P. 1
Cahillikler Kitabı-3 Sağlık & Bilmediklerimiz ve Yanlış Bildiklerimiz Werner BartenseXi

Cahillikler Kitabı-3 Sağlık & Bilmediklerimiz ve Yanlış Bildiklerimiz Werner BartenseXi

|Views: 719|Likes:
Yayınlayan: floody

More info:

Published by: floody on May 14, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/24/2012

pdf

text

original

CAHILLIKLER

KITABI

3

SAÖLIK

Das neue LexiAon der Medir.in-Irtümer Werner Bartens
sakhdir. © Eichbom AG, 2006. Tüm haklag Tüm haklari sakhdtr. Karikatürler © Mustafa Kalemci, 2009.

1. Baske Ekim 2009
YAYINA HAZIRLAYAN

'

Emre Ergüve
ALMANCADAN ÇEVÍREN

Itir Arda
DANISMAN

Dr.'Konuralp
KAPAK TASARIM
vc

Arda
GRAFlK

Mustafa Kalemci
BASKI

Esenyukt 34517 Iscanbul Sanayi Mahallesi 1673. Sokak No;34 Tel: (212) 622 63 63

Promat Basim Sanayi ve Ticaret

A.S.

ISBN: 978-605-5813-35-2

11V yaymlari
Doguy Grubu lleti iro Yayincilik ve Ticaret A.S. Center No:4 Maslak Ïstanbul Maslak Mah. G45 Ahi Evran Polaris Cad. Dogug Power 346 30 00 Tel: (11Z) 333 00 00 Faks: (212)
ntyyayinlari.com info@ntvyayinlari.com

Sertifika No: 11444

·

Bu hitapta orijinal

olan araptirma Almanca baskmm yayamlandsgr tarihre geçerli
someç/art esas almmsµir.

CAHILLIKLERKITABI 3

S

''

I

-

Werner Bartens

ALMANCADAN ÇEVIREN

Itir Arda

9...

9.

p

-.

lÇlNDEKILER

muammmmmmmmmmmmmiong....mmmmmmag-mmmmaminggmygiugnillililiti.i.i.idt.i..i.d.i.k.b...h...........,...15

EKKÜR............................................................................................19 IZ KOKUSU

duyabilir i? an·kendi kokusunu a§iz m
RI

.................................21

.............

d o aúnyahazirlarsa,agriyt aha al mi ankendinibilinçli larak algilar?..........................................................................................21
R
.

-

UP

ERJI

punkturde do§runoktalanuyarmakönemii midir?.........................23
....................................................24

rjilerömür boyudevam eder mi? KOL .........25 ol kalpye damarlarigençtutarmi? i insam aptallagtinr mi? ol kanserriskiniarttinr mi? y biramniçindehiçalkol ok mudur? ................................29 oisüz nekten sonra sert biriçkihazmikolaylagtirir mi?............................30 kargi ol soÖUÖa korur mu?
... ................................... ......................................................27 ........... .............28 .............................................. ....... .............................................................38 Eg BB --

I BEBEK OLUMU SENDROMU

g

-

yezukoyun ve küçukçocuklar mu ;ükçocuklar yumu§acik iryatakta mi.uyupia r?..........................33 b 3ekler sirtüstüuyudujunda, nibebekõl0münû a niegebilece§i liid? ......................,.......34 bilind i§indenberi,tavsiyelere uyuluyor
...

Jekler

........................31 uylmalMilr?

AKKABILAR
-

Ik

108 ikkabi

AKLAR igin ön kismlylakogmak kaslankorurmu?Sakatlanmalan önler mi? TÉRA CHÇiÇEK

a bagparmaëma astinpayakkabimnya§a.tamgeli gelmedigi b 1 bI a I kartonlarinm ei m numaralan tdir? .
°6zer

numÃ
mi-landaimi I

O

mum=1

=amumma

ma-mm

in--e-g-Elinima==aime--

36

37

:h

olarmu?

çiçekterapisi birçokratiaimhkta ve hastahkha fayclah
...................................

...................................................39

L

BASEMCÍKLER
Bademciklerfaydasiz oldligiign küçükçocuklarda"bile ...............................................................41 lar almaa olurmu?
..........

DELINMESI BA$lN m dü§üncebazenkalaten delimir i? Çocuklar

......o..............

..................41

BAytLMA ........................42 hastanm.uyumasrönlenmeli midir? Kaf travmalarmda a BESLENME ir? 42 iz Pizza sagliks mid beslenme sagIlldi midir? YaÖsiz y karbonhidratlar bastna ve kbleßëtolsevlyesini, aš ve kan Gidalardaki
................... ...................................................... ...........................................................44 ..6.. ................................46 .......... ................

...............................................44 proteindendahaolumluetkiler.mi? s Hamburger agliksizmidir? mi?......................................50 bire Birden çokyemekyemek gigman.latir

BEYiN

midir? e Insan ninin-gli§imiamamlanmig bey t

.........................................51

BEYiNTRAVMASI ......53 Beyinzedelenmelerinde ortizonigeyarar mi? k BIT Bitler kafadan kafaya atlar mi? geçer? ............ saçIarini sik yikamayan insanlara my Ba§biti sadece BOBREK RAHATSIZLIKLARI Böbrekhastaliklari kadermidir?Belirlibif davrani§tan 58 etkile zier mi? nme KANAMASI St1RUN Burun kanamasinda ba; geriye mi yaslanmalidir? CILT Kolajeniçeren preparatlar cildipürüzsüz esnekkilarmi?.................60 ve .....................60 Salatallkmaskesi gergintegtirir mi? cildi
............................. ....................................56 ....................... ....57 ......................................................................... ....59 ........................... .......... .... .......

CINSELLIK HORMONLARI

h Slyah Irktan insanlarin cinsellikormonlanbeyazirktan insaniaragöre §ekikle yüksekmidir? bariz h Daha az cinsellikormonu, daha az arzu anlamma gelir? mi CINSiYET FARKLILIKLARI özellikleri digirida a) son derece d Kadin erkek(blyolojik ve
...........................................................60 .................62

Ç\ÇEKHASTALIÕI m virüsukalmadi i?...........:................65 Dünyada artik hiç çiçekhastallÖl ÇÍÇEKLER için, çok Çiçekler fazlaoksijentukettikleri gecelerihasta odalarindan
ik

m fark1i tdir?..................................................................................63

II arilma

?

.........................................................................

66

6

UKLAR·
"
-

ilgisioniarm diggörünügünden babalannçocuklarina ? b b siltsik i ik çocuklarin ar mi (BSE) Í DANAHASTALIŠl kuzulardan dana hastaliÖl ScrapieshastaliQina BSE, tutulmug ..................................................69 ineklere migeçmigtir?................

!

ÖÅma

...68

.........................

RESYON

depresanilaç\arintihanönler mi? EKSIKLlğlBOZUKLUAU KAT h lin'inetkileri älâ pekbilinmiyor u?.............................................73 m À
Ofkil Í8dl

.................................................72

flÌZIB

LER

mialgIlar

g

mamammmaghymidigsmi

mpammm..se.....4.-.¡

gi

g.

gyg=g

....

75

.........................................................................75

ABET

ardigçürütür mü?
-

...76 gekeryiyeri, ekerhastasiofurmu?........................................... g ET vermeksaÖlikli Uzunyagamamizisa#larmi?.......................T1 midir? LER Müdahaleyle dikmek bunlari ya da çapraz baúlarkoptuÖunda, cerralli (jefekir mi? .................................................................,......-...........Ï9

GIDALAR INUS

muggidalarbirkezçözüldukten sonratekrar dondurulmamall midir7
sam ais t=n•=m========lm-an--man--ma..==I....,.LI.i-i ........................80

·
il spa-------men

79

IEK

mdir?... dar ekmeëibeyazekmektendaha.saglikh SILAtlLARI. KTROSOK
...............................80 ......................

midtr? silahlari trogok zararsiz sağhjazararlimidir?
,

tiK

..............E kullanan çocuklardaha sonra uzwi iireparmakamer mi? s El-E W@er yapici mlar.emzirme sürecindekalmklu gar
............................................... ..84 ......

:ik

.

:ik

s eninemzirmesi adece çocugunyararma midà?............................85 EKSIYON MASTALELAN õnlenebilir mi?..-..:...86 i ya da ku; gribininbulagmasi uz maskesiyle y
......................87

durmalt Irndir? gidalardan uzak

yemÑerdèl&
...............................ß4

....................

.

LEPSI

erken epsikriziyagayan hastalardaJaç \ûlnaniinma mi ba lanmalldir?
....... ................... ............. ...........

7

I

2

GERLER Genierininyüzde 90kilangaglesi,ayrndidsi#u.için, insan ve gempanze
.....................................89 . .......................

birbirineçokbenzerini? irktan instalangenieri-aqisodan .91 Beyaz ve siyah çokfarkiimidir?........
GENTEDAVÍSi
.........92 ilkgen tedavisi.tambegaa.impk?.............. Mr ilkyn tedavisinden planlanip hastalarafayòali sonrakilerdaba titiz .................................95 oldumu?
.................... .... ...........................................:.... .. ..................................97 ................ .,.

G-WKTASI Kadmlardabir G-noktasivarmidÑ? GÕZALTI ORBACIKLARI T Gözalti torbaciklari uykusuzluktan da sefihhayattarzindan ya mi

GÜRÜLTÜ biçmemakinelerininda Santiyelerinesini gangürültü sailiÖd ya Çim s a
HAMILELiK Hamileler1ki.kiillik" iyemekyemelidi.r? m HÍJYEN
'

................................................................................98 igareti midir? Sabahlari gözlerin kenaarxia biriken tozve pislik midir?.........99 Televizyonseyretmekgözlerezarar verirmi?................'.....................99 GRÏP Gripzararsiz birhastalikmidir?.................................................-.......100 Gripapsi birkaç yilboyuncekorurmu?...............................................101 Gripve diÖer soëukakynliklarmda faydah olurmu?..... 101 antibiyotikler . Gripsoguktanmiolur?.......................................................................102 H5N1 virüsühep ku; gribine sebep olutmu?......... grip ...................................................102 Gripagisison derece güvenli midir? Mòderngripilaçlari gribe yakalanmaktan korar mu?........
"çapak",
....................102 .. ..................104

olur? GöZLER , Insamnözlerinin önünde lekeler belirmesi g bir tetilikeli hastati§m
...................................................................................

........

98

zararlimidir?...............................................................................105
.................

.......................108

Doktorlar,tuvaletten o sonra ellerini, rtalamanüfusakiyasladaha sik ylkar mi? Antibakteriyel sabunnormalsabundandaha mietkilidir?....................110 HOMEOPATi Homeopati,sadece bitkisel temele dayanan, vücudu yormayan bir
......................................................................................110

dr§arida oturtmamali (ya da en azindantuvalet Çocuklari tuvaletlere mryiz ö kullanmadannee iyice temizlemeli oturaÖini miylz)?...................108

.

Homeopati plasebodan çokdaha iyi etki eder mi?.................................111 ·
8

m tedavi idit?

......................................,..........................................111

RAR SIKLIŠl §\iinsanlar,idrartorbalari üêDIdügü misiktuvalete k için giderler?
....9-a---smana,5...unam.L..,..........p..=•---.m.i....im.sh..,.,-,-.===••=• m

.... ENFEKSlYONLARI RARYOLLARI durmak sistitenedenolurmu? ......................................116 sk mayoyla

-•9-m

115

RE ba ete yapilan iëneler ilaçIarm etkinmaddelerimin güvenli§ekikle en vücudazerkedilmesini er mi? sa
......117 ..........................................

LIMDEAϧiMi

4ÇLAR

imdeÖigimi nedeniyle önümüzdeki on-yirmi lldebirçokölüm y YacanaCak mi7 =
=•Ğ=••i•i==irimiinimiminillimmmrummmmmmmmmmmmamamammanum..ig....lisi.I.ig......

-

118

...............................119 çlarmagiryan etkileri derece endermidir? son cuklariçinilaçlarözellikle titizceragtirillyor mtu? a
..........................122

-

BIZLIK mi? ..................125 yapmazsa zehirienir an uzunsure büyüktuvaletini rmonoynamalari azadankadmlardaen stkrastlanan kablzkÖsi sebebimidir?...............................................................................126 DINLAlt k fazladügünmek huzurkaçlrirmi?Kadialarmuykukalitesi bu yürden mi daha dü§üktür? .......12T
-en ....................................................................

lAL ir? ia I zararsiz mid

...........................................................................124

HVE hve vücuttansivi çeker mi? k kahveiçenlerin kalp krizi eçirme

.......129 feinsizkahvesaëliklirmdir?...................................................

in ynksekt htimali-daÑa

128
.
.129

IP KRIZi

mi p krizianiden olur?....................................................................131 a p krizini tlatmagansigününhangisaattsde krisia.gaçiriidginden.
belirtiofarakgö äs a#risimiortaya çtkar? .............135 9 krizinde tipik
inlarda

midir?................................... baÖlmsiz
.....

...

...........................132

hastak§1midit? bir p krizitipik erkek

kalp krizinifark

da Ötmek IÑaydir . .............................................139
.. ...... ..

......138

n marlarimilda kanin rengikirmizi s&r?..................................140 akan 60stlet birazakdem

MSER . merhasta lan, önlerinde büynkkir dayrersA

9

inde ve buhastaya iletild@inde, Rastada kötübirhastaliktaghisdiklii e hasta teghisin hel@n rdeder mi?.........................142 neetáiÏjimi Saçboyalan kanseresebepger mu?..................................................143 kesiciler kanserdenkorur m gibi Aspirin aÖri içki aftar Kanser riski tüketimiyle mi?................. .............................146 genig d Kanserde hasta dokuyla hirkte sailikli okudanmümkünlduÖunca o l lyNWIM4ah dahetä yüksektir? 146 bir·akn alimrsa, Kansere sabepobbWirmi?........................147 zararlimidir? Stressadhéa
..................................144 ......................

KASKRAMPLARI k Magnezyumhaplarikramplarclanorur mu? KEMÍK KWKLAR1 . .....149 yaghihktakemi.kluriklaandaa korur mu?..... Dvitamini e kalsiyum v KEMIKLER ...................................................150 Kehiklerin çitlamasi ehlikeli midir? t
.......................................149

kasli Çok insan gokda la.Indli miolur?

KASLAR

..............................................148

KIZAMIK .......................................................................151 KIzamik zararsizmidir? morbuscrohngibiayir Kizamikagisiotizmya da baigrsakhastallÖl komplikasyonlara sebepolabilirmi?.............................................153
.................................

KOKU 155 alamazmt? Birçokinsan yabarrellarm kokusunu KOLESTEROL kolesterol deëerleriillakidamarlarm daralmasma bõylece YDksek ve
........................................................156

enfarktusemisebepofur?... dügürülmesi her2aman hastaya fayda Yüksekkan yaQ dederlerinin sa§Iar mi?........................................,...........................................157
k Kötü kolesterol LDL, alp hastaliklarmi tetikleyen kan tek yaji midir?..................................................................................160 L KOLLARIN ESACAKLMINIWSMASI V için k Kollarve bacaklar, an dola§imi siki§tiÖlmiuyugur?
....................161 .

KÖKHBCRE

...................162 Kökhücrelergüvenli bir tedavi seçenegimidir? KU§GRIBi midir?...............................164 Kuggribiinsaniar içinson derecetehlikeli gribinden de korurmu? Gripagisiku§ MEME KANSERI bölgenin almmasi a da bütün memenin Memekanserinde, sadece y tümõrlü
................ ......................166 ................. ........

.

-

almmasihastali mseyrinifarklietkilermi? l hastanin kanserinde koltuk altlarindakienf düßümlerinin ahnmasi Meme õmrünü uzatirmi?
..............................................................168 .......

..................................168

IO

e

10POZDA TEDAVISI HORMON

lHEMOTERAPi

ancak ve tehlikeleri, 2002/2003'teABD ingiltere'de nontedavisinin Vapilanbüyük aragtirmalardan sonrami anlapidi?........................169 ZiTE sa4hšazararkmidir?................. obezite türlü da miydi?...................173 lan olanyetigkinler ocuktuklarmda gigman ç iklukta ya da gençliktegisman d hayati,sonrasindaa olanlarm lOr mudur? lanlar gigman farkmdamidir? olduklarinin ILTlHABI AKULAK lik g tüpu ortakulak iltihabinda vakit eçirmedenbir ventilasyon midir?............................................................................175 takilma1i 'OMOLEKÜLER TIP imoleküler sailar mi? .......176 birçokhastahktave gikâyettefaycla tip
................171 ............. ..................................................................................173 ...............................174 .... .....178

güçîendirir mi?............ organizmayi todavisi ninkendtkamyla NEŽLE, SESKISIKLINI iCRSK, antibiyotik lyi dan solunumyollari enfeksiyonlarinda en . midir? tedavi
...............................................................................179 ............181 ...................

-

SME hastahklarbulapr mi? gme strasmdaehlikeli t

IIS

m ategli ahereksiyonti rüyalardan i.kaynaklanir? m s ve n bir cinsel oladanonra testisler penistekibasinç affarUl? .....................................................................................182
SEBO

..........................382

188 Oldu? . liN ÈZI KANSERI ............190 y imañzikanseri erkeijinefertit liijyenidebelli¶le mielur? LAR ksaçla yatmak zararhmidir?.............'........ kJK KONTROLÜ 191 k check-up gizlihastaliklari ortayaçi.kari:r mi?............................... sägalANGif.........................194 tgle'da yagaya nâtusen ço§WIngh n
.................................190 ....................................................................197

igeyaraniaz mi?.................................................................183 b m ebolarinetkimekanirmasi itinmemekte idit?............................183 KANSERI 15TAT stat kanseriaragtirmasilanseriyenmepnsini arttfrirmi?............185 ' >Y0AKTIVITE kazasEc n binleree¾iginieõfümüne misebsp reaktär ida Çernobil'deki

iebolar

02 Iz mid m eyeyapigir i?

SARIL MAK Sardmek y AucakiaeaktkamWu hapatynu? ......................................197 SARWSAK kokusu midadenmi.gielir?....................................................199 Sarimsak

SENS

.

Enr içkierkeklerde cinselgrauygäldü me?..........................................200

p Cinsel erhiz spermIdesintyiksettir mi? Kadalarin menopor i dõnemine girmelerlyle irlildedaha az cinselstek h hormon seviyeleFinin dügmesiyli ilgilidir? ...........202 mi ihmal miediyar? Aragtirmalarkadmlarm cinselarzularim
........................................201

,htssetmeleri

..................203

SIRTAëRILARI

Sirtaërilariher geydenönte mekanik sorun mudurya da zaylf bir kaslardan mikaynakianir? dinienmek, aÖ,n kesici ya da ameliyatfaydali Sirtaprilarmda Olur mu?...........................................................................:.........209 Sirt gnlarinin sebebiröntgendegörülür mä?.....................................212 Sirt aërilarindaen faydali gey hasta jimnasti i idir? m
...........................................................206 .........................213

SIVITÜKETIMi

Gripve aúlrsoyukalginlijlhastaliklarinda olsivitüketilmeli b midir?...214 Maratonda ve dayaniklilikerektiren di er spor dallarinda sivituketimi, g susama hissi gelmeden örice migerçeklegmelidir?........................216 insan yemektenönce siviiçerse,açiikhissi-gider i?..........................218 m
.

.

-

SIGARA . Sigara tiryakileri, bir hastaliÖa yakalanin-cabu kötû aligkanliktan ajir SiëlLLER

valgeçerlermi?
"okununca"

........................................................

..................218

SPERMA Meni-büyük orandaspermadanmi olugur? SPOR Sporun all bilesaglitjalyigelir mi? Kisave uzunmesafekopda sportifbagariyetenekle ilgiliolsada asil belirleyici lanteknik antrenmandisiplinimidir?. ...................222 o ve SUNi KOMA Hastayi sunikomadanuyandirmak mudur?..................................225 zor SELAT TERAPISI damarlar zehirlerden metabolizmayait maddelerden a Selaterapisiyle, t ve 226 rmdir ila bilirmi? a
.........................................220 ......~..............................................220

SiQiller

geçer mi? ............................................................219

§iZOFRENI

.. ..

...................................................................

llaçIart Sizofreni giderekgeligtimi?Artik daha az yan etkilerimivar?.227
I2

I

SiYON

INYASAM a az ylyen daha uzunya§ar mi?

içiniyive denanmigir dügurmek b blokerier tansiyonu yõntemmidir? 231 lik yüksek kontrol g tansiyondaõzdibidüzenii arallklarla edilmeli idir? m ANOS o i çivlye basarsaniz tetanos lurmusunuz?...................................233 ûKLAR gõstergesimidir? b aklardaki eyaz lekelerkalsiyum eksiklijinin ALET slette uzunsüre oturmaksaëllksiamidir?......................................234 U ..................................235 midir? uyumak saylikli .....................................................239 a görenlerdahaderinmi:uyur? .....................................239 daha n mekânlarda.uyumak saglikh.midir?
............................................................................232 ....234 ............................. ...................................................240

ÑSLER d bacakbacaküstüne atarsamzvarisolagmasa aha muhtemetmidir?.........................................................................242

miNLES k d minter e multivitarninestekterienfekstyonlardenorur mu? v

Dolayislyla budestekler,õzellikleyagh insanier için önemli midir?..............................................................................243 M SÖYLEMEK yatstyakadar rmyanar? .........................................245 mcininmumu

.

%Y DÕLLEWME

alojikstres barnilekalma ihtimalini azaltirmi?.............................246 BEKLENTISi ¡AM m baglariinsantarindaha yzun yagamasim safjllar i?.....................248 b aminilkgrisladaki etkilerya§am.beklentisini efirler mi?.... .......250 liL ÇAY il çay kanserdenkorarme? ..........................................................252

g sommsi

yer inli hir yllan soktugunda v yara emitmeli e mämklasesokulan
.......................................255

pigün girdevi sararsa insaa ätür mii?

13

Dr.

Werner

Bartens

1966 dogumlu, tap doktoru, tarihçi, gazeteci ve yazar. Gießen, Preiburg, Montpellier Washington trp, tarih ve Alman
ve

D.C. üniversitelerinde
okudet. ßlolojisi-

Tzp doktorass tezini "Erken Kalp

i

Krizinin Genetik Temelleri"
üzerine verdi. Freiburg ve . Würzburg üniversite klinikierinde

doktor olarak görev yapts. Amerikan Saglik Enstitüsü
(National-Institutes Max-Planck araptarmalarda of Health) ve Enstitüsü'nde

konulu çok

sayrda

bulundu. Tsp . kitabm yazart.
alanmda

Bilimsel gazetecilik kez ödüllendirilen
saygm

birçok

Werner Bartens,

Alman gazetesi Süddeutsche tzp ve bilim editörüdür.

Zeitung'un

ÖNSÖZ

azia uyumak

zararh

olabilir

mi?

Antibiyotikler

öksürüge,

ezieye, ses kisakhšma karp etkili olur mn? Çocuklardegru ayakkabi giydiginde bile neden pogu kez'ayakkabilari umara raklarim vurur? Hastanelerde, çiçekleri geoeleri hasta odalaçikarmak gerekir mi? Ve kadmlarda sahiden

ndan

bir G-

aktasi var rudir?

Varsa, ne'rededir

en

bitmek bilmeyen sorular...

bu nokta? Hayatm içinÇokfazia tath yiyecekler tüke-

n insanlar

iklarun

geker hastasi olur mu? Anne babalar, çirkin çoda glizel çocuklarun da egit derecede mi sever? Yükillaki

k kolesterol seviyesi

damar sertleymesine

neden

olur

u?

n

Antidepresan ilaçiar gerçekten depresyonn önler mi? Ínupla ne kadar çok ilgilenirse, kar4mu o derece fazia soru

kryor. Ve ilginçtir ki, bu darum sadece up konusunda azyanhy bildikieri için degil, doktorlarm an olmayanlarin. andigt birçok gey için de geçerli. Aradaki sek fark ise gu Koolmaya. iyi argn= ikna oluyorlar; ilgilenmeyen
=lula

mun uzmam

karplagtiklarmda
ise daha

speten daha çabuk pheciler. Kendi saghgryla

tip.uzmanlari

insan yaktur ilgilenmeye

(en kötü ihtibaglarizì
ve

alle saghgmuz

tehlikeye

girdiginde

kudumuzda

olan biten bingok gy bilimciler için bile huâ Öyleysebirçok scruya.deginen gäneel yank; r muammadir. igileri biraraya getirmenin vahtigeldi...

Bu kitapta bahsi.gaçeo yanly .hilgiler, efsaneler ve pegin hükümler farkh gruplara ayakyor: Bir grup, anne babalarm, ögretmenlerin ve diger.otoritelerin çocuklara ve gençlere hâlâ särde verdigi, dogrulugu görülmüg ve iyi niyetli tavsiyeler. Saglikh bir yagam sürme tavsiyelerinin degrulugtinu aragtirma
safhasi benim için de çok ilginçti. Sakinn mideye yapigmasi, bacak bacak üstüne atmanm varislei·e sebep olmasi ya da bit-

lerin hijyen bo
.

eksikliginden

yayilmasi

gibi

örneklerden.

bilgiler $anlig bu gru-

.

Diger yanh; bilgiler ve efsanekr tip literatürü: çahymalarim olarak, tibbi ve s>rasmda karyima çdoti..Tipeliteratürü.editörü bilimsel yaymlari okumak hayatunm bir parçasi. Bilimsel yaymlarda, yerlegmig yanlig bilgiler sik sak <legifre ediliyor ve kesin

bu sarsmdogrulugu güphe götürmez inamplar sarsihyor tilan hem doktorlar hem de kontmun uzmani olmayanlar za-

man zaman

yaç1yor.

Kitapta, kipisel görügümee (ya da birçok uzmamn kanaatince) heyecan verici bir konnya deginen ya da hem doktorlar hem de konunun azmam olmayanlar tarafmdan kabul edilen yaygtn.bir kamma dogrulugunu temelden çürüten bilgilere yer çok fazla sivi tüketmesiverdim yalmzca. Maraton koganlarm poikiyatride kullamlan yeni kugak nin zararh da olabilecegi, ilaçJarm kugak ilaç1ara göre illaki daha iyi etki göstermedigi (ama daha pahah oldugu) ya da plasebo etkisinin telkin gücünden öte oldugu bu tür yanh; kamlara örneklerdir. Eu kitapta biraraya getirdigim yanhg bilgilerin temeli, keneski
.

di

alanmda

çok sayida
nuda

önde gelen doktorlar ve aragtirmacilarla gärügmedir. Ayrica konuyla ilgilenenlerin
yapmalarim mümkün olarak

yaptigim

daha de-

rin aragtarmalar

kilmak için, birçok kobelirttim. Bu kaynaklari setip dergilerini kaynak açismdan önde gelen meslek yaymlarmdan.kalite yükçerken,
16

I

k deg,er tapyan makaleleri seçmeye özen gösterdim. Zira tip inusunda çok fazla yayin var. Buna, ilaç girketlerinin gärevgerçeklegen
--ne

1dirmesiyle

yazik

<i

akmda

m,

kalanbilimsel olarak

aragtirmalarm adlandirdan

ki genellikle de bu yüzden bollugu ekleniyor. Bu duyaymlarm
neredeyse

mesleki

90'mm, iyi aragtirmalardati
lan %10'u
temel

ve iyi yaymlardan

e standartlarina

uymamasi sonucunu
almaya çaligt1m.

beklenen kadoguruyor. Ben geri

Her geyden önce bunlar, gimdiye dek.geçerli sayilan tibbi
ve
"ka-

Egilerisarsabilecek

bir hastahšm ya da bunun redavisinin gerlendirilmesinde degigiklik yaratabilecek güçte olan :a dayali tip" kistaslar1yla gerçeklegtirilmig aragtirmalardir.

LH1ta

dayah tip, mesleki yaymlardaki
hedefler. Böylece
ayirir.

en fyi kamtlarm degersapla

idirilmesini

yaymlanan

samam

da

·birinden

Örneginilaç kargilagtirmalarmda,
gerçeklegtirildikleri
metot

yetersiz sayida

katdim-

-la

darmdan"

için ya da istatisäk olarak "ayarlanaçismdan zayif olan aragtirmalar kamta

valttibbm standartlarim
seçiminde

tkalelerin

kargdannyor. Kaynak gösterdigim bu kistaslara uyrazya mümkün oldu-

aca özen gösterdim. Ancak tibbin bütän alanlarmda yeterli recede iyi aragtirmalar mevcut degil ne yazik ki. 2004 yllmda Alminya'da yaymlinan Saghk Hakimda
nly Bilgiter

Ansiklopedisi adli kitatua okurlarundan bitbilgilere dikkatimi c görüg -geldi. Bazi okurlar bagka yelà tiler. Onlara gönülden tegekkür bderia Pek de nadir olmam" geklindeydi. yan diger bir tepki· ise "Ben buna la
az çok normal tablet geklinde

negin,

beslenen bir kipinin_ normal
ilaveren vimmin Amasma
ameliyattarm

ya

da

rvesan

gerek oletki-

digi ya da Ay'm konumunun

1edig

konularmda bu tep'kiyi gösteren okullar oldu. Benim

sonucunu

yazdiklarama.

genellikle qu ifadeyi duydum· "Ama ben banan dogru oldugunu bizzat yagadim." güpheyle bakanlardan
,yagayaalar

Bu tür tecrübeler
etki.

olabilir,

fakat bir

için. münferit--olaylar. araida benimsenmig çare.Tipta önemli alaa, ilaçla.rm, lmlk .sadece bir kipide ve belki lerin ya da tedami yöntemlerinin eginde dostunda degil, bir todavi grubunun çogunluonan da

ettigini lomrumg

kesin yeterli degildir.
geyin

gunda ve tekrarlanan

durumda etki

etmesidir.

B.u kamtlari elde ermek için en dogru yöntem, her zaman oldugu gibi, titiz bir aragtarma gerçeklegtirmektir ve en tatmin edici durumda bu aragttrma bir kargilagttrma grubu da içerir. tedavi ya da tammn kargilagtirdmasi.söz konusu oldugunBir da, bir gruba plasebo olarak adlandmlan verilir glikoz tabletleri) ya da bu graba lanir. "Plase.bo-kontrollü"
tirma
"kör"

säzde ilaç
sözde

(genellikle
uygu--

bir
bu

tedavi

olarak

tammlanan

tür

bir

aray-

gerçekleptirilirse,
uygulandigun

yani hem

aragttrmacilar ya tesadüfi

hem de
"dogru"

incelenen kipiler kimlere plasebo verildigini

da

te-

bilmerse (bu kipiler bir aragtirmanm temeli anlmig demektir. da zayif noktalari Elbette bu aragtirmalarm davinin
alanmda

seçilir), lyi

ve diger bir kanitlamamn. daha iyi bir yolu gimdisini ya da faydastzhtmi bir lik yoktur. Ancak bu tür bir aragtirmadan sonra belirÍi ke-

ilaç tedavisinin

tibbi

müdahalelerin

vardir, ama tip etki-

mümkündür: sinlik derecesinde gunu söylemek Ya da --ne yazik ki genellikle- bu ige yaramaz. vadede, ciddi aragttrmalarda

Bu ige yarai.

Ve elbette urun

de
'

yanhy ve

oldugu ortaya

kamtlandigi dügünülen geylerin çikabilir. Yamlmak insanm dogasmda

bir aragtirma, ne kadar iyi olursa olsun, hatali olabilir. Bu sebeple, her türlü tedavi vaadine kargi kugkuyu elden saghkla kalm. birakmaym. Ama her.geyden ance
vardir

18

TESEKK

ÜR

:

geyden önce,

Silke'ye

tegekkür

etmek

istiyorum.

Bilgi

aranlar
rtin

ve tegvik edenler: Gerd Antes, Ulrich Bröckling, Fischer, Fransirka Fritz, Florian Heinen, Sebastian

ermann,

Klaus Koch, Stefan Kohlbrenner,

Martin

Reincke,

.

ns Reinhardt,

Christoph Rochlitz,

JohannesStalter, Julian

Lter.

19

EKDKUSU in kendi sin kokusunudugabilir i? m
insan
agzi

imiz yagamigizdir:
avuçlanyla

kokuyor mu diye yoklamak agrun ve burnunu kapatir ve avuçlarma hoh> koklar. Böylece koku varsa bunu burnuyla algdayacagiigünür. Teori dogru görünse de,.uygulamada bu ige yaradaha dogrusu, koku ancak kendi kokumuzdan çok farkige yarar. Ama insan¯kendi
ahgir ve onu ekilde nin sebebi algilar. agaz

kokusunu sürekli soludu-

lan bu kokuya

hiç duymaz ya da çok hafifleÇoguinsanm ter koktuguna fark etmede budur.
I

I

n kandinibilinçIielarak agnya hamlarsa, p daha az nu algdad .
u

biraz karmagik olmakla birlikte igin ash tam tersidir. iyi haberden ba.glayahm:Olumlu dügüncelerin gücü agbir doz morfin kadar dügürebilir. §imdide kötü haber: kendisini piddetli
agrilan
agrilara

1

hazirlarsa

(örnegindig dokto-

undevusu

äneesinde),

:la,

hazirkksiz. yakalanmasma daha da yiddedi h ateder. Kuzey Carolina'da.
'nden

vücudun

iton-Salem

Üniversi

bilimciler Proceedings

of the

gre

Academy of Sciences der-gisindes bedad. acunn nasil süb, jektif
nueu
ren algdandigun

National

açaklayip qu so-

o

o

ne

Rahatsizhk ve-. hislerin yoguningu, äncesinde kadar act beklestiane girildigin-

çikanyorlar

den büyäk alçade enkilemyor.
21

Amerikali
ran

nörobiyologlar

agn

makaleleri

için

krh kirk ya
olarak sicakhk
ara-

bir aragtirma düzektse¢ñar. katilanlara, rahatsizhk -veren ama
uyaranalan uyguladalar. aci uyarmalsran

M.‡¾a
tehlike

gënüßü yaratmayan

Aragtirmacilar,
äuce
=arttirdalar.

hep

ayni

zaman
"orta"

hklanyla
nunda

"giddetli"ye

kadar
altıttrd1ktan

ve so"dügüV, sonra Görfüllüleri bu artiga iki

güm boyumca

sonra,·eziyetin

türánü

degigtirdiler.

Bu kez gönüllülere, orta piddette bir act nyarmasi bekledikleri nyguladilar. Beklenmedik gekilanda pidderli bir. aci nyarmasi de giddetli sicakhga moruz kalan gänülInlerde aci algilamasi,
giddetli
yüzde acima

beklendigi

ve

uygulandtg1

deneylere kiyasla

28 dügtü. Agnlar, en güçlü agn kesici grubu olan opiyatlarla da yaklagik yüzde 30 azaltdabillr.

Aragtirmayi yäneten nörobiyoloji uzmam Robert Coghill, diyor. "Agn, sa"Agnlari her geyden begamstz alglamiguz" . bölgesinden ·çikan maruz kalan vtiat dece negatif uyarmaya egsiz olan dügünce dün.sinyallerden ibaret degil, her insanda
yasmdan

geligiyor."

Aragtirma,
artig

giddetli

-agn

farkh beyin bölgelermde
smm yolu

gösteren

sinirsel

beklentisinin, faaliyetlerle el

ele gittigini gösterdi. Agn daha gelmeden änce, agn algilama-

âdeta yap11migti. Sadece Hint fakirleri ve yogilerin degil; agn hastalarinm da hayatimiza fayalgilamalarim olumlu gekilde etkileyebilmeleri tedavi edilmeda saglayabilir. "Agnlar artik sadece haplarla
melidir"

.

Coghill. "Beynimir agnyt gekillendiyor nörobiyolog direbiliyor; bu yetenegimizi-kullanmahyiz." Agn tedavi
yükseltmekle uzmanlan, antidepresan agnyi

ilaçlarm sadece morali

da bastirdigmt uzun süredir bilibölgeleri birbiriyle yakmyorlar. Beyindeki agri ve mutluluk acilari daha dan baglantih oldugu için, keyifli.ruh hali fiziksel yardimci oluyor. Freiburg Üniversiteaz giddetli hissetmemize kalmayip

den psikosomatik bilim dah profesörü Carl Scheidt, "Krohastalar için, agri beklentisini kesebilmek çok önemli" di.

"Ama insan bu lasardångüden

çikamarsa,

ne yazik

ki gu

·um

geçerli: Kronik agri, kronik agrmm
epiginin

Juyor." O zaman kigisel agri beklentiler de gerçeklegebiliyor.

devamuun haberciätesinde, bazen en be-

·xperience

e J.G., Laurenti, P.J., Coghill R.C.: The subjective ama T., McB of pain: where expectations become reality, Proceedings ofthe

National Academy of Sciences2005;102:12950-12955

UPUNKTUR upunkturdadoiru nektalari agarmak ğuemi midid
.

ilerce

ylldir,

akupunktur
önemli

tedavisinm

taraftarlari,

ktalari uyarmanm
-ignelerin

oldugunu

iddia ediyorlar.
vücut

dogru Meridgös-

11eri

özellikle etkili oldugu

çizgilerini-

Berlin Charité'de görevli bien çok sayida resim var. icilerin büyük bir aragtirma 2005 ylhada gerçeklegtirdigi

Åncak

bir gerçegi ortaya koydu Akapunktur etkilidir, agn ve hafißetebilir. Fakat birrjiden kaynaklanan rahatsizhklari yokk durumda ignálerm nereye battraldkgumi pek önemi Yapuan aragttrma çok detayhyds aragtirmaya, akupunkegitimi almig 13 bin civarmda doktor katúdi. Doktorlar,
.

fle.

milyon kez klagik 314 bin .hastaya toph mda neredeyse 20 1e batirdilar. Akupunkturcularan bugüne kadarki saglam argümam, vühatlarm ignelerle tta belirli enerji hatlan buhmdagu.ve bu üzerineydi. Ba todavi yöntemi ile bûyük bagari.

e

·ardabilecegi

edildi: Bag ve bel agrosa..geken e da elde eskinne göre alti ay a tedaviden
,sonta,

dört hastadan ûçü, daba da iyiydi. Hat-

behrtilerin hafifleme orani yüzde 80 ta diger rahatsizlddarda arasmdaydi. ile 90 Agrunn yiddetinin belirlenmesi söz konusu
oldugunda,
azaldigmi

yaklagk yüzde 50 hastalarm yarisi, agr11arma belirttiler hem de son-derece hafif yan etkilerle.
-

Ancak hastalar üserindeki.etki
noktalar1 uyardigi

açasadan,

ignelerin

hangi
nezle-

önemsiz gärünüyor.

Bay agnsi,

bahar

si, astim ya da sirt agrilarmda

akupunkturun

lyileptirici etkisi,

igneler dogru dizde dogru
tilan açikhk olmasa" memnun
Kaynak

noktalata agnlannda,

batirlmadigmda
· agulann önem

artroz noktalara terapistler

da görüldü. Sadece hafiflemesi için ignelerin
Aragtirmaya

batirlmasi
elde ettikleri

tagiyordu.

ka-

getiremediler. oluyorlar

sonucun sebeplerine tam olarak Ama hastalar için bunun çok da änemi
zaman

gerek: Hastalar

o küçük igneler i e yaradigt nas11 ve neden'in änemi - onlar için,
und

yok.

Bericht der Techniker Krankenkasse Gerac-Studie 16.11 2005

der Charitéam

20. April 2005 in Berlin

ALERJi Alerjilar ämiir beµ devemeder mi?
lyi ki öyle degil! Özellikle küçük
n gösteren yagta agir alerji alerjiye rahatsizhklasebebiyet ve-

çocuklar,

yaglari ilerledikçe, ren maddelere
ya vermezler

genellikle

da

en azmdan

hiç tepki daha za-

yif tepkiler

gösterirler. ABD'de
yaklagik

Bu tezi kamtBaltimore'da 2.80 cocuk

lamak

için,

Johns Hopkins Üniversitesi'nden çocuk doktorlan
'

üzerinde

incelediler.

geligimini fistik Sonuçlar, çocuklarm yak-

alerjisinin

k yüzde 9'unun büyüdü.kçe
arasmda

alerjiden

kurtuldugunu gästerneredeyse

Bu çocuklar
alerji
,

çok agir,

hatta

öliimcül

be-

ler gästerenler
ashnda

de bulunuyordu. Hatta yer fistigt fistik alerjisi degil, kabuklu yemig
alerjik tepkiler

alerjisinde alerjisi-

ileriki yaglarda
yüzde

göstermeyen
alerjik

çocuklarm reaksiyonlar

ai yaklagik

20'dir.

Bu yüzden,

terdikleri

içi¯n beslenme düzeninde kisitlamalar yapmak zoda kalan çocuklar, alerjinin hâlâ devam edip ettnedigini için, belirli arahklarla
testler alerji

trek

testleri yaprirmahdir.
uygulanmalidir.

An-

bu

her

zaman

doktor

nezaretinde

cher D.M., Conover-Walker M.K., Matsui E.C., Woodi.A.: The natural istory of tree out allergy. Journal of Allergy and Clinical Immunology 2005, 16:1087-1093

-

OL alkalp wedamarlari genç tutar mi?

mzi garap hayranlari bu haberden hoglanmayacaklar. Yelelanda'daki Auckland Üniversitesi'nden od Jackson ve R alkolün --gimdiye dek savunulan
etkisi
tezin

µna arkadaylari,

ak-

--

kalp ve damar üzerinde koruyacu bir

olmadgm

tip dergisi Lancet'te, içkinin a ediyorlar. 2005'te uzmanlar, miktaharda ik ya da orta tüketildiginde bile neden saglikaçakladilar.

madigini

Jackson, "Mesai

açrk" diyor. "Alkoolumsuz

täketilsin, ne mahtarcla tüketilitse sinden fazla degil. Hiçbir yey kargahksiz degil." özelligi
pldugu

olumlu etkisi,

klkohin kalp güldüren Lancet'te

tezi
-yine

1979 ydmdan
aym

Lren

kamuoyunda yaydmigti. O zamanhar
alkol tüketiminin
makale

mesYa-

·1ergisi

insan ömränû

uzatma

ligini .kamtladigt dügünülen bir

yay1mlandi.

zarlar, "Alkol tiikefimi

ile daha az kalp krizi
"Koruyutu

arasmda

bir bagyakmda

lanti

var"

diye yazlyorlard2:

maddenin

bulunmasi bekleniyor." Dikkat çekici bir çogunhikla Bordeaux, Chialiti ya da Napa-Valley bälgelerindë aragtirma ve farkh içki türleriaetklayan yüzbilimcilerin yayimladigi nin olumlu etkilerini lerce makale bunu izledi.'Sadece kirmizqarap degil, beyaz gad5 damarlari säzümona rap, bira, h.atta yüksek dereceli içkiler makalelere Meslek-dergilerindeki açik tutuyordu. "Serefe"di'yapaa

atihyor ye bagliklar . olumlu

bir haber

günlük hayattan nihayet ve tip uzmanlari mutlulugunu yagiyorlardi. Stanvermenin günde iki yarim

litrelik bardak bira, iki çeyrek litrelik bardak kirmizi parap ya da bir bardak yüksek dereceli alkollü içkiden saglik açismdan fayda saglayacaklari yönündeydil Kadmlar için dozlar biraz daha dügüktü. dezavanSimdiYeni Zelandah bilimciler bu aragtirmalarm uzmanlar tajlarma Aragtirmalarm birçogunda igaret ediyorlar. alkolün olumlu etkisine belli ki inanmak istemigler ve bilimsel standartlari göz ardi etmigler. Böylece, agiriya kaçmadan içki dart
öneri, erkeklerin

durumlari kargilagtmhrken, eskiden içki içen kipiler de yanlighkla h.iç içki içmeyenler bu kipilerin çogunun grubana dahil edilmig. Aragtirmacilar, saglik sebebiyle içkiyi biraktigma ve. birçok hastahktan muziçenlerle¯hiç içki içmeyenlerin
saghk

darip olduklarma

deginmemigler. Yeni Zelandah
pekâlâ olumlu aragttrmacilar,

Öte
marlar

yandan,
ü.zerinde

alkoÍün
'da-

bir

etkisi

olabilecegini miktarlarda

kabul
tü-

ediyorlar.

Ancak bu

etki sadece yüksek
-

alkol

alkoliklerde yapilan otopsilerde gaketildiginde söz konusu iyi durumda damarlarla kargilagilmig. Ama bu girtici derecede alkolün yine de kesinlikle zararli olkadar yüksek miktarlarda

dugu ifade ediliyor.

1

Atlantah
na

tip

uzmanlari,

American

Journal of Preventive
diger hata kaynak-

dicine dergisinde alkol aragtirmalarmm

dikkat çektiler. Buna göre, agmya kaçrnadan içki içenkalp ve kan e karydagtirildigmda, hiç içki içmeyen kipilerde -risk faktörünün 27si daha belirgin. Jackson agimi için 30 kaçmadan içki tuketimi hakkmdaki çarpitilung bakig iya tartigmalara hormon tedavisi hakkmdaki um menopozda tzetiyor. Her iki durumda da, onlarca yildir, hem doktorlar
inanmak istiyor. Her iki durum-

açak laboratuvar deneyleri ve aragtirmalar da, tartigmaya tüketiminde zararsiz bir i destekler gibi görünüyor. "Alkol ancak kap(tar yok" diyor Jackson.Ama kesin gerçeklere

etkilere a de halk olumlu

ah

deneyler

sayesinde

ulagdabilecek.

Weus 5., Alcohol and ischaemic heart disease: cson R., Broad J., Connor J., grobably no free lunch. Lancet 2005 366: 1911-1912 risk factors and mi Z.5., Brown D.W., Brewer R.D... vch Cardiovascular US- adults. nondrinking and moderate-drinking confounders among of American Journal Preventive Medicine 2005;4369-373

d iBBBHIaptaHagtirir un?

kadmlarda ve aµriya kaçmayan miktarlar sör konuoldugunda, bu iname dogru degl gibi görünüyor. Amerikabir aragtirmasi, agirrya kaçmadan tüketilen ap uzmanlarmm colün yaghhkta bunima ve digkrmbiesub boeukltklen Tüzgösterdi. Tercih edilen içkinin parap ya 23 azaltabildigini bira olmasi
Harvard
sónuçlari etkilernedi. ve Nashville'den

sellikle

buimcilem.70 ile 81 yaglam

ara-

ada 11 binden fazla kadmm katëdrgt bir svagtirmada, kanzihinsel kapasite-ve bilipel fonksiypalarmi inteledincdarm

ler. Eu kadmlarm içki täketimi Kaukacudan, ya da sorulmugtu.
akillarina

son 20 yil içinde kaydedilmig -örnegin, bir dakika içinde
ya

geldigi kadaraçok hayvan saymalari
söylemeleri

da

sayi sira-

tersten Sonuçlar, düzenli olarak günde yaklagik 15 gram alkol alan kadol"arin, hiç içki içmeyen kadmlara göre daha yüksek dügünce ve mantik kapasitesi gösterdiklerini ortaya koydu. 15 gram alkol; yaklayik 0,3 litrelik

larmi

istendi.

bir bardak biraya, 0,2 litrelik bir bardak.garaba bir bardak da bunama
yüksek ya alkollü zihinsel

ya

da küçük

içkiye denk geliyor. Gelecek y111ar-

. riya

de, apkaçmadan içki kullananlarda hiç içki kullanmayanlardan daha dügüktü.
riski

da

fonksiyonlarda

azalma

Bu fenomenin

farkli

açiklamalari

olabilir.

Ancak.bunlar-

dan biri akla yatkm görünüyor: Apriya kaçmayan miktarlarda alkol kalp ve damarlari olumlu etkiliyor, kan dolagmim iyilestiriyor ve bäylece beyin damarlarmda zedelenmelerden inmenin önlenmesine kadar etkili oluyor. Ayni gekilde, sebepaçaklanabilmig olmamakla birlikte, Alzheimer riski de .içki leri
tüketimi

ile azaltilabiliyor.

Stampfer

M.J., Kang

on cognitive

352:245-253

J.H., Chen J., vd: Effects of moderace alcohol consumption function in wornen. New England Journal of Medicine 2005;

Alkoikanser riskini arthrir mi?
agiz boglugu, yemek borusu karaciger kanserlerine yakalanma riskini arttiri or gerçi ama bazi kätü huylu tümör türleri, düzenli olarak belirli miktarda alkol alan kipilerde daha az görülüyor. ve
28

Yüksek miktarda

alkol

tüketimi,

Belirli lenf kanserlerini aragtiran

bir uluslararasi

bilimciler

alkol tüLancet Oncology dergisinde, dügük miktarda riskini stiminin Hodgkin digt lenfomaya (NHL) yakalanma _ valttigmi kamtlamayi bagardt. Hodgkin dig lenfomalar, lenf

cibi,

hücrelerinin bornima gösterdigi farkh tümörleri apstyor. Ìsim olarak çok tamnmasa da, NHL en çok rastlaaltmci, kadmlarda ise erkeklerde an kanser türleri arasmda skizinci sirada. Aragtirmalara katilan 15 bin kiginin verileri icelendiginde, gekildë içki bilimeller, sik degil ams idüzenli
steminin göre yüzde
alkol tüketi-

NHL riskinin hiç içki tüketmeyenlere 7 daha dügük oldugunu buldular. Bu risk, artan
miktanyla
azalmlyordu

iketiminde,

içki türünden baama tüketilen tümör türünde unsizdi. Burkitt lenfomasi olarak adlandanlan en büyük azalmayi--yan yariya- gösteriyordu.

ti

.sk

Aragtirmacilar,
yakalanma

apr1ya

kaçoadan

täketilen

:

riskini

azaltmasmm

sebepleri

kansehakkmda ancak
miktarlarda tükevücudun

alkolün

thminlerde

bulunabiliyorlar. Bilinen, agari

Imedikçe alkolün bagigikhk sistemini nyardigt ve astahklara karp savunma gücünü yükseltebildigi. Aynca alol, .vücut hücrelerinin insüliri hassaW etini de yûksekiıor. ¯kalmalügük insülin hassasiyeti diyabet riskini arttirmakla
ap,

lenf kanserlerine

yakalamna

riskini

de biraz arttiriyor.

[ortan L.M., 7hen¡r T., Holford T.R., vs: Akohol consumption and risk of nonHodgkin lymphoma a pooled anaysis. Lance Oncology .2005; 7:469-476

ikoisix biranm igin& &iëalhelga
Avrupa'da.särdûrälen

l
r

on zamanlarda

mathe

0.0 alkol

birlikte, bu sorn beyük iß¾afte adli) tip aç1smdan da õnein kazanacak.
29

smiri

artigmalanyla

pek yakmda

Alkolsüz
emin olamaz.

bira içee: Jaigi gerçekten hiç alkol .ahnadigmdan ibaresi içeceklerde alkol dereÇünkü
"alkolsüz" "alkol-

hacim olarak :0.5 vol. ya .da daha altmda oldugunu ÖfDCgin, gösteEif. Almanya lpagarmda bulunan çogu Ancak trafikte sür" birada bu orasA3 ile à.49.arasaÂ&ada-r. ulagmak geçarli olan 0.5 alkol için litrelerce alkolsüz sunrana
cesinin

.

bira içmek gereki.r.

Vemekten Özellikleyagh
ikram inamlir.
edilir,

-

grtair.ighi bir

haamihelaylagtirirmi?
sonra bir bardak sert içki içkilerin yagi çäzdügüne

ve apr

yemekten alkollü

çñnkü .yüksek

Oysa yüksek dereceli bi.r içki, akyamm devamun koAlkol hazmi hizlandilaylagtirmak. yerine .daha da zorlagtmr: racagma frenler.. Çünkü alkol anide asitlerinin ve diger mide
sivilarmm

çah masuu
yagh

likle karaciger)
olur.

bozar. Ayrica, böylece organizma eritmekle yemegi degil, alkolü

(äzelmeggul

Dolayislyla

gigkinlik hissi daha da uzun sürer.

Alkoisoguia kargikorur mu?
Alkolün
veren sübjektif etkisi olarak oldugu
-en

azindan kisa .süreligine-- sicakhk

bir

inkâr edilemez. Birkaç bardak içkiden

sonra çogu insan ho bir sicaklik hisseder ve yüzü kizarir. Ancak igte tam da bu olgu, alkolün soSa
,

gukta
. zaran cakhk
-4

uzun

süreli

sicakhk

veren

bir
Ki-

etkisinin

olmamasmm

nedenidir.

yanaklar

ve kisa sürengine sibasmalarmm sebebi, alkol neyüzeyinin altmdaki

deniyle deri

küaslm-

çük damarlarm
30

geniëlemesidir

.

Bu mekanizma,
neden anlar ve gönüllä

vücuduo

normalden

daha da çabuk

isi

ybetmesine

olur. Evsiz

barksiz, sokaklarda

yagayan

ya da zorunlu olarak kigm geceyi digarida irenlerin -bayma hep gelen felaketin.sebebi de budur. Alkol-

halde uykuya dalarlar; genigleyen damallar cudun daha da çabuk sogumasma sebep olur ve insanlar
ri

a sersemlemig

tlikesiyle

bir soguga maruz kalmadiklari halde soguktan kargi kargiya kallrlar.

donma

Il BEBEK SENDROMU GLBMS

ibekler

se kägik çocuMargilläkogun mu
ve çocuklara nasd

.

.

hdWT

.

scuklarm

davramlmasi gerektiginin
yok. Anne

egiti-

kadar

bir konu. Ve tam da çocuklara nasil davramassyla ilgili, çogu anne baba kendi.. degru ·bildiklerini

zor bir vermdek hassas

gey neredeyse

babalara

iyi tavsiye-

yatirmak ur: Daha saglikh oldugu için çocuklari.yüzükoyun li. aksidir.. En änemli tavsiye hâlâ Oysa dogru olan tam
yönünde.

a.ck to sleep" tü yatirmay:"

bu Íngilizce kelime
"tekrar

oyunu
.ifade

hem
ediyor

"sir-

hem de
ani

yatarmayt"

ve ·

bebek ölümü riskinden kaçmmanm yolunu ne stermeyi hedefliyor: Anne babalar bebeklerini birinci yagma :lar dümdüz sirtüsgi .yatirmah. Muni-h Üniversitesi'nde
babalara Kinderspital'den
simr

tunersches

kn.mlykla ri profesärüiFlobaba bu tavsiyeye b
uydu-

n Heinen, "Giderek d.aha çok .anne adan beri, a.ni bebek ölämü.vakalan

ölçüde gerfledi" 1990'da hala 1283

istatistik Dairesi'ne gärealmenya'd i bebek ölümü vakasi varken 905 wh
-bebeklesi

ror.

dagurada bir), 90'li

sirrüsrn yatirzaa tavsiyeleden sonra bu:sayi.sürekli dügtñ ve 2004'te 323 vaka olarak rdedildi(2184canh dogumda bir)

larm bagmdan itibaren

Amerikan

Çocuk DoktorIari
vakalarima revize

B-irli-gi Ekim 2005'te,
ender

ani

be-

bek

ölümü

hedefleyen,
siye 2000'de

daha da yaganmasuu edifrrig yent bir tavsiye yayimladi. Son tavÛOktOE RIE

-glecekte

yayHRIRMH1gt1..

da, ani bebek
emme sirasinda
sayesinde, ri

ölümü sendromunu

sialikle tavsiye edihnesi

de yet ahyordu

igin engÃÍlemek EMZIK).
emzigin

¶€ni ÖRefilefÏ arâSm-

ke-

(bkz.
ve

Emzigi

farkh emrne reBeksleri ve belli ki bebekler nefessiz kalma
atlatabiliyorlar.

solunum

ahytirmasi

diger iritasyonlababalarla bir
ya-

daha iyi

Bebeklerin

anne

takta

yatinlmamasi

da

yeni famiyelerarasmda.

odada bagka bir yhtakta

ya da dogrudan

jan

Bebekleri aym odada yatirmak

daha dogru. Birkaç doktorlar
nrun anne

yll- äncesinde,

babamn kalp atiglasakinleytirdigini
anne
ve
-

çocuklari

bu yüzden bebeklerin
aynt yatakta yatmasmin

babayla

tibbi açidan

daha faydah oldugunu lardi.
Anne gebelik
anne

dügunüyorsigara.

sirasmda

kullanmazsa,

baba dogumdan

sonra da- sigara içmez ve çocugu hava kirliliginden (örnegin soba dumam) uzak tutarsa da ani bebek ölümü sendromu ris-

ki dügüyor. ditilip sicak
mgli.

Çocukodasi fazla
"paketlenmemeli"

isitilmamali

ve

ve çocuk fazla giyçocuga asla bere giydirilme-

tulum ve pijama giydirilmesi yeterli; yorgan ya da battaniye yerine uyku tulumu kullaumak daha dogru. Odanm sicakhgi için, hafif giyinmig bir yetigkinin kendisini Bebeklere
rahat

hissettigi

isi

tavsiye

ediliyor. yatmlmasmo

yagma kadar sirtüstü dogru oldugu bilgisiyle birlikte çocuklann

Çocuklarmiki

daha geligiminde degigikyavagladi. Daha

likler de yaçandi.

Çocuklarmgeligimi biraz

:

Sirtüstü yatan Lerinikullanmayi, dänmeyi ya da baglarun kaldirmayi deLeyi daha geç ögreniyor. "Günümüzde çocuklarm motorik
im agamalarma,
eski geligim norm tablolarmda

·e

bebeklerin daha çok

yüzükoyun tegvik

yatirilmasi,

çocuklari

hareket
çocuklar

etek-

ediyordu.

yazan deI

birkaç hafta daha geç ulagtiklarim lyoruz" diyor Münih Ütiiversitesi Haunersches KinderspiFlorian, Heinen. pozisyonda çocuklar dalen azla tepinmeye ve daha erken hareket etmeye tegvik olu"yüzükoyun

ere

kiyasla ortalama

ar."

:de

hafif gecikmenin, günüherhaigi bir tibbi olumsuzlugu olbilindigi kadariyla Sadece
tip

Ama geligim agamalaruidaki

hšmi söylüyor Heiner.
agamalari

kitaplarinda

tipik

geli-

içm verilen

sürelerin ilericie degigtirilmesi gerekuygulamadaki zor-

ii

if ade ediyor. ocuk doktorlarmm bir diger tavsiyesi,

ardan.dolayi

,

baginm doktorlar çocugun

arkasom

bagarisiz olabilir. Sartüstü pozisyonda bebedüzlegmemesi ve asimetrik geligmemesi bagim bir hafta saga, bir hafta sola

rmay1 tavsiye ediyorlar.

Ik

force on sudden infant death syndrome: The changiog concept in sudden fant death syndrome· diagnostic coding shifts, controversies regarding the
to considet

environment, and new varia.bles ediatrics 2005;116:1245-1235

seping

in reducing

risk.

ik çac
ük çocuklarm,

gamigacik bir ggg
içinde yumugacik

mqumahd;ë
bir battaniyesi, pofuduk

acaklari

olan yatakve yastik gibi diger yumugak nesneleri göze çok rahat görünür. Ama bu saghkli bir.gey degildìr. tek Çocuklarin bagna
yattelmasi

ipe çok saghksizdir.
ve sirtüstü .

yatmasi,

emzik

anmasi

dryinda

ani

bebek ölümü

33

için, küçük çocuklarin mümkün oldusadece bir çargaf geçirilmig olan bir yagunca sert ve uzerine takta yatir11masi tavsiye ediliyor. Ayrica küçük çocuklar on uyurken mümkün oldugu kadar azmdan saghk sebeplerindensendromunu änlemek
az rahat

etmeli. Buyük oyuncaklar
yumugak nesnelerin,

da dahil

fuduk oyuncaklar,

yastiklar

üzere, posarilabileceve çocugun

olmak

gi diger
yatagmda yumugak

yumuçak

hiç igi yok. bir
yüteye

bir yaçunn altmdaki bir çocugun Çünkübirçok aragtirma, aniden yatakta
yüzükoyun gösterdi.
yatarak yilzlerini

ölen çocuklarm

çogunlugunun,

Gerçi ani bebek sebebi hâlâ tam olarak bilinemiyor ama älümü sendromunun çocuklarm yeterli derecede hava çogunlugunda bu vakalarm
gömdüklerini ve bogulduklari tahmin ediliyor. agir battaniyeler, yorganKü.çük -çocuklarm yataklarmda lar ya da ärtuler de olmamah. En dogrusu, çocuklari fazla dar Ama çocuklarm uyolmayan bir uyku tulumunda uyutmaktir.
alamadiklari

kuda bu
Bebeklerin
V9ynek

tulumu-

yüzlerine

çekmeyeceginden

emin

olunmah.

yastiga da-ihtiyaci yoktur.

The changing concept in sudden Task force on sudden infant death syndrome: the diagnostic coding shifts, controversies regarding infant death syndrome: sleeping environment, and new variables to consider in reducing risk. Pediatrics 2005;116:12454U5

Bpbeklarsirtiistii uyudulunda, ani bebek ölümünün bilindijindenberi, tausivelere önlenebilecaÖi · uyuluyormu?
.

Ashnda

bu bir

bebeklerin

y üzükoyun

sendromundan

En geç 70'li- yillarm bagmdan beri, yatmasinin korkulan ani bebek älümü bariz gehayatlarim kaybetmeleri tehlikesini
skandal. 34

'

Ide

arttirdigt

ecak

biliniyor. Yine de çogu tip uzmanlari birligi, 90'h yillarm bagmda,.çocuklari s1rtüstü yatirma tavsiyeBebekler için yüzükoyun pozisyonunun
ne kadar olduguna

ii

açikladi.

rarh

dair daha

önce

saptanmig

kanitlar olmas/na

bu pozisyon 1945'ten yaklagik 1990'a kadar kitaplarbroçürlerde hep tavsiye edildi. . ve New Yorklu bir patolog daha 1944 ydmda, beklenmedik <ilde uykuda älen bebeklerin üçte ikisinin yüzükoyun yattiu ve boguldugunu gäzlemlemigti. Buna ragmen 1945'ten iti-

"gmen,

Amerikah çocuk doktoru Woolley'in dügüncesi kabul rdü. Woolley bogulma teorisinin yanh; oldugunu açiklamig bebeklerin, yüzleri örtü ya da yastikla kapah olsa bile nefes
säzde açik gekilde gösteren birkaç deney hakkmda Bu yüzden Woolley bebekleri yüzükoyun yatirediyordu.

ren

Lbildigini

gi vermigti.
tavsiye

tyi

Ayrica bogulma teorisinin söylüyordu.

anne-baba-

a vicdan
ira,

azaba yarattigun
sirtüstü

1991/1992'den Åncak
edilmesi

yatirmanm kesinlikle tereih ektigi dügüncesi yaygm olarak kabul gärdü. Birçok aragttrmayi biraraya getiren bir çahymarun

bebekleri

yazarla-

en geç 70'li yillarm bagmdan beri bebekler sirtüstü pozisyocida yatirdsalardi ve bunun faydasi doktorÏar popüler live

atür

üzerinden

duyurulsaydi, y2imzca Büyük Britanya'da
ve ABD'de tah min

dagik 10.000, Avrupo
vakasmm

ise 50.000
ediyorlar.

.ani

be bek ölü-

,

änlenebilecegini

2005 International Journalof de yayimlanan bu sarsici sonuçlar,
yaymcilarmi mesleki makalelere

yaz mda

yaklagim üzerine tart1§ya irti. Yayunladiklart bir- orumda, yazarlardan aragtirma .uç1arim daha iyi sunmalarmi talep etá½e ysym organlaia yer alacak her bir makale için artik gagtirmalann gün-

"in

tip dergisi saÑgm Lan-

dergiÑidemiology

durumunun bir azetini e verilen makalenlin hangi Î

ardam-

I

da

aragtirmalarm

güncel

dururnundan ileriye gittigine dair bilr.

gi talep edeceklerini
¥9ynak

açiklarida

Gilbert R., Salanti G., Harden M., See 5.: In ant sleeping position and the sudden studies and historical systemati.c review of obserotional infant death syndrome: Journal of Epidefrom 1940 to 2002.International review of recommendations
miology

2005;34.874-887
trials

Young C., Horton R.; Putting clinical

into context. Lancet 2005;366.107-108

RTAKKARIME Ayakbagparma"g a gelmedigi anlaplabHir mi?
Bu çok sik
uygulanan

mm ayaja tam gelip

kabi numarasim özellilde çocuklar ayak parmaklaribu yöntem uygulamrken, bükerler. Daha etkili bir yöntem, çocugun nr refleks olarak kartona basmasi ve ayagi çevresinden kartona igaretlemektir.
Ayakkabima iç tabamm
elbette

bir yäntem olsa da, aslmda dogru ayakbelirlemek için gerçekten ige yaramar. Çünkü

çikarip ayaga

uygun

olup olmadigma

bakmak da

faydah olabilir.

k Ayakkabi artonierimo inerindeki numarelar agakkabiomaaraleri imin?
38 numara

k

her

zaman

38 numara

degildir. Bu,

modelden

mo-

degigir. "Ayakkabmm iç alamm dele ve üreticiden ureticiye. baz' alan bir ölçüm sistemine ihtiyacimiz var" diyor Tübingenli spor ortopedisti Thomas Horstmann. Üreticilerinsadece ayakkabi kartonunda
. m yazan

numarada

ayakkabi

üretmele-

rini ve artik

nihayet ayakkabi

kahplariöne-

daha geligmig hale getirmelerini
36

-or.

yd içerisinde re

düzenlemeler geçmig neredeyse hiç degigtirilmedi Ayaklar geçmige pek fazla degismedi ama kahplar çocuklarm ayaklarmm karg11am1yor. Üreticilero
Taban
zamanlar

Ayakkabdarm.çogunun

üretildigi

lyaçlarmi

WMS siste'ge-

.nde
,

·

Geniglik Sistemi) --yani orta, dar- uzlagtilar. Bu yeterli degil. Tübingenli doktorölçümlerinde bey kriter çikarddar: Ayak taragt genigligi,

(Weitenmesssytem:

puk genigligi, ayagm

üst kismimn yüksekligi, tarak açisi ve unlugu. Bu kriterlerden yaygm olan üç tip belirlediler: Hanli ayak (ayak parmaklar1 kisa ve genig, ayagm üst kismi

ksek), ince a ak
uzun), mi uzun, tarak

(ayakince,

ayagm

k üÀtisrm dar,

iklari

sivri ve uzun ayak

(ayak parmaklari

ayak parkisa, tarak

nadan

açisi dar). Ayakkabi üreticileri hiç sorun yakahplarmi degigtirebilirler. Ayrica taban geometrisi

Taban geometrisi çogu kez ayagm yürürken yuvarima hareketine uymaz. Ayakkabmm en esnek bğlgesi çogu a fazlasiyla geride ya da öndedir, ba zen mev cut. bile degil.

