 ( IT ) V2 ~ G1-K,NRZ '=-4-Stnc J.l.b +4u(/)

olarak bulunmaktadir, Tek-kutuplu NRZ isaretlesmesinin gUI( spektral yogunlugundaki 0([ - nib) ifadesi, sadece I = nib frekanslannda tarumh olmaktadir,

{I n =0

Bu frekans degerlerinde ise sinc(p;,) = sinc( nit,7;,)= sinc(n) =' oldugundan

O,ni:-O

gUy spektral yogunlugunun ikinci terimi I = 0 haric her zaman sifir olmaktadir, Bu

nedenle ikinci terimde sadece I = 0 icin tammh V2 8(/) ifadesi kalmaktadir.

4

(4.2)

o

o

o

, 0

o

RZ

o Or--

r-- - '-

Doluluk-bosluk oraru %50 olan tek-kutuplu RZ isaretlesmesinde 1 sembolu +V genliginde fakat Tb 12 genisliginde bir darbe, 0 sembolil ise sifrr gerilimi ile

gosterildigi icin sembol gerilim spektrumlan ~(j)=V~ sin{/~) ve Fo(J)=O olarak bulunmaktadir. 1 ve 0 sembollerinin esit olasihk iIe gori.ildUgli varsayildigmda,

tek-kutuplu RZ isaretlesmesinin gUy spektral yogunlugu ~ .: '

; ,

+V - Or--

-, -,

o "-,

,

Sekil 4.2. Tek-kutuplu isaretlesme.

Giic spektral yogunlugu, isaret gucilntin frekanslara dagrhmmi gostermekte ve ayru zamanda bant genisligi hakkmda bilgi vermektedir. Bu nedenle iletim icin kullarulan isaretlerin gily spektraI yogunlugunun incelenmesinde fayda bulunmaktadir. Ikili isaretlesme kullanan sistemlerde, birinci semboliln gozukme olasihgr p (ikinci

sembolun olasihgt 1- p), sembol oram it, = _!_ ve sembol gerilim spektrumlan

7;,

Fa (I) ve F; <I) He gosterildigi taktirde, gUy spektral yogunlugu

V2T, (To) V2 00 (To )

G1-K RZ ([)= -' _b sinc2 I _.!!_ + - L sine.' I _.!!_ o(J - nib)

. 16 2 16 n=-oo 2

(4.3)

olarak bulunmaktadtr, ikinci terim, sadece sembol oram . .fi,'nin cift katlannda sifir olmaktadir. Dolaytsiyla tek-kutuplu RZ isaretlesmesinin gily spektral yogunlugunda sembol orarunm tek katlannda durtu bilesenleri olusmaktadir.

Sekil 4.3'de tek-kutuplu NRZ ve RZ isaretlesmesi icin elde edilen gUy spektral yogunluklan gosterilmektedir. Bu guc spektral yogunluklan incelendiginde, dolulukbosluk oram %50 olan tek-kutuplu sifira donen RZ isaretlesmenin, sifira donmeyen NRZ isaretlesmeye oranla iki kat fazla bant genisligi kapsadigt gorulmektedir. RZ isaretlesmede zaman uzaymda darbenin genisligi azaldigmdan, frekans uzaymda spektrumun genislemesi beklenmektedir. Aynca, RZ spektrumunda sembol oraru .fi,'nin tek katlarmda dnrtu seklinde spektral bilesenler olusmaktadir. Durtu seklinde olusan spektral bilesenlerinin frekanslan dogrudan sembol oranim verdiginden, ahcida bu bilesenlerin aynstmlmasiyla isaretten semboI oram yani zaman lama bilgisi

seklinde bulunabilmektedir.

Tek-kutuplu NRZ isaretlesmesinde 1 semboli.i +V genligindeki bir darbe, 0 sembolti ise sifir genligi iIe gosterildiginden, sembol gerilim spektrumlan r, (I) = VTb sinc(fTb) ve Fo (j) = 0 olarak elde edilmektedir. 1 ve 0 sembollerinin

106

107

ctkarttlabilmektedir. Bu sayede harici bir sisteme ihtiyac olmadan, dogrudan bilgi darbeleri kullamlarak eszamanhhgm saglanmasi miimkUn olmaktadir.

Tek-kutuplu isaretlerde, guc spektral yogunluklannm /=0 Hz frekansma karsihk gelen, de seviyesi bulunmaktadir. Bu nedenle tek-kutuplu isaretlerin, trafo veya kapasitor baglasimh (ac baglasunli) yineleyicilerin bulundugu hatlardan iletimi durumunda darbe sekillerinde bozulmalar ve genlik seviyeIerinde dusmeler meydana gelmektedir. Sekil 4.4'de tek-kutuplu bir isaretin ortalama degerinin ac-baglasim nedeniyle tutulmasi durumunda olusan duruma bir ornek gosterilmektedir. Arka arkaya gelen 0 veya 1 sembollerinin sayisma bagh olarak isaretin kisa-sureli ortalama degeri degiseceginden darbelerin genligi farkh seviyelere otelenebilmektedir. Bu nedenle tek-kutuplu isaretler ac-baglasimli hatlar iizerinden i1etim icin uygun olmamaktadir.

I Ornek 4. 1:

Bir ses isareti kesim frekansi 3.4 kHz olan bir ortusme-onler suzgec ile bant simrh hale getirildikten sonra orneklenmekte ve A-kurahna gore kuantalanarak sayisal sekle donusturulmektedir. Tabanbanttan dikdortgensel darbeler kullamlarak, tek-kutuplu NRZ isaretlesme ile ikili iletim yapildtgi taktirde iletim icin gerekli bant genisligini bulunuz. Doluluk-bosluk oram %40 olan tek-kutuplu RZ kullamldrgi taktirde iletim icin gerekli bant genisligini bulunuz.

Ses isareti pratik bir sistem ile /(J = 8 kHz frekansmda omeklendiginde 8000 ornek/saniye eIde edilmektedir. A-kurahna gore her ornek 8 bit iIe kuantalandigmdan ikili iletim orani rb = 64 kbitlsaniye olarak bulunmaktadir, Bit-zaman dilimi iletim

oranmm tersine esit oldugundan Tb = 1/ rb = 15.625 usan oIarak elde edilmektedir.

CozUm:

Sekil zl.J. Tek-kutupIu NRZ ve RZ isaretlesmesi icin gUy spektral yogunluklan.

Tek-kutuplu NRZ iletimde 1 sembolii icin t = Tb genisliginde dikdortgensel darbe kullamldigmdan, frekans spektrumunun merkez kismi dikkate ahndiginda iletim icin gerekli bant genisligi B NRZ = 1/ t = 64 kHz olarak bulunrnaktadir.

Doluluk-bosluk oraru %40 olan tek-kutuplu RZ kullaruldigmda 1 semboliiniin iletimi icin t = O.4Tb = 6.25 usan genisliginde darbeler kullamlmaktadir. Iletim icin

dikdortgensel darbeler kullaruldigrndan B RZ = 1/ t = 160 kHz olarak bulunrnaktadir, Dogal olarak darbe suresi 2.5 kat azaltildigmdan, bant-genisligi 2.5 kat artmaktadir.

o

o

I

o

I Ornek 4.2 (Matlab):

+V

Bir ikili bilgi isareti [1 0 1 0 0 0 1 1] degerlerini alrnaktadir. Bu bilgi isaretine gore' tek-kutuplu NRZ ve doluluk-bosluk oraru %50 oIan tek-kutuplu RZ isaretlerini olusturarak gosterecek bir Matlab prograrru yazuuz,

o

Matlab CoziimU:

Ana Program asagidaki sekilde olusturulabilmektedir.

Sekil4.4. Tek-kutuplu NRZ isaretlesmede AC-bagla~tm sonucu bozuIma etkisi.

» Fs=10000;

% Tek-kutuplu kodlanmis (tabanbant modiile edilmis) isaretin % ornekleme frekansi

% Ikili isaretin ornekleme frekansi (modi.ilasyon oncesi).

% Bu deger ikili isaretteki bir bitin programda kay ornek iIe

% gosterildigini tammlamaktadir. Bu nedenIe Tb=IlFd olacaktir.

» Fd=1000;

108

109

% Bu deger ikili iletirn oraruna esit oldugundan rb=1 kbitJs dir. % Fs/Fd tamsayi olmahdir

» b= [I 0 I 000 1 I] % ikili bit dizini

» bnrz=tekkutuplu(b,Fd,Fs,'nrz'); % Tek-kutuplu NRZ isareti elde et

% Not: tekkutuplu(.) fonksiyonu asagidadtr

»plot (bnrz,'k'); % NRZ isareti cizdir

»title('tek-kutuplu NRZ');

Matlab <;oziimU:

» pause;

» brz=tekkutuplu(b,Fd,Fs,'rz'); » plot (brz, 'k');

» title('tek-kutuplu RZ');

% Herhangi bir tusa basilmasmt bekler % Tek-kutuplu RZ isareti elde et

% RZ isareti cizdir

» Fs=10000; % Tek-kutuplu kodlannus (tabanbant module edilmis) isaretin %omekleme frekansi

» Fd=IOOO; % ikili isaretin ornekleme frekansi (modulasyon oncesi).

% Bu deger ikili isaretteki bir bitin programda kac omek ile

% gosterildigini tammlamaktadir. Bu nedenle Tb=l/Fd olacaktir. »NFFT=1028; % GSY hesabmda kullamiacak frekans adedi

» b=round(rand(l,IOOO»; % Bin adet rasgele 0 ve 1 bilgi biti

» bnrz=tekkutuplu(b,Fd,Fs,'nrz'); % Tek-kutuplu NRZ isareti elde et » [gsybnrz,f]=psd(bnrz,NFFT,Fs, 'mean'); % NRZ icin GSY hesabi

» plot (f,gsybnrz,'k'); % ~ekil4.5(a)'da gdsterilmektedir

» title('tek-kutuplu NRZ Guc Spektral Yogunlugu');

» pause;

» brz=tekkutuplutb.Fd.Fs.rz'); % Tek-kutuplu RZ isareti elde et » [gsybrz,f]=psd(brz,NFFT,Fs, 'mean'); % RZ icin GSY hesabi

» plot (f,gsybrz,'k'); % ~ekil4.5(b)'de gosterilmektedir

» title('tek-kutuplu RZ');

Bir isaretin tek-kutuplu kodlamasmi saglayan fonksiyon acagida verilmektedir. (Not:

Asagidaki fonksiyon, "tekkutuplu.m" isimli Matlab dosyasi olarak kaydedilmelidir.)

function y= tekkutuplufisaret.fd.fs.kodlama) % fonksiyon tammi

oran=fs/fd; % ikili bite ait her ornegin kay ornege module edilecegi oraru

if strcmptkodlama.nrz') % NRZ kodlarna isteniyor

for i=Oimaxfsizefisaretjj-I

if isaretri+ 1 )==0 % ikili deger sifir ise

y(i*oran+ I :(i+ 1 )*oran)=zeros( I.oran);

else % ikili deger bir ise

y(i*oran+ 1 :(i+ l)*oran)=ones(l,oran);

end

Sekil 4.5'de gosterilen gUy spektral yogunluklannda tek-kutuplu NRZ icin bantgenisliginin yaklasik 11 Tb = 1000 olarak almabilecegi gorulmektedir. Aynca, RZ

isaretlesme icin daha genis bir bant genisliginin gerektigi ve 1/ Tb == 1000 'nin tek sayi katlannda durt seklinde frekans bilesenlerinin olustugu gorulmektedir.

end

elseif strcmp(kodlama,'rz') % RZ kodlama isteniyor for i=Oimaxfsizefisaretjj-I

if isaret(i+ 1)==0 % ikili deger sifir ise

y(i*oran+ I :(i+ I)*oran)=zeros(l,oran);

else % ikili deger bir ise

y(i*oran+ I :ceil«i+0.5)*oran»=ones( 1 ,ceil( oran*0.5»;

y( ceil«i+0.5)*oran+ 1 ):(i+ I )*oran)=zrros( 1 ,oran-round( oran*0.5»; end

error(,Hatah hat kodu');

Iek-kutuplu NRZ G(j~ Spektral Yo~unlugu Fek-kutuplu RZ GO-; SpektraJ Yo§unlugu
16
3.5 14
12
2.5 10
1.5 6
05 \ 2 I
~ f "l.m... f
00 0
500 1000 1500 XOJ 2500 :no 3500 4DDD ~5OO 5DOO 0 500 1000 1500 2000 2500 3000 3500 4DDD ~5OO 5DOO
• (a) (b) end

else

end

• Ornek 4.3 (Matlab):

Matlab kullanarak tek-kutuplu NRZ ve doluluk-bosluk oraru %50 olan tek-kutuplu RZ

isaretlerin gUy spektral yogunlugunu bulunuz. .

Sekil d.S. Matlab ile bulunan tek-kutuplu NRZ ve RZ GUy Spektral Yogunluklan .

. J

110

III

4.2.2. Kutuplu Isaretlesme

G (I) _ V27;, . 2 (I t; )

KRZ _-- sme -

, 4 2

(4.5)

Kutuplu isaretlesme kullanildtgmda, ikili sembollerden birisi pet) darbesi ile gosterildiginde, diger sembol _ pet) ile gosterilmektedir. Bu nedenle kutuplu isaretlesmede, 1 biti pet) ile gosterilen bir darbe kullamlarak iletildiginde, 0 biti _ pet) darbesi kullamlarak iletilmektedir. Sekil d.S'da dikdortgensel darbeler icin kutuplu isaretlesmenin sifira donmeyen (NRZ) ve sifira donen (RZ) dalga bicimleri gosterilmektedir.

olarak bulunrnaktadir.

Kutuplu isaretlesme NRZ ve RZ dalga bicimlerinin spektrumlannda tek-kutuplu isaretlesme NRZ ve RZ dalga bicimlerinin spektrumlarmm aksine diirti.i seklinde frekans bilesenleri olusmamaktadir, Bunun nedeni, kutuplu isaretlesmede bir sembol icin kullamlan darbenin tersinin diger sembol icin kullanilmasi nedeniyle gtic spektral yogunlugunda dnrtu bilesenlerinin birbirlerini gotttrmesidir .

I :

· ·

.

o : I

.

o

o

1 : 1 :

.

o :

GUc;: spektral yogunlugunda durtu seklinde frekans bilesenlerinin goztlkmemesi nedeniyle kutuplu RZ isaretlerinden zaman lama bilgisinin dogrudan elde edilmesi murnkun degilmis gibi gozukmektedir. Fakat, kutuplu RZ isaretleri, bir dogrultucudan gecirilerek kolayea tek-kutuplu RZ isaretlerine dontlsturulebilmektedir ve bu nedenle dogrultma isleminden soma zaman lama bilgisi crkartilabilmektedir. Kutuplu isaretler, tek-kutuplu isaretlerle aym spektral ozelliklere sahip oldugundan iletim icin gerekli bant genisligi ayru olmaktadir. Kutuplu isaretlesrne sayesinde iletilen dalga bicirninin ortalama degeri dusurulmekle beraber, kisa sureli ortalama deger her zaman sifir olmayacagindan ac-baglasimh hatlar i.izerinden iletim yapildrginda tek-kutuplu isaretlesmeye benzer bozulmalar gozlenebilmektedir,

.

+ V 1-. --I.'__--I • •

NRZ : : ::::

o-1------!------ ----- ------ -----i------ -----~------f------ -----i---

I , I' I I

-v: : I:::

· . .

· . .

· . .

· ' .

· ' .

· , .

RZ

Sekil 4.6. Kutuplu isaretlesme NRZ ve RZ dalga bicimleri.

IOrnek4.4:

(4.4)

ikili bir bilgi isareti, tabanbanttan kutuplu isaretlesme kullarnlarak ± 5 V seviyelerinden iletilmektedir. Kutuplu NRZ ve doluluk-bosluk orani %50 olan kutuplu RZ iletim durumunda iletilen isaretin maksimum gilci.ini.i ve ortalama gucunu bulunuz.

Cozi.im:

Kutuplu NRZ iletiminde I biti icin +5V seviyesinde, 0 biti icin ise -5V seviyesinde tam dolu darbeler kullamlarak iletim yapilmaktadir. 1 biti gonderilirken 52=25W, 0 gonderilirken (-5i=25W gUs: harcandigmdan maksimum gUy 25 W olmaktadir. lletirn icin tam dolu darbeler kullamldigmdan si.irekli olarak 25W gi.is: harcanmakta ve bu nedenle ortalama gUs: 25W olarak bulunmaktadir.

Kutuplu NRZ isaretlesmesinde 1 semboli.i +V genligindeki bir darbe, 0 sembolu ise-V genligindeki bir darbe ile gosterildigi icin, sembol gerilim spektrumlan F, (J) = VTb sinc(JTb) ve Fo (J) = -VTb sinc(JTb) olarak bulunmaktadir. 1 ve 0 sembollerinin esit olasthk He gori.ildugU varsayildigmda, kutuplu NRZ isaretlesmesinin guc spektral yogunlugu

olarak bulunmaktadir.

Doluluk-bosluk oraru %50 olan kutuplu RZ isaretlesmesinde 0 ve 1 sc •.. .iolleri T; /2

genisliginde darbeler ile gosterildigi icm sembol gerilim spektrumlan

T.. (T.) T..{ T.) .

F] (j) = V __!!_ sme 1 _..!!._ ve Fo (J) = -V _!!.... sm 1 __!!_ olarak bulunrnaktadir. 1 ve 0

2 2 ' 2 2

sembollerinin esit olasilrk He gorUldUgU varsayildrgrnda, kutuplu RZ isaretlesmesinin gU9 spektral yogunlugu

Kutuplu RZ iletiminde 1 biti icin +5V seviyesinde, 0 biti ise icin -5V seviyesinde yan dolu darbeler kullamlarak iletim yapilmaktadir. lletim yapilan en yuksek genlik seviyesi 5 V oldugundan maksimum gUy 25 W olmaktadir. iletim icin yarr dolu darbeler kullamldigmdan zamanm yansmda 25W giiS: harcanmaktadir. Zamanm diger yansmda isaret sifir seviyesinde oldugundan gUs: harcanmamaktadir. Bu nedenle ortalama gUs: 2S/2=12.5W olarak bulunmaktadir.

112

113

Bir ikili bilgi isareti [I 0 1 0 0 0 1 I] degerlerini almaktadir. Bu bilgi isaretine gore kutuplu NRZ ve doluluk-bosluk orarn %50 kutuplu RZ isaretlerini olusturup gosteren bir Matlab programi yaznuz,

for i=Gimax/sizefisaretjj-I

if isaret(i+ 1 )=0 % ikili deger srfir ise

y(i*oran+ 1 :ceil((i+0.5)*oran»=(-I)*ones( I,ceil( oran*0.5»;

y( ceil«i+0.5)*oran+ 1 ):(i+ 1 )*oran)=zeros( 1 ,oran-round( oran*0.5»;

else % ikili deger bir ise

y(i*oran+ 1 :ceil«i+0.5)*oran»=ones(1 ,ceil( oran=O.Sj);

y( ceil«i+O.5)*oran+ 1 ):(i+ 1 )*oran)=zeros( I,oran-round( oran*O.5»;

end .

• Druek 4.5 (Matiab):

Matlab CoziimU:

end

Ana Program asagidaki sekilde olusturulabilmektedir.

else

error('Hatah hat kodu');

% Tek-kutuplu kodlanmis (tabanbant module edilmis) isaretin % ornekleme frekansi

% ikili isaretin omekleme frekansi (modiilasyon oncesi),

% Bu deger ikili isaretteki bir bitin programda kay ornek ile

% gosterildigini tarumlamaktadir, Bu nedenle Tb=lIFd olacaktir. % Bu deger ikili iletim oranma esittir, bu nedenle bu omekte . % rb=I kbit/s dir.Not: Fs/Fd mutlaka tamsayi olmahdir

» b= [I 0 1 000 1 1] % ikili bit dizini

» bnrz=kutuplu(b,Fd,Fs,'nrz'); % Tek-kutuplu NRZ isareti elde et

% Not: kutuplu(.) fonksiyonu asagidadrr % Kutuplu NRZ isareti cizdir

» Fs=IOOOO;

end

» Fd=1000;

• Drnek 4.6 (Matlab):

Matlab kullanarak kutuplu NRZ ve doluluk-bosluk orarn %50 olan kutuplu RZ isaretlerin guc spektral yogunlugunu bulunuz.

» plot (bnrz,'k');

» title('kutuplu NRZ');

Matlab CoziimU: » Fs=IO(,OO;

% Herhangi bir tusa basilmasim bekle

% Tek-kutuplu kodlanmis (tabanbant module edilmis) isaretin % omekleme frekansi

% ikili isaretin omekleme frekansi (modtilasyon oncesi).

% Bu deger ikili isaretteki bir bitin programda kay omek ile

% gosterildigini tarumlamaktadir. Bu nedenle Tb=lIFd olacaktir. »NFFT=1028; % GSY hesabmda kullamlacak frekans adedi

» b=round(rand(l,IOOO»; % Bin adet rasgele 0 ve I bilgi biti

» bnrz=kutuplu(b,Fd,Fs,'nrz'); % Tek-kutuplu NRZ isareti elde et

» [gsybnrz,f]=psd(bnrz,NFFT,Fs, 'mean'); % NRZ icin GSY hesabi

» plot (f,gsybnrz,'k'); % NRZ icin GSY ~ekiI4.7(a)'da gcsterilmektedir

» title('Kutuplu NRZ GUs: Spektral Yogunlugu');

» pause;

» brz=kutuplu(b,Fd,Fs,'rz'); % Tek-kutuplu RZ isareti elde et

» '[gsybrz.fj=psdfbrz.Nf'Ff.Fs, 'mean'); % RZ icin GSY hesabi

»'plot (f,gsybrz,'k'); % RZis:in GSY ~ekil4.5(b)'de gosterilmektedir

» title('Kutuplu RZ GUs: Spektral Yogunlugu');

» pause;

» Fd=IOOO;

» brz=kutuplu(b,Fd,Fs,'rz'); » plot (brz, 'k');

» title('kutuplu RZ');

% Tek-kutuplu RZ isareti elde et % Kutuplu RZ isareti cizdir

Bir isaretin kutuplu kodlamasnu saglayan fonksiyon asagida verilmektedir. (Not:

Asagidaki fonksiyon, "kutuplu.m" isimli Matlab dosyasi olarak kaydedilmelidir.)

function y= kutuplu(isaret,fd,fs,kodlama) % fonksiyon tammi .

oran=fs/fd; % ikili bite ait her ornegin kac ornege module edilecegi oraru

if strcmp(kodlama,'nrz') % NRZ kodlama isteniyor

for i=Oimaxfsizefisaretjj-I

if isaret(i+ 1 )=0 % ikili deger sifir ise

y(i*oran+ 1 :(i+ 1)*oran)=(-I)*ones(1,oran);

else % ikili deger bir ise

y(i*oran+ 1 :(i+1 )*oran)=ones( 1 ,oran);

end

Sekil 4.7'de kutuplu NRZ ve doluluk-bosluk oram %50 olan kutuplu RZ isaretlesmelerinin Matlab ile elde edilen gUy spektral yogunluklan gosterilmektedir. Kutuplu NRZ guc spektral yogunlugu incelendiginde bant-genisliginin yaklasik

end

elseif strcmp(kodlama,'rz') % RZ kodlama isteniyor

115

114

11 Tb = 1000 olarak. almabilecegi gorulmektedir. Aynca, kutuplu RZ icin darbe suresi yanya indiginden isaret bant genisliginin iki katma ylktlgl gortllmektedir.

