P. 1
Tokatn Kulturu Ve Tokattaki Turk Boylar Mursel Bayram

Tokatn Kulturu Ve Tokattaki Turk Boylar Mursel Bayram

|Views: 692|Likes:
Yayınlayan: zkngltkn

More info:

Published by: zkngltkn on May 08, 2010
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/07/2012

pdf

text

original

TOKAT’IN KÜLTÜRÜ VE TOKAT’TAKİ TÜRK BOYLARI

Mürsel Bayram

Konya 2007

1

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ................................................................................................................ GİRİŞ...................................................................................................................

i ii

BİRİNCİ BÖLÜM

1.TOKAT TARİHİ............................................................................................. 1.1.Tarih Öncesi Devirlerde Tokat................................................................... 1.1.1.Taş Devri.................................................................................................... 1.1.1.a)Eski Taş Devri........................................................................................ 1.1.1.b)Orta Taş Devri....................................................................................... 1.1.1.c)Yeni Taş Devri........................................................................................ 1.1.2.Kalkolitik Devir......................................................................................... 1.1.3.Tunç Devri................................................................................................. 1.1.3.a)Maşat Höyük..........................................................................................

1 1 2 2 2 2 3 5 5

2

1.1.3.b)Hattiler.................................................................................................... 1.2.Türklerden Önce Tokat............................................................................... 1.2.1.Hititler........................................................................................................ 1.2.2.Frigler......................................................................................................... 1.2.3.Pers İmparatorluğu................................................................................... 8

6

8 10 11

1.2.4.Roma İmparatorluğu................................................................................. 12 1.2.5.Bizans.......................................................................................................... 12 1.2.6.Komana Pontika........................................................................................ 12

1.2.6.a)Komana Pontika’daki Dini ve Kültürel Hayat.................................... 14 1.3.Türk Hakimiyetinde Tokat.......................................................................... 1.3.1.Malazgirt Zaferi ve Türklerin Anadolu’ya Gelişi.................................. 1.3.2.Selçuklu ve Danişmendliler Devri............................................................ 17 18 19

1.3.3.İlhanlılar Devri........................................................................................... 21 1.3.4.Eretna Beyliği Devri................................................................................... 21 1.3.5.Osmanlı Devri............................................................................................. 22 1.3.6.Milli Mücadele ve Tokat............................................................................ 23

İKİNCİ BÖLÜM

2.TOKATKÜLTÜRÜ........................................................................................ 2.1.Halk Edebiyatı Ürünleri ve Geleneksel Giyim Kuşam............................. 2.1.1.Halk Edebiyatı Ürünleri............................................................................ 2.1.1.a)Atasözleri................................................................................................. 2.1.1.b)Bilmeceler................................................................................................ 2.1.1.c)Tekerlemeler............................................................................................ 2.1.1.d)Maniler....................................................................................................

30 31 32 32 35 37 38

3

2.1.1.e)Ninniler.................................................................................................... 2.1.1.f)Türküler................................................................................................... 2.1.2.Geleneksel Giyim Kuşam.......................................................................... 2.1.2.a)Tokat Yöresinde Giyilen Erkek ve Kadın Kıyafetleri......................... 2.1.2.a.1.Erkek Kıyafetleri.................................................................................. 53

39 42 51

53

2.1.2.a.1.a)Başa Giyilenler................................................................................... 53 2.1.2.a.1.b)Bedene Giyilenler.............................................................................. 2.1.2.a.1.c)Ayağa Giyilenler.............................................................................. 2.1.2.a.2.Kadın Kıyafetleri................................................................................ 2.1.2.a.2.a)Bedene Giyilenler............................................................................ 2.1.2.a.2.b)Başa Giyilenler................................................................................ 2.1.2.a.2.c)Takılar.............................................................................................. 2.1.2.a.2.d)Ayağa Giyilenler............................................................................. 2.2.Evlilik Adetleri............................................................................................ 2.3.El Sanatları ve Yemekler............................................................................ 2.3.1.El Sanatları............................................................................................... 2.3.1.a)Yazmacılık............................................................................................. 2.3.1.b)Dokumacılık.......................................................................................... 2.3.1.c)Bakırcılık................................................................................................ 2.3.2.Tokat Yemekleri........................................................................................ 2.3.2.a)Çorbalar.................................................................................................. 54 56 57 57 60 61 62 62 78 78 79 83 86 93 94

2.3.2.b)Etli Kurubaklagil Yemekleri................................................................. 94 2.3.2.c)Sebze Yemekleri...................................................................................... 95 2.3.2.d)Unlu Hamurlu Yemekler....................................................................... 2.3.2.e)Çörek , Börek ve Tatlılar....................................................................... 2.3.2.f)Tokat Kebabı........................................................................................... 95 95 95

4

2.3.2.g)Keşkek..................................................................................................... 2.3.2.h)Bat............................................................................................................ 2.3.2.i)Bakla Dolması.......................................................................................... 2.3.2.j)Madımak..................................................................................................

97 97 98 98

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

3.İLÇELERİN TARİH VE KÜLTÜRÜ............................................................ 3.1.1.Almus........................................................................................................... 3.1.1.a)Tarihi........................................................................................................ 3.1.1.b)Kültürü.................................................................................................... 3.1.2.Artova.......................................................................................................... 3.1.2.a)Tarihi........................................................................................................ 3.1.2.b)Kültürü..................................................................................................... 3.1.3.Başçiftlik...................................................................................................... 3.1.3.a)Tarihi........................................................................................................ 3.1.3.b)Kültürü..................................................................................................... 3.2.1.Erbaa............................................................................................................ 3.2.1.a)Tarihi........................................................................................................ 3.2.1.b)Kültürü..................................................................................................... 3.2.2.Niksar........................................................................................................... 3.2.2.a)Tarihi........................................................................................................ 3.2.2.b)Kültürü..................................................................................................... 3.2.3.Pazar............................................................................................................ 3.2.3a)Tarihi......................................................................................................... 3.2.4.Reşadiye.......................................................................................................

99 99 100 101 106 107 111 113 113 117 118 119 120 122 122 124 126 126 127

5

3.2.4.a)Tarihi........................................................................................................ 3.2.4.b)Kültürü..................................................................................................... 3.3.1.Sulusaray..................................................................................................... 3.3.1.a)Tarihi........................................................................................................ 3.3.1.b)Kültürü..................................................................................................... 3.3.2.Turhal.......................................................................................................... 3.3.2.a)Tarihi....................................................................................................... 3.3.2.b)Kültürü.................................................................................................... 3.3.3.Yeşilyurt...................................................................................................... 3.3.3.a)Tarihi........................................................................................................ 3.3.3.b)Kültürü.................................................................................................... 3.3.4.Zile............................................................................................................... 3.3.4.a)Tarihi....................................................................................................... 3.3.4.b)Kültürü....................................................................................................

128 130 130 131 132 133 134 135 135 136 139 140 140 147

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

4.TOKAT’TAKİ TÜRK BOYLARI.................................................................. 4.1.Türkler............................................................................................................ 4.1.1.Türk Kelimesi.............................................................................................. 4.1.2.Türklerin Tarihi.......................................................................................... 4.1.2.a)Hunlar....................................................................................................... 4.1.2.b)Göktürkler................................................................................................ 4.1.2.c)Uygurlar.................................................................................................... 4.1.2.d)Türkler ve İslamiyet................................................................................ 4.2.Türk Boyları...................................................................................................

143 143 143 144 145 146 147 147 152

6

4.2.1.Avşarlar....................................................................................................... 4.2.2.Balkar-Karaçaylar...................................................................................... 4.2.3.Bayat Boyu.................................................................................................. 4.2.4.Çavuldur Boyu............................................................................................ 4.2.5.Kaçarlar....................................................................................................... 4.2.6.Kayı Boyu.................................................................................................... 4.2.7.Kınık Boyu................................................................................................... 4.2.8.Kıpçaklar...................................................................................................... 4.2.9.Oğuzlar.......................................................................................................... 4.2.10.Özbekler...................................................................................................... 4.2.11.Peçenekler................................................................................................... 4.2.12.Tatarlar........................................................................................................ 4.2.13.Varsaklar..................................................................................................... 4.2.14.Yakutlar....................................................................................................... 4.2.15.Yörükler....................................................................................................... 4.2.16.Yüeçiler........................................................................................................ 4.2.17.Modern Türk Ulusları................................................................................ 4.2.18.Tarihte Türk Ulus ve Kavimleri................................................................ 4.2.19.Türk Kökenli Küçük Gruplar.................................................................... 4.3.Tokat’taki Türk Boyları.................................................................................. 4.3.1.Avşarlar......................................................................................................... 4.3.2.Balkar Türkleri............................................................................................. 4.3.3.Beydili Türkmenleri...................................................................................... 4.3.4.Dodurga Boyu................................................................................................ 4.3.5.Eymür Boyu................................................................................................... 4.3.6.İğdir Boyu......................................................................................................

152 155 156 159 160 162 164 166 168 175 177 180 181 182 183 184 185 187 189 189 190 192 193 197 198 199

7

4.3.7.Kafkas Türkleri............................................................................................. 4.3.8.Karapapak Türkleri...................................................................................... 4.3.9.Karkın Boyu................................................................................................... 4.3.10.Kınık Boyu................................................................................................. 4.3.11.Kızık Boyu.................................................................................................. 4.3.12.Kumuklar.................................................................................................... 4.3.13.Salur Boyu..................................................................................................

200 202 202 203 203 205 206

SONUÇ.................................................................................................................. KAYNAKLAR........................................................................................................ BİBLİYOGRAFYA.............................................................................................

207 209 212

8

ÖNSÖZ

1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra akın akın Anadolu’ya gelen Türk boyları,bir çok Anadolu şehri gibi Tokat’ı da yurt edinmişlerdir.Tokat’taki tarihi ve kültürel mirasın çoğu ,buraya gelip yerleşen muhtelif Türk boylarının eseridir.Türkiye geneline veya bazı vilayetlere yönelik etnisite araştırmaları mevcutken Tokat’taki etnik grupları ve bilhassa da Türk boylarını konu alan bir araştırmanın olmayışı, bu çalışmamızı gerekli kıldı.Yaptığımız araştırma, hem Tokat’taki Türk boylarını hem de Tokat’ın kültürünü ihtiva etmektedir.

Evvela bu araştırma için bize rehberlik yaparak teşvik ve desteğini esirgemeyen değerli danışmanımız Yrd.Doç.Dr. Ahmet Ali Arslan’a teşekkürü bir borç bilirim.Ayrıca muhtelif hususlarda görüş ve fikirlerinden istifade ettiğim babam İhsan Bayram’a ve internet kaynaklarına ulaşmamda yardımcı olan arkadaşlarım Mustafa Türker Ertürk ve Mehmet Koçyiğit’e müteşekkir olduğumu belirtmek isterim.

Mürsel Bayram

9

Mayıs 2007

GİRİŞ

Bu araştırmamızda , yüzyıllardır Türk yurtlarından biri olan Tokat’ın kültürünü ve Tokat genelinde meskun Türk boylarını inceleyeceğiz.Bunların yanısıra Tokat’ın tarihini ve genel olarak Türk boylarını da ele alacağız.Zira bir yerin kültürünü anlamak için o yerin tarihini bilmek gerekir.Bu maksatla Tokat’ta izleri bulunan bütün medeniyet ve devletleri teferruatıyla sunacağız.Tarih öncesi devirlerden başlayarak Milli Mücadele dönemine kadar Tokat’ın tarih sahnesindeki yerini belirlemeye çalışacağız.Ayrıca Maşat Höyük ve Komana Pontika gibi antik yerleşim birimlerine değineceğiz.Çünki bu yerler Tokat’taki uygarlığın başlangıçlarını teşkil etmektedirler.

Tokat’ın kültürünü araştırırken istifade ettiğimiz başlıca kaynak , Tokat Valiliği’nin çıkardığı Tokat 2007 İl Yıllığı idi.Halk edebiyatı ürünleri,geleneksel giyim kuşam,evlilik adetleri,el sanatları ve yöresel yemekler şeklinde taksim ettiğimiz kültür bölümü, hem Tokat’ın hem de Anadolunun kültürünü anlamamıza yardımcı olacaktır.

10

Üçüncü bölümde Tokat’a bağlı ilçelerin tarih ve kültürlerini konu alacağız.Her ne kadar Tokat’ın tarih ve kültürünü işlerken sadece Tokat merkeze ait bir kültürden bahsetmesek de her ilçenin konumu itibariyle farklı tarih ve kültüre sahip oması sebebiyle böyle bir bölüm ayırmayı uygun gördük.

Dördüncü bölüm olan Tokat’taki Türk boylarını incelerken evvela genel itibariyle Türkleri ve Türk boylarını ele alacağız.Bölümün Türkler ayağında Türk kelimesinin menşei, eski Türk devletlerinden bazıları ve Türklerin İslamiyetle tanışmasını konu alarak müteakip ayaklar için bir ön bilgi sunma düşüncesindeyiz.Tokat’taki Türk boylarına geçmeden önce de dünya üzerinde mevcut olan veya tarihte yaşamış Türk boylarını incelemeye çalışacağız.Türk boyları ayağının sonundaki listeler ise bir ek bilgi niteliğindedir.Tokat’taki Türk boylarını araştırırken gerek basılı yayın gerekse internet vasıtasıyla muhtelif kaynaklara müracaat ettik.Bilhassa Malazgirt muharebesinin öncesi ve sonrasında cereyan eden göç hareketlerini, bu göçlerin güzergah ve istikametlerini irdeledik.Ayrıca Osmanlı’nın iskan siyasetine ilişkin eserlerle konuyu daha iyi anlamaya çalıştık.Toponomi (adbilim) ve etnoloji araştırmalarından Tokat’taki etnik yapı hakkında genel ve istatistiki bilgiler elde ettik.Umuyoruz ki bu çalışma konusunda tek olması hasebiyle akademik sahada bir katkı sağlayacaktır.

Mürsel Bayram

11

1.TOKAT TARİHİ

Anadolu'nun Orta Karadeniz bölgesinde yer alan Tokat, engebeli arazi yapısı içinde, Yeşilırmak, Kelkit ve Çekerek Suyu gibi ırmakların hayat verdiği ovalarla tarih boyunca insanların yerleşmelerine sahne olmuştur. Hem Doğu-Batı yolu üzerinde olması hem de iç bölgeleri güney Karadeniz'e bağlayan yolları taşıması nedeniyle oluşan jeopolitik fonksiyonu, insanlık tarihi boyunca bu yörenin önemli yerleşim alanlarından biri olmasını sağlamıştır. Tokat’ın bu engin tarihini incelerken tarih öncesi devirlere de kısaca değinmek faydalı olacaktır.

1.1. Tarih Öncesi Devirlerde Tokat

M.Ö. 3200 yılında yazının bulunuşu ile o dönemlerin insanları hakkında bilgilerimiz hızla artmıştır . Bilim adamları da insanlık tarihini yazılı yazısız belgelere göre incelemektedirler . Bunun için yazının bulunuşuna kadar geçen döneme tarih öncesi devirler , yazının bulunuşundan sonraki döneme de tarih devirleri adı verilmiştir . Tarih öncesi devirler , Taş ve Maden devri olmak üzere ikiye ayrılır . Taş devrinde insanlar yaptıkları aletlerde malzeme olarak taş kullanmışlardır . Maden Devrinde de buldukları madenlerden araç yapımında faydalanmışlardır . 32

32

www.wikipedia.org

30.03.2007

16:54

12

1.1.1. Taş Devri

1.1.1-A Eski Taş (Paleolitik , Epipaleolitik ,Kabataş) Devri

Türkiye'de Eski Taş Devri MÖ.600.000-MÖ.10.000 arasıdır.Bu devri yaşayan insan toplulukları ilkel bir göçebe hayat sürmüşlerdir. Ağaç kovuklarında, mağaralarda ve nehir yataklarında yaşayan insanlar tabiatta hazır bulduklarıyla, avcılık ve balıkçılıkla geçinmişlerdir.

