P. 1
Türkçede Birleşik Cümle Problemi - Leyla Karahan

Türkçede Birleşik Cümle Problemi - Leyla Karahan

|Views: 355|Likes:
Yayınlayan: Dilara Ararat

More info:

Published by: Dilara Ararat on May 26, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/16/2014

pdf

text

original

TÜRKÇEDE İ Ş İ CÜMLE İ

Doç. DR. LEYLA KARAHAN
Bu bildiride, bir ı ı ı problemi üzerinde duracak ve konu hak-
ı fark! ı yorum ve ğ kendi ş birlikte siz-
krc sunmaya ı ş ğ ı
ğ gibi her ı ı ı belirli ı ölçülere ı ı öl-
çülerden hareket edilirse, ortaya ı ı ı ı ı ı
ı ı ş önce, ı ı ı esas ı ölçülerin isabet
ı ş ı ı problemin çözümünde en uygun yoldur.
Türkçede cümlelerin ı ı ı ı ı ı ı ı konusunda,
bu gün birbirinden az veya çok ı ş ş ğ bilinmek-
tedir. Cümlelerin ı ı ı anlata!', "basit, ı ş ş ş ı
ı ı ı ğ ı ğ ğ ı ı ğ ı ı ilgi" gibi terimler, Türkçedeki
,erim, yorum ve ğ ş ı ı terimleridir. Bu kar-
ş ı dil bilgisi ğ ne büyük ı ı ı ı ğ ı bu ı
ı ı ı ı çok iyi bilinmektedir.
Cümlelerin ı ı ı ı ı ı ı ı konusundaki ş
ı daha çok basit ve ş ğ ı ş cümle ı ı ı kendisini
gösterir. Bu sebeple, bildiride sadece basit ve ş cümle ı ş ı üze-
rinde durulacak, ğ cümle ş temas edilmeyecektir.
Bir ı ş göre basit ı ı kabul edilen, mesela "Çocuk, ş
geldi. ı ş ı ", ı ş ilerlemektir." gibi içinde zarf [iil, ı
fiil ve isim fii! bulunan cümlelerin, bir ş ı ş göre ş kabul
edilmesi, bu arada üzerinde durulacak problemin ı ı ş etinektedir.
ş gramer ı yer alan cümle ı ı ş ı ı ı ı "cüm-
le" kabullerinin ı ı ğ ı ı ı Kaynak zikretmeden
ğ ş birkaç ı aynen veya çok az bir ğ ş gramer kitap-
ı ı "Cümle, bir hüküm grubudur.", "Cümle, bir ı bil-
dirmek üzere tek ş ı ı çekimli bir eylem veya çekimli bir eylem-
le birlikte ı sözcükler dizisidiL", "Tek ş ı bir ı bir cümle-
dir.", "Cümle, hüküm ifade etmeye yarar. Bu ı da ş ı ğ ı
üzere, ı ı ı cümlenin ı ğ ı için gerekli ğ konusunda
ş ı ı ı hem fikirdir. Ancak cümlelerin ı ı ı ı ı ı ı
ı konusunda ortaya ı ı ğ ve bu ğ
lerin gerekçeleri, ş ı ı ı ı ı ve ı ı ş
lerini göstermektedir. Tek bir ı ibaret, yani tek yüklemi bulunan,
22-23 Ekim 1993 tarihinde Türk Dil Kurumu'nca düzenlenen "Türk İ
ı ı ı okunan
20 Tiirkçede ş Climle Problemi
mesela ı tiyatroya ğ ", ş ı ş ı ş ğ ı
gibi cümleler, bütün ş ı ı ı ı basit ı ı kabul edilir ve
böyle cümleler "basit cümle" veya ı cümle" ş ı ı ı An-
cak içinde ı fiil, isim fiil, ve zarf fiil bulunan cümleler, ı ş ı ı ı
taraflildan bu ı ı bildirmedikleri gerekçesiyle "basit cümle"
ı içine ı ı ı ı ı tip cümleler, ba5ka ş ı ı ı ı bu
ı ı ı ı ı ı veya yan ı ğ gtrekçesiyle ş
cümle" kategorisinde ğ Bu tür cümleler, "birden çok hüküm
bildiren cümle" veya "bir ş cümle ile onun üyelerinden birinin yerini alan
bir ikincil cümleden meydana gelen cümle" ş tammlanmakta ve ı
fiil, zarf fiil ve isim fiil ı bildiren ikincil cümleler olarak kabul edilmek-
tedir. ğ gibi bu ı ı esas ı ı ı ş ı
ı ı ı ı Bu ı ı ı ı ş ı da
kendisini gösterir. Meselii "Çocuk ş geldi." cümlesini basit ı ı
olarak ğ duygu ve ş söz ve ı ifade ş
ş esas ı ı cümleyi ş cümle"" olarak ğ