14

10

500 1000 1500 2000 2500 3(0) 3500 400J. 4500 500J

I : I

,

: I : 0

,

I : I :

,

o

o

Manchester +v; Kodu

.v :

Farksal

+v, " , .

I ,I • I

I • • • I I •

0-:--- --; ......... ~ .... - .... ; .... ---~ .. - .... - .... ----~- .. --~--- --;--

Iff I If' ,

I' I I I

, , ,

1 I :

Miller Kodu

, ,

.. -,_ ...... --, ......

, ,

f.

Sekil d.Z. Matlab ile kutuplu NRZ ve RZ GUy SpektraI Yogunlugu,

I

~ekil4.8.Paz-kodlanml~ isaretlesme dalga bicimleri.

4.2.3. Faz-kodlannus Isaretlesme

Miller kodlamasmda, 1 sembolii bir onceki zaman dilimindeki seviyeden devam ederek bit zaman diliminin ortasmda diger seviyeye gecmektedir, Miller kodlamasmda, 0 sembolii eger 1 semboliinden sonra geliyorsa hicbir degisirn gostermeden ayru seviyede devam eden bir dalga bicimi kullamlmakta, 0 sembolii baska bir 0 semboliinden sonra geliyorsa bit zaman diliminin basmda diger seviyeye gecerek 0 seviyeden devam eden bir dalga bicimi kullamlmaktadir. Bu sayede isaretin ortalama degeri cok dilsuk seviyelerde tutulabilmekte ve arka arkaya gelen sifirlarda seviye degistirildiginden zamanlama bilgisi kaybolmamaktadir. Miller kodunun en biiyilk avantaji O.4ITb merkezli cok dar bir spektrum bandma sahip olrnasidir. Miller kodunun tabanbant bant genisligi B= O.6ITb olarak almabilmektedir, Bu dar bant genisligi, esasmda zaman uzaymda darbe genisliginin arttmlmasi sonucunda olusmaktadir. Gecikme modiilasyonu olarak da adlandmlan Miller kodu dusuk ortalamasi nedeniyle yuksek kalitede sayisal teyp kaydi icin gelistirilmistir. Miller kod lamas mdaki seviye gecisleri sayesinde isaretten zaman lama bilgisi crkartrlabilmektedir. Miller kodunun cozulmesi icin Miller kodundan sifira donrneyen kutuplu (NRZ) bicime dontisum yapilabilmektedir,

Faz kodlannus isaretlesme, sifir veya cok dusuk de degerine sahip bir hat kodlamasi saglamak iizere gelistirilmistir. Paz kodlanrms isaretlesmede en yaygm kullarulan daIga bicimleri Sekil d.S'de gosterilen Manchester ve Miller kodlarrdrr.

Manchester kodu, 1 sembolu icin bit zaman diliminin yansma kadar pozitif gerilimde, yansmdan sonra negatif gerilimde; 0 sembolu icin de tam tersi olacak sekilde bit zaman diliminin yansina kadar negatif geri_limde yansmdan sonra pozitif gerilimde olan bir dalga bicimi kullanmaktadir. Bolunmus-faz kodlamasi olarak da bilinen Manchester kodunun DC bileseni sifir oldugu icin, Manchester kodlamasi acbaglasunli hadar iizerinden iletim icin kullanilabilmektedir. Manchester kodlamasinda her zaman sembol oranmda seviyeler arasmda gecis oldugu icin isaretten zaman lama bilgisi ctkarulabilrnektedir. Manchester kodlamasi Ethernet yerel alan aglannda (LAN) kullamlmaktadir. Jetonlu halka ag standardi olarak da farksal Manchester kodlamasi kullarulmaktadir. Parksal Manchester kodunda, bit zaman diliminin yansmda bir gecis olmakla beraber, 1 sernbolu icin i1etilen dalga bicimi bir onceki zaman dilimindeki seviyeden devam etmekte, 0 sembolu icin ise seviye degistirilmekte ve bit-zaman diliminin yansmda diger seviyeye gecis gerceklestirilmektedir.

116

• Ornek 4. 7 (Matlab):

Bir ikili bilgi isareti [1 0 1 0 0 0 1 l jdegerlerini almaktadir. Bu bilgi isaretine gore Manchester ve Miller isaretlerini gosterebilen bir Matlab program I yazuuz,

117

Matlab CozUmU:

end

Ana Program asagidaki sekilde olusturulabilmektedir.

y(i*oran+ 1 :(i+ 1)*oran)=t*ones(1,oran);

p=O; % artik bir onceki bit sifir olacak

else % ikili deger bir ise

y(i*oran+ 1 :ceil«i+0.5)*oran»=t*ones( 1 ,ceil( oran*0.5»;

y( ceil«i+0.5)*oran+ 1 ):(i+ 1 )*oran)=t*( -1 )*ones(l,oran-round( oran*O.5»;

t=t*( -1); % seviye degistir

p=l; % artik bir onceki bit bir olacak

» Fs=10000; % Tek-kutuplu kodlanmis (tabanbant module edilmis) isaretin % omekleme frekansi

» Fd=1000; % ikili isaretin ornekleme frekansi (modulasyon oncesi).

% Bu deger ikili isaretteki bir bitin programda kay ornek He

% gosterildigini tammlamaktadrr. Bu nedenle Tb=llFd olacaktir.

» b= [1 0 I 000 I 1] % ikili bit dizini

» manch=fazkodla(b,Fd,Fs,'manchester'); % Manchester isaretini elde et » plot (manch,'k');

» title(,Manchester'); » pause;

» mil=fazkodla(b,Fd,Fs,'miller'); % Miller isaretini elde et » plot (mil,'k');

» title('Miller');

end

end

else

error(,Hatah hat kodu');

end

• Ornek 4.8 (Matlab):

Matlab kullanarak Manchester ve Miller isaretlerinin gUy spektral yogunlugunu bulunuz.

Bir bilgi isareti icin faz kodlanmis isaretin olusturulmasuu saglayan fonksiyon asagida verilmektedir. (Not: Asagtdaki fonksiyon, "fazkodla.m" isimli Matlab dosyasi olarak kaydedilmelidir).

Matlab CozUmU:

else % ikili deger bir ise

y(i*oran+ 1 :ceil«i+0.5)*oran»=ones(l,ceil( oran=O.Sj);

y( ceil«i+0.5)*oran+ 1 ):0+ 1)*oran)=( -1)*ones(l,oran-round(oran*0.5»; end

» Fs=lOOOO; % Tek-kutuplu kodlanrms (tabanbant module edilmis) isaretin % omekleme frekansi

» Fd=1000; % Ikili isaretin omekleme frekansi (modulasyon oncesi).

% Bu deger ikili isaretteki bir bitin programda kay ornek ile

% gosterildigini tarumlamaktadir. Bu nedenle Tb=llFd olacaktir. »NFFT=1028; % GSY hesabmda kullanilacak frekans adedi

» b=roundtrandt l.Innuj); % Bin adet rasgele 0 v~ 1 bilgi biti

» manch=fazkodla(b,Fd,Fs,'manchester'); % Manchester isaretimi elde et

» [gsymanch,f]=psd(manch,NFFT,Fs, 'mean'); % Manchester icin GSY hesabi

» plot (f,gsymanch,'k'); % Sekil4.9(a)'da gosterilmektedir

» title('Manchester GUy Spektral Y ogunlugu');

» pause;

» mil=fazkodla(b,Fd,Fs,'miller'); % Miller isaretini elde et

» [gsymil,f]=psd(mil,NFFT,Fs, 'mean'); % Miller icin GSY hesabi

» plot (f,gsymil,'k'); % Sekil4.9(b)'de gosterilmektedir

» title('Miller GUy Spektral Yogunlugu');

function y= fazkodla(isaret,fd,fs,kodlama) % fonksiyon tanmu

oran=fs/fd; % ikili bite ait her ornegin kay ornege module edilecegi oraru

. if strcmp(kodlama,'manchester') % Manchester isteniyor

for i=Oimaxfsizetisaretjj-I

if isaret(i+ 1.)=0 % ikili deger sifir ise

y(i*oran+ 1 :ceil«i+0.5)*oran»=(-1 )*ones(l,ceil( oran*0.5»;

y( ceil«i+O.5)*oran+ 1 ):(i+ 1 )*oran)=ones(1 ,oran-round( oran*0.5»;

end

elseif strcmp(kodlama,'miller') % Miller isteniyor t= 1; % bir onceki seviye nedir?

p=O; % bir onceki bit nedir?

for i=Drmaxtsizefisaretjj-I

if isaret(i+ 1 )-:-0 % ikili deger sifir ise

if p==O % bir onceki bit sifir ise

t=t*( -I); % seviye degistir

Sekil 4.9'da gosterilen gUy spektral yogunluklarmda Manchester icin bant-genisliginin yaklasik 2 I Tb oldugu ve kodun DC bileseninin olmadigr gorulmektedir. Miller kodunda ise cok dusuk bir DC bileseni mevcut olmakla beraber bant genisliginin cok daha dusuk oldugu gorulmektedir.

118

119

MancheSI.er Go~ Spektral:Yogunlugu

(a)

AMI isaretlesmesi, tabanbant PCM sistemlerinde yaygm olarak kullarnlmaktadrr, ~iftkutuplu isaretlesmenin bant genisligi, esdeger ozellikteki tek-kutuplu ve kutuplu isaretlesmelere gore daha dilstik oldugu icin daha verimli bir iletim saglanmaktadrr, Aynca, AMI tek bitlik bir hata algi lama imkam saglamaktadir. AMI isaretlesmesinde, sezme esnasmda bir hata yaptldigt taktirde ters im kurah bozulacagmdan bir bit hata yapildigr algilanabilmektedir. Birden fazla hata durumunda ise hatalar isareti ters-im kuralma uygun sekilde birakabilecegi icin bir bitten fazla hata yapilmasr durumunda hatalar algilanmayabilmektedir.

Sifira donen cift-kutuplu RZ-AMI isareti bir dogrultucudan gecirilerek srfira donen tek-kutuplu RZ-OOK isaretine donii~tiirUlebilmektedir. Bunun neticesinde sembol orani frekansmda olusan spektrum bilesenleri kullamlarak zamanlama bilgisi crkartrlabildigi icin uygulamada RZ-AMI dalga bicimi daha yaygm olarak ku Ilamlmaktadir .

25

211

15.

10

f

4DOO 4500 50ClJ

(b)

1>ekil4.9. Matlab ile bulunan Manchester ve Miller Guc Spektral Yogunluklan.

4.2.4. Cift-Kutuplu Isaretlesme (Ters Im Degi~imi)

Cift-kutuplu isaretlesmede sezici yapisi biraz daha karmasiktir, cunku ahcida artik iiy farkh seviyenin (-V, 0, +V) sezilmesi gerekmektedir. Cift-kutuplu isaretlesmedeki en biiyiik problem saydamhktir. Sayisal isarette arka arkaya 90k sayida 0 sembolii bulundugunda, bu sure boyunca bir darbe gonderilmedigi icin zaman lama isaretinde sonumlenme meydana gelmektedir. Bunu engellemek icin uzun slireli 0 seviyelerinin iletimine mlisaade etmeyen, fakat bu nedenle daha karmasik bir sistem yapisma sahip olan, yiiksek yogunluklu cift-kutuplu (IIDB) isaretlesme kullarulabilmektedir.

• Ornek 4.9 CMatlab):

Ters im degisimi (AMI) olarak da adlandmlan cift-kutuplu isaretlesme, iki adet sembol (0 ve 1) icin uc adet gerilim seviyesi (-V, 0, +V) kullanmakta ve bu nedenle sozde-Iiclil kodlama olarak da niteleudirilmektedir. AMI kodlamasinda 0 sembolii bir darbenin yoklugu yani sifir seviyesinde bir gerilim ile gosterilmekte, 1 sembolu ise siirekli degiserek sirayla pozitif ve negatif gerilim seviyelerindeki darbeler ile g?~terilm~kted~r (ters i~ kurah). Bir onceki 1 biti pozitif seviyeden iletilmisse gelen 1 bib negatif seviyeden, bir onceki 1 biti negatif seviyeden iletilmisse gelen 1 biti pozitif seviyeden iletilmektedir. Bu sayede iletilen dalga biciminin ortalama degeri sl.fl:lanmaktadlr. Darbelerin sifira donup donmernesine gore Sekil 4.1 O'da gosterildigi gibi stfira donmeyen AMI (NRZ-AMI) veya srfrra donen AMI (RZ-AMI) cesitleri kullanilabi lmektedir.

1 : I +v:

NRZ-AMI

Bir ikili bilgi isareti, [1 0 1 0 0 0 1 1] degerlerini almaktadir. Bu bilgi isaretine gore AMI-NRZ ve AMI-RZ isaretlerini olusturan bir Matlab prograrm yazuuz,

Matlab <;ozlimii:

I I 1 0
: »Fs=10000; % Tek-kutuplu kodlanmis (tabanbant module edilmis) isaretin

% omekleme frekansi

» Fd=1000; % Ikili isaretin omekleme frekansi (modiilasyon oncesi).

% Bu deger ikili isaretteki bir bitin programda kay ornek He

% gosterildigini tammlamaktadir. Bu nedenle Tb=llFd olacaktir.

» b= [1 0 1 000 1 1] % lkili bit dizini

» aminrz=amikodla(b,Fd,Fs,'ami-nrz'); % AMI-NRZ isaretini elde et » plot (aminrz,'k');

» title('Manchester'); » pause;

» amirz=amikodla(b,Fd,Fs,'ami-rz'); % AMI-RZ isaretini elde et » plot (amirz,'k'); title('Miller');

RZ-AMI

Sekil 4.1 O. Cift-kutuplu (AMI) isaretlesme dalga bicimleri

120

121

Bir bilgi isareti icin AMI kodlanrms isaretin olusturulmasmi sagla~a~ ~onksiyon asagida verilmektedir. (Not: Asagidaki fonksiyon, "amikodla.m" isimli Matlab dosyasi olarak kaydedilmelidir).

» function y= amikodla(isaret,fd,fs,kodlama) % fonksiyon tanmu

»oran=fs/fd; % ikili bite ait her ornegin kay ornege module edilecegi oram

» if strcmp(kodlama,'ami-nrz') % NRZ isteniyor

»t=l; % bir onceki seviye nedir?

» for i=O:max(size(isaret»-1

> > if isaret(i+ I )=0 % ikili deger sifir ise

» y(i*oran+l :(i+ 1)*oran)=zeros(l,oran);

» else % ikili deger bir ise

» y(i*oran+ I :(i+ l)*oran)=t*ones(l,oran);

» t=t*(-I);

» end

» end

» elseif strcmp(kodlama,'ami-rz') % RZ isteniyor

» t=1; % bir onceki seviye nedir?

» for i=Ormaxfsizetisaretjj-I

> > if isaret(i+ 1 )==0 % ikili deger sifir ise

» y(i*oran+ 1 :(i+ l)*oran)=zeros(l,oran);

» else % ikili deger bir ise

» y(i*oran+ 1 :ceil«i+0.5)*oran»=t*ones( 1 ,ceil(oran*0.5»;

» y(ceil«i+O.5)*oran+ l):(i+ 1 )*oran)=zeros( l,oran-round( oran*0.5»;

» t=t*(-l); % seviye degistir

» end

» end

» else

» error('Hatah hat kodu');

»end

• Ornek 4. 10 :

( + A, 0, - A) seviyelerinden AMI iletimi kullanan bir haberlesme sisteminde ahci asagidaki gerilim seviyelerini algrladigma gore iletilen bilgiyi coztimleyiniz ve hata algilamasi meydana gelmisse gosteriniz. Ahcida algilanan seviyeler:

+AO- AOOO+ AOO+ A - AO+ A - A - AO+ AOO- A + A - AOO+ A + AO+ A

122

CozUm:

Ters im kurah saglandigi surece +A ve -A seviyeleri 1 sembolunu, 0 seviyesi de 0 sembolunu gostermektedir. Ters im kurah bozuldugunda (arka arkaya iki pozitif veya iki negatif seviye algilandigmda) ise hata meydana gelmis olacagmdanhata algilamasi gerceklestirilmektedir, Bu dogrultuda, H hata algtlamasuu gosterdigi taktirde, iletilmis olan bilgi,

+AO- AOOO+ AOO+ A - AO+ A - A - AO+ AOO-A +A - AOO+ A + AO+ A 1 0 1 000 1 00 H 1 0 1 1 HOI 00 1 1 1 00 1 H 0 H

seklinde yozUmlenebilmektedir.

4.2.5. Yiiksek Yogunluklu Citt-Kutuplu Isaretlesme (HDBn)

Yuksek-yogunluklu eift-kutupiu (HDBn) isaretlesmede arka arkaya gelen 0 sembolu miktan n sayisiru gectiginde bu semboller ozel bir kod ile degistirilerek uzun siireli 0 sembollerinin iletimine engel olunmaktadir,

En yaygm kullarulan ve ITU- T tarafmdan 2 Mbit/s, 8 Mbit/s ve 34 Mbit/s cogullanmis PCM sistemleri icin standartlastmlan HDB3 isaretlesmesinde arka arkaya gelen 0 sembolu miktanmn ii9ii gecmesine izin verilmemektedir. HDB3 'de bilgi isaretindeki her dort adet ardisik 0 sembolu, ozel bir kod He degistirilmektedir. HDB3 isaretlesmesinde 0000 sembolleri verici (veya kodlayici) tarafmdan, duruma gore OOOK veya lOOK kodlan ile degistirilmektedir. Burada K, kural ihlalini, yani ters im kurahm ihlal eden bir adet 1 sembolunu gosterrnektedir, 0000 sembollerinin degistirildigi OOOK veya lOOK kodundan hangisinin kullamlacagma Sekil d.l l 'de gosterildigi gibi, ters im kuralmi ihlal eden K darbelerinin ortalamasi srfirlanacak sekilde karar verilmektedir. Dolayisiyla birbirini takip eden iki K darbesi farkh isarette olacak sekilde OOOK veya lOOK kodu tercih edilmektedir. Verici tarafindan kasith olarak yapilan kural ihlalleri (K'lar) kendi aralannda ters im kurahni saglayacak sekilde yerlestirilmekte ve bu sayede sifir isaret ortalamasi korunmakta ve hata algilama ozelligi devam etmektedir.

123

Bit dizini : 10 ; 0 ; 0 : 0 : I

HOB3 kod; I 0 ia (0 l K I:

Iletile/v h ~ •. l

dalga 0: -- :---:-~----!l"':;- I!II.....;O--v:

4.2.7. tun Sembollerin fJ~lii Kodianmasl (nBmT)

0;0;0;0:0:000

I I • I I •

0\ 0\O\KU,10lo lK

I I • I

, , ,

, , ,

, , ,

, , ,

, ,

,

o

o

o

o : I

ikili sembollerin UylU kodlanmasmda, n adet ikili (0 ve 1) sembolu, m adet OylO sembole ( -, 0 , +) eslenerek cift-kutuplu iletim saglanmaktadir. Bu kodlama yaklasimuun en sik kullantlan cesitleri, 4 adet ikili sembolun 3 adet UyIU. ~~embole eslendigi 4B3T ve 6 adet ikili sernbolun 4 adet ucln sembole eslendigi 6B4T

kodlandir.

ikili Kod OylU Kod SozcUgU
bir onceki UylU kod sozcUgUnUn polaritesi
.SozcUgU -3, -2,-1 veya 0 ise 1,2, veya 3 ise
0000 +0- +0-
0001 -+0 -+0
'0010 0-+ 0-+
0011 +-0 +-0
0100 0+- 0+-
0101 -0+ -0+
0110 00+ 00-
0111 0+0 0-0
1000 +00 -00
1001 ++- --+
1010 +-+ -+-
1011 -++ +--
1100 0++ 0--
1101 +0+ -0-
1110 ++0 --0
1111 +++ --- Sekil 4.11. Ornek bir HDB3 hat kodlamasi,

Ahcidaki sezici, hem ters im kurah ihlallerini hem de her ihlal oncesi gelen 0 sembollerinin miktanru takip ederek bir onceki 1 sembolunun HDB3 kodlayicist tarafmdan konulup konulmadrguu tespit edip coztlmlemeyi yapmaktadir. Ters im kuralmda ozellikle yapilan ihlallere ragmen cift-kutuplu kodun 1 bit hatayi algilama ozelligi degismemektedir: 1 bitlik hata bir ihlale sebep olmakta veya HDB3 kodu tarafmdan konulrnus bir ihlali silmektedir ve bu durumda bir sonraki ihlalde seviye degisimi gerceklesmedigi icin anlasilabilmektedir,

HDB3, 4 srftn degistiren cift-kutuplu isaretlesme olarak da nitelendirilmekte ve B4ZS ile gosterilebilmektedir. Yuksek-yogunluklu cift-kutuplu isaretlesrnenin bir baska cesidi, 8 sifin degistiren B8ZS kodlamasidir ve bu kodlamada arka arkaya gelen sekiz tane 0 sembolu.yerine ters im kurali ihlaline sebep olan kodlar yerlestirilrnektedir,

4.2.6. Kod Im Degi~imi Isaretlesme (eMI)

Kod im degisimi (CMI) isaretlesmede, Sekil 4.12'de gQ!!tefildigi gibi 0 sembolu negatif gerilimden bit zaman diliminiri yansmda 'pozitif gerilime gecen bir dalga bicimi ile, 1 sembolii ise ters im kurahna uygun olarak surekli degiserek sirayla pozitif ve negatif gerilim seviyelerindeki darbeler He gosterilmektedir. Bu nedenle CMI, 0 sembolii icin Manchester kodu, 1 sembolti icin AMI kodunun kullarulmasi seklinde dttsuntllebilmektedir. CMI isaretlesmesi, ITU-T tarafmdan 140 Mbit/s oramnda cogullanmts PCM icin oneriimektedir.

1 :

.

1 : 0

..

CMI

. ..

o~:··-- : i------ -- -- --

, "

-v:

Tablo 4.1. 4B3T kodlamasma ornek.

: I

: 0

,

.

1 : 1 :

.

4B3T kodunda, Tablo 4.1 'de gosterildigi gibi dort adet ikili sembol uzun vade~e iletilen isaretin DC seviyesi sifir olacak sekilde Uy adet UylU sembole eslenmektedir. lletim asamasmda + olarak gosterilen sembol icin pozitif geriliml~ .bir darbe, ? sembolU icin sifir gerilimi (darbe yok), - ?larak gosterilen s.en;tb?~ rem ~e ~:~atlf gerilimli bir darbe iletilmektedir. Dikkat edilecek olursa her bir ikili kod sozcug.U ~ 4 adet ikili sembol), iki adet UylU kod sozcugune (3 adet UylU sembole) e~len~I~~lf . Iletim icin kullamlacak UylU kod sozc~gU: bir ~nce~i Uylii, k?~ sozcUgUnU~ ~ola~ltes~~e gore belirlenmektedir. Uzun vadede iletilen isaretm DC SInI sifirlamak !yIn, ·ornegl~ iletilen bir onceki UylU kod sozcugu pozitif kutuplu ise, sifir veya negatif kut~plu bir kod sozcUgU iletilmektedir. Aynca iletilen her UylU kod sozcUgUnde en az bir darbe iletildigi icin (000 kullarnlmamaktadtr), ahcida iletilen dalga biciminden zamanlama

1 : 0

: 0

~ekiI4.12. Ornek bir CMI isaretlesrne dalga bicimi.