1.1.1-B Orta Taş (Mezolitik , Yontma Taş) Devri

Türkiye'de Ortataş Devri MÖ.10.000-8000 arasıdır.İnsanlığın toplayıcılık ve avcılıktan üretime geçiş yaptığı dönemdir.Hayvanlar evcilleştirilmiştir.

1.1.1-C Yeni Taş (Neolitik, Cilalı Taş) Devri

Türkiye'de Yenitaş Devri MÖ.8000- MÖ.5500 arasıdır.Tarım hayatı başlamış,köyler kurularak yerleşik hayata geçilmiştir. Tokat’ta Eski,Orta ve Yeni Taş Devrine ait henüz yeterli bulgular mevcut değildir.Zira, Tokat’ın 6000 yıllık bir tarihe sahip olduğu yönündeki tespitlere bakacak olursak Tokat’ın Kalkolitik Devirde yerleşim yeri olarak kullanılmaya başladığını söyleyebiliriz.Şu da var ki Tokat’taki bazı tabi oluşumların tarihi 3-4 milyon yıl öncesine gidebilmektedir.Mesela Pazar ilçesindeki Ballıca Mağarasının oluşumunun Villafranchian Devrine yani 3.4 milyon yıl öncesine dayandığı kaydedilmektedir.33
33

www.ntvmsnbc.com

29.03.2007

21:13

13

1.1.2. Kalkolitik (Taş-Bakır) Devri Türkiye'de Kalkolitik Devir MÖ.5500 MÖ.2500 arasıdır. Taş devrinin sonlarına doğru maden keşfedilmiştir. İlk kullanılan maden bakırdır. Orta Karadeniz Bölgesi maden yatakları, Eskiçağ tarihinde büyük bir öneme sahiptir. Nitekim bölgede Pontik Grubu (Amasya, Tokat ve Sivas kesimi) olarak adlandırılan Karadeniz Bölgesi yatakları Geç Kalkolitik Çağ'dan itibaren işletilmeye başlanmıştır. Bölgede madencilik çalışmalarının yapıldığı önemli kesimlerden birisi Tokat yakınlarındaki Kozlu'dur. Burada M.Ö. V.Bin yılın ilk yarısında bakır elde etmek için çalışmalar yapıldığı bilinmektedir. Buralarda madencilik çalışmalarını kanıtlayan üfleç ve havanlarla, cüruf artıklarına rastlanmıştır. Erbaa Horoztepe gibi antik yerleşmelerde metal buluntularda ulaşılan yüksek kalite, bölgedeki erken madencilik çalışmalarının çok ileri bir düzeyde olduğunu kanıtlamaktadır. Eskiçağ dünyasında da Orta Karadeniz Bölgesi, demir madenciliği bakımından tanınmaktaydı. Nitekim, Antik Çağ yazarları demir ya da çeliğin keşfini ve ilk kullanımını Paphlagonia ve Kolkhis arasındaki bir bölgede yaşadıkları bilinen Khalybelere atfetmektedirler. Bu kesimde üretimi yapılan madenler hem Anadolu'da ve hem de kıyıda Sinope (Sinop) ve Amisos (Samsun) gibi limanlardan Akdeniz dünyasına ihraç edilmekteydi.34

Tokat’ın Artova ilçesi sınırları içerisinde yer alan Boyunpınar Köyünde Kalkolitik Döneme ait bir höyük bulunmaktadır. 1952 yılında yapılan bir araştırma da höyüğün ilk üç katmanı altında kalkolitik dönem kültür ve sanatına ait çanak çömlekler bulunmuştur. Ayrıca Boyunpınar Köyü Özündürük mevkiinde

34

www.sa.metu.edu.tr

30.03.2007

17:20

14

yumuşak kayaların oyulmasıyla oluşmuş, sığınak ve ibadet amacıyla kullanılmış 3 katlı yer altı yerleşim merkezi ortaya çıkartılmıştır.

Tokat ve çevresinde, özellikle Maşathöyük ve Horoztepe’de yapılan arkeolojik kazılarda ele geçen buluntular da yörenin Kalkolitik Çağdan beri yerleşim alanı olduğunu göstermiştir. MÖ. XVII.yüzyılda Hititlerin egemenliği altında kalan yöre, MÖ.XV. ve VIII.yüzyıllar arasında Kaşkalar tarafından istilaya uğramış ve yakılıp yıkılmıştır. Ege göç kavimleriyle Batı Anadolu’yu istila eden Frigler Tokat yöresindeki Çekerek, Tozanlı, Kelkit Çayı boylarında kurulu Hitit kentlerini işgal etmişlerdir. Maşathöyük’te Frig dönemine ait yapılar ve çeşitli buluntular ele geçmiştir.

1.1.3. Tunç Devri

Türkiye'de Tunç Devri MÖ.2500- MÖ.1200 arasıdır. Bu dönemde site denilen ilk yönetim örgütleri (devlet) oluşturulmuştur. Milâttan önce 3000-1200 yıllarındaki eski Anadolu uygarlıklarının yarattıkları maden endüstrisinin, tunç üretiminde kalayı severek ve bilinçli bir şekilde kullanmış oldukları bilinen tarihî bir gerçektir. Böylece ana element olan bakıra, alaşım için kalayın karışımı, Anadolu'da bir büyük çağa Tunç Çağı olarak adını vermiştir. Sözü edilen çağın en güzel örnekleri Horoztepe'de (Tokat-Erbaa) bulunmuştur.

Tokat'ta Turhal-Ulutepe ve Erbaa-Horoztepe kazıları ile Tokat ilinde gerçekleştirilmiş yüzey araştırmalarında ele geçmiş çanak-çömlek ve küçük eserler, İlk Tunç Çağı II öncesinde bölgenin mevcut maddi kültür kalıntılarını değerlendirerek özgün kültürel yapının nasıl geliştiğini anlamamıza yardımcı olmaktadır. Bu amaca yönelik olarak bölgenin kazılmış ve kazılmamış yerleşmelerinin ele geçmiş buluntuları değerlendirilmelidir.Bir araya toplanan

15

buluntuların sınıflandırma ve incelemeleri hedeflenen amaca ulaşmak için bir araç olacaktır. Ele geçmiş buluntulara dayanarak Tokat ve civarının kültürel yapısı ve kronolojik düzeni hakkında bilgi edinmek mümkündür. Ayrıca, bu amaçlara ulaştıktan sonra ortaya çıkan değerlerin Anadolu içi ve dışı bölgelerle olası bağlantıları ile İlk Tunç Çağı II öncesi Orta Tokat kültürünün Anadolu ve Karadeniz Havzası'ndaki yeri tespit edilmiş olacaktır.

1.1.3-A Maşat Höyük

Tokat'ın Zile İlçesi Yalınyazı Kasabasında yer alan Masat Höyük'de M.Ö.3000'de Eski Tunç Çağı, M.Ö. 2000'de Hitit çağı, M.Ö. 1000'de Frig Çağını yaşayan 3 dönem mevcuttur. Maşat Höyük’te Kayseri'de Hitit imparatorluğuna bağlı bir uç beyinin sarayı bulunmuştur. Pişmiş toprak, metal ve cam eserlerin yanında Hitit Hiyeroglif (Resim Yazısı) yazısı ile yazılmış tablet en önemli eserdir.

Höyük kısmının başlangıçta Hitit devrinde inşa edildiği ve buraya ''Anziliya", "Zilâ" adlarının verildiğini, Zile'nin 15 km Güneybatı'sında önemli bir Hitit yerleşim merkezi olan Maşat Höyük'ten çıkartılan tabletleri değerlendiren Prof. Dr. Sedat Alp'ten öğrenmiş bulunuyoruz.35 Zile ovasına hâkim bir mevkide yer alan Anziliya höyüğü, üzerinde Romalılar devrine ait kale surlarını taşıdığı ve kazı yapılamadığı için halen gizemini korumaktadır. Bu arada, "Zile" adının menşei hakkında da bilgi vererek konuya devam etmenin daha yararlı olacağına inanmaktayız. Yukarıda söz ettiğimiz gibi Maşat Höyük (Tapigga)'ten çıkartılan Hitit tabletlerinde, Kuzey'de Tapigga'ya yakın başka bir kentten, yâni Anziliya'dan bahsedilmektedir. Prof. Dr. Sedat Alp, şimdiki Zile adının buradan geldiğini; Anziliya adının Hitit çağında aynı zamanda "Zilâ" olarak da geçtiğini ve
35

"Alp, Sedat: Maşat-Höyük'te Keşfedilen Hitit Tabletlerinin Işığı Altında Yukarı Yeşilırmak Bölgesinin Coğrafyası Hakkında". Belleten Dergisi Cilt : XLI, Sayı : 164, 8. Sh:637 - 646. Ankara - 1977

16

bunun Klâsik çağdaki "Zelâ" adıyla uyum sağladığını belirterek dil bakımından Zilâ'dan Anzili yada Anziliya'ya bir köprü kurmanın olanaksız olmadığını kaydetmektedir. Bu açıklamalara göre, bugünkü "Zile" adının Anziliya, Zilâ ve Zelâ'dan dönüşerek ortaya çıktığını söyleyebilmekteyiz.

1.1.3-B

Hattiler

Hattiler, Hitit göçlerinden önce aynı yerlerde uygarlık kurmuş ve Hititler'i büyük ölçüde etkilemiştir .Yaklaşık MÖ 2500-1700 yılları arasında Anadolu'da büyük bir uygarlık oluşturmuş Hattiler hakkında bilgilerimiz savunulmaktadır. sınırlıdır.Hattiler Anadolu'nun yerli halkı olarak kabul edilmekle beraber, göçlerle geldikleri de

Yapılan araştırmalar Hititler'in uygarlık ve inanç/mitoloji bakımından Hattiler'in tesirinde kaldıklarını göstermiştir.Hititler kendilerini başka isimle anmalarına rağmen, ülkelerine Hatti ülkesi demeleri ve din ile ilgili tabletlerde rahibin Hatti dilinde konuştuğunu belirtmeleri bu etkiyi göstermektedir.

Hatti uygarlığına ait bir buluntu yeri olan, Erbaa ilçe sınırları içerisindeki Horoztepe de M.Ö. 3000 yılına ait bir mezar ortaya çıkartılmıştır. Bu mezarlıkta ana tanrıçaya ait idoller ve tören zilleri , madeni ve altın süs eşyaları bulunmuştur. Bu eşyalar arasında en önemli olanı altın ve bronz dan yapılmış çocuğunu emziren kadın heykelciğidir. . Bu paha biçilmez eser halen Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesinde teşhir edilmektedir. Daha sonraki yıllarda Horoztepe de yapılan kazılar sonucunda M.Ö. 4000 yıllarına ait bulgular ele geçirilmiştir. Ancak buluntuların büyük bölümü yurt dışına kaçırılmıştır.Bu bölgede yapılan kaçak kazılar sonucu çıkartılan eserler halen dünyanın değişik müzelerinde sergilenmektedir.

17

Burada yürütülen kazılar, tunç, altın, gümüş ve altın ile gümüşün tabii karışımı olan elektrondan yapılmış ölü hediyeleri ve dinsel anlamdaki kadın ve boğa heykelcikleri, güneş kursları, özellikle, İç Karadeniz bölgesinde geniş araziye sahip yerli beylerin öteki dünya tasavvurları ve madencilikte eriştikleri seviye hakkında bilgi sunmaktadır.36 Horoztepe doğal maden yataklarına sahip bölgenin, ilk çağlarda, (M.Ö. 3. binin ortası) Güneydoğu bölgelerinin (Kuzey Suriye Mezopotamya) yüksek şehir uygarlıkları ile ticaret ilişkileri kurduğunu kanıtlayan eserlerin sahibidir. Assur Kolonileri çağının maden ticaretine bu dönemin yerli uygarlığı kaynaklık etmiştir. Hatti halkı, hayvan biçimli tanrıların kültünü geliştirmiş, özellikle de boğa en önemli simge olmuştur. Boğa ile gök/güneş kurslarının birlikteliği Hattilerdeki boğa/gök ilişkisini düşündürtmüştür.37

Hattiler Hititler'le kaynaşmış, Hatti uygarlığı Hitit uygarlığı içinde yaşamaya devam etmiştir.Erbaa Horoztepe ve Zile Maşathöyük’teki buluntular hem bu kaynaşmanın en güzel örneklerini sunmakta hem de Tokat ve civarının bir çok medeniyete ev sahipliği yaptığını kanıtlamaktadır.

1.2 TÜRKLERDEN ÖNCE TOKAT

M.Ö. 1950 yılından itibaren Anadolu yazılı tarih dönemine girdi. Asur Ticaret Kolonileri döneminde (M.Ö. 1950-1750) Asurlular ile Anadolu'daki Geç

36

Amiral Fahri ÇOKER (E.) - Türk Tarih Kurumu, Kuruluş Amacı ve Çalışmaları ,Sh. 160-162 37 www.hermetics.org 30.03.2007 00:10

18

Hattilerin oluşturduğu şehir devletleri arasında zengin bir ticaret ve kültür alışverişi yaşandı. Sayıları yirmiye yaklaşan pazarlar (Karum) kuruldu.

1.2.1

Hititler

Hititler, M.Ö. 1750 yılında Anadolu'nun merkezi sistemle yönetilen ilk devletini kurdular. Eski Hitit Krallığı adı verilen bu devletin başkenti HattuşaşBoğazköy'dü. Zamanla zayıflayan Eski Hitit Krallığı, M.Ö. II. binin ikinci yarısında yeniden kuvvetlendi ve bir imparatorluk durumuna geldi. Hitit İmparatorluğu M.Ö. 1200'lerde Ege göçlerinin etkisiyle yıkıldı. Saldırılardan kaçan Hititlerin bir bölümü, Toroslarda Hitit Beylikleri olarak varlıklarını M.Ö. 700 yıllarına kadar sürdürdüler.38 Zile Maşathöyük ve Erbaa Horoztepe’de yapılan arkeolojik kazılardan elde edilen eserler Hititlerin Tokat’taki mevcudiyet ve medeniyetlerine delil teşkil etmektedir.

Büyük Hitit İmparatorluğu batıdan gelen Balkan kavimleri önünde dağılıp güney doğuya göçerken, Balkan asıllı Frig kavimleri, 500 yıl sürecek uygarlıklarını Anadoluda kurmaya başlarlar. Sonraları. doğudan güçlü Pers, batıdan Büyük İskender istilası Anadoluyu baştan sona aşar. M.Ö. 4. yüzyıla geldiğimizde, bölgenin eski halkı Hatti'ler, Hitit'ler, Hurri'ler Mitanni'ler, Frig'ler zaman içinde yeni kavimlerle kaynaşmış, terk ettikleri kentler üzerine, Pers, Helenistik ve Pontus kentleri kurulmaya başlanmıştır. Tokat ilindeki Kelkit, Yeşilırmak ve Çekerek nehirleri boyunca kurulu Hitit ve Frig yerleşim alanları, M.Ö. 2500-400 arasında, yüksek düzeyde sanat ve kültür yaşamına sahip olmuştur. Tokat’ta bu yaşamın izlerine rastlamak mümkündür.