öneml.

Oysa bu bälge tarak olmaz. Ayakkabilar

kisnunm

altinda

ortada ohnahdir.

lyi
de

akkabilari

kullandiktan sonra
yoktur.

atmaylp

bagkasma vermek

111;

tamamen

eskimedigi

sürece giyil-

lerinin

sakmcasi

AKLAR sim ön hšRNg|G NOgmak katlanmalariölder mi?
.

ÑËÈÒf

UF

iÑMT

kistmyla kogmak sportif ve güvenli sayihyor; hatta kokmmaya nig o ki, sakatlanmalardan yanyor. Kendini zindelik damymapu sporunun piri ilan etmig
ayagm ön

agm än

kismiyla kogmamn propagandasmi
yere¯ ayagm
37

vÄ birçoÈkisi

yapmakta.

yöntem,

insanlarm,

sadece ärt kismiyla

basan

ya hiç degmeyen ya da hafifçe degen, olaganüstü gärüp kopyalakogu yetenegine sahip Afriladi k uculardan
ve topuguyla

profesyonel kisa mesafe diklari bir s¯til. Televizyonda bu kilometreyi ayagm ön kismiyla basakopucularmda ve Ã2,195 görebiliriz. Afrikarak kogan bazi kalburüstü maratoncularda li kopucularm yaptigi, brta. Avrupa'da zaten dogudan hare-

st'ili

ket etmenin

dogal yöntemi

sayihr

-

atletizm

aslarmdan

bir bir-

geyler kapmak da pek yanhy-olmaz. çok kogucu rahatsizhgunn

önüne geçilebilecegi

bu yöntemle AyrÎca,

Çünkü ne de olsa,
yüzde

-farkh

aragtirmalara

dügünülüyor. göre- kopucularm

30 ila 50'si yilda en az bir kez, kogmayla baglantih gika. yetlerden muzdarip.
Würzburglu yeni kogu stilini
ayene etti, ama

ortopedi inceledi.

uzmatu

Markus
vardi.

Walther'in

ekibi bu
mu-

Ekip 2000'den

fazla koçucuyu

farkh bir sonuca ön kismiyla yere basarak kogmak ayagm arka kismlyla basarak.kogmaya kiyasla daha at sakatlanma tehlikesi barmdirmiyor; sadece fazla yüklenme sonucu olugan sakathklar farkh. Çünkü ayagm arka kismiyla basarak .kogma
na göre, ayag,m
tendonlara agir bilegin iç tarafmdaki yük biniyor, ayagm ön kismiyla kogu stilinde ise bacagm· ve bu durumda baldir kaslari ayagm diger bãlgeleri zorlamyor tendonu. Yani, ayagm än kismiyla yere degerek kogma ve agil

Doktorlarm saptadigi-

stilinde,

büyük oranda

-

stili

gikâyetleri Yillardir

azaltruyor;

gikâyetler

bagka yerlere kaylyor koganlar, Würy

yalmzca.

herhangi bir gikâyet yagamadan

tavsiyesine göre, acil gerek duyulmaburglu tip uzmanlarmm dikça kogma stilini asla degigtirmemeli. Bunun için hiçbir tibbi sebep yok. Özellikleyagh kogueular, stillerini degigtirince

farkh bir

tür zorlanmaya

maruz

kalacaklari için,

asil o zaman

aári yaçama riskiyle

karp kargiya kahyor.
38

TERAPiSi H çiÇEK li çigek terapisi birgek rahatsizhkta hastahkta se lah olur mu? .
.

.ok

insan bu
terapisi"

tedavi

yöntemine Edward

inamp uygulasa

da, bu
yoktur.

teda-

n etkili

olduguna

dair hiçbir bilimsel kamt

"Bach

k

Doktor

tarafmdan geligh (1886-1936) di. Tedavinin prensibi, fiziksel tahklari bozukve psikolojik belirli bitki karigunlanyla Bach, farkh psi-

-

'

.

.

.ari

avi etmektir.

ajik

kigilik

tipleri

Jari çegitli ruh :1karak kategorize etmig. BöyBach'm teorisine
neden rub

belirlemig ve hallerinden yogöre,

belirli

atsizhklara

olan 38 ne-

hali (ärnegin, nefret, cillik ya da hirs) var ve bimlar :içek äzuyle redavi edilmeli. Bu durumda -Bach'm iddiasma bununla e- belirli bir hastahk degil, psikolojik bozukluk ve da dogrudan giktyetier tedavi ediliyor. h'm savma göre bitkilerin faydah ohnasunn sebebi, bunladegil, ayrica enerji ve ruhani sadece belirli etken
olarak

I

Jantih

Laddeleri

ler-de içermeleri; fakat Bach bu güçlere açiklik getirmemig. ragmen, Bach çiçek terapisinin Ancak farkh aragttrmalara dah oldugu gimdiye dek kamtlanamadi. Bunun sebebi,

bitki seçimini tamamen seagisel gerçekleytirmig olmast botanik tutkusuna açikhk getirebilecek herhangi bir bilimsistem ya da benzeri bir gey kurma yhmetine de girigmeolmasi. Bach'm tnUmatlarum göre ("bulutsuz bir pazar
39

:h'm

günü sabah

saat

de

saklayin,

9'dan önce toplaym, kaynak-suyu ile bir kasekonyde yd¾er Benzeri bir sert içki içiride konserve

inceltin") elde edilen ilaçlarm ve siviyi l'e 240 oranmda hazirlamp gekilleri de, bu tedavinin etkisini kamtlamaya pek türden degil. Ayrica son derece hoggärülü psikologlar bile, Bach'm, insanin tüm hayatimn ve acilarive psikiyatrlar -nm oldunu tedoktorun belirledigi 38 ruh hallyle açiklanabilir
zini elverigli

edin

sok

temkinli tabirleterapisinin

akla yakin

dört tane kongerçeklegtirilmig ve bunlar bir analiz klinik aragtirma geklinde birarg getirilmig. Dört aragtirmadan ikisinde, çiçek
trollü terapisinin

Çiçek

etkisini konu alan sadece

bËlmuyorlar.
gikâyetleri

dogtitada

e.depresyonda

hafifletmekte

Amaoldugu"beürBfinig. bei iki aragtirmanm da metor kidar açisandan o eksiklikleri var ki, burlari kamt olarak görmek imkânsuriira her iki incelemede

faydali

de, kargilagilan
etkisinden

hafif olumlu
mi

eikinin

çiçek terapisinden

mi, plasebo

kaynaklandigrkonusunda
Diger iki aragtirmada
adi verilen

bir
"rescue

ayrim

yapilmamig.

(ing.: hayata dändürme)
kargi faydali herhangi bir etki saptastresine

damlasi"
olup namamig.

damlalarm smav
,

olmadigt

incelenmig. Bu analizde

Stiftung Warentest*

özet olarak,

incelenen üç alan-

da (dogum, depresyon ve kamtlanamadigi sonucuna
tahklarda, mevcut

smav vartyor.

stresi) bile herhangi bir etki Diger gikâyetlerde
ve

bilimsel açidan ciddiye almir degil. Böylece Bach çiçek terapisiyle
tedavi edilebilecegine

bir aragtirma hastahklarm
yok.

hasbile
etki-

.

li bir
*

gekilde

dair hiçbir gösterge

Sdf tung Warentest (StiWa) Almanya'nin önde gelen tüketici koruma organiz.asyonudur. 1964 yllmda kurulan bu vakif, ürün ve himmederi karydagtirarak kamuoyuna raporlar sunar

(ç.n.).

Kaynsk

Stiftung Warentest: bie andere Medizin. "Alternative" bewertet. Berlin 2005, s. 99 vd. 40

Heil methoden

fiir Sie

DEMCiKLER

demciklerfagdaan oMinjuigin kiiçUk çocuMerde ile b usalar olur mu?
azmdan

onlarca yildir bäyle bir inanig vardi.

Bademcikleri

22n

çocuklar

büyük

zarara.

da ugramamig görünnyorlardi.

cak

iar.

bademciklei·bagigikhk sisteminde gayet änemli bir rol Çünkü bunlarda çok sayida koruyucu hücre üretilir.
ve nefes

Iemcikler, yemek
a, Waldeyer ve

idir

halkasi bu dokular mikroorganizmalari
adi verilen urak tutmaya

borusunun girigindeki konumlalenfatik dokularm bir parnefes yollarmdan ve yarar.

firim sisteminden

aMar dig8nce bazen kafalari
çagunn
en etkileyici ve

¡M BELiBRESÌ

mi?
Okulda ço-

:ukluk

olaylarmdandir.

lardan biri düger

n dügüglerden sonra bile ancak yuvarlak, kanayan bir lik görülebilir, daha fazlasuu görmek mumkün degildir. "Kafamn delindigi"qden gekilde, kafataaçikhk olugturan a derin bir arafaamalar elbette.vardir.
.bahsedilebiletak

hemen herkes göyle de: "Kafasi delinzamanlar, O insanm bagi delindiginde küçük bir kratergöründügünü beynin hayal ederclim Ïgin gerçegi, olay ya-

delik olarak bahsedilen gey aihnda yezeysel bir deri yaamasidir. Kafatasi kerisi oldukça gergin oldugu için, bu genellikle daire geklinde aç1hr yani delik'gibi gõrünür.
-

i

41

BAWLMA midir? Kafa suumiamadaIggamm ugumam.önlansopii
Kafa
travmah

kazalarda genellikle göyle bir
Bu tavsiyenin

telagli

tavsiye

dugeçi-

yulur: Aman uyutmaym.
ren

arkasmda,

kaza

kiginin bir ket

daha

uyuya uyanmayacagikorkusu

kahrsa, komaya girebilecegi bayildiktan

ve

bir

yatar. Anlagilan o ki, bu bog ina-

m§m. kayna-gi, hastalarm ayildigi ve sonra tekrar komaya girip hayatuu kaybettigi vaçocukla gerçekkalar. Ancak bu kural degildir. 300'den fazla

kisa Sonra- süreligine

kiginin ayik bay. yaralanmalarmda, tutulmamasuun hastahšm seyri açismdan önem tagitutulup bir madigi görüldu. Hasta, kazadan sonra bayihrsa, bu kötü ayik tutulup igarettir. Ama bu durumda önemli olan, hastame legtirilen
aragttrmalarda,
tutulmamasi

degil,

tibbi

bakimdir.

DESLERME Pizzasaghkstz medid
Yavan bir hamur, üzerine

de genellikle birazcik bir gey peynirle firidogrudan konserveden- sonra da üzerinde bolca saghkh olmasi mümkün degilmig gibi gärününa... Pizzamn sevdigi bu yemek bir tür her derde yor. Ama Ìtalyanlarm en taçlandirihyorsa, buna dait aragtirdeva gida maddesi olarak
--hem

malar elbette
.

pizza, makarna

ve ortaklarmm

ülkesinden

geli-

yordur.

aligbilimciler, yaklagik 1000 hastadan b,eslenme Bu hastalarm 500'ü kalp kanhklari hakkmda bilgi topladilar. sebeplerden hastanedeydi. krizi geçirmigti, diger 500 bagka tüketiminde bile kalp kriara sira pizza Aragtirma sonucunda, tüketimde bu oran zi riski yüzde 22 dügüyordu; hatta düzenli

Milanolu

-

42

Le38'di. Haftada
çirme riskini
1p

iki seferden fazla pizza ylyenler kalp kriyüzde 50 dügürüyordu. uzun süredir

-

düzensiz bir dabiliyor. îskoçya'da 100.000 ki2 300'ü her yil kalp krizi geçirirken, Güney Fransa'da bu yaklagik 50. Bu bulgu, "Fransiz paradoksu" olarak biliniçünkü Fransiziar da kolesterol degeri yüksek ve yagli besorlar. Simdikargimiza bir de "Italyan bilmecesi" çikti. u aragtirma tip dergilerinde hayret verici tepkilere yol açgästerdigini
alaga rtici"

âlemi, kalp hastahklarmm Avrupa'da

1

ÜnÏversitesi'nden Gomez-Aracena Jorge
Çünkü ne de
olsa, pizzada
-ispanyo]

bu

sonucu

bulmadi.

domates bulundugulomatesin de yogua miktarda likopen içerdigini ifade etti. penin ise antioksidan özellikleri bulundugunu ve bu yüzkarutlandigi üzere, kalp krizinden korudugunu ekledi.
iger aragtirmacilar, ne yendiginden
oldugunu sagbgmuzi,

gazpacho'daki

ye-

gibi- bol miktarda

çok, yemegin

nas11

iginin

daha

önemli
ögünün

vurguladilar.

da, negeli bir da

Keyifli bir birçok vitamin karteietkiledigini

a

az pigmig gidadan

daha

olumlu

Ceyifle yenen

onunun

stres hormonlarimn oldugunu eklediler. Yani aragtirmadaha dügük

bir yemekte

belirttikonsan-

i

günlük hayatm içinde änemli bir yer tutFransa ve Îtalya'da, kalp ve dolagim sistemi hastahklariaha kuzeyde yer al bälgelere kryasla ender görülmesi göre, yemegin iz degil.

a R.: After the French paradox mal i004;329:1064

comes the ImNmagenigpa. Fritish Medimi

·

r

43

Yajarzbeslenme sä)Mä midir?
En

bu dügünce her söz konusu oldugunda Nebraska Üniversitesi'nden dogru degil. Lincoln'daki raman siki bi2 yagstz perhizin çocukara tirrnacilar, kisa süre änce,
azmdan,

çocuklar

larda

vitamin

eksikligine

sebep

oldugunu
uzmanlari

saptadilar.

Judy
üçte
ulaga-

D¯riskell'in

ekibindeki

beslenme
çocuklarm için tavsiye

bir aragtirmada,

okul öncesi çagindaki

üçte ikisinin E vitamini,
edilen

birinin de C vitamini
madigim ri,

kan degerlerine

gösterdiler.

bazi

da da
yorlardi

anne uygulamalariyla

Aragttrmacilar bu hayret verici sonuçlababalarm yagsiz beslenme tarzlarmi çocuklarmaçikhyorlar.

Aragtirmada,
ama

henüz eksiklik belirtileri göstermikan degerleri, bunun ancak bir zaman meselesi
çocuklar Nebraskali
uzmanlar, vitamin ek-

olduguna sikliginin

igaret ediyordu.
tehlikelerinden

korunmak için,. sebze

her
-ki

türlü

yorlar.

beslenme planma'ko'laylikla Özellikleanne babalar saghk

ve meyvelerin säylüeklenebilecegini

konusunda
olsa gerek-,

bilinçliyse

sebze ve beslenme bunun bir göstergesi açik olmahlar. Ancak Kuzey Carolina'daki meyve tuketimine biraz Till Bravender bu aragtirmaya Duke Üniversitesi'nden yaklagiyor: mesafeyle "ABD'de çocuklarda en büyük saghk yagsiz

sorunu,
K,ynnlr

C vitamini

eksikligi

degil, obezite."
CNN.com 12.4.2005

Lowfat diets might

deprive kids

vitamins.

Gidalardakikarbonhidratler kan beenict wekolesterol seuiyesini, vaive-proteinden daha olumiuetkiler mi?
Bazi diyetler sadece et içerir, bazilart da sadece iki uç da pek saglikli
yegillik.

Her

degiL

kadar, Simdiye
44

az yag ve protein

n

karbonhidrat

agirlikh

bir beslenme äzellikle

saglikh

saye-

ordu. Ama

farkh

beslenme gekilleri arasinda

ciddi

bilim-

:arguagtirmalar

da pek meveut

degildi.. Bugüne kadar,

konusunda. dogru olmadigi ortaya. çikarilan o kadar çok le.var ki, genel kabul gärmüg kurallar artik sarsilmaz olaedilemiyor. kabul Kasim 2005'te Journal of the American
ical Association'da yayimlanan
ne

li gida bilegenlerinin
progr2mumzdaki enleri yerle bir etti.

bir aragtirma, bu sefer de kadar saghkh oldugu ve onlarm dagthru hakkmda dogru

:nme

uygun
ve

dagilan, yag, protein
içinde,
samidigt

nrlar

karbonhidratlarm miktari, belirkadar önemli degil. Aragttrmada,
alti

te üçünden

hafta boyunbelirlenen gidalari yediler. arkh diyet denendi. Sebze, meyve ve salata, her üçünde de t. Bahk, kirmizi et, beyaz et ve-yumurta.yasak degildi anaragtirma

faziasi obez olan 191 gönüllü
protokolünde

Ldece

kepsi sadece az miktarda doymuy yag asitleri içeriyordu. sci diyette kalorilerin yüzde 58'i karbonhidrat Mzellikle buna ek
15 protein ve yüzde Bu degerler, çogu güncel diyet önerisine
olarak yüzde

tes ve makarna;

ag- geklindeydi.

dügmektedir. ikinci diyet yüzde 5Œnin altmda karbonLt içeriyordu; ama et ve kabuklu yemigler geklinde verilen sin oram daha yûkgekti (yüzde25). Üçüncü diyetin de
-çogmlukla

.

onhidrat

koloram dûgüktü; hatta yag oram Lgl zeytinyagt geklinde- yüzde 37ydi. ve Izellikle saghksiz sayïlan protein diyeti ve yag diyeti en lyi ç\ari verdi: Aradaki farklar gerçi çok ufakti ama karbon.

it

diyetiyle kargilagtirmca özellikle kan basmci dügüg.gösKan yag degerlerinde de iyilegme görüldü.
ters dügüyor. gagirtici, çünkü genel tavsiyelere Myron Weinberger, aragtirma Üniversitesi'nden45

u sonuçlar

Unapolis

sonuçlarma
tini

eldedigi yorumunda,
vurguluyor.

aragtirmamn

ne kadar titiz

ve saglam hazirlandigmi
uygulayanlarm

Ama yag ve protein

daha

uzun

mu yayayacaklarmm

diyebelli ol-

madigim

belirtiyor. "Aiagarmada

kan

yaglari

ve

kan basmci

gibi kistaslar incelendi"

kuyla
mak

yaklagan

diye yaziyor Weinberger. "Ama kuginsanlan yeni bir diyetin faydalarma inandtr-

içirf, kalp krizlerinin ve älüm va2alarinm tam oranlarmi gerçeklegtirmek gerekir." inceleyen, daha uzun aragtirmalar

Sacks F.M., AppelL.J.,
carbonhydrate

Carey V.J.:Effects of monounsaturated fat, and intake on blood pressure and senun lipids. Results of the ornoiheart randomized trial.Joumal of the American Medical Association 2005;294:2455-2464 M.H.: 1(ore novel effects of diet on blood pressure and lipids. the American Afedical Associatior 2005;294:2497-2498

Weinberger

Journal of

Hamburgersaghksizmrdit?
Saglik
vurulan misyonerleri

bundan hoglanmayacaklar:
narundan

Yerden

yere

hamburger
endüstriye geliyor.

ço.kdaha iyi çlkti. Bu degerlen-

dirme,
test'ten

bagli bilimcilerden degil, Stiftung Waren-

Kih kirk yaran denetçiler 2005 ilkbaharmda toplam 19 fast-food restoranlarmdan ve süpermarketlerden

hamburger incelediler
olumlu rildi,

ve test ekmeklerin ve sadece

sonuçlari sekizi
"iyi"

hayret

verici

gekilde

çikti..Köfteli
on tanesi
"orta"

olarak
notu

sunflandialdi. Hamtane _

biri
ya

"yeterli"

burgerin, her gün birden tüketilmedigi
rentest'ten

yenmedigi sürece,

"düzgün·

da bir ocurusta birkaç bir ürün oldugunu,
vurguluyor,

her

halükarda kötü bir gida olmadigmi"
Birgit Rehlender.

Stiftung Wa-

tepki

Bazi beslenme bilimcileri bu aragttrmaya hiç de hiddetle vermediler. Potsdam-Rehbrücke'deki Alman Beslenme
46 .

19tirmalan

Gunda Backes, "Bu beni gagirtdi" dedi. "Genelleme olarak bir gidanm kötii ya da saghkoldugu söylenemez. Eu hamburger için.de geçerli." Backes, tahklardan korunmak için, beslenmenin bütününde dengelmasi ve yeterli miktarda vitamin, mineral, eser element ve içermesinin

Enstitüsü'aden

la

daha

önemli

oldugunu
-saghk

obezite

riskiyle ilgili önem1i olan
miktarlar: almadigun

belirtti. Backes'e gäkonusunda geneloldugundan

e oldugu gibi- tüketilen Bütün beslenme
imsiz

"ihtiyacim

la kalori

sürece hamburger de yiyebilirim."
uzmanlari

konuya, bu kadar dogmalardan
Burger King

yaklagmiyor.

Bazilari için McDonald's,

benzerleri birinci dügman ve birçok medeniyet hastahgom sorumlusu. Ama insan düzenli gekilde hamburger yerse, ekten kalp krizi, obezite ve geker hastahgma davetiye mi
ne demek ki zaten? "Super Size Me" adh film salt fast-food segörünürde nelere sebep olabilecegini çok etkileyici
"düzenli"

atir? Ayrica

2004 yazinda,
mesinin

ilde gözler önüne

serdi. Bagrol oyuncusu Matt Spurlock t haftahk 5000 kalori diyeti süresince sadece bolca kilo al-

cla

kalmadi. Kendi ifadesine göre, karaciger darhgi ve iktidarsizhk da çekti; sonunda s torlar tek tarafh beslenmeyi bir an önce
ettilen

yaglanmasi,

resini tavsiye

Stiftung

nlu

'denetçileri, Warentest hamburger degerlendirmekendileri de
Bu
si-

1e

sonunda

amalar

getirdiler.
sektörü-

erlendirmenin
"temiz

-food

kagidi" olmaOlumlu. sofiuç
47

istemiyorlar.

alan

içia bu degerlendirmenin sadece malum ifade garnitürlerden feragat edildigi sürece geçerli oldugunu ediyorlar. iyi bir mänü de"Hamburgede patates gil. Bunun yamna bir de büy,ük porsiyon mayonez almak, fazhamburgerle;

kizartÑasi

la yemek

diye belirtiliyar degerlendirmede. tavsiyesine pek az kipi uyuAncak Stiftung Warentest'in salata seçer ki? yor. Hamburgerin yanmda kim elma spyu ve
anlamina

gg"

Mügterilerin

Hamburgerin za.ten mönü.seçiyorlar. olugan mönülerin yamnda patates kizartmasi ve bir içecekten tek bir hamburgerden .fiyat farki neredeyse yok. Ama tam da çogunlugu

bu kombinasyon
yemekleri

tehhkeli

ve

fast-food

restoranlarmda

yenen

dönügtürüyor. Süper boy porsiyonlar güphesiz gigmanlatiyor..Bir adet çift kath hamburger, yamnda kola ve patates kizartmas1yla, 1200 kalori içeriyor.. Bu miktar, 14
oburluga
yagmdaki

bir çocugun günlük ihtiyacimn yarisi. Dolayislyla, bu yagta ahnan bir ögün 600-700 kaloriyi geçmemeli. Bu yüzden, genellikle dügük fiyatlanyla reklam yapilan kocaman

porsiyonlardan Birligi'nia

özellikle çocuklari uzak tutmak
ve

gerekli.
sorumlu

Avrupa

Saglik

Tüketici

Güvenliginden

Komiseri Markos Kyprianou, Stiftung. Warentest'in sonuçlarihafta, eger bu sektör kendi kendine simrlamn yayimlandigi
maler

getirmezse, sagliksiz
yasaklanmasmi talep

gidalarm çocuklara yönelik etti. Yiyecek üreticileri,

reklamsmirlama-

larmm

lar getirme fikrine soguk bakmiyorlar. Ancak ylyecekleri tüketenlerin kendilerini simrlamalari zor. "Biz insanlar, çok yüksek kalori içerikli bir ¡pdayi buna gäre smirlayabilmek
penhagen Restoran
zincirlerinin, prensibini ayirt edebilmek ve yedigimiz miktari

durumunda pek degiliz" diyor,· Kouzmam

b Üniversitesi'ndeneslenme
"daha

Arne Astrup.
yagli,

la kalorili"

.

büyük, daha

daha faz-

gerek. Gerçi

geligtirmelerine gagmamak son yillarda restoranlarmda McDonald's kalori ve besin de48

.

erini gösteren tablolar
.

tepsi örtülerinin

arkalarmda

yer ah-

Diger büyük zincirler de bu degerleri internet sitelerinde Ama son 30 yilda fast-food restoranlarmdaki pormlarm büyüklügü 2 ila 5 kat artti. Ögiinierin kalori deger-

whyor.

de oldukça ylikseldi. Günümüzde bir fast-food restoranmopside 100 gramda 263 kilokalori bulunuyor. Oysa ortalabir Orta Avrupaluun gün1ük beslenmesinin enerji degeri, gramda sadece 160 kilokalori. Tavsiye edilen miktar ise gramda 125 kilokalori.

p §irketlerin, orsiyonlarm

büyüklügünü ve kalori miktarinr Irma yänünde kendi kendilerine geligtirdikleri änlemler anagardan almarak hayata geçiriliyor. Bazi üreticiler son za21arda daha saglikh üriinlet sunsalar da, küçük porsiyonyags1z etten yapilan

rve

fast-food

restoran

hamburger ya da kepekli üriinier ve zincirlerinde hala istisna olupturuaragtirinacdara

K.alite testini gerçeklegtiren erin krah kalori açasadan olmasi gerektigi tadi-

göre hambur-

sinek saklet bir ürün

McDoeti ve

Ps cheeseburgeri.

Denedeyiciler
-bariz

bu ürünn

"bir

hamburgeikna

igal

gekilde dana kadar lezzetli oldugu için ve laboratuvar irrelemesinde

g için" övdüler. Bu ürünün

kalori

miktari sadece 284 kilo-

ve hijyenin digmda, llikle besin degeri ve kalori miktari belirleyiciydi. Listenin sirasmi en agir hamburger, Burger King'in "Chicken Sup-

ari. Testin sonuçlan

için paketleme

e" adh ürünü aldt. Tesse dahil&gl¡igur

taryk

kmkhst yagatt1. Dana binnseler de, daha yüksek oranda yag, tuz ve fazlasayla e içeriyorlardi. Oln=lu degerlendirilen hamburgerierm, fast-food restoran
irlerinde

·1ayal

etli h2mhurgerden

äminderi daha. sag-

beslenmenin serbest oklagu
49

antamma

gelmedigi-

ni, uzun vadede gèr¢¾fègallerr

bir

aragtirñia

da dogruluyor.

Amerikah bilinttilbrliaia tirma

için 15 yil boyunta, ABD'de

3000 genç yetigkinderr veri toplamselardi Sonuç çok açik ve tecrübeleri doáruluyor: daha kisa aragertmWlarda edinilen

Haftada iki se.ferden fazia fast-food ler, bu
tür yedere

.

restoranda

yemek yiyen-

dah

end'e ägrayan

yagitlarma

k1yasla, därt
Whopper'larm

ila bey kilo ahyor

Big Mac'lerin

ve" Double

hayranlarmda ayrica iki kat daha yüksek insulin direnci görüldü. Bu, diyabet hastahšma yakalanmak için daha yüksek

bir risk

anlarmna

geliyor.
-

"Ama kilo ahmana sebep olar, yalmzca fast-food beslenme degil" diyor Danimarkah beslenme uzmam Arne Astrup. Sonuçta, söylüyor. nünde

fast-food daha

restoranlarmm az itina eden. ve tath

Inüdavimlerinin

genellikle
.

saghklarina

Bu insanlarin

bilindigini daha fazla içki kullandiklarmi, bütüyediklerini,
te nadiren

kipiler oldugunun

daha yagli

sebze, meyve
ettiklerini

ve

kepekli besinler tükettiklerini
ifade ediyor. "Hanrburgerciye

daha az hareket
olmak,

müdavim

saghksiz

bir

hayat

tarzmm

genel'bir göstergesi"

diyor Astrup.
weight

PereiraM.A., Karranny
and insulin resistance

A.L,

ÈbbelingC.B.,-vd.: Fast-food habits, (theCARDIA study): 15-year prospective

gain,

anlysis. Lancet

Lancet 2005;365:36-42

Astrup A.: Super-sized and diabetic by frequent fast-food consumption? · 2005;365:4-5

Birdenbire çok µmek µmek gigmanlatirmi?
Beslenme
zamanlamasi

konusundaki
ve miktari,

efsaneler

bitmek bilmiyor. Yemegin

bep

oluyor.

manmm

sürekli birtakun spekülasyonlara seönemli kural çok basit: Yemek yeme zaOysa en pek bir önemi yoktur. Önemliolan, toplam bilanço,

so

mi alman aym

kalori miktandir.

Bütün güne dagitarak çok yiyen
tek

iri de,

kalori

miktarmi

bir

seferde

alan

biri kadar

ilo ahr.

EVÏN isan begniningeligimi tamamianmig adut m
kendini yaratdigm

.

Isan

e alçakgönüllülük

medart iftihari saytyor ve bunu, hiç göstermeden, üstün aklma ve diger zihin-

1 becerilerine dayandiriyor. Gerçekten de insan beyni 1350 n3 ile, vücuda oranla büyüklügü temel almdigmda, diger büin canh türlerinden bariz gekilde daha büyük (bu arada erkadmlardan daha büyük beyne sahipler). da
yeter,

skler ortalamada

diye dügünüyor olabilir birçok insan. Ancak evm sirasmda dügünme orgamunz giderek büyüdu. Ve Chicaalu genetik bilimcilerin Eylül 2005'te Science ·dergisinde yamlanan iki makalede bildirdikleri üzere, beynirr geligiininin Ayrica Shience görünmäyor. u da anlagilan hâlr ufukta
rgisinin

u

sadeyer alan diger bir aragtirmada, insan beyninde hücrelerini koruyarak çevresini saran primatlarda bulunmayan bir proteim fireten bir genin varhaym sayismda
'sinir

tik

kamtlandi. Kuzey Carolina daki Duke bilimci olan Muntington Willard, diyor.

Üniversitesi'ndeeg
bu
verilerle

ilgili,
uzmarii

3unlar büyüleyici sonuçlar"

"Çûnkükonunun
ve'bãyninitzi .

mayan insanlarm çogn, kendimizi m verdigimize inanlyor. Moleküler

geligtirmeye genlerini ince-

biyologlar ASPM

ve

Inskrosefali

diler. Her iki kahtsal özellik beynisieBrivnki etkiliyor: Beyn az geligmesine sebep olarr genedk hiebozakluk durutnunagír gekilde zarar görmüy durumda i hatah ya da en azmdan
uyor.

Însan.ve

yempanzãñin

evrim yollari§äklagik

alti mil-

51

yon yli önce aynikgsadan
-

byi, özellikle beyin ve yumurtahk-

lar farkh geligint gästerdi en yakm hayvan akrabalarumzla aramizdaki en büyük farklar sinirlerde ve testislerde. Aragtirmacilar, son zamanlarda
-evrim

ASPM ve mikrosefali

gen-

lerinin kisa

yeni varyasyoclarnun

big

açismdan

oldukça varyasyon-

arahklarla

geligtigei1 egeteilert ardapInn bu

lar insanlar için bir seleksiyon av.antap saghyordu. Mikrosefali'nin yeni bir gen varyasyonu, yaklagik 37 bin yil önce, hemen hemen sanat, müzik
geligtiı
zamanlarda
-

ve

clinsel uygulamalarm

ilk gekillerinin
medeniyet

olugtu. ASPM'nin

yeni bir gekli 5800 yll Me-

önce geligti
.

çok lasa bir süre önce,

bilinen ilk

zopotamya'da gikliklerinin yonlari
yoldan yorlar.

ortaya çikmigti. Aragtirmacilar, bu egzamanliliktan
anlay1g

yola çikarak,
etkinliklerinin

-velveya kültür
sonucuna ise,
irkçi

artig1yla

gen degiel
olmali.

ele geligmig olabilecegi

variyorlar. avantajla

Yeni gen varyas-

her halukarda bilipsel bir
yapilan

baglantih
yol açabilecek,

Bagka aragtirmacilar bu
Bu yüzden
yapmak

teorilere

kisa
uyart-

tür sosyobiyolojik

çikanmlara.karei yaysmlanan yeni
mikrosefali

Science

deEgiSinde

makalelere cografi varyas-

hiç

yorum

istemediler.

Zira gen degigiklikleri
-

olarak· yonuna

çok farkh dagihm gösteriyor

örnegin Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika'da, ka'da Sahra'nm güneyine kiyasla bariz gekilde daha sik
myor. yarylari

Afrirastla-

Bu örnek,

Afrikah

ve

bazi Asyah topluluklara

kargi önaragtirma-

destekleyebilir. "Science dergisindeki üç

dan ikisini yöneten Bruce Lahn, farkh bir cografi dagilim var" diyor. "Bu genlere diger hepsine
yaklagildig
mtlanrug masi,

"Diger gen varyasyonlarmda

gibi yaklagihnah."

Beynin sürekli geligiminin insani daha akilh

.

yaptigi da ka-

degil zaten. "Strf bu genlerin daha luzh geligmig olanlamma gelmez" diyor bizim giderek zekilegtigimiz
I

hn. "Ne de olsa, bencillik,

iddet ve gaddarhk

genIeri de

lgt1.

na P.D., Gilbert 5.L., Makel-Bobrev N., vd.: Microcephalin, a gene regulating brain size, continues to evolve adaptively in humans. Science 2005;309:1717-

1720

kál-Bobrov N., Gilbert S.L., Evans P.D., vd.: Ongoing adaptive evolution of ASPM, a brainsizedetermin=tinHomosapiens.Science2005;309:1720-1722

-

rakawa

T., Angata T., Lewis A.L., vd.: A human-specißc gene in microglia. Science 2005;309:1693

fiN TRAUMA5l pin zedefensielerilidekortizen ige parar sn?
uzmanlart

'

gun bakim

adi. Eldeki veriferden

yola

bu konuda büyük bir sukutu hayal çikarak yapuan ciddi hesaplara

e, son 30 yil içinde 10.000 kigi yanh; tedaviden hayatim ·betmig -- burlarm 1000 ila 2000'i yalnizca Almanya'da. Ziuygulanan

tgir yaralanmalarda

,

sadece faydah olmadigt

en yaygm tedavilerclen biridegil, hatta zararh oldugu saptan-

uzmanlarm Lancet dergisinde yapt1gl damaya gäre, beyin travmasi geçiren kazazedelerin kortiilerle tedavi edilmeleri durumunda.öIüm riski, plasebo ve-

2004 sonbaharmda

Lesine

kiyasia daha yüksekti.
ada verilen

Kortikoidler,

kortizon gibi

oid hormonlardir.

yogun bakim tibbmm bulmak 'için bütün dünyadan düzirce bilimci birlikte çahyti. Ne de olsa geligmig ülkelerde tk kazalari, en sik yaganan ölüm sebepleri listesinde döryanit

'Crash"

bu aragttrmada,

mili bir sorusuna

cü sirada geliyor.

beyin travmalandir.

1

Ve bu kazalarda en tehhkeli Aragtirmaya 48 ülkeden, geçiren 10.008 hasta Jahd edildi. Doktárlar,
53

komplikasbeyin travkazazedele-

.

re rutin gekilde kortikoid verilmesinin

faydali olup olmadigt,
arttir-

bu

tedavinin

hastalarm hay

a

kalma gansun arttirip

madigi

sorusuna

yände olmasi akla yakm geBu sorunun etkisi var ve iltihap,giderici liyor. Ne de olsa kortikoidlerin damarlarm sizmti yapmasmi änler. Bu iki özellik de yaralan-

cevap aradilar. olumlu cevabimn

malardan

dogan sonaçlan
travmasmda ezilmesi

hafifletmekte.faydah

olabilir.

Çün-

degil. Travma sebebiyle gri hücrelerin ya da aradaki dokunun gigmesiyle olugan beyin ödemi de gelebilir. Kafatasimn tehlike .anlamma aym derecede hayati içindeki beyin ancak suurh bir gekilde genigleyebildigi için, bu durumda änemli sinir yapilari tehlike' altma giriyor. Birçok
vakada

kü beyin beyin hälgelerinin

tek tehlike, änemlf sinir kanallarmm ve

ölüm, solunum

merkezi ya da dolagim sistemi

sikigtigt

içîn gerçeklegiyor.
Kortikoidler gri hücrelerin gigmesini engelleyerek

beyinde-

yönde. ki basmci dügürmeli ashnda; en azmdan beklenti bu Lancet dergisinde Crash aragtirmasma bir yorum yayunlayan, Klinigi'nden Stefan Sauerland, "Bu sonuç yeKöln Üniversite dayamyor" diyor. "Kortitersiz verilere ve yanh; analojilere tümörlerinde stankoidler omurilik zedelenmelerinde ve beyin da faydah dart tedavi oldugu için, bunlarm beyin travmasmda olacagt dügünüldü." Bu konuda daha änce yapilan aragtirmayü.zden yeterince açik lar çok az hastayla gerçeklegtirildi ve bu

degildi. "Bu
ediyor

tedavinin aslmda

etkili oldukuna
tam olarak

olup olmayacati Sauerland. Yeni sonuçlar,

inam11yordu ama etkili bilinmiyordu" diye ifade

konuya ·güpheyle bakanlari bile gagirttyor. olne faydasuun ne de zararmm "En kätü durumda tedavinin sonrasmdaduguna inamliyordu" diyor Sauerland. Am:i kaza ki ilk iki hafta içinde, kortikoid tedavisi uygulanan hastalarda
54

n vakalarmm
veriler,

sayis1 plasebo
mutlak risk olarak

verilen

hastalardan

159 faz-

3u
inda

hesaplandigmda, geliyor --

kortikoid

tedavisi

uygulandiguida

anlamma n vakasi yagandigt sonuç.feci a bir ilaç için bu

beyin travyürde 2 daha fazla faydah olmasi bektem-

bir bilanço. Sauerland,

i.hesaplamalara göre bile, 10.000 ölüm vakasmm yanhy teiden kaynaklandify dügüncesinde. Sauerland, "Aragtirmaor-

kortikoid kullammmda ölümlerdeki artigm sebeplerini edia koyamadigmi" kabul p 3. açik olduçok sonucun ama belirtiyor: "Eldeki gösterbu tedavi yöntemi katiyagayan son
.

tu

:rle

le kabul edilemez." Bag yaralanmalar1
azedelerin tedavisinde

bir tür belirsizlik yagaordu. Küçük çaph aragtirmabu tedavinin hiç fayda sagladigim ya da çok dügük yarar irdigini ortaya koydugundan
Almanya'da

arda

I
.

·i,

bu

tedavi

kli-

:ten

a

Crash arayttrmaklinige oldukça farkh uygamyordu. Waltraud Kliest, katilan, Greifswajd Üniversitesi'nden artik

iz beyin travmalarmda

kortikoidleri en azindan on ydrutin olarak kullanmiyoruz" diyor. Ama bagka kliniklerde, hap giderici bu ilaçlar hâlâ k
90'h ydlarm

sonunda gerçeklegtirilen bu
tehlikeli

anketler, vertidigini

hastalarm
tablosun-

ade 30 ila 40'ma
.

ilã

ortaya

koy-

Gerçi birçok

tibbi tedavi'rehberinde,

bu hastahk

kortikoidler yaklagik

6aimdan bei·i önefilmiyor. 2,000'lerÍn
55

"Ama temkinli malarmm

hesaplamalara

göre, Almanya'da

,beyin

trav-

yüzde 15 ila 20'sinde hâlâ kortikoidlerin kullanilditedavi

gmdan yola çikmanum gerekiyor" diyor Stefan Sauerland.
Bu sebepsiz
manya

çegitliliginin

Cochrane

Merkeri'nden

Alyanisira, Freiburg'daki Gerd Antes'in igaret ettigi bir
tedavinin etkilerini

sorun daha var: "Herhangi rebilmek için bu tedavinin gerekir." ya'daki sayilara
ulagmak

bir

yanhg

ne sikhkta-uygulandigim

kestibilmek

Bu säz kulaga çok siradan

geliyor.

"Ama Alman-

son derece zor" diye ifade ediyor Antes. Bu·yüzden, kaç ölûm vakasmm göhreti lekelenmig bu te-

daviden kaynaklandigun belirlemek Almanya'da hiçbir
mümkün olmayacak.

zaman

Anlaplan,
yapma

Almanya'da pek yok.

bu yapisal

sorunlarda

degigiklik
gibi ülkeler

egilimisde

Belçika Çekoslovakya,

yüzlera hastayla, hatta Büyük Britanya binbu arapirmaya den fazla hastayla katduken, hastalarm ancak 27'si Almanya'dandi
¥9ynnir
-

bu saya Uganda

've

Arnavutluk'tan bile dügük.

Roberts I., Yates D., andarcock P., vd.: Effect of intravenous corticosteroids on death within 14 days in 10.008 adults with clinically significant head injury trial. Lancet placebo-controlled (MRC CRASH trialb randomised 2004,364:1321-1328 Sanerinnel S., Maeple M.: A CRASH landing in severe head injury. Lancet 2004;364:1291-1292

DIT Ditler kafadankafayaatlar mi?
Bag biti -akademik
maz, pplayamaz. yerine, adlyla

pediculus humanus
uzunlugundaki
ve

capitis-

zipla-

2 ila 3,5 milimetre
tutunmak

ler sari-kahverengindedir
saç tellerine

bu böcekkanatlari yoktur. Ancak kanatlar için kullandiklari çengelli ba56

lari

vardir.

Birkaç santimetrelik

mesafeyi

bile tutunmadan
geçver-

emezler.

si için insanlarm,

Bu hayvanlarm bitlenen birinden baskasma deyimin tam anlannyla kafa kafaya
ya da tüylü
. oyuncaklar

si gerekir.

Bag bitleri, gapkalar
ancak

nelerde

iki-üç

gün yagayabilir.

gibi cansiz Bu yüzden endigeli

Lelerin

nsi n"e

:siz

der.
91r

papka denememe pazar tezgâhmdan daha önce kimler takmigtir bunu!") çok da bilir, sayilmaz. Ancak bitlerin her iki-üç saatte bir bir ihtiyaçlari vardir. Yoksa kururlar ve en geç 55 saatte ("Kim
"kanh

çocuklarma

ter

Imµng

J., Stövm I.M.,
mit einer

wieder

305;102:A2395

Walter 5., Mehlbom H., Häussinger D.: Kopfläuseauflebenden'Parasicose. Deutsches Änteblatt

biti sadece saçIarim sik. kamayan insaniara mi p elf
(pediculus humanus capitis) geçip geçmealakah

insana bag biti

i, vücut temizligiyle

degildir. "Bag biti geçmesi kipidjyenden bagunsizdir. Saçlarm sik yikanmasi olsa olsa terz bitlere sahip olmamzi saglar" diye yaziyor tip ve biyolomanlari, anan

2005

bir kivircik saç, balerin tuturunasmi zorlagtirir. Bu yüzbag bitleri kivircik saçlarda daha ender görülür. Du hayar uzun, düz saçlara çok daha kolay tutunurlar. Bitli" apagilamasi bag bitiyle degil vücut bitiyle (pediculus alakali anus humanus seu vestimentorum) olsa gerek.
makalede.

Deutsches ylhnÂa Ärzteblattdergisinde ya-

Lyrica

kötü hijyen partlarmda

giysilerin
57

dokularma

yerlegen,

bu

vücut

mellikle görülür. Bu bit, savag nldigi yerlerde ya da evsizlerde ordularm zamanlarmda birçok askerin ölümüne ve bäylece bitinin akdagilmasma sebep olmuytur, çürkü elbise biti
-bag

bitidir. Günümüzde insanlarm toplu halde barmdi-

sine- rickettsia

prowazekii

mikroorganizmalarmi,

dolay1slyla

da

tifüs

hastalismi bulagtirabilir.

Häussinger D.: Kopfläuse -Richter J., Stöver I.M., Waker S., MeMhorn H., Deutsches Ärzteblatt wieder auflebenden Èarasitose. Umgang mit einer 2005;102:A2395

RAHATSRUKLARI BäBREK Böbrek hastahklan hader midir? BeBrlibir dauramgtan etkilenmeller mi?' .
Vücudun

kan filtreleme

orgamyla

bu dügüncé geçerli: Bäbreklerin durdugunda, doktorlar bunun sebebini çogu kez da tamamen arasmda en bilemezler. Gerçi §eker hastalari böbrek hastalan olarak tammnefropati büyük grubu olugturur. Ve diyabetik vadede diyalize hastalari uzun yamstra, lanan bu rahatsizlism adi verilen böbrek cisimciklerinin götüren genellikle glomerül bir enAma bu iltihaplanmalar1n kronik iltihaplanmalaridir. feksiyonla
alakas1

ilgili hastahklarm çogu için filtreleme i levi azaldigmda ya

birkaç istisna digmda, bu 'iltihapolugtugu, digerlerinlanmalarm neden sadece bazi insanlarda de olugmadigi bilinmemektedir. Ancak böbrek hastahklari riskini bariz gekilde arttaran bir hastaliklari aradavranig gekli var: Sigara kullanimi. Böbrek smda sadece nikotin bagunlihgmdan kaynaklananlarin oram bunu ediliyor. Birkaç yeni aragttrma yüzde 31 olarak tahmin filtreledogrular nitelikte. Sigara kullananlarda, bäbreklerin
yoktur;

.

levi daha çabuk düger. Diger yanda.n, böbrek hastalari rahatsizhklan için daha bilyükbir risk dolagim
'sistemi

ar;

sigara

da bunu

arttmr.

oth L., Regalado M.M., Simoni, J.: Cigarette smoking enhances increased risk factor for glomerular filtration rate decline me albumin excretion as a rimary hypertension. American Journal of Mediçal Sciences 2005330:111R., Schroeder T., Ritz E., Ferrari P.: Effects of smoking on renal function atients with type 1 and type 2 diabetes mellitus. Nephrology Dialysis splantation 2005,201414-2419

'

·

- KARAMASI a kanamasmda bag gerige
babalar
ve

ini

yaslanmahdw?

böyle yapsalar da, bu yaslamrye edilir bir davram; degildir. Çünkü bag geriye urundaki kan bogaza, oradan da yemek borusu üzerinden yoktur ama yutulan ye akar. Bunun ashnda bir zaran mide bulantist ve kusma ihtiyacim aazi insanlarda hemen
ögretmenler
nesillerdir

:

ler. Bir çocuk burun kanamasmm yarattigt heyecanm yazorunda kahrsa, bu, durumunun yatiga bir de kusmak
olmaz.
enseye soguk tutmak daha

na pek yardimci

bir bez koymak ve bagi dogrudur. Kanama he· dik pozisyonda durmazsa, burna bir bezle bastirmak ve böylece kanamatavsiye edilir. Burun kanacaynagtna basmç uygulamak neredeyse .ri hep zararsizdir. Arga lyrun mukozasa son . kanland1gL eler kolay olugur için ufak tefek zed :e iyi mlar çok Ëanayabilir. > naa doguytan ga kanamasmda
atkmhk

urun

ial

da

ender Eu olabiÍir. dSÀnÄerece

ve

eziyet-

ama zararsizdir. 59

CilT
Kolaien içaren preparagar ctM püriizsiz we esnak kilar mi?
Kolajen içeren preparatlar pek revaçta. Ancak vaat edilen etve cildin

kinin gerçeklegmesi bakim
ürününün

mümkün içinde

degil.

Çünkü birçok kremin

bulunan kolajen

içine nüfuz

edemez ve bu yüzden de cildi içeriden güç\endirmesi mümkiin degildir. Kolajen molekülü bu i; için fazlasiyla büyüktür. Buna ragmen,

kolajenli kremler kirigikhklari önlemede ydlardir etkili bir koruma olarak gärülüyor. Ancak bu tür bir cilt bakimi sadece kozmetik endüstrisinin hizmet olsa, kremlerin tibbi açidan kiymeti harbiyesi yoktur. Olsa cildi besleyici äzelliginden içindeki diger maddelerin fayda.
görülebilir. çikarlarma
,eder,

Salatahk maskasi cildi garginlegtirir mi?
bir havlu, yüzde salatalik dilimleri... Salatahk maskesi güzellik bakimmin kligesi ve karikatürü haline geldi artik. Bu durum çok da haksiz degil, çünkü o islak yegil dilimler cildi gergialeptirmez, aksine cildin daha çok kirigmasma seSaçlara sarilmig

bep olur.
rur ve

Çûnküsalatahk

cildin

nemini

çeker. Böylece cilt ku-

kirigmaya elverigli hale gelir. Dig görümüne çaba harcayanlarm yüz bakimmdan beklentisi bu olmasa.gerek.

CÌNSELLiK HORMBELARI irktan insaniarm cinseHikhermenlari beyar irktan Siyah insaniara göre bariz gekildeyüksek midil?
Bu,
irkçi

ve

çagdigi önyargdardan
6o

biridir. Bu

teze göre siyah

erkeklerden beyaz ya da sari irktan çok daha aktiftir. Bu önyargi, topluluklarm lderililerden
ilagtarilmasindan

ler, cinsel

açidan,

ve

yola çikmaktadir.
açadan
"aç"

Ama bir etnik

grup

de de, cinsel

olanlarm yüksek daha faal ya da inon seviyesine sahip olduklari hep dügünülür. Yüksek teseron degerleri bunun biyokimyasal bir kamti olarak yoLlamr. erkeklerde yüksek tesSon zamanlarda, siyah irktan
eron

seviyesi tezi giderek daha çok kabul görmeye bagladi, kü siyahi erkekler daha sik prostat kanserine yakalamyor-

Prostat kanserinin
seviyesidir.

risk

faktärlerinden biri yüksek

testoste-

hicago'da Northwestern bir aragtirmada,

äk

Üniversitesi'aden uzmanlari tip yaklagik 500 siyahi erkek ile yaklapk

beyaz erkesin
tirmacilar,

hormon konsantrasyonunu

incelediler.

bu änyargrun

erin testosteron

z erkeklerin ak, cilt rengi ile testosteron arasandaki baglantidansa,. bel esi ile erkek cinsellik hormonu konsantrasyonu arasmda

dogrulaunodigmi ve siyahi ersadece çok ufak bir farkla .degerlerinin .degerlerinin üzeriode oldugunu saptaë1ar.

büyük bir baglanti var<h. Çünkü bel bölgesindeki yagunm artmasiyla testosteron seviyesi belirgin gekilde dügüAym oranda zayif ya da gigman olan beyaz ve siyahi erer kargilagtirildigmda, erkeklik hormonlarmda bir farkhHer iki
tip

i

örMmedi.

de kyrf beyaz erkekler de, zay1f si61

yahi

erkekler

de-- gigman beyaz

erkekler

ve pigman siyahi er-

keklerden daha yüksek testosteron degerlerine sahipler. Siyahi degerlerinin incelenmesinde, ve 'beyaz'erkeklerin testosteron
baglangiçta gärülen
ufak farkLhklar,
irktan

hi erkeklerin ortalamada beyaz daha zaytf olmalarindan kaynaklamyoidu sadece.
Kayn k

aragtirmaya katilan siyaherricinslerinden biraz

concentration androgen in young Gapstur S.M., Gann P.H., Kopp P., vd.: Serum with age, obesity, and race. The A longitudinal·analysis of associations men: cardia male hormone study. Cancer Epidemiology, Biomark.ers and . Prevention 2002;11:1041-1047

hormonu,daha ar arzu anlanimami Dahaaz cinseMik
gelit?
ile seks.ve testosteron gibi cinsellik hormonarasmda bir baglanti yoktur (bkz.CINSELLIK
:

Erkeklerde,

arzu

larinm
rr

seviyesi

HORMONLARI

Siyah arktan

insanlarm

cinsellik

hormonla-

midir?). beyaz trktan insanlara gäre bariz pekilde yuksek BirliAym durum kadmlar için de geçerlidir. Amerikan Tip dügük libidonun bir aragtirma, gi'nin dergisinde yaylmlanan alakasi olmadigim gösterdi. hormon seviyesiyle bir uzmanlar 1400'ten fazla kadmi incelediler. Avustralyall Kadmlarm cinsel açidan memnuniyeti ve uyarilabilme, hassabisiyet, tatmin ve öz degerlendirme gibi farkh parametreleri raraya

getirdiler.

Ayrica,
"mucizevi

testosteron,

androstenedion olarak

ve

ka-

hormonu" dmlarm hazzmm Aragtirmada, hiçbir hormon degeriölçtüler. gibi hormonlart nin arzu dügüklügüyle baglantilandirilamadigi saptand1. "Bir kadm libido dügüklûgünden yakimyorsa, be degerleri ölçmenin hiçbir anlami yok" diyor aragt1rmay1 yürüten Susan Davis.
"DHEA eksikligi cinsel isteksizlikten yaçayan bazi kadmlar
6ì gi-

görülen DHEA

Lyetçi

olsa da, dügük DHEA seviyesi

dügük libidoya paralel-

Üniversite Klini¢'nden liormon uzBruno Allolio benzer bir ifadede bulunuyor. Allolio'nun am ibi 1999'da, hastalik derecesinde DHEA eksikligi
göstermez."

:

Wiltzburg

.dmlarm

yagayan

uygun

hormon

takviyesiyle

tekrar

daha fazla

ıar hale geldiklerini

arzu

gästermigti.

vis 5.R., Davison S.L., Donath S., Ben R.J.:Circulating androgen levels and self-reported sexual function in women. Journal of the American Medical Association 2005;294:91-96

MSifET FARKLILIRARI oriek ibiyalajikHzeRMeri igiada dal son din we d farkh midnt race
önyarglari

-

ilari

bu tür malzemeyi konu alan hepimiz biliriz. Kadmlarm yön bulma duygusu
ve
"bestseller"

kiyoktur

arabayt park etmeyi beceremezler. Sürekli ayakkabi almaL gerekir .erkekler ve hep konugmak isterler. Öte yandan,

lemeyi bilmezler, kahvaltida huzur içinde gazetelerini okuk isterler ve evi derli. toplu tutmay1 $eceremerler. yrica A
nden

llari fikirleri sadece
yola çikarak

bir geydedir. Merkes kendi tecrübebu. listeye birkaç ekkme yapabilir, bu
tarahndan onaylanadaktir.

tek

emeler

de binierce hemcinsi
müzmin

hasedhga kendiferini fazla önemseeridir, kadmlarmki ise süreidi féurutittihali. Erkek saghkve tehlikeli yagr, kadinm biraz da kendine ayiracak vakte

sela: Erkeklerin

yaci vardir.

Sonuç olarak, kadm ve erkek arasmdaki iligkiJaha birkaç ay sonra kritik noktaya.gelir. Ondan sonra kaerkegi sürekli degigtirmeye çahµr.:Edkek de, taktik ve gäsaelik kavgalarm degil de o tath agkm birlikte yaµmaya
vurdugu

igasim

zamanlari

äzler. (nafile)
63

Bundan sonrasi Inalmn. E;rkek kepdisini bilgisayar oyunlakozmetik ärünlere rma, barlara ya da hobilerine vérir, kadm kadmlar servet yaurir ya da kitap .okur. "Erkekler Mars'tan, Venüs'ten" ya da "Erkekler. farkhdir, ama kadmlar da" gibi

ikisinin de kitaplar. Kadm erkegin de bu kitaplar okumasuu, ve.birbirlerini uyum içinde tafarkhhklarmi kabul etmelerini mamlamalarim ister. Kisaca, malum geligki. Kadm yine konugmak ister, erkek ise kafasuu dinlemek. Oysa bunlarm hepsi zirvahk. Zira bilim, istisna olarak bir

kerecik de olsa içimizi ferahlatarak, genel akima ters dügen bir Kadm ya da erkek, hiç fark etmez. Çügü bu saptama.yapti: medyada ve popülà kisaptamaya göre, erkeklet ye kadmlar, aksine, birçok.konuda taplarda tekrar tekrar iddia edildiginin
gayet benzerler. En azmdan,
rican

Shibley Hyde Eylül 2005'te Ame-makalesinde

Psycologist'te

yayimlanan

böyle yaziyor.
olan

Madison'daki

Wisconsin

Üniversitesi'ndepsikolog

Hyde, iddiasi için birçok kamt buldu: 146 tane meta analiz adi kadm ve erkek arasmda verilen genel bakig aragtirmasinda,
sosyal

davramp, iletigim

ve ruhsal
-açik

memnuniyet erkeklerin

aç1smdan

pek

ara fark bulamamig. Farkhhklar ekstrem rak- sadece disk atma gibi spor dallarmda, mastürHyde, kadmlarm basyon sikhamda ve fiziksel saldirganhkta. haksiz rol kligeleri sebebiyle is hayatmda magdur olmalarmdan endige ediyor. Peki ya iligkilerde? Hyde, kadmlarm
"sözel

lehine ola-

saldirganhk" madigim

kategorisinde erkeklerden apagt kahr yanlan olbizzat incelemig. Bunun da sonuçlan var; hem de

gimdiden.
¥mynd

Hyde J.S.: The gender similarities 2005;60:581-592

hypothesis. American Psychologist

64

EKMASTAUÑI lyada altik hiç gigsk hastahgi uiriisü kalmadtmi?
1980'den beri yeryüzünden
silindi

ek hastahgi

sayiliyor.

7'de son bir çiçek hastahgi salpm
ve Etyopya'nm .

Kuzey Afrika ülkeleri
etkiledikten enfeksiyon sonra,

bazi bälgelerini vahim aya Saglik Örgütü (WHO), bu
artik

aali

hastahgi-

salgm tehlikesi

tagimadigmi

açikladi.

Bütün dünya

agi kampanyalari bagarih olmuytu ve inhk için en tehlikeli salon hastahklardan birine kargi zafer am1mieti. Daha 60'h yillarda çio zamanki Yugoslavya'da elinde yürütülen
salguu

yaçanmig, hastahk tüm nbbi acil yardimlara raga birkaç kiginin ölümüne, yüzlerce kipinin de çirkin yaralar umasma sehep olmugtu. Fakat Dünya Saglik

Örgütü'nünaçikhmalari,
anlamma

dünyada arYerkürenin

hiç çiçek

virüsü

kalmadigt

gelmiyor.

bazi laboratuvarlarda bu tehlikeli virüsler hâlâ lamyor. Aç1klama olarak, bunun aragtirma amaçh oldugu. leniyor. ÖrneginABD'de Atlanta'daki Salgin Denetim Meri (CDC -- Centers for disease control) virüsleri koruyor ve takun siki güvenlik kontrollerinden sonra seçilen kuruluglakulkmmmn.sunuyor.

rli yerlerinde

Ama 1980'den beri bu virüslerin bagkimlerin elinde alabilecegine dair spekülasyonlar var. Bazi tekler eski.Sovyetler!Birligi'ne deyollandigi.için, çöken bu

devlette ipsiz güçsüz kalan bilimcilerin pantaj girigimleriyenik dügtükleri ve virüsleri terör organizasyon-larma ya. da :tatörlükle yönetilen ülkelete satmig olmalari ihtimal digi sabiyotojik silahlarla bir saldiri tehlimyor. Çiçekvirüsü
terör

rasa

ini,

uzmanbri hendrilillikseda gayetgerçekçi buluyor.
5.: Bioterror.Tod
aus dem Labor. Münih 2001

giÑ

mk K., Fr=M

69

çiçEKLER

gei Qigelder t

difigin,,genskriteam
Hemgireler
çiçekyollaüreti-

odalarmdan çakardmahnudir?
Birçok klinikte geceleri
arabalarlyla tuhaf

durundar

yaganir:

güney batmadan az änce, gündüzleri

yemek dagittiklari servis yegillikler has-

koridorlarla kogturup, hasta odalarmdaki Hasta ziyaretleritide
gelen hedÎye çikarihr ve geceleri koridorlarda sürgüne

leri toplarlar.
ta

odalarmdan

mr. Bunun

arkasindaki

dügünce, bitkilerin

igikta

enerji

mi için fotosentez yapmalari, jen
üretmeleridir. oksijeni

Karanhkta

yani karbondioksit tüketip oksi_ise tam tersi yaçanir: Bitkiler hayayarlar.

vadaki

el ele giden bu tür bir haKimse hastalari, oksijen azalmasiyla istemez. va kirliligine maruz birakmak degeceleri metabolizmalarmm olarak, bitkilerin pek de yükselmedigi gigtigi ve hava kalitesinin bu .durumda dogrudur. Ancak, ·gaz aligveriginin toplam miktari son derece yoksa ormanda gece yüruyüg yapanlari da nefes

kullamr ve çevreye karbondioksit

Prensip

dügüktür darhšma kary

uyarmak

gerekirdi.

Bir kucak dolusu çiçek bile

için zararh hasta odasmda fark edilir seviyede, hele de hasta olsa olsa seviyede bir hava kalitesi degigimine neden olmaz edici bir kokuya sebep olur. Çünkü özellikle hastalar rahatsiz verirler. Yani bazen çiçek kokularma karp çok hassas tepkiler
-

hastalarm
ten

nefesi,

olsa olsa bu sebep-

kesilir.

66
1

DCUKLAR nne babelarm gecuklarmailgisionlarm dig irinüginden bailmaiz midit?
eredeyse bütün anne babalar çocuklarun severler ve onlarm teline zarar gelmesine izin vermezler. Dolayislyla, psikolog
ekibinin

açlarmin

anadah

Andrew
reddeder.

Harrell

ve Alberta

Üniversite-

'nden

aragttrdigt

dar dehget içinde

es gazetesinin muhabirleri ont'taki konferansta açikladiklari

konuyu herhalde bütün anne ba2005 ilkbaharmda New York Tibu bilimcilerm Kanada'da Edaragtirma sonuçlarmi

lndular.

göre, anne babalar pekâlâ ayin yap1yorlar. n Çocuklare kadar sevimliyse, o kadar çok bam ve ilgi görüyorlar. Harrell ve çahyma arkadaylari bu arag400'den fazla anne-baba-çocuk ma için 14 süpermarkette

Psikologlarm gözlemlerine

skisinigözlemlediler.
bir derece sistemi

Õnce çocuklarm
üzerinden

sevimliligini

on pu-

Lhk

degerlendirdiler. Sonra hançocuklarm ne s.tkhkla teblikeli darumlara maruz birakildiru gözlemlediler. Durum her ne olarsa, olsun; daha az sevimçocuklar anne babalart tarafmdan daha sik ahgverig arababaglarma birakilda ya.dam,ocuklarm üzerinde ayaga kalkmuarma.izin.verildi.
arabaya
tek

ida

o tehlikeli

araç-

cm

Paketler
cuklara

de, Èonurken

anne

babalar daha güzel.

daha fazla dikkat etti. Yüzde 13) önce çocuklarm miyet kernerini taktedaha az sevimli çocuklarm anne bayüzde 4'tü. §agtrtici larmda bu oran biçimde, anne babalar vimli oglan çocuklarum onliyJu çqwklaandlen daha fazgöz kulak oldu -- büyük ihrimaße, kiz çocuklar1 aym yagtaki daha 621a gehemig ve
"akilh"

;lan çocuklarmdan

olduklari

Kanadah
zel çocuklarm

aragtirmacilar

hayret verici sonuçlarmi, daha gügendilè-Aid& daha ynksek deger taµmast ve

olunmasryta aç1kliyordaha farla lar. Bütün anne babalarda hâlâ, kendi genetik mirasmi en etkili biçimde yeni nesmere aktarmayt içeren evrim prensibinin Kanàdah aragtirma ekibinin geçerli oldugunu dBginêyorlar. sadece angörkrnleri aym tamanda bir¢òk itirazia·karplagti bu
yüzden onlara
-

iôŒkulak

ne

babalardan da de-gil.
Atlanta'dan psikol sonuç1arim Frans de Waal gibi diger uzmanlar elegtirdiler. Waal'a göre, önemli soru,

aragtirma .