124

125

bilgisi elde edilebilrnektedir, 4B3T kodunda iletim orarn, PCM ikili sistem iletimine gore % oranmda gerceklesmektedir, -;iinkii 4 adet ikili sembol icin 3 adet darbe iletilmektedir. lletim oranmin dusurttlmesi sonucu daha verimli bir iletim saglanrnaktadir (ornegin, capraz-kansma giiriiltiisU azaltilmakta ve sistemdeki yineleyici arahg; arttmlabilmektedir), 4B3T kodu, Alman Telekomu tarafmdan ISDN sebekesinde kullamlmaktadir.

ikili iletimde sayisal bilgi isaretinin her biti icin bir darbe iletilmektedir. Cok-seviyeli isaretlesme ise, sayisal isaret bitlerinin gruplanarak her grup icin belirli genliklerde darbelerin gonderilmesi seklinde dtistlntllebilmektedir. Bu durumda, k adet bitin gruplanmasi sonucu M = 2k adet farkh bilgi biti kombinasyonu olustugundan, iletim icin Madet farkh genlikte darbe kullamlmaktadir. Bu durumda her k adet bilgi biti icin bir sembol iletildiginden, ikili PCM sisteminde sembol oram rs bit/s ile gosterildiginde, M-li iletimde sembol 'oram r. = rb 1 k baud (sembol/s) olmaktadir, Cok-seviyeli iletim orarn azaldigmdan her bir darbe icin aynlan zaman-dilimi siiresi artmakta ve bunun sonucunda da iletim icin gerekli olan bant genisligi azalmaktadir.

6B4T kodunda ise aln adet ikili sembol, dort adet Uylii sembole eslenmektedir, 6B4T kodlamasmda 6 adet bilgi biti icin 4 adet sembol iletildiginden, iletim oram ikili PCM sistemine gore 2/3 oranmda gerceklesmektedir. 6B4T kodlayici yapisi, 4B3T kodlayrci yapisma gore daha karrnasikttr ve maliyeti daha yuksektir,

64 kbps veri hizmdaki bilgi, 4B3T kodlamasi yapilarak dikdortgensel darbeler ile iletildigine gore iletim icin gerekli bant genisligini bulunuz.

Uygulamada en yaygm olarak kullamlan cok-seviyeli iletim cesidi, iki adet bitin gruplanmasi sonucunda olusan M = 2k =22 = 4 farkh bilgi biti kombinasyonun iletimini dort farkli seviyeden gerceklestirmektedir, Bu iletim bicimi, 2 adet iki1i semboliin 1 adet dortlti sembole kodlandrgim belirten 2B I Q kodu olarak veya dort farkli genlik seviyesinden iletim yapildiguu belirten 4 P AM iletimi olarak adlandmlmaktadir. 2BIQ kodlamasmda her sembol iki bit bilgi icerdiginden, gene Ide ilk bit, i1etimin polaritesini belirlemek icin kullanilmaktadir. Ornegin ilk bitin degerine bagh olarak, I icin pozitif ve 0 icin negatif iletim seviyesi kullamlabilmektedir.Bu durumda ikinci bit, iletim yapilacak genlik seviyesini belirlemektedir. Ornegin ikinci bitin degerine bagh olarak, I icin 1 Volt ve 0 icin 3 Volt seviyesi kullanrlabilmektedir, Bu yaklasimda, II bit grubu +IV, 10 bit grubu +3V, 01 bit grubu -IV, 00 bit grubu -3V seviyesinden iletilmektedir. Sekil 4.13 'de 2B I Q kodu He iletime bir omek gosterilmektedir.

• Ornek 4. 11 :

Coziim:

64 kbps hizmdaki veri 4B3T kodu ile kodlandigmda, sembol iletim oraru r. = 3rb /4 = 48 kbaud seviyesinde dilsrnektedir (ikili iletim yerine cok-seviyeli iletim yapildigmdan iletim oraru bps yerine baud, yani sembol/saniye cinsinden ifade edilmektedirf Bu durumda bir semboliin iletim siiresine karsihk gelen sembol zaman dilimi 1'. = 1/ r. = 1/48 ms olarak bulunmaktadir. Tabanbant iletiminde dikdortgensel

darbenin bant genisligi, tabanbant isaret spektrumunun ilk sifir gecisine kadar olan frekans bandt olarak ahnabilmektedir. Bu durumda bant genisligi darbe siiresinin tersine esit oldugundan (B = 1/ T,), iletim icin gerekli bant genisligi B = 48 kHz olarak bulunmaktadir.

.

: I

I : 0 : I

o : 0

I : I

,

I ; 0

+V 1-: --+---1 Kutuplu :

NRZ 0-;---"- ------ ----- ------ -----;------ ------, ----- ------------ ---

, ,

.v :

, , ,

i1etim

4.2.8. Cok-Seviyeli Isaretlesme

-IV:

.

Sadece iki adet sembol (0 ve 1) kullanan ikili bir iletim sistemi yerine, ikiden fazla sembol kullanan bir sistem olusturulabilmektedir, Cok-seviyeli isaretlesmede sayisal iletim, M adet sembol icin M adet farkh seviye alabilen darbeler kullarularak saglanmaktadir. M adet sembolun kullamldigi iletim, M-Ii isaretlesme olarak adlandmlmaktadir. M~li isaretlesmede iletilen darbenin genligi M adet farkh deger (seviye) alabilmektedir. Bu sekilde gerceklestirilen iletim, analog darbe genlik modiilasyonu (PAM) yontemine benzediginden, bu iletim bicimi M-li sayisal PAM veya M-li tabanbant PAM olarak da adlandmlmaktadir,

+ I V;""', -....;_-..; 4-lli

i1etim 0:

-3V;

Sekil 4.13. Cok-seviyeli iletime omek: 2B I Q iletimi.

126

127

2B 1 Q kodu hem Amerika hem de A vrupa ISDN sebekelerinde iletim iyi'O kullamlmaktadir. ISDN sebekelerindc 2B 1 Q kodunun kullamlma karan, bircok degisik hat kodlamasmm gerek teorik analizi gerekse olyUm sonuclanmn karsrlastmlmastyla verilmistir, Yapilan deneylerin sonucunda 2B 1 Q kodu, en iyi performans/karmasikhk dengelemesini vermistir, 2B 1 Q iletiminde iki bit, dort seviyeli tek bir sembole donU~tiirUldUgUnden iIetim oram yanya dtlsmektedir. Bu sayede daha dii~Uk bant genisligi elde edilmektedir. Telefon hatlan, spektrum ozellikleri nedeniyle aleak-geciren suzgec gibi davrandigmdan, hatlardaki zayiflama dogrudan frekans ile degismektedir, Bunedenle iletim bant genisliginin dusurulmesi, daha dU~Uk hat zayiflamasi saglamakta, aynca gUrUltU ve eapraz konusmaya karst dayamkhhgi arttirmaktadtr. Bu sayede daha uzun iletim mesafesi elde edilebilmektedir.

Analog isaret 20.000 omek/saniye oranmda omeklenip 9 bit He (29 = 512 oldugundan) kuantalandigmdan ikili bilgi oraru 180 kbitls olarak bulunmaktadir, 2B 1 Q iletiminde bitler ikiserli olarak gruplandigmdan iletim oraru 180/2 = 90 kbaud seviyesine dusmektedir.

.... I~ .... 1...: "'1...:
..,
~ -I~ -I...: -I~
'\~
co co C>
~r-~- ~ .r
'!. • "!.. -I~ :.. -I~
-I~
I , ,
"'I~ "'1"': .... I~
I I ,
* *
2' r. [""j
!.-1
r··~ ••• J
I I S E
:i
~ c:> ::r ::.. 0 ::r IOJ
::.. co ;:.. ..
+ I + 'tI
" " N E] .§
ii. N' ii. a:
" a: " Z -0> :i
:; . :; . ouj&
,. ~ -¥N ! ~~ ~
= !::a:
_N s
c.>a: c.>z
... 1..:: ... 1..:: "'1":: .... I~ .... I~
-I~ -I~ -I"::
0 0
0 0 0
-I~ -I"::
I ,
.... 1.: .... 1..:: <"'I.: <"'I~ .... 1..::
I I I , I
~ ..
[f ~ [ ~ c?
If I ] ~ S

::.. Q ::r ::.. Q ::.. ::.. 0 ::.. ::.. 0 ::.. ::.. Q ::r
+ + I + I + I +
" ~
" ~
ii. Q.
" " ..
" :; .a ..,
;; .¥ I>. ii. .. "
.¥ ,,:, "N " ~!
,,:,N ~Ii! ;;a: ~Ii!
~~ !l!Z Sayisal abone hatlannda (DSL), 4 adet ikili bitin 16 farkh seviyeye kodlanmasi sonucunda elde edilen 16PAM iletimi sayesinde daha ytiksek iletim hizlan elde edilebilmektedir.

• Ornek 4.12:

Analog bir isaret 20 kHz omekleme frekansmda orneklendikten sonra 512 seviyeye kuantalanarak sayisal sekle cevrilmektedir. iletim icin 2BIQ (4PAM) kullaruldigi taktirde i1etim orarum bulunuz.

<;ozUm:

Bazi hat kodlannm zaman ve frekans uzayi karsilasnrmasi Sekil 4.l4'de verilmektedir. Sekil 4.l4'de gosterilen cesitli hat kodlama yonternlerinin darbe bicimleri ve gUy spektral yogunluklan karsilastmlabilmektedir.

~ekil4.14. Bazi hat kodlamalanrun karsilastmlmasi.

128

129

4.3. TABANBANT i$ARETLERiNiN SEziLMESi

esigi) ile karsilastmlmakta ve bu karsilastrrma sonucuna gore alman sembole karar verilmektedir.

Verici tarafindan iletilmis olan bilginin ahcida tekrar olusturulmasi islemi sezme veya algdama olarak adlandmlmaktadir. Sayisal isaretlerin sezilmesi islemi iki asamada ele ahnabilmektedir:

iIetilen dizi

1

o

o

o

o

-v !-: --+----1

1.

Her sembol zaman dilimi icin alman darbenin tek bir rakamsal degere indirgenmesi.

Bu degerin bir referans degeri veya referans degerleri ile karsilastmlarak hangi semboli.in iletildigine karar verilmesi.

iletilen dalga

o~------!------ ----,

-V:

------ ----- ,_ ......... - ---_ .... } -_ .... -t .......... -

,

,

---------

2.

Haberlesme kanalmm bozucu etkileri nedeniyle alrcida ahnan isaret, iletilen isaretten farkh olmaktadir. Bu nedenle sezme asamasmda, her sembol zaman dilimi icin ahnan isaretin tek bir rakamsal degere indirgenmesi sayesinde bozucu etkilerden olabildigince az etkilenilmesi hedeflenmektedir. Alman isaret her sembol icin tek bir rakamsal degere indirgendikten sonra, bu degerin referans deger veya degerler ile karsilastmlmasi sayesinde hangi semboli.in iletilmis olduguna karar verilmektedir. Bu islem yapilirken alcida olabildigince az hata yaptlmasi amaclanmaktadir,

-v

,

, ,

---,------r-----'-- ---y---

,

. ,

. ,

KE.

karar ornekleri

i

i

i

o

i , i

o \QJ

.

i

i

i

s ezilen d izi

o

Haberlesme sistemlerinde rastlanan gi.iri.ilti.ini.in modellenmesi icin Gauss olasihk yogunluk fonksiyonu (pdf) iyi bir yaklasim sunmaktadir, Aynca, Gauss dagrhmi matematiksel olarak modellenebilir ve c;ozi.ilebilir oldugundan sayisal haberlesme sistemlerinin hata olasihklan hesabmda haberlesme sistemindeki giiri.iltii modellenirken genelde toplamr Gauss giiri.iltiisii kullamlmaktadir. Sayisal haberlesme sisteminin basannu olculurken, hata olasihgi veya sembol hata oraru (ikili i1etimler icin bit hata orani) olcutleri kullarulabilmektedir.

hata

Sekil 4.15. Merkez-noktasi sezicinin calisma mantigi.

4.3.1. Merkez-Noktasi Sezicisi

Sekil d.l S'de gori.ildligU gibi, haberlesme kanalmdaki gi.irUltii nedeniyle ahcida alman isaret ornegi karar esiginin diger tarafrna gectiginde bir sembolliik (ikili iletim icin bir bitlik) hata yaptlmaktadir. Yapilan hata miktan temel olarak iletim yapilan genlik seviyesi, karar egisinin degeri ye kullarulan darbe bicimine bagjl .olmaktadir. Bu nedenle tipik olarak iletim icin kullamlan guc miktan ile iletim' tym gerekli bant genisligi ve hata oram arasinda bir iliski bulunmaktadir, Cogu zaman haberlesme kanahnda mevcut olan giiri.ilti.i oranma bir etki yapilmasi mi.imki.in olmadigmdan hata miktannm dii~i.iri.ilmesi istendiginde iletim gi.icU veya bant genisliginden odun verilmesi gerekmektedir.

Ahcida her sembol zaman dilimi icin alman darbenin tek bir rakamsal degere indirgenmesi islemi isaretin sembol zaman-dilimi icerisinde orneklenmesiyle gerceklestirilebilmektedir. Kanal etkilerinden olabildigince az etkilenilmesi icin, sembol-zaman dilimi icerisinde tek bir ornek ahnacaksa en iyi omekleme am sembol zaman-diliminin orta noktasi olmaktadir. Sembol zaman-dilimlerinin orta noktalarmda gerceklestirilen orneklenme sonucunda her sembol icin isaretin tek bir rakamsal degere indirgendigi ahci yapisi, merkez-noktasi sezici olarak .adlandmlmaktadrr. Merkez-noktasi sezicinin cahsma mantigr Sekil4.15'de omek bir bilgi dizisi iizerinde gosterilmektedir. Haberlesme kanalmda mevcut olan gi.iri.ilti.i nedeniyle ahcida, vericiden iletilmis olan darbelerden farkh bir isaret almmaktadir. Ahcida, her bir zaman diliminde alman omek degeri, karsilastmci vasitasiyla bir referans deger (karar

4.3.2. ikili Isaretlesmede Sezme Hata OIaslhgl

Bir haberlesme kanalt tipik olarak Sekil 4.16'daki gibi modellenebilmektedir. Bu modelde, set) verici tarafmdan iletilen isareti, CU) kanahn frekans yamtmi, yet) iletilen isarete kanalm etkisi yansitildiktan sonra elde edilen isareti, net) haberlesme ortammdaki giiriiltiiyii, ret) ise ahcida alman isareti gostermektedir. Haberlesme kanahndaki gUri.iltii cogunlukla toplamr Gauss dagihmh beyaz gUriilti.i (A WGN)

130

131

olarak kabul edilmektedir. Haberlesme kanalmm etkisi besinci bolumde ele alrnmaktadu ve bu nedenle simdilik haberlesme kanahmn isarette herhangi bir bozucu etkiye sahip olmadigi varsayilarak y(t) = set) olarak kabul edilmektedir. Bu durumda

alicrda alman isarette, ret) = set) + net) seklinde, sadece haberlesme ortammdaki giiriiltU etkisi dikkate almmaktadrr .

..

isareti birbirinden bagnnsizdir. Bagrmstz isaretler (veya. raslanti d~g~~~enle~i) toplandtgi taktirde olusan isaretin olasihk yogunluk f?nkslyonu, her iki isaretin olasihk yogunluk fonksiyonlannm konvolii~yonuna e~lt olma~tadlr.: B~~:?e~l~ ahcida alman isaretin olasihk yogunluk fonksiyonu Sekil 4.17(c) de gosterildigi gibi olusmaktadir.

,'''''_.

set)

net)

.• ~!....__ _=--'--,-w-'--o .,.......,Jl y(o~Jr_

Ps(v)

ret}

0.5

0.5

v

~ekil4.16. Haberlesme kanalmm modellenmesi.

v

Etkin degeri a (degisintisi (2) olan sifir ortalamah (,u = 0) Gauss gtlrtllttlniln olasthk yogunluk fonksiyonu

(a)

(b)

PN(V)= 1 e-v2/2u2

(y.j2;

seklinde ifade edilebilmektedir. ~ekil4.17(a)'da Gauss gUriilti.isilniin olasilrk yogunluk fonksiyonu gosterilmektedirSrfu ortalama nedeniyle, gUriilturtiin etkin degeri standart sapmaya esit olmaktadir. °

(4.6)

Gurultunun, iletime etkisini inceleyebilrnek icin oncelikle ikili (0 ve I) iletim durumu ele ahnabilmektedir.Genel bir ifade icin 0 bilgi bitinin Vo ve 1 bilgi bitinin VI seviyelerinden . iletildigi kabul edilebilmektedir. Her iki bilgi bitinin iiretilme ve iletilme olasihgi esit kabul edildiginde, her iki gerilim seviyesinden iletimyapilma

olasihgi esit olmaktadir: P(Vo)=.==P(~)=O.5. Bu durumda iletilen isaretin olasihk yogunluk fonksiyonu, ~ekil4.l7(b)'de gosterildigi gibi, Vo ve VI gerilim degerlerinde tanrmli, 0.5 genliginde durtuler seklinde olusmaktadrr. Dolayrsiyia. ikili iletim icin iletilen isaretin olasihk yogunluk fonksiyonu

v

(c)

~ekil4.17. Haberlesme sisteminde isaret olasihk yogunluk fonksiyonlan.

Ps(V) = O.58(v- Vo)+ O.58(v-V.) seklinde ifade edilebilmektedir.

(4.7)

Alicida ahnan isaretin olasihk yogunluk fonksiyonu

()_ () ()-OS 1 -(v-voi12az+05 1 e-(v-v.i12a2 (4.8)

PR v - Ps v * PN V -. tr: e . r;:;:-2

(Y,,27f (7'" L.7f

seklinde elde edilmektedir. Kosullu olasihk kullanilarak 0 bilgi sembolii iletildiginde alicida gozlenen olasihk yogunluk fonksiyonu PR (viVo) ve 1 bilgi sembolU

iletildiginde ahcida gozlenen olasihk yogunluk fonksiyonu PR ( viV. ) seklinde gosterilebllmektedir.

Haberlesme kanahnda sadece .toplamr beyaz Gauss giiriiltUsiiniin etkisi dikkate almdtgmda alicida alman ° isaret, iletilmis olan ikili isaret ile Gauss gUriiltiisUnUn toplamma esit olmaktadir: r(t) = s(t) + n(t). Dogal olarak iletilen isaret ile gurultu

132

133

P (vIV)= 1 e-(V-Vai/2u2

R I aj2;

seklinde yazrlabilmektedir.

(4.9)

o biti gonderildlginde hata meydana gelmeolasrhgr, yani P (h IVo), karar e~iginin sag tarafmda PR (viVo) fonksiyonunun altmda kalan alana esit olmaktadlr.Toplam hata olasihgi hesaplamrken p(hlvo) degeri, 0 bitinin gonderilme olasiligi p(Vo) ile olyeklendiginden, bu olcekleme dogrudan PR(vIVo) fonksiyonuna dahil edilebilmekte, ve bu durumda p(Vo) = 0.5 icin 0 biti gonderildigindeki hata ~l~~l.hgl, ~ekiI4.18(b)'de gosterilen alana esit olmaktadir. Benzer sekilde 1 biti gondenldlgmde hata meydana gelme olasiligi, yani p(hlvl) karar esiginin sol tarafmda PR (vIVI) fonksiyonununaltmda kalan alana esit olmaktadir. Toplam h~ta o.~aslhgl h~~~planlrken P [h IVI) degeri, 1 bitinin gonderilme olasihgi P (VI) de olyeklendlgmden, bu

olcekleme dogrudan PR (vIVI) fonksiyonuna dahil edilebilmekte, ve bu durumda p(VI) = 0.5 icin hata olasihgi ~ekil4.18(c)'de gosterilen alana esit olmaktadir.

Bu durumda top lam hata olastlig], gerekli Olyekleme yapllml~. oldugundan, S k'14 18(b) ve Sekil 4.18(c)'de gosterilen iki alamn toplamma esit olma~tadlr. T~plla~ hata olasihgmm en dusuk oldugu karar esigi, sag ve sol olasihk yo~un~u~ fonksiyonu egrilerinin kesistigi nokta olmak~d .. r. Sag ve so~ olasihk .y?gun u fonksiyonu egrilerinin kesistigi nokta karar e~lgl olarak almdigmda her iki alamn

toplarru en dii~iik degerini almaktadir.

Bu durumda, ahcida elde edilen isaret icin kosullu olasihk yogunluk fonksiyonlan

P (vIV)= 1 e-(v-Vo)2/2u2

R 0 uj2;

Ahcida alman isaret seviyesinin iletilen seviyeden farkh olabilecegi, ahcida alman isaret degerlerinin dagrlmum gosteren olasihk yogunluk fonksiyonundan da gornlebllmektedir. Ahcirun, alman isaret seviyesine gore hangi bilgi sernbolunun (hangi seviyenin) iletildigine karar vermesi gerekmektedir. Bunu gerceklestirmek icin alter tipik olarak algiladigr seviyeyi bir referans deger (karar esigi) ile karstlastirmakta ve bu karsilastirmanm sonucuna gore bilgi semboliinii sezinlemektedir. Ahcida sezinlernenin olabildigince dogru yapilabilmesi icin en iyi karar esiginin belirlenmesi onemlidir. Giiriiltii nedeniyle iletilen isaret seviyesi karar esiginin diger tarafma gectigi taktirde ahci yanhs sembolii cozumlemekte ve bir sembol (ikili iletim icin bir bit) hata meydana gelmektedir.

Karar esiginin, rasgele bicirnde Sekil 4~18(a)'da gosterilen deger olarak belirlendigi kabul edildiginde, ahcida algrlanan degerlerin bu karar esigi ile karsrlastmlmasi sonucunda iletilen sembole karar verilebilmektedir. Bu durumda ahcida, karar e~iginin solunda kalan degerler (Va seviyesine yakin degerler) 0 biti olarak, karar esiginin sagmda kalan degerler (VI seviyesine yakm degerler) 1 biti olarak cozumlenmektedir. Verici tarafmdan 0 biti gonderildiginde (iletim Va seviyesinden yapildigmda) giiriiltiiden dolayi ahcida alman seviye karar esiginin sagma gectiginde hata meydana gelmektedir cilnkll ahci bilgiyi 1 biti olarak yoziimlemektedir. Benzer sekilde verici tarafmdan 1 biti gonderildiginde (iletim VI seviyesinden yaprldigmda) giiriiltiiden dolayi ahcrda alman seviye karar esiginin soluna gectiginde hata meydana gelmektedir, cunku alter bilgiyi 0 biti olarak cozumlemektedir. 0 biti gonderildiginde

hata meydana gelme olasihgr p(hlvo), ve 1 biti gonderildiginde hata meydana gelme

olasihgr p( h IVI) He gosterildiginde, toplam hata olasrhgi top lam olasihk teoremi kullamlarak

P(h)=P(hIVo)P(Vo)+P(hIVI)P(VI)

(4.10)

v

v

v

seklinde bulunabilmektedir. Dolayrsiyla toplam hata olasihgmda her bitin iletiminde elde edilen hata olasihgi 0 bitin gonderilme olasihgi ile olceklenmektedir. Haberlesme sisteminin en iyi basanmi gosterebilmesi icin toplam hata olasihgmm olabildigince dii~iik olmasi istenmektedir.