38

www.ansiklopedi.gen.tr

11.04.2007

22:14

19

1.2.2 Frigler

Hitit İmparatorluğu’nun çökmeye başladığı yıllarda, Anadolu kuzeydoğudan Kafkaslar, batıdan boğazlar üzerinden gelen bir takım göçmenlerin etkisi altına girmeye başlamıştı. Kuzeydoğudan gelenlere Muşkiler deniyordu ve Elazığ yöresine yerleşmişlerdi. Batıdan gelenler ise Frig adını taşıyorlardı. Bunlar da Çanakkale Boğazını aşıp Marmara Denizi’nin güney ve güneydoğu kıyılarına yerleşmişlerdi. Her iki halk da beylerinin etrafında kümelenmiş çeşitli boylardan oluşuyordu. Yavaş yavaş Orta Anadolu’ya doğru harekete geçen bu boylardan Frigler MÖ 10. yüzyıl içinde Polatlı yöresine, yani sonraları başkent yaptıkları Gordion’a varmışlardı.

Uzun bir karanlık dönemden sonra MÖ 8. yüzyılın ikinci yarısında merkezi bir devlet durumuna gelen Frigler’in adı en çok duyulmuş kralları Gordios ve Midas’tır. Frig toplumu ile ilgili fazla bir bilgi bulunmamakla beraber Homeros onları savaşçı bir ulus olarak tanımlar. Göçebe kökenleri nedeniyle, usta süvari oldukları anlaşılan Frigler, ucu öne eğik serpuşlar takar, bir kollarında küçük kalkan ve uzun bir mızrak taşırlardı.

Hint Avrupa kökenli bir dil kullanan Friglerin, Fenike’den alınmış bir harf yazıları vardı. Okunur olmakla birlikte, henüz anlaşılamayan Frig diline ilişkin yazıtlar daha çok kaya anıtları üzerine kazınmıştır.

20

Frigler dokumacılık, marangozluk ve madencilikte çok ustaydılar. Gordion tümülüslerinde bulunan, çivi kullanmadan bir birine geçmelerle tutturulan panolar ve mobilyalar, çoğu kez Frig motiflerinden oluşan oyma ve kakmalarla süslenmiştir. Frigler seramik yapımında da başarılıydı. Ancak, Kızılırmak’ın doğu ve batısındaki farklı etnik öğelere göre farklı teknikte kaplar yapılmıştır. Aynı zamanda mimarlık yönleri de gelişmiş olan Frigler’in marangozluk bilgilerini de katarak anıtsal binalar inşa etmişlerdir. Bunların en güzel örnekleri Truva’da açığa çıkarılmıştır. Ünlü kral, Midas Kimmerlerle girdiği savaş sonucunda aldığı yenilgiye dayanamayarak intihar etmiş, Kimmerlerin akınlarıyla iyice zayıflayan Frigler önce kısmen Lidya egemenliği altına girmiş, daha sonra Orta Anadolu’nun çeşitli yörelerine dağılarak MÖ 546’daki Pers istilasına kadar egemenliklerini sürdürebilmişlerdir. Tüm Anadolu’da olduğu gibi Tokat’ta tespiti yapılmış bütün Hitit yerleşimlerinin üzerinde Frig medeniyetine ait izleri görmek mümkündür.

1.2.3

Pers İmparatorluğu

İsa'dan önce 5.yy'da Persler II. Keyhüsrev önderliğinde birleşerek kuzeydeki Medleri yıkmış ve bir devlet haline gelmişlerdir. Bundan sonra Keyhüsrev fetih hareketlerine girişmiştir. Bu fetihlerde ise Babil, Fenike gibi zengin yerleri fethedip ülkeyi zengin bir krallık haline getirmiştir. Ermenistan'ı, Lidya'yı ve Krezus'ün servetini ele geçirip tüm Anadolu'yu hakimiyeti altında birleştirmiştir. M.Ö. 6. yüzyıl ortalarından, 4. yüzyılın sonuna kadar Pers egemenliğine giren Anadolu'da Tokat ve çevresini yöneten güçlü Satrapları M.Ö. 333 de Büyük İskender'in hızlı ve hırslı istilası ile şaşkına dönen mağrur Pers kralları teslim olurken, Anadolu'da helenistik çağ başlamaktadır. 300 yıl süren ve sanat

21

etkinliklerinin zirveye çıktığı bu dönem daha sonra Roma'ya miras kalacaktır.Tabi bundan Tokat da nasibini alacaktır.

1.2.4

Roma İmparatorluğu

M. Ö. 1. yüzyılda küçük Asya fethine girişen Roma imparatorları, batıdan başlayarak, Anadolu'nun iki önemli yerleşme bölgesi olan, Kayseri Kapadokya'sı ile kuzeyde Tokat'ın (Comana) merkezi olduğu Pontika Kapadokya'sını ele geçirirler. Ancak yörede güçlü bir devlet kuran Pontus kralları Mithridat' lar Roma'ya şiddetle direnmişlerdir. M.Ö. 47 de, Sezar orduları ile Zile’ye gelir. 5 saat süren savaş sonunda Pontus kralı 2. Pharnakes'i yener. "Geldim, gördüm, yendim." dediği, tarihe mal olan sözcükle de Zile'deki başarısını özetler. Tokat (Comana),Niksar (Neocaesarea), Sulusaray (Sebastopolis), Zile(Zela) M.S. 5. yüzyıla kadar birer Roma eyalet şehri olarak varlıklarını idame etmişlerdir.

1.2.5 Bizans

4. Yüzyıl sonunda Roma imparatorluğu yıkılır. Doğuda devam eden yeni Bizans imparatorluğu, Roma devlet düzenine sahip çıkar. Ancak genç Roma kültür ve sanatını hiristiyan dini ile yorumlar, kendine özgü, yepyeni bir uygarlığı tüm Anadoluya yayar. 1000 yıl gibi uzun süren Bizans egemenliği, hristiyanlığı Anadolu'da himaye etmiş, kurumlaştırmıştır.Pontika Kapadokyası'nın piskoposluk merkezleri olan Tokat ve Niksar bu devrin mümessilleridir.

1.2.6. Komana Pontika

22

Bugünkü Tokat ili’nin yakınlarında yer alan Gömenek Kalesi’nin bulunduğu yerde kurulmuş olan Komana kenti, Kapadokya’daki Komana ile karıştırılmamak için Komana Pontika adı ile anılmıştır. Komana büyük ihtimalle Pontus Krallığı için banka görevi görmüştür. Kutsal alanda düzenlenen festivaller, zengin pazar yeri, kutsal fahişeleri ve kenti çevreleyen verimli arazisi ile Anadolu’nun tüm bölgelerinden ziyaretçi akınına uğramış olmalıdır. Komana ilk olarak 19. yüzyılda Avrupalı gezginler tarafından ziyaret edilmiş ve Tokat’ın 9 km kuzeydoğusunda, İris nehri (Yeşilırmak) yanındaki Hamamtepe höyüğü kentin merkezi olarak tesbit edilmiştir.

Komana yöresi bir çok uygarlığa ev sahipliği yapmıştır.Hatti ve Hitit egemenliğinin ardından Frigler bölgede hüküm sürmüş,Karadeniz’den gelen Kimmerlerin Frig egemenliğine son vermesi ile de yöreye MÖ.VI.yüzyılda Medler, daha sonra da Persler hakim olmuşlardır. Pers yönetimi sırasında Büyük Kapadokya Satraplığı’nın sınırları içerisinde kalmıştır. Bu dönemde yöredeki başlıca yerleşme, dinsel ve ticari açıdan büyük önem taşıyan Komana’ydı. Daha sonra Kapadokya’nın kuzeyindeki Pontus Kapadokiası’na bağlanan yöre MÖ.IV.yüzyıl sonlarında Makedonyalıların egemenliği altına girmiştir.Büyük İskender’in ölümünden sonra, komutanları arasındaki anlaşmazlıktan doğan karışıklık sırasında Pers kökenli I.Mithradetes, MÖ.IV.yüzyıl başlarında yöreyi de içerisine alan topraklarda Pontus Krallığını kurmuştur. Giderek güçlenen Pontus Kralları Niksar, Turhal ve Zile’de Gazafilaklia denen güçlü kaleler, Komana ve Erbaa’da da tapınaklar yapmışlardır.

Karadeniz kıyılarında güçlenen, zamanla Anadolu’nun büyük bir bölümünü egemenlik içine alan Pontus Krallığı, Anadolu’yu istila eden Roma ordularına karşı uzun yıllar süren savaşmışlar, bu savaşlar sonucunda da MÖ.I.yüzyılda yöre

23

kesin olarak Romalıların eline geçmiştir. Pontus’un güçlü direnişini kırmak için Roma, en güçlü generallerini Küçük Asya’ya göndermiş, Amiral Triarius, Sulla, V.Flaccus, Lucullus ve Pompeius büyük mücadeleler vermişlerdir. MÖ. 47’de J. Sezar Zile’ye gelmiş ve Roma’ya başkaldıran Pontus asıllı Basforos kralı II.Pharnake’nin orduları ile Altıağaç mevkiinde karşılaşmış ve büyük zafer kazanmıştır. Sezar “Veni, Vidi, Vici” (Geldim, gördüm, yendim) diyerek Roma’ya bildirmiştir. 400 yıl süren Roma egemenliği sırasında Tokat ve yöresinde ticaret, bayındırlık ve ulaşım gelişmiş, kentler imar edilmiş, Komana, Niksar, Zile ve Sulusaray’ın önemi artmıştır.

Roma İmparatorluğu’nun 395’te ikiye ayrılmasından sonra Doğu Roma (Bizans) sınırları içerisinde kalan yöre, bu dönemde VIII.yüzyıldan sonra Arap akınlarına uğramış, Bizanslılar ile Araplar arasında birkaç kez el değiştirmiştir.39

1071 yılına geldiğimizde, 600 yıldır devam eden Bizans gücünün, Selçuklu ve Danışment Türkleri karşısında gerilemeye başladığını görüyoruz.

1.2.6-A

Komana Pontika’daki Dini ve Kültürel Hayat

Karadeniz Bölgesinin iç kesimlerinde, günümüz Tokat sınırları içerisinde, Hellenistik Dönemde faaliyet gösteren iki tane tapınak devleti bulunmaktaydı. Bunlardan daha büyük olanı,Komana, ana tanrıça Ma'ya ithafen yapılmış, Kapadokya tipi bir mabeddi.Mabed çevresindeki topraklar tapınağa ait olup 6000 adet serf tarafından işleniyordu.Komana tapınak devleti aynı zamanda polis statüsünde bulunmakta ve yıl boyunca çevreden gelen ziyaretçiler tarafından bir
39

Erciyas,Burcu, Tokat İli Komana Antik Kenti ,Tokat, 2006

24

ticaret merkezi olarak da kullanılmakta idi.Buradan yörenin ticari gelişmişliğini görebiliriz.

Komana'daki kutlama ve ibadet yöntemleri Kapadokya'daki Ma mabedindekiler ile benzerlik göstermekte idi. Hatta Strabo'ya göre Komana Pontika Kapadokya'daki mabedin bir kopyasıydı.40Bu benzerlik dikkate şayandır. Orada neredeyse aynı türde dini törenler bulunur; kehanet alma şekli aynıdır; özellikle de ilk kralların yönetiminde olduğu gibi, rahipler aynı şekilde saygın bir yere sahiplerdir; yılda iki kere, tanrıça heykelinin kentte gezdirildiği Exodi olarak anılan festivalde rahip tanrıçanın tacını giyerek kraldan sonraki en saygın şereflere tabi olurdu.Bu bilgiler Komana tapınak devletinin teokratikliğine işarettir. Pontus Krallığı döneminde Komana ve diğer tapınak devleti Zela kendi topraklarını işleyen, ve festival zamanlarında sayısız ziyaretçiye ev sahipliği yapan bağımsız devletler niteliğindeydiler. Bu bağımsızlıklarına rağman Pontus Krallığı döneminde diğer kentlerle aynı tipte şehir sikkeleri basmışlardır. Pontus Krallığı çöktükten ve VI. Mitradates kaçtıktan sonra Komana tapınak devleti bir prenslik haline gelmiş ve Pompey tarafından M.Ö. 1. yüzyılın ortalarında Archelaus'a devredilmiştir. Archelaus’u M.Ö. 47 yılında Caesar tarafından görevden alındıktan sonra oğlu izlemiştir. Kapadokya kökenli, Bitinyalı Lykomedes Archelaus'un oğlundan prensliği devralmış, Augustus tarafından göreve getirilen Medeius, Cleon, Dyteutus sırayla Komana'da görev yapmıştır. Dyteutus'un ölümü ile Komana Pontus Galaticus bölgesine dahil edilmiştir. Bu zamana kadar rahipler önemli ölçüde güçlerini yitirmiş ancak tapınak işlevine devam etmiştir. Maurice Tiberius döneminde (M.S. 582-602) kent imparatorluk alanına katılmıştır. Bölge Pontus Kralları dönemi ve imparator Maurice idaresini
40

STRABON (Amasyalı tarihçi), Antik Anadolu Coğrafyası,Geographika: XIII XIII – XIV,Mütercim: Prof. Dr. Adnan Pekman

25

kapsayan kanıtıdır.

dönem

arasında,

bir

süre

de

ager

publicus

statüsünde .

bulunmuştur.Verilen bu statü, yörenin imparatorluk nezdindeki değerinin bir

Pontus Kralları yönetiminde ve Roma İmparatorluk dönemleri boyunca Komana'nın toprakları genişlemiştir. Romalı Pompey kenti prenslik yaptığında topraklarına 2 schoeni veya 60 stades eklemiştir. Böylelikle kent alanının çapı yaklaşık 4 kmye ulaşmıştır .Roma imparatorlarından Caesar veya Antony, Komana rahiplerine 4 schoeni değerinde toprak daha vermiştir. Bu yeni topraklar büyük olasılıkla kentin doğu, güney ve batı taraflarına eklenmiş olmalıdır. Bu alanlar Zelitis ve Megalopolitis olarak bilinir. Kuzey tarafının ise, Magnopolis ve Neocaesareia kentlerinin çok yakında bulunması sebebi ile, sınırlı kalmış olduğu varsayılabilir. Augustus döneminde kentin alanının daha da genişleyerek bölgedeki civitateslerin büyüklüğüne ulaştığı bilinmektedir. Komana M.S. 34-35 yıllarında Pontus Galaticus bölgesine eklendiğinde ise Magnopolitis kenti de büyük olasılıkla Komana Pontika'ya dahil edilmiştir.Bu ilhak bize Magnopolitis’in Komana Pontika’dan daha küçük bir yerleşim birimi olduğunu gösterir.

Kent Titus dönemine kadar hem Hierocaesareia hem de Komana olarak anılmıştır. Tapınağın çöküşünü Hristiyanlığın yayılması hızlandırmıştır. Çevresindeki topraklar çok daha küçük ama merkezi bir yerleşim olan Daximon'a dahil edilmiştir.Tabi ki tapınağın çökmesiyle beraber Komana’da hayat bitti denilemez.