çirkin
olup

insanlarm olmamasiydi.

güzel insanlara

kiyasla daha fazla çocugu Her iki gruptaki sayi benzerse, daha at se-evrim

vimli çocuklara

bakig açaystino yapmak için smdan da- hiçbir sebep- olmad1gma ifade etti WaaL Ayrica aragtirmada sosyal statikrin incelenmedigi eleytirisini getirdi.

ashaaz

Varbkh
main

insanlann

çocuklari la

ve parasi oldugnau, rulma.masmm yanly sonuçlara

ilgikamek için daha fazla zabu durumun gör nünde bulunduvarumaama

sebep olacagim
savundu ve

belirtti. Diger yandan
götlemlerin
'bäten

Harrell,

gõzlemlerini

bu

sosyal samnar için geçerli oldugutm

açikla-

di. I-Îariell'in tezine göre, bu konuda insan herhangi bir hayvandan korumasi ya da hedefpek farkh degil: Kaynaklarim, ayarliyor. lemesi gëreken degrlere göre
shrift New York Times 3 Mayis 2005: Ugly Children may get parental short

sik KBgmposiBImpm beÖaama sik tir gey hagar m?
Yaklagik
.

alti, sekiz ayhktan
ama

geçerlidir

küçük çocuklar, için bu daha kiiçük bebekler için ¯degil..Daha küçiik
itibaren,
68 -

ekler, örnegin memeyi

hiç birakmadan

emebilir

ve

bu

sira-

nefes alabilirler.

samn sebebi

anatomÍleridir. bu Çünkü

Bu esnada bogazlanna da bir gey kaçmayagtaki

bebeklerde

lak, girtlak kapaglyla o gekilde korunmuµur ki, hem siviiçeri girigi önlenir, hem de nefes borusu soluk ahp vermek
serbesttir.

i

Bebekler büyüdükçe girtlak

ve girtlak

kapagt

az daha

derine kayar ve bogazlarma-bir gey kaçma tehlikesi

LiDAMA ASTALiÑ·l ŒSE) B li dana hastehil BBE, arapies hastahgsaa eptuimag S pmlardan ineMaremi gaçaiglief
az

m

bu kadar inandirict olan bir teori daha var. Bu teoride kadavralar, beyin sulanmasi ve delirme. inekler, sudan kemik una... Deli açiklamaya çiktigini yönelik
ve

nig cesetler

dana hastahgtum

nasd

detaylar gerçi hiçbir zapek igtah açici degildi. Ama ingiliztip uzmanlarimn Eyti teorinin 2005'te Lancer dergisinde açikladiklari korkunç
tarafi
var:

ydana

Zira Alan ve Nancy Colchester, deli dana hastaum, ingiliz ineklerine Hindistan'dan gelen ve insan ceset çalanyla karignug yemler verilmesi sebebiyle ortaya çiktigaveren

ddia ediyorlar. Canterbury Üniversitesi'ndegitira e bilimcilerin bu cüretkâr
tezi mide

ve aragt1rma yave

i

bgand:mci

kafa ka-

trici.

Çünkü birincisi,
tersine

gimdiy.e kadar

hhul

edilen enfeksi-

i

zincirini

çeviriyor: geçmiyor,

derden insanlara
-

Bu iddiaya göre, BSE hasta bizzat insanlardan hayvanlaza
yiyen

lyor

böylece danalar, hasta dagalarm etini
olasihgl yaratlyor.

insanlar

.

enfeksiyon

ün

bilimsel kamtlama yöntemine ragmen, Btt iddiada, Hin69

Ìkincisi, tagiliz bilimcilerin

yadirganan cenaze ritüelleridularm birçok Batih tarahndan sorumlu oldugu eleynin bu salgm hastahšmm yayilmasmdan
tirisi

Ancak

de hissediliyor. Îngiliz doktorkr, tezleri için çegitli inandirici kamt-

ve'701i ydlarda, Hindistan'dan (veaylar da sunuyorlar: 60°11 rica Fakistan ve·Bangladeften) yüzbinIerce ton bütün hayyan kemigi, ezilmig kemik ve kadavra parkasi Îngiltere'ye ithal edilmig. iddia edildigine göre, bunlarm içinde hep insan ceset-

lerinin parçalari da bulunuyormug. ingiltere'dehayvan yemi 'üretilmig. Bu karmagik ve ve gübre bu tuhaf malzemelerden aigvelig, neredeyse hiç deo zamarilar aym oranda tiksiÄdi&i netlenemiyormug. Britanya Adäsfnda hiçbir kurum, kadavralarm hayvan yemi olarak iglenmeden önce sterilize edilip ediledildiyse medigini, de bu iglemin nasil yapildigun kontrol etmemig. Lancet dergisinde makaleleri yayimlanan

doktorlar, nehir
toplamanin

Hintli kemik ve kadavra fakir çiftçiler için ek bir gelir kaynagt oldugunu da kamtlar lisHintlilerin sadece küçük kismunn maddi imtesine ekliyorlar.

kenarlarmda

ve arazide

kânlari ölülerini Hindu geleneklerine sadik gekilde tamamen yakmaya yettigi için, birçok cesedin hiç yakilmadan ya da sadece kismen yakilarak nehirlere atildigun iddia ediyorlar. YalVaranasi'de yilda mzca, Ganj Nehri k1yismdaki kutsal gehir yaklagik 40 bin ölü yakihyor. 2004 yilmda, çevreci uluslararasi bir ekip iki gün içinde, Ganj Nehri'nin yaln12ca on kilometrelik bir kiyi geridinde 60'tan fazla ceset buldu. "Insan cesetlerinin Avrupa'daki hayvan ve hayvan
igleme tesislerine
ve yem ürünleri

kirma

tesislerine

gönderildigi

belge-

lerle kamtli" diye yazlyor Alan ve Nancy Colchester. Sunduklari kamtlarm gerisi ise istatistiksel: Yilda yaklagik 150 Hintli hastahgtndan (CJD) ölüyor; bunlarm klasik Creutzfeld-Jakob

apk

120'si Hindu.

HastahgLn

klasik

versiyonundan,

in-

ar için

:i

in

vardaha tehlikeli olabilen yeni Creutzfeld-Jakob (vCJD) olugabiliyor, çünkü bunun için sadece beyindeki proteinlerinin yer degigikligi ve konumsal olarak yenigerekli. Daha tehlikeli olan vCJD, vahameti ölen insanlarm

ekillenmesi

uidan

danalardaki BSE ile.egde-ger. Aragtirmacilarm savi,
hastahšmdan Creutzfeld-Jakob
-dolambaçh

distan'da
tlerinden
.r

yollar üzerinden ve parbazilarmm haliride- Avrnpa'daki yem fabeskalarma ulagtigt yönünBazi Îngiliz inekleri beslenirken, hastalik tagiyan yemleri Ligler; bu da onlarda deli dana hastahšma sebep olmug.

6'dan 2005 yazma

kadar sadece ingiltere'de
görüldü. Dünya genelinde
vak asi

yaklagik

180

deli dana
insanlarda

vakasi

2006 ylhna

ka-

164 vCJD

kayitlara. geçti.

Alan ve Nancy Colchester, hastahgtn sadece insandan hayenfeksiyon zincirini ve oradan a geçen, olasi bir küresel kalmiyorlar. Moleküler :ar insana dönügünü gästermekle alanmdan,
tezierini

>loji

la sunuyorlar. gören tezdeki gibi, miki geçtigine dair, daha önce raht rganizmalarm farkh formlari be gekilde degigime ugramm veniden biçimlenmig olabilir. Ancak serrapie hastahgtna,tu-

Zira tehlikeli.prionlarm

destekler gibi gärünen birçok ipukoyunlardan dana.

kuzulardan kaynaklanan bir .enfeksiyonun moleküler aloji alanmda kanitlar zîneiri, Alan ve Nancy Colchester'in

nug

daha saglam<legil. Hintli nöropatoloji Aman!Suserla Shankar, Lancer dergitezine kesina aym mayismda Alan ve Nancy Calchester'in çaklyor: Hindistan'da bir deli dana vakastum e kargi
"teks

i açaklamasmdan

Ancak. bu, enfeksiyou teoriihekler kutsal. Ve çeligmiyor. Ne de olsa, Hindiptan'da iy getiren bu vejetaryen inekler orada kadavra parçalarmitlara

geçmedigini"

söyläyor.

.e

71

«miyla-bestenmiyor dan öglitülmûç.heytan oruncl'a barakihaiyor. yemek

ve

böylece

zorla et

Colchester.1LC.,.odolmw·r N;T.: The origin of.bovine spongiform the human prion disease hypothesis. Lancet 2005;366.856-861 encephalopathy: Shankar S.K., Satishrk==Ara.P.: Did BSE in the UK originate from the Indian bcontinent? I.ancet 2005;366J90-791

Anièspresan ilagier
Bu akla yakm insanlarm genyor

i

-

inlar mi?

moralini

Ne de elsa bu ilaçlar iç sikmtisi.çeken ynkseltmek ve onlan kendilerine _ya da
-

bagkalanna zarar verici hareketlerden uzak tutmak için veriliantidepres .ilaçlann yor ve kullamhyor. Ancak son ydlarda gerçekten dägürdügüne dair kugkular intihar deneme sikhgi ABD'de ilaçlarm izinlerinden sorumlu daire FDA, dile geliyor. 2004'teki nyaridan bir kez daha uyardi. sonra 2005 yazmda kullanan gençlerde intihar egiliminde artma olup oluradigma dikkat edilmesi gerekiyordu. gençlerin antidepresan kullandiklari Mesleki yayunlarda,

Özellikleantidepresan

ineihar zarran sebebine terat ipuçlart

egilimlerinin olugturdugu

arttigma almaya

dair, ilaçlann kullamm
II ¯ ..

dügünülen
yagandigmi

giderek

daha sik yer.
ne siklikla zor, çünkü

bagladi. Bunun belirlemek çok ki insanlardaki
mal nüfusa Birçok

depresyondariski noryüksek.

intihar egilimi
antidepresan moral

göre genelde,daha

hasta

ilaçlardan
^

düzeltici fayda görüyor ve bu ilaçlar karanhk dügünceleri insanlardan
uzak tutuyor.
72

Ama hastalarin bir altgrubunda
özellikle gençlerden oluguyor)

(öyle görünüyor

2p

ki bu altpsikotropik ilaçlar para-

ks bir etki de yaratabiliyor ve intihar tegebbüsü olasihšmi ·ciriyor. Doktorlar, ilaç kullarmruna yeni baglayanlarda bu kin yükselmesine qu gekilde açiklama getiriyorlar: Tedavinin

µnda korku ve moral bozuklugu yaygm; bu belirtiler ancak laviye baglandiktan birkaç gün sonra azalmaya baghyor. Failaçlar genel -hareketliligi daha çabuk etkili-

t antidepresan

ilaçlar sayesinde kendilerini Bazi hastalar, antidepresan Ea cesur ve harekete geçmeye hazir hissederken moralleri 1 çok bozuk oldugunda belki de intihara. daha yatkm oluclar. Bu yüzden Amerikan ilaç dairesi, antidepresan ilaçlarm

c.

>spektüslerinde

olast yan etkilerde intihara tegebbüs riskinde bir artig yaganabileceginin belirrilmesini arnk gare koguyor.

L warns about antidepressants,

suicide. CNN.tom

1 Ternmuz 2005 Medicine

mrs N.C.: Are antidepressants 1005;11833-34

safe for adolescents? Postgraduate

.

RATEK5iKLÍŠl alin'inatMieri IdMpak
bu her ilaç içia bu ilaçlarla
arzu edilmeyen söylenebilir. edindikleri

md Çünkü her
uzun süreli
türlü

inda

ilaçta,

:torlarm

tecrübelere

men,

mayan

çocuklarm

yan etkilar ortaya. çakabilir. Yerinde ilact Metilfenidat (RitaBn ve Medikinet oklarsma maruz
ve

ariyla da tanmir) ilaç son.10-15
tedavisinde

özellikle elegiri

kahyor.
dikkat

yildar.konsantrasyenkomuklugu

ikliginin

giderek daha sikhkla kullamhyor: Günürde, sadece ABD'de be ilacm verildgihastalarm sayisi, 5 yilma kiyasla 40 katt.
73

.

I

Son ytllarda

birçok kez bu ilaçia ilgili tehlikeye igaret edentekrar yagandi:

heyecan ler olduktan sonra 200§ yazmda sash doktorlar, Metilfenidat'm laboratuvar deneylerinde kandair sebep olabilecegine oleymasma ser benzeri hücrelerin teknigi ipuçlari bulduklarmi iddia ettiler. ABD'deki ilaç ve tip
ruhsatiarmdan
tirmacilarm ton'daki zayif

Tek-

olan Gida ve Îlaç Dairesi (FDA) aray_ sonaçlarun hemen mercek altma aldi. Houssornmlu Kanser Merkezi'nin
aragtirmasmm uzmanlari,

Anderson

birçok
üç aydir

noktasi

Ritalin

kromozom haçocukta sarlari bulmuglardi. Ama doktorlar sadece on iki (!) Ayrica,·aslmda.normal uygubu genetik hasari incelemiglerdi. grubulamada âdet oldugu üzere, plasebo verilen bir kontrol Ciddi incelememiglerdi. açismdan nu aym hüere degigikli.kleri aragtirmalar için yeterli katihmci sayisi ve benzer kargilagtirma gruplari

oldugu ortaya kullanan çocuklarm

çikti: Kanser genetik yapismda

standart

sayilir.

Ritalin hep elegtirilere maruz kalan bir ilaç. Birkaç yil änce Ritalin'in beyinaragtirmacilar, Gğttingen Üniversitesi'nden

-

de, ileride Parkinson

hastahšma kadar gidebilen degigikliklere sebep olabilecegini iddia etmiglerdi. Du hipotezin dayandirddikadar güpheli oldugi hayvan deneylerinin metos açasmdan o biri, anlagildi ki, makaleyi kaleme alan iki aragtirmacidan

gu

çok geçmeden,

makalenin

ve meslektagmm zaylf verilere
ragmen

arkasmda

durma-

digim açikladi.
Amerikan
mercileri,

bu aragtirmadan

sonra yine alarm

Kram, aragtirmalar bir açiklama yapti: "Bu lamrim."
Belirsizligi gidermek

durumuna geçti. FDA'dan David Kacobsonyayimlandiktan sonra New York Times'a
veriler

dogrulamrsa, son derece kaygi-

tekrarlaniçin deneyler büyük çapta pimdilik bu ilacm kullanimmdan mah. Ancak Jacobson-Kram 74

r

geçmek için

bir

sebep

olmadigmi

ifade etti. ABD'de

2004

ada, Ritalin ve Medikinet gibi ilaçlar için 29 milyon reçete
metilfenidat

ÖID1§.

Almanya'da

ile tedavi

gären

çocuklarin

s2yisi

ain ile 100 bin arasmda
ve

tahmin ediliyor.

Ulm'da

çocuk

has-

Alman Sosyalpediyatri ve Genç Saglig bu ilaçla igi'nin - bagkam Harald Bode, "Uygulamada inlu tecrübeler yagiyoruz" diyor. "Bu ilaç güvenli, etkili ve talar ilaci uzun vadede son derece iyi tolore ediyor" diye Göttingen

klari pi·ofesärü

tyhyor

Çocuk ve Genç
"Metilfenidat,

Psikiyatrisi'nin
tam

bagkam

bert Rothenberger.

itirildigi

da bu kadar çok için, çocuk hastahklari d21mda herhalde en fazla

denen ilaç" diye ekliyor.

mirle dirt farkh tais mi algdaria?
ekgi, aci ve tuzlunun yatat ahedar vardir. Bu Japouca
tath,

gru sayi beytir. Bilinen tatlar,
tadmi algalayan

ra ."umami"

cük baharath bir et tadun ifade eder ve dilimizdeki .layan ahedar ancak birkaç yil önce keyfedilmigtir.

bu

tadi

KER mr diggäritir mü?
diger tathlar dig çürämesine neden olmaz. lerdeki delikler daha çok bakterifer (en çok da streptococadh bir mikroorganizma) nedeniyle olugur. Anmutans vardir, pundig çürümesinin gekerle yine de bir bakterilerin en sevdigi gidalar<hn biri gekerdir. Bakteriler
geker
ve
'baglantisi

pr,

erle göyle

bir guzel doyunca, farkh asitler'salgilarlar.
75

Dig

minesini

zedeleyen

ve diglerde deliklerin olugmasma

neden

olan bu asitlerdir.

BÌYABET gekar M, Çek

µ¾rh
yaglarmda,

olur mu?
sessiz sakin

Çeaiklugumda,40

bir komgumuz

var-

di. Adamcagaz bir yerlerde memur olarak çahyiyordu ve kimsenin dikkatini çekmezdi. Sonra bir gün, onun geker hastast oldugu haberi yayudi. Kompularimn buldugu açiklama göyleydi: Adam iq yerinde her gün bir gige kola içiyormuç. Bu kahverengi, gazh içecek nerdeyse strf gekerden oluguyormuy ve adam da bu yüzden hasta olmug. Diyabet ve beslenme arasmda bir baglanti var, ancak bu iligki bu kadar da basit degil. Çoguinsan hayati boyunca düzenli olarak gekerli yiyeerkler yiyip peker hastasi olmayabilir.
Münih profesörü Ludwig-Maximilians Martin Reiacke,
olmayi

Üniversitesi'ndeendokrinoloji

"Agiri çãkolata bagamhhgma ragbagar.amayan insanlar tanlyorum" men geker hastasi diyor. Hormon uzmanina göre, "Bazilari düzenli olarak ü.ç ya da dört paket çikolata yiyor." Çünkügeker hastahip için belirleyici olan, bu lezzetli geylerden ne kadar yedigimiz degil, bu nasil geligtigi. Çok fazla beslenme gekliyle vücut agirhgimizm
tath

,yif

geyler ylyen ama yine de spor ya da diger sebeplerden zakalanlarm asla geker hastasi olmayacagma kesin gözüyle

bakabiliriz, diye açikhyor Reincke: "II. tip diyabetin belirleyici risk faktörü agiri kilodur." geker hastahgi, I. tip diyabet, beslenmeden Hatta bagtmsiz geligir. Genellikle genetiktir ve sebebi bilitamamen bir otoimmun hastahktan kaynaklamr. Bu diyabet nemeyen tipinde, bagigikhk sistemi vücudun kendi hücrelerine kargi ko"genç"

76

bu durumda bagigikhk sistemi pan,kreasta insülin üreten ücrelerini yok eder. Ve böylece kanda insülin.eksikligi ya-

digt için, geker

yererince

etkili bir gekilde hücreIere gände-

7 orada iglenemez. "Yetigkin" diyabeti olan II. tip, I. tipe klyasla belirgin ge-

le beslenmeyle baglantihdir. Ama o da buyük oranda geneir. Yatkmhgi olan kipi, apri kilo ve hareketsizlik nedeniyle
azmdan

geker hastahšma
ve

yakalanma-

olasihgun

artenr. zamanla

fazla kilo nedeniyle hûcreler alinekarp duyarsizlagir (bu duruma-hüc.relerin. insülin diböylece geker kanda sadece dügük oranda ci adi verilir); hareketsizlik
tabolize edilir

akü

ya da hiç metabolize ve fiziksel aktiviteyi
--

edilemez. arttirarak,

Kilo vererek

gLçta

geri bile döndürülebilir

:lagtsklarinda,

hücreler

tekrar

hastalar insüline- daha iyi tepki verir.
Mezura
üzerini

normal

bu süreç bagkilolarina
102

çevresi için'gu degerler geçerlidir üzerini, kadmlarda

erkeklerde

'nin

ise 88. om§rin

gösteriyorsa,

like-çaniari çahyor demektir.
grigmda, metabolik sendrom
olarak

Çünkü yaglanma
yüksek

için daha da adlandirilan bu rahatsizhga Llar dahildir: 1) Agiri kilo; 2) Yüksek kan yagt degerleri; 3) 4) Yüksek taasiyon. Bu semptom ksek diyabet yatkmhät; likteliginden, kalp kpisi ve inme· ve kan dolaymi yakæk risk'dogar (bkz. için beliggekilde

bu düzeye bir risk var-

.

"Ölümcüldörtlü"

·,tahklari

gEilÄp
.

ON

I'E: HereMä

obezite saglrga

zarark

skes hemen
mesiyle

"Tabii!" diyeeaktir. Ne. de olsa, insamn kilo
düzeldigi çok agikar görünüyor.
77

saghgunn

Çünkü

fazla kilolarin
niyor: yük yük

sa

açismdan

olumsuz etkileri yeterince
tendonlar ve

Sadece kemiklere degil,

bilikaslara da çok bü-

ve kan dolagimi hastahklari ile geker hastahgt riski arttyor. Ancak fazla kilolu insanlar kilo vermek illa ki olumlu gekilde istediklerinde, saghk.durumlari.bundan

kalp -biniyor,

etkilenmiyor. tekrar

Finlandiyah bilimciler,
vermeye

kilo

çallgmalarmin, septadilar.

kilolularm tekrar kilolarmi korumalarma,
a§1ri uzun
vadede

hatta birkaç kilo daha almalarma
saghksiz oldugunu Aragtirmacdar,

kiyasla

daha

1975 ile 1999 yillar1 arasmda
ve

saglik durum-

lan, diyet hedefleri

3000 Finkilolari hakkmda bilgi linin verilerini incelediler. Uz'un vadede, kilo vermek isteyen gigmanlara kiyasla gigman insanlarm, kilolarmi umursamayan
alman

daha büyük
amaci

ölüm

riski. taçidiklari

görüldü.

Hatta

kilo

verme

daha olugan grupta bile, kilo dahil olan ve Bilimciler, aragtirmaya büyük kilolari hastalik nede.niyle degigen kipileri incelemedikleri için,
olmayanlardan risk tay1yorlardi.

vereriler

kilo vermenin lik açismdan
-

sagetki-

lerinin çok yönlü
oldugu
ve vücu-

dun .diyet
.;-

strasm-

da da zarar görebilecegt sonucuna
·

vardilar.

Sorensem T.I.A., Rissanen A., Korkeila M., Kaprio J.: Intension to lose weight, weight changes, and 18-y-mortality in overweight individuals without comorbidicies. PLoS Medicine 2.005, 2:e171 (1-11)

78

lLER

bunlari cerrahi n ya da ëepraz bailar kaptu"gunda, idahaleyle dikmak gerekir mi?
krar spora dönmek isteyen birçok profesyonel
sporcu, diz-

bir ya da birkaç bag (her bir dizde bir ön ve bir arka praz bag, bir iç ve bir dig bag vardir) koptugunda ameliyat 2r. Genç insanlarda da bu müdahale genellikle tavsiye edibir
ameliyattir.

·inde

i

40 yagmdan

itibaren

tavsiye

edilen

tedavi-

gerek in yönü degigir. Bu yagtan sonra hastalara, ameliyata gekilde, fizik tedavi ve diger güçlendirici hareketImayacak önerilir.
.vaka

·

:çok

Bir dizde hem çapraz hem de 'yan bagm koptugu vardir. Hastalar, ameliyat geçirmeden birkaç yd

:risinde

tekrar

kayak bile

yaşabilecek

duruma gelmigtir.

INMB§ GIDALAR ndurulmamahmidu?
tehlikelerle

inmuy

gedalar bir ker giziiMiihtensensa tekrar

dolu; özellikle de yemekler. Ancak, bir kez zülen donmuy gidalarm tekrar dondurulmamasi (ve sonraen azmdan
mikroplardan

tyat

ida

yenmemesi)

gerektigi äksah

nas11yayudi,

hiç

Llidegil. Büyük ihtimane, ingrar k kuyorlar.

çãsfien: yemege ügägebi-

:ek

Özelliklebakteriler

ve manüzerinde

·lar

Yiyecekler,

birçok gida maddesine yerlegmeyi severler. buzdolabmm digteda 10 derecenin bekletilirse, üzerlerinde
gidalarm

un süre

bakterifer
ADGak

nizmalar olugabilir gerçekten. için geçerlidir;
manug

bn

ve diger mikroortehlike her türlü

gi-

deriup çägahnesi ya da hiç donduolmasi fark etmez. Çñaka ydalann tekrar donduaym etkiyi yapar:

masi, taze halde dondurnimalarlyla
79

Mik-

roorganizmalarm
ispanaks

maatar tadi
vadede

lerin belki
uzun

besin degerlerini de olumsuz etkiler. Ama tibbi aç1dan, bir kez de on kez de çözüp dondursamz, hiçbir sakmcasi yoktur.

birçogu böylece ölür. Iglenmig et ärnari, ysä hacert bitsnönia; donducurken ylyeeekgi.bi, ·rst-degigikligi ve gärünüga earar gatügü

EMMEK

-

çok saghgma Kim bilir kaç kipinin bagma gelmigtir: Masada dugkün -biri vardir ve önünüzdeki beyaz ekmegi, sözümona saghksiz oldugu için yerden yere vurur ve kahvaltim: zehir olur.
nir. Oysa

liem beyaz ekmek hem de çavdar ekmegi rafine undan elde edilir; bu ekmeklerde mhu tanelermin kabuk kasunlaiçeren bölüm bu kabukve mineral ve -esas.vitamin ri yoktur lardir. Bu sebeple, saghkh beslenmek isteyenier kepekli ürünler tüketmeli. Kepekli ürünler, tahularm saglikh olan kisunlarim içerir. --

Çavdarekmeginin

vücut

için çok daha iyi oldugu söyle-

ELEKTMK Si
Elektrogok
rarsiz

-

Elektregek silabiwi

.

.

mdir?

guna

silahlar1 yeni mucize silah saythyor, bunlarri zagüvenli bir yöntem olduve suçlulari dize getirmek için volta inamhyor. Elektrogok uygulanan insanlar 50.000
elektrik akimlarryla

kadar çikan

kisa süreligine etkisiz hale getiriliyor. Teoriye göre de, suçlular tekrar kendilerine geltutuklamig diklerinde, polis onlari çoktan kelepçelemig ya da
oluyor.
So
J

acak

elektrogok

silablan,

üreticilerin

iddia ettigi kadar

deresiz degil. New England Journal of Medicine adh tip de, polis tarafmdan, elektrogok silaluyla vurulan ve arvakasi aktarildi.

an y1gdip kalan bir gencin yardim ekibi-gençte i tibbi

Olay yerine
teghis

ventriküler

fibrilasyon

-.ventrikûler ve

fibrilasyon sirasmda bu
agir

kalp kasuun çaligmasi

kalp ritim bozuklugu tedavi edilmedigi yayimlanan vakada reanimasyon an ölümcüldür. Dergide clari sonuç vermig ve genç adam bir-kaç gün sonra sagligiyogun

:nsizdir

avuçup torlar

bakim servisinden
elektroçok

taburcu silahlari

edilebilmigti.

kullanan polisRZH1dan aletleri ve seyyar bir defibrilareanimasyon L CD bulundurmalan gerektigt konusunda bir tavsiyede bulumakalelerinde,

arlar.

Jluslararasi Af Örgütü'nünaçiklamasma gäre, 2006 ydma nedeelektrogok siin1Art .kullammt u 130'dan fazla kigi 2004 ve 2005 y111ae hayatuu kaybetti, bu ölümlerin 70'i Lauderdale'den, kalp ABD'de Fort a yaganda. Öte yandan, olan Richard Lucea bozukluklari üzerine uzinan doktor
göre, ölüm vakalari
ve makalede

belirtilen

ventriküler

.kullantml arasmdaki spekülatif ve her türlü bilimsel kamttan fanti sun". Bazi insanlarig elektrik çarpmasma neden diger inLardan daha yatkin oldugu gerçekten henüz açaklanabilmig ile
elektrogok

llasyon

silahlarmm

"tamamen

iL Ama bu

tür vakalarm

açiklanamaz

gekilde artmasi,

söz-

kugkuyla yaratan bu silahlarm yaygmlagmasma ARWde gimailik mak için bir sebep olabilir. Eu sila1 O'den fazla polis karakolunda ve hugtokanede kull»midigt

·nucizeler

niliyor. Almanya'da farkh polis birimlerinde bu silahlarm laman dügünülüyor. San zamanlarda, Amerikaa polisinin
trogok

silablanm

sadece-tehlikeli

agLr

suçlularda

degil, ru-

tin operasyonlarda,

hatta çocuklarda

bile kullandigma dair gi-

kâyetier
Y yna

artlyor.

Kim P.J., Fynklin W.H.: Vemricular Ebrillation after stun-gun discharge. New England Journalef M-A-We 2005;353:958-957

Mann

A.: Doctors blame caser stun gun for fibrillation. New York Times 2.9.2005

EIRiK Emaik selkga zararfmidu?
Bu

dügünce bir yandan dogru, çünkü
etkiler ve çocuklarm

emzik

diglerin geligimini

olumsuz yatkmhgim
mesini

orta ·kulak iltihabi geçirmeye 1,2 ila 2 kat yükseltir. Aynca çocuklarm anne me-

kabul etmeme olasiligmi da arttirir. Ama emzigin fayda-zarar degerlendirmesinde daha belirleyici olan faktör, anlagdan o ki emzik kullamtumm küçük bebeklerin ani bebek ölümü sendromundan hayatlarmi kaybetme tehlikesini önemli azaltmasidir. Amerikan ÇocukDoktorlan Birligi'nin derecede
Kasim 2005'te sundugu ve ani bebek ölümü sendromuna kargi yeni tavsiyelerin bu sonuca yer aldigi eri yeni aragtirmalarda . ulagiltyor. hoguna gidecektir -- ne de Bu bilgi anne-babalarm olsa emzik
"barig

ingilizcede
"yatigttric1"

"pacifier"

olarak
anlamma - Yedi

adlandirilir;

bu da deuyku-

saglay1c1",

gelit.

büyük

aragtirmanm

b gerlendirmesi, ebeklerin
ya

dalmasma yardimci olan emzigin ani bebek ölümü sendro-

mu riskini açik gekilde azalttigi2733 ani bebek ölüm gösterdi. mü sendromundan

biri bu gekilBilimciler
olast

de önlenebilir.
82

lama olarak farkh.hipotezler
emme refleksini ve nefes olmalart emmesi,

sunuyorlat.

îlk olarak,

em-

destekleyebilir.ikincisav, bebeknefes almasun

i

emzikle, burun etkahyken de agtzdan ihtimali.

daha
göre,

uk ögreniyor önlüyor

Üçüncü dügünceye

egin emzigi
masmi

çocuklar,

dilinin geriye kaymasuu ve olabilir. Dördüncü olarak da, emzik kullakullanmayanlara kiyasla, daha çabuk uyanrnaBu önemli bir nokta, çünkü ani bebek iligkilendirilen nefes alamama, kalp ritim komplikasyonlarda
öläm vakalari

yrtlagun

neyilli görünüyor.
uklugu ve diger uyanmasiyla

mü sendromuyla

çocukemzik

lanan çocuklar genellikle sirtüstü yattyor, ki bu yatig gekli riskini sendromu kamtlannny gekilde ani bebek ölümü olursa olsun, anlagilan o ki, Itiyor. Hangi açiklama geçerli uklarm-dörtte bir saatüçü emzisi gece boyunca toplamda az bir süre agzmda tutsa da., eæzik hebeklerin hayatta kalolasihgam olumlu yönde etkiliygt,
'

a zor

çok kere el ele gidiyor.

Aynca

Emzik kullanmum kisitlamaya dair tavsiyeler yine de yok il. Emzik asla gün içinde kullamimamah ve bebeklere anahgagnda, onlar düzenli emzirilmeye en erken dört haf,

.

an sonra

verilmeli.

Emzik

'bebeklCEin

sadece uykuya
--.

dal-

larma yardimci olmak için öneriliyor
agzmdan tekrar (ügerse

bebek

uyuduktan

agzma çocuk bir yagma gèldiginde de emzik ahykanhguu knrakçocuklarm hir yagun bitirmesiyle birsi saglanmah. Çünkü bebek ölümü sandromu tehlikesi açik gekilde azahyor dig geligiminde bozukluklar ve enfeksiy,on yatkmhär agir
ani

sa emzik

tutugturulmamah.

:e

myor.

mk F.R., Omojakun O.O., Sindsty M.S.: De padBas ráduce the risk of A meta-analysis. Pediatria 2005,116e:716-723 adden death syndrome?

MIman EMER

Wh

enter mi?
Bu akla yakm görünüyot, meye aligir.

umt man sóra permak

çünkü emzik kullanan çocuklar emAma igin ash Sylè dgil. Ç cuklarm çogn, emzi¢ ernmeyi aligkanhk

biraktiktan sonra parmak

haline getirmez.

kullaninayi üçüncü yagina girmeden birakit ve parmak da emmez. Beg ve üzeri yagtaki çocuklarri sadece yüzde Pi emzik kullanmaya devam eder. Buna kargdtk, parmak einen çocuklann yüzde 50'si bu ahekanhgi alti yagma kadar sürdürür. Hatta bu çocuklarm yüzde 6's1 do-

Çünkü çocuklarm

çogu emzik

kuz

yagmda

bile parmak emmeye devam eder.

EMúRME

Kadmbr omrirmesituinda habuMayemigierdenwediger gaz yapo gublarka saik durmak nuder?
Su tavsiyeyi

duymayan anne
ortada

yoktur.

Zira küçük çocuklarm,
aglama

her

seferinde

anlagdabilir

bir sebep olmadan

huylari vardir. Ufakhklarm bu feryatlan genellikle karm agrilariyla açiklamr ve ilk üç ayhk bebeklik döneminde geligigüzel
üç ayda yaganan kolik" olarak tammlamr. Çocuklargerçekten de anne sütüyle beslenmeye ahymak için biraz zamana
'"ilk

ihtiyaç duyarlar. Ama annenin beslenmesi, bebegin yagammm çekip çekmemesini pek ilk birkaç haftasmda hazun zorluklan
etkilemez.

Annenin
etkilemesi

tükettigi

besinlerin bebegin durumunu bu derece

bir yol gerekli. Annenin aldigt gidalar Gaz yapan madönce mide ve bagirsaklara geçmek zorunda. deler genellikle dogrudan etki gösterir; yani fermantasyon ve
için uzunca

sebep olur. Midede besin maddeleri ve gaz üretimine cabolik ürünler mide duvari üzerinden kana karipr. Ama üreten meme bezleri-kan dolagmuyla sadece dolayh olarak böylece burada da birçok dogal filtre, .örnegin

Igun,

;lantihdir;

il fasulyenin gaz yapict maddelerinin frenlenmeden bagirlardan kana ve oradan da süte geçmesini engeller.

îlaçlardave

alkolde

durum farkhdir

-

bu maddeler pekâlâ

le

sütü üzerinden

çocuga zarar verebilir.

Çünkü bu madde-

le bagirsakta bir degigim ve fermantasyon süreci yaganmaz, ath maddeler annenin basirsaklarma oldugu gibi kanma, de bebegin
vücuduna

line ve nihayetinde

geçer.

seninemzinnesi sadeca çocugna paranna midsr?
zirmenin çocugun sagligi açisadan

fagdak oldugu artik biesfeksigonlara.kargi
aleE

yor.

Õrnegin,mairueaçocukler
ve
ve

daha

korunuyorlar
Anne

ileriki yaglarda daha az çocuk arasmdaki kuvvetli vücut
sadece çocugun
meme

i

g61igtififDI-

temast çocugun

Egimini de olumlu etkiliyor.

Ama

emzirme

yararma

degil. Daha

önce

tiren
.

kadmlarda, örnegin

kanseri daha ender görûlü"yikandigi"

Bu durum basitçe,

kanserin olugabilecegi meme bezlerinin

kanaHarmm emzirme strasada genellikle ve slece tümör hücrelerinin tutenamadiglyla açaklaburalarda or. Görünen o ki, emziren kn4mbem hir diger avantaji, iledaha ender olarak geker
Harvard Health
.

süt

:

Boston'<laki Nurses' aragttrmayi

Üniversitesi'aden tap
.altada

hastahgLuggÃnlanmaÏar1.
uzmanlari gerçekleptirilen

15'te,

Study adt

iki

degerlendirdiler. Sir aragtarmaya 83 binden la kadm, digerine ice 73 binden fazla Jeashn katdmogti. iki gtirma da, kadadarm.ilmide 'Itip 24ipabet" olarak da ad-

rük

diyabeti"ne yakalanma riskinin eger ertizirdilerse yüzde 15 daha dügük oldugunu ortaya koydu. Daha önce gerçeklegtirilen- diger atagtirmalar, emzirme sayesinde landirilan
"erigkin

akla getirhüerelerin insälin hassasiyetinin arttigi sonucunu artmasi,'hüdrelerin migti. Insülin hassasiyetinin kan gekerini

daha çabuk
dügmesi

tüketmeleri-ve

böylece geker hastaligi
sayesinde,

riskinin

anlamma

geliyor. 150 iki

bindeniazla kadmm kanhmiyemzirmenin

la gerçekleptirilen kadmlar için
Keynak

büyfik aragtirma

ne

kadar faydali oldugu ilk kez kamtlanabildi.

Stuebe A.M., Rich-Edwards

J.W., Willett W.C., vd.: Duration of lactation and incidence of type 2 diabetes. Journal of the American Medical Association 2005 294 601-1610

ERFEKSifDN llASTALIKLRI Sars µ da kug gribinia belagmassviir önlenebilir mi?
-

.

.

igle

2003 ilkbaharmda

beri

yüz

tasmda

-hastahgl sars'm ottaya- çikipindan maskeleri peynir ekmek gibi satihyor. 2005'te Asya kifarkh ülkelerde, 2006'da da Afrika ve Avrupa'da çikan
akciger

kug gribi bu maskelerin dünya genelinde popüler olmasma sebep oldu: Ticari adiyla N95 olarak bilinen, çay tabagt geklinde yari yuvarlak yüz maskesi. N95, Asya ve Kuzey Amerika'nm bazi bälgelerinde (Kanada'da Toronto da bir süreligine sars
riski

bir bölgeydi) milyonlarca adet satildi. Ve türlü türlü yeni bulagici hastahktan korudugu iddia ediliyordu. Agir,
taglyan akut nefes

darhgi

sendromu

olan

bulagir. Sars'a
maskesi

olan corona ise influenza virüsleri. Dolayisiyla çok akla yakm

neden

sars ve grip tükürük yoluyla virüsleri, gribe neden olanlar
tanesi

bir dolara

satilan

yüz

bir

tedbir 86

olarak gärünüyordu.

õnlermig hissini verip Maskenin, takmca enfeksiyonlan çek koruma iglevinin belirsizden de äte olmasi çok fena ne ik bakterisi gibi büki. Çünkübu maske sadece tüberküloz uzak tutuyor. Ama sars ya da grip : mikroorganizmalari
agmasma sebep olan virüsler o

kadar küçük ki, maskenin

:eneklerinden

rahatça

geçebiliyorlar.

gütü, sars ve kup gribinden
ekli olmadigim

Ayrica Dünya Saghk korunmak için yüz maskesinin

Hatta enfeksiyon uzmanlari bu bu duskeleri birden fazla kez kullamma kargi uyardilar; odag1 haline gelebiliyor, çünkü nda maskeler enfeksiyon mikroorganizmalar yerlegiyor. Ama bu hastahkraya bagka da
açikladi.

dan korunmak yine de mümkün. Cerrahlarm kullandigt uzak tutuyor. den basit bir yüz maskesi virüslerin çog,unu af edelim ki pek gik durmayan cerrahi maske, yüz maskeden daha etkili oldugu gibi, birkaç kurugluk fiyatlyla çok

b.a ekonomik,

mle

bott A.: Avian flu special: What's in the medicine cabinet? Nature pibi 2005;435:407-409 (Nature degisi26 Mayis 2005 tarihli bu sayismda-kup yayunladt) konulu bir dosya

iLEPSI
ilepsi krizipagayan
.
--

A e ris
.

ibe hiammma erken mi

glanmahdu?
doktor

rçok

wesecektir. Özelliklesakigi bu scruya hastalarmda nadiren kriz yagayart epilepsi :ce düzensiz ve tç.kullarumma erken baglammasi tartagank bir konu. Hastalærar. Bir yanfayda ve zarari tartmasi gerëkiyor;iorbir evet cevabam

ve epilepsiyle

ilgilemen ama konunun uzmam

mayan

nn

t,

ilaç kullamrmyla

hastabgLB

Seyrini

uzun

vadede

oln= lu

yönde.etkileme

ve

krizlerin sikhgmi azaltma

umudu

var.

Zira

ilk krizden sonra, gelecek
masimn yüzde olasiligim

ûç yil içinde yeni bir kriz yaganbesaplamak zor ve bu olasihk yüzde 23 ile

ikÏ,

71 arasmda. Diger yandan, epilepsi ilaçlarmm çogu raBunlara, korku atakhatsizhk verici yan etkilere sebep lari ve depresyon, sersemlik hissi, mide bulantisi, bag agrist ve

oluyÃr.
e

yorgunluk

dahil.

.

îngilizdoktorlar
tirma

yaytmladilar..

2005'te Lancet dergisinde büyük bir 'araggöre, hemen ilaç kullamSu aragttrmaya

vadede gelecek krizlerin olasthšmi dümma baglanmasi uzun a gürmüyor. Liverpool ve Cambridge Ûniversitesi'ndenragtirrracilar, tedavi men

1993'ten 2000'e kadar
epilepsi tedavisine

ingiltere'de farkh hastanelerde
Bu hastalarm yaris1 heyarisi

.

gärmüg 1400 hastayi incelediler.

bir

bagladi. Diger
ancak

ise bekledi,

kendileri

yapan doktor almaya bagladi. Gerçi, hemen tedaviye ilaç
ve tedaviyi

gerekli gördügünde

baglayanlarda yeni

krizler yaganana dek geçen süre utadi. ilk iki yildaki epilepsi nöbetlerinin sayisi da azaldi. Ama bu hastalar tedavinin yan etkilerinden gikâyetçiydi. Uzun vadede, tedavi hastahgm seyri
ve yagam

kalitesi üzerinde

olumlu

etki

etmedi.

"Yaklagik

iki

yil sonra

fayda-zarar iligkisi dengeleniyor" diyor aragtirmay1 yü.rüten David Chadwick. "Bir yanda krizleri daha iyi kontrol altina alabilmenin avantaji var, diger yanda ise istenmeyen
yan etkiler."
Keynek

A., Marson A., Jacoby Johnson vd.: Immediate versus deferred anciepileptic A., controlled drug creatment for early epilepsy and single seizures: a randomized triaL Lancet 2005;365:2007-2013 McIntosh A.M., Berkovic S.F.: Treatment discussion. Lancet 2005;363:1985-1986 of new-onset epilepsy: seizures beget

-

88

NLER nierinin ylizde BWmdan fadasi aymoldugu \çin,insu birbirine çokkenzer mi? gempanze
.bu

.tta

iki canli
aym.

türünün

kahtimsal äzellikleri
genetik sempanzeyi
mümkün
verilen

yüzde

98,77

mmda

Insan

ve

açidan ve

birbirin-

1

ay1rt etmek

neredeyse

a genetik yapismdaki
:akhlarm

nükleotid adi

1

sadece yüzde 1,23 oramnda evrim yollarmm

empanzetaglarinin siyapi uyugmazhk gösteriyor. Bu iki-

degil. insan

yll önce ayrildigmi ve iletigim becerisi ve davram; (bazaistisnalar hariç) görünüg, smdan büyük benzemezlikler gösterdiklerini göz önürde

alti milyon

luodurursak, bu-çok küçük bir farktir.

Öte yandan,
gempanze

gen .degigiklikleri
arasmdaki

ve

protein alanlarmda
sirf

insan

farklarm,

baz. çiftleri dizilerinin

iterdiginden

>le

incelenen

den -öldü.

münden

biliniyor. Bu seClint, 2004'te 24 yagmda kalp krigempanze Ama kam ve hücreleri bilim için yayadi ve onu sonra göhrete kavugturdu. ÇünküClint'in kanmgempanze genomu ortaya çakarildi
ve

çok daha büyük oldugu artik

i

ve hücrelerinden

15'te Nature

dergisinde ilk kez yayimIandi. Du dergi, insan ile gempanze kargilagtirmasi için
özel bir sayi bile çikardi. kan Saghk Enstitüsü'nde tral Institutes
••

Ameri(Natio-

"
.

nomu

projesinin

of Health) insan. gebagkam Francis
"iman

CeBins bunu,

saghgi

için
tami-

diger kegiflèrin bagim çekecek riahi birolaya elarak adia ndardi. Clindin genetik yapisinin
-nicik

‡arçasmi

inceleyen
89

aragtir-

ma grubuna,
neden rusuna

ço-gu ABD'den

Bu ordytirmacúarde

olmak üzere, 67 uzman katildi. kadarynk genaik artak özellige ragmen

insersiyon ve deligi ner edeyse y üzde 99. oramnda aym2 Ama önünlesyonlar (burlar sokulan ve silinen parçalardir) da göz de bulunduruldugunda, insen ve gemganzenin gen diziliginin ancak üzde96'st ottak. Vücudun §eklini, fonksiyonunu ve belirleyen proteinler kargilagtirildigmda ise bu görünügünü insan ve gempanzede, proteoran yüzde 29'a dügüyor. Çünkü inferin yapi geklini belirleyen, aktive eden ya da durduran gen-

oldugu soinsan ve gempmane mmsmda birçok farkldak DNA dizibuldular. Bu iki canh.türûnün bir açiklama

ler farkh.
genomunun Însan (2001),fare (2002)ve siçan (2004) sonra gempanze
zinden

anali-

memeli 'dördüncü genomu belirlenen yaratiklar genetik yapisi. Gen analizi, insan, maymun ve diger göreceli kihyor. Însan ve arasindaki säzde ortak özellikleri.

-

farkhhklar ne de.olsa iki insan arasmdaempanze insan ile Diger yandan, ki farklihklardan on kat daha arasmdakilerarasmdaki farkhliklar, insan ile fare empanze ytllarda, diger memelilerin den 60 kat daha az. "Önümüzdeki
arasmdaki
·fazla.

ve primatlarm

elde ettigimizde, insam -insan gen diziliglerini diyor detayh açiklayabilecegiz" yapan geyin ne oldugunu daha Boston'dan Tarjei Mikkelsen. aragtirmanm önde gelen yazari, geligimini Eu soruya yamt bulmak için, biyologlar genlerin kargilagttriyorlar. Nature dergisinde, gempanze ve insanda memelilere. göre ·özellikle hangi kahtimsal özelliklerin diger

hizli degigtigini de
algdanmasi, olan

açikhyorlar.

Bu genleria
ve sperma

arasmda,

seslerin
.

sinirsel

aktarim

üretiminde

katkisi

genler bulunuyor; farki yaratan beyin ye testisler. Aragyazarlari bu genlerin farkh erransel yolunun primattirmanm

.

larm

tipik

özelliklerini

belirledigini dügünüyorlar.
go

insanlarm yaklagik 30 bin geninden
s1rasrida

apagi

yukari

50'si,

ipanzelere

göre daha hizh geligmiç görünnyor.
özellikler

Bunlara,

briyo geligimi
evrim

diger genleri degigtirerek bastiran de dahil. Diger
iglevini yi-

da harekete geçiren kahtimsal
sirasmda

ler

iki canh türünden caspase-12

birinde etkisiz hale

Ilig.

Örnegininsanda,

geni zamanla

Bu gen, belli ki diger hayvanlari Alzheimer hastahgmsaghyordu. Diger yanenzimin. yapilanmasmi i koruyan bagigikhk sistemi insana kiyasla çok daha L, gempanzenin
insanlar

aig.

it ve bu yüzden daha az gene ihtiyaç duyuyor. Moleküler biyologlar insano genetik yapismda,
mutasyonlara

a fayda saglayan

i tanimlad11ar.

maruz kalmig yedi.gen bölBir bölgede,, beynin geligimine besbelli ol-

Ayr1katkisi bulunan genlerin gekillenmesi etkileriyor. ile iligkilendirilen bir DNA kesiminde de büyük konuyma diyor Washingdihklar var. "Bunlar büyüleyici sonuçlar" L Üniversitesi'nden aDeana Hillier. "Hedefimiz, biyolojik bu veriler dihklari genom köklerimizle açiklayabilmekse,
sadece

:ça

,dagimo

gärünen

kismi."

91r

ChimpanzeeSequencing

himpanzee genome and comparison

and Analysis Consortium: Initial sequence of the with the human genome. Nature

005;437:69-87 of reœnt Z., Ventura M., She X.,'vd.: A genome-wide comparison and human segmentd'duplications. Natum2005;437:88-93

2g

himpanzee

pr we sigah irManÈ

.

gpidert «g

..

·

gok

Mimain?

kh halklarm genetik yapslarmdski hemerlik çok büyüktür. görünümdeki bariz farkhhkke sadete g¾etik açadan.çok k farkhliklardan dogar¯ Çok şaaithir ërnekle, Alman91

ya'am
yaçayan

kuzeyinde yaçayan bir -Alman ile güneyde, Bavyera'da bir Alman genetik açidan, bir beyazla bir zenciden

daha farkli olabilir.

SENTEBHÌSi ilkgen todauisi twokirbagm mydi? JamesWatsonve Francis
Crick 1953 yihnda DNA-ikilisarma-

Imm yapismi kegfettiklerinden beri, bilimcilerin vizyonu, bozuk kalitimsal malzemeyi saglamiyla degigtirebilmek olmuytur hep. Ìyimser beklenti, hasta genlerin saglamlariyla degigtirilmesiyle, münferit gen bozukluklarma bagh hastahklarm iyilegtirilebilecegi bakterilerde ve
makta yönündedir. talh

Genetik aragtirmalar
materyalinde

70'li yillarda

degigiklik yapbitkilerin gen Birçok aragtirmaci bu ilerlemeler karagama kaydetti. gismda gayrete geldi ve sabirsizhga kapudi: "Gen tedavisini" artik nihayet insanlarda da denemek istiyorlardi.
Los Angeles'taki Martin

California
ülkelerinde

olan Üniversitesi'nde.profesör tedavisi talasemi uzmamyd1.

Cline

talasemi

(Akdeniz anemisi) görülen

ÖzellikleAkdeniz

hastahšmda,

hemoglobinin üretimi bozuktur. Hastalar çabuk yorulur, fazla dayamkh degildir ve en küçük eforda nefes nefese kahr. Su hastahšm agir geklini geçiren kipilerde, küçük yaglarda kalp kasmm zarar görmesi ve agir enfeksiyonlar ortaya çikar. Birçok hasta 25 yagma gelmeden atim kaybeder. Martin Cline bu hastahti sonunda etkili bir gekilde tedavi edebilmek istiyordu -- ve bunu denerken de tüm hukuki kural'

lari,

mesleki

kurallari

ve tibbi

kigisel

sorumluluklari

çignedi. iki

Cline Temmuz

1980'de, bu

i; için resmi

bir

izin almadan,

hastada

talasemiye

iyiligi adma

kargi gen tedavisi uyguladi. Bu, hastanm iglenmig, herkesin anlayly gästermesi gereken, af92

lebilir bir suç sayilamazdi.
nasil

Burada
-ve

söz

konusu bir

olan,-hasta-

1

tepki göstereced

hangi tehlikeleri

barindirdigt
gekliydi.

uneyen,

daha

önce

fazla

aragtmlmamig

tedavi

line iki insan kobayma, hemoglobin
etmig ama cevap

i

üretimi için gerekli genleri ekledi. Gerçi Cline bu iglem için üniversitesinden

p talep

lazlassyla

henüz gelmemigti. Deneyin sonubelirsizdi. Cline ayrica çeyitli israilli ve Italyan izin
almak

.

:amlarmdan

zorundaydi,

çünkü hastalari bu iki

den geliyordu.

Cline hastalarmdan

ndan

ra

bu hücrelere hemoglobin da gen degigikligine ugratiluu;
enjekte

ilik hücreleri aldi ve üretimi genlerini ekledi.

hücreleri hastalarimn
sonra

arlarma

etti.

ilirkigi cevabi,

Clme deneyine bagladiktan bir gün

i.

ilk gen tedavisi reddedili. Cline'm izinsiz davranigi çok geçmeden ortaya çiktigm

insanlarda gerçeldegtirilecek

dem kamuoyu hem de aragtirmacilarm birçogu ğfkelendi. Lyada da izinsiz tedavi hakkmda giddedi- taragmalar yali. Konunun uzmani olmayanlar bu deneyi" kargi"insan

a
,

dehgete dügmü¢í,

Cline'm

meslektaglart

ise her geyden

onun sorumsuz davrampmm yeni tedavi yöntemlerinia açmak için çok önemli olan itibarm kaybedikliginden

tedavisinde, yillarca ge ediyorlardi. Gen _ li heba olmugtu. Gen terapisi uygulayanlar

barcanan emek
resmi izin ol-

an insan deneyleri yapiyoriarsa, onlara gelecekte nasd itiedilecekti? Nihayetinde, aragtirmacdarm çogu da bu iq
erken

henüz

olduga ve önce birçok hayvan

deneyi yapil-

gerektigi konusunda hemfikirdi.

acak

bazi bilimciler için, Martin Cline vicdansiz bir aragaci degil, her geyden önce kendici buim ugruna feda -ethastalarma faydah olabilmek ve tibbi geligmeleri luzlan.ak in kariyerini hiçe säymig biriydi. 1çten içe, Califor· 93

niah

<loktorum,
.uygulama

yeni

davi yëntemini
takdir

hu kadar
ediyorlardi.

erken

mada skandal

cesaretini

bir agaNe de olsa,

yönetigün gigmaa gakttktan soara, Cline laboratuvar ciligi görevini bizakmak zorunda kalmigti. hastharma fayda saglaylp deneysel tedavisinin'

hâlâ bilimmiyor. Clime onlan bir daha görmedi. öldü ve Hastalari California'daki deneyden birskaç yd sonra onlara tantyacabu-süre de hastalkl2mun, tedavi olmadan da
saglantadigi

Cline'in

dogrudan zarar ki, deney sonucu Eylül 1990'da, resmi olarak onaylanmig ilk On yll sonra, Kahtimsal bir bagigikhk sistemi hastahgi gen tedavisi bagladi. Ashanti DeSilva'nm gen tedavisinde, yagayan dört yagmdaki küçuk kiza gen teknigiyle degigtirilmig bagigikhk sistemi hücedildi. Küçük kizm hastahgl o kadar ender görüreleri enjekte bu konuyla ilgilenen len bir hastahk ki, tedaviyi eleptirenler,
olarak

gi smirh

ya am-beklentisiyle

az çok örtügüyordu.

Anlagdan

o

görmemiglerdi.

sayismdan bilimci sayismm hastahktan niuzdarip olan hasta fazla oldugunu säylüyorlar. Her halükarda, Ashanti ve. diger yamstra geleneksel bir hasta, Cindy Cutshall, gen tedavisinin yeni tetedaviyf de gärüyorlar. Därt yll sonra, aragtirmacilar, iki kizm da davi geklinin hastalan saghgma kavugturmadigt ve

durumunda degigiklik yaganmadigt
Kaynalr

sonucuna

varddar.

Dickson D.: Cline scripped of

grants. Nature 1981;294:391-392 Sun M.: Chne loses two NIH grants. Science 1981;214:1220. Dettweiler U., Simon P.: Points to consider for ethics committees in human gene therapy trials. Bioethics 2001;15:491-500
research

Denken verändert. BartensW.:, Die Tyrannei der Gene.Wie die Gentechnik unser Münih 1999 Bartens W.: Dem Leben auf der Spur. Münih 2003

-

94

en tedevisindensoarakiler daha titir.planlamp talara fagdahoidu mu?.
msuz sonuçlar

ilk gen tedavileri (1980'deasadigt tedavi-ve 1990'daki yasal tedavi) degildi. Daha sondenemeler de bagarih olamadi. Yine de 2004'e kadar düngösteren,
yaklagik

sadece

;enelinde yaklagk

4000 kigi bu gekilde tedavi Avrupa'da,
neredeyse

edildi

-

bun-

1

600'ü

60'i da Alman-

laydi. Aragtirmacilar fikri anlagdan

için, bozuk bir geni saglam bir genle çok çekiciydi. Ama gimdiye kadar

.ptirme

lir

:

insan, kanitlannug gekilde, gen tedavisi sayesinde saghkavugturulamadi. Paris'te, gen tedavisi.gören dokuz çoyagmdaki

can ikisi, birkaç yil içinde lösemi oldu. Hatta 18
1999'da tedaviyi
takiben yagamim

e Gelsinger

yitirdi. ender

krizona,
aydi.

Tuscon'da

ilen

enzim

yngayan ögrenci,. bozuklugu nedeniyle
tehteda-

karacigerinin

Ancak hastahgt ölümcül
ve

içermiyordu
ve özel

Gelsinger ilaç
ämrünü

bir diyetle neredeyse hiçbir
sürdürebi-

yet yagamadan
.

,

Belirli bir enzim bozuk oldugu Jesse Gelsinger'in karaciéeri bazi

bilegenlerini parçalayamtyordu.
¯kanmanki ve

hy beslendigi zamin, beg katma çakiyorda. bulamyor, karm agriyor,

.
.

ajen bilegikleri

amonyak

normal

:rin

Õnce miardmdan

layillyordu.

17 yagmaayken

bu du-

a bir kez daha maruz kalmca, lphia'daki gen terapisti James Wila

.

bagvurmaya karar verdi. Wilson
95

90'li yillaž&e gelen uzmandi.
mugtu.

denya gene&ade gm todaviä alatunda en ände Bu yeni tedavi gekli için kendi merkermi kuryardimci
vücut

Gen tedavisinde,
nerle (örnegin,

olmasi ya da iyilegtirmesi

amaçvirüsler

lanan genler hastanm

hücrelerinè-aktanhr. Bu,

Jesse

fiziksel ya da biyokimyasal ekilde yapilabilir ve amaç saghkh gerge hücrelerin bozukluortadan kaldirmaktir. Hedef, gunu, böylece de hasta dokuyu karacigerindeki bozuk genin saghkh bir Gelsinger'in
virüsleri) üzerinden

genle degigtirilmesiydi. Doktorlarm görügü, nitrojen bilegikletekrar düzrini parçalayamayan bozuk enzimin de o zaman yönündeydi. gün µkilde çahycag
edildi. Genler 13 Eylül 1999'da hücreler hastaya enjekte araciolarak gärev gären milyarlarca virüs, Jesse için ulagun edildikten iki Gelsinger'in karaciger bölgesinde kana enjekte

gün sonra hastanm durumu dramatik gekilde kötülepti. Bagibaça çikamadi. Jesse gikhk sistemi muazzam virus rektariyla Gelsinger komaya girdi, organlari ve kan pihtilagmasi iflas etti. 17

Eylül- 1999'da ailesi, Jesse Gelsinger'i hayatta kinelerin kapatilmasma karar verdi.

tutan

ma-

Îlk

zamanlar,

ölum

vakasmm

incelenmesinde,

baba Paul

Gelsinger

aragtirmacilari

mes Wilson'un

destekledi. Ancak Arakk 1999'da, Jahastanm korunmasi adma geçerli olan birçok
anlagudi.

yükümlülüge
neme

uymadigt

Wilson yeterli sayida ön
vahim

de-

kan degerlerini dikkate almamig ya da bunlardan sonuç çikarmanugti. Hayvan deneyvilerinin sonuçlari özellikle vahimdi: Jesse Gelsinger'le ayru karüs-gen-kokteyli enjekte edilen blitün maymunlar
yapmami§,.birçok

hastada

"terapi"

rigimmdan meler,

ölmüglerdi.

Ölümvakasmdan
sorumluluk
96 alanmda

sonra

yap2lan

incele-

Wilson'm Wilson'm

kusurlarmm

bununla da suurb

olmadigun

gösterdi.

o güne kadar gerek-

irilen gen tedavisi aragtirmalarmda, tutulmuytu. aya çikmig, bunlar gizli

800'den fazla yan etki

JesseGelsinger'in gen

avisi asla onaylanmamah

ve asla gerçeklegtirilmemeliydi.

weiler U., Siroon P.: Points to consider dor ethics committees in human yne herapy trials. Bioethics 2001,15:491-500 msW.: Die Tyrannei der Gene..Wie die Gentechnik.unser Denk.enverändert.

Wünih 1999

BD.KTASI imlarda.Ilir:8-noktamser midu?
tuhaf zevk noktasuun
vajinamn

än tarafmm

ilk üçte birin-

hayret verici hazlarm Alman bir jinekolog olan Ernst inagt oldugu iddia ediliyor. äfenberg, hem erkeklerin hem de kadmlarm arzularmi süsyazi. Böylece en bu nokta hakkmda 1950 yahnda ilk kez bulundugu ve

(dogru uyarilmayla)

nokta,

doktorun

admdan

yola çakarak G-noktasi
I

olarak

landirildi.

1982'de ABD'de The G spot and other discoveries about man sexuality (G-Noktasi, +18 Yaymlan, 2009) adh kitap ekki

Ba aarihtegberi hem kadmhem de erkekler can havliyle bu ham,ndIncasunarayg durudoktorlal, uyanlabilecegi rlar. Óysa iddia edilen bu dokun bir masaldan ibaret. olaugynu
sadece
"orada

Vimlandi ve.çok popület

ktasi

efsanesinin,

on

yösterdiler..ve Giki..(!) ka<hnla gerçeklestirgen
çoktan

bu kadmlarm beginin yola çikan bir nesinden

bir geyler hissettiklerini" ifade kaynak aldigim kamtlaaragttrmayt

Bunu en güzel .ifade eden, New ·Yark eyaletinde Pleapsik log Terençe Hines atville'deki Pace Üniversitesioden
tür

.ar.

lu: "G-noktasi bir
-

jinekolojik UFO. Onu
97

arayan

çok ol-

ok oldu ama objektif kriterler du, hakkinda konogan mel ahtiarak kanitlariamath."
KaynnIr

na

te-

Whipple B., Peny J.D.: The G-spot: a modern gynecologic myth. American Journal of Obstetrics and Gynecology 2001, 185:359-362

MI ALTi ORREMERM T u Gözalti torbacibleri ykusurluktan tarzmdanmi olut?

á da sofih hayat

akut Popüler bir dügüncenin aksine göt alti torbacikinrunn yetersizligi ile pek fazla ilgisi uykusuzluk ya da kronik uyku yoktur. Gözün altmda (ve ashnda üstünde de) yer alan yastiklar daha çok genetik bir yaglanma belirtisidir. Göz yuvasi bölgesindeki yaglar
rünmesine

derinin

altmda

toplamr

sebep olan giglikleri yaratir.

ve insanm yorgun Genetik yatkmhk

gövar-

sa, göz alti torbaciklari yen. yaghhk

günde, on saat uykuyla
ve

bile

önleneme-

belirtileridir. Gözyagi bezleriyle
alakalar1 yoktur.

gözyagi kanal-

larlyla bir

GilLER
görlerinin Ïnsanm

bir öninde leheler belirmesi tehl.ikeM·

hastahim igareti midin
Herkesin

bagma gelir: Öylesine,belirli 6ir noktaya odaklanmadan be az bir alana bakarsmiz --duvar, perde ya da kar-- ve birden gözlerinizin önünde lekeler, baloncuklar, geritler .ya da kaygilamr ve bakiglarimzi bagka tuhaf gekiller belirir.'Biraz saga sola çevirirsiniz ama gekiller de birlikte hareket eder. Gäzlerinizi kapatip açarsimz, gekiller hâlâ duruyordur. Endidügünürgeli bünyeler, dermansiz bir hastahga tutulduklarmi
98
I I I

hemen. Oysa götlerinizin
solucan

önünde
tamamen

dans

eden

bu görüntüler
Bu gekiller,

benzeri gekiller
älçüde

zararsizdir.
aydmhkta

zün

büyük

geffaf iç dolgusu olan camsi cisminin
ve äzellikle

uklagmasmdan

kaynaklamr krigimizda meydana çikar.

bubogluga

bahlari gözlerinkanarmda biriken "gapak", liik midid

tar we

aahlari çapakli gäzlerle uyamlmasima

nedeni, hijyen eksikligi kenarlarmda olugan bu birikintinin asil sebebi kugldir.Göz nug gäzyagidir. Gündüzleri o kadar sik göz kirpanz ki, gäzletemli turan gözyag1 sivist gözlerin her tarafma yayilabilir. Geeri ise daha at gäz kirpariz; gäzlerimiz kapalidir böylece -yagi sivismin bir kismi kuru arak kenarlarda birikir.

segretmek giziere zarar serir mi? euizyon
egitim

Gözleri çarpitarak gays anak ya da yorgamn altmda kitap okumak nasil ki gäzlere ar vermiyorsa, televizyon seyretmek de gäzler için bir risk amaci Uygun olmayan
igikta

güden

bir

säzdür.

-

Emaz.

ya da çok yakm mesafeden

te-

zyon seyretmek
vermez.

bile gäzlere zaBelki bu durumda

Ier daha çabuk yorulur. ak bunun zararir etkisi ok oldugu, aragttrma
ragmen

.

dmasma

atlanamaruptir.

99

T

-

Müzmin

bir sogak alg hgodan färkh olarak grip agir bir ateg, giddetli bag hastahktir. Belirtileri, 40 dereceye tiligabilen eklem agrdari ve halsizliktir. Sempromlar iki, üç hafta agrisi,
sürebilir. Sognk
ve ses kisilmasi ran mikroorganizmalar

.

'lËiàs¾gripte, 'SiÛù1a pek planda
ön _ ve

öksürük,

nezle

degildir. Insan gribini bulagti-

.

yildan ylla degigir. Bu siralar mikroor-

ganizmalarm

käkieri H3N2

H1N1'e benzerlik göstermekte,

ama 1%8 ve 1918/1919 ylllarmda büyük salgmlara sebep olan aym adh kökler kádar tehlikeli degiller. H ve- N kisaltmalari, mikroorganizmalarm küremsi yüzeyinden diken misali. çikan

proteinleri

ifade eder.

1918/1919'da grip epidemis.i,
tipinden

b·ütün dünya genelinde
lyimser
tahminlerle

yaganan

büyük bir
tah-

20 milyon,

kötümser

minlerle 50 milyon kipinin ölüdiüne grip virüsü sebep oldu.

yol açti. Epidemiye H1N1 Sadece ispanya'da sekiz mil-

öldügü için bu gribe yon kipi, Madrid'de her üç kipiden biri verildi. 1957de H2N2 "Asya gribine" ne"Ìspanyo] gribi" adi

dört milyon insan öldli. Yeni virüs tipi, H1N1'in ku; virüsüyle¯ karigimmdan meydana geldi. 1968 yllinda "Hongkong gribi" de H2N2'nin bir kug viden oldu
ve

bu

salgmda

tahminen

rüsunün

yüzey protemlWini

almasiyla

ortaya

çikti. Yeni virüse

H3N2 ad-i takildi. ölçüde unutuldugu

Büyük bir.salgimn korkunç sonuçlan büyük grip dünyanin en hafife alman hastaigig,

ligt sayllir. Oysa grip, dünya genelinde ydda 1 milyondari fazla insanm ölümüne neden olur; Ahnanya'da bile yllda 10 bin ila 20 bin insan.gripten yagammi kaybeder.