ler ise böyle bir cümlenin söz ve ı ı önce "Çocuk ş
ve "Çocuk geldi." gibi iki ı ı birimden meydana ğ ı ı ı
ı ı ı gerekçe olarak ı İ ş hem ı hem de ı
ı ş ı bu ı ı ortaya ı ı ı ı ş ı
Cümlelerin ı ı ı ı ı ı ı ı meselesi ele ı
önce ı ve ı ı ı ı ı gerekir. ı ı ile
neyi kastediyoruz? Duygu ve ş ı ş dünyaya ı önce
zihinde ş ı Mlindc ş eder. Zihinde ş eden bu ka-
ı bazen aynen ğ zaman da ı ş ı ş dünyada söze ve
ı ı Meselii, "Tren ş "Bana bildirdi." gibi zihnimizde olu-
ş iki cümle, söz ve ı "Trenin ğ bana bildirdi." veya "Bana bil-
dirdi ki tren ş gibi ı ı birbirinden ı iki ı
ş ı ı ı "Çanta ğ ı "Çocuk ı ş ı ı cümleleri
de ğ ı ı çocuk ş ı "Çocuk, ğ ı ğ için ı ş ı
yamadt." gibi ı ı ı da ğ ı ı söz
ve ı ı
Dil biliminde cümlenin zihindeki ı ı "iç ı "derin ı söz ve
ı ı ı da ı ş ı "yüzey veya yüzeysel ı terimleriyle ifade
edilmektedir. Söz ve ı her cümle, zihinde ş eden cümle veya
cümlelerin aynen veya ş yoluyla yüzey ı yani ı ş ı
ı ı ş ş ş belirli kurallar çerçevesinde ş 1957
ı ı dil bilimci Chomsky ile ı ı ğ ı ı ş Dil Bil-
İ ortaya konan bu ş bütün diller için geçerlidir.
Leyla Karahan 21
ğ gibi dil biliminde ı ı "derin ve yüzey ı yani
"iç ve ı ş ı ı ı da bünyesinde ş ı ı ı ş ı iç ı
daki ı ifade ş ş Zihinde ğ ham maddenin, yani
çekirdek cümle leri n ş ve ı ı ne olursa olsun, bir dil için karakteristik
olan ve onu ş dillerden ı bu ham maddenin söz ve ı ı ı ı ı
ı ş ş Bu sebeple, bir cümle ı ı ı ğ
onun iç ı ı ğ ı ş ı ı yani ifadedeki ı ı esas ı ı ı
ı ı sonra, ı ı ı da ş ı
Duygu ve ş cümle ı verilen ı ifade edilir "Cümle"
ı ı ı ile ş ğ ı bildiren her kelime, her
kelime grubu bir cümledir. ı hüküm" kelimelerine sözlüklerimizde
verilen anlamlardan biri de "sonucu verilen, sonucu bildirilen ı
Bu anlama göre, meselil "geçen ı "güzel hava" ifadeleri ğ özel bir
vurgu ile ı ı ş ı bildirmedikleri için cümle
ğ Ama ı geçtL", "Hava güzel." ifadeleri ise "geçti" ve "güzel"
kelimelerinin yüklendikleri ı ı birer cümledir. ı ifadesi
bu örneklerde ğ gibi bir kelimeye ya ğ ya da çekim ekleriyle
yüklenir.
Ş bu ı ve ı ı ş ı ğ ı olarak "basit cümle", ı ı
ı ı
Cümle, anlam ı ı cümlelerle ğ ı ı olsa da ı ba-
ı ı müstakildir. Bu müstakil ı bir yüklemden veya bir yüklem
ile onu tamamlayan ı unsurlardan meydana gelir. Bu unsurlar ş
ve anlam ı ı yükleme ğ ı ı Cümlede, isim ı ve zarf görevi
yapan bu unsurlar, ğ veya ı olarak yüklemin ı ı ta-
mamlarIar. Bu unsurlar, kelime veya kelime grubu hillinde, isimden veya
fiilden ı ı ş olabilirler. ı ne olursa olsun, ş ve anlam ı ı
dan yükleme ğ ı olarak cümlede görev ı İ ş bir yüklernden ve
ğ onun ı ı unsurlardan meydana gelen bu
tek ı ı cümle, ş ı ı ğ ı ı ı ı ne olursa olsun bir "basit cümle"
dir. Basit cümlenin ı ı isimden ı ı ş isim, ı ve zarflarla, fiil-
den ı ı ş isim, ı ve zarflar bulunabilir.
Meselil, ı havalar, herkesi bunaIttI." cümlesinde, ı kelime-
si, isimden ı ı ş bir ı ı ve "havalar" ismini nitelemektedir. Bu cümle
tek ı ı bir cümle ğ için basit cümledir. Bu cümleyi ı ı ı
yerine ı ı ı ı ı koyarak ğ ş ı havalar, herkesi bu-
ı "Isman" kelimesi, fiilden ı ı ş bir ı ı ve ı ı ı gibi
"havalar" ismini nitelemektedir. Bu cümledeki ı ı fiilden ı ı ş olma-
22 Türkçede ş Cümle Problemi
ı onun görevini ğ ş ğ gibi ona ı ifadesi de yüklemez. Bu cüm-