(b)

(c)

Sekil 4.18. Ornek bir karar e~igi ve hata olasihklan.

134

135

ikili iletimde 0 biti gonderildiginde hata meydana gelme olasilrgi, yani P (h Ivo) , karar esiginin sag tarafmda PR (viVo) fonksiyonunun altmda kalan alana esit oldugundan .

P(hIVo)= jPR(vIVa)dv="j 1 e-(v-Vo)1/2aldv

K.E. (Vo+V.)/2 u&

(4.13)

Sag ve sol olasrlik yogunluk fonksiyonu egrilerinin kesistigi noktaya karsihk gelen ve en dusuk hata olasihguu veren karar e~igi Sekil 4.19'da gosterihnektedir. Sekllden gorulebilecegi gibi karar e~igi sag ve sol olasilik yogunluk fonksiyonu egrilerinin kesistigi noktadan saga veya sola kaydmldigi taktirde toplam alan artmakta ve dolayisiyla top lam hata olasihgr artmaktadir.

v

elde edilmektedir. Benzer sekilde 1 biti gonderlldiginde hata meydana gelme olasihgi, yani p(hlv.), karar esiginin sol tarafinda PR(vlv.) fonksiyonunun altmda kalan alana esit olacagmdan

K.E. (Vo+V1)/2 1 2

P(hIV)= f PR(V I ~)dv = f & e-(v-V.) 12a2 dv

-00 -00 (J' 2n

(4.14)

olarak bulunmaktadir,

Sekil 4.19. En iyi karar e~igi ve hata olasihklan.

P(hiVo )P(Vo )=P(hIV) )P(V)

P(Vo) 1 e -(K.E.-vof 120"2 = P(V) 1 e -(K.E.-V. r 12a2

u~ .u&

(4.11)

Hata olasrhklanm veren (4.13) ve (4.14) integrallerin dogrudan analitik yOziimii yapilamaktadir, Bu nedenle hata hesabi icin sifir ortalama (p, = 0) ve birim standart

sapma «(]' = 1 ) parametrelerine sahip standart Gauss egrisinin altmdaki alaru veren, degerleri matematiksel tablolarda mevcut olan ve

<1>(z) =_1_ J e-x2/2dx

&-00

Q(z) =_1_je-x2/2dx

..&z

(4.15)

Her iki sembol, esit olasihklr olarak kabul edildiginde, sag ve sol olasihk yogunluk fonksiyonu egrileri simetrik olmakta ve iki egri tam orta noktada kesismektedir. Bu ned en Ie, esit olasihkh semboller icin en iyi karar e~igi i1etim yapilan seviyelerin orta

noktasi olarak bulunmaktadtr: K.E. = Vo + ~ . Altematif olarak kesisim noktasmda

2

her iki egrinin aym degere sahip olmasi gerektigi ozelligi kullamldigmda

esitliginin saglanabilmesi icin, semboller esit olasihkli kabul edildiginde (p(Va) = p(~) = 0.5 icin)

seklinde tarumlanrms <1>(z) veya Q(z) fonksiyonlan kullarulmaktadir, Dogrudan fonksiyon tammlan kullanlla:r~k, bu fonksiyonlann

(K.E. - Va)2 = (K.E. _ ~)2

(4.12)

<1>(z) = 1-<1>( -z) = l-Q(z) Q(z) = l-Q( -z) = 1- <1>(z)

ozelllklerini sagladlgl gosterilebilmektedir. Q(z) fonksiyonu Sekil 4.20'de gosterilmekte ve bazi fonksiyon degerleri Tablo 4.2'de verilmektedir.

(4.16)

elde edilmektedir. Bu esitlikte (K.E. - Va) = (K.E. - ~) yoziimii ancak Va = ~ icin gecerli olmakta, (K.E. - Vo) ~ -(K.E. - ~) yoziimii ise en iyi karar e~igini

K.E. = Va + ~ olarak vermektedir.

2

136

137

• ••.• ( ...•• ) .••••.••.. 1 "'r •• ~~lrJ . (2.z=~e· ax . -. ...... ... -.Jk.1fi

~ekil4.20. Q(z) fonksiyonu.

Q(z)

x

ikili iletimde 0 biti gonderildiginde hata meydana gelme olasihgim veren (4.13) esitliginde x = (v ~ Vo)/ a degisken degisimi yapildtgtnda

P(hIVo)= j 1 e -( v_VO)l (2u1 dv = j _1_ e -Xl f2 dx

(Vo+V.)(2 uJ2; (V.-;';')(20' .J2i

P(hIVo)=Q(~ ;; )

(4.17)

elde edilmektedir.

O.Ge

Benzer sekilde, ikili iletimde I biti gonderildiginde hata meydana gelme olasihgmr veren (4.14) esitliginde x = (v - V;) I a degisken degisimi yapildigmda da

Z 0.00

0.09

0.01

a.Ol

G.Ol

0.04

O.OS

0.06

0.Q1

0.0 0.5000

0.1 0.4602

0.2 0.4207

0.3 0.3821

0.4 0.)446

O.S 0.3085

0.6 0.2743

0.7 0.2420

0.8 0.2169

0.9 0.1841

1.0 0.1587

l.l 0.1357

1.2 0.1151

I.l 0.0968

1.4 0.0808

I.S .0.0668

1.6 0.0543

1.7 0.0446

I.' 0.0359

1.9 O.oz87

2.0 0.0228

0.4960 0.4562 G.4168 G.3783 0.)4{)9 0.3050

0.2709 0.2389 0.2090 0.1814 0.1562

0.1335 0.1131 0.0951 0.0793 0.0655

0.OS)7 0.0436 0.0351 0.0281 0.0222

2.1 0.0179 0.0174

2.2 0.0139 0.0136

2.3 0.0107 0.0104

2.4 0.0082 0.0080

2.5 0.0062 0.0060

2.6 0.0047 0.0045

2.7 0.0035 O.OO~

2.1 0.0026 0.0025

2.9 0.0019 0.00111

3.0 0.0013 0.0013

3.1 0.0010 0.0009

3.2 0.0007 0.0007

3.3 0.0005 0.0005

3." 0.0003 0.0003

0.4920 0.4522 0.4129 0.31.(5 0.3m 0.3015

0.2676 0.2358 0.2061 0.1788 0.1539

0.1314 0.1112 0.093.( 0.0778 0.0643

0.0526 0.0427 0.034.( 0.027.( 0.0217

0.0170 0.0132 0.0102 0.0078 0.0059

0.004.( 0.0033 0.0024 0.0018 0.0013

0.0009 0.0006 0.0005 0.0003

0.4880 0.4483 0.4090 0.~707 0.3336 0.2981

0.2643 0.2127 0.2033 0.1762 0.1515

0.1292 0.1093 0.0918 0.0764 0.0630

0.0516 o.o·m 0.0336 0.0268 0.0212

0.4840 0.4443 0.4052 0.3669 0.3)00 0.2946

0.2611 0.2296 0.2005 0.1736 0.1492

0.1271 0.1075 0.0901 0.0749 0.0618

0.0505 0.0409 0.0329 0.0262 0.0201

0.0166 0.0162

0.0129 0.0125

0.0099 0.0096

0.0075 0.0073

0.0057 0.0055

0.0043 . 0.0041

0.0032 0.0031

0.0023 0.0023

0.0017 0.0016

0.0012 0.0012

O.CIOO9 0.0008

0.0006 0.00II6

0.0004 0.0004

0.0003 0.0003

0.4801 0.4404 0.4013 0.3632 0.)264 0.2912

0.2578 0.2266 0.1971 O. J711 0.1469

0.1251 0.1056 0.0885 0.0735 0.0606

0.0495 0.0401 0.0322 0.0256 0.0202

0.4161 0.4364 0.391.( 0.3594 0.)2211 0.2877

0.2546 0.2236 0.1949 0.11185 0.1446

0.1230 0.1038 0.0869 0.0721 0.0$94

0.0485 0.0392 0.0314 0.0250 0.0197

0.0158 0.0154

0.0122 0.0119

0.0094 0.0091

0.0071 0.0069

0.0054 0.0052

0.0040 0.0039

0.0030 0.0029

0.0022 0.0021

0.0016 0.0015

0.0011 0.001 I

0.0008 0.0008

0.0006 0.0006

0.0004 0.0004

0.0003 0.0003

0.,(721 0.4325 0.3936 0.3557 0.3192 0.21143

0.2514 0.2206 0.1922 0.1660 0.1423

0.4681 0.,(286 0.3897 0.3520 0.3156 0.2810

0.2483 0.2168 0.1894 0.1635 0.14()1

0.1210 0.1190

0.1020 0.1003

0.0853 0.0838

0.0708 0.0694

0.0582 0.0571

0.0475 0.0465

0.0384 0.0375

0.0307 0.0301

0.0244 0.0239

0.0192' 0.0188

0.0150 0.0116 0.0089 0.0068 0.0051

0.0038 0.0028 0.0021 0.0015 0.0011

0.0008 0.0005 0.0004 0.0003

0.0146 0.0113 0.0087 0.0066 0.0049

0.0031 0.ooi1 0.0020 0.0014 0.0010

0.0001 0.0005 0.0004 0.0003

0.4641 0.42.(1 . 0.31159 0.3483 0.3121 0.2116

0.2451 0.2148 0.1867 0.1611 0.1379

0.1170 0.0985 0.0823 0.068\ 0.0559

0.0455 0.OJ67 0.029" o.oZ33 0.0113

0.0143 0.0110 0.0084 0.0064 0.00411

0.0036 0.0026 0.0019 0.0014 0.0010

0.0007 0.0005 0.0003 0.0002

elde edihnektedir.

Esit olasiliklr 0 ve I bilgi bitleri kabul edildiginde, top lam hata olasihgr P(h)=P(hIVo )P(Vo)+ P(hIV\ )P(VI)

P(hFO.5Q(V.;; )+O.5Q(\; )=Q(v.;;)

(4.19)

olarak bulunmaktadir.

Not: Bu analiz esnasmda iletim yapilan Vo ve VI seviyeleri hakkmda herhangi bir varsayim yaprlmadigmdan bu sonuc tek-kutuplu iletim icin de kutuplu iletim icin de gecerli olmaktadir. GorUldUgu gibi toplam hata Olaslhgl, iletim icin kullamlan seviyeler arasmdaki mesafeye ve gUrUltU gUcUne bagh olmaktadrr. ('" - Va)/2 degeri, esasmda iletim seviyelerinin karar esigine olan mesafesini gostermektedir. Uygulamada, omegin veri haberlesme sistemleri icin gene Ide 10-5 civannda bir hata olasihgt yeterli bulunmaktadir.

138

Tablo 4.2. Q(z) fonksiyonunun bazi degerleri.

139

• Oroek 4. 13 :

Tek-kutuplu ve kutuplu isaretlesme icin hata olasrhgim ve iletim icin kullamlan gucleri bularak her iki iletim bicimini karsilastmmz.

seviyesi ise S I = A2 /2 olarak bulunmaktadir, Dolayisiyla iletim seviyeleri, aym

orta ama

hata olasrhgi elde edilecek sekilde ayarlanan tek-kutuplu isaretlesme ve kutuplu isaretlesme, guc kullarurm acismdan karsilastmldigmda tek-kutuplu isaretlesmenin kutuplu isaretlesmeye gore maksimum gucun dort katmi, ortalama gucun ise iki katmi harcayacagi gortllmektedir. Fakat, kutuplu isaretlesme gUy kullanum acismdan tekkutupIu isaretlesmeye oranIa avantajhdir, Buna karsm kutuplu isaretlesmede pozitifve negatif olmak uzere iki adet besleme gerilimine ihtiyac bulundugundan sistem karmasikhgr kutuplu iletime oranla biraz daha fazla olmaktadir.

Corum:

lletim icin kullanilan iki seviye arasmdaki mesafe A ile gosterildiginde, iletim seviyeleri ~ - Vo = A olacak sekilde belirlenmektedir. Bu· durumda, tek-kutuplu isaretlesmede ikili semboller 0 ve A gerilim seviyelerinden, kutuplu isaretlesmede ikili semboller -Al2 ve Al2 gerilim seviyelerinden gonderilmektedir. Dolayisiyla verici tarafindan iletiten isaretler Sekil-t.z l 'de gosterildigi gibi olusmaktadir.

• Oroek 4.14 :

+N2---- ....

Kutuplu

NRZ 0 --------------

-N2

Sayisal bir tabanbant iletim sisteminde -5V, +5V seviyelerinden kutuplu iletim yapilmaktadir. Haberlesme ortammda 2V etkin degere sahip Gauss gi!riiltUsii bulunmaktadir. Ahcida alman isaretin olastlik yogunluk fonksiyonunu cizerek en iyi karar esigini ve bu esik kullamldigi taktirde olusan hata olasihguu bulunuz.

----- ------ ------------ ------------------ ---------

<;ozUm:

~~: --- .. --- w ... ..... I .. ..... 1 __

o biti -5V, 1 biti de +5V seviyelerinden iletilmekte olup, ortamda (J' = 2 V etkin degere sahip Gauss giiriiltiisii bulundugundan ahcida elde edilen isaretin kosullu olasrhk yogunluk fonksiyonlan

Esit olasrhkh bilgi sembolleri icin en iyi karar e§igi iletim yapilan seviyelerin orta noktasi olmaktadrr, Her iki iletim bicimi icin iIetim yapilan seviyeler arasi mesafe aym oldugundan, top lam hata olasrhgi her iki iletim yontemi icin de

P(h)=Q(2~ )

(4.20)

( 10)= 1 _(v+5)2/8

PR V t;": e

2v27r

( 11)= 1 -(v-5//8

PR V cr: e

2v27r

seklinde olusmaktadir. Aksi belirtilmedigi icin, iki semboliin iletilme olasihgi esit kabul edilebilmekte ve bu durumda P(O) = pel) = 0.5 olarak bulunmaktadir. Bu

nedenle uygun olcekleme icin PR (viVo) ve PR (vIV,) egrileri 0.5 ile olceklenerek cizildiginde, Sekil 4.22'de gosterilen -5V ve +5V merkezli iki Gauss egrisi olusmaktadir. Simetriden dolayi bu iki egri, OV seviyesinde kesismektedir.

(4.21)

Sekil 4.21. Iletim seviyeleri arasi A olan Kutuplu ve Tek-kutuplu NRZ isaretlesme,

olarak bulunmaktadir.

Kutuplu NRZ isaretlesmesi icin dikdortgensel darbeler kullamldrgmda doruk (tepe) guc seviyesi Sdoruk = (AI 2l olarak bulunmakta, iletim siiresi boyunca aym gUy

miktan kullamldigi icin ortalama gUy seviyesi de Sorta/~a = ( A / 2)2 olarak bulunmaktadir. Tek-kutuplu NRZ isaretlesme icm dikdortgensel darbeler kullarnldigmda doruk gUy seviyesi Sdoruk = A2 olarak bulunmakta, esit olasihkh semboller icin bu gUy miktan iletim suresinin yansmda kullamldrgi icin ortalama gUy

iki semboliin i1etilme olasihgi esit kabul edildiginde, ahcida en iyi karar esigi iki iletim seviyesinin orta noktasi olarak elde edilmektedir. Bu nedenle en iyi karar esigi degeri OV olarak bulunmaktadir.

140

141

Olasihk yogunluk fonksiyonunun altmda mutlaka birim alan olmasi gerektiginden, standart Gauss dagilmu icin

_1_ j e-x212dx = 1

5_",

Rata olasilrgi, 0 bilgi bitinin iletimi dururnunda

Rata ve tiimler hata fonksiyonlan,

01) 1 2 ()

P(hIVo)= f & e-(v+S) 18dv = Q 10 = Q(2.5) = 0.0062

02 2~ 4

2 zf x2dx

erf(z)= c e:

,,~ 0

2 '" 2

erfc(z) = ,- Je-x dx = 1- erf(z)

,,7r z

(4.22)

olarak bulunmaktadir. Rata olasihgi, 1 bilgi bitinin iletimi durumunda ise P(hIV1) = f ~e-(V-S)2/8dV=Q(!Q_)=0.0062

-<I) 2 2~ 4

olarak bulunmaktadir, Bu nedenle toplam hata olasihgi P(h)=P(hIVo )P(Vo)+ P(hIVJ )P(V1)

P(h)=O.S x 0.0062 + 0.5 x 0.0062 = 0.0062

(4.23)

seklinde tammlanmaktadir.

(4.24)

olarak elde edilmektedir

(4.25)

(4.26)

esitligi saglanmaktadir. Standart Gauss dagthnu merkez (sifir) noktasma gore simetrik oldugundan da

bulunmaktadtr. Bu nedenle <D(z) fonksiyonu

Sekil 4.22. Ornek 4.14 icin ahcida ahnan isaretin olasihk yogunluk fonksiyonu.

seklinde yazilabilmektedir.

• Orock 4.15 (Matlab):

y = x l.fi degisken degisimi kullamldigmda dy = dx /.J2 oldugundan

lIz 2 1 1 zl.fi _ ,2 1 1 (z)

<1>(z) = -+ ~ fe-x 12dx= -+ r f e > dy = -+-erf r:::

2 ,,2~ 0 2 " 7r 0 2 2 ,,2

Ornek 4.14' de verilen soruyu Matlab kullanarak -rozUnuz.

AClklama:

ili~kisi bulunrnaktadrr.

Matlab programmda '1>(z) veya Q(z) fonksiyonlanrun yerine hata fonksiyonu erf(z) ve tilmler ham fonksiyonu erfc(z) kullamlmaktadir,

Q( z) fonksiyonu icin . y = x l.fi degisken degisimi yapildiginda

142

(4.27)

(4.28)

(4.29)

143

1 l x2/2 1 COJ 2 1 ( z )

Q(Z) = ~ e: dx = c e-Y dy =-erfc ~

",27C z ",7C z/..[2 2 ",2

iliskisi bulunmaktadir, Bu nedenle esit olasihkh ikili iletim kabul edildiginde, toplam hata olasihgi (4.19) denkleminden

(4.30)

Corum:

P(h)=Q( ~ - Va ) = !erfC( ~ - Va )

20" 2 2.J20"

(4.31)

o biti OV, 1 biti de +6V seviyesinden iletilmekte olup, haberlesme ortammda a = 2 V etkin degeri olan Gauss giiriiltUsU bulundugundan, ahcida olusan isaretin kosullu olasihk yogunluk fonksiyonlan

1 -(v)2/8

PR(vIO) 2&e

1 -(v-6f/8

PR(vll) 2& e

(4.32)

olarak bulunrnaktadir.

Matlab CozUmU:

oIarak elde edilmektedir. lkili sembol iletim olasiliklan P(I) = 0.75 ve P(O) = I-P(l) = 0.25 olarak bulunmaktadir.

»PO=O.5; Pl=O.5; % esit olasihkh semboller »VO=-5; Vl=5; % iletim seviyeleri

» sigma=2; % gtlrultunun etkin degeri

En iyi karar esigi, bilgi sembollerinin olasihklan ile olceklenmis iki olasilik yogunluk fonksiyonu egrisinin kesisirn noktasma karsihk gelmektedir. En iyi karar esigi,

» v=-1 0:0.1: 10; %gerilim seviyeleri

» gl =PO* lI( sigma*sqrt(2 *pi»*exp( -( v- VO) / '2/(2 *sigma"2»; % ilk egri, olceklenmis » g2=Pl * lI(sigma*sqrt(2*pi»*exp(-(v-Vl)."2/(2*sigma"2»; % ikinci egri, oly.

» plot (v,gl); hold; plot (v,g2); % cizdir

» kesme_deger=min(abs(gl-g2»; % iki egrinin en dusuk farkmi bul

» kesme_an=find«abs(gl-g2»==kesme_deger); % iki egrinin kesme am

»KE=v(kesme_an) % karar e~igi .

» PhO=O.5*erfc(abs(VO-KE)/(sqrt(2)*sigma»; % 0 iletim hatasi

» Ph 1 =0.5*erfc(abs(V l-KE)/(sqrt(2)*sigma»; % 1 iletim hatasi

»Ph=PO*PhO+Pl *Phl % toplam hata olasthgi

P(hIVo)P(Vo)=P(hIV,)P(V,)

P(V) 1 e-(K.E.-Vof/2u2 = P(V,) 1 e-(K.E-f-Il/2u2

·0 a& a&

0.25e-(K.E}/8 = 0.75e-(K.E.-6f/8

in 0.25 - (K.E.)2 = in 0.75 _ (K.E.-6)2

8 8

_ (K.El ~ 1.1- (K.El-12(K.E.)+ 36

8 8

-1.5(K.E.)~-3.4 , K.E.~2.27

seklinde yaklasik olarak 2.27 V olarak bulunmaktadir. bilgi sernbolunun iletim olasilrgi daha yiiksek oldugundan, toplam hata olasihguun azaltilabilmesi icin karar esiginin 0 bilgi sembolunnn seviyesine daha yakm olmasi beklenrnektedir. 2.27 V seviyesi karar e~igi olarak kullamldigmda, hata olasiliklan

( 4.33)

• Ornek 4. 16 :

lkili bir sayrsal iletimde +6V seviyesinden tek-kutuplu isaretlesme kullamlmaktadtr. Haberle~me. kanalmda etkin degeri 2 V olan sifir ortalamah Gauss giirUltiisU mevcuttur. Isaret bilgisinde, I bilgi sembolunun goznkme olasihgi 0.75 olduguna gore, ahcrda en dusuk hata olasihgrm verecek karar esigini bulunuz. Bu karar e~igi icin top lam hata olasihgiru bulunuz.

P(hIO)~Q(IK.E.<T- v,1 J ~ Q( 2.~7) '" Q(1.14) ~ 0.1271 P(hl1 FQ( IK.E; ~ I) ~ Qe;3) '" Q(1.87) ~ 0.0307

(4.345

olarak bulunmaktadir,

144

145

Toplam hata olasihgi ise

P(h)=P(hIVo)P(Vo)+P(hIV,)P(V,) P(h)=0.25x 0.1271 + 0.75xO.0307 = 0.0548

Cok-seviyeli M-li isaretlesmede, icte kalan M-2 adet seviye icin her bir seviyenin hata olasrhgi ikili isaretlesmedeki bir seviyenin hata olasihgnun iki katma esit olmakta ve

(4.35)

P(h) -I = 2P(h)ik-l-

M -II i~rideki seviyeler I I

(4.37)

olarak bulunmaktadtr. En dista kalan seviyeler icm ise tek tarafh hata olasilrgi gerceklestiginden, M-li i~aretle~mede en dista kalan 2 adet seviye icin her bir seviyenin hata olasihgi ikili isaretlesmedeki bir seviyenin hata olasihgina esit olmakta

ve

olarak elde edilmektedir.

Sembol ve bit hata olasihklan sembol hata oram (SER) veya bithata orani (BER) ile iliskilendirilebilmektedir. Sembol hata orant, tipik olarak sembol hata olasrhgi P(h)

ve sembol oraru R; (sembol/s veya baud) olmak iizere

SER = P(h)x n,

(4.36)

P( h) M -Ii Id,~taki seviyeler = P( h) tkilt olarak elde edilmektedir.