100

agm birka; yd boyuncakarur mut
ki bu do-gru degil. Açmm bilegimi her yil yenilenmek
çegitliligine göre ayarlanmak zaylflatümig

-azik

incel virüs

porundadir. Agiyparçalari
verilir.

icuda

mikroorganizmalarm

ece vücut antikor ve

üretir. Antikorlar bagigikhk sisteminin yüzey proteinlerine

külleridir

virüslerin

kilitlenir. Bu

bagigikhk sistemimizin yokedici de bloke etkisiz haelerinin hedefi haline gelir ve bunlar tarafmdan tirilir. Aymm koruyticulugu yaklagak yüzde 70'tir; yani durumunda nmig kipilerin yüzde 70'i, gribe yakalanma
edilen virüsler,
ya

ahgi hiç belirti göstermeden
·

da sadece çok

az

belirti

ererek geçirir.

umdiger segukalgmhMarmiaantibigiMer fagdah mu? · .

hiçbir yanhy bilgi bu kadar büyük inatla tutuumay1 oldugu gibi birçok ramamigtir; -hem de halk arasmda da. Oysa
algmhgL

:deyse

:orda

talarm
i

en geç 6. sömestrde,, sove gribe sebep olan neredeyse bürün tipik orga« virn virüs oldugu. ögretilir. Ve antibiyotikler
tip ögrencilerine

faydasizdir; bunlar.sadece bakterilerde ipe yarar. ·Iaksiz çakmak istemeyen kurnaz doktorlar, virüs kaynakh eka genellikle bir de bakteriyel geligea onperenfeksiyon
-ve

igi

burlara

da karçL en

a öne sürüyorlar..Bu a änlem olarak hastaya

iyi ilacm.aatibiyotik oldugugerçi de, ama her soguk algmh-

yp yk için neden se naz. Ayrica bogazda en u£ak bir karmcalanmada antibic almmast zararsiz da degildir. Çnnkä böylece antibiyoti-

.irenç

daha- çabuk olugur. Günümüzde bile bastanelerde
101

-

bazi inatçi
etmedigi

mikroorganizrnafir,

burlara karii hiçbir ilaç fayda

için sorun

teykil etmektedir.

Gripseguktan mi alW9
Gribin
neredeyse tüm

dünyada kullandan diger

adi

"influen-

za bu inamptan dogar.-Bu isim 18. yüz'yilda îtalya'da ortaya çikmigtir. O zamanläl, insanlar bu agir hastahk tablosunun
nedeninin

dügünüyorlardi: "Influenza di fredhastaliklarmm sogukla bir alakast yoktur. grip neden oldugu bir enfeksiyondur. Grip, influenza-virüslerinin
soguk oldugunu

do". Ancak
Bu virüsleriti
.

A, B ve C tipi vardir. Insanlar için A-tipi özellikdaha ender görülmekle birlikte, B-tipi de risk le tehlikeliyken, yaratir. A-tipi sürekli degiçir ve çok bulagicidir.

H551 grip wirisi hep ku; gribine sebep elur mu?
Hayir,

bu

virüsun tanman

bulagma
virüs

gekli

keli olarak

türlerinin

biraz daha karmagik. Tehlide zararsiz türevleri var.

proteinleri ifade eder) H5N1 (H ve N virüslerin yüzeylerindeki kisaltmasi kup gribini tanimlar ve bu grip 2003 yllandan .beri
sadece milyonlarca oldu.

kuçun degil, çok sayida insanm da
tehlikesiz türleri var. älü

älmesi-

ne sebep

Ancak H5N1'in de

Örne-

bir ku; bulundu; kup bu virüse gin Kasim 2005'te Ïtalya'da yakalanmigti. -Ama virologlar tehlike bulunmadigim if ade ettiler, çünkü¯bu
virüs zararh tipten

degildi.

Gripagisi son derece giiventi niidil?
Gerçi kup gribi korkusu, 2005'te, önceki yillara

kiyasia daha
neden oldu.

fazla insanm

normal

gribe kargi agi olmasma
102

.

Seattle'daki Washington

epidemi Üniversitesi'nden
-ki

uz-

I.aEi,

grip apsinm fa bu uzmanlari, grip agisuun yagli insanlar için en önemli hedef- gerçekten ne tür yararlar sagladigmm medigini savunuyorlar. Doktorlar, agi olan insanlarin zaemi ortalama.nüfustan

<lasimnabartildigim

iddia ediyorlar:

aghk konusunda

daha bilinçli

ve

daha

kh olduklaruu, bu nedenle de grip agisuun etkisinin abararagt1rmalari[pnidügünüyorlar. Jackson,gaçmigeki grip degerlendirmelerinde bu faktörün yeterince dikkate almelegtirisini getiriyor. 1995 ile 2003 arasinda 72 binden fazla, 65

igi

u·agtirmacilar

yaklagk üçte m geçmig kipiyi gözlemlediler. Bu kipilerin farkh olarak, grip agisi oluyordu. Diger aragnrmalardan .uncilarm sayilan sonbahar sagligt sadece grip .sezonu ve
ÖRCOSinde

egil, LyÎ&rmda

ve sonrasinda ve

tr analizlerinde,

ölüm

vakalarun

da izlendi. Doksebebiyle haszatürree
en

özellikle ye yatan vakalari kgi olanlar ve olmayanlarm

dikkate
saglik

aldilar.

durnmlarmdaki
arasmda

bü-

fark, grip sezonunun

an önce- gärüldü. ap olanlar için, bu dönemde

baglangemdan Aragttrmaya katilanlar

önce --dolay1slyla da sooraya da hayatm1

hastal-ma

aetme tehlikesi yaklagk yariya i.niyarda. Ama grip sezola ve sonrasmda, fark bariz gekilde daha dügüktü. Diger anlar da grip apsunn faydalarana kug.knyla yaklapyorfar.

Estan'daki.

Baylor

College'Jan

Doktor

Paul

Glezen,

D'de 1989'dan

bu yana, grip.apsi.olan

yüzde oraru gerçi yüzde 30'dan a.sma çikti" diyor. "Ama bu pälgeßgeragmen.gripten daha fazia älüm vakaseve hastaneye sevk var."

i

65 yag üstüinsanGTye, yani iki katmdan

do-

Joktorlar, sonuçlarm,

grip avamn

etkisiž

oldugu anlum-

gelmedigini vurguluyorle

Ama be sonuçlarm, bir agmm
zo3

gerçek faydasuu

«beliriemerna

ne

kadar

zor oldugunu

gösterdi-

gini if ade ediyorlar.
¥9ynik

M.L., JacksonLA., Jaclcsca

Neban J.C., vi: Evidence of bias.in estimates influenza vaccine effectiwness in senidrs. International Journal of 2005 Epidemiology, online 20 Árahk

of

Modern grip ilagiarrgribepahalonmahan karur me?
Hayir
tiviral
-

anlagilan

ilaçlar almmasi

o ki, gribe kargr koruyucu önlem olarak ansahk verilemez. Tom Jefferson ekibi, ve

Lancer dergisinde, bu ilaçI'arm sadece agr

bir salgm durumunyaz-

da --diger koruyuca änlemlerle birlikte-- tavsiye edildigini d11ar. Bu ilaçlarin kap gribine karp koruma sagladigma herhangi bir bilimsel kamt da buluumadigun if ade ettiler.

dair
Mer-

Jeffersonve
tizlikle

ekibi

îtalya, Alessandria'daki

Cochrane
tip

kezi'nde çahyyorlar.
inceleyip

Cochranemerkezleri,

literatürünü ti-

den istatistiksel
edinmigtir. Bilimciler,

belirli bir konu üzerinde yazilmig makaleleraçidan kanitlanmig bir özet çikarmayi görev
antiviral

saghkli insanlarda
toplamda temel

ilaçlarm

etkisi

üze-

rine analizlerinde,

25 binden fazla hastayi kapsayan yeni kugak grip ilaçlarun (Relenza)
ve

51 aragtirmayi
ve rimantidin'in alan aragt1rmalan raminidaz

aldilar. Eski kugak grip ilaci amantadin

yamstra

da konu

degerlendirdiler. Bu yeni kugak ilaçlar nöZanamivir

inhibitörü

Oseltamivir
ve

(Tamiflu).idi.

Italyan doktorlarm degerlendirmesine göre, Arnantadin
Rimantidin
tavsiye

edilemez. Bu ilaçlar gerçi pikâyetleri
ne enfeksiyonu ne

biraz

hafifletiyor
engelliyor.

ama

de

virüslerin

yayilmasmi

Aynca yan etkileri mevcut.
IO4

Amerikan Salgm Kon-

bunlaerine önlem olarak Zanamivir ve Oseltamivir kullamlmabu ilaçlara kargi uyarnu
ve

3airesi (CDC) 2005'te avsiye etmigti.
.ma

italyan uzmanlarm

görügü, nöraminidaz risk gruplarma

inhibitörleönlem ola-

de grip sezoriunda
ilaçlarm

rutin olarak kullamlmamasi yönünde.

avsiye,

2005'te, grip seronunda

>u

ve

kullandmasuu tavsiye eden Dünya Saghk ÖrçeligiAvrupah uzman birliklerinin sahk verdikleriyle
ve oseltamivir'in

kafiflettigini belirtiyor. Ama Relenza ve Tamiflu'nun da engelledig,ini iddia edine de virüs yaydmasmi Nöraminidaz inhibitärlerinin önlem olarak kullammmm
ve virüs mutasyomi tehlikesini arttirdigun

zanamivir Jefferson,.

belirtileri daha

et-

·1feksiyonu

vandan duenç
ediyor.

:

Ir

effectiveness of influenza son T., Rivetti D., Riverti A., vd.: Efficiancy and review. Lancet 2005)¾:1165-1174 ccines in elderly people: a systematic

BLTD

bigma makinelerininga da µptiµImin seeini aµm ilti sa~ghga zarark nadid
Tucholsky için insamn

:

iki özelligi

clintemeyi naya baythrdi ve kartulmak, için uz kahnan gürültaden

Insan gürültü sevmerdi. Yazarm, her köpede
vardi:

Anedigi

"kulak

ka-

Lari"mbilim dünyasi henüz icat edemedi. Ama bilimciler, ne kädar saghksaz oldukli akustik etki altmda kalmakapporlar.
Berlin Cha-

a giderek dahá açik gekilde ortaya deki üniversite khaiginden Stefan

clari ve

epidemiyoÎogiardane
araçural

Winich ile sosyal tip uzoÊuµn .ekibi,' gûrältünün- kalr.2mé

arar verip vermedigini

ydmda European

Heart

journal Jergisinde, gagilasi derecede düyük seviyedeki

açikladilar. bile enfarktüs riskini arttirdigim kalbe zarar "Sonuçlarimiz,. özellikle kronik gürültünün verdig,ini gösteriyor" diyor WiHich. Uzmanlar, Berlin'in bütün hastayla iki bin cerbuyük hastanelerinden enfarktüslu iki

gürültünün

Ëin

hastasuu kargilqtirdilar ve hastalann son on yil içinde maruz kaldiklari gürültü stresini incelediler. Aragtirma, sessizlik içiade yagayan kipilere kryasla, trafik sesi gibi çevre gürültüsünün kalp krizi riskini, erkeklerde neredeyse yüzde 50, karahi

dmlarda ise üç kati arttirdigani gösterdi. Böylece gürülta, kalp ve dolagim rahatsizhklari bilinen
-

açismdan

tehlikeler

olan yüksek tansiyon,

yüksek kolesterol de-

gerleri, agiri kilo, diyabet ve hareketsizligin yaklagik yarisi k,adar büyük bir risk anlamina geliyor. Ancak bu risk faktörleri
bütün kalp krizlerinin sadece
züküyor. yüzde

50'sine açiklik

getirebili-

yor. Diger yüzde 50 için mesleki

ÖrneginAlmanya'da

ve sosyal.çevre belirleyici göyüzde-36'si, yetigkinlerin çevre

gürültüsünün
masmdan

olyaçam kalitelerini dügürecek seviyede fazla gikâyetçi. Öte yandan, çahyanlarm en azmdan üçte en- azmdan

biri, güniin
tüye maruz

bir çeyreginde i;
tagimasi

yerinde

yüksek gürälnasil

kaliyor.
saglik için risk açismdan gürültünün

Fakat
algdandigi

da çok önemli. Burada, kadmlar ve erkekler arasmda büyük farkhhklar var. Erkeklerde tehlike büy ük ölçüde
objektif-g.ürültü olarak
alg11anan nasil

seviyesine bagh. Kadmlarda gürültü

kalbe özellikle

ise, çok can sikici zarar veriyor.- Aym

malum. farkh gekillerde algilanabilecegi Komgunun bahçesindeki kurbagalar birçok insam uykusundan eder. Ama aym kurbgalar kendi bahçenizdeki minik süs havuzunda viraklarsa gece uykunuz tehlikeye girmez. Kronik gürültünün kalp ve damarlara nasil zarar verdigi

gürültünün

To6

iz tam olarak

bilinmiyor. Willich

ve ekibi,

gürültünün

kaz-

k ve stres yarattigm,
noradrenalinin

bunun da vücuttaki stres hormonladaha yüksek
ediyorlar. miktarda salgilanve noktahmin

ve trenalin

ca.sebep

oldugunu
seviyesi

Böylece tansiyon
zarar·verebiliyor.

yaglan
rlinli

bu da kalbe doktorlarm bulgularmdaki pagirtict bir diger
yükseliyor;

iangi

gürültü

seviyesinden

itibaren

saglik

açasmdan

bir

yaçandigi.

Almanya'da

is yerinde kulakhk tagmay1

gerek-

yakm noktadan i pantiye güsuur gu an 85 desibel; bu, en tehlike smiri 60 ya da 65 desiisüne denk bir deger. "Ama

e görünüyor" diyen Willich, daha dügük suur degerler bemesini talep ediyor. "Bu degerlerden soriraki gürültü araghk

açismdan

çok fazla önem tagrmlyor."

60 desibel deuzmanlarla. açiklanel

1e

ise kalabahk·bûyük

tragtirmayt

bürolarda bile baglangiçta Berlin CharitPden

ulagihyor.

üräten Alman erini abartuklart
erin aragtirmaya ve ekibinin

ÇevreBakanhgi
suçlamasmda

(UBA), sonuçlarm
ve

indan

birkaç hafta sonra Willich

ekibine

gürültüriüri

bulmidir ve bu suçlariiàyi, kattlan 'gänülIûlefin sdßjektif ifadelerine
Alman

LDmaSlyla

gerekçelendirdi. aragtirmasmda

Çevre Bakanhgi; WII
seviyesinin objektif

gürültü

ak belirlenmedigini ve bakanhšm
r

2004 ydmda

uygun bir

hazirladigim
etti. Ancak ifadeler
aragtemel .
-

ektif için

ak- tibbi a
,-

.

turur.

Dolay1pd yea abb a

baglangtçta

larm, artak birbirleriyle çeligmelerinin nan d.iger fikir ayrshklari olsa-gerek.

sebebi, aralarmda

yaga-

KeiBTa]¾ise burden and the risk of W¾ich S., Wegschneider i Wll--K, myocardial infarction. Essepen Heart Journal 2006;27:276-282

LIK H: "iki kig-" sai geomkyemaidh? Ramider
'

Hamileler

bunu pek sik duysalar da, bu säz çok dogru sayilhamile bir kadimn yaklagik yuzde 10 daha fazla maz. Çünkii kaloriye ihtiyact vardir. Ancak hamileler mümkün oldugu kadar dengeli ve saghkh beslenmeye özen göstermelidir, çünkü bebek, organlarmm ve dokularmm geligmesi için birçok besleyici maddeye

gereksinim

duyar.

HiMER digartda Çacuklari

armän tusalet are migirl? temiziemeli
Tip fakültesinde
Mikrobiyoloji
tuvaletlerden

mekidlanmann önne ipce

slerestortmamahnyn iga da en a

yagadigim
yerlerde

papirtici

tecrübelerden

biriydi.

zorunlu

bir dersti

ve uygulamal1

çallymalardan

birinin içerigi farkh

bakterileri

saptamakti.

Özellikle

de ärnek alma&iz istendi ve biz böylece ortahga dagildik. Sonuçlar kargismda gagkmhgumz büyüktü. Freiburg

Üniversitesi'nintuvalet
yoktu.

oturaklarimn.

üzerinde

hiç mikrop

gekilde, kadm saSaprtici yüksek olsa da, sonuçta erkek tuvaletlerinden biraz daha yisi önemsenmeyecek mikroplarm miktari iki mekândaki kaher

t'uvalerlerindeki

mikroplarm

dar dügüktü

-

en azmdan,

çok.daha
To8

az mikrop

barmdirdigt

Fünülen yerlere've
21

nesnelere kiyasla. Zira örnegin amfilerin

kollarmda, hatta dersliklerdeki masalarda ve siralarda c daha fazla mikrop vardi. Tuvaletler pek temiz gärünmüdu ama ortada bariz bir pislik de yoktu. kamtlari bilmese de, kendine soInsan bu mikrobiyolojik

ror:

insan,tuvalette

olsa tuvalet

nerede. ve nasil hastahk kapabilir? Ne sadece bacagm uyluk kismi ve kaba oturagna
-

a arka

tirmasi

bölümü temas ediyor. Eu mikroplarm hastahk buiçin, vücudun bu bölgelerinden daha hassas bölgeleyol alan, apagdik pislikler yoksa, gerekir. .Bu yüzden,
gÖEülür

deri

üzerinden

plar olmasi gäzle

ve tuvalet

özellikle

girigken miküze-

.

oturaklanmn akrobasi

.de

çocuklari

hare-

elerine

zorlamak

uidolarlyla

ya da oturmadan önce dezenfeksiyon kotemizlige girigmek için hiçbir sebep yok.

As11.tehlike, kapi kollarindan ya da derslik masalarmdan e daha az mikrop barmdirdig dügünülen yerlerde. Örnegin zdolaplarmda. Hepimizin agina oldugu,. dolabm arka duvaida bulunan kahverengi izler basit kirlekeleri degildir. Burimikroplann

·

izidir.

Çünkübazi mikroplar,
rahatça
mantar

soguga ragmen,

t, peynir ve salam arasmda

yerlegmeyi baçanr.
ve

Ço-

insan, tam da buzdolaplarmda

bakteri deposu

lundugunu dügünmedig için, bunlar nadiren temizlenir. Evye, silme bezleri; sûngerler ve firçalar da mikroplar>için al ortamlardir Günlük kullamm malzemeleri ve çahma mlarmda yapilan testler, (neredeyse}bütün tuvaletlerin teoldugund ekszatåkn mutfakta bugeotercB her dk örnegi
yavalarma

un mikrop
rna

kiyasla.
sonte nie

indt,

Cluistina· Die Küche lebt. Wer keime auf der Kldbrille fürchtet,
öffnen..SE-Wissen2005;1 36

eisegühlschmak

109

Bakerlar, tugalbuen ra:eMarini, ortalama niifusa w lugala daha sik g sm?
Doktorlar,

hijyen eksiklignaen
gnlarm

kaynaklanan
temizüge, ettigini tutinaz

tehlikeleri

gayet

lyi bilirler. Dolayislyla
rma aygulama

k1yasla, daha çok dikkat genellikle birbirini
uzmam

diger meslek grupladügünürüz. Ama teoriyle
Bunu kamtlamak elemanlarmm gärevlileri
rolüne temizlik yikamadiklarim

için,

birkaç hijyen

çok sinsice bir deney düzenledi: Uzmansirasinda
ve erkek

lar, bir hijyen kongresi fetlerini giyerek, kadri
tiler. manlarmm tavalet

temizlik tuvalet

klyageçuz-

Bu gekilde. kihk degigtirerek, tuvaletlerde, Bu temiz sonrasi pak aragtirmanm
ellerini ellerini yikay1p

kaydettiler.
yikamiyordu.

degildi. Zira hijyenciler de

sonucu beklendigi gibi ortalama nüfustan daha sik

Kadmlar ne de olsa erkeklerden biraz daha titizdi (amabu durum zaten ortalama nüfus için de geçerli). Tebdili kiyafet temizlik kontrolärleri,
elde ettikleri skandal
verileri

kendi

meslektaglarr

arasmda
vermek

gerçeklegen kongrede açiklamak, istediklerinde
yagandi.

ardindan

da basma
grubunun

Kontrolörlerin
meslek

meslektaglarmdan saygmhgim talep

gidderli- itirazlar

lekelememeleri
edildi.-Anlagilan içinden yedikleri
o

ve

geldi ve sonaç1ari
uz-

kendilerine saklamalari
manlari,

ki, hijyen

kendi

aralarmdaki,

kabi pisleten

hainlerden korkmugtu.

Antibakteriyelsabun normal sabundan daha mi etkilidit?
ABD'de antibakteriyel
sabunlarm ulagtigt temizlik

larm yüzde 70'ine
sözde masma

parar paymm bütün sabunsöyleniyor. Giderek daha çok kipi, için cebinden

daha

etkili

razi. Ancak,

mikroorganizmalann
IIO

daha fazla para çikdügmam bu özel sa-

ilar

bir avantaj saglamiyor.
normal

En az beg büyük aragtirmada,

rini

sabunla
aym

yikayan
iniktarda

kipilerde ve bu özel
potansiyel
antibiyotiklere neden rislder

sabunu

lanan kipilerde
artik tartigmaktalar.

bakteri bulundugu görüldü.
sabunlarm tehlikele-

meiler

antibakteriyel

Bu sabunlarm,
yaygmlagmasma

dirençli
.ve

:roroganizmalarm

olacagma

-lece

uzun

vadede

saghk açismdan

dogacagma dair

çlari giderek artiyor.

effects of handwashing on E., Aiello A., Lee L.V., vd.: Short- and long,cerm vich antimicrobial plain soap in the community. Journal of Community or fealth 2003; 2;139-150.

MEOPATi s neopati, sadece bitkisel temaledayanan,. icudu mayanbir todauimidii?
vücudu ne

meopatinin

kadar

az yordugu,

uzmanlar

tara-

lan

tartigiliyor.

Ancak preparatlarm

buyük çogunlugu da
solüs-

o

Larinceltilmigtir ki, kürecikler (globuli),haplar ya ilar aktif maddeden sayisal anlamda tam bir molekül bile mdirmaz. Homeopatide kullanilan bazi ilaç maddeleriade
-

dogrusu da bu, ra bunlar boruçãçegi, banotu, porsuk zehirli bitkici ya da güzel avrat otu gibi yüksek derecede len elde ediliyor. Ama sadece kuRamJan bitkiler degil, hosikhkla tavsiye edilen diger maddeler de apatlar tarafmdan

m

istiri.dye, ari ya da civ,a, kadmiyum, arsedegildir ve a ki ve kurgun gibi ilaç bilegealeri..yggh Ammaşdtr. landacaksa-- homeopatik dezkarda

irli. Ydan zehri,

III

Amonpad y
Homeopatinin
etkirdigine

eder g¢kWaim¾¾hi mi?
popülerligi çeligkili yollar izliyor: Bu
·tedavinin

dait e zde kamelar ne kadar incelir ve sulamrsa, bu tedavi o kadar fala hayrag topluyor.= Anketiere göre, Almanya'da nüfusun ytade 50 ila 80ti homeopatiye yakm duruyor. S 2005'te, Bern Ürii vsiteÙrideosysl se Kornyucu T1p Enstitüsü'nden Matthias Egger'in çahgma ekibi homeopati hay ranlarmm önüne zor yenilir yutulur
epidemiyologlar, makalede,

bir lokma koydu: Isviçreli
yayimladiklari

saygm tip parçacik

dergisi Lancet'ta

homeopatik küreciklerin

davisinden

(yani bir
açikladi.

ve esanslarm plasebo tegekerden) daha etkili olmadigi

sonucunu 1755'te Meifien'da
meopatiy.i

geligtirip
eserinde tartigthyor.

dogan Samuel Hahnemarm 1796'da hoHeil1810'da Organon- der rationellen
tamttigmdan

kunst
yöntemi

adh

beri, Hahdemann'm
"çivi

tedavi

Hahnemann

çiviyi söker" yöntemi-

fayda sagladigim iddia etmigti -- tedavi için hastasemptomlar maddeler seçilyaratan mn gikâyetlerine benzer maddeler inceltilip kameliydi. Hahnemann'm kanismca, bu gerçek etkilerini terkipler ancak nyttrildigmda, homeopatik
nin tedavide

gösteriyordu. Homeopati

ilaç

maddelerinin

inceltilme
oklarma

iglemleri potens ve
maruz

dinamikleptirme olarak

adlandirillyordu.

oldum olast elegtiri gair Heinrich

kalmigur.
"ho-

Ünlü Alman

içine Heine, bir meopatik gey) koymug ve mekdozda bir salam" (yani hiçbir ifade etmigti. tubun alicismm bununla doyacagim umdugunu hangi homeopatik Günümüzde ise bu yöntemi elestirenler,
seyreltmede
celtmenin artik

mektobunuti

bir

molekül

Atlas Okyanusu'nda geldigini hesaplamaya çaligiyorlar.
U2

bile bulunmadigun ve hangi inbir damla etkin maddeye denk

I

hogey hokkabazhktan mi i_baret? "Bu aragtirmamn patinin sonunu getirmeyecegi kesin" diyor Matthias Eghakkmda. "Bu tedavi yönteminde sadece híçbir aragtirma
etki saptayamadik." t etmek

-ler

Bernli doktorlarm verilerinin

aksini

de pek mümkün

degil. Egger

ve ekibi

tabbi

litera-

len 110 homeopati aragtirmasim, geleneksel tip yöntemleu a kullamldigi 110 aragttrmayla kargilagtirddar. îsviçreli ztedavi yönteminin de, plasebo verilen kargilagdar, her iki denetlenmesine ve aragtirmaya katuanlarm la gruplanyla
gerçeklegmig olmasive tablolan

plara dagdimmm tesadüf yöntemiyle Szellikle dikkat ettiler. Homeopatlann
aragtirmasinda

klasik

tipçilarm

'ar

benzer hastahk
solunum yolu

incelendi;

bu
ve

tahklar

arasmda

enfeksiyonlan

(yüzde19),

jinekolojik gikâyetler (yüzde13) (yüzde-15), le-bagirsak rahatsizhklari (yüzde11) vardi.
ar
nezlesi

Sonuç göyle: Homeopatik ilaçlar neredeyse hiç etki ermiyor, kunnarkular pek^alâ etkili. Uza klasik tip yäntemlerinde nlar bir incelemede, iadeceçok sayidá katdancisi olan aragaalari temel-alddar: Farklar anhada bdyisktü; ama söz koolan yalmzca sekiz homeopstik Ye akt geleneksel tedavi
angirmularmdaki

lu

yttrmasiydi. "Bir geyin hiç etki ennedigilarkstlanamaz"

diyor

clemiyolog

etkiEgger. "Ama homeopati ökittgttnag'6sterebildik." plasebo etkisiyle karyllaytirilabilir

Linde,_ Egger ve ekibinin analizidiger aragttrmaalgaus ni saglam buluyor, ama ."derginin aragtirmay1 sunma geklini" Bir

degil. Linde Münih
Yöntemleri

Teknik

D .Üniversitesi'nde ogal Tedavi

gärevli ve 1997de kendisi de Lancet. dergisinde homeopati üzerine genel bir aragtirma yayimlamig. nin etkisinin cak

Aragttrmalart

Merkezi'nde

Yayimladigt

aragtirmanin

plasebo etkisinden
yaymcilarrun
"homeopatinin

sonucu, homeopatifazla ¡oldugu yönündeydi. An-

Linde gimdi konuya d,aha güpheli. yaklagtyor.
Egger'in makalesinin
sonu"nun

Ama Lancet

dergisinin

daki ek yorumda
tedavi yönteminin

yer aldigi sayigeldigini ve -bu iki

kargilagtirdmasi için bagka aragttrmalar yapilmasini gereksiz bulduklaruu ifade etmelerini eleytiriyor. "Bu açikça politik motivasyondan kaynaklamyor" diyor Linde. biri.de, isviçreli hangi sekiz homeopatik ve alti geleneksel tedavi yeterince kapsamh ve kaliteli bulduklarim bearagtirmasmi zorunda lirtmek birakilmami olmalari. "Bu inceleme geffaf degil ve meta-analizierio uymuyor" diyor Linde. Egger bu durum üzerine, "Bu gerçekten bir ihmaldi" gekuzmanlarm
-standartlarina

Linde'nin

Lancet dergisine elegtirilerinden

linde

tepki

verips veriferi

Lascet'in

sonraki

sayilarmdan

birin-

ifade etti. de yayimlayacaklarnu Uzmanlann kavgasi, homeopati
emin ritüel

tedavisinin

etkisinden

olan hastalarm çogunlugunun insanlara

pek umurunda

degil. "Bu

iyi geliyor. Belli ki bu, doktor ile hasta arasm-

daki iletigimden kaynaklamyor"
ger. Ama geleneksel
tip

diye belirtiyor Matthias Egtaraftarlari

yöntemlerinin

için Lancet

dergisindeki yorum yine, de dügündürücü olmah. Yorumda, doktorlarm hastalarma kargi daha dürüst davranmalari ve homeopatinin faydasi olmadigmi hastalarindan saklamamalari
gerektigi ifade ediliyor. Devam;nda ise, "Ama doktorlar kenmodern

<Ïilerinearvi da dürüst k

olmah"
II4

detiiyor.. "Doktorlar

I

bm, hastalarm kigisel ilgi beklentilerini kargilamaktaki ba-

isizhip

konusunda dürüst olmah."

clinical effects of ag A., Huwiler-Muntener K., Nartey L., vd.: Are the trials placebo effects? Comparative study of placebo-controlled af homeopathy and allopathy. Lancet.2005;366:726-732

2omeopathy

:oriah

The end of homeopathy. Lancet 2005;366:690

K., Clausius N.,1tumirez G., vd..: Are the clinical effects of homeopathy trials. Lancer placebo effects? A meta-analysis of placebo-controlled 1997;350:834--843

:1e

IARSIKLIËl için ph insanier, idrar torbalarrkiiçâldigü mi sik
giderler?
daha sik tuvalete daha acil
gitmeleri
ortaya

talete

h insanlarm

gerektigi

ve idrar

pma ma gözlemledigimiz

zorunlulugunun

çikmastgündelik

ha-

i tuvalete

bir gey. Bazi 30 yagudakiler.bile, gecekalkmak zorunda kalmaya _ya da pek uzun süre

itamamaya"

:sanenin

baglarlar. Bu durumun popüler açaklamasa, yagla elastikligini kaybetmesi ve küçülmesidir. Bu
--

daha az miktar idrar tutulabilir günceye göre, mesanede Iayislyla idrar yapma ihtiyaci daha erken, daha acil ve daha
ortaya çikar. Pittsburgh Üniversitesi'ndeneriatri. uzmam g
,

.

Neil Resnick

ekibindeki masalmdan

aragtirmacilarm

n

ibaret've

"halk

kamsinca, bu dügünce bir kocakaltürünün bir parçasi". 2005

ydhk toplantismda, ürologlann ayis sonu San Antonio'da Lgtirmacilar sonuçlaruu tamtalar. Resnick ve çahyma arka.100

glari, 22 ile 90 yaglari arasmdaki ve mesaneyi kontrol Sonuç olarak,-- açuma
eden

stikligini

kadmda mesanenin kaslarm fonksiyonunu

:elediler.

kaparma, fonksiyonunun

yagla gerçi azaldigun

ama

mesanenin

büyüklügünün

ve içine

sigan hacmin degigmedigini saptaddar. idrar yapma zorunlulugunun Yaglandikça,
ve

siklagmasimn sebebi
"fazlasiyla

idrar geldigi an · daha .büyük aciliyet yaratmaamm bambagka olabilîr. Sa<lece ABD'de 17 milyon kigi
aktif"

idrar torbasipdan

muzdarip..

Bu-durumda,

idrar torba-

kapanmasia kontrol eden kaslar fazla çahylyor ve istem digt kas1hyor; böylece acilen idrar yapma hissi doguyor. 24 saat içinde sekiz kereden farla idrar yapmak zorunda olansuun-açilip

lar ya da giderek daha acil ve derhal idrar yapma zorunlulugu kökeni bu olabilir. Sorunun küçülen hissedenlerin sorununun
mesaneyle bir ahkasi
V9yml<

yok.

crimchs D.,
overactive

Derbyshire S., Stenger A., Resnick N.: Brain control bladder.]ournal of Urology 2005;174:1862-1867

of normal and

iMAR 78tLRf RIARI Islakmayagiadurmaksietite neden olur mu?
':e;*

.
islak

idrar yollari

enfeksiyonlarmm

nedeni

mayonun

olmasi

degil, mikroorganizmalar,
idrar kanah üzerinden
sebep

çogunlukla

da bakterilerdir. Bunlar
orada enfeksiyona
ve idrar sira-

idrar kesesine ulapp Kadmlarda

olabilirler.

Enfeksiyon da, sik idrara çikma
uzunluguyla, erkeklerdekinden

smda agri ile kendini gösterir.

idrar kanali, üç ila

beg

santimetrelik

(20-25

santi-

metre) bariz kisa oldugu için, kadmlarda bu enfeksiyon sik gärülür. Eu rahatsizhgm arasmdaki
ve erkekler, sadece
islak

daha

mayodan

kaynaklan-

madigi, cinsiyetler

lan çocuklari
islak

farklardan da anlagilabilir. Ogdeniz kenarmda ya da havuzda hep
ender

mayoyla geçirirler.

dolagsalar bile, çok
Ancak
islak

idrar yollan
sistite

enfeksioldugu

yonu

.

mayonun

neden

n6

içmda

biraz da gerçek payi var; çünkü idrar kanalmm

isisi

:rse

(ki bu

islak

mayoyla

gezikliginde

olabilir)

mukoza,

:erilerin

idrar kesesine ulagnrasim

kolaylagtiracak gekilde

gim gösterir.

Een a ete yapdan iineler ilaçiarm etkin meddelerin'm

enligekildesicuda rark edil

i sailar mi?

oya yenen bir igne en bildik doktor-hasta kesici ya da diger ignelerin kaba ete
-tam

sahnesidir.
olarak üst

Agi,

glutaeus

cimus'un

kas lifierine-- yapdmasi
yukarida

ve'enjeksiyonun

dig

randa

ve legen kemiginin yakmmuygulanmasi en_ güvenli yöntem sayihr. Dublin'deki bübir hastanede görev. yapan Victoria Chan, ignelerin bu

(yanioldukça

Ide yapdmasinm
Amerikah elde ettigi

faydasma güpheyle bakiyor. Chan, Kukonferansinda, arastarmalarmsonuçlart aktardi. "Birçok kigide, özellikle karadyologlarm

kaba ete yapilan enjeksiyonlarda yeterli doz ilaç veniyor" agin kilo azellikle kadalarda diyor Chan. Çünkü tabakasi¯ignelerin yeterince derine a etteki kalm yag
masim

.arda,

engelliyor. Chan ve çahyma arkadaglari tarafmincelenen 50 hastamn yüzde 68'inde igneler dogru hedefe sadece yürde sekiz, erkeklerde ise L ulaçamadi. de 56 amaçlanan gekildeydi. Enjeksiyonlar kasa kadar

KadmlÅda

yapudiamay1p, sadece kasui çevresindeki yag dokusuna :ia, ilaçlarin etkisi çok daha dügük. Çñakü yag tabakalari aarlar tarafmdan bäylece ilaç orgadaba az bes

maya o kadar iyi yayilannyor. Daláränn ignelerden fayda lanabilir ancak hastalarm bu igïĞrdenpek hoglanmaya-

da kesin.

ÍIRÌMBEilgiMi . imágimi nein Ïklini
y öhTur aµuacak mt? Ïklim degigimi,
imdiden
otuz, elli ya

ski on-yirmiyllda birçok
da
seksen'yil

birçok insanm ölümüne

tiluninlerinè yerkürenin ismmast Ö·rgütü'nün(WH'Òj gö günümüzde her yil 150Ein älüm vakasma yol açiyor. Wisconsin Üniversitesi'ndenragtirmacilar a ve WHO, Kasim 2005'te varddar. Nature dergisinde bu sonuca Jonathan Patz'm eki-

sonra degil, daha sebep oluyor. Dünya Saghk

bindeki

saghk

ve iklim uzmanlari,

insanlar
en olan

tarafmdan

yaratitehlikeleri

lan iklim degigimlerinden. kaynaklanan
açikladilar.

büyük

Avrupa için en önemli

unsurlar

gunlar: Yük-

sek sicakhklarda
zi ve solunum

oldugu gibi agm sognk dönemlerde, kalp kriyolu hastahklari nedeniyle ölümler yaganlyor. 2003'te, yaganan ve Avrupa genelinde 22 bin sebep olan agm sicaklar kahci bir

ÖrneginAgustos

ila 45 bin kiginin ölümüne

sicaklik artigimn tehlikelerini ortaya koyuyor. Son beg yüz yiIm büyük olasihkla en sicak yazmda sicakhk ortalamanm 3,5

derece

üzerindeydi.

Sicakhk yükselmesi
sadece

arasmdaki

baglanti,

man enlemlerinde bi subtropikal

artmasi Amerika'nm 111Avrupa ve Kuzey görülmüyor. Brezilya'da São Paulo gi-

ile älümlerin

bölgelerde de tespit edildi.
özellik_le

Ìklim degi.giminin etkilerine
Orta
ve

Gäney Afrika ile Güneydoismmasi

gu Asya maruz kahyor. Yerkürenin

bu bölgelerde hasta-

daha fazla enfeksiyon hgma sebep olacak.
sivrisinekler, talik tagiıan sinekler

Çünkü
ve

has-

diger hayvan-

pam alanlarmi tropik hastahklarm
olugan

geniëletiyorlar

dang hummasi ve yay11masma neden oluyorlar. Ayrive sitma,

cakhklarin

artmasiyla

birlikte,

örnegin

salmonella

nede-

gida zehirlenmeleri

ihtimali de artiyor.

captirmacilar,

iklim degigiminin bir diger sonucu olarak,

olugan bölgeler bozkirlaËye. adar verimli topraklardan k terniz insan sayisi suya ulagabilen ve gerekli miktarda

osa ishal

hastahklarmm

.ve

yetersiz

beslenmenin artacagi-

gõrüyorlar.

if regional A., Campbell-Indmm D., Holloway T., Foley J.A.: Impact change on human health. Ngure 2005; 438·310-317 nate

LAR arm agir yan etki1eri-sendenees ender midit?
llaçlarin yan etkileri
ve etkilegimleri

er,

hâlâ hafife

ahniyor

-

bile. Õte yandan, bütün ilaçlar hakkinktorlar tarafmdan içeriginde 1819 ikir edinmek kolay degil. Almanya'da,
reçeteye

de bulunan 19.491
rtalama

45 ilaç ekleniyor. air genel bir bakigi yitirmemek
yilda

tabi ilaç mercut; bu say1ya y11Eu ilaçlarm neler' yapabilecegi-

daha. da zor. Bu
yoksa

sebepten

anya'da

58 bin mi, yoksa hatta 1 mü? Magdur olantarm-sayisi yüz binier onlar ru? Almanya'da kaç kipinin yanhg. dozdan ya da
16 bin ölüm mü yagamyor,
arm

bilinmeyen etkileyimlerinden hayatini kaybettigini ve kivinin saghipmn bu. yüzden agir zamt gördûgünü kimse dügüräeü.Lipobay ya da agri eyemez. Ayrica kolesterol
sansasyon.yaratacak gekilde piyasaçekilmesi

ci Vioxx gibi ilaçlarm

degil yalmzca söz konusu olan, ilaçãardaki gün-

k karmaga.
n9

Ïngiltere ve ABD'de ilaplardan ölenlerin sayismm
zalarmda õlenlerderr.farla
çok ölüm yagamyor. oldugn Magdur olanlarm

trafik

kada

biliniyor. "Almanya'da

sayisi daha da fazla. Tabipler Birligi'nin - 11aç Bu kad arun baiyoruz" diyor Alman . Komisyonu Bagkana- Bruno Müller-Oérlinghausen. "Elimizde

kesin

verifer

olniamasi

çok kätü. Ama sebeplerin
stratejilerin

ve

bunu
-

na-

sil änleyecegimite

dair.

bugüne dek neredeyse hiç

aragtirilmamig

ve taragilmarmy

olmast daha da

kätü."

Bu durum yavag yavag degigiyor. Nisan 2005'te Saarbrücken'de, Almanya'da bir ilk olarak, ilaç tedavisinde hasta güvenligi

hakkmda bir kongre düzenlendi.
yürde

Çünküilaçlarm

tehli-

keli yan etkileri
talarm manya'da

bu say1 milyon euroluk bir harcama yaratiyor. Almany'a'da ilaç kullammiyla baglantih olarak yilda 58 bin ölüm vakasi tahmini

sik yagamyor. Dahiliyede hasve etkilegimleri dördü sirf bu- yüzden hastaneye yatiyor - Alyllda yaklagik 88 bin. Bu durum yilda 400

Norveç'te yapilan bir aragtarmaya dayamyor. Bu saytyi elegtireriler,.Norveç'teki kugku dudurumun genellenebileceginden
yuyorlar. "Kendi
'

kendimizle

savagmaktan "Doktorlar

.

Müller-0erlinghausen.

kabul etmiyor, rencide olarak tepki veriyor ya da birbirlerini hekimligi lekelemekle suçluyorlar. hatalardan kaçmEn -azmdan änlenebilir artik." Tedavi hatalarim kabullenme dokmaya baglamahytz torlar arasmda pek yaygtn degil. Bir doktor çakip da, ilaç teda.sayilart
visinin

.

vazgeçmeliyiz"

diyor

änemli

riskler

barmdirdigmdan yola çikmak gerektigiagir vakaya

ni, tedaiinin
nu ve

çok sayida istenmeyen

sebep oldugu-

bu vakalarm tam sayismm bilinmedigini itiraf ettigi zaman, birçok tip uzmam hirçmhkla tepki veriyor. Davramplanyla hastalara belki de zarar veriyor olmalari, kendilerini yardim eden
ve iyilegtiren olarak

görmeleriyle
I2O

çeligiyor.

I

Oysa ne hastanelerde ne de muayenehanelerde (örnegin gibi) hatalari tespit etmeye yarayan bir sisI; emniyetindeki I bulunuyor gimdilik. Ílaç kullammi süreci dogru organize
ehli

lmezse, iginin

doktorlar bile hatalardan

kaçamazlar.

biliye hastalari ortalama on iki farkh ilaç ahyorlar. SaarLcken Klinigi'nin baghekimi- ve Nisan 2005'te gerçeklegen igrenin düzenleyicilerinden olan Daniel Grandt çok etkili kargdagtirma yapiyor: "Çokiyi bir yoför olsamz bile kaBu gekilde, ärnecy az lastikleriyle tipiden ç1kamazsimz." hastanede her beg hastadan biri doktorunun bilgisi digmda kullamyor. Böyle durumlarda doktorlar hastalardan, akrabasinda ya da kompusunda çok ige yaradigi" savun"ila-

:

da hastalar da, ilaç smi duyarlar genellikle. "Doktorlar lanimmm çok riskli bir süreç oldugunu bilmeliler" diyor
Baza hastalar özellikle tehlikede. "Normal

undt. ilaç1ar vücutta

Je temizlemediginde,
alti

sine- sebep olabilir.

kam dogru gebirikir ve ilaç zehirlenbir d2hiliye servisinde yatan

Böbrekler

hastadan biriade bäbrek fonksiyonu bozuklugu var"

ÜniversiteKlinigi'nden klinik farmakoloji or Heidelberg Walter Haefeli. Burada sorun gu: Yagli insanlarda, nam
belirtisi
olan,

arek fonksiyon bozuklugunun

kandaki kre-

"Yagli, zaylf bir nmm böbrek fonksi onlari yariya dügmüg olabilir ve hastaLebunun farkma varilmayabilir" diyor Haefeli. Böyle bir konsantrasyonu,gecikmeli
umda, agum

iin

yukseliyor.

:

tedaWiyedevam edilirse, sinsice yaklagan feci sonuçlar dogurabilir. Kalp ilaca Digoxin agar rinormal

.

bozukluklarma,

mide ilaci Ranitidin

zihin

bulamkhgma

ep olabilir;

herpes ilaci Aciclovir komaya kadar götürebi"Hastalarin yanlig doz nedeniyle zekirlendigi anlagilana
maliyetli ek tetkikler gerekir" diyor Haefeli.
121
'

:

düzeltilmeli. Dahiliye servislerinde, bäbrek fonksiyonu bo'zuklugu olan hastalarm sadece üçte bi'Heidelberg rine dogru doz veriliyor. ÜniversiteKlinigi'nde 5000'den fazla bilgisayar var; bunlar doktorlara ilaç yazarken yardimci oluyor. Bir ilacm böbrek hastallri için tehlikeli oldugunu ya da diger etkilegimlere dikkat edilmesi gerektigini gösteren sinyaller var. "Bõylece, böbrek hastalarmda dogru doz
Bu durum
mutlaka yüzde yüzde

67 oranma,

hatta

bir servÏste

klinik farmakolog

varsa,

80 oranma yükseltildi" diye Grandt, örnegin ilaç patent dairelerinin risklere

ifade ediyor

Haelefi. Daniel

kargi. uyarida dibulunduklari durumlar için, bu tür yardimci yöntemlerin dikkat çekiyor: "Bu bilgilerin diger dosyalager avantajlarma kaybolup gitmediginden emin olmaliyiz, bütün rin arasmda doktorlarm istedikleri
saglamahyiz." halktan,
ni talep ediyor:

hemen bu dosyalara ulaçabilmelerini Bruno Müller-Oerlinghausen siyasetçilerden
an artik üvey evlat muamelesi molekül'er

ve

bu konuya "Her bir

yapmamalariaragtirma

detay için

fonlabagun-

ri mevcut, ama ilaç güvenligine gimdiye dek neredeyse siz aragtirmalar
¥¤ynsk

dair ilaç girketlerinden

hiç desteklenmiyor."

Arzneitherapie(un)sicherheit. Grandt D., Friebel H., Müller-Oerlinghausen: bei Notwendige Schritte zur Verbesserung der patientensicherheit medikamentoser Therapie. Deutsches Ärzteblatt2005¡102:ASO9-515

-

Ebbesen J., Buajordet L, Erikssen J., vd.: Drug-related deaths in a departmem of internal medicine. Archives ofInternal Medicine 2001;1G1.2317-2323

için Çocuklar ilaçlar
-

örellikletitizcearagtmhyor mu?
tersi.

Ne

yazik

ki, durum tam

Doktorlar,

-büyüyen organizmaverdigini

mn yetigkin

organizmadan

farkh

tepki

pekâlâ

bili-

yor, ama birçok ilaç çocuklar

için äzel olarak
122

kontrol

edilmi-

2004'e kadar Marburg isi, sonra

da çocuklar
olan verilen

un

bagkam
oluyor"

Üniversitesi ocukKlinigi'nin yöÇ için llaç Güvenilirlini KomisyoHannsjörg Seyberth, "Çocuklarne kadar
ilaçlar çocuklar
ediyor.

hastaysa,

için o kadar az kontrol

1ig

diye ifade
istemeden

Çocuklarmtam da
aplar ve öksürük,

en vanezle,

:lurumlarda

kobaya dänügtügünü söylüyor. bütün

eyberth'e

göre, neredeyse gibi siradan

hastahklarm ilaçlari titizce kontrol aig. "Bu çok büyük de bir piyasa" diyor Seyberth. Ama rahatsizhklari, diyabet, epilepsi ya da kanser gibi nadir

asikhgi

a agir hastahga olan çocuklar için ilaçlarm yüzde 50 ila denenmemig. "Hatta çocuk yogun bakim servislerinde ilaçlarm yüzde 90'mdan

sulan

fazlasi kontrol

edilmemig"

Seyberth.

u durumun illa ki zararh etkileri olmasi gerekmiyor, ama birçok gey farkli lir de. Ne de olsa çocuklarm vücudunda Birkaç ayhktan kadar, ilaçlari daha kolay dört yagina r.
ediyorlar ama

I

daha çabuk da

vücuttan

atiyorlar.

Karaama bu

ve

bäbrekleri yetigkinlerden

daha fazla çalipyor;

m avantaj saglamiyor. Ayrica organivmalari daha hassas. azyklm türü kanser ilaçlari, büyüme evresindeki kalbe
veriyor ama yetigkinlerde zarari

dokunmuyor. ABD'de kalp naklinin en
geligimini yavagve rosebep

azyklin tedavisi günümüzde sebebi. Kortizon gibi, çocuklarda

çocuklarda

Brülen

iskelet yapismm

ar. Endoxan

böbrek ilaçIar

rahatsizhklari

unada

kullamlan sitostatik
sagt solu

sikhkla

kisirhga

ocuklarm

belli

-olmaz.

de Özellikle hastalandikagirhgma açidan

da. Haplari darde bölmek ve az vücut amak yeterli olma Çünkü farmakolojik
..

göre

da ço-

tr

küçük

yetigkuder

degBdir.

Ilaçãaroniarda

farkli etki

yaratu· ve bazen (Contergan skandalmda görüldügü gibi) tehlikelidir. Ama çocuklar için ilaçlarm güvenilirligi dair aragtirmalar

hâlâ emekleme .çagmda. .Avrupa Birligi bunu
ruhsath

nihayet etkileri

degigtirmeye kararh: Ocak 2007de,
ve yan etkilerinin
tutan

ilaçlann

çocukla.r üzerinde yürürlüge girdi.

de aragtmlmasuu

zorunlu

bir

yönerge

1997den.. beri benzer bir diizenleme var. Nihayet "çocuk ilaçlaruun nitelik açismyillar sonra Avrupa Birligi de, dan yüksek düzeyde bir aragtirma çerçevesinde geligtirilmesini ABD'de
ve çocuklarm mm

kullamlan ilaçlarm pediatrik kullatalep etti. Anne baiçin özel olarak ruhsadandirdmasuu"
tedavisinde üzerinde

balar ilaçlann çocuklari masalar da, çocuklarda
ay uzatilan

denenmesine pek gönüllü olacilen

ilaç aragttrmalan

gerekli. Alti
tegvik et-

bir patent korumasuun ilaç yirketlerini
girkeri antidepresan
yanda

mesi bekleniyor. ABD'de bu durum münferit mldi.

hallerde kullailaç
Prozac'I

Örnegin Eli-Lily

çomali-

.

kontrollerin dügük de denedi. Bir uzatdan da patent korumasmm sagladigi yüzlerce milyon dolarhk kâr duruyordu. B Aragtirmact 11aç Üreticileri irligi'nden Cornelia Yzer Avmemnuniyetle kargihyor. Diger rupa Birligi'nin inisiyatifini
cuklar üzerinde yeti, diger yanda
yandan,

"Hastalarm

buraya gelinemezdi"

babalann baskisi olmadan diyor çocuk .doktoru Seyberth.
ve anne
"ilaç

asla

gir-

ketleri lobisi planlanmizi

ylllarca geciktirdi."

iSliAL

ishal ararsix -dil? z
Dakikada bir ölüm, dünya genelinde yilda 500 bin kurban! yol açugi kusmah ishal hiç mi hiç zararsiz Rota virüslerinin degildir. Bu hastahk mide ve bagirsaklarm gidderli gekilde bo124

nasma

sebep

a sivi kaybi le bu durumlarda çocuklar
ülkelerde
sivi

Birkaç saat içirde vücutta sivi tükenir; çocuklar için ölümcül olabilir. Geligmig ülkeserumlarla
türlü yardun virüsleri

olur.

desteklenebilirken,
zengin

:sul

genellikle
sebep

her

:uklar

kaybmdan

liren ölüme

olsa

ode yllda 25 milyon

Rota da, bu hastahk nedeniyle dünya geçocuk doktora bagvuruyor. Neredeyse
nedeniyle

ölür.

için geç kalimr. ülkelerde

ilyon çocugun akut enfeksiyon

hastanede

yatir11-

si gerekiyor.

IllLIK an urna söra biigik tamistini papmassa zebirienir mi? MÖ 16.
yüzyildan

dügünce,

kalma Eski Misir papirüslerin-

aile yer alan, çok eski bir änyargidir. Bu teori 2,0. yüzyihn uida dotuk noktasma ulagt1; çok uzun süre buyük tuvaleri

mamak

nedeniyle artrit,

vücudun

kendi kendine
rahatsizliklari,

zehirlenmesi,

sek tansiyon,
teoriye

safra kesesi

hatta kangärü1dü.
oradaki

gibi sik görülen teri
un"

hastahklarm
Ye

asil sebebi olarak sikigma nedeniyle maddeler

göre, bagirsaklardaki

florasi degigiyor bir kalm bagiranr z5e ikne
y

zararh

üretiliyordu.

al

a

B güne

dek,

bagir
bir
olu-

larda uzun leme sebebiyle
zehirli

süreli

maddeler
-

ka-

anabilmig degil

ayekilde, yavag igleyen

diger sindirim süreç1eri nedeniyle vücudun tehlikeli maddeler lavü.rettigi teorisi de. Buna ragmen, 20. yüzyilm ilk yarismda revaçtaydi. kronik kabizmanlar çok Hatta bazi durumlarda, tedavi etmek için, kalm bagirsagm bölümleri ameliyatla hgi
almlyordu.
ve

dügüncesinin türlü yekillerde hayranlar1 mevcut. Ama tibbi açidan bunun herhangi artiklarmi bir·açiklamast yok..Bu dügüncede, metabolizmanm temizleyen bir orgam armdirma arzusu özellikle agir bastyor
"bagirsak

Daha sonra günümuzde bile

müshil

görevi gören ilaçlar moda
temizligi"

oldu

.

olsa gerek.
¥1ymk

Müßer-Lissner 5.A., Ihmm M.A., Scarpignmo C., Wald A.: Myths and rnisconceptions about chronic constipation. Gastroenterology 2005,100:132-242 American

Journal of

-armdan Hormon oµamalan stk rastlanan sabebi midir?
-en

kadmlarda- kabizIn]m en

hep güphelenilir. bagirsaklari yavaglattigmdan oranla daha sik kabizhk Gerçi erkek çocuklar kiz çocuklarma çeker, ama bu durum ergenlikle birlikte degigir. Ayrica kadmgiddetli degilar âdet döngüsü boyunca büyük tuvaletlerinin Aragtirmacilar, kadmlargiklikler gösterdigini ifade ediyorlar. Hormonlarm da büyük tuvalete çikma sikhgim ve kadmlarm spesifik agirltgmi âdet döngüsü boyunca farkh dänemlerde incelediler. Karkadmlarm sadece regl baglangilagtiklart farklar minimaldi glemda daha sik ve daha yumugak çiktiklari birçok aragttrma-

da belirtildi. bezlerinin düsük fonksiyonu nedeniyle bagirsaklarda da hareketsizlik yagamr. Ama kabizhktan gikâsadece bu kadmlar>A çok yetçi kadmlarda yapilan aragtirma,
Teoriye göre, tiroit
126

bir kismmda tiroit bezlerinin de mi ortaya koydu.

Lçük

normal

iglev görmedi-

IDINLAR Afaziadiiginmekhurur kaçirir mi? Kadalarm uyku litesi bu güzden mi daha diigüktüd
ki, burada
cinsiyet

raf edelim

rgdara

el atmaktaytz.

farklari hakkmdaki Kadmlarm daha sik
"kafayi

eski

ön-

taktigi"

dügüncesi çok yaygmdir. ki ama neden erkekler degil de kadmlar? Kadmlar, erkeklekiyasla daha sik uyku bozuklugu ya§1yorlar. Bu durum ülke kültür farki da gözetmiyor: Kadmlar uykuya dalmada ve liksiz bir uyku uyumada (aragtirmanm türüne göre) 1,3 ila 2 daha sik sorun yaglyorlar.
tip uzmanlari,
etkilemedigini

bu yüzden pek iyi uyuyamadigt

re

Tayvanh

yu etkileyip

egitim gibi sosyal faktörlerin uyaragtirdilar. Tüm ülke çapmda

bin kigi ile gerçekleptirilen ve toplumsal egilimleri konu anketi degerlendirdiler. Genel olarak, daha yagli, bobir unië ya da ayrilrug, daha dügük egitim seviyesine sahip, da-

.n

dar gelirli

ve saghk verdiler.

sorunlarmdan

gikâyetçi olan kipilerde

kusuzluk daha yaygmdi.

Aragtirmacilar egitim seviyesine

1 agirhk f}u alanda gagirtici sonuçlara ulagtilar. dinlar için pu durum geçerliydi: Egitim seviyeleri ne kadar (sekse, Erkekler o kadar iyi, derin ve buzurlu nyuyorlardi.
yükselme-

ise cam aksi säz kohusuydu. Egitika seviyesinin Le,uyku bozukluklari da artiyordu.

1

n Y.Y., Kawachi I., Subramanian 5.V., vd: Can social factors explain sex lifferences in insomnia? Findings from a national survey in Taiwan. Journal br Epidomology and Community Health 2005;59·488-94

KARVE Kalmawücuttenam çeler mi?
Alman Beslenme Dernegi (DGE) 1999 yihrida,

her bir fincan

Úúia,aym miktarda su kahve igin, sivi kgbim içilmesi tavsiyesinde bulundu. 21)f4 y11mda yayimlanan Saghk Hatalar: Ansiklopedisi adh kitabimda ("çay" bagligi altmda)
denkelemek

kahvenin de çaym da vücuttan
Ancak kahvenin yanmda öncesine kadar uzmanlar

sivi çekti~gini yazmigtim. ayni miktarda su içmek, kisa süre
tavsiye edilse

de, aslmda gerekli degil. Nihayette, kahvenin içinde bulunan kafein maddesinin böbreklerde etkili oldugu ve küçük böbrek kanallarmdaki sivt geri emilimini etkiledigi biliniyor. Aynca k.afein, güntarafindan

de defalarca kez kam filtreleyen ve bu sirada idrar olarak atilan yaklagik 1,5 litre siviyi çikaran böbrek damarlarmm geçirgenligini arttirir. Kahve artik siradan
son zamanlarda rine

bir içecek
aragtirmalar,

olarak

gärülüyor.

Çünkü

yapdan

kahve içenlerin digerlegösterdi. Bu aragtir-

kiyasla daha fazla idrar yapmadigmi
saat

gönällü uzmanlar, aragtirmaya ma için topladilar. Kahve tüketenlerde 24 m

katilan kipilerin idrarive ayni miktarda ka-

feinsiz bagka bir
¥aynek

sivi

içenlerde, idrar miktari aymydi.

Grandjean

caffeinated,

A.C., B eimers K.J.,Bannick K.E., Haven M.C.: The effect of caloric and non-caloric beverages on hydration. Journal of the American College of Nutrition2000;S.591400

Vorurteile, Halbwahrheiten, Barmns V: Lexikon der Medizindrrtümer. Behandlungen. Frankfurt 2004 fragwürdige
,

128

içanierin kalpkrizi geçirma ihtimalidaha mi aktil?
riskinin

inhue

kahve içenlerin kalp krizi geçirme

daha

yüksek

kronik pi, kahvenin tansiyonu popüler bilgilerdendir. Ancak büyük
aragtirma

olarak yükselttigi

inanc1yvarh-

·likte,

bu konuda simdiye
arasmda

r yapilan en camtlayamadi.

böyle bir baglantmm
tüketimleri

ABD'de

1980 ile 1990 yillari

87

iempireden

defalarca kahve
uyarici

hakkmda bilgi

1.

Günlük

ahekanhklarmda

çok büyük farkkhkla-

ragt1rmaya

katdanlarm yürde 20'si hiç lcahve içoiyor, ragmen, 10'u ise günde beg fincandan fazla tüketiyordu)

sikhšmda istatistiksel olarak yllbk aragtirma sirasmda yaka. deger farklar yoktu. On asla ag750·kalp krizi görüldü ve bunlar kahve içenler ve
egit

llen. kalp hastahklarmm

kahve koymayan kipilerden olugan gruplarda

dagd-

: W.,

Stampfer

at disease in women. 6,275:458-462

M.J., Manson J.E., vd: Coñee Journal of the American

consumption

and coronary

Medical Association

insia kabse saghkhpudir?
kahvenin
pek ragbet
saghkh oldugu varsaymma

insiz

özellikle yagh

o ki, kafeinsãz gimdiye dek samldigt kadar zararsiz degil. e asim 2005'te Amerikah kardiyologlarm ¯yilhkkongresingöstérir.
agtirmalarim tamtan,

nlar

Ancak anlagilan

Atlanta'dan..iki

3

ve Peter Wood en azindan bu sonuca varddar. en

doktor Robert Suiki dok-

änyamn

büyük kalp kongresinde, 187 katihmczyla ger-

çekleqürdikleri

tamttrlar: Doiktorlar, katihniciBir grup -gände üç ila alti baidek lari ü.ç gruba ayirmiglardi. normal kahve içiyor, ikinci grup günde üç ila alti bardak kafetüketmiyordu.. insiz kahve içiyor, üêüncü grup ise hiç kahve riskikalp rahatsizhklari Aragtirmacdar, yüksek'degerlerde
arapèni&rim ni

büyük ölçüde arttiran farkh degerleri incelediler. incelenen göstermezken, grupiarda kilo, tansiyon ve kan gekeri Qarkhhk kolesterol LDL kafeinsiz kahve içen grupt¯a kandaki degerleri büyük ölçüde yükseldi Diger iki grupla kargilagttril"këtü"

digmda, bu gruptan olan agiri kilolularda ise kafeinsiz kahveanlagldt. kolesterol HDL degerlerini de yükselttigi nin kahve türlerinden Superko, bu içeceklerin. farkh etkilerinin arabikaynaklandigim dügünüyor. Kafeinli kahvede genellikle türü kullanihtürü, kafeinsiz kahvede ise sikhkla robusta
"iyi"

ca

y.or. Superko,

elde ettigi

sonuçlara

ragmen

söyle

bir
yok.

uyarida

bulunuyor: "Îyi kahve ve kötü kahve diye bir gey nin etkileri kipiden kipiye çok degigiyor."

Kahve-

günde bir ya da -iki fincan kahve içenler için önem günde tagimiyor." Ancak ABD'de ve birçok Avrupa ülkesinde göz önünde bulundurulortalama 3,1 fincan kahve tüketildigi içecegin pek bilinmeyen yan etkilerini yakm gelearaçúrma,

ÏngiltereKalp

Vakfi'ndan

Judy O'Sullivan

pöyle diyor: "Bu

dugunda, bu
cekte

araçúrmamiz

gerektigini

ekliyor

giliz Kahve Birligi'nin ise, agmya güvenli" oldugunu nin
"tamamen

Superko. Bu kaçmayan kahve
açiklamasi

strada

in-

tüketimi-

pek de gagirtici

degildi.
decaffeinated coffee Meeting Report Heart Association, 16.11.2005: Drinking may be harmful to heart health.

13°

.P KRÏli ¯

p krizianiden mi ohuf
yaygm dügünce bu yöndedir. Öncedenhiçbir uyan hiçbir belirti yayamadan, koroner damarlar ukamr, beslenen kalp dokusu älür -- enfarktüs meydana

Lzmdan

adan,

Larlarla

.

Enfarktüs

kurbanlarmm
ilanlarmda
sik

için, älüm

kalp krizini sag atlatamasik gu sözlerle kargilaginz: "Aniyarisi

ayr11di." ve beklenmedik gekilde aramizdan ·)ysa kalp krizi de önceden hiçbir uyan yag.anmadan

egmez.
-koroner

kalp krizinden.önceki Özellikle
sadece

ger-

Gerçi kalp krizi geçirenlerin damarlarm
az

alti ay çok önemliyüzde 20'si,
'angina

:oris

kanlanmasi

nedeniyle soguk

olugan
terleme-

isteki

sikigma hissi ve bazen buna eklenen

nde bir ön semptom

yagar. Ama diger kalp krizi kurbanda bagka belirtiler kendini hissettirir: Kimilerinde seiz bir yorgunluk ve bitkinlik, kimileriode de daha änce nmamty bir nefes darhgr. alp krizi olugmasi için, depresyon gibi psikolojik faktör-

ida

derecede krizi kurbanlarmm
aym

de

risk

olugturdugu

artik

bilindigi için,

.

ruhsal

durumundaki
aragtirma

degigikliklerin

kalp ay, içmde kalp ilaçlarunn kullarvannm psikofarmaka ama ilaçlann kullarumive antidepresan Saptandi. Litt1g1 Münih Teknik Oniversitesi'ndesikozoP k Klinigi'nde bölfunünün gefi Karl-Headwig, "Her zaman bir äncü durum vardir" diyor. "Biraltr
,

elirtileri

vardir.

Büyük bir

çerçevesinde,

nden önceki

psikoSrdiyoloji

>ire

gerçeklegen kalp krizi kocakari masahdir."