Tapınak devletinin ana tanrıçası Ma'nın resmi imparator Caligula devrinden itibaren sikkeler üzerinde yeralmıştır. Tapınağın mimari görüntüsüne ait eldeki tek veri Caracalla, Septimius Severus ve daha sonra Trajan sikkeleridir . Bu sikkelerin üzerinde tetrastil bir tapınak tasvir edilmektedir. Tokat il merkezindeki Ali Paşa Camiinin inşasında kullanılmış 8 adet gri sütunun tapınağa ait olabileceği düşünülmektedir. Ayrıca yine Tokat kent merkezinde bulunan Ulu Camii ve

26

Garipler Camii'lerinde kullanılmış olan sütun ve sütun başlıklarının da Komana Antik kentinden getirilmiş olması olasılıklıdır.Zira mezkur sütunlar Komana’dakilere benzemektedir.

1.3 TÜRK HAKİMİYETİNDE TOKAT

Uzun bir dönem müddetince Roma ve Bizans hakimiyetinde kalan Tokat, Danişmend ve Selçuklu Türklerinin siyasi üstünlükleriyle birlikte Maveraünnehir'den gelen Türk İslâm kültürü ile tanışmıştır. 900 yıldan beri de Türk Egemenliği altındadır.

1.3.1 Malazgirt Zaferi ve Türklerin Anadolu’ya Gelişi

Türklere Anadolu’yu kazandıran, Büyük Selçuklu Devleti Sultanı Alparslan ile Bizans İmparatoru Romen Diyojen kuvvetleri arasında, 26 Ağustos 1071 tarihinde, Doğu Anadolu’da Malazgirt Ovasında meydana gelen Malazgirt Muharebesi dinî, millî, siyasî, askerî neticeleri ve Türk-İslâm tarihinin en büyük zaferlerinden biri olması bakımından önemlidir.

Türklerin yeni yurt edinmesini sağlayan Malazgirt Zaferinden sonra, on beş yıl içinde, Anadolu ele geçirildi. Bu zaferle, Anadolu’nun tapusu, Türklerin eline geçti. Bu bakımdan, Malazgirt Zaferi, Türk ve dünya tarihinde bir dönüm noktası oldu.

27

Anadolu’ya, burayı vatan edinen Selçuklu Türkleri ile diğer Türk boyları yerleştirildi. Bozkır kültüründen, İslâm medeniyeti dairesine bütünüyle giren Türklerin dünya görüşü daha da gelişti. Doğudan gelen göçebe Türkler, Anadolu’da yerleşik medeniyete geçirildi. Şehirler kurup geliştirerek kültür, sanat, sosyal müesseseler tesis edildi. Kıymetli mîmarî eserlerle, bu yerleşim merkezleri süslendi.

Zaferden sonra birkaç yıl içinde neredeyse tüm Anadolu, Selçuklular tarafından ele geçirildi. 1075'de Selçuklu hanedanından Kutalmışoğlu Süleyman Şah İznik'i alarak başkent yapmış, 1081'de Çaka Bey'in müstakil kuvvetleri İzmir'i alarak ve hemen bir donanma inşa ederek, Ege Denizi'nde ve Çanakkale Boğazı'nda Bizans İmparatorluğu'nu tehdit etmeye başlamışlardı. Bu ilk Türk ilerleyişi 1095'teki Haçlı Seferi'ne kadar sürdü. Haçlı orduları karşısında Türkler Orta Anadolu'ya çekilerek Anadolu Selçuklu Devleti'ni kurdular ve Batı Anadolu Anadolu Beylikleri dönemine kadar sürecek şekilde yeniden Bizans denetimine geçti.41

Tarihçiler Bizanslılar'ın çöküşünün bu savaş sonrasında başladığı konusunda hemfikirdirler. Türkler için ise Malazgirt Savaşı 'Türkler'e Anadolu kapılarını açan savaş' olarak tarihe geçmiştir. Ayrıca Malazgirt Savaşı Haçlı Seferleri'nin temel nedenlerinden biri olarak görülür.42 Batı, Bizanslılar'ın doğudaki hristiyanlığı artık koruyamadığını bu savaş sonrasında anlamıştır.

1.3.2 Selçuklu ve Danişmendliler Devri

41 42

Meydan Larousse Gençlik Ansiklopedisi, İstanbul, 1979, s.114 Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı Dergisi,Ağustos,2004,s:23

28

Selçuklular zamanında Anadolu'nun 6. büyük kenti olan Tokat, 12. yüzyılda Bizans ve Haçlı orduları, 1243 yılından itibaren de Moğol baskısı altında olmasına rağmen İlhanlı egemenliği sonuna kadar gelişmesini sürdürmüş, antik dönemlerde olduğu gibi ekonomi ve ticareti gelişmiş, doğu batı yönündeki büyük ticaret kervanlarının konakladığı hanlar, kervansaraylar ile düzenli yol ve köprüler inşa edilmiştir.

Büyük Selçuklu İmparatoru Sultan Melik Şah'ın komutanlarından Gümüştekin Ahmet Gazi, 1071 Malazgirt Savaşından sonra orduları ile Anadolu'ya geldi. Önce Sivas'ı ve 1095 yılında da Niksar'ı başkent yaptı. Daha sonra Tokat, Zile, Turhal, Zonusa'yı birliğine kattı. Anadolu Selçuklu Devleti'nden ayrı, bağımsız bir devlet kuran Danişmendoğulları daha sonra Kayseri ve Malatya'yı da alarak güçlendiler. Güneye inerek Antakya Bohemont Prensliğine, Akdeniz'de de Kilikya krallığına son verdiler. Anadolu'nun Türkleşmesinde önemli başarılan olan Melik Ahmet Gazi, Trabzon-Rum Krallığı 'na, Haçlı ordularına karşı mücadele vermiş, kardeş Türk devleti olan Anadolu Selçukluları ile de zaman zaman çatışmalara girmiştir.Danişmend eserlerinin çoğu Niksar ve Tokat'ta bulunmaktadır. Danişmend oğullarının Tokat yöresindeki egemenliği Selçuklu Sultanı 2. Kılıçarslan'a kadar sürmüştür.

12. asır ortalarına kadar süren Selçuklu, Danişmend çekişmesine son veren 2.Kılçarslan tüm Danişmend birliğini kendine katar ve 1186 yılında Türklerin feodal devlet anlayışına uyarak ülkesini 11 oğlu arasında paylaştırır. Tokat, oğullarından Rükneddin Süleyman'a düşer. Ancak kardeşler arası uyuşmazlıkların tehlikeli boyutlara ulaştığını gören Süleyman Şah, yeniden devlet bütünlüğünü sağlar. Anadolu Selçuklu devletinin en önemli ve güçlü zamanı Tokat'ta 6 yıl emirlik yapan Alaaddin Keykubat'ın dönemidir. 1220 yılında tahta çıkan Alaettin Keykubat ülke sınırlarını genişletir. Kentleri imar eder, huzur ve güveni sağlar. 1236 yılında Kayseri'de yediği av etinden zehirlenip ölen Alaaddin Keykubat'ın

29

yerine oğlu 1. Gıyaseddin Keyhüsrev tahta geçer. Genç sultanın dirayetsizliği, emirlerle uyuşamama nedeni ile göç kafileleri ve nihayet önü güçlükle alman Babai ayaklanmaları devleti zayıflatmış ve Moğolların ülkeye girmesini önleyememiştir. 1243 Kösedağ Savaşı devletin kötü kaderini belirlemiş ve ülke Moğol baskısı altında kalmıştır. Bu olumsuz gelişmeleri durdurmak için Selçuklu sultanlarıyla Moğol hanları arasında kilit adam olan Pervane Muineddin Süleyman, birliği sağlamak yerine, kişisel ihtirasları ile olayları daha da çıkmaza sokmuş, nihayet 13. yy sonlarında Anadolu Selçuklu Devleti İlhanlı Moğollarının egemenliği altına girmiştir. Pervane Süleyman iktidarında olan Tokat'ta, bugün Gök Medrese diye anılan çinileri ile ünlü Pervane Külliyesi inşa edilmiştir.

1.3.3 İlhanlılar Devri

Cengiz İmparatorluğu parçalandıktan sonra 1256 yılında kurulan İlhanlı Devleti Türk ve İran kültürü altındaydı. Anadolu Selçuklu devletine son veren ve yarım yüzyıla yakın Orta ve Doğu Anadolu'ya egemen olan İlhanlılar bölgedeki siyasi ve ekonomik üstünlüklerinin yanı sıra Tokat, Zile ve Niksar'da eserler bırakmışlardır.

1.3.4 Eretna Beyliği Devri

İlhanlı Devleti'nin son yıllarında Anadolu valisi Timurtaş, Mısır'a kaçmış ve yerine yakını Ertana (Eretna) Beyini bırakmıştı. Bir süre sonra 1340 yılında Emir Ertana bölgede bağımsız bir hükümdarlık kurdu. Tokat'ı egemenlik alanı içinde alan ve halkın "Köse Peygamber" diye sevdiği Emir Ertana 1352 yılında ölünce, emirlerin kavgaları ve ayaklanmaları yönetimi zayıflattı. Parçalanmaya başlayan Ertana ülkesi Tokat ve Niksar yörelerinde Tacettinoğulları, Hacı Kutluşah ve diğer

30

beylerin egemenlik çatışmaları ile çökmeye başladı. Nihayet 2. Ertana hükümdarı Alaattin Ali, kendi döneminde bu huzursuzlukları önlemeye çalışan devlet adamıydı. Kadı Burhanettin büyük mücadeleler sonunda yönetime karşı bağımsızlığını ilan etti. Bu büyük beyliği Sivas'tan yönetmeye başlayan Kadı Burhanettin, kendisine bağımlı olmak istemeyen Tokat, Niksar, Zile ve Turhal emirleri ile şiddetli çatışmalara girdi, Tokat'ı sık sık kuşattı ise de başarılı olamadı. Aynı zamanda şair olan Kadı Burhanettin, Osmanlı hükümdarı Yıldırım Beyazıt ile savaştı. 1398'de de Akkoyunlu hükümdarı ile girdiği savaşta öldürüldü. Kadı Burhanettin ile emirler arasında bitmez tükenmez çatışmalardan usanan Tokal halkı, Osmanlı Sultanı Yıldırım Beyazıt'a başvurarak illerinin Osmanlı birliğine katılmasını istediler.

1.3.5 Osmanlı Devri

Evliya Çelebi'nin uzun uzun anlattığı gibi "Tokat'ın bağ. bahçe ve ovaları Osmanlı Ordularının konaklama ve gıda ambarı olmuş, bakırcılık, ipekçilik, pamuklu dokuma ile çeşitli sanayi ve el sanatları gelişmiş, iş hanları ve çarşıları Bağdat, Bursa ve Halep'tekiler ile kıyaslanır olmuştur." ifadeleri bunun kanıtıdır.

1392 yılında Osmanlı Beyliği'ne katılan Tokat'ın adı Dârü'n Nasr olarak değiştirilmiştir. Bundan kısa bir süre sonra Anadolu'ya giren Timur orduları Tokat kalesini kuşatmış, ancak elde edemeyince kentte büyük tahribat yapmıştır. Fetret Devri dediğimiz dönemde Şehzade Çelebi Mehmet'in Amasya ve Tokat yörelerinde ayaklanmaları bastırması, Osmanlı Devleti'nde yeniden dirlik ve düzenlik sağlanması ile Tokat 5 asır boyunca Osmanlı birliği içinde kalmıştır.

Timur, Şah İsmail kuşatmaları, uzun Hasan, Şah İsmail, Karayazıcı, Celali ve diğer ayaklanmaların yakıp yıktığı Tokat, su taşkınları ve yer sarsıntılarının

31

yaptığı hasara rağmen önemini ve gelişimini yitirmemiştir. Başta dokumacılık, yazmacılık, bakırcılık ve dericilik olmak üzere sanayi ve ticaret gelişmiş, 14 büyük han, birçok camii ve medresenin yanı sıra saraylar, hamamlar, köprüler ve çeşmeler yapılmıştır. Yabancı seyyahların ve Evliya Celebi'nin güzellik ve nimetlerini anlatmakla bitiremedikleri bir şehir olan Tokat, 1617 yılında Valide Sultanlara Voyvodalık olmuş, Osmanlı sultanlarının gelip gördüğü orduları ile konakladığı siyasi, kültürel ve ekonomik bir merkez olmuştur. Tokat, Sivas Beylerbeyliği'nin sancak merkezi olarak, Osmanlı İmparatorluğu 'nda önde gelen kentlerden biri olmuştur. Gerileme devrinde kervan yollarından uzak kalan ve bir iç kent haline gelen Tokat,'Avrupa'da gelişen sanayi ve teknoloji ile savaşlardan olumsuz etkilenmiş, giderek bölgeler arası ticaret merkezi olma özelliğini kaybetmiştir.

1863'te nahiye, 1878'de Mutasarrıflık. 1920'de müstakil Liva olan Tokat, Cumhuriyet'in ilanına kadar kendi kabuğuna çekilmiştir.43

1.3.6 Milli Mücadele ve Tokat

Bilindiği gibi 19. yüzyılın ikinci yarısında sanayinin gelişmesi, sömürgecilik ve diplomatik ilişkilerin hızlanmasına neden oldu. Bu durum ise aynı zamanda büyük devletler arasında siyasi rekabet, ekonomik çıkar çatışmaları ve anlaşmazlıkları meydana getirdi. Avrupa devletleri, Osmanlı Devleti'ne "Hasta Adam" gözüyle bakıyor ve onu sömürülecek bir devlet; Türk Milleti'ni de idare edilmeye muhtaç bir millet olarak görüyordu.

Osmanlı Devleti'ne gelince; Birinci Dünya Savaşından önce 1911 yılında girdiği Trablusgarb Savaşı'nda son Afrika topraklarını İtaya'ya kaptırmış, 191243

www.tokat.gov.tr

14.04.2007

22:34

32

1913 yıllarındaki Balkan Savaşları'nda aldığı mağlubiyetle de Rumeli'deki nüfuzunu kaybetmiştir.

Çanakkale Savaşına rağmen I. Dünya Savaşı'ndan da yenik ayrılan Osmanlı Devleti, Mondros Mütarekesi gibi haysiyet kırıcı bir antlaşmayı imzalamak mecburiyetinde bırakılmıştır.Türk Milleti'ne esaret zinciri vurmaya yönelik mütarekenin imzalanmasıyla Osmanlı Devleti artık resmen değilse bile, fiilen yıkılmış sayılmakta idi.Ancak, bütün bu olumsuzluklara rağmen, millet egemenliğine dayalı yeni bir Türk Devleti kurma fikri ile yola çıkan Mustafa Kemal Atatürk, Türk Milleti'nin kurtuluşu yönünde hiç bir zaman ümitsizliğe kapılmadı. O, Türk Milleti'nin vatanı, bağımsızlığı, bayrağı, namusu... gibi kutsal saydığı değerleri korumada her türlü fedakârlıktan kaçınmayacağını çok iyi biliyordu.

Türk Milleti'ne olan güvenini her fırsatta ifade eden Mustafa Kemal Atatürk, 19 Mayıs 1919 günü Samsun'a çıkarak Kurtuluş Savaşı yolunda ilk adımı atmış oldu. Samsun'da başlayan bu yolculuk Kavak, Havza, Amasya ve Tokat istikametinde devam edecektir.

Tokat, Birinci Dünya Savaşı sonlarında Sivas vilayetine bağlı bir sancak merkezi durumunda idi. Bu tarihlerde nüfusu yüz bini aşan Tokat Sancağı'nda, Türkler çoğunlukta, Rum ve Ermeniler ise azınlık durumunda idi. Zile, Reşadiye, Niksar ve Erbaa Tokat'a bağlı kazalardı.