(4.38)

seklinde ifade edilebilmektedir. Tipik olarak sembol ve bit hata olasrhklan teorik olarak hesaplanabilen degerlerken, sembol hata oranlan (SER) veya bit hata oranlan (BER) sistemde olculebilen degerler olmaktadtr,

4.3.3. Cok-seviyeli Isaretlesmede Sezme Rata OlaslhgI

, I r i 1

I .1 J__ I 1 - . L :

l _y~ ~__1_ '!2 y2 J

Sekil 4.23'de gosterilen ornek dortlu (4-lii) isaretlesme icin, iletilen isaretin ve gurultuye maruz kalmis isaretin olasihk yogunluk fonksiyonlan Sekil 4.24'te gosterilmektedir. Goruldugtt gibi cok-seviyeli iletimde icte kalan sembol seviyeleri icin (en distaki 2 seviye haric) her iki taraftan (sag ve sol taraflardan) hata olasiligi olusmaktadir. Iletim seviyeleri arasmdaki mesafe A ile gosterildiginde, iceride kalan seviyeler icin hata olastligt ikili isaretlesmede tek taraf icin gosterilen hata olasihguun iki katma esit olmaktadir. Bunun nedeni gurultunun, aradaki isaret seviyelerinde bulunan degerler icin isaretin hem list seviyeye cikmasma hem de alt seviyeye inmesine yol acabilmesidir,

-- -- ----- - - - -- ---- --- ------- ------------ --------------,

1------- ---- - -- - i

I i

I

lA

________ 1.-!- _

lA

V3
4-10 V2
iletim 0
VI
Vo ~ekil4.24. 4-Ili iletim icin iletilen isaret (ustte) ve gnrultuye maruz kalmis alman isaret (altta) olasihk yogunluk fonksiyonlan.

~ekiI4.23. Darbe seviyeleri arasmdaki mesafe Aile gosterilen 4-lii i1etim.

146

147

Esit olasihkh semboller kabul edildiginde, 2 adet dl~ ve M -:- 2 adet ic seviyenin her biri 1/ M olasihkla gozukeceginden, eok-seviyeli iletim icin top lam hata olasihgi

iletilen dizi

o

o

o

o

M-2 2 2(M-I)

P(h)M-1i = -u 2P(h)ikili + M P(h)ikili = M P(h)ikili

olarak bulunmaktadir. ikili isaretlesmede elde edilen hata olasihgr sonuclan kullamlarak M seviyeli iletim icin hata olasihgr, Q(z) fonksiyonu cinsinden

(4.39)

iletilen dalga

,

o- ... : .... ·---i------ -_ .... - _--_-- ---- ..

: ~

-v: :

, ,

______ ... J -----1----- ------ ---

, , ,

, , ,

,

,

, ,

+V !-, --+---i

2(M-I) (A)

P(h)M-li = M Q 2eT

gilrOltiUii dalga

-v: I :, I: I

1 I I" I I

~mmttt\tttJtttimmtttrttttmtffitttti

I , • t : I , I • I

11111111111111000d 11111: 1 oooo! 00 I 10100111111111 ,11111111000,

• , I I • I' I

: : 0: : 0 0: : : 0:

(4.40)

olarak ifade edilebilmektedir.

karar ornekleri

Hata olasiirg: hesabmdan gorUldUgu gibi, cok-seviyeli haberlesme, ikili haberlesmeye gore daha dusuk bant genisligi kullanmakla beraber daha fazla gtlc harcamakta ve aynt zamandahata olasrhgi da daha yuksek olmaktadir. Dikkat edilecek oIursa, yap dan hata olasihgi hesaplamalannda isaretlesmenin sembol oram dikkate almmarmsnr. Esasmda daha luzh isaretlesme (yuksek sembol oraru) belirli bir hata olasihgi icin daha yuksek isaret gucu gerektirmektedir. Bu nedenIe seviyeler arasi mesafe sabit tutuldugu taktirde, cok-seviyeli isaretlesmenin sembol orani ikili i1etime oranIa daha dusuk oldugundan, hata olasihgindaki artrs hesaplamaIarda elde edilen kadar yUksek olrnarnaktadir.

ornekler

sezilen dizi

4.3.4. A WGN Kanah icin En Iyi Ahci Yapisr

$ekiI4.25. Sembol zaman arahgmda isaretten birden fazla ornek degeri almarak

geryekle~tirilen sezme islemi (cogunluk oylamasi).

Klasik cogunluk oylamasmda her omek degerinin esit aglrh¥l. (o~ h~~~~ bulunmaktadir. Fakat esasmda karar esigine yakm bir omek deg~r.m.m guveOlrhg~ karar esigine uzak bir orne gin giivenirliginden azdtr, cunku ka~ar esiginin yak~nmdakl ornegin gurultuden etkilenerek e~igin diger tarafma geym~~. olma ola~~I.lgl daha fazladir. Bu nedenle daha iyi bir ahci sistemi i~.in omek degenl1l? karar e~lgl~~ yakm veya uzak olmasi dikkate ahnabilmektedir. Ornegin kutuplu isaretlesme icm, her sembol arahgmda toplam n adet ornek almdigmda cogunluk oylamasi yen~~. alman n adet ornegin degeri toplanabilmektedir. Toplama islemi sonucun~a ~ara: esigme yakm (dli~tik genlikli) degerlerin etkisi karar esigine uzak (yuksek gen~lkh) degerlerden dah.a az olmaktadir. Her sembol zaman dilimi iein ornek degerlerin toplami, uygu~ .bl~ esikle karsilastmlarak ahcida karar verilebilmektedir. Bu sayede sembol za~~ dilimi icerisinde yapilan omekleme anlannda karar esigine yakm D.rnek .~eger!en tie kar.a~ esigine uzak ornek degerlerinin karar e~igine olan mesafesme gore agirhkh etkisi

ahnmaktadir.

Dogal olarak sembol zaman diliminde alman ornek sayisi arttIk~a: glirUltUden etkilenme azalmaktadir. Bu fikir gelistirilerek, her sembol zaman arahgmda sonsuz sayida ornek ahnarak omek degerlerinin top~andlgl dli~U.nlilece~ ~lursa (n ~ co), b~ islem, ahnan isaretin sembol zaman diliml boyunc~ mt~~ahmn, ahn~ak ~ek bir rakamsal degerin elde edilmesine karsihk gelmektedir. Sekil 4.2~ da gostenlen ~u alter yapisi integral al-ve-ddk ahci olarak adlandmlmaktadir. Integral al-ve-dok

Merkez-noktasi sezici, ahcidaki gurultuye maruz kalnus isaretten bir tek omek ahp 0 ornek degerine gore hangi sembolun iletilmis olduguna karar vermektedir. Pratikte gtirUltUden daha az etkilenmek icin, tek bir ornek degeri yerine birden fazla ornek degerine gore karar verilebilmektedir. Sembol zaman arahgr (Ts) icerisinde birden fazla ornek ahnarak iletilen sembole karar verilmesi genelde daha dogru sonuc

. saglamaktadir. Bu nedenle, en bas it anlamda $ekiI4.25'de garUldUgti gibi, her sembol zaman aralrgi icerisinde isaretten birden fazla ornek ahnarak cogunluga gore bir karar verilebilmektedir (cogunluk oylamasi), Bu durumda birden fazla omek degeri incelenerek bir karar verildigi icin merkez-noktasi seziciye gore gurultuden etkilenme daha az olmaktadir, Dolayisiyla top lam hata olasihgr merkez noktasi seziciye oranla dusmektedir.

148

149

sezici, v sadec.e gU~l~ ~t~isi ?ikkate ahndigmda merkez-noktasi sezmeye gore hata o!asl.~lgmda o~emh bir iyilestirme saglamaktadir. Integral al-ve-dok sezici tabanbant ?I~dortg~~~~l I~aretle~mev icin en iyi sezici yaptsim olusturmakta ve A WGN kanab remen du~uk hata olasilrgim .v~rmektedir. En basit anlamda bir al~ak-ge~iren siizge~ (AGS) kullarularak yaklasik bir mtegral altctsrmn yaptlmasi mumkun olmaktadir. "

Sekil 4.26. Dikdortgensel darbeler icin integral al-ve-dok sezicinin cahsmasi ve bazi

omek integrator devreleri,

i~ili .~~aretle~mede saYIs~1 b.ilg~ sembolierinin Vo ve VI genliklerinde srfira donmeyen ?lkdortgensel ~.arbeler l~e. iletildig] k~bul edilecek olursa, $ekil 4.26'da gosterilen Integral al-ve-dok ahcrsi rem kullamlabilecek en iyi esik degeri

·~(TIVodt + fV,dtJ = (Vo + VI) t,

o 0 2 (4.41)

seklinde iki seviye icin elde edilen crkislann ortalamasi olarak belirlenebilmektedir. Dikdortgensel darbe yerin~ .farkl.l bir darbe bi~i~i kullantldlgl taktirde (ornegin M~chester v~odlamasl gibi), rsaret degerlerinin toplamma gore bir karar verdeme~ecegm~en, sadece bir i.ntegral alter demodiilasyon icin yeterli olmayabilmektedjr, Bu durumda Sekil 4.27' de gosterilen korelasyon (ilinti) ahci yapisi .kulla~I.lar~k ~I~clda dogru sezinleme yapIlabilmektedir. Korelasyon ahcrsi, alman l~are~l ll~ttm lyl~ kullamlan darbeyle ayrn bicimdeki bir isaret ile carparak bu carprmm b~r m~egratore. soku~maslyla korelasyon islemini ger~ekle~tinnektedir. Korelasyon islemi, alman l~aret lie darbe bicimi p(t) arasmdaki benzerligi hesapladigi

"~·"r--T-. --~

J( )dt

o

Basit integrator

150

.~

tttttttttt

1---....--- kararlar

rem bu benzerlik hesabma gore ahci, p(t)'nin iletilip iletilmedigine karar verebilmektedir. Ahcida alman isarette, darbe bicimi p(t) mevcut oldugunda, integral ahC1SI sembol zaman diliminin sonunda yuksek bir ylkl~ vermekte, aksi taktirde integral ahcmm ylkl~l dlisuk oldugundan p(t) darbesinin iletilmedigi anlastlmaktadir. Karar devresi kullanilarak, sembol zaman diliminin sonundaki ~lkl~ degerinin, uygun bir .karar esiginden yiiksek olup olmadigma bagh olarak iletilen isarette p(O'nin mevcut olup olmadigma karar verilebilmektedir.

T.

J( )dt

o

t = T,

r(t) =s(t) +n(t)

i(t)

Karar Devresi

karar

SekiI4.27. Korelasyon (ilinti) sezicisi.

Korelasyon altcisuun cahsma mantigi integral al-ve-dok ahcisma dayanmaktadtr. Fakat, darbe bicimi ile ahnan ilinti islemi sayesinde korelasyon ahctsi her tiirlli darbe bicimi ile kullamlabilmektedir. Sonucta ilinti sezicisinin cahsmasi temel olarak integral ahctya dayandigmdan, ilinti ahcisi integral al-ve-dok alrcrst olarak da adlandmlabilmektedir.

Geli ~i ~ integrator

/77

integral al-ve-dok ahci yapismda mutlaka integral ahcidaki kapasitoriln bosaltrlmasi (dokme olayi) He ornekleme isleminin eszamanlamasi saglanmahdir. Aynca dogru bir karsilastrrma icin yerel referans isareti olarak adlandmlabilecek p(t) isareti ile ahnan isaretin sembol zaman dilimleri karsihkh gelecek sekilde ayarlanmah, baska bir degisle isaretler aym evrede olmahdir. Bu nedenle korelasyon ahcisi evre-uyumlu bir ahci olarak adlandmlmaktadir.

SekiI4.27'de gosterilen korelasyon sezicisinin integral alter cikismdaki isaret

r;

i(t) = J ret) p(t)dt

o

(4.42)

seklinde olusmaktadir. integral alicismm cikrs degerleri t = 1'. sembol-zaman dilimi anlarmda omeklen~iginden karar icin esasinda i( nT.) degerleri kullamlmaktadir, .

Uygulamada iletim icin birden fazla darbe bicimi kullaruldigmda, "her darbe icin ayn bir ilinti ahcisi kullarulabilmektedir. Bu durumda tipik olarak demodulator yapismda birden fazla ilinti alter kolu kullamlarak iletilen sembollerin sezrne islemi gerceklestirilebilmektedir. Omegin, 0 ve 1 sembollerinin iletimi icin birbirinden farkh p(t) ve q(t) darbe bicimleri kullanildigmda, Sekil 4.28'de gosterildigi gibi

151

demodulatorde paralel iki kolda, her bir darbe bicimi icin ayn olarak Hinti islemi gerceklestiren iki adet ilinti ahcisi kullamlabilmektedir. Bu durumda ilk kolda, alman isaretin p(t) ile ilintisi ahnmakta; ikinci kolda ise, alman isaretin q(t) ile ilintisi ahnmaktadir. Verici tarafmdan p(t) darbesi iletildiginde, ilk iIinti kolu yuksek ve ikinci ilinti kolu dii~iik bir 9tkt~ vennektedir. Verici tarafmdan q(t) darbesi iletildiginde ise, ilk ilinti kolu dii~iik ve ikinci ilinti kolu yuksek bir ylkl~ vermektedir, Bu nedenle ahci kollarm cikislan, bu dogrultuda cahsan uygun bir karsilasnrma veya mantik devresi ile birlestirildiginde karar islemi gerceklestirilebilmektedir.

olarak bulunmaktadtr.

Dolayrsiyla, iletim icin kullantlan darbe bicimi pet) ile gosterildiginde uyumlu suzgecin diirtii yarntt

h(t) = peT. _-:- t)

_-

(4.45)

olacak sekilde belirlendigi taktirde, uyumlu suzgecin orneklenmis degerleri

T. T. ~

us(T.) = jr(r)h(T. -r)dr = jr(r)p(T. -(T. -r»dr = Jr(r)p(r)dr

o 0 o·

(4.46)

seklinde ilinti ahcisr ile elde edilen degerlere esit olmaktadir (bknz (4.42». Bu nedenle, iletimde kullamlan darbe bicimi pet) ile gosterildiginde, uyumlu suzgecin

diirtii yamtr h(l) = peTs - I) olarak belirlendiginde, uyumlu suzgec ahcisi aynen bir ilinti ahcisi gibi calismakta ve aym basanrm gostermektedir.

t = T,

rtt) =S(I) +n(t)

h(I)

US(I) ~

Karar Devresi

karar

Sekil 4.28. Iletim icin birden fazla farkh darbe biciminin kullaruldrgi sistemler icin uygun korelasyon (ilinti) ahci yapisi,

Korelasyon ahctsrnda iletilen isaret ile evre-uyumlu yerel bir demodillasyon isaretine gereksinim duyulmakta, alman isaret ile yerel demodi.ilasyon isaretinin carprrm gerceklestirilrnektedir. Altematif oIarak demodi.ilasyon islemi, Sekil 4.29'da gosterildigi gibi, diirtO yarun h(l) olan ve korelasyon ahcisuun islevini yerine getiren bir sistemle gerceklestirilebilrnektedir. Demodulasyon icin kullanilan bu sistem uyumlu siizge~, ve bu alter yapisr da uyumlu siizge~ ahcisi olarak adlandmlmaktadir.

~ekil4.29. Uyumlu suzgec ahcrsi.

/

us(t) = ret) * h(t) = Jr( r)h(t - r)dr

o

(4.43)

Uyumlu si.izgecin durtu yamtt h(l) = p(r. - t) olarak tanrmlandigmdan sistemin diirtii yarun, kullamlan darbe biciminin zaman uzaymdaki ters y~vrilmi~ seklinin .bir sembol zarnan dilimi kadar otelenmis sekline karsihk gelmektedir. Bu nedenle bir anlamda suzgecin di.irtii yamtmm iletim icin kullamlan darbe bicimi He uyumlu o.~masl gerektiginden bu sistem uyumlu suzgec olarak adlandmlmak~a~lr. Uy?£?lu suzgec ahcisi, llinti alter seklinde ya1t~tlgmd~, A WGN kanah icm en tyr basanmi

gostermektedir.

SekiI 4.30'da ornek . bir darbe bicimi icin uyumlu silzgecin dUrti! ~anttI gosterilmektedir. Bir sembol zaman dilimlik gecikme sayesinde neden.sel bir sistem elde edilmekte ve uyumlu suzgecin diirtii yamtmm fiziksel olarak

geryekle~tirilebilmesi saglanmaktadrr.

Uyumlu suzgecin cikismdaki isaret, girls ile sistemin durtu yamtmm konvolusyonu seklinde olusmaktadir. Bu nedenle uyumlu si.izgecin ylkl~l

olarak elde edilmektedir. Uyumlu suzgec cikrsmdaki isaret t = T, sembol-zaman dilimi anlarmda orneklendiginde, karar devresine uygulanan isaret

~

us(T.) = Jr(r)h(T. -r)dr

o

(4.44)

152

153

p(t)

pi-t)

h(t)

Bu nedenle giirUltii bileseninin degisintisi,

-T. darbenin zamanda tersi

T. uyumlu sOzgecin diirtii yamti

T. T.

(}"2 =E[n2]-E2[n]=E[n2]= J JE[n(t)n(r)]p(t)p(r)dtdT

o 0

NT.T. NT. NE

(}"2 =_0 J J8(t-T)p(t)p(T) dtdT=_o Jp2(t)dt=-t-

2 0 0 . 2 0

olarak bulunmaktadir.

. t4.51)

T

darbe bicimi s

Sekil-l.Sf). Ornek bir darbe sekli icin uyumlu siizgecin diirtii yaruti,

Uyumlu suzgec crkismda user:) = Ew n

(4.52)

Uyumlu suzgec (veya ilinti ahcismm) crkismdaki isaret

1'.,

user:) = fr(t)p(t)dt

o

degeri elde edildiginden, suzgec cikismda isaret E (denklem 4.49) ortalamah ve a (denklem 4.51) standart sapmah bir Gauss dagrhrm gostermektedir.

(4.47)

seklinde bulunmaktadir. Haberlesme kanalmda sadece A WGN etkisi dikkate almdigmda ahcida ahnan isaret, iletilen isaret ile gUriiltiini.in toplami seklinde olusmaktadir: ret) = set) + net) . Bu nedenle verici tarafmdan pet) darbesi

iletildiginde, ahcida alman isaret ret) = pet) + net) olarak yazilabilmektedir. Bu durumda uyumlu suzgec cikismdaki isaret

Ornek olarak kutuplu iletim ele ahndigmda, 1 biti icin pet) darbesi, 0 biti icin de -pet) darbesi iletilebilmektedir. Bu durumda, ahcidaki uyumlu suzgec (veya ilinti ahcisi) cikismda, 1 biti icin E + n ve 0 biti icin de -E + n degerleri olusmaktadir. Bu nedenle alicida olusan isaretin kosullu olasihk yogunluk fonksiyonlan

t; t; 1'., T,

us(T,) = Jr(t)p(t)dt = J(p(t)+n(t»)p(t)dt= fp2(t)dt+ fn(t)p(t)dt

o 0 0 0

(4.48)

10) 1 -(V+Ef Iq2

PR(V e

(}".j2; .

PR(vll)= ~ e-(v-E)!/q2 a 2:r

seklinde elde edilebilmektedir, Bu durumda uyumlu suzgec yikl~mdaki iki seviye arasmdaki mesafe 2E oldugundan, haberlesme sisteminin hata olasihgi

(4.53)

seklinde olusmaktadir, Bu ifadede

(4.49)

(4.54)

iletilen isaretin enerjisine karsihk gelmekte,

r;

n = f n(t)p(t)dt

o

(4.50)

olarak bulunmaktadir (bknz. (4.20». Bu nedenle uyumlu suzgec (veya ilinti) ahcisi kullarularak kutuplu iletim yapildigmda olusan hata olasihgr

ise toplarur gurultu bilesenini gcstermektedir. Toplamr beyaz Gauss giiriiltiisii (A WGN) durumunda net) isaretinin ortalama (beklenen) degeri sifir oldugundan,

denklem (4.50)'de gosterilen giiriiltii bileseninin beklenen degeri de sifir olmaktadir:

E[n] = O. Burada, E[.] beklenendeger islemini gostermektedir.

(4.55)

olarak bulunabilmektedir.

154

155

lletim seviyeleri arasmdaki mesafe A olan kutuplu isaretlesme icin haberlesme kanahnda a etkin degerli A WGN kabul edildiginde top lam hata olasihgi

P(h) = Q (:a.) olarak elde edilmektedir. iIetim icin A / 2 ve _ A / 2 seviyeleri

kullamldigmdan isaret gucu S = (A / 2)2 olarak bulunmaktadir. Etkin degeri a olan gilrUltU icin de gtirultil gucu N = a2 olmaktadir, Bu nedenle kutuplu isaretlesme icin isaret-gurultu oram

• Ornek 4.17 (Matlab):

Matlab kullanarak kutuplu NRZ isaretlesmenin A WGN haberlesme kanah icin hata olasihguu isaret-gurultu oranma bagh olarak cizdiriniz.

AClklama:

10"0~~·2-""'7-.· ''''-~8''''''' -~. --~"""",:'_:--,--'}~-.J..-....L....;.,.;._-'

.. .. 10 1214 18 13 2.0

$NR (d!!,

S (A)2

SNRkUluPIU_NRZ= N = 2a

Sekil 4.31. Kutuplu isaretlesme icin isaret-gurultu oranma bagh hata olasiligi.

(4.56)

olarak bulunmaktadir. Bu durumda kutuplu NRZ isaretlesme icin top lam hata olasrhgi

• Ornek 4. 18 (Matlab):'

(4.57)

Kutuplu isaretlesme icin bilgisayar benzetimi kullanarak A WGN haberlesme kanahnda elde edilen hata olasihguu isaret-gurultu oranma baglr olarak cizdiriniz,

seklinde isaret-garultu oramna bagh olarak ifade edilebilmektedir.

AClklama:

Matlab v<;zlimU:

Haberlesme sistemlerinin cahsmasrru takIit eden bilgisayar benzetimleri (Monte Carlo benzetimleri olarak da adlandmlmaktadir) ozellikle sistemin teorik analizinin zor oldugu haberlesrne sistemlerinin hata olasihgmm kestiriminde kullarnlmaktadtr. Bu benzetimlerde tipik olarak rasgele bir bilgi isareti olusturularak sistemin cahsmasi bilgisayar ortammda taklit edilmektedir.

»snr_dB=O:O.25:20; % dB cinsinden isaret-garultu oram

»for i=I:length(snr_dB)

» srn=10"(snr_dB(i)/lO); % dogrusal 8NR

» Ph(i)=O.5*erfc(sqrt(snr/2»; % hata olasihgt

»end

»semitogy(snr_dB,Ph); % cizdir

Matlab Cozlimii:

»snr_dB=O:O.5:10; % dB cinsinden isaret-gurultu oram

»N=lO"5;. % Sembol sayisr

Kutuplu isaretlesme icin elde edilen isaret-gurultu oranma bagh hata olasrlrgi degisimi Sekil-l.Sl 'de gosterilmektedir.