Kalpkriziniatletuía panet gänin hangi·saatindelaisia gagirildiginden begeman-dWT
Elbette

hastalar günün her, saatinde
umarlar.

ayru

derecede iyi

tedavi

Anca-k gerçek darum daha çok gu tavsiyeyi Sakhkilar görünüyor: Ìnsan eger kalp krizi geçirecekse,
edileceklerini

.

krizi çahçma saatleri içinde geçirmesinde fayda var. Çoguhasgünün- yirmi dört saati çahgiyor. Amatane ve aëil ekipler
Amerikah
saygm tip

doktorlann'Journalof

thè Medical Association

adh

.

dergisinde bildirdikleri üzere, gece saatlerinde ve kalp krizi kurbanlanna müdahale edilmesi açikhafta ça. daha uzun zaman ahyor. Oysa kalp krizinde her dakika
sonlari

önem tagir. Amerikah

doktorlann

aragtirmasmda

110.000 kalp krizi

hastasom
viste

tedavisi

öncelikle

Yaklagik 70.000 hastada acil sertehlikeli. pihtilar açildi ve kan ilaç yardimiyla incelendi.

bu iglem tikanmalan arttmr. giderir ve daralan kalp damarlarmda - kan akimmi yardimiyla kasik 33.000 hastada kalp damarlan, bir kateter arterinden kalbe kadar ve oradan koroner daaort üzerinden genigletildi. Kalp krizi ile bu iki marm girigine sokulan balonla
sulandmldi. Fibriloz olarak adlandmlan
tedavi

fibrinoz ve balonia açma arasmda ne kadar az zaman geçerse, kalp hastalannm hayatta kalma gansi o kadar
yöntemi, yüksektir.

Aragtirmaya

göre, hastamn hastaneye getirilmesi
arasmda ortaláma

ile kamsaat

baglanmasi nm sulandmlmaya geçiyordu. Bu gecikme hastano

yarim

hangi gün
-kriziti

ve saatte

getirilditeda-

ginden bagimsizdi. Buna karym
balon gigirme
.
visi

saatine bagh olarakiçin.kateter

yöntemiyle

damar

genigletmek

uygulanmasi

re gerekiyordu.

bir ek süiçin 21 dakikaya kadar uzayabilen Normal çahyma saatleri içinde (saat 7 ile 17

LSi)

balon koroner
116 dakika

-damarda

gigirilene dek 95 dakika geçi-

edu. Gece saatlerinde

ve

hafta sonlari ise tedavinin
hatta hafta sonlarmda

bagla-

isi

sürüyordu;

gece saat-

inde bu iglem 126 dakikaya çakiyordu.

baghekim olan Anãs van de=Loo, "Ne¯mutlu ki, Almanya'da bu iglem birçok
sadece

Hamburg'da

Marienkrankenhaus'ta

stanede

bir

saat

sûrüyor"

a

de Loo, hayat kurtaran
enfark-

müdahaleye

diyor. Kardiyoloji uzmam kadar geçen zamanm
"tyi
.

ul daha da kisaltilabilecegini teghisini

aragtarmi

egitimli

acil

kcorlan

I

ymaz,

koyar hastay1

1 servise almadan
opesalonuna

grudan- kateterin
yon

y,ulanacagt

clarsa,

bu süre da da kisahr" di: van de Loo. Ne

..

.

ok .ki, ABD'deki

1 servis doktorlarmm Almanya'dakiler
oyalanmak

kadar iyi egitimli olson

.digun belirtiyor. Oysa kaÏp konulatada Harlan Krmmeholz,

derece tehlikeli:
Yale

D'de gerçeklegen

iden

yöneten, aragtirmayi "Sonaçlanzmz,

Üniversite-

geciken kateter

daha yüksek ölüm orahfanni sebeş oldugunu gäsaçakliyoi lyor" diye "Enzi hastalarda'hafta sonlan çok büyagandigt için" endige

.avisinin

e gecikmeler

duydugunu belirtiyor,

nca geceleri ve hafta sonlarmda katecer tedavisinic geciksi sadece küçük kliniklerde degil, hastanelerde· de Bunun sebebi gemŽiikle
133

landi..

çok ÈasittC T'eghis için

66yüË

bir

EKG çekilmesi
getirilmeleri müdahalenin

ve

hastalarm

tedavi

daha uzunaman

igin operasyon ahyordu.

salonuna

Kalp krizinin.t;edavi baptisi,

belirtiler gärüldükten

sonra

bagh degil yalmzca. Michibaglangiç zamaama bA durumda iedaviyiapan doktorgan'dan kalp nzmanlan, y diggr abbi müdahalelere k1yasla daha da larin tecrübesinin, ifade ediyorlar, Joumal of the American 2005.yilmda yay1mlanan bir Collçge of Cardiology. dergisinde makalede. Kardiyoloji.uzmanlari, koroner damarlarin genigleänemli oldugunu
tilmesinde ne sikhkla

komplikasyon

yagandigmi

incelediler.

Sonuç gu gekildeydi: Daralmig damarlari genigletme müdahalesini yilda 90 keredeg årsygulayan doktorlarda, balon yönteuygulayan doktorlara kiyasla, yüzmini yilda 90 de 63
sek
oramnda

keredŠ.fga

Ëardiyoloji
bagariyi.sagh
75 damar geniglet

ikasyon yagamyordu. o tedavisinde etleri, enfarktüs
uzmanlarunn

kJçin, kalp

en yükyilda en az

ni belirtiyordu
a yaptigi
ama

%i
simr

à istalarmkaderini belirlemez gerçi
deger her halükarda
Moscucci.
mantikli"

Akanasmi yapmig olmalari gerektigiIgh. "Bir doktorun o müdahaleyi ne

belirli bir
yürüten

tirmayi

Mauro

Aragtirmasmm,

diyor araghastalarm

doktorlarmin ve en iyi redavi bagarismdan güpheye dügmemeleri için, doktorlarm yllda 75.degil de 90 müdahale yapmasmm en iyi smir deger oldugunù ortaya koydugutecrübesinden nu·ifade ediyor.

gansi ne yazik ki yok. Zira hastalar hastaneye hayatlarmi yitirmeden ulagsalar bile, kalp krizi hastalarmm tedavi sürecini belirgin gekilde etkileyen iki Yani her hasta için egit tedavi geçirildigi ve doktorun tecrübesi. geçirilmesi ve bir Dolay1s1yla kalp krizinin gündüz saatlerinde eline dügmek daha hayirh. Ama hastalar buna pek uzmanm

faktör

var: Krizin ne zaman

134

liren

uyuyorlar:

Kalp krizlerinin yaklagik

yüzde

68'i çahy-

saatleri diginda yagamyor.

121

gid D.J., Wang Y., Herrin J., vd.: Relationship between time of day, day of veek, timeliness of reperfusion, and in:hospital mortality for patients with kcute ST-Segment elevation myocardial infarction. Journal of the American Wedical Association 2005; 294•803-812

scucci M., Share D., Smick D., vd.: Relationship between operator volume ind adverse outcome in contemporary percutaneous coronary intervention >ractice. multicenter percutaneous An analysis of a qualdy-controlled :oronary intervention clinical database. Journal of the American College of Dardiology 20.05,46:625-632

alt

p kriziada tipikbalirti alarak gigis airm nu ortaya

belirtiler sog,uk terleme, gögûste agn, ölüm korkusu ve bin üzerini tutmadtr. Birçok kitapta ve filmde. kalp krizi kipi^ve rle tasvir edilir. Konunun uzmam olmayan birçok
sayida doktor da, koroner damarlann tikandigi,
oksijenle

usik

:

nm yeterli derecede ida iglevini tamamen
lyor.

beslemmedigi ve en kaybettigi hanerdeki belirtileri bäyle
-ve

kalp kaskötü duoldugu

Kalp krizi, tipta öngörülemeyen aniden älüm tehlikesiyle gerçeklegen-- olaylavin.bagta.geleni

r. Almanya'da

her

:len

hâlâ

neredeyse

yaçanan yarlsr ölümle sonuglaniyor.
tephis·

syil

saylyaklagik 300 bin kalp kri-

r dogru yorumlamp :e tedaviye almabils

,

konsa ve degru hinlerce kalp krizi kurbam hayatta

Oysa, belirhastalar -daha

abilirdi.

Fakat durum bu
ve

kadar.basit.degil. Çñakü kalp krizine igaMOZee}ournal enfarktüs

eden belirtiler çok farkh olabilir...Bostaddan

iford Swap

JohnNortney

kardiyologlar of the Ameterhisi

rn Medical

Association-dergisiede,
135

için

sözde tipik gögüs agranun ancak snuth ánlamda belirleyici oldugunu açikladtlar. Çünküka<bularin neredeyse yarisi ve erkeklerin üçte biri kalp.krizi yaçarken.herhangi bir gögüs agrisi Aynca agnaan.appya ägemli olan agrifark.yar ya4anuyor.
-

nm turu

ve yen.

Swap ve Nagurney

düzinelerce enfarkrüs
sonaçlarmagäre,

aragtirmasmi

de-

gögüste batici agri da sadece küçük bir alanla suurli agri ve.dig basinçla meyya dana gelen agrtda kalp krizinin söz konusu olma riski dügük. Gögüs kafesi meme bagmm altmda agriyorsa kalp krizi ihtimali yine oldukça dügük. sëz komusu oks göµs kafesine yayilan, da.gmik bir basmç olarak algilanan bir agriysa, omutlara ya da efor sarf edildiginde artlyorsa kollara vuruyorsa, ve mide buDiger yandan

geriendirdiler. Ara ttrma

lantisi, kusma
igaret
ediyor.

ya

da

ter

basmasiyla

el ele gidiyorsa

enfarktüse

Sorun gu: Kalp krizi kurbanlarmm yalmzca . därtte biri, angina pektoris (gögüs daralmast) geklinde tipik äncül belirtiler yagiyor -- bu hastalar koroner damarlarm kanlanmasimn azalmasi nedeniyle göyslerinin daraldigi hissini
yag1yor.

Bu belirtiler aym zamanda

enfarktüste

yaganan gikâ-

yetlerin benzeri.
enfarktüse doktorlar son zamanlarda, -içaret· edebilecek bagka belirtilere daha fazia dikkat gösteriyor. 2.005'te Amerika_h kalp uzmanlari New England Journal of

Dolay1slyla

Medicine
ne

darligimn kalp krizi.tehlikesi için kadar belirleyici oldugunu açikhga kavugturdular. Neredeyse 18 bin hastayla gerçekleytirilen aragttrmada, doktorlar,
nefes yüksek ama

_dergisinde, nefes

darligi çeken hastalarin kalp krizi için dört kat daha risk tagidiklarmi saptadilar. Sadece nefes darhgi çeken bunun yamnda herhangi bir belirti göstermeyen hastalarolasikgi, tipik angina
136

da

enfarktüs

pektoris

belirtileri gösteren

scalardan

iki kati fazlaydi. Aragtirmaya
nefes

katilan, Los Angebunu he-

'taki

California

Daniel Berman, "Birden Üniversitesi'nden darhgi yagayan kipiler, umanz,

e, sebepsiz

:n

doktora gitmek için vesile olarak görürler" diyor-. Avuslya'da QueenslandÜniversitesi'aden kardiyolog Thomas
gögüs agnlarmdan
enfarktüs güphesin"Biz dokt0Elar, bagka belirtilerin de bulundugunu unut-

arwick, meslektaglarim

imahyiz"

diye

uyanyor,

New England yaylmlanan
-hem

Joumal of Medicine
kalp krizi
tehli-

rgisinin

aym sayismda

yorumunda.

Sürekli bitkinlik hali de kalp krizirie

hem de akut krize- igaret edebilir. Kadm hastalarm fazlast bu belirtiden gikâyet edlyor; böylece südi bitkinlik kadmlarda kalp krizinin en önemli öngästergeAym gekilde, uyku bozukluklari ve nefes darhgi, kalp krizi iren kadmlarda gägüs agnlarmdan daha stk görülüyor. Ama
enfarktüsten

sine

zde 70'inden

önceki haftalarda erkeklerde
yagamyor.

-de

sebepsiz
stres

zafiyet hali ve agm yorgunluk

Psikolojik

depresyou bu dönemde aym gekilde daha sik görülüyor. lp krizinden önceki 180 günden çok gey anlamak mümkün.

nale

C.J.,Nagaracy J.T.: Value and limitations of chest pain history in the evaluation of patients with suspected acute coronary syndromes. Journal of the American Medical Association 2005;294:2813-2629

Lp

R., vd.: Prognostic significance of dov A., RomanakiA., ¾vitch dyspnea in patients referred for cardiac stress testing. New England Journal of

Medicine 2005;353:1889-1898

rwick T.H.: Dyspnea and rok in suspected coronary disease. New England fournal of Medicine 2005,353:1963-1965

ri kesicHerkalp kriziniönier mi?
skandahndan
ve

>xx

beri agn kesici ilaglara bakig
Dicledenak
197

tamamen

hti. Ibuprofen

gibi yaygm

agn

kesicilerin

kalp krizi
ye .kadar

riskini

açakpekilde

arttirabildikleri
türden

anlagildi.

Simdi-

gerçekleyrden

Nottingham'dan kalp
zinda refen
.krizi

bu en büyük ara§tirmada, iki îngiliz epidemiyolog kalp krizi geçirmig

9200 hastayi incelediters

katilan ve hu hastalan aragtirmaya geçirmemig. 86 bin kigiyle kärµlagtirdilar. 2005 yaaragttrmacilar, kalp krizi riskinin düzenli gekilde ibupalan

hastalarda
ise yüzde

yürde

24, düzë,nli gekilde diclofenac

alanlarda

55 arttigun
yazarlar,

bildirdiler. Aragtirmalarmi Rofecoxib
alan

.

2004 yilmda taxnamlayan

hastalarda buldular.

da

yüzde

32'lik -bir kalp krizi riski artigi
.tamnan

oldugunu

Vioxx adlyla
sebep tirmacilar,.65

bu ilaç, birçok kez kalp krizi ve inmeye
piyasadan çekildi. Arag-

oldugu için 2004 sonbaharmda
ya; üstü

bu grupta, Ibuprofen ve Diclofenak'm ilaci alan her 500 ila 1000 hastada ilaveten bir kalp krizine sebep oldugunu tespit ettiler.
Vioxx skandahndan-beri
agri

kesiciler elegtiri oklarma
sonucu açismdan

ma-

ruz kahyor.. Ingiliz bilimciler aragtirmalarmm bürün agri kesicilerin kalp ve kan dolagimi esasli gekilde incelenmeleri tesiz ahnan

olarak,
tekrar

gerektigini,

çürkü

ve en çok satilan ilaçlar olduklarmi

bu ilaçlarm reçebelirtiyorlar.

Hippisley-Cox J., Coupland C.: Risk
cyclo-oxygenase-l drugs: population 2003;330-1366

of myocardial infarction in patients taking non-steroidal anti-inflammatory inhibitors or conventional analysis. British Medical journal based nested case-control

Kadinlarda kalp kririni fark etmek daha mi kolaydir?
Eger kalp krizi tipik belirtiler gösteriyorsa,
"evet"tir.

bu

sorunun

cevabi

gögüste daralma hissi, sol omuzda baglayan, sol kola ve çeneye kadar çikabilen agridir. Ancak Tipik semptomlar,
138

.

kitabi belirtiler,

sadece

erkeklerde

oldukça olarak

tipiktir

(bkz.
de kalp

LP

KRIZI: Kalp krizinde tipik belirti
agir

göglis agrist

ortaya pharf).

Kadinlarda oldugu gibi erkeklerde
nefes

.i,

asma

:inde

bitkinlik gibi belirtilerin kalp saklanabilir. Daha önce yapilan aragtirmalar, kadmlarm sadece yüzde 30'unda gögüs kafesinde tihalsizlik, darhp
ve

ortaya çiktigim göstermigtir. Londra'dan kardiyolog Ghada Mikhail
agrilarm

la kalp krizinin hafife almmamasi vinin öncesinde neredeyse her zaman gerçeklegen koroner
"yeterince

bu yüzden.kadmyolunda uyar1yor. Kalp

gibi, fark edilp hastahti kadmlarda, kalp krizi aragtinim1yor". ror, yeterince tedavi edilmiyor ve yeterince imlarm kalp krizinde geneMikle, irt aggari, mide bulantis

halsizlik gibi, tipik olmayan belirtiler göstermeleri, bunedenler, kadmlarm bu i sebeplerinden sadece biri.xDiger atsizhklarda daha az doktora gitmeleri ve doktora bagvurnadir.olarak kateter gibi a bile, daha at kapsamh ve daha
aziv

re

(girigimseltetkik) yöntemlerle.incelemmeleri.
underdiagnosed,

hail G.W.: Coronary hea.rt disease in women. Is
mdertreated,

and under-researched.

British Medical journal 2005,331:467-468

Ipkrizi tipik bir erkk

..-

.

Igi

midsr?

dmlarm da kalp krizi geçirdigi ve bu sebepten hayarlatim MayoriAanggrun¾rda 7bedebilecekleri kalp krizi art1Ë Avrapa'da kalp ianma sikhgi hâlâ çok ¾afgeMayoqüpa latsizhklarmdan daha ölen kadmlarm yüzdesi erkeklerden
Kardlyovasküler erkeklerin
sadece -

ksektir.
ama

hast=Lklar
yüzde

kadmlarm
äldüräyor.

yüzde

'ini,

4Fünû

şnen kalp krizi hâlâ bir-exkek .hastg,
439

hatta

tipik

Buna bir er-

L

kek hastahgi gäNifüyorAma kadmlar da, kalp krizine kariseëind n daha fazla korkuyorlar. Oysa kalp kiyasla meme sisée$si rühatsizhklari Jaha büynk bir tehlike. ve kari dolagitui Kalp ve kan dolagirni tahatsiahklarmi konu alan büyük aragolarik tirmalarda, olugturmuyorla nin tamsi
¥9ymir

kadmlar. htihmeilarm
.

I

Edersel

ve tedavisindeki

araytirmalar, kalp krizifarkhhklara yok az odaklamyor.

alâyüzde 30'unu kadmlarda

bile

Mikhail G.W.: Coronary heart disease in women. Is underdiagnosed, undertreated, and under-researched. British Medical]ournal 2005;331:467-468

Denerlarimuda akan kom rengi karmmnudit?
Goethe'nin,
"çok

özel sivi" olarak adlandirdigt
ve vardir:

damarlarimizufak yoluyla

daki kan, tamamen reak farklihklari kalbe dogru
akan

her yerde kirruzi
Vücuttaki
mora

degildir. Bazi

toplardamarlar

kadar giden mavimsi bir renk tonu vardir. Ama bir yerimizi kestigimizde ya da yaralandigtmizda küçük damarlardan akan kan kirmizidir. Kan oksijenle kirmizi renge döner. Ancak akcigerlerdeki oksijenle beslenen atardamarlardaki (arterler)kan gerçekten açik kirrmzi reaktedit. birlegince
tekrar

kanm

KMSER Kanser hastalari, önlerinde hilyiikbir elayvarsa, ötiimden birazcik oisun ramen galabilirier mi? Öyle olsa
günü, ne güzel

olurdu.

Ölüm dögegindeki hastalarm
ya

yag

önemli

bir kutlama

da bayram1 geçirmeyi kapadiklarmi

bagarip konu

sonra da huzur içinde hayata gözlerini
14o

hikâyeleri-neredeyse hegazetelerden çevresinden Doktorlar ya da eg
•l
.

.z.

duymuçuzda hastalarmbilirler.
o ki, bu tas-

bu

tür- vakalar

r.anlagilan ölümün

:r,

elinden

kurt
ürünü.

.

lme hayalimizin
gerçek

:riyetle,

hayatta kanser Üniversitesi'ndeki
ABD eyaleti Ohio'da
arag-

le·olmuyor,
olumbus'taki

Ohio Devlet
ölen

acilan 000

bu konnyu incelediler.
L269.474

1989

arasmda

endirdiler.

u aldigt

deSu tür hikâyelei genellikle kanser hastalarun kötü huylu tümör hastahklaiçin, aragtirmacdar, kiginin
öläm

raporlarun

lan hayatuu kaybeden 309.221 hastaya odaklanddar. muhtemel gecikmesinin farkh sebeplerini lüm vaktinin kaç kipinin Noel, SükranGüleyebilmek adma, amanlar,

kendi yag gününün tarihierine yakm öldügünü aragnrdive bir kipisel Böylece bir dini bayram, bir resmi.bayram ölüm tarihlerinin temel almarak, büyük olaydan bir lama

Te

incelendi. ca önce ve bir hafta sonra dagihan Sonuç\ar hayalperestlige yer birakmayan nitelikteydi. Ne daha az el, ne Sükran Günû, ne. _de ya; gün .öncesinde
vardi.

m vakasi

Hatta siyahi

trktan

olanlarda

SükranGünü
önya-

:esi

ölüm vakalari

deha yüksekti,

i ölümler

daha sik görüldü. lari için ne kadar aci olsa da, ölüm

kadudarda yag günü Ölüm dägeginde olanlar ve
tatil

yapmiyor.

Hado E.M.: Holidays, ogD.S.,of the American Medical bidhdays, and Amod¢ion2m4;28L3012-3016 Foumal

postpomäment

of cancer de:ath.

Ilastada kötä hastage iletR idrak der mi?

teghisadildigindese bu ilega taghisinne eldninnu.hemen

ik

Insaniar kätü haberkri genellikle anlayamazlar ve anlamak istemer.ler. Hastalanni drnán kanser teghisi onlara iletildigi
an, o

konugmada doktorun
algilayab*nesi

aktardigi

\¶lgilerin

sadece

yüzde

10'una

psikolojik

bir olgu

ve uzun zamandir

.

yagamr; hastalar aile doktorlarma gittiklerinhastanede kaldiktan .sonra kendi de bu gibi durumlarssik ortaya çikar. Aile doktoru büyük olasilikla hastaneden raporu.almig olur ve hastasmm kanser teghisinden haberdardir. Hasta, -muayenehaneye geldiginde ise, kötü huylu tümärü oldugu gerçegini genellikle çoktan bastirmigtir.

biliniyor. Bu sebeple sürekli yanh; anlamalar

Böylelikle diger doktor, hastanedeki dok'torlarin hasta-ya

ya teghisi

da en oldugunu dügünür.
Kanser teghisini

azmdan

teghisin

vahametini-

iletmemig

algdayabilmenin yeni

ne

Büyük Britanya'dan
yararma

aragtirmalar

kadar zor oldugunu da gösteriyor. Kamu

bir kanser derneginin aragtirmasmda 200 hastaya kätü bir teghis kargismda nasil tepki verdikleri soruldu. Sonuçlar hayret verici iletigim eksiklikleri ortaya koydu: Hastalarm

çahyan

neredeyse

üçte ikisi, kanser teghisinin
yayildigim"

kendileri için

ne

anlama

geldigini dogru düzgün anlayamamigti. säylediginde,

lara
risi,

"tümörün

Ve doktor onhastalarm sadece ya-

bunun iyi bir haber olmadigun biliyordu. Hastalarm büyük bir kismi, onlara verilen bilgilerin fazIahgi kargisinda kendilerini çaresiz hissettiklerinden yakmdilar. Yüzde 40'i, doktora ne soracagtm gi

bilmiyordu. Hastalarm
cesaret edebilecek

sadece

yarisi,

herhan-

bir soru

sormaya

durumdaydi.

Ingiliz

CancerBacup

Vakfi'ndan

JoanneRule durumu göyle ifade edi-

degerli varhk olarak paranm yerine ecek. Tip dünyas1,iyi bilgilendirilmig hastalar ile kötü biladirilmig hastalar arasmdaki farki nasil kapatacagim ken:

"Bilgi gelecekte

en

de

sormah."

.beyalari kansere sehep olur mu?
ve kötü desteklediginden hep güphelenikadmlarm üçte birinin (ve Avrupa ve Kuzey Amerika'da de yüzde onunun) saçlarmi boyadigi ya; üstü erkeklerin

:

boyalaruun kanser yapan
olugumunu

maddeler

içerdiginden

vlu tümörlerin

:

änünde

bulundurulursa, bu boyalar
bir konu.
saç

toplum

sagligt açismmevcut

1

çok önemli

Íspanyolaragt1rmacilar

boyalari hakkmda

lite-

biraürü degerlendirdiler ve on bir ülkeden 79 aragtirmayi getirdiler. Vardiklari sonuç, mesane- ya da meme kanseri yolunda. Sadece bazi aragtiri herhangi bir risk olmadigt kan
yapici

-a

.larda,

sistemin kanseri
ufak

--lösemiler

de bu gruba

bir iligki oldugu gözlembundan genel bir tehlike di. Ama ispanyol ara§tirmacilar, çikarmak istemiyorlar. Ancak, i; hayatmda saç boyaiucu
ile saç boyalari arasmda sürekli
ve

·iil--

tyla

yüksek konsantrasyonda oldugunun
aragttrdmasi

hagir

negir

olanlar ifade

->

ne.gibi tehlikeler

gerektigini

yorlar.

nok

Nantes-Martisem A.: Ño strong evidence of an ekonche B., Ennin=n M., dye users..Journalofthe increased risk of cancer amongpersonalhair Medical Association 2005;293:25164S25 American

Aspirie gibi ain

is Iar

·-rdan

herur mu?

Asetil salisilik asit (Aspirin) ve Îbuprofen gibi ilaç etkin maddelerinin her geye iyi geldigi dügünülür. Bu ilaçlar, örnegin

faydah olurlar, agalari ve iltihaplari ate; ve romatizmada fifletirler. Kam sulandirikt äzellikleri smaniyle kalp
,krizi

have

de kullamhrlar. Sön zamanlarda, girsak kanseri gibi kötü.huylu tümärlere yakalanma le azaltabildikleri görüldü.
2005'te yayunlanan ABD'nin Ulusal Kanser Eastitüsü'nun sonaçlan

inmeyi önlemede

kalm bariskini

bi-

dergisinde
anlamda

aragtirmanm bu dalia da gagirtici. Los Angeles'taki Güney California Üniversitesi'nden kanser aragtirmacisi ekibi bu aragSarah Marshall'in tirmada, yillar ve düzenli gekilde asetil salisilik asit ve uzun

büynk bir

ibuprofen
ri riskiyle rtyla

içeren agri kesici kullammimn yüksek meme kanseel ele gittigini gösterdi. Aspirin, ASS ve Advil adlave reçetesiz

-

bilinen

ahnabilen
"bestseller"lari.

bu ilaçlar bütün dünya ge-

nelinde

ilaç endüstrisinm onkologlar,
agri

40 bini düzenli olarak agri kesici kullanan 115 bin kadun incelediler. Doktorlar aslmda bu arag-

Californiah

kesicilerin koruyucu etkisini daha da açik kamtlayabilmeyi umuyordu. 1995'te, aragtirmanm henüz bagindayken, kadmlar saglikliydi. Alti senelik bir gäzlem süresi içinde, 2001'e kadar neredeyse 2400 kadmda meme kanseri teghisi kondu. Düzenli olarak haftada bir kullanilan agri kesiciler yüksek kanser riskiyle baglantili degildi. Ama kadmlar her gün ve beg ylh agkm bir süre boyunca ibuprofen kullamyorlarsa, meme kanseri riski arttyordu. Bunä karam,.beg yih agkm
tirma ekilde

sayesinde

bir süre boyunca günlük aspirin kullammmda sadece bir meme kanseri alt grubuna yakalanma riski artlyordu; bu kanser alt
grubunda
tümärler

ästrojen reseptörleri
144

gelistirmiyorlar.

hiç bekmeme kanseri riskinin arunasuu yorlardi. Basel'deki üniversite hastanesinden· onkoloji proii Christoph Rochlitz, "Aslmda tam tersi beklenirdi" dianser

uzmanlan

ÇünküAspirin
enaz

gibi ilaçlar

ve

îbuprofen gibi

etkin

madde-

ücutta, prostaglandinlerin enzimlerini

üretimi

için gerekli olan siklo-

taglandinler

Agri ve iltihaplarda daha yogun gekilde salgilamyor. Siklooksije-hepsi

bloke ediyorlar.

arm yüksek

:zini

ida

konsantrasyonu damar yenilenmesini, östrojen ve hücre büyümesini meme kanseri olugumuna bulunabilen süreç1er- hizlandiriyor. Agri kesiciler sik-

bloke ediyorsa, gimdiye dek geçerli göbu gekilde kanser riski de dügmeliydi. gäre, Aragtirma, agri kesicilerin açik bir zorunluluk yoksa uzun
teoriye

sijenaz enzimlerini

i

boyunca her gün almmamasi

3loji

diyor Rochlitz. Aspirin ve ibuprofen'in nasil kanuzmani sebep oldugunun henüz bilinmedigini ifade edlyor. Îki
gerektigini gösterdi"
enziminden nedeniyle

toksijenaz

a

birinin spesifik _yavaglaticisi olan sonra bu agri kesiciler yaganan skandaldantakip ediliyor.

.ikle

dikkatle

olagilan

edigi yoksa tümörlerin

o ki, agri kesicilerin tümörlere kargi koruma mi olognumna katkida ifn bulundugu

er tipine bagh. Califorma'dá ympdan Wa¢mnada agrr ker 24 ilave meme kapseri vakasma sebep oldular. Ama àg

sicilerin ne kadar yaygio -kullamkhy hesaba katihrsa, bu er, toplum genelinde daha 'yüksek vaka sayilari anlamma Almanya'da

:ektir.

hër yil-48.000 hadmda yeni meme kan-

algusu görülüyor.

mll

Umma

antiS.P., Bernsonin L., Anton-Culver H., vcL:NÅnsterokal risk byg-and harmone tory drug use and bregumeer

·
receptor
.

itus.

Journal of

the National

Cancer Institute 2005;97:805-812

.

r riski ighit¾mdwi¢a arte mit

Fazlatigenler, daha yüksek bir Bu dügünce genel o.laralsdgu. ihtimalle mide kanseri, pankreas kanseri, karaciger kanseri ve yemek borusu kaaseri gibi tümör
-hage-4klarindan

gäçüp gi.huylu

tümärler için gederler. Ama bu denklem bütün kötü uluslararasi olgn bir ekip, çerli degiL Kaaser uzmanlarmdan k'asserinia sik rastlanan bir tüdüzenli içki içenlerde lenf bezi riskniin en azindan. daha dügük oldugunu rüne yakalanma saptadilar. Bu aragtirma için 15 biri yetigkini incelediler; bu

dagi lenfomalar (NonHodgkin lenfoma) hastas1ydi. Hastalar arasmda, hayatlari boazdi. îçkinin türü yunca dürenli alkol alanlarin sayisi daha hastahgm sikhgmi -etkilemiyordu. Bira,.garap ya da yüksek alkol dereceli bir içki; hepsi belirli bir dereceye kadar lenf kanyetigkinlerin
yaklagik

yarisi Hodgkin

serinden
Kaymk

koruyor gibi gözüküyordu.

.

Morten

non-hodgin

and risk of LM., Zheng T., Halford T.R., vd.: Alcohol censumption lymphoma: a pooled analysis. Lancet Oncology 2005;6:469-476

Kmserde hasta deksyte birlikte sa Ah dokudanmiimkio olkiguaca genig bir alan ahmrsa igilegmeganst daha mi
giksektit?
Tipta bu dügünce uzun süre tartigilmaz kural sayilirdi. Kangüvenli olsun diye genig bir alan serli hastalarda tümörler, olarak çikarildigmda hastalarm kanseri yenme gansimn arttisebeple cerrahlar, kanserin türüne, yerine gma inamhrdt. Bu tümõrden birkaç santimetre ve büyüklügüne göre, dokuyu
mesafeden

lar,

örnegin

kesmeye çahyirlardi. Ama farkh büyük tümärler meme kanserinde gösterdi ki,
146

aragttrmasaghkh

cudan

büyük bir
uzun

alanla

birlikte çikarddiklari
70'll ydlarda

daha

süre yagarmyor. sadrk

zaman hastabazi cerrahlar bâ-

·adikal

kahyorlardi ve meme kanserinde sastratejiye hasta dokuyu degd, altmdaki gögüs kasun da ahyorlardi. Bu düglince ne kadar akla yakm gelse de, uygulamada hiçfaydasi yoktu. Ya tümörler yandaki kasa yayilmig ve bagka lerde metastaz olugturmug oluyordu ya da kanserin yaydmüdahateden

:e

si cerrahi

sonra kan ya de lenf sistemi üzerindiger yollardan ilerliyordu. Ìümörle birlikte ç1karilan doiun büyüklügünün hastahšm sonraki geligimiyle ilgili bir ylldir biliniyor. Du y zden
"memeyi

i

isi olmadig1 onlarca mümkün

cerrahlar

1örleri

oldugunca

maya çahgirlar ve giderek daha çok cerrah
etme üzerine uzmanlagrugtir.

diger dokuya dokunmadan çikoru-

ak" ameliyat

es saghia rararh midu? Ka

sahap elabilir mR

Irk Hatalart Ansiklopedisi adh kitabimda da ifade ettigm bu, stresin nasd algdandigma bagh. Stresin saghk riski açismdan belirleyici faktär, bunun olumsuz stres turmasi tres) ya da olumar stres (ästres)ohnam. Danimarkah dokar, stresin

meme-kanserine Kopenhag'da

yakalarán« neredeyse

riskini nasd etkilie20 ydtle süre la

ni aragtirdilar.

6700 kadmi incelediler. Kadaderdan yayadakstresigi boyutungdegerlendirmelen isemdi ve·kadmlar az, altiiida olmak ümetre üç«grupta snuflodee ve yüksek baski L. Gerginlik, sinirlilik, sabirsehk, kotka ve uykusuzluk
sayddi. yd boyknca -hangi

ca yaklagik

es" olarak

-

18 sonraki

kadadardh meme kanseri
katdan kadadardan
gürääk stresin 251'i

rugu gözlemlendi.

Ar

tirmaya

·1astahga

Aragtirmada,. yakaÏandi.

kaditila-

riskini orta yaglarda azalttigt sonucu çikti. Bäylece en yüksek stres.seviyesinde olan kadmlaalasurgi, az stres seviyesinde rin meme kanserine yakalanma
rm meme

kanserina yakdanma

olduklarun
tü. Alti

ifade eden kadmlara-kiyasla yüzde 40 daha dügük-

kademeli bir stres cetvelinde, stresseviyesi yukseldiginde meme kanseri risleisyüzde 8 dügüyecdu. Doktorlar veriyorumluyerlar:
-örnegin ,bir

leri pu gekilde ken, arii stres kiliyor. Bu
meme nunu
¥9yrmle

Günlük
yakmun

kaybetme- saghgi kätü
açildagast, sürekli

gresolumlu

etki ederet-

olgunun

muhtemel

bir

stresin,

kanseri olugumunda
etkilemesi olabilir.

payi olan östrojen

konsantrasyo-

Nielsen N.R., 7hang Z.F., Kristensen T.S., vd.: Self reported breast ca nser: prospective cohort study. British Medical 550 BartensW.:

Journal 2005;331:548-

stress and risk of

Vorurteile, Balbwahrheiten, Lexik.on der Medizin-Irrtümet Behandlungert Erankfurt 2004 fragwürdige

KASLAR kash Çok iHSan çok da kuwetHmi olur?
Vücut geligtiricilerin çogu ker yao görkemli kas y1gmlarim elde ettikleri ve bu kaslarm (poz vermek digmda)
artik

pay yoklan pek bir ige yaramadiguu çek agirlik
sporlari

çogumuz

biliyoruz. Ancak ger-

yapan

sporcularm

kuvveti de bazen negin, halterde defalarca ker Alsnanya
gampiyonu
alan agir siklet unvanmi

tek yönlüdür.

Öre

-

-

Manfred

Nerlin-

ger, evde
mayi

tavam boyabagaramadigim
148

o heybetli kaslar, kolunu bagimn erine kaldirdigmda damarlara ve sinirlere baski yap1yor, lu birkaç dakikada u u¢uyordu.

de etti.

Üst kollarmdaki

Ignezyum

5 KRAMPLARI haplari kramplardanhorur mu?
de kramplardan korunmada fayda sagAncak bunuti için uzun süreli kullanilmalidir. Ayrigerçekten

Ignezyum

abilir.

piyasada

bulunan magnezyum
segitmesini

lifierinin agnyla

tabletlerinin çogunun dozu, önlemek için çok dügüktür.

MiKKIRIKLARI . itaminise kalsiyum paghhkta kemikkiriidarmdan r mu?
yagli

iklar

insanlar için

tehlikelidir.

Bu durumda, yaglilar

tellikle

k

onlarm

uzun süre yatmak zorunda kalirlar ve uzun süre yatgenel saglik durumunu olumsuz etkiler. Íleriyayyagayanlarm, Bu yüzden,
tekrar

:irik

vakasi

bir kemigini kirma
önerilir.

riski

de
ça-

la

yüksektir.
ve

önlem olarak,
ifzere,¾lsi

beslenmeyeilaveten

ritamini

kalsiyum almmasi
bilindigi

Çünkü geligme
ve D

:laki

çocuklardan

vitûtnini

ukleri güçlendirir. Adrian Grant büyük AberdeencOniversitesi'nden çerçevesinde D vitamini azalttigma

Ancak

ve kalsiyumun kirik dair hiçbir kamt-saptayamadi. Sonuçlar ianlari bile o kadar a¢trtti ki, yaym tarihi äne ahnarak, clar tip dergisi Landet'te Nisan 2005'te äêrklandi. Araptir21 Îngilizhastanesinden, daha önoe kikk yagayan 5300 ra ta dahil edildi. Hastalatrn yag ortalamast 77'ydi. Hastafar
aragtirma 49

.ikesini

birine sadece D vitamini, birine kalsiyam hérine heta 9.vitamini hem kalsiyum, birine de plasebo verildi. Aragsamaya katuan hastalar, hangi
rasgele dört gruba ayed<hi.gruplardan gruba
ratlart

dahil olduklanm

bilmeden, kendilerine

verilen

prepa-

i her gün aldalar. Yagh hammlar Ge.beylerkiíla beg yd seeiçagde,pWayk.700:ü kemik kmboyunca izlendikt

6 yagadi.

Ancak kemik kiriklannm sikkg, terapi gruplannda herhangi bir farkhhk, gästermedi, hastalara uygulanan tedaviden bagmsizdi.
-Argtirmaya
·

kanlari doktorian kalsiyum, D vitamini ya da artik herhangi bir her.ikisinin düzerdi bir pkilde almmasi-için vurguluyorlar. gerekçe bulunmadigim En azmdan, daha önce kemik kingi yagamig yagh insanlar için bu geçerli.. Yaghhkta kemik kinkÏar===mmedicamesiadma D,witamini ve kalsiyum sonuçlari henüz kWhnumm konu alan büyük aragtirmalarmm bekleniyor.
.

ud: Oral vitamins D3 and calcium for Avenell A., OmpbellàLK., GamrA.M., secondary prevention of low-trauma fractures in elderly people; a randomised placebo-controHed trial. Lancet 2005; 365dd21-1628

Hemiklerà

e

.

.tálmsB midir?
çekerek) yapahyorsa,
teh-

like yok demektir. Eu durumda, çitlamanm sebebi mekanik bir çekme hareketidir, çünkü hareket sonucu eklem boylugunda düçük basmç olugur. Yani aslmda çitardayan, kemikler deAma çene kemiginin çi-tirdamasi, saghkh vüçok yanh; çigneme hareketlerinden dogan cut mekaniginden ylpranmayla alakahdir.

parmaklari kasten (örnegin Ç1tlama

gil eklemlerdir.

Iso

is. Anlayilan

o

ki, kizamik enfeksiyonu

sonrasi

kompli-

sikhgi gimdiye kaynaklanan ölüm vakalarmm tehlikeli ola: hafife almmig. Kizamik hastaligmm ne kadar :cegini, Bielefeld yakmlarmda yagayan bir çocugun olaymgördük. Bu oglan çocugu 2004'te aniden hareket bozuklu-

yonlardan

ender görülen yagadi ve yürüyememeye bagladt. Çocukta, liep ölümcül sonlanan beyin iltihabi SSPE (Subakut SklorePanansefalit)
teghisi

I

kondu.

Enstitüsü'nün açikladigt rakamlara gäre, Alyilda bir-iki nya'da çocuk doktorlari ktzamik nedeniyle yola çikryorlardi. Ama kizaruk hastahšmm Em vakasmdan iki sonuçlari da göz -önünde bulundurulursa, Almanya'da halde yilda bey ila on ölüm vakasun dikkate almak gerekir.
Robert-Koch
veriler,

ni

Würzburg

Viroloji Üniversitesi'nde aragtirmalaruia

ve

ÏmmunoBilimciler
120

oloji

Bölümü'nün

dayamyor.

38'den beri bütün Ahmanya genelinde vakalaruu, un vakasi kaydetmigler. "Bu ölüm

SSPE nedeniyle gimdiye

dek
diyor

inen kizamik komplikasyonlarma viroloji ärzburglu uzmam Benedikt güne dek kizamik igatistiklerinde

dahil etmeliyiz"
Weißbrich.

"Bu sayilar sonuç

dikkate

ahnmadi;

¯

trak tehlike

hafife

ahndt."

Ender görülen SSPE hastahkizagimdiye dek yalmzba görüldü. Bu hasktan sonra
sinir
tahrip

ak
Im

hücreleritri
ediyor
-ve

indam

nlanlyor.

alerale Münih ÜniversiteKinderspital

nde Haunersche

adh çocuk
reket

kliniginde sinir hastahklari

bälümünün Lagkam da h,ason-

.

Florian Heiner,
ra zihin

"SSPE genellikle epilepsistaklanyla.ya
tekleniyor;

bozukluklariyla baghyor" diye ifade ediyor. "Daha
sonunda
en sinsi tardi,

bulamkhgi ve spastik kramplar hastalar bickisel hayata giriyor." Hastahyn lirtilerin - geç
ve
"ve

da

bebaglamasi. "Bey yil sonra bile yavag yavag arghndan gelen aci dolu SSPE olugabilir" diyor Heinen, dönem yillar sürebilir."
Bu yüzden

ÇocukDoktorlart

Birligi alarm

veriyor

ve top-

Jumun agi konusunda bilinçlendirilmesini talep ediyor. Agilan hâlâ gereksiz gären bazi çevreler var. "Dogal" enfeksiyonlarm
gerekli bir geligim agamasi oldugu dügünülüyor, burlarm bagigikhk eisteminigüçlendirdigine inamliyor. Hatta Almanya'da

bazi

anne
"felaket"

bab.alar, diger çocuklara
-

bulagsm diye
Weißbrich'in

"kiza-

mik partileri"

düzenliyor

viroloji

uzmani

görü-

gu bunun bir

oldugu

yönünde.

Agi kargitlarmm bir

da potansiyel tehlikeyi gözden kaçirtyor. "Çobu hastahgi kendisinin de geçirdigini säyleyebilenler ancak bu hastahti sag.salim atlarmig olanlar" diyor enKlinigi'nin baghekimi feksiyon uzmam ve Freiburg Üniversite diger
argümani cuklugu.nda

Reinhard

Berner.

"Bazi munferit

durumlarda çocuklar

belki

için bu bundari fayda saglayabilirler ama toplum çünkü böylelikle viriis hâlâ bulagmaya devam ediyor." Bu durumun nasil sonuçlanabilecegini,

tehlikeli,

Almanya'nm

Co-

burg

gehrinde salgmi

7001

sonundan

2003 ilkbaharma

kadar süren

kizamik

gösterdi.
vakasi

fazla kizamik
Haunersche
uzmam olan

Sekir ay içinde Coburg'da 1200'den kaydedildi. Münih Üniversitesi'ndeki
enfeksiyon
ve

Kinderspital'de
temkirili

çocuk hastaliklari

JohannesLiese için sebep
seçiyor: "Orada
agirhk veren

kelimelerini davi

çok açik ama yine de iki, üç tane alternatif te-

yöntemlerine

çocuk hastahklari muayeneha-

ve onlar anne tegvik etmemigler." k
var

,i

babalari çocuklarma agi yaptirmaya Frankonya bölgesindeki korigu gehir-

de kizamik agisi orani --Almanya ortalamasi gibi- yaklagk zde 90, ama Coburg'da çocuklarm s¯adece yüzde 70'i agila"Kizamiga

ror.

kargi bagigikhgi

olmayan

çocuklarm

isayis1

diye dügünüyor Liese. "O zaman da glatmak için bir hastahk vakas1 yetiyor." Diger ülkelerle kargilagtirmalar, Almanya'da kizamik

ada ynksek"

salgun

agisi

açikça ortaya m çocuklarm sayisinm hâlâ yetersiz oldugunu ABD'de agisi olmayan hiçbir çocuk okula almruyor.

·yuyor.

Aandiya'da

imgm

mya'da

doktorlari yapayor. Bu iki ülke de kikökünü kazidi. Uzmanlar, kizamigt yenmek için Alyüzde 95 oranmda bir agi yaygmhäma ihtiyaç olduagly1 okul

konusunda
staligm

hemfikirler.

SSPE hastalarmm

çogunluguna

bir yagma kadar bulagmig olmasi da bu dügünceyi stekliyor. Ancak agi on birinci aydan sonra etki ediyor. cak bütün toplum kizamiga karp baáxpikhk kazarursa, bekler korunabilir" diyor Freiburglu. çocuk doktoru Reinhard
ner.

lini W.J., R.ota L.E., Lowe L.E., vd.: Subacute sclerosing panencephalitis: more than was measles immunization cases of this fatal dise.aseare prevented by
previously recognized.

Journal offnfectiose

Diseases. 2005;191:1686-1693

le morbus ramik agm, otirm ga de baÜwaak r I Øi mi? ohn gibi air kampBhwanIma gabbilir

karµtlari bana hilâ iddin ediyarlar. Oysa ktza&, kizamikçik ve kahakulak.ayisa (KKK(ile otizm ve kronik girsak iltihabi morbus crolm gibi hastalde tablolan arasmda
ap rhangi

idikal

bir baglanti

olmachgi

tamamakaartlannug

sayilabi-

lir artik. Îtalyan.epidamiyoloji utmam Vittorio Demicheli ve ekibi Kasim 200tPte Cochrane =Kücuphanesi için hazirladiklari genel degerlendimede 6umu etkileyici gekilde ortaya koydular. "Halkm saghy için verilen kara-rlar gävenli kamtlara dayanmah" diyor DemicheHi "Bunu KËK apsi tarti masmda göz önünde balandursaydak, geçoi; yrllarda birçok dertten kurtulmug olurduk." 1998'den beri, ayunn
cegine
..

dair

sanrlar

dergisi Lancerte,

agir yan etkileri olabileve ikaziar hep dile getirildi. O zamanlar tip sorgulayan ve agiyi aginm güvenilirligini
uzun

vadede

otizm ve crohn hastahityla iligkilendiren bir aragtirma yayimbaglandi ve gülanmigti. KKK -aps170'li ydlarda uygulanmaya
nümüzde

90'dan.fazia on.bir ayhkken
tam

ülkede

standart

bir

uygulama.

Aymm, Mümkün

çocuklar oldugunca

yapumasi

tavsiye

ediliyor.

bir koruma saglamak
öneriliyor.-

için, -dört hafta sonra

Almanya'da äzellikle kizaikinci bir agi yapilmasi ruk hastahti hep çok hafife abrida. Oysa hastahk her 500 ila 1000
vakada

beyin iltihabma
oranla ölümcül

losu

üçte

bir

sebep oluyor ve bu hastahk tabseyrediyor; hastalarm yarisi kahagiyi

ci zararlar

gärüyor.
ragmen,

Bütün bu tehlikelere

tavsiye etmeyen

anne

babalar ve doktorlar var. Bu sebeple de, zaman zaman bölgesel kizamik vakalan yagamyor. Oysa ap hastahktan çok daha
az tehlikeli.

Agi sonrast, beyin iltihabt görülüyor. Cochrane

beg milyon çocuktan
sonuçlan

sadece

birinde

Kütäphanesi'nin

çok büyük önem tagi-

yor. "Tip literatüründe bu konuya dair mevcut olan tüm kamtlar bu makalede biraraya getirilmig" diyor, Cochrane'den Mark
görev

Davies.
sapla edindiler.

Cochrane
samam

merkezleri,

uzmanlik ay1rmay1

alanlarmdaki

yaymlarda

birbirinden
ve ekibi,
154

Demichelli

dünya genelinde KKK agisi ve olasi komp-

.

syonlar

hakkmda yayimlanmig

bütun makaleleri

topladi-

139 aragtirmadan bu
nitelikli

açismdan

ancak 3ri bilimselbir aragtirmanm megerekliliklerini yerine g,etirebiliyordu. Demichelli
aragtirmalar2 veri tabam topu

ekibi,

degerlendirdi

ve

sonucu

tledi.

Eu sebeple,

Lancet
.topu

aragtirmasmdan

daha
yapil-

1998'deki tl.

aragtirma

12 çocuk üzerinde

and ichelli V., JeffersonT., Rivetti A., vd: Vaccines for measles, mumps ubella in children. Cochrane Database Syst Rev. 2005;19:CDOO4407 :efielA Musch S.H., Anthony A., vd.: Ileal-lymphoid-nodular

typerplasia,

A.J.,

non-specific colitis,

and pervasive developmental disorder in

hildren. Lancet 1998;351:637-641

insaa eek y .
koku

.-.

. alma

n Imhusunualamaam?
duyusuyla ilgili dogru slogan aslmda olmahydi. Çünkii birçok o kadar iyi"

anlarm

kadar, yabanclysa

i gösteriyor

cusunu

ki, iki insan ne kadar farkhysa, birbirlerinin açismdan bu o kadar lyi dayabiliyorlar. Evrim
Zira,
al-

asip

mantskh.

anm

çekici olarak

edigt

koku, genellikke ppkkk sistemi kendi-

inkine çok az benzergösteren kigilere aitSonra

da kadm

ve

mk yaksekk choca,

-kurup ço-

dan

be gen

birlerinin kokusunu alaniayacak dogan bir çocuga kayasia, anne
sistemleri
olmasi,

çocugan

kadar benzer anne babadan ve babamn farkli bagigikhk bakteri ve virüs saldirilarma kargi

daha dayamidi

olmasmi

saglar.

E: IRBL Tibeek kalasterei dagerieri iiilehi damarlerin daralmaama

se böylece enfarktliga mi sobep elur?
Onlarca
yildir,

kalp krizinin olugumunun
yillardan

açiklamasi
tehlikelisi

çok ba-

sitti:

En geç 50'li

itibaren,

kolesterol suç1u ilan edil-en

di. Kolesterol
roner manla

yüksekse,

damarlarin

de kalp kotortu ve

damarlarmm-- iç ^çeperinde birikiyordu. Bu kalmlagip bir ateromatöz plak olugturuyordu
zaman,

za-

bu

yagve hücre posasi kan delapmma katthyor, olarak adlandirilan sonunda trombüs pihti damari tik1yordu. Bu engel nedeniyle kalp kas dokusu yeterince kanlanamiyordu
ve enfarktüs oluguyordu. · akla

patladigi

-

.

Ne kadar
90'h ydlardan
yacagmi tasmda,

Ancak 80'li ve ne kadar mantikli! beri, enfarktüsün artik bu gekilde açiklanama-

yakin,

gösteren
normal

bulgular

artti.

Çünkü birçok

enfarktüs

has-

kolesterol degerlerine ragmen pompa igi birakiveriyor. Dolayis1yla artik gu kadarmi biliyoruz: Enfarktüslü hastalarm neredeyse yarismda kan yag degerleri yüksek degil.
Bu yüzden
unsur

için bagka bir son yillarda kalp krizini açiklamak önplaria çikti: iltihap. Aragtirmacilar, damar daralmasi-

bir hastahk oldugunu artik biliyorlar. Normal kolesterol degerlerine ragmen enfarktüs geçiren hastalarda, interläkin-6 ya da C-reaktif protein (CRP) gibi iltihap degerleri bariz gekilde yüksekti. Bu siralar tip uzmanlari, CRP'nin özel bir formunun,
yaklaçan

mn iltihaph

ya da daha änce
156

gecirilmig

bir kalp

.inin

alarm

sinyalini veren,
tartipyor.

kandaki en änemli faktör olup

ladigun

hararetle

9Ir

nr P.M., Hennekens C.H,, Buring J.E., vd: C-reactive protein and other 1arkers of inflammation in the prediction of cardiovascular disease in romen. New England Journal of Medicine 2000;342:836-843

esh J., Wheeler J.G., Hirschfield G.M., vd: C-reactive protein and other irculating markers of inflammat:ion in the prediction of coronary heart isease. New England Journal of Medicine 2004;350:1387-1397

h sek kan yai degerierinin diigiiriijmesi er zaman stayafaydasailar mi?

dügünce, akla yakm gelse de, her zaman dogru degil. Son doktorlar, kan yag degerlerinde giddetli bir dügüg faydasmin.belli ki'umuldugu kadar büyük olmaatmanm itiraf etmek zorunda kaldilar. Buna ek un tekrar tekrar

2anlarda

bütün kolesterol dügürücülerin fayda-zarar bilançosuda henuz.kamtlanabilmig degil. Kani olumlu sonuçlandigt i yag degerlerinin dügmesi, bütun hastalar için illa ki daha

rak,

hkli, hatta daha uzun bir ömür anlamma gelmiyor. Doklan bagka bir bilmeceyle kargi kargiya barakan bir kolestepar.adoksu

daha

var.

Çok yüksek kolesterol
olugmayan

seviyelerine

kargixnen damarlarmda bir yiprannia çikiyor. En az bu kadar açikla.n2rnas bir diger bulgu 4 hep kolesterol deenfarktüs kurbanlarmm neredeyse.yarmnm

insanlar

lerinin tamamen normal olmasi. Oysa doktorlar hangi kötülükkre kargi savagmak zorunda
uklarmdan aslmda emindiler.

.

Birçok yildan _beri, yüksek
ve..heyinde
-ve

siyon, agari kilo ve diyabeti, kalp neden olabilecek den tikanmasma

Ammarlarm

ye götürebilecek-

ya da indügmanlar olerak benimsemiglerdi. Doközellikle dügman konu-

enlarktüs

larm bu bakig açismda,..kolesterol

mundaydi..

Doktorlar

ynglar

mar takanmasi

için risk

sahadan bu suçluyu,- vakitsiz faktörü olarak tammladiklarmdan
savagihyor. "Kätü" ilaç yogunlukÏu)yardmuyla

dabe-

ri, kolesterole - kargi giddetle LDL (low density/dà;ük meli,
"iyi"

kolesterol dügürülbilir
ve

kolesterch HDL
Neredeyse
tavsiyelerini

(high densilty/yüksek
yetigkin

yogunluklu)

yükseltiltneli.

her

bu
izieg.

ayrimi

aruk

doktorlarmm

yürekten

Bütün olarak degerlendirildiginde, çok yüksek kolesterol degerinin dügürülmesi ¾yda saglar. Ancak her za"fazlasi"

fazla fayda saglamaz tipta. Kasim 2005'te iskandinavyall doktorlar gunu kegfettiler: K'an yag degerlerinin gidderli gekilman

de

özellikle

dügük degerlere indirilmesi,

ölçülü bir dügüg sag-

lamaya kiyasla, kalp hastalarma belli ki pek bir arti fayda saglamiyordu. Bu sonaçlar ABD'de dünyanm en büyük kardiyoloji kongresinde
the American
ni tamtudigi

için, saygtn

tip

dergisi

Journal of

Medical Association
tarihine

da

verilerin

yay1mlanmasi-

denk getirerek öne çekti. Aragtirmada beg yiHik bir süre boyunca, daha önce kalp krizi geçirmig olan 8888 hasta incelendi. Bu hastalarin yarisina, kan yagi düzeyini dügüren, Pfizer firmasmdan Atorvastakongrenin
tin (Sortis) yüksek
tarafmdan

dozda

verildi.

Diger yarisma

ise kan yagt Bu ilaç

dügüren Simvastatin (Zocor)
MSD
änem üretiliyor. tedavinin noktada yüksek

dügük dozda

verildi.

Fakat

bu iki

karydayttrilmasmda, hastalar için hiçbir fark görülmedi: doz ilaçla açikça daha dügük seneredeyse ne istatistik

tagiyan

birçok

Gerçi LDL kolesterol
viyeye açidan .indirilebildi.

Ama bunun sonucu. olarak,
sonuçlanan

daha

az älümle enfarktüslerin

atlatabildigi animasyon
rumlar

kalp krizi ne de hastalarm sayismda bir azalma görüldü. Reacil

gerektiren

ve

hastanin kalbinin durdugu

du-

da seyreklegmedi.
158

Daha 2004 ve 2005 yilinda,

dügüg yaratmanm birkaç
aragtirma

kolesterol seviyesinde. giddetli bariz faydalarim nafile kanitlamaya çayay1mlanmigti.

an

Yazarlarm

birçogunun

dügüren ilaçlari imal eden ilaç firolsa da, araglarlyla ücret ya da danigmanhk anlagmalari vardilar: nacilar Aragtirmada baglamadan hep qu sonuca gereken hedef kriterlere (aragtirma sonuç ce belirtilmesi ktalari) ulayilamadi. Örnegin bir analizde, daha yüksek
yag oranlaruu

agtirdiklari

zlu ilaç\arm kalp krizi tekrari üzerinde

olumlu yönde bir et-

i yoksa,

ama tam

a ulagdmamig

da bu ölçülmügse, aragtirma sonuç noktasayihr. Köln'deki bagunsiz Saghk HizmetleEnstitüsü'aden Peter Sawicki,

ide

Kalite

ve Ekonomi

bu

aden aragtirmalari

göyle äzetliyor:

"LDL kolesterolün dügü-

mesinin

2edigi,

hastalarm saglik dùrumunu olumlu etkileyip etkiolumlu etkiliyorsa ne kadar olumla etkiledigi tartig-

di bir mevzu." Kanda yüksek yag degerleri can yakrnaz. Kardiyoloji alada uzman kuruluglarm verdigi kati smir degerler Almançogunlugunua hasta damgasi yemesine seda yetigkinlerin oranlarima olur. Oysa yag dügürülmesi- konusundaki en
aragtirmalar
arasmdaki

ii

gunu gösteriyor:
·

Yüksek

risk faktörleri ile

hk

baglanti, basit. bir lyi-kötü dengesine dayan-

yor.

O., Kastduin J.J.P., vd: High-dose atorvastatin ersen T.R., Faerymmm usual-dose simvastatieforseconday prevenaien after myocardial versus triaL Journal of the infarecion. The IDEAL sody: a randomized controned American Medical Association 2005,294243722445 C.P.: The ideal cholesteroL Lower is better.]ournal Medical Aissociation 2005;294:2492-2494 of the American

mon

kmos J.A., Blazing M.A., Wiviott 5.D.: Early intensive versus delayed conservative sinivastatin strategy in patiertes with äonte coronary syndromes. Phase Z of che A to Z triaL Journal of the American Medical Asssociation ¯¯ 2005;292:1307-1316
159

Kä¾ kolestarei LBL, tek kan yagi muhr?
Kolesterol

lia-

emm

totildeyes

kanda genellikle degigi-kprotein parçaciklartnm bulunuyer
-

-bi-

legeni

olarak

LDL, VLDL ve yani dügük yogunluklo
"yüksek

bu· bileyenliepyo gunluklarma göre, HDL gruplarma ayrihyor. LDL density",
"low

anlamma

geliyor.

VLDL
"high

"very

low

density", yani çok dügek yogunluklu,
yogunluklu
anlamim tagiyor. neticesinde, ve rm yillardir .

HDL ise

density",
ve eczacila-

Doktorlar
neredeyse

ilaç firmalarmm
"iyi"

nazik destesiyle sürdürdükleri

bilgilendirme kampanyalari kin günümüzde

her

yetig-

kolesterol

"kötü"

kolesterolü duy-

mugtur ve gerekli durumlarda kendi degerlerini de bilir. üzerinLDL kolesterol desilitrede 180 ila 200 miligramm

deyse (farkh uzman kuruluglari farkh smir degerler vermekteler), bu gerçekten kalp koroner damarlari için tehlikeli bir
alarm

sinyali anlamma

gelebilir. Ama HDL kolesterol benzer
yaklagik

bir yüksek yogunlukta
risk

dengelenebilir. HDL,

65 ya da 70 mg/dl'de ise, bu damarlardan yag parçaciklarmm
"iyi"

uyardigi için, hakh olarak karacigere geri tagmmasmi kolesterol olarak adlandiriliyor. Kalp ve kan dolagun

sistemi

için,
mg/dl

sadece

bariz gekilde yüksek
altmda

degerinin
yaglar"

LDL kolesterol degil, 35 kalan HDL kolesterol de tehlike olug-

turuyor. rü,
"nötr

Kan yaglari grubundan,
olarak

kalp için diger bir
trigliseridler. üzerindeyse,

risk

faktö-

adlandirilan

Bunlarm
tehlike-

konsantrasyonu
marlari siyle ve

200mg/dl'nin
atardamarlar

kalp koroner dave

diger karg1yalar. kargi

kireç1enme

daralma
artmasiyla,

Bir de iyi haber

var:

Fiziksel aktivitenin

hem
-hem

HDL kolesterol yuzde 30 düzeyine kadar yükseltilebilir,

de

trigliseridler

aym oranda

dügürülebilir. Yagsiz bir beslenme
160

,eni

de LDL ile HDL kolesterol dengesini dolagan
trigliseridlerin

olumlu

etkiler

ve

eda
air

konsantrasyonunu

azaltir.

centrieren wir uns zu sehr aufs LDL-Cholesterin? Interview mit Wilfried Münchner Medizinische Wochenschrift därz (Wilfried März ile röparraj) 005;14:14

.

mm a

Iar se b

mcm-RWBgM< r, kall Mgm sikigtiş iëin mi uguçut?
sinirseldir. Kollar uyugtugunda,
alakasi yoktur.

mda bu tamamen
i

bunun
Da-

uzuvlardaki

yetersiz kan dolagumyla

sinir aglari o kadar baok, üst kol ve koltuk altlarmdaki altmda kalmigtir ki, kollarm beslenmesi engellenmigtir.
"âgik

ktorlar bu durumu
sirasmda

felci" olarak da

adlandirir,

çünkü
edilmez

:u

ilk önce hissedilen karmcalanma çifderde kisa süreligine

uki sikiya sarilan

fark hassasiyet bozukve

Lari,hatta felç belirtileri göralebilir. diz
arkalarmda

Diger hassas noktalar

kasiklardadir.
siniri alt -

k banklarmda uyuyan af,m dig tarafmda dizin hemen
noktada

alkoliklerde, altmda

baldir kemigi

sikiµr; çünkü bacak
yagandisakathgi

:la

bankm kenarma basurir. Bu durum sik sinir kahci gekilde hasar görebilir. Park banki bacaklarmi
yürürler

irenler

liyerek

k.ü ayaklarmm ucu artik düzgün gekilde

:hramazlar.

KöMtäcreiergiaanii bir tedesi sagensii millit?
Bu tedavinin
taraftarian

çtkte Laboratuvarlardaki Ama Eylül 2005'te bagka bir sonuç degigim gösterebilirler ki, embriyonal kökhücreler o -kadar önemli nokta ise, kanser hücrelerine dönügebilirler. Burada en s Alamtlarsa o kadar bu käkhücrelerin ne kak .uzun göstermeleri. Baltiyagik sikhkla kanserajieg mutnyona Anirban Maitra ve more'da Johns-Hopkins Üniversitesi'nden bir ekip, bunu op dergisi Nabilimcilerden olugan uluslararasi Genetics'te açiklad.i. Aragttrmayi kaleme alan bilimciler

dügünäyorlardi. azun süre böyle.

,sÃ

ture

için laboratuvar

incelemelerinin

somica,

"bazi

eski kökhücre
olmadi-

dizilerima

tedavi

amaçlan için'büyük

ihtimalle

uygun

gt" yönündeydi.
ABD, Kanada,

olugturabazi doktorlarm fikrince gelecegin yedek dokusunu cak olan genç ve yagh kökhücreleri birbirleriyle kargilagtirdiiçin, käkyallar boyu saklanabilmeleri lar. Laboratuvarlarda hücreler gibi- tekrar tekrar hücrel,erin
"pasajlanmast"
-diger

Ísveç ve

Singapur'dan

genetik

uzmanlart,

gerekiyor.

Bir

"pasaj",

iki-üç günlük

araliklarla

yeni

olugan

hücrelerin

anlave besi yerinin yenilenmesi eger kültür kaplarmda çok fazla sayida mma gelir. Çünkü üretilen hücreler hücre bulunursa ya da besin kithgt yaçamrsa ayrdmasi.gerektigi

Uluslararasi aragtirma ekibi, kökhücrelerin genetik yapisisonrasmda, incelenen dokuz yaçL .hücre mn detayh bir analizi çekici genetik degigiklikler buldu. dizisinin sekizindesdikkat Yagh olarak
madan
"genç"

tarumianan

geçmigti. olaxak

hücreler 39 ile 147 arasmda pasajlaBuna karem 11 ila 59-pasaj sonrasi hücreler
Kansere sebep olan mutasyon162

tammlamyordu.

·

yagh

unda ndrial

hücrelerde bariz gekilde daha sikti. Gen kopyalari safarkhhk orani örnegin, yuzde 45 daha yüksekti. MitoDNA dizilerinde degigikliklere yüzde 22 oranmda daYagh kökhücrelerde,. genlerin, çogalmalari ve
için önem tagiyan promotör

elk rastlandi.

tinlegmeleri

nlar

bölgesinde metilasgenç hücrelere kiyasla yüzde 90 daha sik göräldü. Ge-

tik yapida bu üç degigiklik, insan hücreleri kanser hücreleridönügtügü zaman da görülen tipik degigiklikler. Bu sonuçlar,- embriyonal

larmi

ve

tarafkökhücre aragtirmalarunn kargitlarun farkli bakig açilarma yönlendiriyor.

ndra'dan

tamnmig

ürerne tibbi

uzmam

ve

ingiliz Bilimciler
Dublin'de

·ligi'nin

(BAAS) bagkam Lord Robert

Winston,

embriyonal kökhücre furyadan gikâyet etti ve kanser olugumu tehlîkesini gu gekilde yonladi: "Bu hücreler o kadar çok sorun yaratlyor ki örnei degigime ugramalari.. Baniarm khilrierde kullandabilme---

çeklegen bir kongre sirasmda,

ine

daha çok var. Kökhücrelerden elde edilen yedek dokula, Alzheimer gibi karmagik hastahklario günün birinde tegüpheliyim."
ve

ri edilebileceginden

Kölnlü nörofizyolog
scheler, Almanya'daki

kökhücre

aragtarmacisi

kan aragnrma suurlamalarmm yugatilmasmdan yana. Hescheler gerçi Nature Genetics dergiyayimlayan· hihmeilerin de aragtirmalarun chücreIerin tedavi amaçh kallammmann önce olast degi"embriyonal

Jürgen

der açasmdan tam kapsamh aragttramasi gerektigi" talebini tekliyor. Ama doridarma" sayesinclepasaıarin
"ustakkla

1sina

günümüzde yeni,

bile dügük
"taze"

tutulabilecegini

vurguluyor.