Mondros Mütarekesi'nin imzalandığı günlerde ve hemen sonrasında Anadolu'da baş gösteren sıkıntı, şüphesiz Tokat Sancağı halkını da üzmüş ve gelecek hakkında endişeye düşürmüştür. Bilhassa, Tokat'ta azınlık durumunda

33

olan Rumların, merkezi Samsun olmak üzere Tokat'ı da içine alan bölgede Pontus Devleti kurmak istemeleri, Tokat halkının tedirginliğini daha da artırmakta idi. Bu durum karşısında Tokat'ta yaşayan Müslümanlar tedbir amacı ile 25 Şubat 1919 tarihinde "Karadeniz Türkleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" Tokat şubesini kurdular. Bu şubenin bir ay sonra da merkezi İstanbul'da olan "Vilayeti Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ne" bağlandığı bilinmektedir.15 Mayıs 1919'da Yunanlıların İzmir'i işgal etmeleri Tokat halkı tarafından tepkiyle karşılanır. Tokat ve kazalarında Redd-i İlhak Cemiyetleri kuruldu. Yunan işgalini protesto etmek amacıyla da 20 Haziran 1919 günü Niksar'da miting yapıldı. Niksar halkı nümayiş (miting) sonunda alınan kararları "Redd-i İlhak Cemiyeti Reisi Mahir" imzasıyla itilaf Devletleri temsilcileri ile A.B.D. Cumhurbaşkanı Wilson'a gönderir. Bu kararlarda "Biz Türk olan her vatan parçasının Türk kalmasını istiyoruz. Siz de buna söz vermiş idiniz. Şimdi ise sözünüzde durmadığınızı görüyoruz. Anadolu'ya uzatılacak bir tecavüz bizi öldürmek için uzatılan bir adımdır. İnsaniyet ve adalet namına suikastten vazgeçiniz." denilmektedir.

Bu arada, 1. Dünya Savaşı'ndan dönen ihtiyat Zabitleri Tokat'ta "İhtiyat Zabitleri Teavün Cemiyeti" adı altında bir cemiyet kurdular. Bu cemiyeti kuranlar hem kendi aralarında yardımlaşmayı sağlamak hem de memleket davalarıyla ilgilenmek amacıyla ortaya çıkmışlardır. Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin çalışmalarını yeterli görmeyen ihtiyat Zabitleri: "Memleketin derin yaralarını saracak vatanperver adamları göremiyoruz. Kuvvetli bir heyet yoktur ki, Tokat'ı bu hususta tanıtabilsin. Kendilerini idareden aciz adamlar, bu tehlikeli zamanlarda Tokat halkım nasıl yönetecekler?" diyerek Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti İdari Hey eti'ne gençlerin de alınmasını istemişlerdi. Sonunda istekleri yerine getirilerek gençlerin de Müdafa-i Hukuk Cemiyeti'ne girmeleri sağlanmıştır. Bu durum Tokat'taki mücadele azmine daha da güç kazandırmıştır.

34

9. Ordu Müfettişi olarak Anadolu'ya gönderilen Mustafa Kemal Paşa, 26/27 Haziran 1919 gecesini Tokat'ta geçirdi ve ertesi sabah Sivas'a hareket etti. Mustafa Kemal Tokat'a geldiğinde Belediye binasında şehrin ileri gelenleriyle bir toplantı yaparak memleketin durumu hakkında genel bilgi verdikten sonra Milli Mücadele'nin kaçınılmaz olduğu konusunda Tokatlıları ikna etti. Tabii bu arada Mustafa Kemal Paşa'nın bazı engellerle karşılaştığımı belirtmek gerekir. Mesela, Sivas'a hareketi sırasında Sivas Valisi Reşit Paşa, Mustafa Kemal'i tevkif etmesi için özel olarak görevlendirilir. Ancak Mustafa Kemal Paşa, tedbirliliği ve ince zekâsı sayesinde bu engelleri aşmayı başarmıştır.

23 Temmuz 1919'da toplanan Erzurum Kongresi'nde vatanın bütünlüğü ve milletin istiklâli ile ilgili kararların alındığı bilinmektedir. Bu kongreye Tokat'tan Rıfat (Hamamcıoğlu) Bey ile Sabri Efendi (Emekli Askeri Kâtip) katılmışlardır. Rıfat Bey, kongrede yaptığı konuşmada davalarının "Hak ve istiklal" davası olduğunu belirtmiştir. Sivas Kongresi'ne Tokat'tan temsilci katılmamasına rağmen, Erzurum Kongresi'nde Temsil Heyeti üyeliğine seçilen Bekir Sami Bey'in Tokatlı olmasından dolayı Tokat'ın Sivas Kongresi'nde temsil edilmiş olduğunu söyleyebiliriz.

Sivas Kongresi sona erdikten hemen sonra Temsil Heyeti, Damat Ferid Paşa hükümetini istifaya zorlamak amacıyla İstanbul ile haberleşmeyi kesme kararı aldı. Alınan bu karara Tokat da aynen uymuştur. 12 Ocak 1920'de açılan son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde Tokat, Ahmet ve Şevki Beyler ile Ömer Fevzi Efendi tarafından temsil edilmiştir.

İstanbul'un İngilizler tarafından işgal edilmesi ve İngilizlerin Meclis-i Mebusan'ı basarak bazı Mebusları tutuklayıp sürgüne göndermeleri, diğer illerde olduğu gibi Tokat'ta da nefretle karşılandı. Türk Milleti'ne yapılan bu haksızlıkları

35

protesto etmek için Tokat ve kazalarında mitingler tertip edildi. Ayrıca, bu vahim olayı kınamak amacıyla itilaf Devletleri mümessillerine telgraflar çekildi.

İstanbul'un işgali ve Mebuslar Meclisi'nin dağıtılmasından sonra artık İstanbul'un dışında yeni bir hükümet kurma fikri iyice kuvvet kazanmaya başladı. Nihayet, 23 Nisan 1920'de Ankara'da açılan TBMM İstanbul'u tanımadığını ilan etmek suretiyle Türk Milleti'nin kurtarılması görevini üzerine almış oldu. Açılan bu yeni mecliste Tokat'ı temsil eden milletvekilleri ise; Rıfat (Hamamcıoğlu) Bey, Hamdi (Mütevellioğlu) Bey, Mustafa Vasfi (Süsoy) Bey, Nazım (Eski Harput Valisi) Bey ve İzzet (Gençağaoğlu) Bey'dir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılması kararını tepkiyle karşılayan İstanbul Hükümeti, Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi'ye 11 Nisan 1920'de bir fetva verdirerek bu yolla Kuva-yı Milliye ruhunu yok etmeye çalıştı. Anadolu'nun her tarafına duyurulan bu fetva bazı bölgelerde etkisini göstererek isyanların çıkmasına sebep oldu. Nitekim, 14 Mayıs 1920 günü Postacı Nazım adında biri, Sivas'ın Yıldızeli kazasına bağlı Kaman köyünde isyan etti. Bu isyana karşı tedbir maksadıyla Tokat'ta 50 kişilik Kuva-yı Milliye kuruldu. Ayrıca Köprübaşı, Niksar Yolu, Çay, Beybağı ve Erenler mahallelerinde dışarıdan gelebilecek bir tehlikeye karşı kuvvet bulunduruldu. Bu arada Niksar ve nahiyelerinden de yardım sağlandı.

9 Mayıs 1920'de Postacı Nazım Yenihan Kaymakamlığı'na gönderdiği mektupta: "Kavak'ta verilen söze itimadan milletçe muhafaza sükuna karar verilmişken, 50 kişilik bir müfrezenin sevk edilmesinden arada itimat kalmadı. İsteklerimize tahriri cevap alamaz isek muhafaza sükunu mevcut kuvvetimizle ihlâl edeceğiz" diyordu. Bu isyanın bastırılması için Mustafa Kemal, Zile'de bulunan 3. Kolordu Komutanı Sefahattin Bey'i görevlendirdi. Merkezi Amasya'da bulunan 5. Kafkas tümeni Komutanı Yarbay Cemil Cahit (Toydemir) 3.

36

Kolordu'dan aldığı emir üzerine bir tabur askeri Zile yoluyla Artova'ya, bir başka taburu da Tokat'tan Yıldızeli'ne gönderdi. Ancak, gönderilen bu birlikler asiler karşısında başırılı olamadılar. Bu durumdan iyice cesaret alan asiler Zile'yi işgal ettiler. Tümen komutanı Yarbay Cemil Cahit, Yıldızeli'nde bulunan askeri birliğin de desteği ile Zile'ye girdi ve burayı işgalden kurtardı. Suçlular ve asiler yakalanarak ağır şekilde cezalandırıldı. Postacı Nazım, Samsun bölgesinde yakalanarak Amasya'ya getirildi ve idam edildi.

Tokat bölgesinde, TBMM kuvvetlerim uğraştıran bir başka isyan ise Aynacıoğlu Hasan tarafından çıkarılan isyandır. Aynacıoğlu çetesi, Akdağ Mağdeni doğusunda bulunan Ayvalıközü'nde Binbaşı Çolak İbrahim Bey kumandasında 2. Kuvva-i Seyyare tarafından dağıtılmasına rağmen Aynacıoğlu Hasan, Hükümet kuvvetlerini bir süre uğraştırdı. Nihayet 1921'de Batı Anadolu'da Yunanlılarla savaşmak şartı ile teslim oldu.

Bu olayların dışında Tokat ve kazalarında başka çete olayları da görülmektedir. Bunlar arasında Molla Veli (Artova'nın Çıkrık Köyü), Kürt Bekir (Kazova'nın Munamah Köyü), Koca Molla (Olukalan Köyü), Deli Şükrü (Şıhlar Köyü), Ali Çavuş (Fadlı Köyü), İzzet (Erbaa Beldağı Köyü) çeteleri başta gelmektedir. Bu çetelerden bazılarının Tokat'ta Rum isyanını bastırmasında hükümete yardımcı oldukları da inkâr edilemez.

Anadolu'da Kuva-i Milliye hareketini engellemek ve tamamen ortadan kaldırmak amacıyla İstanbul Hükümeti 'nin kışkırtmaları sonucunda çıkan isyanlardan başka bunlardan daha tehlikeli bir durumda olan Rum çeteleri hemen sonra tedhiş hareketlerine başladılar.44 Karadeniz bölgesinde başlayan Pontusçuluk hareketi. Fener Rum Patrikanesi tarafından kışkırtılıyor ve Yunan hükümetince de
44

Doğanay,Rahmi, Milli Mücadele’de Karadeniz,Ankara,2001, s.60

37

destekleniyordu. Merzifon Amerikan Koleji'nde okuyan Rum öğrencileri 1904 yılında gizli Pontus Cemiyeti'ni kurdular. 1908'de de çalışmasını genişleten Pontus Cemiyeti, "Müdafaa-i Meşruta" ve "Mukaddes Anadolu Rum Cemiyeti" gibi cemiyetler tarafından destekleniyordu. Bunlardan Müdaiaa-i Meşruta Cemiyeti'nin bir şubesi de Tokat'ta açıldı. Mondros Mütarekesi'nden sonra iyice azıtan Rumlar, bilhassa Tokat'ın Erbaa, Niksar ve Reşadiye kazalarında faaliyette bulunuyorlardı. Rum çetelerinin bu bölgelerde köyleri bastıkları, ırza geçtikleri, Müslümanları öldürdükleri, evleri yakıp malları gasp ettikleri bilinmektedir.45

TBMM hükümeti, 1921'de Rum çetelerine karşı giriştiği mücadelede büyük ölçüde başarılı oldu. Tokat temsilcilerinden Rıfat Bey, 18 Mayıs 1922 günü meclise verdiği önerge ile Dahiliye Vekilinden Pontusçuluk hakkında açıklama yapmasını istedi. Karadeniz'deki Rumların büyük bir kısmı memleketin başka bölgelerine gönderilmek sureti ile Pontusçuluk hareketi önemli ölçüde çözüme kavuştu. Böylece Tokat'ta etnik bütünlük sağlanmış oldu.

2. TOKAT KÜLTÜRÜ

6000 yıllık tarihi boyunca üzerinde barındırdığı medeniyetlerin izlerini taşıyan Tokat, çok çeşitli ve zengin bir kültürel yapı ile yoğrulmuştur.6000 yıllık tarihi boyunca üzerinde barındırdığı medeniyetlerin izlerini taşıyan Tokat; çok çeşitli ve zengin bir kültürel yapı ile yoğrulmuştur. Hititlerden günümüze kadar üzerinde yaşamış tüm medeniyetlerin izlerini ilimizde bulmak mümkündür. Maşat höyükte ki Hitit şehri, Roma, Bizans döneminden kalma Sebastopolis yerleşim bölgesi, Tokat Kalesi, Taş Han, Bey Sokağı, Hıdırlık köprüsü, Ali Paşa hamamı ve Ali Paşa Camii gibi daha bir çoklarını sayabileceğimiz tarihi ve kültürel zenginliklerimiz ilimizi daha da güzelleştirmektedir. Yüzyıllardır bozulmadan
45

www.tokat.gov.tr

15.04.2007

22:09

38

günümüze ulaşan gelenek ve göreneklerimiz, yemek kültürümüz, giyim kültürümüz, folklorik değerlerimiz, bakırcılık, yazmacılık, halı kilim ve kumaş dokumacılığı günümüzde de aynı disiplin ve aynı hevesle yapıla gelmektedir. Reşadiye’de bulunan Selemen Yayla Pazarında hala değiş tokuş usulü alışveriş yapılmaktadır.

Tokat türküleri tüm ülkemizde zevkle dinlenen türkülerimizdir.

Bu

türkülerimizde aşkı, hüznü, kederi, neşeyi, felaketi, hoşgörüyü kısacası halkın tüm yaşam şeklini bulmamız mümkündür. “Sabahın seherinde ötüyor bülbül, Hey on beşli on beşli , burçak tarlası, Tokat yaylası “ gibi türkülerimiz ülkemiz folklorunda önemli bir yer tutmaktadır.

Günümüzde yeni bir teknoloji ve şehir kültürünün hızla gelişmiş olduğu çağımızda, ilimizde hala orta Asya kültürünün gelenek ve göreneklerinin bozulmadan devam ediyor olması önemli bir olgudur. Düğün geleneği, oda oyunları, maniler, orta oyunları, batıl inançlar, sosyal ve toplumsal dirliğin ayakta kalmasını sağlayan ahlaki ve insani vermektedir. adetler hala sosyal hayatımıza yön

2.1 Halk Edebiyatı Ürünleri Ve Geleneksel Giyim Kuşam

Halkımızın sevincini, hüznünü, sıkıntılarını, mutluluğunu motif motif işleyen folklorik değerlerimiz, Omuz halayı, Geyik oyunu, Ellik halayı, Çekirge oyunu, Tokat ağırlaması, Maşat Halayı ve Semah oyunu gibi daha onlarcası bulunan oyunlarımızın her birinin arkasında bir sosyal olgu yatmaktadır. Orta Asya Türk giyim kültürünün hiçbir değişikliğe uğramadan günümüze kadar gelmesi ve bu kültürün bazı köylerimizde hala devam etmesi Tokat’a bir ayrıcalık katmaktadır.