»x=randint(N,1,2); % duzgun dagihmli rasgele 0 ve 1 bilgisi

»xk=2*x-l; % kutuplu bilgi isareti

»8=1; % +1 -1 seviyeleri kullamldigmdan birim gUy

156

157

»for i=I:Iength(snr_dB)

» snr=I O"{snr_dB(i)/lO); % dogrusal SNR

» sigma=S/sqrt(snr); % gliriiltli glicU

» n=sigma*randn(size(xk»; % rasgele gurultu isareti

»y=xk+n; % ahcida alman isaret

» yd=double(y>O); % sezme, karar e~igi=O

» [num,ratio]=biterr(x,yd); % hata orammn bulunmasi

» Pmc(i)=num/N; % benzetim hata olasihgi

»Ph(i)=O.5*erfc(sqrt(snr/2»; %teorik hata olasrhgi »end

»semilogy(snr_dB,Pmc,'ko'); % benzetim sonucunu cizdir » hold

»semilogy(snr_dB,Ph); % teorik sonucu cizdir

Problemler:

4.1. Tabanbant bir sayisal isaretin iletimi icin dort seviye kullanilmaktadir: -I V, o V, 1 V, ve 3 V. lletim ortammda etkin degeri 2 V olan AWGN kabul edildiginde ve merkez-noktasi sezici kullaruldigmda ahcida alman isaretin olasihk yogunluk fonksiyonunu cizerek toplam hata olasihguu bulunuz.

4.2. ikili bir sayisal isaret iletiminde +4 V seviyesinden tek-kutuplu isaretlesme kullarulmaktadir, Bu isaret bilgisinde 1 sembolunun gozukme olasihgi 0.6 ise, 2 V etkin degerli A WGN altmda merkez-noktasi sezici icin en dilsilk hata olasrhgma neden olacak karar esiginin degerini bulunuz.

4.3. Bir ses isareti 5 kHz bant genisligine sahip . bir ortusme-onler silzgecten gecirildikten sonra orneklenmekte ve 256 seviyeye kuantalanmaktadir, Kablo Uzerinden 8-seviyeli iletim kullamldigma gore iletim Iuzrru bulunuz.

Sekil 4.32'de g6rlildligli gi~i benzetim sonuclan teorik olarA beklenen degerlere oldukca yakm cikmaktadir. Ozellikle karmasik haberlesme sistemlerinde teorik analiz cok zahmetli oldugundan alternatif olarak cogu zaman sistem performansirun degerlendirmesi icin benzetim sonuclart kullamlmaktadir.

1r/'

1~O~~--~2--~)--~'--~S~~G--~1~~a---9~·~10 $NR(dB)

Sekil 4.32. Teorik ve benzetim hata olasihklarmm karsilastmlmasr,

158

4.4. Kod im degisimi (eMI) icin uygun bir alter yapismm biok diyagrammi olusturarak sistemin cahsmasnu acrklaynuz,

4.5. 9600 bps hizrndaki bir veri tabanbant kutuplu iletim kullanilarak iletilmektedir. Haberlesme kanaltnlll 9600 Hz bant genisligi olup, kanalda No /2 == 10-12 WattIHz gOy spektral yogunlugunda sahip A WGN

bulunmaktadir. Hata olasihgmm 10-5 degerinden kucuk olmast istendigine gore gerekli i1etim gucunu bulunuz.

4.6. Frekans spektrumu Sekil 4.33 'de gosterilen analog isaret icin uygun bir 6rnekleme ve en az 50dB isaret-kuantalarna giirUltii oraru (SNR) olacak sekilde bir kuantalama yapilmaktadir. Bu isaret, %50 doluluk-bosluk oraruna sahip kutuplu RZ ile iletildigi taktirde, iletim icin gerekli bant

genisligini bulunuz. .

XCf)

100

-..:.::l~~===--- f (kHz)

5

15

I

$ekiI4.33. Problem 4.6 icin isaretin frekans spektrumu.

159

4.7. rh bit/s oramnda cahsan bir haberlesme sisteminde cok-seviyeli tabanbant iletimi kullanilarak bant genisliginin dnsnrnlmesi hedeflenmektedir. 8- seviyeli iletim kullaruldigmda bant genisliginin ne oranda azaldigim bulunuz. Bu durumda iletim seviyeleri arasmdaki genlik mesafesi (A) degistirilmediginde (eok .. seviyeli iletimde de tum seviyeler arasindaki mesafe A oldugunda) iletim gucunun ne oranda arttrgim bulunuz. .

4.8. 09 seviyeli iletim yapan bir sistemde, sembollerin iletilmesi icin p(t), 0 ve - pet) darbeleri kullamlmaktadir. Bu sistem icin uyumlu suzgec ahcisi kullamlmaktadir. Darbe enerjisi Ep ile gosterllmekte ve haberlesme ortammda No 12 gUy spektral yogunluguna sahip A WGN bulunrnaktadir. Bu durumda, en dli~Uk hata olasihgi saglayacak esik degerlerini ve top lam sembol hata olasihgim bulunuz.

Bantsuurh Kanallardan SaYls~1I iletim

4.9. ikili bir tabanbant sisteminde ahcida alinan r isareti orneklerinin

1, (rII) = _1_e-(r-2)"2 ve /,. (riO) = _1_e-(r+2)"2 seklinde kosullu

.J2i J2;

olasihk yogunluk fonksiyonlan bulunmaktadtr. ikili bilgi dizininde I bitinin gozukme olasihgr a) P(l) = 0.5 b) PCI) = 0.3 c) P(1) = 0.7 oldugunda

merkez-noktasi sezici icin en iyi esik degerini belirleyerek top lam hata olasihguu bulunuz.

4.10. Bir bilgi kaynagr esit olasrhkh uc sembol ttretmektedir. Bu sembollerin iletimi icin Sekil 4.34'te gosterilen darbe bicimleri kullarulmaktadir. iIetim oram 1000 sernbol/s olmakta ve haberlesme kanalmda 10-5 WattIHz seviyesinde A WGN bulunrnaktadir, Uygun bir alter yapisi tasarlayarak, hata olasihgim bulunuz.

Bu bolumde bantsuurh kanallardan sayisal iletim sirasmda meydana gelen sorunlar ele altnmakta ve bu sorunlann listesinden gelebilmek icin uygulanabilecek yaklasimlar Iizerinde durulmaktadir. Ozellikle iletim bant genisliginin simrh olmasmdan dolayi isaret seklinde meydana gelen bozulmalar incelenerek, goz diyagrami tarutilmakta ve goz diyagrammm sagladigr bilgiler gcsterilmektedir. Aynca, sayisal haberlesme sistemlerinde onemli bir islev goren denklestiriciler tamtilrnaktadrr. Bolum sonunda, sayisal haberlesme sistemlerinde mutlaka kurulmasi gereken e~zamanlamanm saglanabilmesi icin kullamlan yaklasimlar ele almrnakta ve bir haberlesme kanalmm i1etim kapasitesi tammlanmaktadrr.

2

2

t

t

t '---+-+---

~ekil4.34. Problem 4.11 icin darbe bicimleri,

160

161

5.1. BANTSINIRLI KANALLARIN QZELLiKLERi

yamti etkilerinin karsilanmasi sayesinde daha dogru bir yozlimleme yapilabilmektedir. Bu amacla ahcida (demodulatorde) ozel stizgecler veya denklestiriciler kullarulabilmektedir.

Sayisal iletimde bir bitIik zaman dilimini kapsayan (T, genisliginde) dikdortgensel darbeler kullamldigi taktirde darbenin frekans spektrumu Sekil S.2'de gosterildigi gibi D(f) = ~ sinc(f!;,) seklinde olusmaktadir, Dikdortgensel darbenin sinc(.) seklinde olusan frekans spektrumu eksi-sonsuzdan arti-sonsuza kadar devam etmektedir. Bu nedenle iletim esnasmda darbe seklinde bir bozulma olmamasi icin sonsuz bant genisligine sahip bir haberlesme kanalmm kullarulmasi gerekmektedir. Fakat, sonsuz bant genisligine sahip haberlesme kanallan bulunmamaktadir. Aynca frekans spektrumu son derece kisith bir haberlesme kaynagi oldugundan, iletim icin yuksek bir bant genisliginin kullamlmasi verimsizlige neden olmaktadir.

Bir haberlesme kanali Sekil 5.1' deki gosterildigi bicimde modellenebilmektedir, Verici tarafindan iletilen isaret s(t) , kanalm frekans yamti e(f) , haberlesme

kanaImm iletiIen isarete etkisi sonrasmda elde edilen isaret y(t) , haberlesme ortammdaki toplarur gtirultu n(t) , ahcida alman isaret ise ret) He gosterilmektedir,

5.2. SiMGELERARASI KARI$MA

n(t)

.s(t) - ......... .__I_:-_W_-----ll y(O ~Jr_

r(t)

Sekil 5.1. Haberlesme kanalmm modellenmesi.

d(t)

Telefon kanallan ve bazi radyo kanallan dahil bircok haberlesme kanah bantsuurh dogrusal suzgec yapismda kabul edilebilmektedir. Haberlesme kanalmm frekans yamtr

e(f) = A(f)ej(l(f)

(5. 1)

seklinde ifade edildiginde, A(f) genlik yarutmt ve e(f) faz yamtuu gostermektedir, Faz yamn yerine

L __ -_rll'_2 _o _T~.J

ref) = _ 1 de(f) 2rc dJ

(5.2)

SekilS.2. Dikdortgensel darbe isareti ve darbenin frekans spektrumu.

olarak tarumlanrrus grup gecikmesi de kullanilabilmektedir.

~ir haberlesme kanalmdan bozunumsuz iletim gerceklestirilehilmes] icin, iletilen isaret tarafmdan kullamlan frekans bandi icerisinde, kanalm genlik yanitinm sabit (A(f) =sabit), ve faz yamtmm frekans He dogrusal (grup gecikmesinin ref) =sabit) olmasi gerekmektedir. Kanalm genlik yanm sabit olrnadigmda, kanal genlik bozunumuna yol acmaktadir. Kanalm faz yamti dogrusal olmadigmda ise, kanal faz bozunumuna (veya diger ismiyle gecikme bozunumuna) yol acrnaktadir, Cogu haberlesme kanah (ozellikle gezgin haberlesme sistemIerinde) iletilen isarette bozunuma yol acmaktadir. ~u nedenle ahcida bilginin yozlimlenmesi zorlasmakta ve hatalar meydana gelmektedir, Ahcida, haberlesme kanahrnn ideal olmayan frekans

Gondericide iletim icin dikdortgensel darbeler kullaruldigmda, haberlesme kanahnm smirh> bant genisligi nedeniyle iletilen frekans bilesenlerinin bir kisrm ahciya ulasamayacagmdan ahcida elde edilen darbe sekillerinde bozulmalar. meydana gelmektedir. Sekil 5.1 'de gosterilen haberlesme kanah mode linde, yet) isaretinin

frekans spektrumunun Y(f) = S(f)C(f) seklinde olustugu gorulmektedir. Bu nedenle simrh bir bant genisligine sahip bir haberlesme kanah ilzerinden iletim yapildigmda, haberlesme kanali iletilen isaretin frekans spektrumunu suurlandtrmaktadir, Isaretin frekans spektrumunun smirlandmlmasi sonucunda, zaman uzaymda darbe seklinde yayilma meydana gelmektedir.

162

D(f)---I

, ,

I

i

I

o IITb

i

i

f I

I

____________ . J

163

Darbe seklinin zaman uzayinda yayilmasi neticesinde darbe, kendisine aynlan bit zaman diliminin disma ve dolayrsiyla kornsu darbelerin zaman dilirnlerininicerisine tasmaktadir, Darbelerin kendi zaman dilimlerini asarak komsu darbelerin zaman dilimine tasmasi, slmgelerarasi kartsma (lSI) olarak adlandmlmaktadtr. Iletilen darbe isaretleri kendi zaman dilimlerinden komsu zaman dilimlerine ta~tIgl taktirde, komsu zaman dilimlerindeki sembollerin dogru olarak algilanma olasrhgi azalmakta ve bunun sonucunda iletim performansi dtlsmektedir.

t

Esasmda, haberlesme kanah bant geni~ligi yeteri kadar buyuk tutulursa, yani sembol oranmdan (fb = lITb) birkac kat buy uk bir bant genisligi kullamhrsa,darbenin sinc(.) seklinde spektrumunun bnyuk kisrm iletilebilmektedir. Bu durumda, sincO spektrumunun goreceli olarak luzh sonumleniycr olmasmdan dolayi simgelerarasi kansma sonucunda olusacak bozulmalar ihmal edilebilecek kadar kucuk olmaktadir. Fakat, iletilen darbelerin enerjilerinin bUytik bolnmu fb = 1/ Tb frekansma kadar olan spektrum kisnunda yer aldigmdan, bu frekans arahgmdan cok daha bUytik bir bant genisliginin aynlmast haberlesme kaynaklanmn verimsiz kullanilmasma neden oldugundan bu yaklasun tercih edilmemektedir .

Sekil 5.3. Omek 5.1. icin olusturulan darbe isareti.

Matlab kullanarak haberlesme kanahrun simrh bant genisliginin ve dogrusal olmayan faz yarutmm dikdortgensel bir darbe iletimine etkisini inceleyiniz.

f

• Ornek 5. 1 (Matlab):

Matlab CozUmU:

ilk once, omek bir darbe isareti olusturulabilmektedir,

» Fs=10000; % Tabanbant module edilmis isaretin omekleme frekansi

» Fd=lOO; % ikili isaretin omekleme frekansi (modulasyon oncesi).

» b= [0 00 0 0 0 1 0 0 0 000] % ikili bit dizini

» bnrz=tekkutuplu(b,Fd,Fs,'nrz'); % Tek-kutuplu NRZ isaretini elde et » stairs (bnrz,'k'); % ikili bilgi dizinin cizdir

» fx=fft(bnrz,13000); % frekans spektrumunu hesapla » plot(abs(fftshift(fx»); % genlik yamtnu cizdir

~ekil5.4. Ornek 5.1. icin olusturulan darbe isaretinin genlik spektrumu.

Darbe isaretinin Sekil 5.4'te gosterilen frekans spektrumunun ilk sifir gecisi 130. ornekte bulunmaktadir (toplam 13000 isaret ornegi bulunmakta ve her bit 100 omek ile ifade edildiginden 130. ornek fb = 1/ Tb oranma karsihk gelmektedir). Simrh kanal bant genisligi etkisini incelemek uzere, sadece isaret spektrumunun ilk sifir geeistne kadar olan frekans bilesenlerinin ahcida ahnabildigi kabul edilebilmektedir. Bu durumda, ahcida ahnan isareti olusturmak icin isaret spektrumunun ilk sifir gecisinden sonraki frekans bilesenleri sifirlanabilmektedir,

Yukanda verilen program ile olusturulan isaret Sekil 5.3' de gosterilmektedir. Darbe isaretinin frekans spektrumu "fft" komutu kullamlarak elde edilebilmektedir. Bu program ile elde edilen frekans spektrumunun genligi Sekil 5.4'de gosterilmektedir. Isaretin genlik spektrumu beklendigi gibi bir sinc(.) seklinde olusmaktadir (genlik spektrumu cizdirildiginden Sekil 5.4 mutlak degerleri gostermektedlr).

» fr=fx;

» fr( 130: 13000-130)=0; » plot(abs(fftshift(fr»);

% ahnan spektrumu iletilen spektruma esitle

. % kanahn bantsnurh olmasmi alman spektruma yansit % alman spektrumu eizdir

164

165

Sekil 5.6'da goruldiigii gibi kanalm bantsnnrh olmasi nedeniyle darbe seklinde ciddi bir bozulma meydana gelmektedir. Frekansm suurlandmlmasr sonucundailetilen isaret zaman uzaymda yayilmakta ve komsu sembol zaman dilimlerine tasrnaktadir,

Sekil 5.5. Ornek 5.1' de bantsmrrh kanalm sonunda alman isaretin genlik spektrumu.

Dogrusal oImayan faz yamtnun isarete etkisini inceIemek icin dogrusal ve dogrusal olmayan faz yamtlanna sahip iki adet kanal yaratilabilmektedir. Haberlesme kanallanmn yanrtr, istenen kanaI ozelliklerinin saglanmasi icin dogrudan frekans uzaymda tammlanabilmektedir. Haberlesme kanalmm isarete etkisini gostermek icin zamanuzaymda isaret ile kanalm diirtii yamtmm konvoliisyonu kullanilmakta, frekans uzaymda ise kanahn frekans yaruti ile isaretin frekans spektrumu carprlmaktadtr. Bu nedenle frekans uzaymda tammlanan kanal frekans yamtlan kullanilarak frekans uzaymda islem yapildiktan sonra ters Fourier donusumu ile zaman uzayma geri donttlebllmektedir.

Bu durumda ahcida alman isarette sadece Sekil 5.5'de gosterilen frekans bilesenleri mevcut olmaktadir. Altcida alman isaretin zaman uzaymda olusturabilmesi icin ters Fourier donusumu kullamlabilmektedir,

0.8'

» f=-6500:6499; % frekans arahgnu olustur

»kl=exp(-j*2*pi*f!100); % dogrusal fazh kanahn frekans yamti

» kl=fftshift(kl); % kanahn frekans yamtmr duzenle

» frl=fx.*kl; % dogrusal kanalm isarete etkisi

»al=real(ifft(frl,13000»; % isaretin zaman uzaymda geri olusturulrnasi

» al=alf l.Iengtlubnrzj); % alman isaretin bilgi kismuu kes

» plot(al); % dogrusal fazh kanaldan alman isareti cizdir

» pause

» k2=exp(-j*2*pi*f."1.2/100); % dogrusal fazh olmayan kana I icin omek bir

% frekans yamti

» k2=fftshift(k2); % kanahn frekans yamtuu duzenle

» r2=fx. *k2; % dogrusal olmayan kanahn isarete etkisi

»a2=real(ifft(fr2,13000»); % isaretin zaman uzaymda geri olusturulmasr » a2=a2(1 .lengthrbnrzj); % alman isaretin bilgi ktsmuu kes

» plot(a2); % dogrusal fazh olmayan kanaldan alman isareti cizdir

» a=real(ifft(fr,13000»); % alman isareti zaman uzaymda olustur

»a=a(l:length(bnrz»; % ahnan isaretin bilgi krsmnu kes (geri kalan krsim

% FFT'nin sifir dolgulama etkisi sonucunda olusmustur)

»plot(a); % ahnan isareti cizdir

Ahcida elde edilen isaret Sekil 5.6'da gesterilmektedir.

0.6

t

Dogrusal fazh kanahn cikismda elde edilen isaret Sekil 5.7'de gosterilmekte olup, bu durumda kanalm sadece dogrusal faza bagh bir gecikmeye yol actrgi ve isarette bozulma meydana gelmedigi gortllmektedir. Dogrusal fazh olmayan kanahn crkismda elde edilen isaret Sekil 5.8'de gosterilmektedir ve bu durumda kanahn isarette ciddi bozunumlara yol aytIgl gorulmektedir. Aynca dogrusal olmayan faz yamti nedeniyle isaret, komsu zaman dilimlerine tasmakta ve simgelerarasi kansma meydana geJrnektedir. Sekil 5.6 ve Sekil 5.8 incelendiginde, dogrusal olmayan bir faz yamtmm simrh bant genisligine oranla cok daha ciddi bozulmalara yol acabilecegi gorulmektedir. Bu nedenle haberlesme sistemlerinde gerektigi taktirde bu bozulmalara karst ozel snzgecler ve denklestiriciler kullanilmaktadir.

0.4

Sekil 5.6. Omek 5.1' de bantsimrlr kanahn etkisiyle ahcida ahnan isaret bicirni,

166

167

o Sekil 5.7. Ornek 5.1' de dogrusal fazh kanahn sonunda alman isaret,

0.6
0.5
0.4
0.3
o.z
0.1
0
.0,1
.0.2
.0.3 t
0 ~ekil5.8. Ornek 5.1 'de dogrusal fazh olmayan kanahn sonunda alman isaret .

168

Iletim icm dikdortgensel darbe bicimleri kullamldigmda, haberlesme kanalmm bantsunrh olmasmdan dolayi isaretin frekans spektrumunda meydana gelen smtrlama sonucunda darbeler komsu zaman dilimlerine tasmakta ve simgelerarasi kansma (lSI) meydana gelmektedir. Simgelerarasi kansma, ozellikle dar banth haberlesme sistemlerinde, onemli performans vkayiplanna yol acabilmektedir. Simgelerarasi kansma etkisinin azaltilabilmesi icin, tipik olarak vericide, bir ye~it ozel alcak geciren ~ siizgey kullamlarak, .iletilen darbe bieiminin frekans bandi slmrlartdmlabilmektedir.· Bu islem darbenin dikdortgensel bicimini degistirdiginden darbe bieimlendirme olarak adlandmlmaktadir. Vericide bu amacla kullamlan suzgec de genelde iletim suzgeci veya darbe bicimlendirme suzgeci olarak adlandmlmaktadir. Darbe bicirnlendirmenin onemli bir ozellig], iletilen darbenin frekans bandi simrlandmldigindan, iletilen isaretin bant genisliginin dusurulebilmesi ve bu sayede daha verimli spektrum kullammnnn saglanabilmesidir.

Darbe bicimlendirme, iletilen isaretin frekans spektrumunu suurlandirarak bant-snurh kanallar iizerinden iletim yapildigmda sistem performansmi arttirmaktadir. Fakat, darbe bicimlendirme ile haberlesme kanalmm diger fiziksel ozelliklerinden dolayi olusan genlik veya faz bozunumlannm onlenmesi miimkiin olmamaktadir. Haberlesme kanalmm yol ac;tlgl genlik veya faz bozunumlannin onlenebilmesi icin ahcida denklestiriciler kullamlabilmektedir. Denklestiriciler, haberlesme kanahnm etkisini dengelemeye calisarak kanalm neden oldugu bozunumlann diizeltilmesini amaclamaktadir. Ozellikle gelismis haberlesme sistemlerinde, cahsma bicimini haberlesme kanalmm degisen yapisma gore ayarlayabilen uyarlamr suzgec yapismdaki denklestiriciler kullamlmaktadir,

5.3. DARBE BiCiMLENDiRME

Bantsmirh bir haberlesme kanahndan iletim yaprldigmda, iletilen isaretin frekans spektrumu smirlandmlacagmdan, ahcida alman isaretin zaman uzaymda suurh olmasi mnmkun olmamaktadir. Bu nedenle simgelerarasi kansmanm tam olarak onlenmesi miimkiin gczukmemektedir. Cogunlukla simgelerarasi kansmanm tam olarak onlenmesi yerine, haberlesme sistemi performansma etkisinin onlenmesi veya azaltilmast yeterli olmaktadir.

Ornek olarak Sekil S.9'da tek-kutuplu isaretlesme kullamldigmda, bant-smirh bir haberlesme kanahmn isaret spektrumunu srmrlandirmasr sonucunda olusan simgelerarasi kansma gosterilmektedir. Simgelerarasi kansma nedeniyle darbelerin komsu zaman dilimlerine tasmasmdan olabildigince az etkilenmek icin, ahcida sembol zaman-dilimlerinin merkez noktasmdaki isaret seviyelerine gore c;oziimleme yapilabilmektedir. Simgelerarasi kansma durumunda, sembol zaman-dilimlerinin

169

merkez noktasmda komsu zaman dilimlerindeki darbelerin kansma etkisi en dusuk seviyede olmaktadir, cunku zaman-dilimlerinin merkez noktasi her iki komsu zamandilimine en uzak mesafede bulunmaktadtr, Bu nedenle simgelerarasi kansmadan daha az etkilenmek icin merkez-noktasi sezici yapist kullamlabilmektedir.

degerini almakta ve ideal sartlar altmda merkez-noktasi sezicide simgelerarasi kansma etkisi gozlenmemektedir.