La

orta vadede

kökhücreierin gerekli olacagun
ç1kardan Alman Kökhüc-

le ediyor. Zira 2002 ilkbaharmda

Canunu sadece 1 Ocak 2002'den önce elde edilen kökhücre-

n

kullammma izin veriyar: "Yagh kõkhücre dizileri embriI

yonal kökhücre tedavisi.çabalarumza yor Hescheler.
¥9ynslr

engel tegkil ediyor"

di-

Maitra A., AdcingDE.,

ShimagmicasN., mL: Genonìieakerations
stem. celk. Nature

·:

· ·

human

embryonic

Genetics

in cukured OS;37:1099-1103

KU Rigi

Kuggibi insaaler igin aan deracy t .
Kug gribi, 2005/2006 sonbahar
ekliyle, ve

.

ikeli midit?

insanlar

için çok tehlikeli için meslek

kipad.a dünyaya yayudigt degil belki ancak kümes
--

hayvanlari like
1997de

yetigtirenler

haast.ahgiolarak büyük

tehvar.

anlamma

gelebilir. Kug gri.bi 100 yih ggkm

bir süredir

ilk kez Hong Kong'da insanlar için de tehlikeli olabilecegi kanitlandi. Kug gribi influenza-A virüsü, H5N1 tipi tarafmdan bulapr. Günümüzde tehli.ke yaratan ku; gribi virüsünu.n

kisaltmasi bu gekildedir. H
maddelerini

ve

N harfleri

virüslerin

yüzey-

1erindeki protein
ve nöraminidaz

tatumlar.

Hemaggluttinin (H)

(N), yuvarlak gekilli influenza virüslerinin Bunlar kanca gärevi üzerinde diken gibi duran çikmtilardir. görür. Virüsler, hücrenin içine _girrhek için bu kancalari kullanarak hücrele.retutunurlar. Yüzey proteinleri çabuk degigime genellikle yeni bir mutasugrar. Geçmigteki grip pandemileri
yonun

Kug gribi, agir bir gribe benzer gekilde seyreder: Ateg, bag ve bogaz agrisi, öksürük ve zatürree. Dünya tarihli verilerine göre, Saghk Örgütü'nün 1 Temmuz 2009 2003 y11mdan beri dünya genelinde 436 kug gribi vakasi yagansonucuydu.

di, bunlarm 262'si ölümle sonuçland1. Dünya Saghk Örgütü bu hastaligin insandan insana bulagma riskinin çok simrb oldugunu belirtiyor.
Asil tehlike,
"süper

virüs"

adi verilen
164

virüs

ortaya çàtigm-

bizi bekliyor. Çünküvirüslerin genetik yapist son derece igken. Grip virüslerinin çogalmasinda mutasyon sonuca
oluguyor.

ekli yeni varyantlar
"antijen

Ayrica yeni enfeksiyonlarda

car tekrar

sinyor ve virüslerin sûrekli degigimi nedeniyle, gturuyor. Dolayisiyla gribi (hastahšmçok agir seyri) ve klasik grip (yüksek en-

Teye

kaymast" oluguyor: Birkaç virüs aynt genetik yapilarim degigtirerek yeni virüsler

siyözite, yani yüksek bulagma riski) özelliklerini
"süper

birleetiren bir gribe

olugmast zaman meselesi olabilir. Uzmanlarm kamsma göre, ölümcül sonlanan agir
virüs"ün

alanma

riski

insanfar

için hâlá yine de dügük. Erlangen-

enberg

v Üniversitesi'ndeiroloji

d Fleckenstein,
tehlike anlamma

"Problem

bölümünü yöneten Bernbäyütülüyor" diyor. Çünkü kup insanlar için çok da büyük ifade ediyor. "Bir pandemi "Geçrnig yillarda da.

>inin

daha farla yayilmasmm,
gelmadigini

.ikesi ece

hep

vardi"

diyor Fleckenstein.

bu konuda kimse konugmuyordu."
yeni,

Fleckenstein, ikeli

bir virüsün
ka'

virüsleriyle kup i virüslerinin ortaya bile

.
'

iasmdan

.

icagmdan

n

degil. Bu yeni sün klasik grip
. mutasyo-

-

slerinin

Ik

dan da geligebileni dügünüyor. "Ama

däda Avrapá'cía ortaya çikmaya a hiçbir farki yok' diyor_Flecken'stein. "Yeni virüs birkaç içinde bütün dünyaya yaythr."
virüse
f65

virnsfer

daha

tehlikeli

bir

Irse, bu hastaligm Asya'da

Kug gribi olan

bälgelerde turistle'rin

hayvam

yetigtiricilerinin

degil, olsa olsa kümes tehlikede oldugunu ifade ediyor Flec-

kenstein. Ayrica virüsün insaadan insana bulagma riski çok simrli. Yine de igi garantiye almak isteyenler, Bernhard-Nocht oldugu göre, kup gribi vakalarmm Enstitüsü'nün tavsiyelerine bölgelere yapilan seyahatlerde he tü lü kümes hayvam ve kümes hayvam drykis1yla temastan kaçmmkh. Kümes hayvanlari
çok pigmig yenmeli. Ebert. Hobi olarak ku; gözlemleyenler rini karantinaya
alanlarmda nu ifade ediyor. tehlikesinin almalarma ve

"Bu gekilde

virüs

ölür"

diyor Barbara

dogaseverlerin kendiletehlikesiz tapisa söylüyor

da gerek yok. Ebert, ku; koruma
tamamen

yapilan yürüyüglerin

oldugu-

Bu alanlarda
tieredeyse

hayvanlar

virüsü

bile, bu-

lagma Hastahgm bulagmasi için gerekli olen sek oldugunu belirtiyor.

sifir oldugunu
virüs

Ebert. dozunun çok yük-

Gripagisi ku; gribinden de karur mu?
Klasik bir grip
tahšm virüsleri agistku;
-birbirlerine

gribinden

korumaz.

Çünkübu iki has-

pilara'sahipler. virüsü,

benzesëler de-- çok farkh dig yaHem kup gribi virüsü hem de çogu klasik grip
virüsüdür, ama virüslerin

influenza-A
virüslerine

yüzeyleri

çok

farkhhk gösterir. Grip klasik grip Sûper virus ginden kaynaklamr.
ciklardan
olugur. nir. Ayrica çogalma

agisi ve günümüzde

denenen birçok ilaç
ve

kargidir. korkusu, virüslerin

esnekliginden

hercaili-

Çünkü bu
sirasmda

virüslerin

Her çogalmada

genetik yapisi parçagenetik yapi yeniden gekille-

genetik yapida olugan

kopyala-

varyasyonlarmm geligmesine sebep ma hatalari yeni virüs virüsleri virüsleriyle olur. Kug gribi klasik grip karigirsa, fela-

Yaçanacak

demektir. Yeni

virüs

her iki
vahim

türün

en tehlikeli

I.iklerini bu birliktelige tapyabilir,
ilir ve çok çabuk yayilabilir.
agilari

belirtilere sebep

arip

farkh

virüslerin

zayiflatilmig

kargi agi etkisizdir. tavsiyeleri dogrultusunda düzenli gekilde degigtiütü'nün etkisizleyve virüs çegitliligine uygun hale getirilir. Bunlar arasmda inig virüs parçalandir bir oranve yüzde 70 ile 90 instaligm bulagmasun engeller. Grip ag11an için serumlar :11ikle içinde hazirlanir; dolay1slyla tavuk yumurtalannm daha uzun sülarm üretimi, örnegin haplann iiretiminden Almanya genelinde yaklapk
tahmin

sü olan H5N1'e

halidir. Kug gribi Agilar, Dünya Saghk

18

milyon

kipiye grip agisi ya-

igi

ecliiniektedir.

Daimi Agi Komisyonu

(Stiko) grip agtsiru 60 ya; üzeri ve aik hastahg ya da baggikhk yetmezligi olan kipiler için siye ediyor. Aynca ag1yl huzur evleri ve yagh bakim merçahganlar için faydah lerinde kalanlar ve saghk sektäründe

olumvirüslerin yapisim ve çogalmasmi ayor. Grip ilaçlan etkiler. Belirtileri hafifletir. Kug gribinde bir fayda sagla-

saglamadiklari

ise bilinmi-yor. gribinden

de sars hastahtmdan da korumuGrip agisi, ku; seyahatlerde yine de tavama kup gribi yaganan bölgelere agplari b ediliyor. Aniden agrisi ve solunum gg, as
enfekslyonlari

u

orta
elenebiliyor.

yesinde klasik grip
önemli

si

hastahklar arasmdan bu gekilde

ÃáiaJaha da
s Í>irüper

a nokta,

Unaym anda daha yüksek

enfeËsiyonu,
riski bulaNa

iem insan

hem de hayvan grip virüsleböıf áce de iki virüsün birlegmesi
tayyan
virüsün

olug-

si

engellenebiliyor.

167

.

. IBemekanserinde, seduce hdrlB'bilgenin ahnmesi i ga de hitiin memaiin n segrini farkh MMIgrmi?

E]KMSERI

I

·

Hayir, hastahšm seyri
oldugu sürece 2002 yilmda bu cerrahisinde

-ahnan

konudË

ameliŸatta bö
alman

Ac unun

kenarlari
eyle alakah

tümörsüz

yapuan bir

artik giderek daha sik memenin

arÑtirma

degildir.
alm-

sayesinde kanser tamamrun

Pittsburglu doktormamasi yolunda ameliyat yap11maktadir. lar, sayilari 1800'ü ayan kadmda sadece tümörlü bälgenin almmasinm meme kanserinin seyalmmastyla bütün memenin
-

rini nasil etkiledigini
atlatma

kargilagttrddar. Hem bütününde hastalihem de hastaligm tekrarlamadigt süre açismoram gi ek olarak igm tedavisi dan, tümörlü bölgenin çikardmasma
uygulandigi zaman

iki yöntem arasmda

hiç fark görülmedi.

Fisher B., Anderson S., Bryant J., vd: Twenty-year follow-up of a randomized trial comparing total mastectomy, lumpectomy, and lumpectomy plus irradiation for the treatment of invasive breast cancer. Nere England]ournal of Medicine 2002;347:1233-1241

Memekanserinde kultukalliannddi lenfdUinmierinia ahnmasihastanm ömrinii uratir mit
Koltuk ömrünü altlarmdaki
uzattigi

tibbi aragtirmalarda

lenf dügümlerinin ahnmasimn hastalarm hiçbir zaman kamtlana-

mamigtit. Bu yüzden de günümazde artik hiçbir cerrah, eskisi gibi 20-30 lenf dügümünün çikarddigi büyük lenf ameliyatlanna bagvurmaz. Bu ameliyatlarla sadece yük ölçüde artiyordu, ama bu müdahalenin
168

lenf ödemi oram. bühastaya bir fayda-

oktu. Dolayistyla cerrahi,

na uygulanan igi anlagilabilir,

cerrahi müdahaleyle

ne kadar ilerbazen de lokal gikayetler giderilir; ama bu, tümörün yönde etkileyen,
tedavi

eu

temel ilkeyi izler: Koltuk alt-

tahšm

seyrini olumlu

edici bir

mü-

mir

·mesi

lode

U,Pagamm G., Viale G., vs: A randomized. comparison of sentinelbiopsy with routine dissection in breast cancer. New England Journal of

VIedicine 2003,349:546-553

iale

degildir.

H iBDPORA

i t:· te ABD rmon todaviainin N leri, ancak a li!E gapihn bigik aragttrmalai a sonra su ingiltere'de legildi?

HDMISÍ

bilgiler bazen garip yollardan yayihyor. Bazi bilgiler de çakardiyor. 1(adinlarm ya da kasten akillardan nopoz döneminde hormon tedavisi buna bir örnek. Konuve doktorlar, bu tedavinin 2002'den a uzmam olmayanlar i elestirildigini dügünüyor. O tarihte, ABD'de 16 bin kadi-WHI (Women's Health Initiative / a katddig bir aragtLrma

abi

utuluyor

.

dm Saghg inisiyatifi)aragtirmasi- daha ilk ara degerlentedavisinin hoÀnon zararlari

'

sonlandirildi. o bastig için lp krizi, inme ve tromboz

me safhasmda,

faydalarma

Tedavi grubunda meme kanseri, daha-sak görûldü. Daha sonra Intere'de gerçeklegtirilen Million-Women-Study gibi aragtirLlar bu sonuçlari destekledi. Fagkh beangiardan gelen aragtuacdar, 2005'te Journal of F‡Memiology and Community düzenli hormon
risklerinin kn&mmmm
'

ralth adh yaymda,

:

de o güne dek belirsiz olmadigam gösterdi. Bu riskler onca yd önce bile tartigihyordu.
169

doktorlar, yayimladiklari makalede yu soruya yamt ariyorlar: "Menopozu neden onlarca yildir kulak aruyarilar etmeye" kargt kasi edildi ve saglik politikasma dair önlemlere dönügtürülmedaha di?" Zira hormonlarm kansere sebep olabilecegi 30'lu
Sosyal bilimciler, tarihçiler,

biyologlar

ve

"tedavi

yillarda

bile dügünülüyordu. 1960'larda,

hormonlarm kalp

ve

dolappn.sistemine zarar verëbilecegi ve &farktüs, tromboz ve dair ilk tahminler ortaya çikmigemboliye sebep olabilecegine
ti.

Ancak malarm
maman

hilayan yeniymig gibi algdandi. Makaleyi
tedavisinin

gerçeklestirilen kapsamli aragtirson tamanlarda verileri daha büyük netlik kazandigmda, sonuçlar ta-

bilimcilegöz ardi edilson

rin kamsma göre, hormon mesinde, ilaç firmalarmm, 30 yil içinde, olarak
menopozu

risklerinin

doktorlarm
"noksanhktan

ve aragtirmacilarm

dogan bir hastalik"
rol oynuyor.
"hastalanacaklari,

göstermeyi

bagarmalari daha büyük bir

Kadinlara, hormon almazlarsa dan kärelecekleri ve çirkinlegip y aglanacaklari" Ayrica 1970'ten beri kipisel saglik risklerinden
inancm arttigmi ve änleyici tedavilere tirmacilar. beri, saghkh insanlari O zamandan

cinsel açiempoze edildi.

éndigenin bü ü-

dügünü
son

belirtiyor
änlem

arag-

olarak

derece

etkili

lenin yazarlari, ketleri tarafwdan dikkate
¥aynak

etme ideolojisi hâkim. Makabilimin bu dügünce tarzmi ve bunun ilaç girilaçlarla tedavi
etkilenmesini

güniimüzde

bile hâlâ

yeterince

almadigt

kanismda.

Krieger N., Lowy I., Aronowitz R., vd.: Hormone replacement therapy, cancer, biological, controversies, and women's health: historical, epidemiological, clinical, and advocacy perspectives. Journal of Epidemiology and Community Health 2005,59:740-748

17o

ÑTE

tirtii obezite sa~ghiazararh medir?
endige verici.

lar

Dünya Saglik
yaklagik

Örgütü'nün son
bir
milyar

tahminle-

göre, dünya genelinde

insan gigman.

smifma giriyor. Tip :a 300 bin kigi agiri derecede gigman balini adipozite olarak anlari, vücudun bu agiri tombulluk
ve oburlugun
israrla

udiriyor

saghk açismdan

uyariyorlar. kargi yillardir Bilimciler, Ekim 2005 sonunda Berlin'de gerLa fark var. konulu, uluslararasi egtirilen, obezite ve yüksek tansiyon kongrede bu saptamayi yaptilar. "Agiri kilolu insanlarda risklerin ve dolagim sistemi için nerelerde toplandigma

dogurdugu sonuçAncak pigmandan gig-

büyüklügü, gereksiz yag çok bagh" diyor, Berlin tritede Dahiliye Klinigi'nin baghekimi ve kongrenin düleyicilerinden olan Friedrich Luft. Yani, kilolarm sikmtidan mi, keyiften mi ahadigt degil beyerlegen ve bel çevresine äzellikle tehtikeli. Buna kargin, alt bölgedeki kalça yagolan.

>

:rvlerinin

:yici

Daha

ziy ade, göbek

lar

nasi,

popodaki,

bal-

leki

ardaki ya da üst gövyaglanma belki o

lar güzel gäranmüybr

pek a saghk açisindan arh degil. "Elma vügekliyle armut
.lini vücut
.

."

geAym gediyor Luft. :le, erkeklerde sik rastayri an bira göbegi

tutmak

fenoti-

ressam Peter Paul Ru171

bens'in tablolarmdaki,kadmlara
tipinden

benzeyen, genig kalçali kadm
. ..

ayr1 tutulmah. · Zira yaglarm dagihmmm farkh gekilleri yalmzca dig görüntüyü etkilemiyor.'"Ehna úËcatgekliggöbëkte ve iç organlar

bölgesinde yag, toplanmasi ile el ele gidiyor" diyor Luft. "Subkutan adi verilen, hexâen deri altnida -toplahan ve genellikle
isik'alp arinut vücut gekline sebep olan yag
ve

dolagim sistemi
Göbekte olugan neden

hastaliklari fazlahklar, kadar
nenstadeta açikhyor.

híç arttirruyor." Askini 'eËedeybe n
olduyu,

diger adtyla batm'içi ıag birikmesinin,

bu
In-

tehlikeli

Ñ[ünih'

eki

Univeisitätsklinikum
çok aktif;

Dahiliye "Bu yaglar

Klinigi'nin

baghekimi Martin

Reincke

metabolizmada

yani, çabuk

harekete geçiyor, kan dolagimma kang1yor. ve birçok hastahBuna karym, deri altmda toplarian yaggm riskini arttinyor." çok az etkiliyor. lar daha pasif ve metabolizmay1 Yüksek
tansiyon,

geker hastahšma

yatkmhk,

bozuk kan

yag degerleri ile kalp ve dolagun sistemi hastahklari genellikle agiri kilonun sonaçlari. Bu dört bélirti doktorlar tarafmdan
"metabolik

sendrom"

ya

da

"ölümeül

dörtlü" olarak

adlandi-

nhyor.

gelip gelmedigini Oysa kendini frenlemenin zamanima anlamak çok kolay: "Sik sik elinize bir mezura alm" diye öneriyor Martin Reincke.

Çünkübel çeviesi,

erkeklerde

102 santi-

metreyi,

zaman, bütün ieçtigi belirtilet, geligmekte olan bir metabolik sendroma igaret eder. pek faydasi yok. însan, Ayrica kozmetik müdahalelerin saghgt için bir gey yapmak istiyorsa, gerçekten kilo vermeli. Estetik cerrahlar yag gallatikleri zaman, sadece yüzeysel yaglan

kadmlarda ise 88 santimetreyi

ahrlar

ve

göbek çevi·esini birkaç katman inceltirler

ama

yük-

sek tansiyon,

geker hasitahgi.ve diger kalp hastahklarmm

riski

azalmaz.

duyan

ve

Yine de, afacik faziahklarda bile saghgmdan endige bir sonraki rejimi planlamaya baglayanlar için bir te-

.

var.

En uzun yagam

ugragip

didinip açhk

beklentisi, ideal kilolarina ulagmak çeken insanlarm degiLTartilari uzun
en uzun yagayanlar.

ede normal

kiloyu gösteren insanlar

nnydt? man olan getigkintergecuMuklarmiada gigman
gerçeklegtirilen
_dogan

akis! Finlandiya'da

ve Ekim

2005'te

New

gland Journalof Medicine dergisinde yayunlanan bir aragçocuklarm, yetigkin yaglarmda dügük kiloyla ortaya ikinci ya da üçüncü yaglayüksek oldugunu

na,

özellikle riskinin ri. kilolu olma ydu. Aragtirmaya göre, çocuklar,

dan itibaren, onuncu-on birinci yaglarma kadar agm dereaksi gibi göle kilo al<hlarsa, bu olasihk artiyor. Beklenenin yalmzca tahsebepleri hakkmda uzmanlar aen bu durumun ilkonde bulunabiliyorlar. Büyük ihtimalle, okul öncesi ve yagm çogu deri altma degil 1 çagmda agiri kilo almdigmda, olbege yerlegiyor. Ve bu yaglardan kurnrimanm daha zor da malum.

Egu

of growth arnong rker D.J.P, Osamad C., Foreán T.J., nl.: Trajectories of adults. New England]ournal children who have coronary events as

Medicine 353:18024809

gigs- ohnlarm hagati, y de gig mrasm skaar maduri
sik sik gösteriliyar:

ica

Erkapidda fu.tablo

§ignan çocuklar, bi-

göre özriskiyle kary kargya, zapf yaç1tlarma unum saghk ävenleri daha az, diglarnyorlar Ye alag konusu oluyorlar. Hal olmalapie ohmca, onlsem yetigkin yagiarin¢« da magdur akla yakm ne var ki? Bu yüzden, Londrah çocuk udan

daha

gigmali Aoktorlan,

çoänkl'arm

lediler. Aragtirria içiii, rilerini kargilagtirddar

sorusunu inceIWG'te dogan 8500 Ingilizin veÑisan
yagmda

nasil geligtikleri

Natihmedarm10

ve 30 ya§m-

dayken, kilolari ve genel yagam gartlari incelendi. Ag12Makkym kilolar, katihmciÅàim BAklenenin önemli derecede etkilemilarm yetigkin yaglanndaki hayatim
yordu. obezee, il risi için ne belirli bir sosyal sunf, ne belirli bir gelir seviyesi, ne egitim durumu, ne arkadaghk kurma becerileri, ne de psikolojik rahatsizhklara

Çocuklar 10

yapnda

egilimleri

öngärülébiliyordu.

Yalnizca,

10 -yagmda obez olan

ve gigman kalan kadmlarm, ileride daha nadiren sabit bir ige görüldü. Anlagilan, agiri ve kahci bir iligkiye sahip olduklart

kilolar erkeklerde olumsuz bir etkÌ yaratruyordu.
¥ayn9Ir Viner R.M., Cole T.J.: Adult socioeconomic, educational, social, and psychological outcomes of drildhood obesity: a national birth cohort study. British Medical Joumal 2005;330:1354-1358

gigman Sigmaniar olduMarmm farkmda midut
Anlagilan o ki, hepsi degil. Zira ingiltere'de 2000 erkek kanhmeiyla gerçeklegtirilen bir aragttrmada, beylerin hatiri sayilir bir kismuun lerin
yüzde

simitlerini" ve.herkes için gayet olan gäbek yaglarmi inkâr ettigi görüldü. Yetigkin erkekbarir
"can

yanlardaki

6S'i obezdi.
aragt1rmaya

grubuna dahil oldugunu

Ama sadece yüzde 40'i, agiri kilolular dügünüyordu. "Kadinlar da agiri kiloyänetici

lu" diyor
· · sör mü,

olarak katilan Londrali

profeiyi-

Jane Wardle. "Ama kadmlarm çok daha büyük bir bälükilo
sorunu

oldugunu

biliyor." Ve
olsa ilk adun

legmeye giden yolda ne de

sorunu görmenin, oldugunu'belirtiyor.

174

ILTINABI KULAK ITA enik orta kulakiltihabmdavakit geeirmeden bir nudir? utilasgontipi taksimah

kulak iltihaplarmda da doktorlar siklikla gereginden çaUk ameliyata o bagvuruyorlar. Çocuklardarta kulak iltihabi Alsonra ikinci en sik görülen hastahktir. guk alginhšmdan anya'da çocuklarm yüzde 40'1 onuncu yaglarma kadar en bir kez bu hastahgl geçirirler; bu
yaglardaki

cta

;mdan

çocukla-

doktor ziyaretlerinde ta kulak iltihaplarrun

a

sebep budur. Gerçi en sik rastlanan yüzde 80'i herhangi bir araz kalma-

hatta.kügekilde iyilegir, ama diger vakalar antibiyotik, tedavi edilir. Bu müdahalede, orik bir cerrahi müdahaleyle azaltmak için kulak zanna bir delik açdir. kulaktaki basmci

Leak

.

yerlegtirilmesiyle, orta kulagm tüpünün ynca bir ventilasyon itak tarafindan gerekli gekilde havalanmas1 Ye yeni enfeksi-

kaynaklarmm olugmasi örilenmeye çaheihr. çocuk doktorlan, cerrahi müPittsburgh Üniversitesi'nin çocuklann ilerideki geligimi üzeahalenin zamanlamasmm aragtirdilar. Çünkü küçük çoude nasil bir etki yarattigmi

an

orta kulak iltihabi sikhkla igitme kaybi ve bundan bu yüzden ogan äärenme zorluklan ile el ele gider. Çocuklar, eriki yaglarda okulda seviyenin gerisinde kalabilirler. kullammma ragmen orta kulak ilAragttrmaya an habt devam eden, üç yagmda 429 çocuk dahil edildi. Bu ço-

iklarda

$iyotik

bir grup hemen, diger-grup ise dokuz ay sonra ametedavilerin baçanst açismdan yat edildi. Gruplar arasada altL yagma geLdiginde erhangi bir farkhhk yoktu. Çocuklar egerlendirilen bilipsel geligim ve dil geligimi her iki grupta da
Aragttrmayi gereeklegtiren
uzenlar,

uklardan

enzerdi.
ata

hemen

ameli-

bagvurulmasuun çocuklar açisodan

bir avantaj yaratma-

olabilir.

Bor erkelderi
gga

kistrlagtirabilir,.Selenyum doz apmynzag
ve,rir
.ve

da,

tirnglagg

inir

sisternini tansiyodu

etkiÌex.
yük-

faziasi Çinkonun

midedagugk

rahatsizhklarma,

mide bulan-

nsma ve kusmaya sebep olur. Fazla kalsiynm
seltir ve böbreklere zarar verir. Vitaminler de, artomoleküler

tiptalullaruldiklan

miktar-

larda, zararh olabilirler. kemiklere
ve

A

vitamini,

yüksek dozda, gözlere,

karacigere zarar verir, kemik ve kas agnlarma sebep olur. B vitamini, dez agammda, sinirleri ve kaslari zede-

ler. Yüksek dozlarda C vitamini böbrek taglarmm olugumunu, kalp dolagun hastahklarmi tetikler ve genetik yap1yi bozabilir. D vitamininin fazlasi kandaki kalsiyum degerini yükseltir, bu da damarlarda ve bäbteklerde kireçlenmeye sebep olur.. Fazla E vitamini; kalp ve dola gim bozukluklan riskini arttinr. Aynyaranr. K vitamini, büyük mikca birkinlik-ve kas yorgunlugu
tarlarda
etkiler.

kullamldigmda, karacigeri kalp problemleri
gärüldü.

ve

kan yapimim

olumsuz

Ayrica yüksek dozda C vitamini

nasyonunun,

ve E vitamini kombiolan kadmlarda bu sebepten Diyabetlilerde

ölüm riskini artordigt mesi riski de arnyordu. Bütün

damar sertley-

bunlardan çikan sonuç gu: Ortomoleküler tibbm durumlarda cüzi bir faydasi olabilir. Ama bu tedavi türü, bütününde büyük riskler ve çok sayida yan etkiler barmdirmaktadir. Bazi doktorlar ve eczacilar kâr amaclyla bu tedamünferit viyi tavsiye

etseler de, bu metoduri

etkili oldugu kamtlanma-

migtir.
Thyn91r

$dftungWaremest: Die andere Medizin."Alternative" bewertet. Berlin 2005, s. 99 vd.

Heilmethoden

fürSie

I

kronik orta kulak iltihabmda da ameliyata bagvurmaAncak alti ay änce beklenmesi gerektigini savunuyorlar. ca hâlâ enfeksiyon mevcutsa, deformasyon olugmugsa ya kulak
zannda
ventilasyon

m,

gitme kaybi varsa,
i

tüpü

uygula-

tavsiye

ediliyor.

lise J.L., Campbell T.F., Dolkeken

C.A., vd: Developmental
tubes.

u·ly or delayed insertion

of tympanostomy

outcomes after New England Journal of

Iedicine2005;353:576-586

'DMD.LEKELER TIP Imolekiiler tip birçok hastahkta se gikîyette la sailar mi?
torlar an rlar
imn
"õzel

hastalarim, saghk sigortalan
saglik artik.

tarafuidan

kargilan-

hizmetlerine" ikna ederek

gelirlerini artti-

Saghk sigortalaruun

bu. hizmetleri kargilama-

i

bir sebebi var. Zira bu hizmetlerin büyük bir çoguniçin etkili olduklarma dair yeterli-kamt bulunmuyor. Örvitaminlerin, minerallerin ve

En, sözde-eksik

diger

madde-

lerin yerine geçen kangimlabunrm hastalara yazilmasi lardan biri. .Belirli maddelerin olumlu huiunduguna dair

etlËlerde
igaretler

bütün
meyen,

var. aslmda. riskler ve ,

Ama isten-

etkiler
,

agir

basiyor.
agimmve

Õrnegin demir, doz
da, kann
racige
L

agasi,
'hasarlarma

ishal

ka-

sebep
176

.

BTEREMS t Í kandi hdenm kanigh todani organiemagigiiëlendirir mi?
=

Ilk bagta kulaga inandirici -geliyor. Sir
mililitre kan aldirm
ve

enjektör enjekte

ahn, birkaç ettirin. Ve

bunu sonra

tekrar

bir' bakmigsmiz, sözümona zaylf Ve yergun vücut canlanmig, bagigikhk sistemi güçlenmig ve yagama sevinci geri.gelmig. 20. yüzyilin bagmda bu tedavi enikomt ma di, kanm gifa gü.cüne inamp birçok insamn kendi kamyla-bu garip devridaimi denemesine

sebep oldu.

Sifave.canlanma
öyle

bu kadar basit olsa
tekrar

degil. Kan clogrudan

ne güzel olurdu. enjekte edilse de, önce sulandirma sifirdir,

Ama

birta-

kun yöntemlerle
rinden neredeyse

iglense ya da homeopatik

iglemleüzerin-

geçirilse de, fark etmez:

Sonuç

daha dogrusu

sifirdir. Ama insamn kendí kaniyla tedavisi

aç1smdan kabul edilebilir at sayida aragtirma mevaragtirmalar ticut. Bu yürden, belirli olumlu sonuçlara varan adlandiriatopik tizlikle incelenmeli. Ancak, egzama olarak

de

yöntem

deride degigikliklerin olugumuna yatkmlikta. bu tedavinin olumlu sonuç verdigine dair kanitlar· var. Bu deri hastaligmda, hastalara kendi kanlan enjekte edildiginlan,
alerji. nedeniyle

de, belirtilerde lyilegme görüldü. Ama bunu bir tedavi tavsiyediger bir bagimsiz -aragsine dänügtürmek için, bu aragtirma tekrarlanmah ekibi tarafmdan, ve o da benzer olumlu tirma
sonuçlara
ulagmah.

dignda, insamn kendi kamyla tedasayilabilecek derecede visinin bagarisma dair hareket noktisi, edici kanitlar bile yok. însanm kendi kamyla tedavisi ikna
Ancak atopik
egzama sonrasi,

ne bagigikhk sisteminin
vücut

genel anlamda

güçlenmesi

ne ve

de diger
makul

fonksiyonlarmda

bir iyilegme görülebildi

gekilde belgelenebildi. Bu sonuclar,

kamn dogrudan ki-

:

geri enjekte

edilmesinden

ya

da UV

igmlari,

oksijen

("ok"aktive

asyqn terapisi")

ya

da ozon

("ozon terapisi")

ile

Imesinden" bagimsizdi.
"Alternative" Heilmethoden ,
I

Die andere Medizin. nngWarentest: bewertet. Berlin 2005 s.124 ud.

fürSie

SBROK, NEZLE, KISIKLIËl SES adan solunum.yuHari todauimidid
bogaz
agrisi,

udbigeike

:sürük,

layenehanelere·

ses kisikhgi ve hafif nezle, hastalarm bagvurma sobeplerinin bagmda geliyor. Samilyou kigi bu yüzden alti milyon.

:e

ABD'de ydda yaklagik.30 Almanya'da

doktora
Farkh de-

.iyor;

bu

saya yaklagik

:ihyor.

lendirmelerden sonra Yaygtn kullanilan ilaçlarm (en azmdan geeig spekmlu antibiyotikler olarak adlandirdanlarm) fiyatlari Al-

hastalarin yüzde

75'ine .antibiyotik

.nya'da muazzam bir maliyet faktörü

kutusu 30 ile 80 eu-

arasmda.

Oysa doktorlar, bu rahatsizhkea hemen antibiyotik reçetesi, onlarca yddir haberdaEÏar; :manm faydah olmadigmdan uisip göyle: Soguk afgmhgi doktor tedavisi olmadan 14 giin cedaviyle ise iki hafta!
virüskt

·er,

günká on
olar.

soguk algmhgi antibiyotikler

hastahvirüs-

.

dan dokuzuna

sebep

engeUeyemez. Ïlaçlar tamamen in geligimini ve yayilmasuu otik tedavisiyle, zayandan, gereksiz ant Õte
siz olan ve kahci gekilde . eterifer antibiyotiklere kargi
-yu

-dasizdir.

ak

bölgesinde

yagayan

eni direnç geligtirebilirler.
ya ve

aradan

bir bakteriyel enfeksiyon direnç kolayhkla
artabißr

Arsa, mikroorg,anizige

.larda

iÏaçlaiingerçekten

99

41

yarayacagi

dururada ilaçlar
·
I
5:

etkisiz,kahr

saygin tip dergisi yayimlanan Journal of the American Medical,Assocation'da

Anlagilan o lâ y erince

2.005 y biÍidcindeÃgiller. için

ki, doktorlirda hastalar da bu baglantinm hânda

bir

'aragtirma

ingiliz

aÍlehekimleei,
Y,ine

äksürük

gikayetiyle üçte

muayenehanelerine

gelen hastalarmi geligigüzel tedavi grupla-

rina ayirdilar:

Hastalarm üçte birine iniç ilaç
verildi.

verilmedi,

birine

antibiyotik tegvi

iki hafta

gärmedikten
sonuçlari,

.olugan son grup, ge şiglpn s a hâla iyilegmemigse, gelip
öksürük
alginhgi

reçete yazdirabilirdi. Aragtirmano
tinde antibiyotiklerin

gikayegeçiren gärHasta-

faydasiz ve dolayisiyla tamamen gereksiz oldugunu dog-

ruladi:

Çünkü aragtirmaya
tedavi

kipilerin 562'sinin

katilan beidi durumu
antibiyotik

ve soguk
-

ne tür

bir

tedavi

dükleri (yada hiç ligui hemen bagmda
yetlerini azaltmadi,

gärmemeleri) siesini

fark yaratmadi.

verilmesi

Selirtikrin

bile öksürük gikade kisaltmadi. Üç

grupta da soguk algmhgt ortalama 12 gün sürdü -- hastalarm dörtte birinde ise 17 günden uzun sürdü. Araçurmay1 yayimlayan ve fazla tedaviye kary uyaran doktorlar, "Bu veriler, daha
az antibiyotik teriyor"
verilmesinin,

kendi kendine düzelebilecek bir kisir döngüsünü kirabilecegini gösve ses kisikhgx iki hafta sonra tehlikesi varsa, bazi durumlarda

hastahgtn diyor

tibbilegtirilmesi sonuç

oÍarak.
öksürük

Aragtirmacilar,

h.âlâ
an-

iyilegmemigse ve zatürree tibiyotiklerin yerinde oldugunu
talarm onlara

savunuyorlar.
reçete

Doktorlar,

hasoldu. te-

bagvarduklarmda

beklentisi içinde

gunu

söylüyorlar.

Ama hastaya, bu durumda antibiyotiklerin

faydadan çok zarar getireceti açiklamrsa, daviden seve seve vazgeçecektir.
Michigan

hasta da gereksiz

D Üniversitesi'nden oktor Mark Ebell, derginin
.

18o

sayismda,

aragttrmay1

yay1mlayan

Îngiliz uzmanlarm

so-

Larmidestekleyen bir yorum yap1yor: "Öksürügün yamstra f ate; ve balgam gikãyeti olan yagh hastalar bile genellikle ihtiyaçlar1 oree geçirmiyorlar- ve dolayisiyla antibiyotige
Hastalara
-ilaç1a

tedavi daha çok, inatçi bir öksürügün [p edilmediginden bagamsiz.olarak- üç haftaya kadar, hattisnai durumlarda därt haftaya kadar sürebilecegi hakkm-

."

,

ilgi veritmeli.-"Tibbm gimdiki pazarlama memnuniyetinin iyi bir
tedaviyle

yönelimi,
ve

1

daha iyi tedavi sonuçlariyla

hastaherhangi

tedavinin

karistirilmasma neden oluyor" Ebell. "Oysa doktorlar, bu durum tibben gerekli yaziyor Ise ya da hatta kontrendikasyon barmdmyorsa, hastalanya

säzde

da gerçek ihtiyaçlarun degiller." J., vd.:
Informatia

bir reçeteyle

tatmin

etme

lnlulugunda

Ir P., Ramsby K., Icelly
tegies

leangt

for acute lower respiratory tract infection. ed ical Assocation 2005;293:3029-3035
-

sic Édmeil rescribing of the American

Journal

M.H.: Antibiotic prescribing for cough and symptoms of respiratory tract Eeccion do the right thing. Journal of the American Medical Assocation 05;293·3062--3064
I
i

§ME µne sirasmda
ama

isi

Bhashbgr
geyden.änce

er on?
saglakhair.

tu olabilir,

Bufaydasa dokimmasi (ve bu enel saghgumzi hep olumlu etkiler) dgil, diger insanlarla
nedeni,

öpügmek.her

sadece nih sagligamen

ulik. sayesinde

bagrgkha

sistemimitin

gaçlenmesidir.

Ay-

pügme sirasinda i öpügme sarasmda

veöpügrueyle

heyecan nedeniyle

baglantih olarak yagadigikan dolagmumtza idman yaptirinz. 10 binden fazia m&roorganizma akta181

nhr, agiz

ama

bunun bir sakmcasi yoktur.
zararsiz

boghigunda yapyan

bÀtèȾrdir.

Çünkü bunlann

çogu

PERÍS
il

eraksignan a

5Ñp
'bunu

r

'ini'NaynaMamr?

Neredeyse her erkek kurdugunu
azmdan

uyamr ve penisinin yagar: $ab serdeffigini fark eder, uykusunda lierhingi bir cinsel fantezi

da

Gerçe1ûeri hatalÃãiaz.
sebebi,

de bunun
rüyalar

sebebi

(en

çogu kez),

hatirlayamadiguñiz erotik

degildir.

Sabah ereksiyonunun

dolu bir idrar kesesidir daha
geri akipim

çok. Dolan idrar kesesi, kamn cinsel organlardan kismen engeller. Böylece erkek cinsèl orgarundaki

dokular daerkegin .

ha fažla

giger

ve

masum

bir uykudan

uyanan

sabah

ereksiyonuna

sebep olur.
--7-

malaien sonre Uzenbir basmç artar mi?

er un penisteM

Cinsel perhiz dönemlerinden sonra arzu artabilir ama testislerde ya da peniste her ne sebepten olursa olsun artan bir.baSürekli - olarak yeniden üretilen smç tespit edilememigtir. spermler, özgürlüge kavuµmazlarsa belirli bir zaman sonra ölürler. Bu yuzdert testisterdeki sperni miktari büyük ölçade sabittir ve bu durumun cinsel aktivite ya da cinsel perhizle bir
alakasi tek yoktur.

Ihtiyaç içindeki erkeklerde
ve

muhtemelen

artan

baski, cinsel

diger fantezilerin

yarattigt

baskidir.

SEBD ebolar ige yaramar mi?
ebo (Latince,
"ben

begeniliyorum")

tedavisi
"geker

hep hayal

azaldigun hissettigini iddia eder. Oydka sonra agrilarmm vücutta farmakolojik bu ilaçlarin içerigindeki maddelerin etki yaratacaklari yere ulagmalari çogu zaman 30 dakikauzun

hapi" olaOysa bilimciler, da amlan bu preparatlarm älçülebilir bir tesiri oldugunu :ok kez kamtlanuptir. Bu preparatlar yüzde 30 oranma kagerekliligiagrilan hafijletebilir ve bagka ilaç tedavilerinin Fjarkh aragttrmalar bu durumun geçerliligini ketzaltabilir. olarak ortaya koymugtur. Hatta belirli bir plasebo etkisi mal agri kesicilerde de görülebilir. Aspirin ya da bagka bir i kesici almdiktan sonra birçok insan henüz beg ya da on

nü olarak yorumlamyor.

i

bir sure

ahr.

mebolarmetki mahairmaalbilismemaktemidid
sebolarm

ige -yaradigun doktorlar artik billyor. Nasil ige var. 2.005 adiklarma dair ise giderek netlegen . tahminler
aragtirmacilar,

nm ilkbaharmda cogku sihkla vücutta göstermeyi sayesinde

plasebolarin

çok

büyük
'

hissini

yaratan

maddelerin

üretimini

tirdigim

beyinde endorfin salgdamyor. Michigan Üniyürütücüsü esitesi'nde psikiyatri profesärü ve aragttrmamn plasabó etkisinin fizyolojik Bu durum, an Jon-Kar Zubieta, oldàgu dügüncesine bir dargl, sirf psikolojik bir fenomen diyor. Aragttrmacilar -14 kiginin beyrlini daha vuruyor"

bagardilar.Bu

säzde ilaçlarm

etkisine

inç

.T

(açiklama için agagra ki paragrafa
bir
teknikle

bakimz)

adi verilen

el

incelediler.

Aragttrma sirasfada,

aci uyarimmi

yaratmak su enjekte ilaç verildi aslmda.

için, katduacilann

çene kaslarma konsantre tuzlu

bir ayri zamanda oldugu söylendi. Bu madde -- bu ilacm agri kesici plaseboydu. Bu süreç içinde katdimcdarm beyinleri
ac1yi 0 ile

edildi. Aragtirmaya katilanfara

her 15 saniyede bir
settikleri

Ayraea katilimcdardan hisgärüntülenÄ. arasmda 100 bir pu:mlama
sistemiyle taramasmda,

de-

gerlendirmeleriistend.i.
PET (Pozitron Emisyon Tomografi)
. cilarm aci çektiklerinde ve plasebo

katihmvü-

ile

edildiklerinde tËdavi

cutlarmm

kendi endorfin sistemlerinin

faaliyete geçtigi görül-

dü. PET taramasi fotograf çekimi gibi igler, ama ayrica meta. bolizma hareketlerini gästerir ve genellikle bilgisayarh tomografi olarak

degerlendirir. Belirli bir özellik tagiyan maddeler (pozitron olarak adlandardan kisa ömürlü, subatomik radyoparçaciklar) yardumyla PET taramasmda

aktif

beynin hangi

bälgelerinin özellikle aktif oldugu ve o bölgelerde ne üretildigi yeni bir act ya da metabolize edilggi görülür. Katdimcilara
uyarimi sirasmda, alacaklari

leri- ilaç
algdanana

hemen tekrar -plasebo oldugunu bilmediksäylendiginde, aci, daha önceki giddetinde
14 katamcidan

dek arttirilabildi.
act yüzde

dokuzunda pla-

sebo sayesinde Endorfinler
reseptörlerine

20'den yüksek oranda gibi etki eder
ve

Azaltda6íldi.
opiyat

morfin

gri maddedeki

baglamrlar. Böylece

den digerine aktardmasim önemli bir iglevleri vardir: Kazalarda
acimn ilk anda vücudu rin sikhkla o agir travmaya nin, ragmen

bir siniraci sinyallerinin engellerler. Vücudumuzda çok

ve agir yaralanmalarda, ele geçirmesini engellerler. Kazazedeleyardim
çagLrabilmeleri-

sebebi de buhatta belirli bir mesafe yol alabilmelerinin atarken faule maruz kalan futbolcularda da dur. Topu kaleye bu gözlemlenebilir: Õnce sevinç içinde dönerler, sonra aci içinde yigthp kalirlar. Kondisyon gerektiren spor dallarmda
184

endorfin

salgilamr

(Runner's

High). Eu da, eforun

verdigi

p

bir süreligine

bastirmaya yarar.
effects mediated

nir

activity on mu-opioid LOOS;25:T/54-7762
>pioid

L, ieta J.K., Enetter J., Jacicson vd.: Placebo
receptors.

by endogenous

The

Joumal of Neuroscience

IANSERi DSTAT istat kanseri aragtimasi kanseri genma gansun mi? . ¯ tinr .

k agikar görünüyor: Kanserin mümkün oldugunca erken Dolahis edilmesi, hastalar için sadece avantaj saglayabilir. syla birçok kigi (aralannda azimsanamaz sayida doktor)
Onlar,

kanda prostat spesifik antijenin (PSA) daha erken teghis edileceprostat tümärünün eminler. Bu durumun den ve daha iyi tedavi edileceginden stalara fayda saglayacaga dügüncesi akla yakm gärünüyor. Fakat 2006'da ABD'de 72 bin erkekle gerçekleptirilen bir
tam aksi sonuç

ma inamyor. irlendiginde

egtirmada

elde edildi. Yale
testi

Üniversitesi'nden
erkeklerin,

m

Concato ve ekibi, düzenti PSA

daha uzun bir kanser aragtirmasi kamtladi. PSA testine ek olarak prostat rektal samadigim erkekler edildiginde Layene daha uzun yagamtyordu, diyor Lgtlrmayi kaleme alan uzmanlar. Ankgalan o ki, kanser 21mmasi anla mma bazen de ydmaca tasalarm öne tyrirmasi iyor.

·hangi

yaptiran yaptirmayanlardan

501'i 1991 ile 1995 ydla ri arasmda >stat kanserine yakalanmig ve 1999 ydmm sonuna kadar bu d stahktan hayatuu kaybetmi ti. Yaie ÜnÏvgrsitesi'ndenok-

încelenen erkeklerden

·lar

bu gruptaki kigileri, hala hayatta olan, yagit ve aym te185
J

daviyi görmüg prostat hastalarmdan olugan bir grupla karylagtirdilar. Hem älen hem de hâlâ hayatta olan erkeklerin neredeyse yüzde 14'ü PSA testleri yaptirmigtl. Aragnunacilarm fikrince, prostat kanseri taramasi ölüm vakalariru geciktiriyor olsaydi, hayatun kaybedealer arasmda PSA testi yaptiranlarm daha dügük olmast gerekirdi. Àma durum böyle desayisima

gildi. Aragtirmacilarm
saptamalar
rektigi"

sonucu,

"Simdiyedek

elde

ettigimiz

dogrultusunda,

herhangi bir gikâyeti. olmayan

er-

keklerde prostat
yönünde.

kanseri için rutin test tavsiye edilmemesi ge"Hastalara bu metodun ne kadar az güveni-

lir oldugunun açiklanmasi ve hastalarm bunun üzerine seçim1erini yapmalari daha dogru." Kanser ara tirmalarmm fayda saglamamasuun farkli sebepleri var.·Bir
yandan,
ve

sadece Almanya'da

yilda 40 bin erke-

gin yakalandigi
tigi

11 bin erketin

bu sebepten hayatim kaybet-

prostat kanseri genellikle geç yagta ve yavag geligiyor. teghis yagi 71. 50 yagmdaki Hastaligm ortalama her üç erkekolutümärler birinde, prostatta milimetre gikâyet yaranyor. Hatta .80 yagmdayor. Ama burlar nadiren erkekten birinde prostatta kötü huylu kanser odakki her iki lari bulunuyor. Bunlarm çogunlugu hiç fark edilmiyor bile. ten
'buyüklügünde

Dolay1s1yla yagh
prostat nin m yor.

erkeklerin

çogu prostat

kanserinden degil,

kanseriyle hayatmi kaybediyor. Doktorlar ve hastalarm yagadigi ikilem, kanser hücrelerivakaya vakadan çok farkli geligim göstermesi ve doktorlahastaham gidiçatim pek öngörememelerinden kaynaklaniTümör, 1993 yihnda 52 yagmda prostat kanserinden hagibi,çabuk
ulagan

yanm kaybeden Frank Zappa'daki çabuk mu älüme taz olugturarak

ilerleyip metasgötürüyor? Yoksa tümör, François Mitte-

kanserle birlikte
rand'daki

80 yayma gibi yava§ mi ilerliyor?
186

neredeyse

tedavi imse hastahgm gidigatmi öngöremedigi için hangi negine karar verilecegi de zor bir mevzu. Ve bu kararm uçlan var.

Amelila hastalar genellikle çok agir yan etkiler yagiyor: yaklapk yürde 20'si idrarim hiç ya da tan sonra hastalarm
men tutamiyor. siz oluyor.

Çünküen

radikal

tedavi

olan prostatm

ahnma-

Daha büyük bir yüzde

ise

(farkharagtirmasonrasi

1

arasmda) göre yüzde 20 ile yüzde 70
testleri

ameliyat

ikti-

Giderek daha sik PSA
eliyatlarin sayisi

yapildig
vakada,

için, teghislerin prostatm
almmast-

ve

a gerekli

olup olmadigim, hastamn boguna nu agir yan etkiimkânsiz. Ama istatistik yagadigim söylemek neredeyse yaklagik üç tümörden smdan, "PSA testiyle teghis edilen on
.ladan

artlyor.

Her

.

yedisi test olmasa asla fark edilmezdi; dolayisiyla burlar terhisler" diyor Stiftung Warentest yeni yay1mlanan

abmda.

sadece Ayrica bu test yeterince spesifik degil: PSA degeri s,eks sonrasi ve bisiklete userde degil, prostat iltihabmda, imede Tümörlerin yüzde 20'sinde PSA testi de yükseliyor. kanser görden kaçiyor. Ve ahyhkla normal sonuç veriyor iti erkeklerin yüzde 15 ila 20'sinde, PSA degeri kan--

:

yaptiran teghisi gösterlyor

risma-

rçok

testi glar, hastalara Almanya'da 30-40 euroya mâl olan bu igisel saghk hizmeti" olarak methediyor. detayh bilgikt sunmass beklenen diger iki büyük

doktorun yeterli derecede bilgilendirmedigini bu test ghgt konulu sempozynmlarda

teghisin o erkeklerin ama sonradan bu ynn14 oldugu ortaya çikiyor. Anketler Almanya'daki hastalarun PSA testinin mug,lakligt konusunortaya tegvik

J

koydu. Erkek
ediliyor.

Üro-

Daha

'

iA
n

aragttrmasi

henür

tamamlanm2ch.

olduguna

biliyoruz"

dezavantajdiyor Bostonlu. doktor Michael
"Bu testin

Barry.."Bu
uzun süre

test z.ararmi apan bir fayda beklememiz gerekecek."

saglayana

dek belki de

Concano J., Wells C.K.,,Horwitz R..L, vd.: The effectiveness of screening for study. Archives of Internal Medicine prostate cancer: a nested case-contiol
2006;166:38-43

StifemgWaremest (Yamacyhm

Koch): Untersuchungen Krebs. Nutzen und Risiken. Berlin 2005 «. .

zur Früherk.ennung

-

RARYBAKTIVilE 1988'da ¶ernobifieki reahör karass en binierce kiginin ölämine mi sabep oMu? .
Anlaçalan o ki, kurbanlarm sayisi o kadar yüksek degildi. 2005 yilmda yay1mlanan, 600 sayfahk bir rapor, Ukrayna'daki büyaklapk 4000 kiginin Elbette, bu sayi da çok yüksek ama sonucuna variyor. ilk zamanlarda tahmin edilen apri korkutucu sayilar kadar tahminlerde degil. Ilk 100.000'den fazla kurbandan bahsediliyordu. Yeni rakamlar sekiz büyäk uluslararasi örgütten 100'den fazla bilimci tarafmdan biraraya getirildi bu örgütler arasmda Dünya öldügü
-

yük

kazada.yayilan

radyasyon

nedeniyle

Sa¢ik
ve

Orgütä, Gida
Tarun

Orgütü
Kuru.

(FAO),

Uluslararasi

Atom Enerjisi
mu

(IAEA) ve Dünya Ancak

Bankasi bulunuyor.

Çernobil

I

r

vakasina oru, kismen at sayida ölüm

ragmen, korkunç so-

lara

variyor:

1) Reaktär
miktarda

merkezinin

yaklasik

1000 çaligani kazada yüksonrasmda yaklaI

radyasyona·maruz

kaldi. Kaza

200.000 kigi çahgtirildi; zaran
azaltmak,

bu insanlar 1986'dan 1987ye ka-daha

enkazi kaldirmak ve kazazedeleri kurtar-

kla görevliydi. Bu kipiler de maruz kaldi. Uzun tyasyona

dügük bir dozla

olsa

da-

vadede

kazaam sonucu

olarak,

lece bu insanlardan 2200 älüm vakasi bekleniyor. 2) Ukrayna, Belarus ve Rusya'da yaklagik bey milyon inmaddelerin igimmma 1, radyoaktif maruz kalan ya da kal"kontrol

bölgeleri"nde yag1yor. Bunun uzun g kestirmek henüz mümkün degil. çlarim

vadede

so-

3) Reaktör kazasi yaklagik 4000 tiroit kanseri vakasma sep oldu; ancak bunlarm yüzde 99'u hastahgt atlatti. En azma dokuz çocuk tümörler sebebiyle öldü. 4) "Kontrol

lasmen dük oldugu için (baziaragttrmacilar bu degerleri dogal radyasnla kargilagtiriyorlar), o bölgelerde sakat dogan çocuklarm bölgeleri"ndeki
radyasyon.miktari

diger dogum. sakatliklarmm
mevcut

orani hakkmda herhangi

bir

icu

degil.

bölgelerden yaklagik 350.000 kigi' galtildi. Aragtirmacuar, bu durumun, radyasyon nedeniyle oldugunu belirtiçogu kez daha tragatik açan zararlardan
5)

Çernobilyakmmdaki

rlar.
raporunu Çernobil

kazaçabasmda degiller. Ama gösterme hakkmdaki agdah efsanelerin ve felaketiñ zamn boyutu artilmasuun ugratan bir kadercilige" svebep o bölgeyi
tehlikesiz
"felce

aragtirmacilar Ï1azirlayan

reaktör

un sonuçlarim

fugunu belirtiyorlar. Nükleer Savagi
Birligi (IPPNW) gibi elestirel
189

îçin (nlemekHekimsesler
ise, bu raporun

uzun

vadede smda
IGyn

yagañacak

sonuçlari

änemsizmig

gibi gästerdigi

uyari-

bulunuyor,
'

Mettler F., Frey G.D.,vd.: ChernobyfForum report. ChernobyPs Legacy: Health Environmental and Socio-Economics impacts.2005

i HHÍM Aill KA e1 yetersiz bijgenisabebiglemi Sibimagzi kanseríÑIb@iin olui? Rahim agzi kanseri her geyden õnce bir enfeksiyon

hastahgi-

dir. En
ufak

önemli

nedeni HP-virüsleridir.

Bu kisaltma "Humane

Papilloma"

virüslerini

ifade eder. Bunlar, cinsel iligki sirasmda

zedelemneler

yon, erketin tili degildir).

sonucu kan yoluyla bulagirlar (ve-enfeksicinsel organim ne kadar temiz tuttueuyla baglan-

Önceleri,yetersiz hijyende

penis ucunda

olugan

beyazunsi birikintinin (smegma) kadmm rahim agzmda kätü sebebiyet verdigi dügünülüyordu. huylu tümör olugumuna olugur ve köSmagma, erkekler yeterince sik yikanmadignda kokar. Pek iytah kabartici bir gey olmasa da, muna katkida bulundugu kamtlanmamigtir.
tü tümär

olugu-

SAçLAR islak saçIe yatmak zararh mulit?
I

Islakhk soguk kadar tehlikeli sayihyor. Bunun sebebi büy ük ihtimalle, islak kiyafetlerin ve s'açlarm bir süre sonra sogumasidir. Ama her halükarda, soguk ya da islak ya da soguk ve islak, sosuk
algmligi

ya da grip soguk
islakhgm

sebebiyle
oldukça

degil

virüsler

sebebiyle olur. Soguk ve etkisine ki etkisi, virüslerin

bagigkhk sistemi üzerindedügüktür. Islak

kiyasla
190

larla yatmak çok hog bir his undan tehlikeli degildir olsa
-

olmasa

gerek, ama bu saglik ertesi günkü olsa saçlarunzin

ünügünü

tehlikeye

sokar.

KONTROLil NLIK likcheck-up girli hastakkiars ortayagikararmt?

Yilda bir yetigkin için bu artik adettendir: yag üstü birçok vücudu göyle bir çek etmek için" doktora gidilir. _"bütün , rhangi bir gikâyet ya da bir gerekçe yoktur ve doktordan, bir rapor beklenir. Kan taht geyin yolunda olduguna dair
eri, muayenesi; kalp, akciger ve böbreklerin kisa bir nasil

ki

belirli arahklarla araç muayenesinden yilhk çikmasmda bir sakmca olup olmadigma bakihr, eck-up da bir tür fiziksel trafik muayenesi iglevi .görür ve emin olrdürdügümüz hayat tarzumam dogru oldugundan
amizi saglar.

abalar

geçirilip trafi-

1861'de yillik doktor kontrolü ilk kez önerildi. 1923'te *20'lerde bu fikir yayudi ve Amerikan Tip _Birligi ;örünürde saghkli bütun yetigkinlerde" bu kontrolün yapilasmi änerdi.

beri check-up eleptirilmeye 'testlerle hatali bir güLglandi. En önemli eleptiri guydu: Bu Chàck-up kargitlari, bu genel kontrolde gernce veriliyordu. kontrokin sapta.namadigim, kten var olan tibbi sorunlarm zlasiyla yüzeysel oldygunu ve kontrollërde belirli hastahklasavundular. 1979'da Kanada almip incelenmedigini n hedef eden ilk Birligi, yllhk saghk kontrolürin faydasiz ilan uzmaalari birlikleri oldu. ABD ve digei· ülkelerin tip
Ancak 1970'lerin sonlarmdan

'abipler

urum

unu izledi. Böylece

bilimsel

açidan

artik

ilir: Görünürde saghkli insanlarda, kaldtramalt i açidan gereksiz ve bu

gundan emin olunagenál saglik kontroln tib-

yÏüzden
191

ilk gikâyetler

or-

taya

çikar çikmaz gerçekleptirilen

ve

belirli hastahklan hedef

alan

bir anamnez,

test yöntemlerinin akcigerlerin

muayene ve teghis daha dogru. Çünkütibbi çerçevesi (rutin kan degerleri, EKG, kalp ve

dinlenmesi, belirli organlann elle muayenesi ve bazen de batindaki organlarin ultrasoala muayenesi), hastaliklann çogunu olugu,m .evresinde yakalamak için fazlasiyla
y ü zeysel.

Check-up'm önemine
madi. 2002'de, Denverh

güven yine de neredeyse

hiç

.sarsu-

doktorlar, yeti kinlerin yilkk saglik kontrolünden bir beklentileri olup olmadigru aragtirdilar. California'da San Diego, Boston ve Denver'da sorular yöneltilen
.
.

1200 kiginin yüzde 66'si, ortaya - çikan gikayetlerde aile hekiminden aldiklan tedavi-

lerin yams1ra yillik
muayeneyi gerekli

rutin

bir

buluyor-

du. Ancak soru yöneltilen kipilerin rutin kontrole inanci, muayenelen rinden _kendi ceple-

gerektigi durumda, yüzde 33'e dügüyordu. Check-up'tan beklentiler gayet açikti: Yüzde 90'm beklentisi, doktorun beslenme, fiziksel aktivite, alkol ve sigara ahykanliklan hakkmda fikir bildirriesiydi. Yüzde 60, doktorla konugmada cinsel hayat ve arabada emniyet kemerinin kullanimi hakkmda da açiklamalar getirilmesi gerektigini.dügünüyordu. Aragtirmaya katilanlarm yüzde 90'i fiziksel muayenede, tansikann, refleksler ve prostat muayenesi yayon, kalp, akciger, p11masi gerektigi
magzi

ödemeleri

fikrindeydi

-- yüzde testi

80'den

az

bir oran da
Aynca,
spesifik rahi-

igitme ve görme gücünün

kontrolünü istiyordu.

kanseri için pap smear (yüzde 71), kolesterol degerleri

(yüzde 75), (yüzde65), prostat

mamografi
an-

(yüzde65), kan gekeri (yüzde41), idrar (yüzde40), digkipzli kan (yüzde39) ve akciger röntgeni gibi muayenelerin
bu beklentisi pagirtici degil. sonra, olumlu tibbi bilgilerin
17 yll sürü-

1

arzu ediliyordu. Konunun uzmani olmayanlarm

ilmasi

ikü

farkh.

aragtirmalardan ve
.oldugunda--

ulamaya geçmesi

halka yayilmasi ortalama

.

belli ki bu süre daha da uzuAma doktorlarm yilhk saghk kontrolünün faydah ve anth olduguna hâlá inanmalari gagirtici. 2005 yazmda Den.

Olumsuz sonuçlarda z ya da faydasiz

-yani bu durumdaki gibi, bir gey et-

'daki

çahyma

grubu

(2002yilmdaki

p), aile hekimleri ve pratisyen incelemeyi yayunlada. Yayimlanan verilere
yüzde

aragtirmay1 yürüten hekimlerle gerçeklegtirilen göre, doktorla; gerekli buluyordu. Arag-

65'i yilhk abbi muayeneyi

kattlan doktorlarm yüzde 88'i bu muayeneyi kendileri çeklegtiriyordu ve yüzde 55'i uzman kuruluglarmyn, düzenli katilmahk kontrolünü kaldirma yönündeki tavsiyelerine sadece doklarmi bildiriyorlardi. Doktorlar bu kontrolü,
ve

uaya

hasta arasmdaki iligkiyi gûçlendirdigi sagladig için degl, bu testlerle
--bilimsel

ve

doktorlara geaksine-

veriferin

tahklar

erken .

afhada

ortaya
.

çrkardabildig

için savunumaddi
savunan

lardi.

Birçok doktorun ruña
rol oynasa

muayeneleri

savimmasmda,
runn.

lenler de

gerek. Ancak

kontrolü

bu derece fazla .dergisinde farkb olasi sebeplerle bir tip uzmam kladilar. Patrick O'Malley ve Philpp Greenland'e göre,
sayasom
meslek
ve

ctorlarm

olmasun,

Washingtonlu

ctorlar

hastalaan bu
olasihkla

umayenelári

tasvip
-

etmelerinin

ar-

als

da, büyük kneka har bir doktor-hasta illykisi. Doksenar,..edrmal

sebep varch

örnegin .daha
randevular-

bu.iligkiyi kurmak içiu zuevent samaam

gi<lerek azaldigim,

bu

kipisei digkiain önemine çok az deger verildigini ifade ettiler. Dolayrsiyla, ydhk rutiry muayeneler kaldmiadlandirdmahydi. O'Malley ve Greenland mamah, ama farkli
randevularda
"check-up"

yerine,

"ydhk

s.ag,hk ziyareti"ni

öneriyorlar.

E rynalr

Obokr S.K., Procha.zka A.V., G<mmin R., vd.i Public expectations and Annils tèrnal Medicine o for pyhsical examinations and testing.
2002;136:652-659

attitudes

Prochazka A.V., Limanhl K., Pearson W., vd.: Support of evidence-based Archives offntemal Medicine guidelines for the annual physical.examination.
2005;165:1347-1332 O'Malley P.G., Greenhed P.: The annual Physical. Are physicians and patients .telling us something? Archives of Internal Medicine 2005;165:1333-1334

m Avrupa'da yagaµn niifusungoguniugusaÖhkh idt?
Însanm buna inanasi geliyor
dogru da. Ancak tansiyon suur degerlerine ve kolesterol konsantrasyonunun baktlinca, gu doktor düsturu geçerli- gärünüyor: Saghkh insan, henüz yeterince iyi muayene edilmemig insandir. Doktorlar
ashnda - ve camiasinda sistemi

çok dolagan bu laft, geçen yillarda kalp ve dolagim rahatsizhklart geligtiren için tibbi tedavi rehberlerini

Avrupah kardiyologlar özellikle benimsemig gibi görünüyor. Bu yüzden Norveç'ten ve Îngiltere'deniki doktor, Steinar
'gi'ni,

Westin ve Iona Heath, 2005 yazmda Avrupa Kardiyoloji Birliyetigkinlerin tavsiyeleriyle çogunu hasta olarak danigalamakla suçladiklar. British Medical Journal adli dergide agir
eleytirilerini sürekli

gu gekilde ifade ettiler:

Tansiyon

ve

kolesterol için

halki patolojikleytidügürülen sinir degerler riyordu insanlari hasta ediyordu. - doktorlar yapilan Gerçekten de, 60 binden fazla Norveçli üzerinde uzinanlarma inanihrsa, ara§tirma gästerdi ki, Avrupa'mn kalp
ortalama
194

k

saghkli

pek kimse yok: Uzmanlarm tavsiye

ettigi simr

erler, tansiyon
nüfusun

.

için 140'a 90 milimetre civa ve kolesterol kanda desilitrede 1.93 miligramdir. Ama Avrupa'da tag

.asa

dörtte biri bu degerlerin kardiyologlarm

altmda

kalir.

bilgilerine gäre, Avrupaldarin yüzde Ligibüyük tehlikeyle kargi kargiya. 50 ya; nüfusunun .ndan fazlasi, kardiyologlarm son kabul ettikleri tibbi tedaehberlerine
risk tagiyor.