39

Bindallı, Şalvar, Çarşaf, Yazma, Çorap Tokat kadın kıyafetlerinin en önemlileridir. Kadife atlas üzerine gümüş telle işlenmiş belden yukarısı dar alt kısmı geniş Bindallı denilen boy elbisesine özellikle kırsal kesimlerde sık sık rastlamak mümkündür. Bele takılan gümüş kemer bu kıyafetin bir aksesuarıdır.

Tokat’ın mahalli erkek kıyafetlerinde en çok dikkat çeken cepkendir. Önceleri gündüz kıyafeti olarak , sonraları düğünlerde ve özel günlerde giyilen cepken yelek boyunda önü düğmesiz etrafı sarma ve ortası kasnak işi ipek ile süslü altına gömlek giyilen bir kıyafettir. Ayrıca yakasız gömlek , pantolon ve bele sarılan kuşak, Tokatlı erkeklerin mahalli giyim şeklidir.

2.1.1 Halk Edebiyatı Ürünleri

2.1.1-A Atasözleri

Atasözleri ince Türk zekasının ve manevi varlığın dile getirdiği büyük terbiyevi ve yol gösterici deyimler olup nesilden nesle intikal ettirilerek bunun hikmetlerinden ve uyarılarından faydalanılmalıdır.

Bazı Ata sözlerimiz Şunlardır.

· · ·

Azabdan alma maya,ya daş olur ya gaya. Açma kutuyu söyletme kötüyü. Babası oğluna bağ bağışlamış,oğlu da bir cımbı üzüm vermemiş.

40

· · · · · · · · · · · · · · · · · · · · ·

Bekara karı boşmak kolay gelir. Bir dirhem et bin ayıp örter.. Cahil çalımını satar,beş para etmediğini bilmez. Çağırılan yere erinme,çağırılmayan yerde görünme. Çiğ yiyenin karnı ağrır. Dadanmış kudurmuştan beterdir. Deveyi yardan aşıran bir tutam ottur. Denizin olduğu yerde dere çağlamaz. Deveciyle konuşan kapıyı büyük açar. Dünya bir handır,herkes sırasıyla gelir,kalır ve geçer. Elden vefa,zehirden şifa olmaz. Edebi ve hayayı edepsiz ve hayasızdan öğrenki unutmayasın. El yarası iyi olur,dil yarası iyi olmaz. Elden yiyen yolda acıkır. Fırtına eken dolusuna katlanmalıdır. Gençlikten kocalığına can,varlıktan yokluğuna mal sakla. Gökten ne yağdıda yer kabul etmedi. Koca ceviz kocadıkça ışkın verir budadıkça. Gönülsüz göğlere yaramaz. Güttüğü üç dene davar,ıslığı dağları tutar. Kuraklıktan kıtlık olmaz.

41

· · · · · · · · · · · · · · · · · · · · ·

Garı vardır gişiyi yeşil yaprak eder,garı vardır gişiyi gara toprak eder. Görünen köy kılavuz istemez. Güneş yarasaya çirkin gözükür. Hizmetçiden karı,ıhlamurdan odun olmaz. Hatibi konuşturan dinleyenleridir. İyiliğe iyilik her adam işi,kötülüğe iyilik er adam işi. İyi makas kendi kendini biler. İki kerpiç koysan bacan olur,kime varsan kocan olur. Katığının kadrini bilmeyen aç kalır. Kurt kocayınca köpeklerin maskarası olur. Kazan yuvarlanmış kapağını bulmuş. Kuldan bela gelmaz Hak yazmadıkça,Hak bela yazmaz kul azmadıkça. Latife latif gerekir. Leb demeden leblebiyi anlamalı. Lokmanı çiğneğmeden yutmayasın! Mal canın yongasıdır. Meramın üzüm yemek değil,bekçi dövmek. Ne gelirse başına dilinden gelir. Ne doğrarsan aşına o gelir kaşığına. Ne deyim yüzü güzeli severim huyu güzeli. yuna gider.

42

· · · · · · · · · · · · · · · · · · · · ·

Ortak çok olunca zarar azalır. Öğünürse baht öğünsün. Öz ağlayınca göz ağlamaz. Parmağı uzun olan değil kısmeti olan bal yer. Para ile iman kimdedir bilinmez. Sarmısağı gelin etmişler,kırk gün kokusu çıkmamış. Sekizinde ne ise sekseninde de o olur. Suyun sessiz akanından insanından yere bakanından korkulur. Sırrını açma dostuna,oda söyler dostunun dostuna. Sen ağa ben ağa bu ineği kim sağa. Tokat’tan aldım bakırı incitmeyin fukarayı fakırı. Taktirde yazılan tedbirle bozulmaz. Tekkeyi bekleyen çorbayı içer. Tok açın halinden anlamaz. Unumu eledim,eleğimi duvara astım. Üzümünü ye bağını sorma. Var eli herkes öper. Vurduğunu öldür,yedirdiğini doyur. Yağ gelen yerden bal esirgenmez. Yüksek yerde yatma yer alır, alçak yerde yatma sel alır. Zengin arabasını dağdan aşırır, fakir düz yolda şaşırır.

43

·

Zamansız öten horozun başını keserler.

2.1.1-B

Bilmeceler

Benim bir halbur civcivim var,akşam atar sabah toplarım (Yıldız) Bir sinide iki tavuk,biri sıcak biri soğuk (Güneş-ay) Yerde gezer izi yok,havada gezer sesi yok;eti haram sütü helal canı var kanı yok(Güneş) Dam üstünde kurtlu mitil (Kar) Nazlı gitse izi yok,hızlı gitse tozu yok (Gölge) Teptim tekerlendi,öptüm şekerlendi,bal ile bağdem bir güzel adem(Kavun) Yeşil ektim kırmızı bitti,bir günde yetişir ne yenir ne içilir.(Kına) Ey bulutlar bulutlar,Yusufu yedi kurtlar. Ben bir şekil kuş gördüm. Tepesinden yumurtlar(Buğday) Dam başında teke bağlı,boynuzları köke bağlı(Kabak) Kat kat ama katmer değil,kırmızı ama elma değil,yenir ama meyva değil.(Soğan) Allah yapar yapısını,demir açar kapısını.(Karpuz) Felek beni taşladı. Kızgın külde haşladı(Kestane) Ey millice millice. Dalları düğmelice. Bunu bilmeyene beş sille

vurmalıca(Yüzellik) Gelin kalktı,cama dayandı,cam kırıldı,kana boyandı.(Karadut)

44

Ekmeden biter,dünyaya yeter.(Tuz) Bit gibi burnu var. Küpgibi karnı var.(Nohut) Minareden attım yayıldı. Suya düştü bayıldı.(Pamuk) Karşıdan baktım al.Yanına vardım bal.(Kiraz) Yeşil koltuğa oturmuş bir peri.Aldır yeşildir gözleri. Güzel güzel konuşurken,sana çeker hançeri.(Gül) İlik ilik ilmeli. İlik gözü düğmeli. Ya bunu bilmeli. Ya kırk köyü vermeli.(Üzüm) Ben dağıdım,başı püsküllü beyidim,felek beni şaşırdı,ahırlara düşürdü.(Çalı süpürgesi) Hey havai havai yüksek yapan yuvayı,değme bir kuş yapamaz. Onun yaptığı yuvayı.(Örümcek) Karşıdan baktım bir taş, yanına vardım dört ayak bir baş(Kaplumbağa) Ezan okur namaz kılmaz,karı alır nikah kıymaz.(Horoz) Yazı yazar hoca değil,ağaca çıkar adam değil,boynuzu var öküz değil.(Salyangoz) Yedi delikli tohmak, bunu bilmeyen ahmak.(Baş) İki delikli bir kapı,bilmeyenin yok aklı.(İbrik) Geriden tanıdım dağ gibi,elime aldım gal gibi.(davul) Taştandır demirdendir. Yediği hamurdandır. Bütün dünyayı doyurur. Kendi doymaz nedendir.(Fırın) Giydim bozu,gezdim düzü.Bir ağzı kırk gözü var.(Çarık) Uzun oluk,suyu soluk.(Zurna) Çam ağacını oyarlar.İçine tıntın koyarlar.Ağlama tıntınım ağlama şimdi kulağını burarlar.(Saz)

45

Hak yaratmış beş yemiş,beşi bir birini görmemiş. İkisi günde olmuş,üçü gün yüzü görmemiş.(Namaz) Alvarda gel, yalvarda gel. Koklamadık gül alda gel.(Dünür) Hey var getir var getir. Gelmezse yalvar getir. Yeni billur içinde kesilmeyen nar getir.(Kız)

2.1.1-C Tekerlemeler

Biz koştura koştura,siz eştire eştire, Biz bal küpüne,siz katran küpüne, Biz binelim yağız ata,siz binin uyuz ata, Karşıdan kaz gelir,eti size az gelir, Ne kolay soruyoruz,ne karşılık alıyoruz, İyi açın gözünüzü, iyi ölçün sözünüzü, Oyunumuz bir bilmecedir, gülmece güldürmecedir, Karşıdan atlı gelir, çiftesi tatlı gelir, Şimdi geldik taşlamaya, sizi biraz haşlamaya, Hep şaşırıyorsunuz, aka kara diyorsunuz, Bilemediniz, bilemediniz, bilmecemizi çözemediniz. Üşüdüm üşüdüm üş oldum, bir torbada keş oldum. Keşimi kedi aldı, bana bir tarak verdi.

46

Tarağımı çoban aldı, bana bir koyun verdi. Koyunumu kurt aldı, o bana çarık verdi. Çarığımı sara sara, indim bir ince suya. İnce sudan kanlar akar, ikide bir bana bakar. Büyüğüne selam verdim, küçüğü canımı yakar.

2.1.1-D

Maniler

Halk deyişlerinin en ince ve çok açık ifade şekli olan ve genellikle bir kıta ve yedi heceyle söylenen Tokat manileri halk edebiyatımızda çok zengin bir kaynak teşkil etmektedir. Manilerimizden bazıları aşağıda sunulmuştur.

Dağ başları Kar mı dır? Geçitleri Dar mı dır? Tokat’ın Dilberleri Geçilecek Yar mı dır?

Deryaya gelen beyler Gurbet gönlü kim eyler Tokat’tan ayrılmışım İki gözüm kan ağlar

47

Tokat bir bağ içinde Gülü bardağ içinde Tokat’tan yar sevenin Yüreği yağ içinde

Altın Yüzük var benim Parmağımda dar benim Şu Tokat’ın içinde Kömür gözlü yar benim

2.1.1-E

Ninniler

Pisi pisi mav dedi Bir kaşıcık yağ dedi Yağ olmazsa bal olsun Benim yavrum sağ olsun.

Dandini dan kuşu Çalılıktır yuvası Mama getir babası

48

Halka şeker parası

Dandini dandini danadan Eksilmesin aradan Bağışlasın yaradan Bir ay doğmuş anadan

Dandini dandini dastana Danalar girdi bostana Kov bostancı danayı Yemesin lahanayı.

Lahanayı yemez kökünü yer Bazen ziftin bekini yer Uyusunda büyüsün ninni Tıpış tıpış yürüsün ninni.

Dandini dandini dan ister Benden bir bostan ister Altına etmiş don ister Nenni nenni yavrum nenni.

49

Oğlum oğlum at oğlum Beyaz ipek sat oğlum Kızlar dokusun onu Sen üstünde yat oğlum.

Kızım kızım ak kızım Çık kapıdan bak kızım O beyaz tombul ele Elvan kına yak kızım.

Kızım kızım nen eder Samur saç gel gel eder Kızım çıkmış pencereden Babasına el eder.

Kızım şehla bakışlı Gögsü elvan nakışlı Bahçede gül içinde Ceylan gibi sekişli.

50

Ninni ninni ninnisine Yavrum gider teyzesine Teyzesi bir hatun kadın Gül doldurur çevresine ninni.

Dandini dandini dan olur Ayvalar bahçede ham olur Kızım çıkma kapıya Beyler görür kan olur ninni.

Hu hu hu hu hu Allah Sen uykular ver Allah Yavrum uyur inşallah Uyusun yavrum ninni.

Hu derim hu hu der Allah Sen uykular ver Allah Oğlum büyük inşallah Uyusunda büyüsün ninni.

Ninni yavrum ninni ninni

51

Ninni oğlum ninni ninni Ninni gızım ninni ninni.

Ninni yavrum ninni ninni Ninni oğlum ninni ninni Ninni gızım ninni ninni.

Ninni ninni uyu nenni Ninni ninni büyü nenni Ninni ninni yürü nenni.

Uyu benim yavrum nenni Uyu benim oğlum nenni Uyu benim gızım nenni.

Uyu yavrum uyu nenni Uyu oğlum uyu nenni Uyu gızım uyu neni

2.1.1-F

Türküler

52

Tarih ve kültür hazinesi olan ilimizde Destan, Koşma, Divan, Semai, Garip, Derbeder, Hurşit, Sağma gibi havalar düğün, sinsin havaları,halay havaları davar sürme havaları ve kırık havalar mevcuttur.

Yandım Tohat Yandım Senin Elinden

Tohadın her yanı al yeşil dağlar Lale sümbül dolu bahçeler bağlar Yol verin geçeyim dumanlı dağlar

Yandım tohat yandım senin elinden Bana bir gül vermedin gonca gülünden

Bülbül gonmuş sulusohah daşına Eşin arar gezer gendü başına Sürmelermi çekmiş gara gaşına

Yandım tohat yandım senin elinden Bana bir gül vermedin gonca gülünden

Şehirler içinde seni övmeli Güzellerin çohtur gözü sürmeli

53

İpek manto giyer göğsü düğmeli

Yandım tohat yandım senin elinden Bana bir gül vermedin gonca gülünden

Yar Sen Almuslu Musun

Başındaki yazmayıda Sarıya mı boyadın Neden sararıp soldun da Sevdaya mı uğradın

İşliğimin yakasıda Sıra sıra nakış yar Kurban olam boyunada O ne biçim bakış yar

Tokattan mı geliyonda Yar sen Almuslu musun? Ben sana varacağımda Söyle namuslu musun?

54

Yola yolladım senide Yollar yollasın seni Hızır elinden tutsunda Bana yollasın seni

Hey On Beşli On Beşli

Hey on beşli on beşli Tokat yolları taşlı On beşliler gidiyor Kızların gözü yaşlı.

Giderim elinizden Kurtulam dilinizden Yeşil baş ördek olsam Su içmem gölünüzden.

Gidiyom gidemiyom Sevdim terkedemiyom

55

Sevdiğim pek gönüllü Gönlünü edemiyom.

Tokat yolu kaldırım Düştüm beni kaldırın Hediyemin uğruna Vurun beni öldürün.

Gidiyom bende bende Bir arzum kaldı sende Yaprak gibi sarardım Seni gördüğüm yerde

Aslan yarim kız senin adın hediye Ben dolandım sende dolan gel beriye Fistan aldım endazesi onyediye Azmı geldi gönderdiğim hediye.

Müdürün Uzun Kürkü

56

Reşadiye ilçemizin Büşürüm köyünden çok güzel zurna çalan çakır usta ramazan davulunu çalmak üzere elli beş yıl evvel Reşadiye Bereketli kasabasına gider. O zaman nahiye olan Bereketli de biraz kilolu, kalın mercekli gözlük kullandığı için halk arasında kör müdür diye anılan Amasya lı bir nahiye müdürü vardır. Çakır usta sahur davulunu coşku içinde çalarak ramazanı yarılamıştır. İşte bu sırada nahiyede çakır ustanın bir kadınla ilişki kurduğu söylentisi yayılır ve bundan dolayı müdür çakır ustayı nahiyeden uzaklaştırır. Hem emeğine karşılık umut bağladığı fitreler ve diğer armağanlar hem de yeni kurduğu ilişkisinden ayrı kalması sonucunda tepkisini türküye dökmüştür.