·0

~++ t~ .. t~

Sekil Svlf). Alici, bit-zaman diliminin orta noktasmdaki isaret degerine gore karar verdigi taktirde simgelerarasi kansma etkisi gostermeyen sinc(.) darbesi iletimi.

Bu nedenle, tabanbant isaretlesmesinde d(t) = sinc{t I Tb) seklinde darbeler kullanildigmda, ahcida alman isaretin bit-zaman diliminin orta noktasmdaki degerine gore cozumleme yapilarak simgelerarast kansmanm sistem performansma etki etmesi onlenebilmektedir. Bu yaklasun, Nyquist'in sl'lr lSI kriteri olarak bilinmektedir,' ,

•• ".' r ,

Sekil 5.9. Iletilen isaret (tlstte) ve simgelerarasi kansma somicunda alman isaret (altta)

/

ikili i1etim oram. n, bitls seklinde go~~ri1diginde, bit zaman-dilimi t; = 1 I s, olarak

bulunmaktadir, Iletim icin d{t) = siric(t I Tb) biciminde bir darbe kullaruldrgmda, Sekil 5.11 'de goriildligli gibi, bu darbenin frekans spektrumu Rb 12 frekansma smirlandmlrms dikdortgensel bir spektrum biciminde olmaktadir. Darbe bicimlendirme sayesinde iletim bant genisliginin azaltilabildigi gorulmektedir (I;,

genisliginde dikdortgensel darbenin tabanbant bant genisligi III;, = Rb olmaktadir),

Merkez noktasi sezici yapisi kullamldigmda ahci, her sembol zaman-diliminin orta noktasmdaki isaret seviyesine gore 90zilmleme yapmaktadlr.Bu durumda simgelerarasi kansma etkisinin olmamasi icin iletilen darbe biciminin komsu zaman dilimlerinin orta noktasinda sifir degerini almasi yeterli olmaktadir. Sekil Svl O'da gosterilen sinc(.) darbesi, bu ozelligi saglayan omek bir darbe bicimidir, Iletim icin d{t) = sinc{t I Tb) seklinde tammlanrms bir darbe bicimi kullaruldigr taktirde, Sekil 5.10' da goriildiigu gibi bu isaret komsu bit zaman dilimlerinin orta noktasmda sifir

d(t) = sinc(t I Tb) biciminde bir darbe kullamldigmda Rb 12 Hz bant genisligi iizerinden Rb bitls oranmda sayisal iletim gerceklestirilebilmektedir, d(t) = sinc{t 1 Tb ) bicimindeki darbe sonsuz uzunlukta olacagmdan, pratikte bu darbenin kullamlmasi mlimkiin olmamaktadtr. Bu nedenle, Rb bitls oranmda sayisal iletim icin gerekli

Rb 12Hz bant genisligi, teorik minimum bant gen~ligi olarak adlandmlmaktadir.

170

171

~ekil 5.11. sinc{t / t; ). bicimindeki darbe ve frekans spektrumu.

Uygulamada kullamlan darbe biciminin komsu zaman dilimlerinin merkez noktalannda sifir genliginde olmasi istenmektedir. Aynca, zamanlama hatalanna karst darbe genliginin hizh scnumlenmesi istenmektedir. sinc{t 1 Tb) bicimindeki darbe ilk ozelligi saglamakta, fakat ikinci ozelligi saglamarnaktadir. Bu nedenle uygulamada sinc{t / Tb) bicimindeki darbenin seinbol periyodu katlanndaki sifir gecislerine sahip, fakat daha hizh sonumlenen bir darbe bicimi hedeflenmektedir. istenen ozellikleri saglayan darbe bicimi, teorik olarak, Sekil 5.12' de gosterildigi gibi, sinc{t 1 Tb ) bicimindeki darbenin hizh soniimlcnen tekduze bir fonksiyon ile carpilmasi sonucu elde edilebilmektedir (Bu yaklasim sadece teorik analiz saglamaktadir, ~tinkii pratikte sinc{t / Tb) darbesinin elde edilmesi mtlmktln volmamaktadrr). Bu islem frekans

uzaymda sinc{t 1 Tb ) darbesinin frekans spektrumu ile sontlmleme fonksiyonu spektrumunun konvoliisyonuna karsihk gelmektedir. Kullanilan sonumleme fonksiyonu gercek degerli ve cift simetrik oldugundan, bu isaretin frekans spektrumu da gercek ve cift simetrik o lmaktadtr. Bu nedenle bicimlendirilmis darbenin spektrumunda, Sekil 5.12'de goriildiigii gibi Rb 12 frekansma gore tek simetri

olusrnaktadir. istenen ozellikleri saglayan bicimlendirilmis darbenin spektrumu Rb 12 frekansmdan daha genis bir bandi kapsamaktadir, Bicimlendirilmis . darbenin spektrumu tek simetriden dolayi Rb 12 - Ix frekansmda azalmaya baslamakta ve

Rb 12 + Ix frekansmda sifira ulasmaktadir. Bu iki frekans degeri arasmdaki bant, azalma banda olarak adlandmlmaktadir. Bu ozellikte bir darbenin, 1:s; k ~ 2 olmak Ilzere, kRb 12 bant genisligi gerektirdigi Nyquist tarafmdan gosterilmistir. Bu nedenle, bu ozellikteki darbeler Nyquist darbesi, bu sekilde darbe bicimlendirmesinin kullamldigi haberlesme kanallan da Nyquist kanah olarak adlandmlabilmektedir.

Uygulamada sinc{t / Tb) bicimindeki bir darbenin fiziksel olarak gerceklestirilmesi miimkiin olrnamaktadir, Aynca sinc{t 1 Tb) bicimindeki darbe goreceli olarak yavas sontimlendiginden, pratikte verici veyaahclda yasanacak bir zamanlama (sen~onizasy~n) . hatasmda onemli oranda simgelerarasi kansma meydana gelebilmcktedir. smc{t 1 Tb) darbesi lit He orantilr olarak sonumlendiginden, herhangi

b~.r .. za~anlama. kaymasmda ahcmm ornekledigi degerde yUksek bir genlik gorillebilmektedir. Bu nedenle uygulamada sinc{t / Tb) darbesinin sifir gecis ozelligini koruyan fakat daha hizh sonumlenen veaynca zamanda smirh olan bir darbe sekli kullamlmaktadir.

Uygulamada en yaygm kullarulan darbe bicimlendirme yontemi yUkseltilmi~ kosinUs sUzge~lemesidir. Yukseltilmis kosiniis siizgecinin frekans yamti

i!

T. cos! [tr7;, (1/1- 1- PJ]

b . 2P 27;,

(5.3)

-Rill

Rill

.....

o

,0 $; III $; 1- P 2r;,

, 1- P s III s 1 + ,B

27;, 27;,

,I/I~ 1;:

b

..' ~

*

f

-Ix f.

f

-RII2

RII2

f

olarak tammlanmaktadir. Bu ifadede p, azalma faktorii olarak adlandmlmakta ve o $; P$;I araligmda deger almaktadir.

~ekiI5.12. Teorik olarak istenen darbe seklinin olusturulmasi.

172

173

f3 Ix

= R 12 ' b

(5.4)

DU~Uk azalma faktorleri, daha dusuk iletim bant genisligi sagladigt halde, dtlsiik azalma faktorlerinde ytikseltilmis kosiniis suzgecinin frekans yaruti, ideal alcak geciren siizgecin frekans yamtma yaklasmaktadir. Uygulamada ideal bir suzgec yamn elde edilememesinden dolayi, dii~Uk azalma faktorlerlnde daha fazla simgelerarasi

kansma meydana gelmektedir.

Teorik minimum bant genisligi Rb /2 olmak tizere, fazlalik bant genisligi Ix ile gosterildiginde; azalma faktoru, fazlahkbant genisliginin teorik minimum bant genisligine orani olarak tarumlanmaktadir. Bu nedenle, azalma faktdrti

olarak ifade edilebilmektedir. Pratik haberlesme sistemlerinde genelde 0.10 ile 0.35 arasmda degisen azalma faktorleri kullamlmaktadir. Ornegin, 0.35 azalma faktoru olan bir darbe bicimi, ideal sinc(.) darbesinin sagladig; minimum bant genisliginden %35 daha biiyiik bir frekans bandmi kapsamaktadir, .

Yukseltilmis kosiniis siizgecinin yamti kullamlarak, vericide darbe bicimlendirme yapIlabilmekte ve bu sayede simgelerarasi kansma etkisi azaltilabilmektedir. Daha iyi basanm saglanabildigi tespit edildiginden, uygulamada cogunlukla darbe bicimlendirme islevi verici ve alter arasmda esit olarak payla~tmlmaktadlr.

Kanal C(f)

h () -' ( IT. ) cos (;rpt I~)

yk t - sm c;rt b 2 2 2

1-4,8 t I~

iletim Suzgeci s(t} ---I~ GlJ)

Yukseltilmis kosiniis siizgecinin diirtii yamti ise

(5.5)

seklinde olusmaktadir, Degisik azalma faktorleri icin ytikseltilmis kosiniis frekans spektrumlan ve darbe bicimleri Sekil 5.13' de gosterilmektedir. Yukseltilmis kosinus darbesinin spektrumu sifir azalma faktoru icin dikdortgensel bicimde, birim azalma faktoru icin ise tam bir yiikseltilmis kosiniis biciminde olmaktadir.

H,.U)

I

n(t}

Sekil 5.14. Darbe bicimlendirme islevinin verici ve alter arasmda payla~tlfllmasl.

1 To

1 27;

Darbe bicimlendirrne islevinin verici ve alici arasinda paylastinlmasi icin, ~ekil5.14'de gosterildigi gibi, verici ve ahcida birer suzgec kullamlabilmektedir. Bu durumda, iki suzgec haberlesme sisteminde seri bagh konumda bulunmaktadtr. Darbe bicimlendirme islevi, iletim suzgeci ve alrm siizgeci arasmda paylastmlacagindan, iletim suzgeci yaruti He ahm suzgeci yanitmm carpmu yukseltilmis kosiniis yamtma esit olmaktadir. Bu nedenle iletim suzgeci yamti ve alim stizgeci yarun

(5.6)

f

esitligini saglamaktadrr. Yukseltilmis kosinus yantti, iIetim ve ahrn suzgeclerine esit olarak daginldigmda, iletim ve ahm sUzgeylerinin genlik yamtlan

~ekil5.q. Yukseltilmis kosiniis suzgecinin frekans (solda) ve dilrtti (sagda) yanrti.

(5.7)

Yukseltilmis kosinUs spektrumunun uygun biciminden dolayi yaklasik olarak istenen frekans yamnrn verecek suzgeclerin tasarlanrnast miimkiin olmaktadir. Uygulamada analog suzgecler kullanilabilecegi gibi, sonlu dUrtU yamth (FIR) veya sonsuz diirtU yamth (UR) sayisal suzgecler de kullamlabilmektedir. Fakat, istenen yamt, en kolay ve en yaklasik sekilde FIR suzgec kullamlarak elde edilebilmektedir. Bu nedenle uygulamada cogunlukla FIR suzgec kullarumi tercih edilmekte ve sadece sayisal suzgeclerin kullammi mUmkiin olmadigmda analog suzgec kullamlmaktadir, SUzgecin . derecesi artnkca, sUzgecin frekans yamti ytlkseltilmis kosiniis yamtma yaklasmaktadir.

olarak bulunmaktadtr. Bu suzgeclerin pratik olarak geryekle~tirilebilmesi icin aynca

(5.8)

seklinde dogrusal faz yamti kabul edilebilmektedir. Bu durumda suzgecler pratikte ger4j:ekle~tirilebilirken isarette sadece gecikmeye (To) yol acilmaktadir. Ytikseltilmis kosiniis yamtuun kare koku ahnarak elde edilen bu frekans yarntma sahip suzgecler, kok-yUkseltilmi!j kosinUs siizgeci olarak adlandmlmaktadir.

174

175

I Ornek 5. 2:

lletirn icin 30 MHz bant genisligi mevcut oldugundan, f3 = 0.25 azalma faktoru icin 30xl06 = (1+0.25)Rs12 esitliginden, azami iletim htzi R, = 48xI06 baud (veya sembol/s) olarak bulunrnaktadir. lletim icin 2BIQ kullamldigmdan her sembol iki bitlik bilgi tasimakta ve bu nedenle bit iletim hizr, sembol iletim hizmm iki katma esit

olmaktadir: Rb = 2Rs' Dolayisiyla bu haberlesme sisteminde elde edilebilecek en

yiiksek ikili iletim hizi Rb = 96 Mbit/s olarak bulunmaktadir.

Tabanbant bir Nyquist kanahmn 40 kHz mutlak bant genislig] mevcuttur ve bu kanaldan 64 kbaud sembol orani ile iletim yapilabilmektedir. Bu kanahn frekans spektrumu dogrusal bir azalma gcstermektedir. Kanalm teorik minimum bant genisligine gore kullamlan fazlahk frekans bandi miktanm bulunuz.

QozUm:

Minimum teorik bant geni~ligi, dikdortgensel bir frekans spektrumu

durumunda R, 12=32 kHz olarak bulunmaktadir. Kanal 40 kHz mutlak bant genisligine sahip oldugundan kanaltn fazlaltk bandi 8 kHz dir. Dogrusal azalma nedeniyle bu kanalm genlik yamti

Darbe bicimlendirmede simgelerarasi kansmayi tamamen onlemeye cahsmak (sifir lSI) yerine kontrol altmda tutarak (kontrollu lSI) iletim yapilabilmektedir. Genelde ktsmi-tepkili isaretlesme olarak da adlandmlan kontrollu lSI isaretlesmesi, cift-ikili darbe olarak adlandmlan ozel darbe bicimleri kullamlarak yapilmaktadtr (Aynnn icin bakimz omegin Proakis, 2001).

5.4. GOZ DiY AGRAMI

-1i12

1i12

f

olarak ifade edilebilmektedir.

Bir haberlesme sistemindeki simgelerarasi kansma ve gtirulttl miktan osiloskopta gozlenebilmektedir. Alman isaretin genligi osiloskopta dusey eksende yaklasik olarak sembol oramndan ( R, = 1/1'. ) biraz biiyUk bir yatay supurme oramnda goriintillendiginde goz diyagrami elde edilebilmektedir. Bu isim, olusan seklin insan gozune olan benzerliginden dolayi konulmustur. Goz diyagrammm belirttigi sistem ozellikleri Sekil 5.16'da ozetlenmektedir. Simgelerarasi kansma, sifir gecislerinin bozunumuna neden olmakta ve gozun kapanmasma yol acngmdan eszamanlama (senkronizasyon) hatalanna karst hassasiyeti arttirmakta ve gurultu payim azaltmaktadir ..

I 1.0, 1.t1 < 24kHz

IHk(r~ = 2.5 - 1116.000, 24kHz:s; 1/1:s; 40kHz 0, iii > 40kHz

Sekil 5.15. Ornek 5.2 iein kanal spektrumu.

I Ornek 5. 3:

2B 1 Q (4PAM) isaretlesmesi kullamlan bir haberlesme sisteminde iIetim icin kullamlabilecek 30 MHz bant genisligi bulunmaktadir, Bu sistemde iletim icin f3 = 0.25 azalma faktoru He yukseltilmis kosinus darbeleri kullamldigmda elde edilebilecek en yuksek ikili iletim hizmi bulunuz.

QozUm:

Darbe bicimlendirme kullamldigmdan iletim icm gerekli bant genisligi, teorik minimum bant genisligi ile fazlahk bant genisliginin toplamma esit olmaktadir:

B = Rs 12 + Ix (Cok-seviyeli iletim kullamldigmdan bit iletim oram Rb yerine

sembol iletim oram R, kullamlmaktadir). Azal~a faktorunun tamrm kullamlarak,

fazlahk bant genisligi Ix = f3 Rs olarak bulunmakta ve bu nedenle top lam bant

2

genisligi B = (1 + fJ)Rs 12 olarak elde edilmektedir.

Sekil 5.16. Goz diyagranu ve belirtimleri.

176

177

Haberlesme kanah .icin ideal sartlarda, simgelerarasi kansma meydana geldigi taktirde ve simgelerarasi kansmaya ek olarak gUrUltii bulundugu taktirde goz diyagrammm alacagi bicim Sekil 5.17' de gosterilmektedir. GorUldligll gibi ideal durumda olabildigince acik bir goz yaplsl istenmekte, simgelerarasi kansmanm meydana geldigi durumlarda ise gown aylkhgl azalmaktadir.

Matlab kullanarak, azalma faktoru 0.5 olan yi.ikseltilmi~ kosinus kanahndan ikili ve dort seviyeli iletim yapIldlgmda elde edilen goz diyagramlarllll olu~turunuz.

Matlab CozUmU:

Asagidaki ikili iletim icin goz diyagramml cizdiren program verilmektedir.

» fd = 100; fs = 10000; % ornekleme oranlan

» P = 100; % ornek sayisi

» M = 2; % ikili iletim

»xmit= randint(P,l,M); % [O,M-I] arahgmda rasgele tamsayilar uret

» azalma =0.5; geeikrne= 3; % yukseltilmis kosiniis suzgeci parametreleri »rev = reosflt(xmit,fd,fs,'fir/normal',azalma,geeikme); % kanahn isarete etkisi » iletgecik = geeikrne . * fs/fd + 1; % siizgecin iletim geeikmesi

»revl = rev(iletgeeik:end-(iletgeeik-l),:); % iletim geeikrnesini kes

» N = fs/fd; % her bir ornegin kay deger ile gosterildigi »eyediagram(revl,N,l/fd); % goz diyagramuu ciz

Bu program Be olusturulan goz diyagrami Sekil 5.18(a)'da gosterilmektedir. Ayni program M=4 ile cahsttrilarak dort seviyeli iletim icin goz diyagramr

Sekil 5 .18(b)' deki gibi bulunabilmektedir.

..... + .

[

<h ~

[ ..... ~ .

e

e.

~

.................. ~ .

[

• Ornek 5. 4 (Matlab):

(a)

Sekil Svl S. Matlab ile ikili ve dort seviyeli iletim icin ornek goz diyagramlan .

···········0·········

0:

~

'"!

g

~

......... ~

e. .

o

o

....

§

g. .

....

o

.u.s ... .4· .z 4 0

......

178

. s . • W'

·1

(b)

179

5.5. DENKLE$TiRME

Darbe bicimlendinne, bantsmirh fakat bozunumsuz bir kanal Ilzerinden iletim yaprldrgmda simgelerarasr kansmaya karst etkili olabilmektedir. Ancak ~ogu gercek' haberlesme sisteminde (ezellikle kablosuz iletimde), haberlesme kanahnm snzgecleme etkileri veya yansima sonucunda olusan cok-yclluluk gibi etkilerinden dolayr frekansa bagh olarak genlik veya faz bozunumu meydana gelmektedir. Haberlesrne kanallannda meydana gelen bozunum, bir haberlesme kanalmdan diger haberlesme kanalma degisebilecegi gibi aym haberlesme kanahnda zamanla da degisebilmektedir. Kanahn yol a~ttgl bozunumun alrcida dilzeltilmesi islemi denklestirme olarak adlandrnlmaktadrr. Denklestirme islemi genelde Sekil 5.19'da gosterildigi gibi ahm siizgecinden sonra yapilmaktadrr.

degecek bir lSI etkisi olmayacaktir. Bu nedenle denklem (5.9)'da verilen ifadedeki sonsuz topIam, soniu bir toplam ile d~i~tii:ilebilmektedir. Kanahn frekans yamti (dolayisiyla cj katsayilan) biliniyor veya bulunabiliyor ise ahcida bu etkinin tersine cevrilmesi mtimklln olabilmektedir.

Ornegin, istenen sembolun her iki tarafmdaki bes komsu sembolun kayda deger lSI etkisi yaptigr kabul edildiginde, c, katsayilan bilindigi taktirde, bu sembollerin

etkisini k anmda elde edilen isaret degerinden crkanlarak ahcida denklestirme yapilabilmektedir, Bu durumda denklestirilmis isaret

Simgelerarasr kansmamn tamamen giderilmesi, yani simgelerarasi kansmanm stfrrlanmasr (veya sifrra zorlanmasr), slflr-zorlaYlcl dogrusal denklestirme olarak adlandmlmaktadrr. Bu islemin sayrsal bicimde gerceklestirilmesi icin Sekil 5.20'de gosterilen, sonlu diirtii yanith (FIR) suzgec yaprsi sekllndeki dalh gecikme hatn (enine stizgec) yapisi kullanilabilmektedir. Bu durumda simgelerarasi kansmanm

engellenebilmesi icin carpun katsayrlannm ( cj ) belirlenmesi gerekmektedir.

5 '

Ydk = Yk - Lcjaj,i:l; k j=-5

seklinde olusmaktadir.

net)

Sekil 5.19. Denklestirici kullanan bir haberlesme sisteminin blok diyagrarm.

En temel denklestirici yapisr, sirngelerarasi kansma (ISI) etkisini tersine cevirerek ahcida ideal (bozunumsuz) kanahn frekans yanrtmi geri olusturmaya cahsmaktadrr. Simgelerarasi kansma meydana geldiginde, ahcida ornekleme aninda (merkez sezicisi icin sembol zaman diliminin orta noktasmda) elde edilen isaret degeri, istenen sembol degeri (ornekleme zamanmdaki, lSI olmayan sembol degeri) He komsu sembollerin lSI rniktarma bagh olarak degisen katsayilarla olceklenmis sekillerinin toplamma esit olmaktadir. Dolayrsryla ahcida k amnda eide edilen isaret degeri

(5.10)

Denklestirme islemi tipik olarak dogrusal denklestirme ve dogrusal olmayan (karar geribeslemeli) denklestirme olmak lizere ikiye aynlmaktadir.

co

Yk =ak + Lcjaj,i:l;k

i=-«J

(5.9)

seklinde yazilabilmektedir. Burada Yk ahcida k amnda elde edilen isaret degerini ve ak bilgi dizisinin k mCI degerini gostertnektedir. Komsu sembol degerleri a; ve bu sembollerin (kanal nedeniyle olusan) lSI etkisi c; ile gosterilmektedir. Sembol periyodu Y: olarak gosterildiginde Yk = Y(t)t=kT = y( kY:) olmaktadir. Denklem

.

S.9'da lSI etkisi sonsuz bir top lam ile gosterilmekle beraber, uygulamada sonsuz bir dizi olmayacagi gibi tum terimlerin (ozellikle uzak sembollerin) dikkate almaya

'------1 Katsayi Ayarlama Agoritmasl 1+- -'

~ekil5.20. DaIh gecikme hatti (enine suzgec) yapisr,

180

181

5.5.1. Dogrusal Denklestirme

Gi(f)C(f)Ga(f)Gd(f) = H yk(f)

(5.11)

Gosterim kolayhgi icin Y k' C ve x matrisleri
Y-N C_N Xo X_I X_2
XI Xo X_I
Yk = Yo ,C= Co ,x=
XN XN_I XN_2 Sekil 5.19'da gosterilen sistem blok diyagrarru ele almdigmda, sifir lSI icin toplam frekans yamtmm

~~klinde ~~sel~ilmi~ kosiniis isaretinin frekans ozelligini gostermesi gerekmektedir. Sistemdeki iletim ve ahm suzgecleri yukseltilmis kosiniis yanrti verecek sekilde

ayarlandigmdan (Gi(f)Ga(f) = HYk(f» ideal olmayan haberlesme kanallannda denklestiricinin frekans yamti, kanalm frekans yamtmm tersine esit olarak

GAf) = C(If) = IC(lf)1 e-jLC(f)

(5.12)

seklinde tanunlandigmda denklestirici ylkl~l Yk =xc

olarak matris biciminde gosterilebilmektedir.