Avrupah

:sek

gäre, erken yagta kalp krizi ya da inme için Bütün yetigkinler için hesaplandiginda, bu

n yüzde 76. Bu hesapla, tehlike çok genç yaglarda baghyor: ragmdaki nüfusun yanst kalp ve dolagim sistemi hastahklain yüksek
risk tagiyor.

Doktor

kati kriterleriyle doktorlar

saglikh

Westin ve Heath'in fikrininsanlari hasta olarak

agahyor. Kalp Merkezi'nde Kardiyoloji olan
zamanda

Buna karyihk, Bad Kronzingen
ve ayni olan,

21

Alman

kalp uzEirligi- dahilinde

amma

Proje

Grubu'nun
ve ve

säzcüsü

2emli

genel risk tablosunu

Gohlke, degerlendirmek" diyor. Bu
gibi münferit

Helmut

den Norveçli

îngiliz doktorlarm elegtirisini abartih bukolesterol konsantrasyonu karar
verirken, sigara

ar. "Tansiyon

erler tehlikeyi

sadece eksik yansmyor."
tedaviye

Bu sebeple, Alman

a uzmanlari

kilo, kan yaglan
ahykanhgt,

ve

,iyonun

yamsira yagam tarzi,

aile geçmi-

;ibi

nde

faktörleri. ve diyabet benzeri ek hastahklari da g,öz bulundurmaktan yanalar. Kigilerin içinde bulundugu

ikeyi daha açik gekilde degerlendirebilmek için, geçtigimiz

farkh faktärler içeren risk tablolari hazirlamiglar. tibbi teYine de Heath ve Westin için sonuç, Avrupa'daki istinaden nüfusun çognalugu için, kipilerin i rehberlerine aangi bir gikâyeti olmadigt halde, ilaç ted'avisi d.ügürinimeve

arda,

-Ieath

Westin, bu yaygm hyta etme duramunun apr so195

nuçlarnu

gmdiden ta

misyerlar:

para ve zaman olursa olsun, nüfusanne gidarek
vi etmenin altmdan
.krizi

eksik khr*

"Hiçba

Gerçakten hasta olanlar için ülke, ne kadar zengin

=

kin nüfusa kalp inandarmamn aleyhine olan.tek.sebep

daha büyük bir kismim tedakalkamaz." Ama iki .uzmana gäre, yetigrisk akmda olduguna ve imme için

baySÈ

de bu degil. Dügük de-

gerlere ragmen uygulanan
rek azahyor

bir tedavide; édavinin faydasi gide-

ama yan.etkilet kalryor, hatta bu yan etkiler tedavi gören ve giderek büyüyen grupta artlyer. "Köln'deki Saglik

Hizmetleri'nde Kaline'veEkonomi Enstitüsü'nü yöneten saghk uzmani. Peter Sawicki, "Giderek .dügen smir degerlerde saglik hizmetlerinin kätülegeigine dair göstergeler var" diyor. "Hastalarm,

gerçekd4 Gerçekten tansiyon

hedefiere ulagamadddari
tedavi
edilmesi

için moralleri arada

bo-

zuluyor.

gerekenler

gözden

kaçirihyor." dügürülonlarca yal sonra nasil eikileri olacagma dair pek bilgi mevcut degil ne kadar enkili olacage da biliumiyor, yan etkileri de. Hastalarm morali aç1sædan, tartiµlmaz ve hafife ahnve

Ayrica,

kolesterolün'ilaç

t.edavisiyle

mesinin

-

mamasi
soruybr
Keynak

gereken

guçlar
bupsikolojik

da ortada:

"insan

'yüksek

risk'

damgas1nlyerse,

açidanne-anlama

gelir?"-diye

Westin ve Heath.

Westin S., Heath L; Thresholds for norznal blood pressure and scrum cholestefol. r Lower thresholds mean that 90 percent of people over 50 years are identified as patients. British Medical Journal 2005;330:1461-1462 De Backer G., Ambrosioni
cardiovascular

2003;24:1601-1610

K., E., Borch-Johnson vd.: European guidelines on disease prevention in clinical practice. European Heart Journal

Keil U., Fitzgerald A.P., Gohlke H.: Ris&oabscliätzung tödlicher Herz-KreislaufErkrankungen. Die neuen Score-Deutschland-Tabellen für die Deutsches Ärcreblatt2005;102 A1808-1812 Primärprävention. Bartens W.: Die-Krankmacher. Münih 2005

-

196

Kil klamideyeµpigir mi?
uyanyi
uyan

duymayan çocuk yoktur:. Sakiz yutuimaz,

yoksa

deye yapigr.

ilk bakigta mantikh gibi görünmekte

birlikte

I

keskin kimyasal madde}er -bulunar. Örnegin,mide di o kadar keskindir ki, pH-degeri neredeyse tuz ruhurunle aymdir. Midedeki bu asit banyosundan hiçbir. besin Lddesi midede, besinieri sag salím çakamar. Buna ek lü
türlü
,olarak

yaprgözelligini yitirir, ikincisi (ki bu çok daha önemB bir nokta), midede sakizin mide duvarlarma yapigmasun engelleyen

saçmahktir.

Çünkübirincisi, sakiz çignendikçe

ten ve parçalayan

-birçok sindirim yüzden -olduklari
we

enzimi balunur. Aynca

azlarm içindeki maddelerin

gldir

bunlar bu ler. Aragttrrnacuar, mide
ve

birçogu sindirilebilen maddeler gibi hagrsaklardan gebagrsaklarda

buyük tikanma-

yaganmasi için yaklagik iki kilo sakizm hiç çignenmeden tulmasi gerektigini tespit ettiler.

RMAK h rilmak,kucaMagmak

til

an?

o ki, bu duqumda õnemli olan birlikteligin süresi. recen davramplarin kaa-basocmi yühselttigini degil dager_ günü gösterenibu aragtirma için en andan bir yddir birlik-

ilagdan

birarefk segumuy çifderyagayan, dolayisiyla'tutkularinda a bilgi ahndi. insan ilighilerinde içtentigin, sicakhgm saghk
etkilerini
aragtiran

erinde

Kanadah

doktorlar gärdük

tecrü-

lerden yola çikmiglardi. Ne de-olsa, insan iginden gücünden ne döndügü.nde nasd karidandig insanur kendini nasu histigini ve saghgun etkiliyer. Knämin erkegiove döndügünde
197

sevecen mi kargiladtgi, yoksa hem'en dirdira mi bagladigzaicak bir yemekle mi bekledigi, yoksa adanun nihayer tegrif esti-

gini sadece

yüzüne

vurmakla

da rm kalmadigi, bir fark yaran-

yar nihayetinde.

Stresli hayatlar sûren birçok çabgen kipinin uzun süredir tahmin ettigi gey 2005'te en nihayët bilimsel oIarak da kamtlandi. Toronto'dan kardiyologlar, insano egi tarafmdan sevecealikle,

hatta daha da.iyisi gefkatie

:karytlanmasmm,

kan ba-

smcim dügürdügünü gästermeyi bagardnar. Arnerikall kardiyologlann 2005 yilmda Washington'da .gerçeklegtirdigi yillik

kongrede

(ki bu dünyanm

dah doktorlar lerin hem kadmlar hem de erkekler için geçerli
guladilar. Aragnrmay1
tansiyon torlar üzerinde aragtirmalari

en büyük elde ettikleri,sonuçlan

kalp kongresidir) Kana'açikladilar.

Bu iyi haberoldugunu vurstresin

yürüten

dokiçin 2.16 kadm ve erkegi bir yil boyunca gözlemlediler. Baglang1çta bütün katihmalarin bir ip günü bosaat kaydedildi. Yil süresince yunca tansiyon oynamalari.24
ve aragtirmano saptandi. sonunda,

Sheklon Tobe, büyük etkisi var" diyor. Toronto'dan

"ipyerindeki

kauhmcilarm kan basmçlari

tekrar

Ayrica aragtirmaya katilan kipilerden, ne tür bir aile ortayagadiklanni birlikteliklerini" nasil tave mmladiklarmi, ifade etmeleri istendi. Buna ek olarak, igyerlemmda
"iligkideki

dereceleri saptandi. "Motive olmak için belirli bir gerilime ihtiyaç duyariz gerçi" diyor Britanya Kalp
rindeki

zorlanma

Vakfi'ndan
ci yükseliyor".

Charmaine
nedeni

Griffiths, fazla streste kan basmBu da kalp krizi ve diger dolagim sistemi hasta"ama

hklannm lan

say1hyor. iy sirasmda
e.ginden

Aragtirmanin sonucunda,
ve akyam

yakmhk
198

kagären kipilerin kan basmcmm
agir strese maruz

göre 2,5 puan (basinçölçümünde bir ölçüm birii) dügtügü ortaya çikti. Kan basmet küçük bir dügüg gästerse ilerleyen önemli. kan basmci normalde , bu sonuç

talamaya

Çünkü

.gla birlikte yükseliyor.

Îgyerinde strese

maruz

kalan

ve evde

damarlanndaki -kan, 2,8 .õlbir bekleyeni olmayanlarm Em birimi daha _yüksekbir basmçla akiyordu. Elbette bu aragtirmaya hakh eleptiriler var. Eyler arasmda
üzerine
"kör"

ven

vecenlik

bir

araptarmamn,

irdügü gibi
irulu

planlanmasi

bilimsel standartlarm änpek mümkün degil. Kör aragmi,

:malarda,

kanluncilar

dogru

tedaviyi

plasebo

üzerine

n

bir tedaviyi mi aldsklarmi bilmezler. Ama bir hog geletkisini, kargilagttrma gruplari ya da hatta öpücügünün
test etmek mitmkün olamaz. en azmdan; taze âyik olma durumu gibi, soetkileyebilecek faktörleri elediler. Zira dizle-

asebo üzerinden Aragtirmacilar olumsuz

1çlari

bagi çözülecek kadar büyük heyecaular kan basmcun Bu nedenle, arastarmacilar en hlikeli derecede yükseltiyor. andan alti aydir birlikte yagayan çiftleri incelediler. Sevecende tansiyonu dügürmenin arzu edilen bir gey olmadigi eleptisi de çürütülebilir. Ne de olsa, incelenen çiftler 40 ile 65 ya;
aletini

ain

Hayatm bu evresinde arok pek tansiyon aplatan heyecanlar degil, huzur ön planda oluyor.

·asindaydi.

RRIMSAK mmsak kakusnoigden mi gelil?
I

transak

kakupunun seve¢

pek yoktur. Ancak bu saglikh

min

digler

in

kokusumi
sµtem.i sonra

bitizledigi yollar gagarticidir. Koku siegil lere yayihr.
yolunda,
agir

uns olarak sindirim
yendiken

trimsak

mide-bâàk

Çnn.kü
kokulu

199

sülfür bilegimleri òfugur. Zu bilegitMeVbir süre kanda dolay1rlar Ye akcigerlerin en ince daniarlad yofayla içeri çekilen hava-

digari çikarlar. ya geçerler. Sonra da soluk verilmèsiyle dekrar ciltten de atihr. Az da oIsa bir miktar sarimikokusa Çünkü
sülhir

bilegimleri

citttektincedamarlaiyoluyla

da çikar.

SEKS

içki'erksklerie arrega UMärBÑmii? einsW
meselelerde

Tibbi

genellikle oldiage gibi, bu da-içkinin dozuna

göre degigir. Farklr far'kh riväyetler

de

var. Kimi insan

birkaç

bardaktan
uyuya coçar.

kendisini halsiz kalir, kimileri de kanlarmda
sonra asil

ve yorgun

hisseder, hatta
esas o zaman

aÍkolarsa v

konu, içmek ve alkol degil¯,sadece ve sadece bunun tahayyülüymüg. Zira Amerikah psikologlar, erkeklerin içki tüketmeden içki âleminden kavramlarla yaln1zca kargi kargiya getirildiklerinde ne tür tepkiler verdiklerini incelediler. Bu kapsamda aragtirmacdar, 18 ila 28 yaglarmdaki katihmeilara

Ama-burada

alkolün

cinsel

arzularun

etkileyip

etkilemedigini

sordular.

bira,
ramlar

viski

arasmda

bir kismma, içinde fiçi, tekrar bulundugu kavgästerildi. Diger grubun önüne konulan kavramlarm çay, kahve ya da su vardi.

Daha sonra, genç erkeklerin gibi kelimelerin de tekrar

200

beylerden bilgisayar ekramada gördükleri dmlarm çekiciligine 1'den 9'a kadar puanlar vermeleri istenBundan
sonra
"al-

fark ortaya çikti. Daha önce Ilü" kavrarnlarla kargi karg1ya gelen grup, alkolsüz gruba kida kadmlari daha çekici. buldu. Ancak bu
"içelim-güzellege-

;inde, iki grup arasmdaki

1'.'e i

gerek kalmadan

"dügünelim-gäzellegelim",

sadece içki-

J

cinsel arzularmi

arttirdigmi

dügünen erkeklerde geçerliydi.

dmann
alcohol

R.S., McCarthy D.M., Forster J., Denzler M.: Automatic effects of · cues on sexual attraction. Addiction 2005;5:672-681

Isol

perhiz sperm halitesinigikaeltir mi?
ve

ks

üreme

bazen birbirleriyle baglantilidir. Uzmanlar bu
arttirmak ne sikhkta seks yapmasi

nuda hemfikirler. Ama hamile kalma ihtimalini

n

kadm

ve erkegin

gerektigi

soru-

fikirler ayrrhyor. Birçok erkek (ve kimi kadm), erkek esten birkaç gün uzak durdugu zaman, sperm kalitesinin ve ylece de kadmm hamile kalma ihtimÆnin arttigina inamr. Birçok üreme tibbi uzmam da belli ki bu dügünceyekataor ve çocuk sahibi olma arzusunu gerçekleptirememig üç ila beg günlûk cinsel perhiz äneriyor. çiftle-

ada

Buna kargm, Israil'deki Soroka

Eliyahu Üniversitesi'aden cinsel iliekiye girmek daha Zira Levitas'in ekibi yak-

vitas göyle
ik

diyor:

"Iki günde

bir

olur." Hem de tibbi nedenlerden. 900 erkekten
topladigt

imçlari

1800 sperm örnegini aragtirdi ve 2005'te Koperihag'da Avrupa ÜremeTibbi Kongre-

ade açtkladi.

Israilk amanlar

erkekleri

iki gruba ayirdilar;

e grup normal, digeri düglik sperm sayisana sahipi. Dügük sayisma sahip erkeklerde, iki'gúnä aqan bir cinsel per-

erm

ede spermlerin

hareketliligi, yumuttaya
2OI

girme

#e dölleme

yetenegi
azalma

azaldi. Normal sayida. sperme sahip erkeklerde ise, bir' cinsel perhizde spennlerin yetenegi ancak bey ila on gün1ük gösterdi. Levitas, çocuk sahibi olma arzusunu
"sadece

gerçek-

kisa perhizler" legtirememig çiftlere her halükarda öneriyor. Çünkü belli ki spermler iyi paraplar gibi degil: Kalite, yaglandikga

illa ki artmiyor.

Kadmlarmmenopezdinemine girmethigie birlikte daha al cinsel istek hissetmaleri hormon segelerinin dägmesiylemi ilgilidil?
Buna inanan

birçok kadm, birkaç da erkek (konnyla ilgilendikleri kadariyla) ve .doktor var. Akla yakm da geliyor: Hormonlar dügtü mü, libido da düger. Ancak Avustralyah doktorbir larm 2005'te Fertility ánd Sterility dergisinde yayimlanan cinsel arzunun azalmasmdaki belirlekadmlarda aragtirmasi,
gösterdi. Psikososyal
arasmda etki-

yici faktörün hormonlar olmadigru

ler

cok

daha

önemli.

Lagtirmaya Sekiz yil

45 ile 55 yaglan

336 kadm katildi.

boyunca kadmlarm hormon konsantrasyonlan ölçülbilgi dü ve kadmlardan libidolan ve cinsel hayatlan hakkLada almdi. Degerlendirme, son âdet görülmeden bir yll önce östrojen seviyesinin ve diger hormon degerlerinin gerçekten dügtü-

günü gösterdi. Ama

şüyük ölçüde
uzmanlann

istek ve fiili cinsel hayat1 çok daha belirleyen psikososyal etkenlerdi. En önemli
cinsel yaganan cinsel aktivitenin

faktör, daha önceki yillarda
si, iligkinin saglamligi ve eye

derece-

kargi hissedilenlerdi. Avustralyah bir diger gözlemi de sonúçlaruu dolayh yoldan
Kadmlarm
arttirmak cinsel aktivitesini

dogrular

nitelikte.

yalmzca yüz-

de dan iki katma çikarilmahydi.

19 oramnda

için, normal

dozu en azmAma bu säz konusu bile degildi.
östrojen

202

rica,

menopozda

hormon

tedavisinin

zararh

etkileri

üzerine sonra,

32 yilmdan

beri yayimlanan

birçok
alternatif

aragtirmadan

bu

aküci bir z arttingi zaten

de degil.

·nak

and merstein L, Lehert P., Burger H.: The relative effects of hormones through the natural relationship factors on sexual function of women menopause transition. Fertility and Sterility 2003,84:174-180

·agtrmalar

kadalarm cinsel arzularmi ihmal mi ediyott
anlamda olmasa

Kadmlar için, ticari tganh bir ilaç meveut Maha dogusu.

Viagra'mn

yarisi

da,

aragtirmalarm

kadar bile kadmlann
Cinsel-

usel arzularim

ihmal ettigini gerçekten söyleyemeyiz.
cinsellik

c

sorunlari--

yine de kazançh

bir

biraalamria dönügtü. Alfred Kinsey mazi anlarmi erkeklerin ilgilenmeye bagladigndan ve p da insanlarla . cinsel davramplari hakardmdan da kadmlarin (1953). 948),
aragtirmalarun
sir
"mavi

·a§tirma

.ndaki

açddadigmdan

beri, neredeyse hiçbir

Lahrem

k

alanmda

998'de

kalmadi. Yirminci yüzyilm ikinci yatismda, cinselbir saghk endüstrisi olugtu. Pfizer ilaç firmast elmas" viagra'yl piyasaya sürdü. Bunun ardmbenzer preparatlar
olan

Glaxo-Smith-Kline an, Eli Lilly ve ialis
ve

olan Levitra'yi geligtirdiler.¯Sertleymeye yardimci ciro açlar, üretici firmalarma yllda üç milyar, eurodan fazia aghyor. Simdiira kadriarda. Çünkähdm cinselligi alamns

olabihr a kâr marji daha da üksek Viagra'nm üreticisi Pfizer firmasap4an aragtirma sosyoloji profesörü

fonu

alan

Edward Laumann 1999'da, eretti. eklerin yüzde 31'inin cinsel beaukluklar yagadiguu iddia ciesel anlamda anzah buluyorIatta kadmlarm yüade 43'ûnü Kadmm cinsel isteksizligini hastahk olarak gõren
ve olasi

:hicagolu

.u.

tedaviler

için genig bir ahm açan yeni bir semptom bulundu bile: HSDD ("Hypoactive Sexual Desire Disorder"), yani kisa-

FSD ("Female Sexual Dysfunction": Kadmlarda Cinsel Íglev Bozuklugu) kisaltmasiberi m kullamyorlar. Sände bozirklag¡un clerecesi 2004'ten
ca

istek

azalmast.

Bagka aragttrmacuar

PFSF-testi ile belirknebilir elsa da, hastahk kriterleri muglak. PFSF, "Profile of Female Sexual Functiog" (Kadmlarda Cinsel iglevProfili) anlamma geliyor ve arza, uyarilma, orgazm, tathässasiye aiin,
yarusira einseldamda öz

kavrayt; pararnetrelerinin
kapsiyor. Kadmlardan

cinsel korkulari

ve.kugkulari

kendilerini degerlendirmeleri isteniyor.. Smir degerler mevcut degil ama hangi kadm kendinden her alanda memrun oldugunu iddia eder ki zaten?

îlaç endüstrisi

iligki optimalleptirmesi

için

birçok ilaç

arag-

bagaridan sonra, Viagra'yi kadmtiriyor. cinsel organlarda da test etti. Cinsel güç takviyesi'kadmlarm larma daha fazla kan hücum etmesini saghyordu ama kadmlar bu yüzden illa ki daha fazla arzu hissetmiyorlardi. California'daki Mountain View'dan Vivus firmasi, kadmlarm cinsel organlarma sürülen ve daha iyi kanlanma ve yüksek kayganhk sayesinde amaçlayan kadmlarm daha kolay uyarilmasm1 damar genigletici Alprostadil'i

Pfizer, erkeklerdeki

yine de deniyor. Boehringer
alamayan ama

Ingelyerine

heim,
cinsel

antidepresan arzuyu

olarak ruhsat iddia

bunun

tetikledigi

edilen

Flibanserin'i

deniyor.

New

beyindeki böylece kadmlara daha uyaran ve fazla haz saglamasi beklenen PT 141 adh burun spreyine güteniyor. Ve bütün dünya genelinde bilimciler, bilgisayarh tomelanokortin reseptärlerini mografi
ulagtiklari aragtiriyorlar. yöntemiyle an görüntülemelerle,

Jersey'den ilaç girketi- Palatin

Technologies,

kadmlarm

orgazma

hazzm beynin hangi bölgelerinde

alevlendigini

,

zo4

Testosteronlu:baatlar,

kren ler. ve

merhemlerin

kadmm li-

Çünküero durgunluguna derman. olmasi- amaçlamyor dik hormonu,. çok daha: dügük konsantrasyondá olmakla
da damarlarmda
akiyor.

likte,. kadmlarm
vücudunikendi

Menopezdan

ira

üretimi.azaldigt için, kendine testosteron ilacr olarak görülüyor· ve hormon, kadmlarm cinsel.istek i üstü, vajina içi ya da agazdan tablet olarak veriliyor.. Da-

Temmuz 2005'te, Journal of the American Medicat Associcinsellik hormonon dergis.inde yayimlanan bir araecirma, cinsel istek azalmastyla bir mm dügük konsantrasyonunun. kasi olmadg,tm kamtlmh. Yani libido. üzerinde herhangi
olumiu etki.kamtlanaarsmg elsa da, Amerikah doktoriar
testostereo

stalanna

her yil

ruilyoalassa

pyta

öneriyor-

Bir bäbreküstii. bezi hormonu olan ve DHEA kasaltmastyla ilaç" Dehydroepiandrosteron da benzer gekilinen popeler.. Würzburg'dan doktorlar 1999'da, hastahk seviye"mucize

de harmon-eksikligi yagayan kadmlarda DHEA tedavisi esnada keyi&tisin ve isteklerinin bariz pkilde artugmi saplilar. Ancak tedavi gören kadmlar gerçekten hastaydt, böb: ustü bezleri dogru çabgruyordu. Würzburg'dan hormon

yöneticisi Brune Allolio aragttrmanam ve bu aragtirmamn "Erkegin. saghkh kansunn çayma gizli gizli a sonuçlarmi, -IEA kangtarmasmm ve b ylece karisam cinsel istekle ynmp uçacagan New Yok
terhis cinsel

beklemesinin bir faydasi olmaz"
I..

sözleriyle

yo

nluyor.

şakol4gLeonore Üniveräiksinden
ve tedavi

Tiefer, dok-

:larm

çal

elägmyer.
gerektigine
ve

.hkta

arzu

duymasi

Sir kadmm ne ne zaman bir bo-

aktan

söz edilebilecegine

kim karar

vereinär

:imsel sorunlar

sosynl, k.ühürel ve paikalejik

diye sornyor. sorunlardir -

bunun ätesinde
zukluklarmm

belki tabbi."
tespitte

dergisinde göyle bir

Tiefer Temmuz 2005'te Science bulunuyor: "Kadmlarm cinsel bove

çogu äz saygdariyla

birlikteliklerinin

niteligiy-

le alakah. îlaçlarla tedav.i edilemeyen geyler var." Tiefer, bú yesevigmenin zenginlikilde kadm cinselliginin tibbilqtirildigi Ge

ginin hormon seviyesi, kayganlik
na indirgendigi eleptirisini

unsurlari

ve sinir uyarimlariedici

getiriyor. Tatrain

için çok daha önemli unsurlar

olan iligkinin niteligi

bir birliktelik ve diger
ikti-

-

hayat partlarmm bu darsizhk
gösteren
uzmarn ya

arada

dikkate ahnmadigim

säylüyor.
ve cinsel

ürolog Öte yandan, Boston Üniversitesi'ade

olan Irwin Goldstein- ise, seks ilaçIari yeni

denendiginde
önce erkeklerin

da piyasaya

sürüldügünde

suçlamalardan

bikip usanmig. de,.sorunlarmm tamamen

her seferinde bag Viagra döneminden
psikolojik
säylüyor. oldugu

lafmi

sürekli

dinlemek zorunda

kaldiklarmi

Simdi

de kadmlarm, tatminsiz bir cinsel hayattan pikayetçi olduklarmda bu durumla kargilagtiklarim ifade ediyor. "Cinsel ilaç tibbileptirmekten endüstrisini ele tirenler bahsediyorlar" diye
elegtiriyor Goldstein. "Ben onlarm

bu yaptiklarma

psikolojik-

leptirme derim."
Kayink

Bartens W.: Lust aus dem Labor. Mit Viagra verdient die Industrie Milliarden. Jetzt kommt die Libido der Fra.uen dran: Wer nicht dauemd will, wird für krank erkläre. SZ Wissen 2005,5:68-72

SIRTAËRILARI Sirt airdari her geydenönce mekanikbir sorun mudur ya da zaylf kaslardan mi.kaµaklamt?
Sirt agulari
tedavisiz soguk algmhgi

gibidir:

"Tedaviyle

14 gün sürer, Sadece hastalar

iki hafta. En azmdan
zo6

genellikle."

degil birçok doktor için de kykirtici olan bu iddia, Köln ortopedi gefi Peer Eysel'den geliyor. Ey'tversite'Klinigi'nin ardmda, iltihap ya da tübazi hastalarda sirt' agrdarmm elbette bilir gibi. ender ve önemli hastahklarm yattigun hastanm rub halinin, gimdiye dek Ama sirt agnlarmda "Sirt agfinülenden çok daha önemli oldugunu söylüyor: tedavi yüzde 80'in rmda psikolojik faktörler sonucunu
rinde
I

L

·.

belirliyor."
a~gnlari

.

Sirt

·ayan

hastal.ar, bölgeleri için degig· , ergosanotu.

·unlu

teklemek

:aklarmi

.rler, yeni gilteahrlar, ofis yelerinde

inik

lar ve spor salarma kaydolar. Bu sirada iellikle tek bir
unlu

Sirt boyunca uzanan kemikli stegimiz, omurga. Yani bu mu psikolojik faktärlere bagli Leak? Ortopedi Kliniş'nden Marcus Heidelberg Üniversite eglik ailtenwolf, "Her psikolojik tepkiye fiziksel süreçler er" diyor. "Išunun kiiruntuyla alakast yoktur." Yine de, bir-

bölge vardir akulannda:

·

k aragtirmada

gärüldügü

üzere,

insorm

ruhsal

nlarma

yatkmhgi

için insanm iskeletinden

durumu sirt daha fazla malu-

eksunuyor. Însamn psikolojisi ytpraamissa, kemikleri ve nleri de gic1rdlyor igte. "Biz insanlar,,ssrt.agrdari yaratan bir
vramy

it

geligtirdik"

diyor Peer Eysel.
7

'

,

.

Ruh halimizia sortumzdaki
etkisi oldugu artsk karnthana;
si'nden ortopedistler
ve

yükün

neerindeçok büyük bir . saydiyor. Stanford Üniversitesirt agrilari

2004'te, hangi insanlarm

belirlenip belirlenemeyecegiZu araparma için, ilk baçLiiçbir gikâyeti olmah yan katihocilan beg yd boyuaca gözlemiediler. Sirt agnlarmm en iyi, bir kipilik profili dogrultusunda äuceden kestirilebileceni aragtirddar. olan gi sonucuna varildi. Çekingen ve hislerini nadiren göste-

ligtirdiklerini

ge-

buna yatkmligm

renlerin
yandan,

ha¢tahgm geligiminde genellikle en çok itibar ettikleri faktörler.pek az etkiliydi. Ne omurlar arasmdaki mesafenin daralumene.de agn provokasyonu testleri sirt Izbelirleme e yarlyondu. Sart agrdari bir aumarah halk h«stahgid2r. Günümüzde bagka hiçbir gikâyet ha kadar çok ip kaybi ve erken emeklilige Almanya'da her yll. 17 milyar euro kisinin hastalik bildirmesine, 75 milyon igzarara, günü kaybma, 530 bin kipinin erken emekli olma-sma, 270 bin hastanede tedavi vakasma ve 4,1 milyou gün hastane tedavisi3,7 milyon
ne sebep olur. Sirt agrilarmdan sebep olmaz.

sirt agrilarma ortopedistlerin

özellikle

yatkm

oldugu

göräldü.

Õte

dirabun

öncedo

.

Srrt

-agnkri

kocaman bir
üreticileri,

endüstri

var; agn

muzdarip hastalardan yagayan kesici, araba koltugu ve korse

spor salonlari psikosomatik

Mainzh geyden
somatik

ve sirt agrilari tedavi merkezleri. tedavi azmam Ulrich Egle 2002'de,

bel omurlarmdan
Uzun süre
yil ikiden

gikâyetçi hastalarin agri kàriyerlerinin her önce. psikolojik saptadi. faktörlere bagh oldugunu

boyunca lyilegmeyen hastalar en
yakm1yordu.

azmdan

beg psiko-

Hastalar genellikle her daha fazia farkh doktora görünmüg ve daha sik korku ve depresyondan gikâyetçi olmuglardi. "Agri algilandigi yerde
olugmaz"

gikâyetten

diyor Egle. Hastalarm
sirt agrilarinda

ruh

halinin

agirhgi

kemiklere dügük.

bindigi için,

ameliyatlarm
2oß

baçari

oram

<

ameliyatlarmm ulaphyor.

yüzde 10 ila 20'sinde tatmin etmeyen

so-

lara

elememekteri

Sebepler stres ve ammn kaynaklamyorsa, negter de ige yaramiyor.

üstesinden

yeterin-

relevant adversities in patients with el R., Esle U.T., Hardt J.: Are childhood bronic low back pain? European Journal of Pain 2002;6:221-228

ei R., Egle U.T., Rampe J., vd.: Somatisation predicts the outcome of in patients with low back pain. Journal of Bone and Joint Surgey eatment

002;84:189-195

t ainlannda dinlaumek,agri kasici µ de ameWat
çok daha iyi. Ve
"dogru"

dah olor mn?

lensel hareket hareketsizlikten
ramgm
iegin

da hem

agri yatkmhgi agirkanh

çok büyük bir etkisi var. hem de i; yerinde mutsuz olanlar yedi üzerinde
riskiyle

daha yüksek bir

sirt agrisi

kargi karpyalar.

Ìgini
-

-

daha da büyük tehlike altm11ikle zor olarak algdayanlar Agrilar devam ettikçe, hastalarm algisada durum içinden
imkânsiz hale gelmeye baghyor.
"felaketleptirme-

umasi

birçogu o zamaa durmau meylediyor. Doktorlarm bu tabirden kasti, sirt agrilarmda göreceklerine inanan ve her ne pahasma olursa ici zararlar korummaya çabgan hastalarm.korku içinde un agrilardan
Agri çekenlerin

pasif olarak agrilardan psikosomaa

kaçmma

d2¥FamgL.

Ñ25t2Ïaf agfl ÏR
Freiburg
öfke,

(daptirdiklari her geyi
özellikle

reddediyorlar.

Üaiversite
ktzgmhk
ve

nigi'nden

hastahklar profesärü
çogu zuman

Carl Scheidt,

grilar,

sirt agrilan,

intünün

üzerini bir dolgu gibi kapanyor"

diyor. "Hastala-

sakh hislerinin ortaya çakrnasma inin vermeyi ögrenmeleri avi açismdan faydah. O zaman çogu kez gikâyetlerde hafifyagamyor."
2c9

ie

,

Scheidt, sirt apdären faktör, örnek alman insamlardan
'arturabilen

äç

faktärü

ayiriyor.

îllk

ögrenilenler.

Anne-ba balar,

kardegler
tizmasiyla

agriya

nas11 tepki-veriyorlandr? uzanmigsa, d.iyeifade ediyor

."Anne eklem roma-

hep koltuga
ediliyor"

de
"duygusal

taklit

bu davram; çogu -kez ileriScheidt. ikinci faktör ise

baglam". Hislerini yagamasmi zorlagtiran bir ortamda büyüyen ya'da acih aytihklar ygayan bir insan, daha psikolojik baski altmda.oldugu durumlarda tekrar agri sonra ile tepki vermeye meylediyor, diye açikhyor Scheidt.

Üçüncüfaktsir
sinyalinin iletildigi

äse failkset. Eskiagnkr
sinirler

iz biraklyor. Agri
agrmm
"yolu

hassaslapyor,
altmda

aç1h-

yor". Agri psikolojik

baski

yagandiysa,

bu da iz biraki-

yor. Agri ve hislerin beyinde iglendigi bölgeler birbirine çok yakm. Beyiri bu iki durumu birbirine bagl1yor, çünkü agri vügeliyor. Agridan korku cut için stres ve keyifsizlik arilamma dayuldugu zaman stres.daha da. artryor. "Bu yoldan yeterince sik geçildigi zaman,

durumun

tetsi

de-iglemeye baghyor" diyor
oluyor."

Carl Scheidt. "O zaman da stres

ansiya.sebep

Çünkü vücut
bik
sistemin

hafizasma kaydeder. Limbeyin bölgelerinde, yani amigdala ve ön komissür
agrmm verilir.

olumsuz örnekleri

bölgesinde,

agri uyarimlari

lir. Omurgamizdaki tigine burada karar

iligkilendiriduygu alg11amalanyla bilincimize ne kadar giddetli geçBu bälgeder agri
ulagaCa L seçilir.

nyarimlarmm

hangilerinin periferiden

beyne

Saghkh insan-

larda, agr1yi beyne giden bu kontrol noktasi bulunur.
Kafka'nm
adarun sadece

yol üzerinde

frenleyecek birçok
tanali

"Kanun
agri

Önünde" adh hikâyesindeki,
engelleyen

derdini söylemesini belirli
sinir

yici spesifik agrmm

kapici gibi, sadece ve uyarunlaruu bastirmak için varolan, frenleyollari bulunur. Bunlar omurilik seviyesinde bastinrlar. Bilimciler bunu "Gate-Control2IO

iletilmesini

orie"

(kapikontrol
olumsuz

teorisi)

olarak adlandinr.

"Kronik

agn

abesive

duygularia agr1 egiı dügüyor Ye agr1 yo.anlamda

Ln

bastirici etkisi devte digi kahyor" diyor Scheidt.
hisler
nörobiyolojik

da yerle§iyor; tabiri se, sinirlere dokunuyor. Kapici agilabilir hale geliyor. "Sirt ulagtiga, tek si, sinyallerin sadece perifer sinirlerden beyne

·)lumsuz

U bir yol degil" diyor Mainz Üniversitesi'nden lrich Egle. üzerinden yukandan algdama sler ve kahplariapaglya neyin geri bildirildigi en az o kadar önemli." ru risk faktörä de küçük sirtagrdanm geligimi için bir diger

2kluk

döneminde giddete maruz kuma k. Seb ebi belirsiz sendromu yaçayan yetigkin hastalarm arasmda çocuk yagmaruz

bariz gekilde yükkoruma saglayamayan hasta anne Bu grupta, yeterince alarm çocuklarmm sayisi da fazla. Almanya'da bütün yeötü muameleye

kalanlann

sayisi

dayak yedigini ifade fiziksel "Bu insanlar, daha sonra sorun gikâyetle doktora bagvupleri varmig gibi· görünen birçok
12 ila 14'n çocukken
yaçadiklarmda,

inlerin yüzde

-or.

¯¯¯

diyor Heidelbergli ortopedi uzmam Schiltenwolf. Ivrim açismdan, bir yerimiz acuhgmda dinlenmek gibi, : agridan kaçama- tepkileri gerçi çok aniamk Ama akut durumunda faydah- olan davramelar, kronik agrdarda
zarar

>rlar"

ladan çok
"Hastalar,
zorundalar.

Øysa tedavi ne kadar basit clakendilerinin bir gey degigtirebdecegini ögrengetwiyor.

Õrnegin, agndan korkmamak
zaman

gibi" diyor
vazgeçiyorlar .

kaçmma davraragmann egigi yava; yavag tekrar yükseliyor." Bu darumda, krobir hissi yagiagn hastalan bik uzun zamandir ä21edikieri geçmesinin ne km r güzel oldugunu. Lar:Agrmm

Jtenwolf. "O

.gri

Rücken weh me, hat mehr rait der'Seele me-W.: Vom Kopf ins Kreuz.Olfder als mit den Knochen. SZ-Wissen 2005;2.:44-47 a tun

SM agrdanumsabebiriatgaade girtliir mü?
Tibbm neredeyse
rumu

hiçhir

alamnda

teghis ile

hastanm saghk du-

arasindaki

uçurum,bu agrdan.çeken

de edersek: Sirt
tomografi

kadar büyük degil. Daha net ifahastalarki räntgen, bilgisayarh
gärüntülerinde çikar çogu insanda
ama
-ortaya

ve manyetik

rezonans
eziyet

büyfik
apnma

ylpranma

belittileri
sirtmdan

insanlarm

bu çekip çekmemesi konusun-

çikmasma

bunu etkileyici da pek bir yey ifade etmez. Birçok aragtirma ekilde dogruladi. Bir incelemede, radyolog ve ortopedistlere yüzlerce räntgen fihni ve bilgisayarli tomografi görüntüsü
gösterildi.. N.akalarm üçte-birinden fazlasmda, doktorlar säzde patolojifsüreçl=er tespit ettiler ve bu vakalann bir kismmda gerekli gördüler. Kemik-. müdahale yapilmasmi hemen cerrahi
uzmanlarmm tüler,

bilmedigi bir gey .vardi: Önlerinekonan gärünherhangi bir sirt agnsi gikâyeti olmayan, saglikh üniveruzmanlarmm

site ägrencilerinindi.

Röntgen

yetigkinlerin. olan ama tedavi
seyrini

üçte

birinde

omurga-

da, hastahk göstergesi likler tespit ettigi o zamandan
sirt agrilarmm

gerektirmeyen
tercih

degigikettikleri mesa-

beri biliniyor. Ortopedistlerin kestirmek için
arasmdaki

ilerideki

kistaslar da pek belirleyici degil. Ne omurlar fenin daralmasi ne de agri provokasyonu testleri
önceden
'

sirt izdirabim

Daha

röntgen

belirlemeye yarlyor. · . hayret verici olan bir gey var: Ortalama nüfusun görüntülerinin filmlerinin ve bilgisayarh tomografi

degerlendirmesi gösterdi ki, 50 yagmdakilerin neredeyse yansi disk kaymasi geçirmig ama bunun farkmda degil. Öte yandan,
sirt
agrilarmi

yüzde 90'i

"nonspesifik"

yani agrmm

sebebi

bu-

açik ara en sik lunamiyor. Bu, ortopedi muayenehanelerinde koyulan teghis. Hastalarm yüzde 40'i bu yüzden doktora bay
2I2

ayor

icup

bekliyor. Bu durumda da onlara, bir açiklama dügmemek adma, omurgada belirtileri" bazi
ve
"agmma
.

äldügü söyleniyor.

m t a"grilarude.enfaydah gey hasta jimnastigi idid
tedavisi amaçh yapuan

staligm

limnastikhareketleri
adaleleri

güp-

gevgettigi ve iz faydahdir. Bu hareketler kasdmig azaltmaya yarar. lendirdigi _gibi kemiklere binen yükü .a sirt agruarmda bagka faktörler de büyük rol oynar (bkz.

.Stre.agrdarz her peydemönce mekanik bir un mudur ya da zaysf kaslardan mz kaynaklamrf). Insanm ede bulundugu.ruh hali, olugmasi için önemsirt agrdarmm ir tetikleyicidir. Özel hayatadan ya da iginden h.ognutsuz alar, hatta psikoloj.ik giddete maruz kakhgmi dügünenlerin

.T AÖRILARI:

agrdari yaçaria riski belirgin gekilde daha yüksektir. Bu sebeple, Îngiltere'de gerçeklegtirilen büyük bir aragtir-. ain, s1rt agrilargula, gramm aşiyla olduguna

bag etmek iç
"traksiyon"

düzenlenen bir
gibi tibbi mü-

hasta jimaastigi, hatta
kadar
etkili

ortaya skarmasi gagirtrei deDoktorlar 200 îtigilizhastayt gözlemlediler. Hastalarm ya-diger yarisma. agriyla daha iyi bag na jimnastik yaptirildi, için stratejiler ögretildi.
antiyi

taleler

tek

Bu skamjiler
2hykanhk

arasmda,

örnegin
ve

idan

korkmamak,

felaket olarak algdamamak
yönünde

ba-

Eareketlerden sakmma

-geligtirmemek

geniëlenneye tegvik edildi. di. Hatta hastalar aktivitelerini lara agi·mm nasil olugtugu ve nasd giddetiendigi açiklanda. muzdarip iki ay sonra, kaç hastamn Mlâ sirt.agrdarindan

agu belirlendi. Sonuca gare, iki tedavi gurubu arasmda bir fark yoktu. Aragtirmaya kaleme L numan k's . hastalari. agnyk hâg
,

etmek için geligtirilen programidra'yönlendirmeyi çünkü bu programlarageleneksel çaba gerektirdigi
tedavi anlamma.geliyor. tedaviden

öneriyorlar,

gibi hastalar açismdan

daha az zarnan. ve da ileride daha az ek

Hay ILM., Mullis R., Lewis M., vd..: Comparison of physical creattnents versus a brief pain-management programme for back.pain.in primary care: a randomised clinical trial in physiotherapy Lancet praCEÏë€. 2005;365.2024-2030

SMI ISKETIMi Báp we a§ir sogabalgmhil hastalddamde bol sm midh? tiikatilmeli
Doktorlar

Burnunut akmaya, bogazmiz karmcalanmaya, eigerler lurildamaya baglar Birçok baglamaz, vücuda normalden fazla sivi s.aglanmalidir. da
anne verir.

babalar da bunu sahk

insan için bu dügünce çok akla yakm. Genellikle sunulan açik-

lama, insanui
ate; eklenirsem mutlaka mikroorganizmalar

gripal

enfeksiyonlarda terledigi

4zellikle

daha fazia
oralara

ire bu yüzden

.de sivi

buna bir de kaybive

dengelemesi gerektigi4r.

Ayrica, bogaz
ve

genzi,
tu-

yikamak

yerlegig yerlegmez, eÂHr. Bogazi da genel olarak tavsiye

gäyle bir güzel

bronglan

daha tan yogun kivarnh balgamm, sik ve çok sivi tüketimiyle çabuk böylece balgam çikarmamn kolaylagt1(p,
"sivilagtigi", «bunun

da iyilegmeyi hizlandirdigi dügünülür. Genel fikir birlituketmenin zaran

gi, fazla sivi
yeterince

olmayacagt,

çogu insanm zaten

sivi tüketmedigi

yönündedir.

Avustralyali doktorlar bu Queensland Üniversitesi'nden dogrulugunu kontrol ettiler. Bu konuda gimdiye dek yayimlanrug literatürü degerlendirdiler ve biraraya fazla sigetirdiler. Uzmanlar, solunum yolu enfeksiyonlarmda bildik
tavsiyenin

I

tüketiminin,

genel kamnm aksine,
vardilar.

hiç de her

nadi~gt sonucuna

Brongit ya
antidiüretik

da

zaman zararsiz hatta zatürreede,

cut normalden

hormon (ADH) salbu durum ust solunum yollari, yani bogaz, ai·. Muhtemelen tlak ve soluk borusu iltihaplaruida da geçerlidir. ADH, brekler yoluyla ne kadar sivi atildigmi düzenler. Bu hormon daha.fazla la
salgdanirsa, vücut

sivi tutar.

ADH az miktarlarda

bulu-

losmen bloke edilirse, da {örnegin alkol tüketirninde) cuttan idrarla birlikte daha fazla sivi atihr. Ancak biz yine solunum yollarma dänelim. Solunum yollanedeniyle enfeksiyonu vücutta daha fazla ADH dolagimi
sa ya

gelirse, kandaki sodyum ve potasyum gibi tuzlar ve daha sulandirilmig halde bulunutlar. ineraller, normalden

eydana

i

durùmda,
daha
tukesulan-

armalden

e fazla.sivi

diginde, bile

a etkisi

tehlikeolabilir.
sodyum

..

iipuk

3nsantrasyonu

rçmlik, ve

kramp gibi
sebebi-

. ga

ykm. a.stri
.

:lirtilere
:t

verebilir

hatta
teorik

durumda loomaya bile
tehlke-olmadigini,

rieden

olabilir.

2nun

sadece

bär

zatürree

geçiren

>cuklarla

gerçekleptirilen

ada

çocuklarm

iki arag.tirma kamtiryor. Bir aragtirise ylizde yüzde 31'inde, dàger aragtirmada
vardt;

Pinde kanda sodyum:eksikligi

bn eksiklik agiri sulanadan kaynaklamperdu. Çok dep-ik sodynm konsantrasyosoguk algmlg hastana sahip dört çoeuk:õklji. Eu yämden,
2IS

liklarmda
nündeki

ve akciger

raintsukklarinda
vazgeçilmelidir.

çok sivi tüketilmesi

yä-

genet tavsiyeden

Guppy M.P.B., hiickan 5.M.,

DeÌÑar C.B.: "Drink plenty of fluids": A systematic review of;evidence for this_ recomspadation in acute respiratory infections. British Medical journal 2004;328:499-500

Maratonda se dega-Mdik garaktirm diger spor daHarmdasun I : Tili, susama hissi gelmeden önce mi
gergeklagmelidil?

Çok sivi

tüketmek

gerektigi tavsiyesini

duymug olmak için il2003 ya da 2004 yisu ve enerji içeceklesokakta,

laki maraton kogmak gerekmez. Herhalde lmdaydi. Birden, özellikle genç hanimlar
rinin

emzikli

metroda,

gigelerini keyfettiler. Bu gigeler yolda her yetde karçuniza çikar oldu.

koganlar bile, bu emzikli gige modasindan önce de, dayamkhhk gerektiren sporlari arken, efor hai·camans äncesinde xe sirasmda yeterince yap sisira vi tüketmek

Sporcularda

durum farkli. Ara

gelmeden
ediidigi

änee

Ner halükarda, gerektigÃi1:n .hettstek
's¢vi

susuzluk

hissi

çok hássnli

gör ünüyordu.

iddia

üzere, susadik
sivi

daga

·sarilmak

hissedildikten sonra gigeye ya da·bardengelemesi-için çok geçti. Ama eger vücuzarriam geldiginin igareti olarak açlik gibi hislerin sinyalini neden

da sivi ya da besin vermenin degilse, vücut susuzluk ya da
versin

ki?
nereden çiktigi belii·siz kalsa da, bilim-

Bu garip tavsiyenin
ciler

bu sporcu dogmasim daha detayh inceleme zahmetine gerçekten pek girigmemiglerdi. Gerçekleptirilen aragtirmalar
ya az sayida odaklanmisti.

sporcuyu gözlemlemig ya da zirvedeki sporculara Harvard Üniversitesi'ndenaragtirmacilar bu
2I6

aneyi daha genig bir zeminde
,766

mercek

altma

aldilar.

Arag-

ünlü kogu olan na için, 42,195 kilometrelik, herhalde en katihmeisun incelediler. 2002 y1ston Maratonu'aun da kogulan ve ne yazik ki bir de ölüm vakasi -28 yapndaki koguca finigten at önce y1gthp kalmigti- gerçeklegen maonu seçtiler. Sporculardan

hakkmda kakogu sirasmda sivi tüketimleri de vücuttan attiklari tutmalari istendi; hem aldiklari.hem tahmin etmeliydiler. Finigten sonra kopuculari miktarmi -kan örnegi almdi. Kogudan sonra katihmeilarm yüzde n

(kadinlarm yüzde 22'si,

erkeklerin

yürde 8'i) hiponatremi

bariz gekilde yüzde 0,6'smda fynni 3 kogucuda) gmügtü. Kogucularm adaki sodyum miktari o kadar tehlikeli seviyede dügüktü
yani kandaki sodyum

sterdi,

konsantrasyonu

olarak guur bulamkhgt, bag dönmesi ve kramplar gelebilirdi. Analiz, elit sporcular sunfma dahil olmatydana n, hobi olarak koganlarm, hiporiatremi geligtirmeye özelliksonuç

mesaortaya koydu. 42,195 -kilometrelik därt saatten uzun sürede koganlar, kogu sirasmda üç litreyuzden giddetli agirhk dalgalanmaa fazla sivi içenler ve bu Kadmlar ve yagayanlar özellikle tehlike altadaydi.
"izoto-

yatkm olduklarim

ri

e

,

hipoostremiye daha fazla maruz kalçünkü spor içeceklerinin îçindeki sodynm konsantrasyonu yaklagik cudun sodyum konaantrasyonunun beste birine içecekler tüketenler
aragtirmalarda

nk geliyor. Daha önce gerçeklegtirilen
.le elit

genel-

kogueular incelenmigti;

-bu,

sporcularda

hiponatremi

ki belli ki dahavdüpük. Aragtirmacilar, hiponatreminin
vurguluyorlar.

n oldugunu

bireek kagucu için bir soBos2002 kogusunu tamamlayan

oranlanmca, 1900'ün15.000. kan.L masiaa n Maratonu'nun dügük seviyede hiponatremi, hatta 90 kigide agir sodyum

kaybi sonucunnarilab.ihr.
.sivi

Kogueular forkh miktarlarda
oldukça
ve

terie-

tavsiyelerde

diklerinden her birinde balunulamar. Harvard uzmanlari bir: änlem olarak, kogucularm idmandan önce rnalarmi
ekilde maruz tavsiye ediyoriar. agirhšma

kaybi degigik oldugu .için genel basit
sonta tartilgäre bariz

Kogudan sonra öncesine
sahip olanlarin,

fazla vücut kalmamak ¿çins kogn sirasmda
var.

kätü yan etkilere tüketimlerini sivi smir-

Iamalarmda fayda
¥,ymk

Almond C.S., Shin A.Y., Eartescue E.8., vtl· Hyponatremia
Boston Marathon. New England

among

runners

in the

Journal of

Medicine 2005052.1550-1556

gemekten öneessun igerse, açhkhissi gider mi? insan
Yemekten yarim sonra öncesinde
menin yasak su ve

benzeri bir içecek iç-

oldugu

aileler

vardir.

mek frenlemesini bilinçli olarak sigacagidir. Bu açiklama
mesi uygulamada midede, naklama nuçta akla
tam

Kimileri de bu sözde yekullanirlar. Bunun arkasmoraya

daki dügünce ise, karm ¯siviyla dolarsa,
yakm

daha

az yemek

geliyor. Ama bu sivi igtah frenleiglemez. Bunun sebebi de içeceklerin

birkaç
süresidir. midedir.

saniyeden

birkaç dakikaya

uzanan,

kisa kosö-

Ve beyne açhk hissini ileten organ da

SIGARA Sigara tiryakileri, agir bir hastahia yakalamnca be kitii ahgkankktanuazgegerier mi?
Birçok kisi, agir bir hastahgin nikotin
verilmesine neden

ahykanligina

aniden

son

olduguna

inamr. Gerçi hastanelerin önünde

içen hastalar pek de bunun kamti gibi durmaz, ama onteghislerle kisa süreligine hastaneye yatan hasm daha hafif Fakat Cancer adh tip dergisinde ar oldugu dügünülebilir. birçok kronik hastamn sigara ahgyimlanan bir aragtirma,
ara nhšma ra
teghisinden devam ettigini gösterdi. Kanser hastaligm seyrini sürdürülmesinin ahykanligmm

sonra

si-

belirgin' da,
si-

kilde

olumsuz

yönde etkiledigi

artik

kanitlanmig

olsa

köyarisi, bile sigara hoylu bir tümör oldugunu ägrendikten sonra Texas allanmaya devam ediyor. Bu nedenle, Houstan'da
ra ahekanh-gi olan

kipilerin yaklapk

vücutlarmda

aragtirmaya katilan doktorlar, kanser hastabiraktmlmasma çok sigara ahgkanhgmm num tedavisifide savunuyorlar. gerektigini .önem verilmesi Çünkü tha

aiversitesi'nden

fazla

teghisi gibi, bir'çok insan için önemli bir dönüm m da kanser gelen bir olayda hastalar sigarayi birakmaya aktasi anlamina

k edilmeli.
ymk of the ceachable itz EJL, Finµrer M.C., Vidrio D.J., mL: Sinccesses and failures 2006;106:17-27 moment: Smokmg cessation in cancer patients. Cancer

ÍÑÍLLER "okummca" ijmer

gager mR

.

ilim, insam Ay'a y 11amayi bagardt, ama sigiller ne zaman sigillerin elir ve gider hâlâ tam olarak bilmlyor. At yüzden, hata olarak ortaya koymak ige yaramasuu okunmasi"nm birçok belgesinde bu batil assas bir mevzu. Almanya'nm

.

etkihayret verici bagarilar elde edildi. Çûnküplasebo görüi sigillerde, diger hastahklarm birçogundan daha fazla iy yaradigma kesinkes äyor. Tedavi, hastalar cilt Freiburg'dan sadece. uandiklari zaman bayank oinyer
"okumanm"

iançla

219

hastahidari
söyle radigmdan

uzmani

Wolfgang

demigti: "Baza..hastalarsigillerde
adlari
yariyordu

bu strasser yürden

yillar önce ige ya-

dig macununun

kadax emialerdi.
.da."

ker ige
renkli

Ama

Strasser. bu

Inandiklari zaman çogu durumda, örnegin
. macuna

çizgililerden

degil, sade, beyaz bir dig
ciltte bir viriis
verici e

kullan-

mayt öneriyordu. -

Si

ler genellikle

eksiyonu

zemininde

olugur. Bu rahatsizhk

fazlahklarm.tedavisinde,

sigillerin

dondurulmasuun
riislatin
. maruz etkiledig

fayda sagladigi kamtlandt. Bu yöntemle vicilt. hücreleri kurutulur ve virüsler soguga
äld.ürülür.
igigi,

birakilarak
ay

Bu açiklamayi
ya

fazla bilimsel bu-

lanlar için ise,
efsunlu

dig macunu
mutlaka

da birtakim karmagik

säzlerle okunmasi

ilk ve son çare olur.

SPERMA

Meni biiyökoranda spermadan mi olugur?
Spermler --bir bogalmada 100 milyondan
nin yüzde sperma artik

da- menibile olugturmaz. Meninin büyük bir kistm keseciklerinin ve prostatm salgilaridir. Bu yürden, ki10'unu
erkeklerde

fazla

olsa

sirlagtirilmig

de

meni

bogalmasi

olur

-

ancak

meni

sperma içermez.

.

SPOR igi Sperum bile saÖhga gelir mi? azi
Elbette
önler. sporun

istisnasiz tavsiye edilir. Ne de olsa -fi spor neredeyse ziksel aktivite, genellikle keyif verdigi gibi birçok hastaligi ? Spor kazalarmi olumlu
etkileri
ve

sakatlanmalars olumsuz
tansiyon,

ige dahil etsek bile, erkilerinden faziadtr. Ama
.agm «do

yüksek kan gekeri, yüksek

ve yüksek

kan

22.0

degerleri gibi irli bir yogunlukta
Bayreuth
"dugük

tipik

risk faktörleri, spor ancak düzenli ve yapihrsa olumlu yände etkilenir.

Üniversitesindenbilimciler bunu kamtladilar.
açismdan seviyede" sporun sa ne gibi etortaya çakarmakti. Bu dügünceden hareket

1açlari,

eri oldugunu

:rek,

üç senelik

bir

aragtirma

çerçevesiride,

agm

kilolu,

hantal katihmcilara bir yilhk hafif bir egzerProgram, bütününde haftada bir 90 programi oluguyordu. Bu bir buçuk saatkikahk hafif ahytirmalardan
uyguladilar.

artif olmayan,

süre içinde yürüme geklindeki dayamkhhk antrenmam lümden sadece biriydi. Katihmeilarm programmda, güçlenme ve rahatlama nin yamstra ismma, gilendirme seanslari vardi. Fiziksel aktivite
ahytirmalari

yedi yürüile

n enerji, Verilerin

haftada yaklagik 500

foluyla harcaila 800 kilokalori (kcal)civa-

adaydi.

degerlendirilmesi, dügük
--hafta-

riyede

sportif aktivitenin

bit düzenli yapumasma

rag. ·

açasindan risk faktören- saghk i üzerinde neredeyse hiç eekisi iadişm koydu. Katurmortaya

algilamalaarm fiziksel açidan öz gerçi olumlu yände degigti ama ogram yüksek kan yag degerleri,

O
.O
.

n gekeri seviyesi ve yüksek tansiyan siglamadi erinde ya hiç etki ya da ancak SShnAragtLIm2 k az etki gösterebildi.

t

daha

önceki

incelemelerden

elde edi-

a ipuçlarmi.

dogrular

nitelikte:

kahci bir olumlu . etki anaak aftada 1000 kilokalori --hatta daha da irisi
22I

Saghk .

2smdan

I

..

I

2000 kilo2000 kilokalori-- haroandigt varian saglanabiliyor. ila beg kere yarim saat ile bir kalori harcanmasi, haftada aç denk geliyor. Fakat bu kasaat arasi süren sportifuktivitelere

dar yogun bir çahymada, si sayesinde belki insaam da
egrersizlere

sporan ömrü

saghk açisodan
uzuyor'fakat

olumlu etkieklenen zaman
_kilolu

harcamyor.
.

için Ayrica koltuklarmdan kalkmayan biëçok agm tavsiyeler çok korkutucu. Hemen hemen kin·1sehimbu tür uç bàdan spor delisixte danü,gmeyi basaram1yor. Bayreuthlu spor
uzmanlari

yine de arageirmalarmi Düsük seviyedesporun

büyük bir bagari olarak göilk yilda salt saghk açismdan

rüyorlar.

faydasimn gerçi at oldugunu, ama bu kadar yumugak bir baglangicin sportif aktiviteyi sûrekli olarak arttirmak için çok uygun oldugunu
¥9yrnir

if ade ediyorlar.

Sygusch R., Wagner P., Janke A., Brehm1: deren Nachhaltigkeit bei unterschiedlichem
Zeitschrift

Gesundheitssport Effekte und Energieverbrauch. Deutsche

für Sportmedizin

2005,9:318-326

.

unn messie koguda sportifbagari getenekle ilgili ilside asd belirleyisi olen teknik weautrenman disiplini midir? Kmg
Ïyi kogmak için önemli olan
aslmda

genler. Bu tür disiplinler-

de genler igin yüzde 90'mdan fazlasmi belirliyor--- geriye kalan cüzi miktar igi. Ve farkh kökenden insanlarm da antrenman genetik yapismda, dikkate almmast gereken muazzam farkhhklar var. Kisa mesafe kogu ve uzun atlama disiplinlerinde dokuz kez Olimpiyat gampiyonu olan Carl Lewis bunu gäyle özetledi: "Biz siyahlar fiziksel olarak birçok durumda daha iyi bir
yaplya

sahibiz."

Spor doktorlari bunu farkli genetik

temel-

alarak

adlandirmayi

lin Dünya Atletizm

JamaikahUsam 100 §ampiyonasi'nda metrede
ye¢iyorlar.
rekor,

Bolt 2009

9.58 saatletizmin

dünya rekorunu kirdi. Bu inamlmaz lyilerine bakildigmaa da görüleni dogruluyor: 100 ve 200 irktan dünyamn en luzh yüz atletimn arasmda, beyaz kimse yok. Afrikah dayamkhhk mucizeleriyle karpla nriuzun

:yle

·rede

:a,

mesafelerde

de

ashnda

azmbktalar.

Suur Sahra Çölü'ndebir yerden geçiyor olsa gerek. Tiknaz uh, kash kisa mesafe atletleri bu suurm batismdaki Nijerya
ülkelerden

çikiyor. ABD ve Karayipler'den çogu, Yeni Dünya'ya getirilen ve orada en siyabi atletlerin soyundan geliyor. Öte yandan, eleytirilen Bati Afrikahlarm

da Senegal gibi

ika'am

dogusunda

ve

kuzeyinde,

zayrf yapih,

uzun

mesafe

:deri

agir

bas1yor. Freiburglu doktor ve Mman Spor DokDickhuth, "Nereaçadan ekstrem

I.ari Birligi'nin bagkam Hans-Hermann
bütün profesyonel
sporcular, genetik

-se

yantlar"

diyor. farkhhk atletlerde Bu
atletlerinde

kaslarm yapisinda- görülüyor. kaslar yüzde 80'in üzerinde
sporcular autrenmansiz
"hizli"

a mesafe

En iyi be-

;

ve hazirkksaniyede kogabilir. Dünhalde bile çogu kez 100 metreyi 11

liflerden oluguyor. Eu

mesafe kogucularuidan biliniyor ki, bazilari un en iyi kisa -iki yll önce tesadüfee bir Amerikan futbolu takimmda ya da Buna karym, en ka bir spor dalmda 'ke¢edilmig oluyorlar. arili uzun

kaslar yürde 80'in üzerinde ha yavag" ola.n kirma Uflerden ohaquyor bu tür bir gene10 km'yi 33 dakikada yaplya sahip olan biri, antrenmanstz abilir. Beyaz irktan çogu insan karma tipe dahit Yüzde
mesafe sporcularmda
-

nefes nefese siyah sporye 50'den olugan kas yapilari onlarm sebepten, uzun ara yetigmeye çahymasma neden oluyer. Aym safelerde de ortalamamn·üterine riadirenç1kabiliyorlar.

Kas yapisun

ve

kaslaran oksiten

tüketimini

belirleyen

tek

bir gen degil, en azendam: 30-40 genetik äzellik. Aym gekilde, nöromüsküler koordinasyon, yani yüksek frekansta büyük güç yine de kramp geçirmeme yetened harcayip de genetik. "Bu
temeller

olmadan-krsa

olmak mümkün mn yüzde
trenman

d'ünyanm en lyilerinden -degil" diyor Dickhuth. "Bu özellikler bagari

mesafe

-koguda

80 ila 90'mi belirliyor." Bu
ve

dogru beslenmeyle de desteklenirse,
"önninüzdeki

gellikleren

uygun

an-

yür

metreyi

daha da kisa sürede·kogmano

memkün olabilecegini

dügünü-

20 yil içinde 9.67 yor Dickhuth. Nitekim 2004'te saniye mümkün olabilir" diyen Dickhuth hakli çikti.

Ancak, birçok spor doktoru, ilaç
masaydi
sporcularm.100

endüstrisinin

yardimi altmda

ol-

metreyi 10 saniyenin

ping suçlularmdan
metreyi

leceginden güpheli. Ben Johnson,Linford Christie ve biliyoruz ki, yasak ilaçlar yardimiyla
saniyenin onda ikisi-üç ü kadar daha çabuk

kopabidiger do100

kognak

mümkün. Dickhuth'a
rinde

bu

mesafeyi

gäre, gen dopingi yardimiyla belki günün bi9.4 saniyede kogmak bile mümkün olabilir.

insanda agiri hizli bir kas yapisi var ama bu yapi gimdilik genetik olarak bloke olmug durumda. Bu kas yaharekete geçirilirse, Avrupahlar bile pisi, gen oynamalarlyla günün birinde sol geritten gidebilirler.
rekoru
"näromüsküler

Çünküaslinda her

9 saniyenin

altma

Ama 100 metre dünya hiç dügmeyecek. Adim frekansi.ile

yöneltme"

dogal smiri olusturuyor.
anlaruna

Bu, sinir

sinyallerinin

kaslara

ulagtirilmasi
ve

geliyor. Yani dü-

günmek de zaman
gamaz.

ahr

insan dügündügünden daha hizli ko-

Dickhuth HH: Genetik und Grenzen der menschlichen Leistungssport 2004;1:5-11

Leistungsfähigkeit.

.

224

IIKOMA
suni komadan
"uyandirmak"

tayr suni homahn uçandarmakzor mudm?
doktorlar için gizemli

itayi

gey degil. Köln-Porz Hastanesi'nde anestezi gefi olan Mandozu düzenli bir gekilde L-Abel suni koma için,
"ilaçlarm

çekilir" diyor. Genellikle bu iki ila üç saat sürer. Uyutan lar etkilerini yitirir ve --bir terslik yayanmazsa-- kan dolagiile solunum tekrar kendiliginden iglev görmeye baglar ve

tamn bilinci açihr.

'Suni koina hayatm kiyismda bir durumdur, bir vita minidir*" diyor Abel. "Bu tibbi bir korutna önlemidir" diye
narkoz

uzmam. "Çünkü suni komayla organlarm ijen ihtiyaci ve enerji harcamasi däger, viicuda kendini to-

±yor

Lama imkâm saglanir'." Ayrica ay1k dutumda, iyilegmeyi leyen bazi bilinçli ya da bilinç dig1tepkiler yaganir. Digariancak çok az tesir edilebilen
vejetatif

sinir sistemi günde solusebep olur. Bir

:ok

kez

tansiyon

yükselmelerine

ve nabiz artiglarma,

a

hizmin yükselmesine

ve agri tepkilerine

in kanamasmdan sonra, bunlar zarar gären beyin bölgeleri feci sonuçlar dogurabilir ve bagka sinir hücrelerinin de
neden

ar görmesine

ailir.