Müdür beyin uzun kürkü Yeni çıktı bu türkü Ne kızıyon kör müdür Söylenecek bu türkü de yanıyom ben

Çakır zurnayı vurdu Duyanlar ayağı durdu Şişman karınlı müdür Fitre sanamı kaldı da yanıyom ben

Yanmada güzelim yanıyom ben Mendil de salla geliyom ben

57

Bir yosmanın uğruna da Veremde oldum ölüyom ben.

Aşma kırandan aşma Ben seni tanıyorum Her kırandan aşanı Hep seni sanıyorum da yanıyom ben

Amasya evrileceksin Evrilip çevrileceksin Şişman karınlı müdür Kökünden devrileceksin de yanıyom ben

Şu çakırın zurnası Zuhurlukta ötüyor Bereketli de kör müdür Yeni kanun tutuyor da yanıyom ben

Deli Şükrü

Konaklar yaptırdım uzun çarşıya

58

Camlı pencereleri karşı karşıya Haber anlatamadım Reşit Paşa ya

Gelme emmim gelme dönmem geriye Beni sürgün ettiler Angıldere ye.

Kıratımda kişir kişir kişniyor Beş bacım var evde nakış işliyor Hamdi kardeşim bilmem n işliyor

Kıratımı çekin binek taşına Elim yetişmiyor eğer kaşına Selam söylen Hamdi kardaşıma

Deli Şükrü derler namım varıdı Mağripten maşrıba şanım varıdı Zaimoğlunda da ahım varidi.

Burçak Tarlası

59

Sabahınan kalktım ezan sesi var, Ezan da sesi değil yar yar burçak yası var, Varın bakın şu adamın kaç tarlası var,

Amanın kızlar ne zorumuş burçak yolması Burçak tarlasında yar yar gelin olması Eğdirme fesini yar yar kalkar da giderim Evini başına yar yar yıkar da giderim

Sabahınan kalktım südü pişirdim Südün de kaymağını yar yar yere taşırdım

Kolumu salladım değdi dikene İntizar eyledim yar yar burçak ekene İlahi kaynana ömrün tükene

Kolumu salladım değdi pıtırak Öğlen olmadıki yar yar ecük oturak

60

Akşam olmadıki kaçak da kurtulak

Bugün Ben Bir Güzel Gördüm

Bugün ben bir güzel gördüm bakar cennet sarayından Salındı bahçeye girdi çiçekler selama durdu Bahçenin kapısın açtım sanırsın cennete düştüm Bahçenin kapısı daldır dalında öten bülbüldür

Kamaştı gözümün nuru onun hüsnü cemalinden Mor menekşe boyun eğdi gül kızardı hicabından Sevdim coştum helallaştım buse aldım yanağından Emrah da bir edna kuldur bağışla geç günahından

Sabahın Seherinde

Sabahın seherinde ötüyor kuşlar Balınan yoğrulmuş o sırma saçlar

61

Gudretten çekilmiş garadır gaşlar İşte bu gönlümün cananı geldi

Seher vakti keklik çıkar yazıya Sallandıkça püskül değer dabana Gorharım sevdiğim vara yabana İşte bu gönlümün cananı geldi

Yarim gine şekerlendin ballandın Alınan yeşil geydin sallandın Gırılsın golların gine dillendin İşte bu gönlümün cananı geldi.46

2.1.2 Geleneksel Giyim-Kuşam

Bilindiği gibi giyim insanlık tarihi kadar eskidir. İlk çağlarda tabiattın etkilerinden korunmak için doğmuş olan, daha sonra kültür ve uygarlık seviyesinin gelişmesiyle sosyal ihtiyaçlarını karşılamak, süslenmek amacıyla insanlar giyinmeye başlamışlardır.

46

Kaynak: T.C. Tokat Valiliği, Tokat 2006 İl Yıllığı, ss.205-262

62

Giyim tarihi incelendiğinde giyimin eski devirlerden günümüze kadar pek çok evreler geçirdiği görülmektedir. İnsanlar bulundukları uygarlık seviyelerine göre giyim şekilleri yaratmış, kendi örf, adet, inanç ve yaşam tarzlarına göre giyimlerini şekillendirmişlerdir.

Aslında giyim doğal çevrenin koşulları ile biçimlenmesine karşın toplumsal özellikleri boy ve aşiretlere göre değer kazanmıştır. Giysilerin sosyolojik, psikolojik ve tarihsel oluşumunda doğal evrenin kendisiyle doğrudan ilişkisi yoktur. Ancak coğrafi bölgeler içinde değerlendirmek gerekmektedir. Böylece ulusal giysiler, yerel giysiler aşiret (boy) giysileri olarak bölümlere ayrılabilir. Bu nedenle bölgesel giysilerde topografik etkenler sosyal etkenlerden daha önemlidir. Gelenekler aşiretlere göre giysileri belirlemiştir. Ortak yönleri olan toplumlarla işaretleşmek için en azından bazı ortak simgeleri bulunmaktadır. Bunun yanı sıra soyu, aileyi, boy ve obaları belirten simgelerde yer almaktadır.

Giysi kullanımı korunmak amacıyla doğmuş olsa da giysi parçaları tesadüfi oluşmamıştır. bir toplum içindeki yerleşik ilkeler hangi giyim eşyalarının veya terkibinin kimler tarafından hangi durumlarda giyilebileceği, giyilmesi gerektiği veya giyilmesi zorunlu olduğunu belirtmektedir. İnsanlar belirli giysi terkiplerini giyerek hangi tür sosyal durumlara katıldıklarını dolaylı olarak belirtmektedir. Aynı zamanda cinsiyet, yaş, medeni hal, aşiret soy ve benzeri kimlikleri hakkında da işaret vermektedirler.

Geleneksel giysilerde ortak değerler ve özde birlik vardır. Farklılıklar ayrıntılardır. Her kuşak geleneksel giyimi kendinden önceki kuşağı izleyerek öğrenir.

63

Kadınlarda daha güzel görünme arzularına bağlı olarak giyim eşyalarını, erkeklere nazaran her devirde her yerde daha zengin ve daha teferruatlı olmuştur. Erkeklerin sürekli ev dışında iş hayatında olmaları kıyafet devrimi ile modern giysileri tercih etmeleri kadınların duygusallığı, eşyalarına olan bağlılığı en önemlisi saklama güdüleri giysilerin günümüze kadar ulaşabilmesini sağlamıştır.

Türk giyim ve kuşamı, uzun geçmişi, yayıldığı coğrafi alan, kültür etkileşimi ve inanç sistemlerinin etkisi ile olmuştur. Bu değişim içerisinde tüm dönemlerde kadının en önemli tören giysisi kuşkusuz gelinlik olmuştur. Gelinlik için seçilen model, renk, kumaş değişse de anlamı hep aynı kalmıştır. Giysilerde en çok kullanılan kırmızı, yeşil sarı, mavi renklerdir. Al-yeşil; Al-emir Allah’ın Emri, al duvak; bekaret, murat, mürüvvet, yeşil murat, gök rengi, gök yüzü, ululuk, gövermek, yeşermek, Sarı; hasret, kötülük, felaket, hastalık, Turuncu; uğur, Kara; yas, kötülük, kötü ruh, kir, haram, Mor ise incinme ve kırgınlık simgesi olarak kullanılmıştır. Gelinlik; yaşanılan hayat tarzına (şehir, kırsal kesim kendilerine özgü) gelenek ve göreneklerine göre değişik dokuma, işleme, renk (kırmızı, mor, mavi, pembe) ve süslemelerle zenginleşmiş ancak günümüzde temizliğin saflığın simgesi olan beyaz renk kullanılmaktadır. Kına gecelerinde al gelinlik giydirilip al duvak örtülmektedir. Geline allar giydirilip al duvakla örtülmesi, gelini kötülüklerden ve nazardan korumak için yine damadın sırtına al mendil sarılması da damadın kötülüklerden korunduğuna inanılmaktadır. Şehirlerde ise kına gecelerinde mor, bordo, kadifelerin üzerine sırma ile işli çeşitli bitki motiflerinin yer aldığı bindallı tercih edilmektedir.

2.1.2-A Tokat Yöresinde Giyilen Erkek ve Kadın Kıyafetleri , Aksesuar ve Takıları

64

2.1.2-A.1 Erkek Kıyafetleri

a) Başa Giyilenler

1. Terlik: Bez, pamuklu dokuma veya beyaz etaminden tepesi büzdürülerek hazırlanır. Üzeri renkli nakış iplikleriyle zikzak formlarda, baş çevresi ise 4-5 cm. eninde işlenir. Nakışlar arasına küçük püsküller dikilir. Tepesine renkli birkaç püskül bir arada dikilip ortasında uçları püsküllü üç boncuk sallandırılır. 2. Fes: Kırmızı renklidir, yünden, keçeden yapılır. Çevresine kırmızı, yeşil, sarı renkli ipek poşu sarıldıktan sonra püsküllü uçları sağ ve sol tarafa sarkıtılır.

b) Bedene Giyilenler

1. İşlik, Göynek: Zıvganın üzerine yeleğin altına giyilen bir giysidir. El dokuma tezgahlarında sarı, kırmızı, beyaz ipliklerle 40-45 cm. genişliğinde yol yol dokunan kumaşlardan veya üzerine siyah baskı yapılarak hazırlanan kumaşlardan beden ve kol ek parçalarla genişletilir. Genellikle üçgen şeklinde olan bu parçalar kuş veya muska şeklini alır ön ve arka beden tek enden bütün olarak dikilir. Kol dokumanın yarı eninden düz kesilir ve bedene tutturulur yaka sonradan açılı. Boyu kalça hizasındadır. Önü açık ve düğmelidir, kolları uzun ve manşetlidir. Öndeki ilik düğmelere yakın mesafelerde ince pililer vardır. İki parmak genişliğinde yakası vardır. Yaka kenarları kol kenarları ve ilik kısımları kırmızı renkli veya siyah renkli su taşıyla süslüdür.

2.Aba: Dokuma tezgahlarında 40-45 cm. genişliğinde yünden dokunan ve kalın olan bir kumaştır. Omuzu dikişsiz (kesiksiz) çalışıldığından ön ve arka bedenler

65

beraber kesilir. Boyu kalçaya kadar uzun ve yanları yırtmaçlıdır. Kol altından itibaren etek ucuna kadar yan bedene ek parça ile genişlik verilir. 2-3 parmak genişliğinde yakası olan abanın önü hafif kruvaze kesimlidir. Birit düğme ile kapatılır. 2 yanda aplike cepleri vardır, kolları uzun olup, bilek hizasındadır. Oyuntusuz düz kol takılışı tekniği uygulanır. Kol altına kuş dikilerek rahat hareket sağlanır, kol ucuna da yırtmaç yapılır ve biye-ilik ile kapatılır. Önü kapatan ilik düğmeye yakın mesafeye, yaka ucu ve etek ucu arasında kalan kısma 2-3 sıra, kolların üst tarafına 4’er ince pili yapılır. Eskiden mervür yerine kaytan dikilerek süslenirdi. Kol ağzı ve yaka kenarına kaytan geçirilerek veya makine dikişi ile süsleme yapılmaktadır. Yine ön ve arkada kendi kumaşıyla roba yapılar, kol ucuna ve cep kapaklarına dilimli parçalar dikilip, makine dikişi ile süslenir rengi siyah ve kahverengidir. 3.Cepken: Koyu renk kadife veya çuha kumaştan yapılır. Çocuklar tarafından giyilen bir giysidir. Boyu bele kadardır, kolları uzundur. Kol ve bedenin birleştiği kısma kuş ilave edilir. Bedenin önü açık olup belden sonrası yuvarlaklaştırılarak etek ucuyla birleştirilir. Bedenin ve kolun kenarlarına kaytan ve şerit harçlar geçirilerek süslenir. Arka ve ön beden çeşitli harçlarla desenlendirilerek süslenir. 4.Yelek: Gömleğin üzerine giyilen bir giysidir. Aba ve zıvganın kumaşından dikilir, içi astarlıdır, önü ilik ve düğme ile kapatılır, yaka kısmı omuzdan itibaren göğse kadar “U” şeklinde oyuntuludur. Kolsuzdur, sağ ve sol tarafında cepleri vardır abanın altına giyilir. 5. Zıvga : El dokuması depme tekniğiyle dokunan 40-45 cm. genişliğindeki siyah ve kahverengi renkli bir şayaktır. Ağ kısmı yukarıda ve oyuntuludur. Ağ oyuntu uzunluğuna 80-90 cm. (ön+arka) boyunda ve 40-45 cm. eninde bir parça geçirilir, böylece zıvganın ağı bele kadar genişletilmiş ve geniş bir potur oluşturmuş olur. Belde meydana gelen bolluk 4 cm. genişliğinde uçkur ile büzülür ve uçkur geçirilir. Zıvganın baldır ve paça arasındaki bölümü 40-45 cm.lik dokunan kumaşla çalışıldığından dardır. Yanlarında bel kalça arasında cepleri vardır. Yan dikişlerinin üzeri, cep ağızları ve paçanın iç tarafı zıvganın renginde ipek kaytanla

66

süslüdür. Bazı kesimlerde şalvarada rastlanmakta Erbaa ilçesinde kilot pantolon, Reşadiye ilçesinde ise zıvganın ön diz kısımları mavi renkli şeritlerle zikzaklı süslemelidir. 6. Zıvga Bağı: Çarpana sistemi ile kırmızı, mavi, yeşil, sarı kök boyalı iplerle 2 cm. genişliğinde ve 120 cm. uzunluğunda dokunan her iki ucu çeşitli renk ponponlarla ve boncuklarla boğumlu bir şekilde süslenen ve bele bağlanan bir kolondur. 7. Kuşak: Erkek kıyafetinde üçgen yapılarak bir karış genişliğinde kalıncaya kadar katlanan kuşağın ucu sol tarafta sıkıca tutulup diğer ucu sağ taraftan çevrilerek bele sarılı kısmın üst tarafına sıkıştırılır. Beli sıkı ve dik tutmaya yarar. Kırmızı, yeşil, sarı renklerden oluşan çizglili desenli ve kare biçiminde bir dokumadır.