le tek ı ı bir cümle ğ için basit cümledir.
ı evden ş ı cümlesi ile ş evden ş ı cümlc-
lerinde, ı ve ş kelimeleri, yüklemi niteleyerek zarf görevi
ı Görevleri ı olan bu iki kelime ı fark, birinin
isimden, ğ fiilden ı ı ş ı Her iki kelime de ı bildir-
mezIcI'. Bundan ı bu cümleler, birer basit cümledir.
"Kitap ı dinlenditir." cümlesi ile "Okumak ı diillendirir."
cümlelerini ş ı ş ı ı Birinci cümlede ı dinlendiren "kitap",
ikinci cümlede ise ı dinlendiren ı Cümlede isim görevi
yapan bu kelimelerden "okumak" ğ kelimeden ı olarak fiilden ya-
ı ı ş ı Bu cümleler de birer basit cümledir.
ğ bu örneklerde geçen ı ı kelimesi bir ı fiil, ş
rak" kelimesi bir zarf fiii, "okumak" kelimesi de bir ş fiil"dir. Bu kelime-
lerin, isimden ı ş ğ ı zarf ve isimlerden görev ı ı
hiçbir ı ı ğ ı örneklerde ı ı ı ı
Bu tür cümleleri ş ı ı kabul edenlere göre, ı fiil, zarf
fiil ve isim fiiller", ı ı veya yan ı bildiren kelimelerdir. Bundan
ı bu kelimelerin her biri, temel cümleye ğ birer yan cümle, cüm-
lemsi veya eümleeiktir. Yüklemin görevi bu ı ı sonuca ğ ı
Bu tür cümleler, ş ı ı ı birden fazla ı ı "basit" ğ "bir-
ş eümle"dir. Böyle bir ğ her ş önce ı ı
ile ş Çünkü bir kelimede ı ya ı ya da yoktur. İ
[iiI, ı fiil, zarf fiil1er, ı bildirmeyen, cümlede isim, ı zarf görevi
yapan kelimelerdir. Bundan ı yüklemin de yan yargtlan sonuca ğ
mak gibi bir görevi olamaz. İ fiil, ı [iiI ve ze.rf fiillerin ı birimler
olarak kabul edilmesinde, bu kelimelerin ı ı bir yüklem gibi ı ı
unsurlara ihtiyaç ı ı da rolü ğ ş Halbuki sadeee
bu tür kelimeler ğ her kelimenin ğ ı ı tamamlayacak
ş kelimelere ı ı Mesela, "her zaman bahçede oynayan ço-
cuklar" ı nas.1l "oynayan" ı fiili, "her gün" ve "bahçede"
kelimeleri ile ı "beyaz ı ev" ı da "ev"
ismi, beyaz ı kelimeleriyle ı
İ ı fiil, isim fiiI veya zarf fiil bulunan bir cümlenin mesela "Ko-
ş ş ı cümlesinin, iç ı yani zihinde ş ve "Uzak-
ş ı gibi iki eümleden meydana ğ ş ve bundan ı
ş kelimesinde ı ğ kabul ediliyorsa, bu ı ğ ı her
cümleye uygulamak mümkündür. Bu ı ğ göre mesela "Mavi bir el-
Leyla Karahan 23
bise ı cümlesini zihnl ı "Bir elbise ı Elbise ı gibi
iki cümleden meydana ğ ş ş cümle saymak gerekir.
Cümle içindeki ı unsurlara ı yüklemek ve ı yan cümle
kabul etmek, dil bilgisi ğ cümle ı ı ğ bütünü, bu bütün
içindeki ı görevlerini ve yüklemle ğ ı ı ı ı da zor-
ş ı ı
Sonuç olarak ş ı söyleyebiliriz: Tek ı ı her cümle, basit cümle-
dir. İ fii!, ı [iil ve zarf fiillerin ğ isim, ı ve zarflardan görev
ı ı hiçbir ı yoktur ve bu kelimelerin ı ğ ı basit cümlenin
ı ı ı etkilemez.
Ş OLMADAN Ş OLMAZ
Son Tübitak raporuna göre
ş ş bilgisayar, mikro elektronik ve ş
Yani ş Sektörü!
Sonra ş enerjisi ve ğ enerjiler!
üçüncüsü d.: Bioteknoloji!
Mega projeler ı ş demek,
ğ ı ı vuran, ş ı ı ı etkileyen!
Ve daha neler de neler!
Oysa. duygu ğ ş birincisi,
üstelik, gönül körü!
Enerji dersen: Tükenme>. irade, ğ emek,
ş ı ı insan türü!
Ve tek kelimeyle: ş ı
Özlü hamuru biobilmemnenin,
ı da ş
Ey, TÜbitak'tan yedi yüz ı önce:
- ş gelicek cümle eksikler biter! Diyen
iki ı Yunus Emre!
ş ı da, ı sevgi ı ı dikmeli senin
Bu hikmetinden ötürü!
ı ı çünkü, hem de trilyon kere!
Nüzhet ERMAN

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->