Vücudun

bira

'

derece sogutulmasi.
için ayrlama vücut
,

pi organlar

koruma saglar,
ama

sonrasi

,

.

4

dügürülmemelidir, kü bunun için kamn
uidirilmasi

-:A
· .

gerekir.
L

tabohk

bakundan en dügük dümeydeyagam (ç.n.).

Hastalari suni komaya sokmak için,

damardan

vernig

agri ve exigie-*"¾ANgigggesellikle tek

uyJµrihaçşga
less

gevgetici ilaçlar d.a ekler. yanilmamasidir"pliyar oraala

My£re,a

"Narkozdan Abel. Ayrica .ilaçlar narkoza
'sadece

farki, illaki ameliyat

etkil¼ir; çankä narkoz wwnsürek kontrol altma almabilmelidir. Subirkgç sa,at.sürmeli ve.kolay ve.solunnm dürtüsü ilaçla.basuni komadayutkanma.refleksi rildigt içia, hastalara suni solunum ve suni beslenme uygula-

biraz daha

mr. Banun

için mide.sendasi,

solunum
sürekli

tüpü ve infüzyon

taki-

lir. Yo ,un, bakim servisinde num,
tansiyon

olarak

kalp,

nabiz, edilir.

solu-

kontrol ve kamsoksijen satürasyonu tibbi bir rutindir. "Bütün Hastalari suni komaya sokmak yapabilir" diyor Mandeneyimli yogun bakun servisleri bunu
fred Abel. Ama bir hafta sonra suni komanm zararlari larun agabilir. Enfeksiyon, özellikle akcig,er .iltihabi
vardir.infüzyonlarm

faydatehlikesi

takildigt noktalarda

mikroplar

yerlegebi-

kötü durumda kan zehirlenmesine kadar göt,ürebilir. Hasta hareket _edemedigi ve kan basmci dügürüldügü basinçtan doiçin, tromboz ve exabolinin yamsira organlarda lir
ve

bunlar

en

layi

olugan

hasarlar da

tehlike

yaratabilir.

'

-

TERAPlSi §ELAT

zehirlerden se metabolizmaya ait maddelardenarmdirdabilir mi?

§alatterapisiyle,daniarlar

tehlikeli bile. olabilir. Ama uygulama Teori çok cezbedici. tedavi yöntemini inceleyen ve mev2005'te birçok cut literatürü degerlend.iren_Stiftutig Warentest bu sonuca varanafikri, d arlardaki tortulari çözmekdi. gelat tedavisinin özellikle EDTA (Etilen Diaten yola çikiyor. Belirli maddeler, kimyasal min Tetraasetik Asit), gerçekten de agir metallerle
"alternatif"

226

legime girme ve onlari çözme yetenegine sahiptir. Bu olgu 41 yllmda kegfedildiginden beri, agir metal zehirlenmelerintedavi

için kullaruhr. Ancak damar rahatsizhklari gelasyon
"kireçlenmig"

ve

kireçtedavi

imeleri

yaptci

maddelerle

ilemez. Zira

bagarih gekilde damarlardaki madde sadece kal-

rum

m nmdan

degildir. Tortu, kolesterol, ölü hücreler, iltihabi reaksi-' unsurlari ve bagigikhk sisteminin diger bilegenlerinin kariolugur.
terapisi,
"açak

Selat

boru

beri birçok yandag vücuttan-mineral n etkisi kamtlanrug degil. Bilakis. EDTA kalp diger maddeleri çeker. Dolayisiyla kramp ataklarina, im bozukluklarma, hatta solunum durmasma sebep olabidengesindeki degigiklikler nedeniyle Ayrica, elektrolit
80'lerden
.

damarlar" ilkesiyle kazanmig olsa da, bu terapimisali

kan babagigikhk sisteminin zedelenmesi, dügmesi ve damar iltihapL3nmnbri meydana gelebitiemm sonrasmda terapisi birçok ölüm vakast bi-yaçanan :. Selat
>brek

yetmezligi,

imektedir.

ynsic

frungWarmtest: Die andere Medicin. "Alte.rnative" Heilmethoden bewertet. Berlin 2005

fürSie

IIDFREMI -

zofreai ilaçIari gi¾gpligginll
. innmyordu.

·-

Artik daha az gan

tkilerimi wait .
doktorlar da
50 yllda
tam

.ma

Ne. de alsa, gizofreni tedavisi
öyküsü

en

bir bagari

gibi görünüyordu.

Psiko-

beri, bu ilaçlar hasbozaklugu ve diger beAgin halusinasyon, kurunta, dügünpe göderini o kadar hafifletebiliyor ki, hastalar ayakta-tedavi
ilaçlar piyasaya çaktiggrdan

.rmakolojik

bile kisa bir süre önce, timarhanelerde, taburou olata, hatta hava almak için bile digariya ç1kanlma ümidi oleraÀœ1 kes insanhk digi gardar aleogn toda kapali tutula, hi geligmeler hastalar için- muazzam. ilaçlari Wh yilias•dan beri var ve b'u ilaçlarm bir Simofreni kisäii hâlâ kullamhyor. ilaglarbeyinde dopamin reseptörlerini
"deliler"

rebiliyor.

Daha 100

MA

(tam-olarakdopamin N2
resel antenl.ere yerlegen

reseptöriiriñ)

'bloke

ediyor. Bu hücsadece

dopamin ama hastarin

ruh ha-

biligsel iglevlerini degil hareketlerini ve hassas hareket yetenegini de etkiliyor. Ilk-kugakpsikofarmokolojik ilaçiarda,
ve

lini

iletici görevi gören bu maddenin
man, tutulma,

titreme ve adale
fortaya

dolagimi bloke edildigi zakasilmast gibi Parkinson hastaçakiyor. Hastalar, ilaçlari
agir

hšma benzer belirtiler
yan etkileri nedeniyle

çogu kez biraktyordu.
yeni

90'h

yillarm

yaygmlagti:

bagindan beri Atipik nöroleptika

ilaçlar kugak antipsikotik (ya da diger adlandirmayla
tek

ikinci kugak antipsikotik

ilaçlar). Bu ilaçlar sadece

tarafh transvaat

dopamin ferine de
ediyordu.

reseptörlerine etki ettigi -

degil, serotonin için daha lyi
etki ve

ve noradrenalin

daha az yan etki

ABD'de yaklagik 3,2 milyon
ya'da rip. Bu

gizofreni hastasi var. Alman600.000 ila 800.000 insan bu akil hastaligmdan muzdariski yaklayik
ekibi

hastahga yakalanma ABD'den bir psikiyatri
mercek altma

yüzde 1. New England

2005're ilaç1arm etkilerini.ve

yap etkilerini ni

aldi. Aragtirmacilar

Journal of Medicine
kugak
antipsikotik

lyi etki etmemekle
etkilere

dergisinde ilginç bir sonuca vardilar: Yeilaçlar eski kugak ilaçlardan sadece daha kalmiyor, sikhkla benzer gekilde agir yan
Diger yandan,
atipik nöroleptikler

de sebep

oluyordu.

olarak adlandirilan
rimn

yaklagik

bu ilaçlarin fiyatlari klasik gizofreni ilaçlaon kati.
228

·

.Bu sonuçlar psikiyatrlar

enen ilaçlarm üreticileri kan Saghk-Dairesi'nin (NIH) mental saglik

için bile oldukça gagu·ticiydi.. Dede bu duruma pek sevinmedi. Ame-

bölümunün bay;

için, "Hem doktorlar bem de am Thomas Insel aragtirma astalar artik farkli tedavi olanaklarmi kiyaslamak için yeterli

ilgiye sahip" dedi. "Bu aragtirma ne de olsa gizofreni tedavinin incelenmesinde en büyük, en uzum ve en bagamsiz arag15ğ0 hasta bu aragtirdahil edildi. Idastalar geligigüsel bee gruba ayrildi ve onra 18 ay boyunca ya klasik ilaçlardan Perphenazin- (Trilan) ya da yeni kugak ilaçlardan Olasnapin (Zyşrexa), Qu.

rma." ABD'de 57 hastaneden yaklagk

Laya

iapin

(Seroquel), Risperidon
verildi.

(Risperdal)

ve Ziprasidon

3eodon/Zeldox)

Yeni kugak psikofarmakolojik
testlerin

ilaçlar 90'k yularda piyasa-

a süräldüklerinden çogunu, in üretici eñikle

beri gerçi sak sik kontrol edilmiglerdi ama
akut tedavide.

2

kuunmm izni alabilmek

firmalar yaptirrmyti. Dolayistyla bu aragtumalar bir-iki ayhk süreleri.kapalyor, az sayida hastayla
ve ilaçlarm

karplaçardgözler I., > dayamyordu. Böylece, yeni araprmamn sma rdigi durum açaga çikm2.matti. Yeni ya da eski kugak ilaçãar rk etmedi hastalann yürde 74'ü Raç1an yan etkileri ya da
-

rçeklegtiriliyor

çogu.kez plaseboyla

.

terince etki gösœrraedibleri

sehebigle

tedavi.sonlanmadna

rakti. Sadece yeni ilaglar grubuma gicas Ohnzapin,

hastda-

a yürde 64'ünün ilacy i bir sonuç elde etti.

birakmassyla,digelerinden biraz daha
firefremi

Olanzapin
ca

bu

araptumada

kryasia biras daha
yan etkileri

enkili gekih&lrAMeeti.

diger gšÑ¾pethrinidört Ama
äte yan-

Ln

çok agrrdi.
arturant

Diyaheemedyr menhohama
¯ladl.munnda

sertlegmesi yaygndi.

ris-

ni

bariz gekilde

daggiklikleri vekelesBütün ilaç-

rol yükseligi,

Olanzapin

larda, hastarlar kila aittyi ya

ek oladi. Bergide aragtirmaya rak yayrmlanari yotumala, Sonuçlan pekâlâ moral bozucu ¯diyor psikiyatr Robert Freedman. olatask tanimlayabiliriz"

B.

Ancak ilaçlarm her

-hastada

farkh

etki yarattigim

da

vurgulu-

yor. -ilaçlarda Parkinson Beklentiriin aksine, yeni -näroleptik hastahgr benzeri harebet bozukluklui da eski kugak ilaç1ara yeni kugak ilaçlar bu bozukkiyasla daha ender de ytirilmigti. Aragttrmayi kaleme alan luklan hafifletmek igin
-cysa

uzmanlar eski

.sonucu,

"Öret
gÖEC'

olarak,

yeni ilaçlar

bu

aragtirmad'a geklinde

kugak ilaçlar2
Bonn

hiçbir

avantaj

saglamadilar"

.

ifade ettiler. p Üniversitesi'ndesikiyatri profesörü ve Alman Psikiyatri. Dernegi'nin

bagkam Wolfgang

Maier bu konuya farkli

baklyor. Maier incelemeyi, eksikligi doldurdu, çünkü delik hayatuu
tedavi
ve

"Ashnda bu aragtirma büyük bir uzun g6zlem süresi hastalarm günilaç yirketlerinin en çok parayi kazandiklari
geklinde yorumladt.

sûrecini yansittyor"

"Öte yandan
kapasitesini böylece bu hasadapte olabili-

yeni kugak nöroleptik
ve

ilaçlar hastalarm zihinsel

hayatlarmdan memnuniyetlerini arttinyor, talar hem i; hem de sosyal hayatlarma daha iyi
yorlar." Maier,
olmasi

kistas
"ilaci

bu durumun, hastalann nedeniyle aragtirmaya dahil

ilaci birakmasom
edilmedigini
-ayrica

tan er, ma

sadece bir nöroleptik ilaçbirakma"nm bu aragtarmada bir bagkaima geçmek anlamma geldigini- savundu. Maisaghk sigortalanilaçlar sözde hiçbir ige yaramadigmdan,

bunlan

ödememesi

için yeni sebepler

sunulmamasi

gerek-

tigi uyansmda

da bulundu. Uygulamada birçok hastanm bu
sagladigmm

ilaçlardan

fayda

pekâlâ görüldügünü

ifade etti.

sonuç1arçikardiklari Aragtirmay: kaleme alan uzmanlar da yine de çekingen davramyorlar. "Etki, yan etki ve fiyat

tsmdaki

ilari

<te

amaç çatigmasinm doktorlar, hastalar, hasta yageleve siyasetçiler tarafmdan nasil deterlendirildigi, ilaçlarm ne sikhkla yazildigun ha.ngi psikofarmokolojik
'

I.irleyecek."

·
it

berman J.A., Scoup T.S., McEvoy J.P., vd.: Effectiveness of drugs in patients with chronic schimphrenia. New England Journal Medicine 2005;353:1209-1223 . he choice öf antipsychotic drugs for schizophrenia. New England M=ent:

of

-antipsychotic

Journal of Medicine

2005;353:1286-1288

,

M5iYBN

Ita-blokerier

r yButem midiië
amaçã

dii¢rmak igin igi se dene'amig teneigono

.

ia-blbkerler (ß-Blocker)
dügürme
İâZiâSlyla

1

tansiyootuz yih agkm bir süredir, hästalara veriliyor. Bunlar, kan damarlar-

L

giddetli aktigmda
adlanardan

bagrarnli -ACE inhibitärü ve
söktürûcü

üketik olarak

idrar

ilaçlarm

yamst-

bu ilaçlarm hem etkisiFakat son zamanlarda Îsveçli tip uzman; hem de guvenirligine dair kugkular artta. riiú05 adh dergide bu ilaçlari bir meta analiz ydmda Lancet MiittalMer, belfrli bir úçëvainde rixerték idhnaildtsr ·çaredir. ilÍc
gerçeklegtirilen
ve

anu ûzerind.e

üstün


...

afigttrmidati

de-

irl'endirmelëri Umòa
ve

bu degerleridirmederibir
·
nunlari,

özer çikarmalari toplamda
ne-

;1smdalf örellikle ônemli saydir.

dah4i e key.se 106 bin hastayr kapsayarr.13 bñyhk

Göteborıdan

degeraragtirmay1 Degerliiidirme, beta-taloker3&in tansiyonn diger ndirdner._ Uzmanlar, açlar kadar etkili ykild düynamedigi †ñnüntle. yainndi, çogtrkez ek ofstak bagka ilaçlar da eta-blokerleriti
gerçegladen yola- çakark

erilmesi.gerektigi

bu sonuca

vardi-

lar. Ayrica.beta-blokpipzigstklikla
rühiyos

de göYine de bewhleker kullpmnunda beyih kanamasi riski,¾erhangi bir teragi pygulanmaşgi duruma kiyasla daha dügüktü. Ancak etkileri, bariz gekilde beklenenin altmdaydi. Zira diüretik ilaçIar ve ACE inhibitörü gibi tansiyon dügürücü diger ilaçlarla karyifaçorildigmda, beta-bloker kullammmda beyin kanamasi·riski yarde-16 yäksekti. Ölüm oram ise

tehlikeli

yan etkiler

daËa
yoktur

-yüzde 3 daha y üksekti. Beta-bloker atenolol
nuçlar
verdi.

aragtirmalarinda, UzmanÍar

özellikle kötü so"Beta-blokerlerin
olur"

yüksek tansiyonda
yorlar.

hiçbir

etkisi

demek yanhy

di-

bu sebeplevden, dünya genelinge mydari yk bir mily ari bulan yüksek tansiyon hastalarmm redavisinde beta-blokerlerin .ilk seçenek olarak dügünülmesi yerine diüretik ya da ACE-inhibiyakh tärleri

"Ancak bu etki optimumun

altmda."

Uzmanlar

gibi ilaçlarm tereih edilmesini

öneriyorlar.

T.indholm choice

L.H.,

Carlherg

in the treatment 2005;366:1545-1553.

B., Samuelsson O.: Should beta blockers remain first of primary hypertension? A meta-analysis. Lmcet. hypertension? Lancet.

Beevers D.G.: He end of beta blockers for uncomplicated 2005;366:1510-1512

.

Kronikgüksek tansiµada gördilli diireniiarahklarla kontrol edMineli idid m
Tip
ögrencileri

-

bunu daha ilk khaik sömestrlerde
tansiyonlu

ögrenirler.
uzmam olugan

hasta da bunu bilir. Ûç tip daha 1939 ydmda, kronik yüksek tansiyon nedeniyle retina hasarlarmi degerlendirmek için bir simflandirma
tirdiler.

Birçok yüksek

gelig-

Çünkü kalp

ya

den ve hastalar böyle kabul ediliyordu-

rahatsizhk

da beyindeki damarlar zarar görmehissetmeden änce --gimdiye kadar
gäzür
2)2

agtabakasmdan,

uzun

zaman-

-

yüksek tansiyon

var oldugu

anlagilabiliyor.

Ancak son yd-

·da

bu

teghis

metodu

giderek daha çok sorgulanmaya

bag-

idi.

Hollandah baza -dahiliye uzmanlari ve göz doktorlari, ksek tansiyonda gäzdibinin rutin kontrolünün faydalari
mesleki. yaymlarda yer alan kamtlari toplayip

erine

bir

ma-

J

.lede

degerleridirdiler.

bu konnda önem tagiyan 111 Amsterdamh tip uzmanlart aptirma buldular. Gözdibi incelenmesinin yorum yelpazesi o edar genig ki, doktorlar tip dilinde funduskopi olarak adlanolatak uygulanmasmi
tarafmdan

rilan incelemenin rutin aragtirma

tav-

re etmiyorlar.
tedavi.

Çünkügözdibi damarlarindaki küçük degigikdoktorlar
çok farkh gekil-

der

uygulayan

cde

degerlendiriliyor. Aynca retina basarlan ile kalp ve tanvon bastahklari arasada istatistiksel alarak kesin bir bag-

uti

kurulamadi.

den Bom B.J.H., Hnlaman C.A.A., Hoekstra J.Bl..., vd: Value of routine funduscopy in patients with hypertension. British Medical Journal2005;
331:73-77

ish

THOS çisige .bmarsang

iminnas

slur musag?

humma olarak da adhadirilan tetanos. hâlâ ölümcül .clostridium tetani adh r hastahk. Eu hastahšg, bakterium ikteri neden olur. Ancak bu bakseripask.givilerden çok haySindirim LBÏZrm sisteminde gërälür- Tani at pieligiyle ya da da
yaral
maya

azikh

zekle temas ermig ve soara

sebep

olmuy

her-

urgi sivri

bir

nesne

pash bir çivideadaha

tehakelidir.

333

TiraalderiWhy

labilar h

m.eksiMijinia

Twnsklarmda
açik redk

ara

zü sik sik duyarlar.. Ama bir insanm

arabéyaz

=lekecikler

görüned

kipiler bu sögörünen ya da kalsialakastyok-

tirnaklarmda

lekelerin,

o-kipin.in -yeterince sit ürünleri
ahp
almamasiyla

ynniyënünden tur'. Lekeler

zengiebesinler

dahr çok,
tirnsklarm

tirnak marug

yatagndaki

ufak tedelenmeler-

kaldigi çarpmalardan kaynaklahava girmesiyle ilginir; trnak dokusunun oluyumu esnasmda lidir'. Insan daha khllandigi elini daha sik çarptigi ve yaraladigi için de, gu dur-um geçerlidir: Solaklarda bu lekeler daha
'çok

den in da

çok sol elde,.sag
rülür.
.almalari

elini

kullananlarda da daha çok
yatagt . ay-sürer.

sag elde gö-

Lekelerin

geçmesi için, bütün tirnak

boyunca yol
.

gerekir ve bu¯yaklagik üç-dërt

TUUALET Tuvalette-urunsiire oturmaksaihksiz midir?
Bu inampi bilmiyorduri.
rmda annelerirán ve

-

Ama birçok tamdigim,
tuvalette

çocukkikla-

büyükannelerinin

niun

sere

oturmamalarmi

salik verdiklerini-

anlattigma

göre,

bu yaygm

bir bog inam; olsa gerek. Ama boy inam; nedir ki aslmda? Tip fakültesinde, hasar görmüg damarlarm çok·ìstisnai durumlarda karm bälgesindeki basmç artigiyla y1rtilabilecegini ögrenmigtim.. Atardamarlardaki
rizma--örnegin tuvalette

bir genigleme

-tibbi-

tabirle

anevikmil-

digi

zaman'yirtilma gåen

--hisar

uzun süreyle ya da fazla eforla tehlikesi tagir. O zaman kanamalar arterse-süre·kalmak,

ya

da

beyne giden
uzun

lir. Fakat tuvalette

beyin kanamasi yaganabidaha kisa kullammlara.

234

mm

e illa

ki daha

uzun

süre

ve

daha çok

ikimldiip

anlamma

mez. Dolayisiyla

annelerin

ve

büyükannelerin

tavsiyesinin

Belki de onlarm yola çikmasi muhtemel. ka- tehlikelerden rkusu, genç delikanhlarm (zirabu tavsi eyi sadeceerkeklerrduydum) kendileriyle fazla yakmdan ilgilenmeleriydi. bulagici hastahklardan yaygm korku Bir diger açiklama; evdeki tuvalet de dahil- hep Lbilir. tuvalet Özellikle
-buna

kroplarm, bakterilerin ynvasi

olarak

görülür.

'KU

ik

uyumaksaghkh mdir?
hakh olsaydi, insanlarin
aptal

apolyon

ço.

nhigu

olurdu.

"Bir erkek

i
'
-

rt saat, bir kadm beg seat ve bir dala alti saat uyur" dedigi rivayet -

ilir Korsikalmm. Kendisinin ise pek kuya ihtiyaç duymadigmi Ama ashnyaplyor-

dia ederdi.
.

sahtekarhk çünkü
.

L,

durmak bilmeyen gizliyordu
otururked
nyksiari
-

nienmek

apolyon

ögle uykularmi

ya

da gündüz o kadar

tkin oluyordu

ki,

egermde

myuya kahyordu.

Napelyon'unkilerden gece zla. Almanya'da yetigkieler ortalama yedi saat sekiz daúka ruyorlar. Ottalama saat 23 civart yatsporlar ve sabah alti ile

Însanlarm çogumm

ti

buçuk

epa

kalioyorlar.Geos arkuso sucesi açismaan Avortalamasmdalar. Ingtlizierwe lentyanlarbirka¢dakika
arasi

tha az nyuyor,

Îspanyouw vekortekMiler ise biraz daka faz=

la. "Bütün.hadidesimirlograltusunda,
saatiik ortalama nyku sûresi son.ydlarda

günde yaklagik pek

yedi

degigmedidene-

JürgenZulley. mykuya ihtiyaç duydugu, ne boyutta bir uyku skuk¾ñimim tehake.avanum geldigi ve fazla uyku=

bilir" diyor Regensabogitan

nysku.araftwmacasi

însanmgünde inaç saar

da ararh cluralmadqikarmsunda alanrma lärdegiller. Ashadailsu,hain
nun

uzmanlar

bala hemfi-

laamis clegiLBiz neden
äncüsü

and sorusu henüz yamtki? Uyku
aragtirmalarmm
"her

:uyuyoruz

sayilan, Züsid15 Alexander Borbély, bunun uyku için utanç verici bir soru" oldugunu kabul ediyor. uzmam Çünkü birçok açiklama denemesi oldugunu ama hiçbir nihai
cevap

olmadigmi

ifade ediyor.
almaruz

Yeterii uyku

insam yaglandmr
vücudun

geligim

ve tamirat

için birçok iyi sebep var. "Az uyku saghgi berbat eder" diyor Zulley. ve Çünkü içleri aykuda gerçeklegir.

beyäme hormonu derin uykuda salgilanir.. Bu hormon çocuklarin boylanma uzamasmi etkiler. Yetigkinlerde büyüme hormoan,

Örnegin

hücrelerin onardmast ve yenilenmesi için.änem tapr. Bdétykhk sistemi de mykuda yeniden yapilamr ve yeni görevler için savaga hartriamr. Bäylece uyku strannda interlökin 2
ve 6
-vücudun

enfeksiyonlarm
maddeler-degerleri

bastirilmast için daha yogun
yükselir.

salgdadigi

Çok az uyku birçok metabolizma sürecinin degigmesine sebep olur. Örneginyetersiz uyku nedeniyle geker tûketimi etkieksikligi yagayan insanlarda bu yüzden daha sik diyabet geligir. Ayrica bu kipiler agri kilo.almaya, yüksek tansiyona ve vücudun yüksek kortizol üretmesine yatkm-

lenir. Kronik

uyku

dir. Bunu kalp
tersizliginde vadede maalar,

ve

dolagun hastahklari
çok agardir"
uyku
236

takip

kisa.vadede psikolojik
sonuçlar

eder. "Uyku ye-

stres -ay,tr
arasmdaki

fiziksel
az uyku

bassa da, uzun diyor Zulley. Ama uztehlikeli
suuri

ile yetersiz

olarak

belirleyemiyor. Elbette bu birakildigmda

suur

kipiden kigiye de besinsiz birakil-

iyor. En -azmdan amen uykusuz
ari zamanki

deney farelerinden biliniyor ki, bunlar
tamamen vardiya ölüyorlar.

kadar çabuk

Uyku aragtirmalari
usulü

diye dek uykusuzlugun

sonuçlarmi,

çahgma'

J

uyku ritminin bozulmasim etkilemesini

ve uyku bozukluk-

m konu aldi. Fazla uyuma olgusu buna kiyasla bilimsel I.anpek o kadar detayh incelenmedi. Oysa çok fazla uyku-

da sagliga zarar verdigine dair birçok gösterge mevcut.
ide

sekiz saatten fazla uyuyanlarda ölüm oramve hastahklara yatkmhgtn bariz gekilde. yüksek oldugu artartigmah bir konu degil. San Diego'da California Üniverortalama Daniel -Kripke ilginç

si'nden
sku

bir benzetme .kullamyor:
Yogun
masa-

da beslenme gibi
çahemadan

(sel

-- daha azi daha makbuldür." endüstri.topltuniarmda yogunlukla

L iç¾ere geçiçIe, insanlarm

hem kalori hem de

uyku

ihtiyaci
-

zamanlarda

dügtü. Muhteinelen
milyon

az yiyen uzun _yaglyor

Ez

uyuyan da uzun yapyor.

Toplamda birkaç
en
epidemiyolojik

kipiden alman bilgilerden elde

kendilerine iyilik etmedikleri
a uyuyan uyku agim

bulgular, bariz gekilde uzun uyuyanladugûncesitiidestekliyor nite-

e görünüyor.

Bu bulgulara góre, günde yedi buçuk saatten kadmlardy ölüm orarn günde üç buçuk ile dört

: arasi

daha yüksekti. Aym gekilde, günsekir ya da dokuz saatten fazla sûrny'orsa, kalp ve sistemi hastahkirma daha sik ve diger rahatsizhklara
etkitetici, ama bunlarm ne-

uyuyanlardan'bile

Jamyordu.

Zulley için gerçi bu sonuçiar

WHiginden hilâ ikna olum; degik "Siindiyedek .yap11an ptrrmalárda, insanlarm hasta olduklari içm mi fazla uyuar1, yoksa fazla uyuduldart için mi haštalandeklari açakça

ayirt

edilebilmig

degil." Kripke de
ettigi veriferden
.uzun

yor. Ama elde

sunubir hesaplama yapmig. Bana

verilerini

çekinerek

göre, çok fazla uyumak,

hklar
rülen

ve ölüm

vakalart

haglantih bütün hasta besaba katildigmda, ABD'de en sik gös.

uykuyla.

därdüncü

älüm.sebebi. açiklamasi

için farkh yaklagimGäzlemlenen bu durumpn uyku ihtilar var. Ömrümüzün son haftalarinda ve aylarmda yacuniz bariz gekild,e artiyor. Yayli insanlarda uyku ihtiyacm-

da hafif bir
ancak .

artig,

onlarm

önlerinde

artik

-onlarca

yd

degilmo-

y111ar oldugunun uykulari

igareti olabilir. Diger bir açiklama

deli, insanlarm, de daha
nen uyku uzun

siklikla uzun säreligine bölündügünyola çikiyor. Bälüsüre yatakta.kaldiklarmdan

da insanm, sagligunn kötä oklugunun bir igareti. yagadigi bitBir diger unsur.ise,. äzellikle fazla uyuyanlarm onlarm kinlik ve uyuçuklugtm stres ve hastahklara kargi direncini çok uzun süre kadügürmesi. Ayrica fazla uyuyanlar
ranhkta

kahyor

-.igagt

sevmeyen.insanlarm

bah erken kalkan insanlara kötü haber var: Fazla uyuyanlar
miyor. tan

älüm oram da sakiyasla daha yüksek. Ama bir de sadece saghksiz olmakla olduklarma

kal-

Onlarin daha
zevk

keyifliinsanlar
aldiklarma

daha fazla

ya da hayatdair hiçbir kamt da yok. Bugeri -kalamna

nun ötesinde,

fazla

uyuyanlarin

nüfusun

ki asla dair

psikolojik

hastaliklardan daha sik muzdarip
uykunun,

olduklarma

igaretler var.
,

Çok az
etkin,

henüz yaygmlagmig

daha ha

kadar saghksiz oldugu de'gil belli ki. Az uyuyan insanlar bir bilgi çahymaya daha hevesli ve bagarili slayihr. Fazla
miskin ve ekmegirii tagtan uykuya

çok fazla uyku

'

uyuyanlar

ise ürkek,

çikarmaya

da-

az meyilli.

Alman haberci Sabine Christiansen

4 Temmuz

2004'te "Almanya
mizi mi

ÇökügünEgiginde

--

dalip gelecegiProgra-

kaçiriyoruz?" konulu bir program

sunmugtu.

nm

bagmda

seyircilerini

ilginç.bir

itirafla

pagirtti: "Almanüç-dört saat uy-

çok

fazla uyuyor.

Örnegin bir inek günde

yla yetiniyor.
mk

Ben de,"

mystedt S.D., Kripke D.F.: Long sleep and mortality: rationale for sleeprestriction. Sleep Medicine Reviesus 2004;8:1S9-174

ley J., Knab B.: Unsere Innere Uhr. Freiburg 2000

Lley Mein Buch vom guten Schlaf Münih 2005 J.:

iya

görenler daha derin ini,igir?
tam aksi

Imda

geçerlidir.

Rüyalaruu

hatirlayan insanlarm

Herkes kusu daha hafiftir. Ancak igi sirastyla açiklayahm: ya görür. Her gece. Rüyalarimwi hatirlayip hatirlamamabaghdir. Ayrica herkes gezie kadar derin uyudugumuza Leribirkaç kez uyanir. Ama bunu ertesi sabah hatirlayabil:miz içiri, uya mk kaldigmuz sürenin en azmdan iki-üç dakisüreler kisaysa,.hiç yi bulmasi gerekir. Uyamk kaldigumz
·.

.z,

ahksiz uy udugumuzu d-üg ünürüz. Uykusu hafif olan insanlar, rüyalaram
agir olan

daha iyi hatirlarlar.
geçen son agama-

rkusu

kipilerde,

uykunun

rüyasiz rüyalarnu

·1

o kadar baskmdir ki, bu kipiler

hatirlayamazlar.

Irin

meMularia

,

k daba saibbh nudu?
odamn
isisirun

sanlar uyuduklari

farla ohnasmi

genellikle
sa-

.

vmezler. Yorgamri

alti yeterince

sacaksa, yatak odasuun

a ya da çahema odasi rçok aile büyügünün

kadar sicak olmast gerekmez. Ancak bu tutumla olma tavaiyesi de asimda
isirmamak,

lartih.

Kigin yatak pencereyle

odasim

hatta

üstüne

üstlük

ik

yatmak.

hiç de
239

saghkh

degil. Aksine, sognk

zaman, sogdkisiginhšma karur.'Çevrede

mekarlarda

uyundugn

burun mukozast

daha kolay
varsa,

sebep olacak virüsler

bunlarm mukozaya iq1emesi kolaylagir. Böylelikle, soguk mekânlarda uyunduguada,ûçütme riski daha dügük degil, daha yüksektir. açiden, uykr mekânlanmn Tibbi isismm 16 ila 18 mekânlar derece olmasi önerilir; bu degei·1er diger için esas sayllan

18-22 derecenin

biraz altmdadtr.

UNMYASAM
Dahaaz yigen daha umn
Bu
teori

hè?

bilimini aragtiranlarda oldukça ragbet görmekte. Bu teze gõre, gidanm kisihnasi ämrü uzatiyor. Bu mekanizmanm nasd igledigi tam olarak bilinmemekle birlikte, daha az gida ahndigmda metabolizma. için de daha az artik
olugtugu ve daha az gida bilegeninin oksitlendigi, böy1ece de vücut için daha az tehlike olugtugu savunuluyor. Evrimürün

yaglanma

bakig.açismdan bir teori daha var. Bu sava gäre, organizdönemlerinde, gida bollugu yaganacak zamana mamn ayakta kalabilmek için, üremeden vazgaçip hayatta kalkadar
'açhk

sel

maya endekslendigi
vadede almmasmr

dügünülebilir. Bu, bir canli türünün uzun hayatta kalmasim garantileyebilir ve daha az besin
uzun yagam

ile iligkilendirebilir.
olursa olsun,
"az"m

Hangi teori dogru
mina mevcut. yagadiklan

bazen

"çok"

anla-

geldigini

kamtlayan deneysel bulgular yeterli derecede Daha 1935'te, siçanlarm daha az besinle daha uzun
gözlemlendi. Benzer deneyler kancali kurtlarda,

sirke sineklerinde,

hklarda
masom

ve

farelerde, su pirelerinde, ärümceklerde, bakäpeklerde yapildi. Maymunlarda da, besin kisiluzattigi tespit edildi;

yagami

insanlarda
sertlegmesi

ise, daha az

besin

tüketildiginde

en azmdan
240

damar

derecesinin

a

dügük oldugu biliniyor.
ve

Londrah gerontologlar beklentisi
arasmdaki.

biyologlar, besin miktari ile yamelanogas-

i

baglantiy1 drosophile

de (sirke sinegi) incelediler. Sirke sinekleri, onlara daha az illa ki daha uzun yagamiyorlardi. in verildiginde Õnemli

.ltûmastydi

sineklerin männsünde neyi kistiklariydi. n, aragtirmacilarm eklerin yayamlarmm uzamasmda en etkili unsur, mayamn toplam kaperhizin degigtirilmesiyle - bu arada

i miktarmm etkilenmemesine dikkat edildi. Daha az geker :etimi de hayvanlarm daha uzun yaymmammi sagladi. Hem azaltildlgLnda, sinekler ortalama 42 gun ya, hem de geker
addar. Sadece mayamn azalnlmastyla 38 gün, gekersiz
ama

yayla

25 gün hayatta kalddar. Her geyi yiyebëen hayvanlaoldu. Maya sayesinde, sirke
ve

ise ancak 23 günlük ömürleri
yag

ihtiyaçlarun kerguiyoriar, geker ise degigiklik heara karbonhidrat saghyordu. Mänülerindeki n 48 saat sonra yagam beklentilerini etkiledi. Aragttrmacdar elbette sinekler
anlar

ekleri protein

deneyler amerinde

yaptdar,

degil.. Sanaçãri, yagam beklentisi açismdan kadar çok (yada az)- gida tekstildignin degilshangi gedalatüketildiginin önemli oldagunu açakça ortaya koynyor
üzerinde gimdiye

4tirmacuar
açikça

kadar, kalori kaymgann degil kalori
etkile
I

ctarmm yaglanmayi

a da

belli ki, fork yarzian

Oysa angânäyorlatds.
mcelik degli, nitehk.

bu-

nir

tana L, Meyer T.E., Kkin 5.: Long-term calorie restriction is highly eñective of the Nadend the risk of atheresdesseisaha n reducing M of Sciences 2004;101:6659468 (cademy of life

Calories do not espInsa extension r W., Piper M.D.W., PartridspL: by dietary restriction in drosophila. PLoS¾efogy 2005,3-e213 pan

241

-

UARÌSLER. SA heaktand;¾täng.alquena
m umhtamai idri
Aãle fertleriade
ningeur. marlarda
varise
2

seis akigmaardahe

a.

herlées bu tavsiyeyi.duySakbacak becak estäne atmamaksmiz, çünkü bu, daza.rark bit.tikanmaya-sebep elabilir. Akla yakm gelibacak.hadak.ügeüneatmca,

yarkmhk

olan

yüreysel kan dolapm sisda«nnrlar sikigiyor ve kan,-bir an änce kalbe dogru yola koyalmak yerine birikip bagdokusu zayif olan damarlari geni leterek bacaklarda kahyo.L Hatta diyet ürünleri imal eden bir Anwrikan girk.eii 1999'da.reklam kampanyasmda bir günlügüne-bacak.haak üstäne atmaktan vargeçme çagtemi engelleniyor, risi yapmigti.
.

yor..Zira

Ama hayarh niye
sani.

her zaman hayirh
zararb etkisine

akibete

gätürmez

in-

dek Simdiye

yaynalamzug-literatürde,

ne atarak

oturmang>

bacak bacak üstüdair hiçbir igaret mevcut

risk faktörleri incedegil. On iki şityük aragtigmada.varislerin lendi. Ne de olsa 50:yagm üzeri kadmlárm yaklagk yarisi Ve .

yaghca. beyleria yuzde
rindan muzdaxip.

Erkeklerde _varis olugumu için-en büyük·tehlike sigara._kullammt ye hareketsizlikten kaynaklamyor. Kaduila,rda, agiri kilo, .harelsetsialik., gebelik ve yüksek tansiyon
varis ologumunu

damar agla17i.bacaklanda¯geniçÏemig

destekliyor.
zorunda etkisi

̧Xerinde bü,tün gün
olanlar

malija
yüzde

da oturmak 80'i,

durher halükarda telilikede. muzdarip olanlarin birinde de varis -oldugu..

ayakta

Genlerin de büyük
nu ifade ediyor.

var..Varislerden

en azmdan.

anne-babadan

New York Times 12 Nisan 2003: The Claim: Crossing your legs causes
veins.

varicose

242

,

TAMINLER taminIer wemultivitamindesteklari enfeksiyonlardan Irur mu? Dolaymylabu destekler, özellikle gagli insaniar in önemii midWT
agli insanlar, ele gidiyor
refah toplumlarmda

en

luzh artig gösteren.nü-

es grubunu

olugturuyor.
-

Yaglanma, birçok farkh degigiklikle bäylece, örnegin enfeksiyou kapma yatkmhgi

erifeksiyonlara karei artlyor. Ama vitamin preparatlarmm aruma sagladtgma inananfat sadece yagh insanlar degil. Ennüfusun yüzde 2.0 ila 305, vitamínlerden

1

istri ülkeleriiide,
yilda

syda saglanacagt

tanya'da

dügüncesiyle bnulan tüketiyor. Sadece Alyaklagik 170 mil†on euro bu tür beslenme desiçin harcamyor.

:gi

preparatlari

LiBÏCrin

Cnf€k5iyonlardan

Lileri

bu

ek vitaminlerle

O'ysa farladan ahnan vitanasd korudugu bile bilinmiyor. Kibagryrkhk histeminin bir bütün ola"serbest

dügünüyor. Kimileti de vitaminlerin var olan radiiyilegmeyi hizlandtrdigina ya da astahklarda alleri" tutarak koruduklarma inamyor. iki Ingiliz bihmci, Sheffield ve Leicester üniversitelerinden análiz adi verilen bir levcut literatürü degerlendirdi ve meta
iyilegtigini

ik

aceleme

kapsammda

niteliksd3

açadan

yüksek

deger ifade

bilgileri biraraya-getirdi. Uzmanfar, degerlenditmeye alftoplamda 600 kankmctyla geiçokleytirilen sekiz aragttran, malavita min preparatatamn son derece çeligkili oldú ,ar W vitimin ilaveWinkr.kunantmma daiihi'çbir L.rmm ya da diger *a±dilar Araytirnraenel tavsiyeyi hakh künyadig terrÎëeäna
'görälûyordu -

·len

vianan kultarwmmm kattbazilarmda, düzenti obrnÑ mcilarda gerçi ufak boyana fayda sugläd2gx k gérçekleptirihnii üçûk ncak bunlar az sayida kaaltmeik

trm

ragtirmalardi

ve iscatisale- açasiridari
243

pok

agemlisaydmlyor-

du. Genelinde büyük çapli gerçeklegtirilen

diger arastarmater-

änee gerçeklegtirilen yüksek vitamin

aragtirmalarda

da ifade

edWeti;
ve

-zira

dozlarmda, örnegin kataciger, bäbrek

denin hasar görmesi gibi, yan. etkiler gärülebilir. fonkäyonlari etkilenir. Bahsi geçen
ilaveleri, izia verilen ilavelianaliyde

mi-

Ayrica hücre

vitaminlere

kisiz kaldi. Diger
multivitamin

ve haxumlarda vitamin olan ABD ya da Fransa'da inaga tam . en yüksek darda alm±µrla. bile bäyük ölçüde et-

yagh beyler

aragtirmalarda,
tabletlerinin

siradan

-bazilari

mineral
nasd etki

yagli insanlarda

ettisi incelendi. Burada

da

etki

degildi. Nadiren
rülmesinin

de elsa

vitaminierin

ya çok ufakt: ya da hiç mevcut koruyucu etkisinin göaragtirmalarda olabilir.

sebebi,

haufügük

katihocilarm
.

ABD, Fransa ve bir etki göbüyükaragtirmalarda rülmedi. Ama Hindistan ve ABD'de yapilan daha küçük boyutlu aragttrmalarda vitaminierin küçük bir fayda sagladigt
Hollanda'da gerçekleptirilen saptandi. Kutudan aragtirmasi, yucu etkisini ahnan vitaminlerin etkisi sadece
algmhklarmda

beslenme durumlaruna

yetersizligi

yagblarda
uzman

ince-

lenmedi. Avustralya C

ve vitamininin

Finlandiya'dan. bir
seguk aldi.

ekibinin

sözde koruson 65 yilda

mercek

altma

iki

uzman

(1940'tan 2004'e kadar) gerçekleptirilen
. .

lendirdiler. Günde 200 miligram kub mmmm
görülmesine
aragtLrmalarm

55 aragtirmay1 degerve üzerinde ilave C vitamini

az soguk algmhgi edildi. C vitamini, soguk algmliga bagladiktan sonra bile gikayetlerin hafiflemesine yardimci olmuyorde. Aragtirmamn yazarlari, bu veriler kargismsebep olmadigt tespit

hiçbirinde daha

da, yaygm haplarm ve

efervesan

tabletlerin

kullanunma güp-

yle bakilmasi gerektigi sonucunu
metodik açidan

çikarlyorlar.

Ancak küçük

kesin

olmayan

bir
agLr

aragtirmada,

C

vitami-

n. etkisi

görüldü. Bu
ahyordu:

aragtirma

efor velveya

ekstrem

du-

koguculan ve o ki, inaraton fayda saghyor ve kayakçdar C vitamininden dügen dem olarak C vitamini kullanunmda daha ender hastalamAnlagilan

mlari baz

LCut 1SISI

arlardi.

-Kadiki A., Suunn A.J.: Role of multivitarnin and mineral supplements in preventing infections in elderly people: sysn:matic review and meta-analysis randomised controlled trials. British Medical Journal 2005;330:871
the commen

of

mglas R.M., Hamilä H.: Vitamin C for preventing and treating cold. PLoSMedicine 2005;2·e168

tLM
imme

ilancmm

pt-p

adarmya-rf
kadar yanar rm yanmar rm, saat
beyinlerinde bazi degeklinde yalan sôyle"hastahk

alancilarm

mumlan

yats1ya
2mm

açta

söner bilinmez

bu însanlarur

giklikler oluyor. En azindan psikologiar,

inlerde"

durum böyle. Los Angeles'taki Güney California
ahykukk halinde yalan söyley

niversitesi'nden

n, insanlan kandiran ve diker innlara hileyle istedilplerini yapte-

a kipilerde beyin yaırsimn tinisaptadilar.
.

deg
katB-

.

.(

Bilimciler 108 göniillünün

gi bir grup içinde baz.: peikolojik stler y ar Jum†la,

hisÃ'

s yalan

söyleyen on iki kipiyi Iw-

lediler. Arayttrmacdar fonksi & d bilgisayarh tomografik' W
245

görün,tüleme
aktiyitesi

--bu

köntealefarkh

beyin bölgelerinin

sinirsel

beynin prefrontal korteks adi verilen hälgesindeki beyaz maddenin, kontrol edilen. diger gruplara kiyaala.yüzde 20 artznig oldugunti tespit ettiler. Gri madde miktara sadece yüzde 14 artmigti; böylece gri madde ile beyaz madde.oram yüzde 36 ila 42 azalmigt1. Bilimve diger ahlaki d.uygularm nörobiyolojik kargiligmm bulundugu beyin bälgelerinin prefrontal kortekste yer aldigun tahmin ediyorlar.

ölçãLür,,iie patoloj&

yalancriarda,

ciler pigmanhk,

vicdan

azabi

Beyaz madde ise beyindeki sinir baglantilarma lantilarma- denk geliyor. Gri madde, büyük ölçüde,
aktarmayan

-kablo

bagsinyalleri

ama

kontrol

eden

hücre çekirdeklerinden
çaba

oluguaragtirsöyle-

yor. "Yalan
yenlerde açiklamasi sinir

säylemek

büyük

gerektirir".

diyor,

maya katilan Adrian

Raine. "Hastahk dekalu

geklande yaka

yapreine.wik

bir

agdan

alugmasom

bu olabilir."

CT görüstülerinden

yola çikmak

kar-

magik davram; gekillerim çok basite indirgese de, Californiah verileri. gu aragtirmacilarin sonuca igaret edebilir: Hastahk geklinde yalan
var,

söyleyenlerde
ve vicdan

daha geligmig sinir baglantilari
gerekli kihyor.

zira yalan inga etmek.huru

Öte yandan bu
kadar

kipiler, pigmanhk
az sinir
yn V

azabi

duymaya

yetmeyecek

kütlesine sahip.

Yang Y., Raine Lene T., vd.: Prefrontal white matter British Journal of Psychiatry 2005;187:320-325

i,

in pathological

liars.

Mh P
Konunun
riyla
-uzmani

e kalma ihtimatini galtr mi?
olmayan

bu kodada hem£ikir.

birçok kipi, üreme tibbi uzmanlaÇünküher ne pahasuia olursa olsun
246

sahibi olmak isteyen ve hayatlan sadece bunun üzerine rulu olan çiftlerle sürekli karplagiyoruz. Bu çiftlerde kadmve erkekler

:uk

kendilerini.kargilikh baski

altma.sokuyorlar

ve

likla da kendilerini ya da eglerini redeyse sadece bu konu hakkmda konuguyorlar ve kliniklea Yillar sonra, çocuk : _darugmanlarma bagvuruyorlar. belki hatta çocuk sahibi na arzulari artik duruldugunda ve kabullendiklerinde, birden gu haberi duyuyonayacaklarmi
'sahibi

suçluyorlar.

Dostlarlyla

z: Bebek

·es

bekliyorlar. Genel açiklama kalktigmda, çocuk da oluyor. Göteborgla Belli ki-bu- bir yamly. bir
aragtirmada

pu gekilde: Basla ve

döllenme (iVF: klasik tüp bek iglemi) öncesinde ve sirasada psikolojik stresin baglantiolarak yepay dõllenmenin bagar oranmi n ve buna bagrmh edildi ve bu kadmcelediler. ilk etapta 166 kadm muayene
in-vitro
nuç ndan

atemettbbi

uzmanlan,

Lyük

rdan bilgi almdi. Sonrasada

döllenmig yumurta aktarilan-ve degerlendirilmesinde gör önüede buluodurulan 139 ka58'i tüp bebek.iglemiyle hamile kaldi, 81'i kalmadi. Bu
arasinda,

sikhya§anan korkulann-ve depresyonlarm açismdan bir fark yoktu. Ka<lmiarm kmrhga tepki olarak seçluluk, öfke, üzüntü, kenLg3Alklariduygular da (örnegin,

i grup

da keyifsizlik) humile kalan kadmlarda da amile kalmayanlarda da benzer sikhkta görüldü. tari, beklenti içinde Hastalarm korkularm1- &ÇLga Vgmamn
ya ashada

ni soyutlama

Lduklari için

içlerinden

geçenden

daha

olumlu

cevap

Ama isveglidoktorlarm veriledößenmenin baçansi sonuç olarak, psikolojik stresa yapay olimadigm merinde hiçbir -etkisi geteriyor. Bunun hiç de öyle olmadigma dair yaygm kam herhalde su halk agzi psikaynaklanagne Çiftfazia dert ettaezse, osomatik tavsiyeden
elbette muhameldir.
adm

umeleri

hamile de kahr. Bumöräldeëû

üzere haksiz. bir önyargi-

.r

elomdagi àçin genellikle maten moralleri bosak dit. Çocukkari
olaw giftlere

böy'lece4xha da fazia baskt
yeni sona¢ar
skotkabret

uygulanmakta. sirasinda

Diger
yagadik-

yandan,

bu lan anlayilabilir larmi olumsuz
¥9yn9k

kaanlaan,
-endiglerin

terapi

ve

erkiledgikoikusunu

hamile kalma gansgid rebilir.

An&Lim

L, Hoher H.,Bergh C.,¯hm¾er A.: Does psychological stress affect the ourcome of in vitro fertilisation? Ruman Reproduction 2005JO:2969-2975

·

BEKLENTiSi YAgAM Aileàsglan in- · il daha uma
..

e s,-

su sa@ar ms?

Çifderinbekârlardan daha uzun yagadiguu ya da büyük ailelerin yaµm beklentisini olumlu etkiledigini sözümona kamtlaher yil açiklantyor. yan istatistikler Bütün bu aragtirmalarm arkasmdaki mesaj u: lyi bir sosyal yagam genç kalmamizi
saglar; aile yayami, zahmet verse de, saghemizi olumlu etkiler. Aynca bu konuyla ilgili istatisti.klerden, bekârlarm ya da aile birliginden yoksun kigilerin ve yalmz kalmig insanlarm ge-

nellikle

daha kötä beslendiklerini, daha az uyuduklarim, daha fazla stres yagadiklanni (ya da en azmdan bu stresin üstesinden daha zor geldiklerini) ve bu yüzden daha erken öldükierini görürüz.

Avustralyali

tip uzmanlari aragttrma
ve

bu efsaneyi masaya
sosyal

yatirdilar.

Urun

süreli

bir

çerçevesinde, onlarin

70 yag üzeri neredeyse

1500 kipiyi incelediler
aile

hk geligimini kayit ettiler. baglar degil,
sila azmdan

davraniglanm ve
uzanyor -

sag-

Sonuç gu gekilde äretlenebilir:

Siki
en

dostlar insan ömrünü

Avustralya'da.

1992'de Adelaisde'de baglayan ve on yildan fazla süren aragetkili olan birçok faktärü betirma, yagam beklentisi üzerinde
248

lirlemeyi hedelliyordu.
aktivite ve ve

-

manlar, sosyal

hatta çevre partlan statü ve günlük ahykanhklar gak" faktörlerin'yagam gibi yumubeklentisini üzerinde bilecegi sosyal büyük etkisi olatip uzmanlan tarafmdan biliniyordu. Aragtirmada bu faktörler de istatistik olarak
".daha

-Ne de olsa, sadece beslenme, fiziksel genetik yapimn degil, yagamlan yer, ekonomik

ve iletigimsel ya

davramplarm nasil Mmrü da kisaltan gekilde--

belirlendi, böylece
etki.ettigini

uz-

uzatan

.

Sonuçlara göre, en uzun yagayanlar,
en

ahbaplarlyla, siki akrabalariyla ve telefonda ya da yüz yüze görügtüklerine dair her yil detayh bilgi ahndi.

riyle, çocuklarlyla,

Aragtirmaya katilan kipilerden, ne sikhkta ve yogunlukta egle-

septadilar.

dostlarlyla

çok
--

olaniardi
olmayanlar

sabit bir arkadag çevresi

.arkadag ve akrabasi

Hayret

da -en kisa ömürfülerdi.

verici

çocuklanna
e.
' '

yakin bagiart olmast yagam beklentilerini

olsa da, kipilerin -kendi ya da akrabalarma

kaybettiginde ya da arkadaylar usaga taymdtgmda da sonaçlar aym ds.

EgIerden biri ya da yakm bir aile ferdi hayanm

neredeyse

hiç

etkilemiyorda.

6.
:
.

y
.

Araytarnisyi kaleme lar, arkadaylaan . digini
tahmún ediyarlar.

alan

,...

kiginin yayam tarzim aile fectleršndendaha
fazia etkileBu dagünce alsigara ahykanhgs,
49·

uzman-

dogrultusunda,

..

I

I

i

.

I

i

. .

I

I

. -

I

I

I

I

I

de olsa, sadece beslenme, aktivite ve genetik fiziksel yapmm degil, yaçamlan yer, ekonomik statü ve hatta çevre eartlanve günlük ahykanhklar gibi "daha gak" faktörlerin yumubilecegi

lirlemeyi hedefliyordu.·Ne

biliniyordu. Aragtirmada bu faktörler de istatistik olarak belirlendi; böyleée manlar, sosyal uzve iletigimsel davraruglarm nasil Mmru uzatan ya da kisaltan gekilde- etki ettigini
saptadilar. riyle, çocuklarlyla,

sosyal

yagam beklentisini üzerinde
tarafmdan

t1p uzmanlari

büyük

etkisi

ola-

lerden, ne sikhkta ve yogunlukta
ahbaplanyla,
ve akrabalanyla

Aragttrmaya katilan kigieglesiki

dostlanyla
ya

lar, en çok arkadagi
olanlardi
'
-

görügtüklerine dair her yal detayh bilgi ahndi. Sonaçlara göre, en uzun yagayanve

da

telefonda

yüz

yüze

akrabasi

olmayanlar

Hayret

sabit bir arkadag çevresi da en kisa ömürlüterdi.
olsa da,

verici

çocuklarma

kipilerin kendi
ya-

km baglan
-.

1

'

lar aymyda.

rini neredeyse hiç erkilemiyordu. Eqlerden biri ya da yakm bir aile ferdi hayatuu kaybettiginde ya da arkadaylar usaga tagmdsgmda da sonuçAragtarmayi

ya da akrabalarum olmasi yagam

beklentile-

digini

lar, arkadaylaam kiginin yagam tarzim aile ferderinden daha fazia etkiletuhmin

kaleme alan uzman-

ediyotlar.
sigara

dogrultusunda,
.

Eu dägünce
ahykanhgt,

al-

249

kol

çocaklaram degl, eglerini ya da arkaday yagh insanlar Uzmanlar aynca, dinliyorlar. .etme darutalaria. bag daha çok ğzgüveni ve zor halini,
tüketimi-ya

da doktora

görürirnek söz

-k-onosa:olduganda,
arkadaylaruu

yakmhgom
stratejilerini
eglik

ruh

daha fazla

etkiledigini

yazismda, eden bir yorum açiklamasmi sunnyor. temel algdarken, olarak
varkgim'do ,al

Canberra

Anthony Jorm, Üniversitesi'nden uzâmasmiri dostlagun ömrü Yetigkin insanlarm
arkadaghklinn

dügünûyorlar.

makaleye
çogu

muhailenin

ediyor. bu gerektigini ifade gösterilmesi olabilecegini belitti o için çaba etkisi üzerinde olumlu saghk nm
Effect

korunmasi aba-

Giles L.C.,

JormA.F.: Epidemiology
of

Glonek G.F.V., Lusmo Australuns: the 2mm39:574·-579 old Health servival-in very intervencientrial.]ournal and Community 10 year Epidemiology on of aging. Journal it's time for an 200549:537-538 networks and health:

G.R.: M.A., Andrews Australiantoegitudinal

(«etia,1

networks study of

Social

Yagamnilk belirier mi?

ganemdak estiler yagam

and.Community Health

beklant là

gak geçen bir Oldukça geliyor. ek olarak çok akla yakm yetigkinlik dönenáne Bu dügünce- saghkh ve bir genç urak duracagmm çocukluk ve hasi·ahklarm bizden partlan, Ama her gey uygun çevre garantisi gibi görünüyor.Enstitüsü'ndeki ömrün Max-Planck bäylece.uzun bir degil. Rostock'ta Maier ve Rembasit bälümünden Heirw« bu kadar sayrlaragtirmalar clemografik asia geç kalinmig ämür için Alman"Uzun bir ile Dogu brandt Scholz, 1990 yilmda Bati uzman, carzmdaki desigiklikmaz" diyor. iki temel alarak, yagam etkileyebilecebirleymesini yaglarda ne kadar ya'mn beklentisini ileri lerin yagam

'

'

(

I

gini

aragtirdilar.

250

Demograflar, 1955'ten 2002'ye kadar Dogu Almanlarm ve ti Almanlarm ortalama 1955'ten yagam sürgini aragtirdilar. devlekde de 75'e kadar, her iki Alman yagam beklentisi klagik paraleldi. 20 yil içinde hem Dogu'da hem de Bati'da dmlarm yagam beklentisi 71'den yaklagik 75'in biraz altma kseldi; erkeklerde ise 65'ten 69'a çikti. 1975'ten 1990'a kaBan'da hizla devam etti, eski Dogu Alman yükselig geri kaldi, hatta neredeyse durise
yükselmeye

r

imhuriyeti'nde
.

'da

1990'da kadmlarda yagam beklentisi Bati'da 79 yildi, Doise 76 yilm biraz altadaydi. Erkekler 1990'da Batt'da 72 im deviriyor, Dogu'da ise 69 yagm1 ancak biraz aglyordu.

Dogu ve Bati Almanya'mn 1990'da birlegmesinden sonra, ile Dogu arasmdaki fark giderek azaldi. Gerçi tam bir egitti
me

hâlâ yaganinadi ama 2004 yilm<ia kadmlar hem Dogu'da egit bir yagam beklentisine n de Bati'da Si yilhk, neredeyse tipti, erkeklerde bu fark, 75 yil (Bati da) 74 yll (Dogu'da) 1990'dan 2002'ye kadar biraz daha fazlaydi. on yilda- Dogu'daki yagam beklentisi,.kadmlarda 76'dan 81'e, :eklerde ise M9'dan 74'e yükselerek beger y11artt1. Bilimcilerin daha detayh aragtirmalan, degigen yagam ko.ve
-yalmzca

Larmm
terdi.

yayh

insanlarm
ragmen,

yayam

beklentisini de etkiledigini

80 ve 90 yaglarmdaki Dogu 'Alyaµ nlar da, iki devletic birleymesiyle birlikte iyilegen yagam ullarmdan fayda görüyor" diye yanyor Maier ve Scholz.
mciler,

"ileri

iyilegen saghk hizmetlerinin ve yükselen gelir seviinin yagam beklentisini olumlu yönde -etkiledigini-dügünü(Dogu'da yeni nygulanan
emeklinin

·

Bata Alman. emeklilik
"dügük

sisterni

.da

birçok

maddi.gartlarunn

iyilegmesini saglada).

Rostocklu
tezine

bilimcilerin sonuçlari. ölnmlülügün
çeligki

digi"

olugturuyor.

es-Bu teze göre,. ölümlüInk

L Sabit

bir biyolojik üst suur

var ve

bu,üst-sunri ileri yagta

artik

etkilemek

mesinden

Oysa iki Almanya'nm birlegsonra Dogu-Batt karyda.stirmasa daha çok bir
müdikündegil.
"yük-

sek esnekligia"

igareti gibi görünüyor

ve

ekonomik,

sosyal

ve

siyasi degigimin i.leri-yaglarda

da insan ömrünün

uzunlugunu

belirleyebilecegini karuthyor.
Keyns\r

-

ein'langes Leben ist Maîct H., Scholz R.: Wiedervereinigung zeigt: Für es nie zu spät. Demografische Porsdrung 2004•,3:1-2 and the planicity of mortality at older Scholz R.D., Maier H.: German unißcation
ages. Rostock

2003

Vaupd J.W., Carey J.R., Christensen 2003·,30 1:1697-168 1

.

K.: It's never too late. Science

YEgli. AY S Yegilçay hanserden korur mu?
Yegil çay bir suredir -popüler bir mucize, her derde deva bir iÏaçolarak görülüyor. Eu içecegin, sadece kolesterol seviyesini ve kiloyu dengelemekle kalmayip, kanserden korudugu da söyleniyor. Ancak tam da bu farmakolojik özelligi gimdiye dek ciddi
rinde aragtirmalarda

gi polifenollerin

kamtlanmig degil. Yeyil çaym içerdiantioksidan etkisi oldugu ve hayvan deneyle-

kanser hücrelerinin büyümesini bastirdigt iddia ediliyor. ekilde.heAma insanlarda böyle bir etki yaratngt inandirici nüz kamtlanmadi. Ne 2001 yihnda 26 bin Japon ile yapdan ve
etkisini inceleyen aragtiryegil çaym mide kanseri üzerindeki ma, ne de 2004 yilmda 35 bin Japon ile yapuan ve meme kanseri ile yegil çay

baglannsmi inceleyen araçtirma hücre deney1erini kamtlayabilmigtir. 2005 yilmda, 60 binden fazla katdanyegil çaym kalm bagtrsak la gerçeklestirilen bir aragttrmada, edildi. California'da gertespit kanseri sikhgmi azaltmadigt
252

legtirilenbir incelemede, yegil çay ile meme kanseri sikhydügmesi arasmda ufak da olsa bir baglanti kurulabildi,ankamtlar
o

kadar

zay1fti

ticilerinin

ürünlerinin

ki, hiçbir farmakoloji kurumu çay üzerine korur" ibaresini
"kanserden

masma izin vermedi.

ski Y., Tsubono Y. Nakaya N. vd: Green tea and the risk of colorectal cancersooled analysis of two prospective studies in Japan. ournal of Epidemiology J

.005;4:118-124

A.H., Tseng C.C., Van Den Berg D., Ya M.C.: Tea.intake, COMT genotype, md breast cancer in Asian-American women. Canser Research 2003;63:7S26-

329

o S.: Green tea and gastric cancer in

Japan. New England Journal of Medicine

.001;344:1867-1868

AN I irli Mr Iden embagnada gem alen ger genresinden is
'

i

midir?

se

.

i

.7

se

Yan karakterlerEgiBati filmlerinde hepimir görmügazar: i birini (mümkün oldugu kadar masum ve acmasi biri; plikle bir kadm ya da çocuk) yilan sokar. Vahyi Bati'da hu

I

hayvan bir çmgirakh y11an olur; gerilimi daha da arttmr. Sonra kahramammiz. geht, panik ipirideki- insanlari sakinlestirir, sokulan bälgenin uzerine egilir ve güçlü bir nefesle yaray1 emer. Sonra da biçagmi çikanp (kurbam kanyakla bir güzel sonra) yaranm etrafmdaki eti kesip. çikarir. Heyecanli bir bekleyig baglar. Gace ategler içindeki hastanm bakuniyla geçer. Sonra da her gey yoluna girer. ilm için kahramanm bú cesur davramp änemli bir doruW
uyugturduktan
--

.

noktasi

olabilir.
tibbi
isirilmasi,

Ama.ilkyardim
uygun

uzmanlarmm

ve acil

doktor-

lariam
mesi,

önerisine

yaranm emilkesilmesi yilan sokmasmdansonra durumu

degil. Tibbi açidan
"emilmesi",

sokulan yedaha da kötülegtirir. Çünkü yaramn rin çevresindeki bolgede kan dolagimmm daha da artmasma neden olur. Böylece y11an zehri vücuda daha çabuk yayihr ve. älümcül etkisini daha hizli geligtirebilir. Aynea zeiië ebellik-

le auteh= çevre belg
yolla atilmasi Yaranm

Nihrnêtiryètätuttan mekanik müÅkèndlaria
çàktañ
etin

-

çevresindeki
ve sadece

kesip çikarilmast
çabuk

da benzer gekil-

yayllmasma sedaha de faydasizdir olur. Istruan yerin etrafmdaki.bölgenitt hareket ettirilmebep mesi ve oradaki kan dolagimmm daha da hizlanmamasim saglamak daha dogrudur. Son çare olarak (yanihastamn durumu giderek kötülegiyorsa) yilanm isirdigi organi baglamak faydah
toksinin

Bundan sonra, yilan- zehrini etkisizleptiriek için hastayamümkünoldugu-kadar çabuk antiserum.veimekgerekir. olabilir.

O

ana

kadar hastanm yamndakiler

säkûneti sonra

korumaya çahyhastanm heyecanyayihan sebep

mahdir.

Çünküyilan
zehrin

sokmasmdan vücutta

lanmasi da,
olur.

daha çabuk

254

ONA

.ona

bitin giuderi sararsa insan år min
degl. Dogru
olman
virüs

le mutlu ki,' bu dovu

da

aslmda

müm-

ün degil, çünkä zonaya sebebiyet·yeren ) sadece omurilik bälgesindeki·sinir c~e kabarciklar geklínde
seyreden tuttugu

(Varizella-Zogtutar.

hücrelerini

Böy-

bu cilt hastahgi, tam da besledigi bölgelerde görülür (buntr gövdede kugak geklinde alanlardir; hastaliga hastagi" adunn da verilmesinin sebebi budur). Însan zonaya ancak
sinirlerin
"kugak

astahgm

aha önce suçiçegi geçirdiyse virüsler sebep olur.

yakalamr.

:ginden

ydlar sonra sinir hücrelerinde tekrar

Çünkü zonaya,
alitif

suçi-

hale gelen

rnt

I

I

I

.

..
I
I

I

I

. .

I

I

.

I

.
I

I

I

I

i

.

.

I

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->