(5.17)

seklinde ayarlandigmda, denklestirici kanahn yol aytIgl bozunumlan tersine cevirebilmektedir.

Simgelerarasi kansma olmayan bir darbe icin, darbenin kendi zaman dilimindeki ornek degeri 1, komsu zaman dilimlerindeki ornek degerleri ise 0 olmaktadir. Bu nedenle sifir lSI icin denklestirici cikisuun

{I, k =0

Yk =

0, a.t.

(5.18)

Sekil 5.20'de gosterilen dalli gecikme hatti yapismdaki sisteme uygulanan denklestirilmemis giris (kanal tarafindan bozulmus darbe isareti) x(t) ile gosterildiginde, sistem ylkl~l

N

yet) = I cnx(t-nT) (5.13)

n~-N

seklinde olusmasi gerekmektedir. Dolayrsiyla tek bir darbe iletildiginde, ahcida alman isaret degerleri (x) ve sifir lSI icin denklem (5.18)' de gosterilen denklestirici ylkl~l kullamlarak denklem (5.17) dogrultusunda denklestirici katsayilan (c) belirlenebilmektedir .

olarak elde edilmektedir. Denklestirici ylkl~l sembol oramnda omeklendiginde, N

. Yk = Y(t)l,~kT. = y(kJ:) = I cnx(kT: -nT) (5.14)

n~-N

bulunmaktadir. Denklestiricideki dallann gecikme sureleri sembol periyoduna esit olacak sekilde ayarlandigmda, yani T = r: almdigmda, olusan ylkl~

IOrnekS.S:

N

Yk = I CnXk_n , k = -N, ... ,O, ... ,N n~-N

(5.15)

Ahcida, kanal tarafindan bozulmus darbe isareti x(t) = 1 2 seklinde

1 + (t f(2T:»)

olusmaktadir. Burada, 1 f T: sembol oranuu gostermektedir. Sembol oranmda cahsan bir denklestirici kullamldigmda, yani denklestiricideki gecikmeler T = T, oldugunda, bes dalh srfir-zorlayici denklestiricinin katsayilanm bulunuz.

seklinde ifade edilebilmektedir. Burada xk = X(f)l,=kT. = x(kJ:) seklinde, k anmda denklestiriciye verilen girls ornegini gostermektedir. Denklestiricide toplam 2N + 1 adet denklestirici katsayisi bulundugundan, bu katsayilar He cikism sadece 2N + I degeri kontrol edilebilmektedir.

182

183

Corum:

Sembol

omeklenmis

isaret 1

x =---~

k 1+(nI2)2

bulunmaktadir. Besdalh bit denklestirici kullamldigmdan Sekil 5.20'de gosterilen denklestirici yap 1St icin 2N + 1 = 5 olmakta ve N = 2 olarak bulunmaktadtr.

dilimleri

icerisinde

degerleri

zaman

seklinde

olustugundan

\

olarak

Bu durumda 5 x 5 boyutundaki x matrisi
Xo X_I x_2 x_3 X_4 1 0.8 0.5 0.31 0.2
XI Xo X_I X_2 X_3 0.8 1 0.8 0.5 0.31
X= x2 XI Xo X_I X_2 = 0.5 0.8 1 0.8 0.5
l :: X2 Xl Xo X_I 0.31 0.5 0.8 1 0.8
X3 x2 XI •• 0.2 0.31 0.5 0.8 1
seklinde elde edilmektedir. Denklestirilmis ~tkt~ Y k = [0 0 1 0
istendiginden, sifir lSI icin denklestirici katsayilan -I
C=X Yk
C = X-IYk = [2.38 -7 9.8 -7 2.38r olarak bulunmaktadir. (a)

(b)

(5.19)

~ekil5.21. Ornek 5.5. icin tasarlanan denklestiriciye (a) giren ve (b) cikan isaret,

Srfir-zorlayicr denklestiricinin onemli bir eksikligi, toplamr gurultnnun (A WGN) dikkate almmamasrdir. Bunun sonucunda denklestiricinin, giiriiltiiyii ciddi oranda arttirma olasiligt bulunmaktadir. Bu olasihk denklem (5.l2)'de gorulmektedir: kanalm dilsllk frekans yamuna sahip oldugu bir frekans bolgesinde, denklestirici yuksek bir kazanc vererek toplam frekans yamtnu dengelemeye cahsmakta ve bunun sonucunda bu frekans bolgesindeki gnrultu miktan arttmlmaktadir. Bu nedenle tek basma sifir lSI sarti yerine uygulamada cogunlukla, lSI ile beraber A WGN etkisinin en aza indirgenmesi yaklasmu tercih edilmektedir. Bu durumda, toplam lSI' ve A WGN hatasmm en aza indirgenmesi icin tipik oIarak en kii~iik ortalama karesel hata oI~iitii kullarulmaktadir, Bu tip denklestiriciler, en kti~iik karesel bata denklestirici olarak-

adlandmlmaktadir. .

or olarak esitliginden

Matlab kullamlarak, kanal tarafindan bozulmus isaret ve denklestirici ylkl~l asagidaki program ile cizdirilebilmektedir.

» n=-20:20; % ornek arahgr

»c=[2.38 -7 9.8 -7 2.38]; % suzgee katsayilan »xn=1./(1+(n/2)."2); % kanal tarafmdan bozulmus isaret » yn=filter( c, I,xn) % denklestirici ylkl~1

» stem (n,xn); figure; stem (n,yn);

Otomatik denklestirme icin kullarulan iki temel yaklasim bulunmaktadir. On-tammll denklestirme yaklasimmda verici, (alter tarafmdan bilinen) bir egitim dizisi iletmekte; bu dizi ahcida olusturulan dizi ile karsilastmlmakta ve iki dizi arasindaki farka bagh olarak denklestirici katsaydart belirlenmektedir. Uyarlamr denklesnrme yaklasimmda ise denklestirici katsaydan siirekli olarak iletilen veriye bagh olarak ayarlanmaktadir, Uyarlamr denklestirmenin en onemli faydast zamanla degisen kanal ozelliklerine ayak uydurulabilmesidir. Fakat, haberlesme kanah cok fazla hataya neden oluyorsa, bu hatalar uyarlama algoritmasmm yakmsamasnu onleyebilecegi icin uyarlamr denklestiricilerin performansi dusebilmektedir. Bu nedenle uygulamada cogunlukla, denklestirici bir egitim dizisi ile egitilmekte ve ilk katsayilar bu diziye gore belirlenmektedir. ilk ayarlamadan soma yoziimlenen semboller yeteri kadar guvenilir olacagmdan uyarlamah denklestirici, egitim asamasmdan karar-yonelimli cahsmaya gecmektedir, Bu asamadan soma algrlayici cikrsmda verilen karar ile denklestirici ~lkl~I arasmdaki fark seklinde olusan hata isareti kullamlarak

Sekil S.Z! 'de denklestiriciye giren ve cikan isaretler gosterilmektedir. Goriildiigii gibi bu ornekte sifir lSI icin denklestiricinin dal sayisi yetersiz kalmaktadir. Denklestirici iki komsu ornegin lSI etkisini giderdigi hal de, diger komsulann lSI etkileri denklestiricinin dal sayrsi yetersiz (N = 2 ) oldugundan giderilememektedir.

184

1'85

denklestirici katsayilannm -surekli olarak uyarlarnasi yapilmaktadrr. Cogunlukla algilayici cikismda hata meydana gelme olasihgi oldukca dii~tik oldugundan bu hatalarm denklestiricinin cahsmasma etkisi dtistlk olmaktadir. Kanalm tammlanmasi icin egitim dizisi gerektirmeyen uyarlamr denklestiriciler genet olarak kor denklestirici olarak adlandmlmaktadir.

Denklestirilmemis G

In~ <;lkl
~ iIeri-Besleme +
Siizgeci -.. + .. Algrlayici
j -
{d
Geri-Besleme
SUzgeci ~ Verisi

Yk

Uygulamada sembol oranmdan daha dii~iik oranlarda cahsan enine suzgec yap dan kullamlabilmektedir. Ornegin sembol oranmm yansmda cahsan bir enine suzgec kullamldigmda Sekil S.20'de gosterilen dalh gecikme hattmdaki her bir gecikme

T = T, 12 zamamna karsihk gelmektedir. Kesirli arahkh denklestirlci olarak adlandmlan bu denklestirici yapisi sayesinde sembol zaman lama degisimlerine karst dayanikhhk saglanabilmektedir.

~ekil5.22. Karar geribeslemeli denklestirici yapist.

5.5.2. Dogrusal Olmayan Denklestirme

Karar geribeslemeli denklestiricide, algrlayici ctkismda meydana gelen hatalann denklestirici cahsmasma etkisi olmakla beraber, gene Ide bu etki dusuk olmakta ve karar geribeslerneli denklestirici ozellikle kablosuz haberlesme sistemleri icin dogrusal denklestiriciden daha iyi bir basanm gostermektedir. Dogal olarak, dogrusal olmayan denklestiricilerin katsayilannm hesaplanmasi dogrusal denklestiricilere oranla daha karmasik olmaktadir,

lSI etkisinin cok fazla olmadigi haberlesme kanallannda, omegin kablolu telefon haberlesmesinde oldugu gibi, dogrusal denklestiriciler oldukca iyi basanm gostermektedir. Fakat lSI etkisinin cok yuksek oldugu ve ozellikle haberlesme kanah spektrumunda sifirlann bulundugu (bazi frekanslarm hie iletilemedigi veya ancak cok di.i~tik gucle iletilebildigi) durumlarda, ornegin yaygm olarak kablosuz iletimlerde ve gezgin haberlesme sistemlerinde oldugu gibi, dogrusal denklestiricilerin basanmi dusmektedir .

5.6. ALiCIDA ZAMAN LAMA BiLGiSiNiN ELDE EDiLMESi

Dogrusal olmayan (karar geribeslemeli) denklestiriciler, onceden ahnrms semboller icin verilen kararlan kullanarak, onceden alman sembollerin 0 an alman sembolde

. meydana getirdigi lSI etkisini yok etmeye cahsmaktadir. Sekil S.22'de blok diyagrami gosterilen karar geribeslemeli denklestirici yapisi, tipik olarak bir adet iIeri-besleme ve bir adet geri-besleme olmak Iizere iki adet suzgecten olusmaktadir. Ileri-besleme suzgeci gene Ide kesirli arahkh bir sonlu diirtii yamth (FIR) suzgec olup dogrusal bir denklestirici yapismda olmaktadir. Geri-besleme suzgeci ise gene Ide sembol periyodunda cahsan ve ayarlanabilir katsayilara sahip bir FIR suzgec yapismda olmaktadir, Geri-besleme suzgeci aracihgiyla, onceden ahnrms ve algrlayici tarafmdan kararlan verilmis sembollerin yol ay1Igl lSI etkisi 0 andaki sembolden cikarulmakta, ve bu islemden sonra algilayici tarafmdan 0 andaki sembole karar verilmektedir.

Alicida en iyi sezme basanmuun saglanabilmesi icin zamanlama bilgisi elde edilerek verici ile eszamanlama saglanmah ve bu sayede her bir sembolun dogru zaman arahgmda yozOmlenmesi gerceklestirilmelidir, Sembol eszamanlamasi icin- ahctda iki parametrenin belirlenmesi gerekmektedir' Belirlenmesi gereken ilk parametre sembol veya ornekleme frekansidir, ve bunun icin ahcida sembol periyodunun kestirilmesi gerekmektedir. Bu sayede ahcida omeklerin dogru zaman lama ile almmasi saglanabilmektedir. lletim hizi ahcida bilinmesine ragmen, sistemde kullanilan osilator elemanlannm belirsizlikleri nedeniyle kucuk dahi olsa suruklenmeler (kaymalar) meydana gelebilmekte ve bu nedenle iletim (veya ahm) oranmda ktiytik sapmalar olusabilmektedir. Bu durumun haberlesme sisteminin cahsrnasina etki etmemesi icin ahci ile verici arasmdaki sembol oram eszamanlamasuun stirekli olarak saglanmasi gerekrnektedir.

Eszamanlama icin ahcida belirienmesi gereken ikinci parametre ise sembol fazidir. Sembol fazmda eszamanlama saglanmasi sonucunda sembol zaman-dilimi icerisinde omeklemenin yapilacagi en iyi zaman am belirlenmektedir. Bu nedenle, sembol zaman-dilimi icerisinde omeklemenin yapilacagr an, zaman lama fazi veya sembol fazi, olarak adlandmlmaktadir. Uygulamada kullarulan darbe bicimleri cogunlukla

186

187

sembol zaman-diliminin orta noktasmda tepe degerine sahip olmakta ve tepe degerinde ornekleme yapilmasi sayesinde en iyi isaret-gurultu oram elde edilerek diger sembollerin simgelerarasi kansma etkisi azaltilabilmektedir.

cahsabilmektedir. Sayisal sistemlerde osilator ve omekleme saati serbest olarak cahsmaktave meydana gelen hatalar sayisal kisunda dengelenmektedir.

Ornekleyici

Sembol eszamanlamasmm saglanmasi 19m degisik yontemler mevcuttur. Yaklasimlardan birisi, ahci ve vericinin kesin bir zamanlama isareti saglayan bir ana saatile eszamanh olarak cahstmlmasi sayesinde haberlesme sisteminin eszamanlamasmm saglanmasidir. Bu durumda alter sadece alman isaret ile iletilen isaret arastndaki goreceli gecikmeyi kestirmek ve dengelemek durumundadir. Kablosuz haberlesme sistemleri icin oldukca (hatta ytiksek frekanslar icin imkansiz denilebilecek seviyede) zor olan bu yaklasim, bilgisayar aglan gibi bazi kablolu

sistemlerde kullamlmaktadir. .

r(t)

Bilgi

Zamanlama Kontroru

Eszamanlama saglamanm bir baska yontemi ise vericinin, bilgiye ek olarak bir saat frekans isareti iletmesidir. Bu durumda ahci tipik olarak dar-banth bir bant geciren suzgec kullanarak saat isaretini elde edebilmektedir. Bu yaklasimm avantaji kolay gerceklestirilebilmesidir, Fakat dezavantaj olarak saat isaretinin iletiminden dolayr gUy harcanmakta ve bant genisligi sarf edilmektedir. Bu yaklasim, ornegin telefon sistemlerinde bircok kullamci isaretinin ortak iletiminin yapildigi durumlarda yaygm olarak kullamlmaktadir, cunku kullarucr sayrsi arttikca saat isareti icin kullarulan guc ve bant genisligi oram azalmaktadir.

a) Analog Eszamanlama Sistemi Ornekleyici

Ahcida alman bilgi isaretinden saat isaretinin cikartilmasr yontemi oz-eszamanlama veya kendinden eszamanlama olarak adlandmlmaktadir, Bu durumda alter eszamanlamayi bilgi isaretini kullanarak sagladigmdan, verici tarafindan ek bir saat isaretinin iletilmesine ihtiyac bulunmamaktadir. Eszamanlama sistemleri, eahsma bicimlerine bagh olarak Sekil S.23'de gosterildigi gibi analog, karma veya sayisal sistemler olarak smtflandmlabilmektedir.

SAYISAL BOLUM 1---.

r(t)

Bilgi

(b) Karma (Analog/Sayisal) Eszamanlama Sistemi Omekleyici

Analog veya analog/sayisal karma eszamanlama sistemlerinin kullamrm daha yaygmdir, Bu sistemlerde tipik olarak, dogrudan demodulatordeki yerel osilator veya saat devresi ayarlanmak suretiyle eszamanlama saglanmaktadir. Bu sistemlerde cogunlukla evre kenetleme dongusu (PLL) veya benzer devreler kullanilarak alman isaretin frekansma ve fazma kenetlenmis bir isaret elde edilmektedir. Tamamen sayisal eszamanlama sistemleri .ise giderek daha fazla kullamm bulmaktadir. Sayisal eszamanlama sistemleri; boyut, gUy kullanimr veya maliyet acismdan avantaj saglayabilmektedir. Sayisal sistemler, orneklerne zamanmda meydana gelen kaymalar olarak tammlanabilen zamanlama segirmesi ve izleme hizi acismdan daha iyi yoztimler saglayabilmektedir. Ozellikle yakmsama hizinm onemli oldugu gezgin sistemlerde sayisal eszamanlama yontemleri tercih edilmektedir. Sayisal eszamanlama sistemlerinde, karma sistemlerde mevcut olan ve sayisal bolumden analog bolume geri. besleme yapan dongulere gereksinim olmadigmdan, saytsal sistemler daha hizh

(c) Sayisal Eszamanlama Sistemi SekilS.23. Eszamanlama sistem yapilan.

Ahcida, omeklemenln tam olarak sembol oranmda yapilabilmesi icin, alman isaretin oncelikle bir uyumlu silzgeeten gecirilmesi gerekmektedir. Uyumlu suzgec sayesinde isaretin spektrum bilesenlerinin bulundugu frekanslar dismdaki frekanslar bastmlmakta, gurultunun spektrumu daraltilmakta ve korelasyon islemi sonucunda

188

189

degisimlere ayak uydurarak eszamanlamayi ayakta tutmaktadir. Pratikte her iki cahsma kipi icin farkh yontemlerin kullamlmasi miimklin olmaktadir,

A WGN etkisi azaltilarak isaret-gurultu oraru arttmlmaktadir, Bu sayede alicrda, sadece sembol oranmda omekleme yapilarak tek bir ornege gore karar verilebilmesi saglanmaktadir, Bu nedenle, tam olarak sembol oramnda omekleme yaprldigmda uyumlu suzgeclemenin omeklemeden once yapilmasi gerekmekte, yani uyumlu suzgecin ahcmm analog bolumunde bulunmasi gerekmektedir. Dolayisiyla, tam olarak sembol oranmda omekleme (analog/sayisal donusum) sadece analog veya karma eszamanlama sistemleri icin uygun olmaktadir, Pratikte cogu eszamanlama yontemi sembol oranmdan daha ytiksek bir ornekleme oram kabul etmektedir. Bununla beraber sembol oranmda omekleme ile cahsan bazi karma eszamanlama yontemleri de bulunmaktadir.

Eszamanlama yonteminin cahsmasi, geri-besleme veya iIeri-besleme diizeninde olabilmektedir. Tipik geri-besleme ve ileri-besleme eszamanlama duzenleri ~ekiI5.24'te gosterilmektedir.

Sayisal sistemlerde zaman lama hatalan sayisal olarak duzeltildigi icin mutlaka sembol oranmdan daha yuksek bir oranda orneklerne yapilmasi gerekmektedir. Uygulamada, oruekleme sembol oranmm sadece iki katmda yapilabilmektedir. Bununla beraber daha yilksek oranlarda omekleme (asm omekleme) sayesinde analog suzgecleme yerine sayisal suzgecleme kullamlabilmektedir.

Omekieyici

l~LEM .

Ornekleyici

DONGO SOZGECI

ZAMANLAMA HATASI

'-- ~::::-_::-::_==~I

Cogu durumda aym eszamanlama algoritmalan analog, karma veya sayisal sistemlerle gerceklestirilebilmektedir, Fakat sadece sayisal sistemlerde kullamlan ve analog olarak gerceklestirilmesi mlimkiin olmayan algoritmalar da bulunrnaktadir, Bilgi isaretinden zaman lama elde edilmesi icin bircok degisik eszamanlama algoritmasi bulunmaktadir. Sadece sayisal sistemlerin eszamanlamasmi konu alan kitaplar yazrlnustir (bknz. ornegin Mengali ve Aldo, 1997). Bu nedenle, bu bolumde sadece yaygm olarak kullanilan bazt eszamanlama algoritmalan ele almmaktadir.

(b)

~ekiI5.24. Eszamanlama yontemlerinin (a) geri-beslemeli (b) ileri-beslemeli calisma diizenleri.

(a)

ileri-beslemeli eszamanlama duzenlerinde zamanlama kestiriminin kesinligi dogrudan eszamanlamamn kesinligini belirlemektedir. Geri-beslemeli sistemlerde ise genelde basit olasiltksal yontemler kullamlarak eszamanlama hatasma bagh tekdiize bir fonksiyon elde edilmekte ve fonksiyon cikrsrna gore osilatorun cahsmasi ayarlanmaktadtr, ileri-beslemeli zaman lama ve faz kestirim yontemleri tipik olarak blok (veya cerceve) bazh cahsmakta, yani her bir kestirim sabit uzunluklu bir sembol blogu .icin yapilmaktadir. Eszamanlama yontemine gore bloklar, ortusen veya ortusmeyen sekilde kullanilabilmektedir. Geri-beslemeli sistemler ise genelde siirekli olarak cahsmakta, yani her sembol icin eszamanlama sistemi bir hata kestirimi yapmaktadir.

Eszamanlama yontemleri temelde veri-destekli, karar-yonelimli ve veri-desteksiz (veya karar-yonelimsiz) olmak iizere uce aynlmaktadir. Veri-destekli eszamanlama yontemlerinde ahcr tarafmdan bilinen referans sembolleri kullamlarak (ornegin verici tarafmdan iletilen ozel egitim sembolleri, onek, pilot isaret veya frekansi gibi) eszamanlama saglanmaktadir. Karar-yonelimli eszamanlama yontemleri, ahcida sezilen (karar veri len) sembolleri referans kullanarak eszamanlama saglamaktadir. Karar-yonelimsiz yontemler ise bilinen veya sezilen sembollere dayanmadan eszamanlama saglamaktadir. Veri-destekli yontemler en iyi eszamanlama basanrmru gostermekle beraber, bu yentemlerde bant genisligi veya iletim kapasitesinin bir kisrru pilot isaret veya egitim sembolleri icin harcanmaktadir. Karar-yonelimli eszamanlama yontemlerinde ise, sezme hatalanna karst az da olsa duyarhhk bulunmaktadir,

Sekil 5.25' de gosterilen karesel eszamanlama yaklasimmda, ahctda isaretin karesi ahnarak sembol frekansmda bir spektraI bilesen olusturulmakta ve darbanth bir suzgec ile bu bilesen aynstmlrnaktadir. Bu yaklasim ileri-beslemeli, veri-desteksiz ve cerceve bazh bir yontem saglamaktadir, Yontemin cerceve bazli cahsmasmdan dolayi, beIirli bir eerceve boyutu icerisindeki tum sembollerin faz konumunun aym oldugu varsayilmaktadir, Bu yaklasim tabanbant darbe genlik modulasyonu (PAM) gibi dogrusal modiilasyon kullanan iletim sistemlerinde ve dogrusal tasiyici modulasyonlannda (PSK ve QAM gibi) kullamlabilmektedir.

Eszarnanlama sistemlerinin, yakalama ve izleme olmak lizere iki farkh cahsma kipi (asamasi) bulunmaktadir, Yakalama kipinde eszamanlama sistemi cahsmaya baslayarak sembol zamanlarnasmi yakalamakta ve kararh duruma gelmektedir. izleme kipinde ise eszamanlama sistemi parametrelerde meydana gelebilecek kucuk

190

191

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->