8. Mendil: Kırmızı veya beyaz zeminli baş örtüsünden küçük bir kumaştır. Kenarları pul ve boncuklarla süslü olup üçgen katlanarak damat sırtına tutturulan mendilin üçgen kısmı kaneviçe tekniği ile çeşitli çiçek motifleriyle işlidir. 9. Para kesesi: Çeşitli renk ipliklerle ve sık iğne tekniği ile örülen kenarları bağcıklarla büzülen bağcık iplerinin uçları parça kumaşlarla zenginleştirilen bir aksesuardır. Para kesesi kuşağın içine sokulur, bağları dışa sarkıtılarak kullanlır. 10. Köstek: Genellikle saatlerin ucuna takılan altın, gümüş ve çeşitli madenlerden yapılan bir zincirdir. Yeleğin ön ceplerinde iki sıra olarak göğüs boşluğuna sallandırılır.

c) Ayağa Giyilenler

67

1. a- Çarık: Tuz veya şap ile terbiye edildikten sonra kurutulan manda veya öküz derisinden yapılan çarık için en makbul deri mandanın sırt kesiminden elde edilir. Deri ayak altından başlayarak parmak üstlerini örtecek biçimde toplanır yanlarına delikler açılır, bu deliklerden geçirilen ince sırımlarla ayağa giyilen çarık bağlanır. Çarık yalınayak giyilmez, Çarık giymeden önce çorap giyilir. Ayrıca bağsız olan çarıklarda bağ yerine toka geçirilerek tokalı çarık diye adlandırılan çarıkta giyilmektedir. b- Yemeni - Çapula: Koyunun kuyruk altında bulunan tüysüz derisi kullanılarak yapılan konçlu ve kaba görüntülü bir giysidir. 2. a- Çorap: Kırmızı, mavi, yeşil, turuncu renkli kök boyalı yün iplerle beş şişle örülen çorapların değişik motifleri vardır. Bağcıkları püsküllüdür, boyu dize kadardır, zıvganın paçaları çorabın içine sokulur, çoraplar ayrıca beyaz yün iplerle kendinden motifli olarak dokunmaktadır. b- Dolak: Beyaz yünden ince bir şekilde dokunan dolağın üzeri çeşitli desenlerle işlenerek süslenmiştir. Kış mevsiminde çorap üzerine parmak ucundan başlayarak sarılan ve uçlarındaki ipliklerle bağlanan bir giysidir.

2.1.2-A.2 Kadın Kıyafetleri

a) Bedene Giyilenler

1. İç saya iç göynek: Beyaz etaminden veya beyaz pamuklu kumaştan, yakası “V” şeklinde oyulmuş yaka kenarları çeşitli renk ipliklerle zikzak şeklinde süslenmiştir. Boyu ayak bileği hizasına kadardır. Yanlarında 15-20 cm. boyunca yırtmaçları vardır. Etek ucu ve yırtmaç hizasında kalan kısmı çeşitli renk ipliklerle nakış tekniğiyle desenlendirilerek süslenmiştir. Dış sayanın altına giyilen bir giysidir. Ayrıca çeşitli renkli, çiçekli basma kumaşlardan dikilen boyu kalça

68

hizasına kadar olan uzun kollu ön ortası ilik düğme ile kapatılan iç göyneğin kol ağzı manşetli olup, yaka çevresi ince biye ile temizlenir. Bol değildir. Kol altına kuş ilave edilir. 2. Dış saya-Üç peş-Bindallı: Kadife etamin veya kalın dokuma pamukla kumaşlardan yapıldığı gibi kutnu kumaştan da yapılmaktadır. İç sayanın üzerine giyilir. Arkada bir önde iki eteği olduğu için üç peş adını alır, Yaka açıklığı boyundan başlayarak bele kadar düz iner, ön ortanın kapanma payı yoktur ve etek ucuna doğru genişler. Dış sayanın boyu iç sayadan uzundur. Etek ucunun iki yanı yırtmaçlıdır. Yırtmaç hizası ve etek ucu arasında kalan kısım nakışla veya siyah kaytanla süslüdür. Dış sayanın omuzları dikişsizdir. Ön ve arka parçaları bütün halinde kesilir, kol uzun bir dikdörtgen biçimindedir. Bedenin yan dikişleri birleştirilmeden önce kolları dikilir ve kol altına kuş “Peyk” parça konulur. Kol ağzına ve kol takılan kısma bir karış nakış yapılır. Ayrıca sırt kısmada nakış yapılır. Dış sayanın arka baldır topuk arası olan bölüm çeşitli renk ipliklerle nakış tekniğiyle işlenmiştir. Kadife ve atlas kutnu kumaştan (ipekli kırmızı zemin üzerine sarı çizgili kumaş) yapılan üçpeşlerin yakası “V” kesimlidir. Kolları geniş kol uçları serbesttir. yaka kenarları, omuzları ve etek uçlarına tek renk ipekli kumaşlardan (sarı, yeşil, kırmızı) üçgen şeklinde veya düz şeritler halinde süslük denilen parçalar dikilir, renkli su taşlarıyla süsleme yapılır. Çeşitli renk (kırmızı, yeşil, mor, sarı, pembe) kumaşlardan yapılan üçpeşlerin yapımı beyaz iç saya gibidir. Ancak kolları ve arka kısmı çeşitli zıt renk kumaşlarla aplike yapılarak ve boncuklarla süslenerek yapılmaktadır. Bindallı elbiselerde (Lacivert, bordo, mor) kadife kumaşlardan yapılır, boyu ayak bileğine kadar uzundur. Sim ipliklerle çeşitli çiçek desenleriyle işlenmiş ve genellikle nişan elbisesi olarak kullanılan bir giysidir. 3. Şalvar: Atlas denilen kutnu, ipek, saten veya basmadan dikilen şalvarın ağı kısadır. Üçgen şeklinde ek bir parça olan “Ağ parçası” ile genişlik sağlanır. Bel ve paçaları uçkurla büzdürülür, boyu bilek hizasına kadardır.

69

Beyaz pamuklu kumaştan yapılan şalvarın bilek hizasından itibaren bir karış boyunda nakış tekniğiyle çeşitli renk ipliklerle işlemelidir. Kutnu kumaştan yapılan şalvarlar iki parça çalışılmıştır. Diz ve bilek arasına siyah kumaş kullanılmıştır. Astarlı dikilenleri de vardır. Bu tür şalvar giyildiğinde iç don kullanılmaz, diğer giyim parçalarının altından pek görülmez, diz altına kadar inenleri de vardır. 5. Önlük, şal öynük: Kadınların iş yaparken kıyafetinin kirlenmemesi için kullandığı koruyucu bir örtüdür. Dokuma tezgahlarında yün iplerle iki parça halinde dokunur, el dikişi ile birleştirilerek dikdörtgen şeklinde olur. Dokuma sırasında çeşitli renk ipliklerle işlenir. Kenarlı tığ oyası ile örülerek ponponlarla zenginleştirilir. Bel bağı dikilerek ön tarafa bağlanır, boyu dış sayadan kısadır. Beyaz boncuklarla ve pullarla süslü olanları da vardır. Kumaştan dikilen (simli parlak) önlükler basma ile astarlanır. Kadife üçpeşlerin süslenmesi gibi tek renk kumaşlarla kenarları süslenir. 6. Arkalık, saçak: El tezgahlarında dokunan renkli yün arkalık sarı kırmızı, beyaz kırmızı, sarı beyaz çizgilidir. Saçakları 40-50 cm. uzunluğunda arka kısma gelecek şekilde bele sarılır saçak kısımları mavi boncuklarla süslüdür. 7. Boncuklu bel bağı, püskül: Mavi beyaz boncuklar arasında yün iplikler düğümlenerek model oluşturulur. Hazırlanan saçakların alt ucunda kalan yün iplikleri çoğaltılır ve püskül haline getirilir. Püskül ipliklerinin her birine küçük ve renkli boncuklar bağlanır veya dikilir. Yünden hazırlanan bir kolon üzerine saçaklar yan yana getirilerek tutturulur. 9, 12, 16 saçaklı olanları vardır. Boncuklu bel bağı belin arkasına arkalığın (saçağın) üstüne gelecek şekilde bağlanır. 8. Yağlık: 25x35 ebadında boğaz ve yaka kısmı kapatacak şekilde bağcıkla arkadan bağlanan bir giysi parçasıdır. Ön kısmı boncuk işi çeşitli renk ipliklerle kaneviçe tekniğiyle işlemelidir.

70

9. Tuzluk: 18x20 cm. ölçülerinde şal dokuma kumaştan veya sık dokulu yün örgülerden yapılan ön yüzü nakışlı ve boncuklu süslü bir torbadır. Belden bağlandığı gibi boyuna çapraz geçirilerek yandan da sarkıtılır.

b)Başa Giyilenler

1. a- Semerli fes, parçalı fes: Kadınlarda başa giyilen bir giysidir. Yünden ve keçeden yapılır. Önce, büyükçe torba gibi olan keçe boyama, drinkleme, zamklama işlemleriyle külah şekli verilir. Başa giyilecek hale getirilmesi için kalıplanır. Fesin tepesine bombe yapılarak iki parçadan çalışıldığı görüntüsü verilir. Fesin tepesini oluşturacak kısım 3-4 cm. genişliğinde avuç içine alınır, bu kısmın içine ters yüzden yün, pamuk, saman ve ot doldurulur. Doldurulan kısma hilal şekli verilerek dikilir. Alnı kapatacak kısma siyah renk kumaştan alınlık yapılır, su taşlarıyla iki üç sıra süslenir, üzerine gümüş paralar balık sırtı gibi 1015 tane dikilir. Ayrıca elde iplerle hazırlanan kirpikler fesin ön içinden geçirilerek dikilir. Fesin düşmemesi için boncuklarla süslü yapılan bağcık şakak kısmından geçirilir. b- Terek alı: Kırmızı kadife ile veya hazır fötrle kaplanarak hazırlanan tahta çemberli festir. Önce üste çemberin kenarları dikilir, ortası büzgü ile döndürülerek şekillendirilir, alına tel çaputu denilen yeşil mavi zeminli çiçek desenli basma veya jarse kumaşla kaplanır. 10-15 adet altın veya gümüş paralar fesin ön kısmına ortaya büyük yanlara ise küçükler üst üste gelecek şekilde balık sırtı gibi dizilerek tutturulur. Altınlarla kumaş arasına boncuklar iplikle oya yapar gibi dikilerek dikiş kapatılır. Bu süslemeye “tel” denir. Fesin düşmemesi, sabit durması için şakak kısmına dikilen ip arkadan saçların altından geçirilerek tutturulur veya boncuklarla hazırlanan oya yine şakak kısmına dikilerek çene altından geçirilir. Buna da çene bağı denir.

71

2. a- Findi, Elmalı yazma: Siyah zeminli, tülbentten daha kalın, değirmi, pamuklu bir dokuma üzerine koyu kırmızı veya bordo renkli elmaya benzer desenler basıldığı için findi veya elmalı yazma denilmektedir. Fesin üzerine üçgen şeklinde katlanarak uçları çene altından geçirilerek tepeden bağlanır. Kenarları filkete tekniği ile yapılan pul oyası ile dikilir. Arkaya gelen üçgen kısmı üç sıra “V” şeklinde yeşil kırmızı, mavi renk ipliklerle filkete tekniğiyle işlenir ve pullarla süslenir. b- Çit-yazma: Üstü çiçekli desenlerle, baskılı kenarları çeşitli oyalarla süslü bir baş örtüsüdür. Zemini beyaz kenarları iğne oyası, boncuk oyası işlemeli pamuklu bez olan baş örtüleri de oldukça yaygındır. 3. Saçlık, saç bağı: Kadınlarda fesin arkasına tutturularak veya saç örülürken içine yerleştirilerek örülen ve bele kadar sarkıtılan, saç örgü aralarını süsleyen bir takıdır. Yapımında çeşitli irilikte beyaz mavi boncuklar yün bağcıklara geçirilir ve uzun şeritler halinde hazırlanır, uçları renkli ponponlarla süslenir.

c)Takılar

1. Sakalduruk, Yanaklık: Festen yanağa kadar sarkan fes süsüdür, gümüşten yapılmış bir takıdır. 2. Hamaylı: Üçgen veya silindir şeklindedir, kenarları gümüş paralarla süslüdür. Zincirle boyuna takılır. İçinde muska ve nazarlık bulunmaktadır. 3. Bilezik: Kolları süsleyen gümüş ve altından yapılmış bir takıdır. 4. Gerdanlık: Çoğu değerli taş ve madenlerden yada altın paradan yapılarak boyuna takılan bir takıdır.

72

d) Ayağa Giyilenler

1. Çorap: Alaçorap diye de bilinen bir kıyafet parçasıdır. Kırmızı, mavi, yeşil, turuncu renkli kök boyalı ipekle 5 şişle elde dürülen çorapların değişik motifleri vardır. Bağcıkları püsküllüdür. Bilekten itibaren şalvarın altında kalmaktadır. Beyaz yün ipliklerle kendinden motifli olarak dokunan çoraplarda giyilmektedir.

2.2 EVLİLİK ADETLERİ

İlimizde evlenme yaşı erkeklerde 20 - 30 yaş kadınlarda ise 16-20 yaşlar arası değişmektedir. Erkek evlenme isteğini annesine, yengesine, teyze veya halasına söyler ve onun babasına söylemesini bekler. Pilav pişirtip içine kaşık saplar. Babasının ayakkabısını kapı eşiğine çiviler. Ev içinde asabi ve geçimsiz bir tablo da çizerse baba artık bu çocuğu evermeli diye düşünür. Kızlar da ise durum biraz daha kısıtlıdır. Kız aile içinde evlilik söylemek sureti ile belli etmektedir. konusunda biraz çekingen davranmaktadır. Kızda evlenme isteğini evde bulunan bayanlardan birine

İlimizde denişik (değişme-berdel) şeklinde evlenme oranı nispeten azdır. Bu çeşit evliliklerde eşlerin bir birini beğenmesi olduğu gibi başlıktan kurtulma ve düğünün masrafından kurtulma isteği de etkili olmaktadır.

73

Yöremizde kız kaçırma şeklinde evlenmeye pek rastlanmamakta ve bu durum hoş karşılanmamaktadır.

İlimizde iç güveyi şeklinde evlenmeye bakış açısını '' İç güveyden halliceyim'' sözü ifade etmektedir. Zaman zaman memuriyet için gelenler çocuklarını Tokatlı ailelere iç güveyi verdikleri olmuştur.

Eğer bir erkeğin çocuğu varsa ve eşi ölmüşse yetişkin baldızıyla çocuklar "Elin eline kalmasın" diye evlenebilir. Fakat bu çeşit evlilikler tercih edilmez. Yakın akrabayla evlilik yapılıyorsa bile günümüzde pek tercih edilmemektedir. Süt kardeş ile evlilik "Süt kardeşin öz kardeşten sayılır" dendiği için yapılmamaktadır. Dul kadın veya dul erkekle evlilik olmaktadır. İlimizde dıştan evlilik serbesttir. İl dışına ve köy dışına kız verilip alınmaktadır. Evlenemeyen kız ve erkeklerin bahtlarını açmak için çeşitli davranışlar sergilediği görülmektedir. - Çevrede bulunan tekkelere çabut, tülbent bağlanır. Mum yakılır. Böyle şansı açıldığına inanılır - Hıdrellezden bir gün evvel evli veya nişanlı konu komşudan alyans veya düğme alınır. Bu alınanlar bir tutam ot bir bardak su ile sırlı bir çömlek içine konulur. Ağzı temiz bir bezle bağlanarak önce hiç kullanılmamış bir kilitle kilitlenir. Hazırlanan çömlek akşam gül ağacı dibine konulmaktadır. Hıdrellez günü sabah gün doğmak üzere çömlek konulan yerden alınır kilit kısmeti açılmak

74

istenen şahsın başında açılarak kısmeti açılmış olur. Daha sonra her eşya veren için micek çekilerek bir mani okunur. Böylece hem eğlenilir, hem bir kaynaşma olur hem de bahtının açılacağına inanılmaktadır. - Member taşına gidilir kısmetini açmak isteyen taşın üzerine çıkarak hoplar böylece kısmetini açmış olur. - Nişanlanan kişilerin yüzük şeritleri alınıp saklanarak kısmet açılacağına inanılır. - Kına gecesinde yakılan kınadan bekar olanlarda yakınır ki kısmetimiz açılsın diye.

Tokat ilinde alınacak gelin aklı başında olmalı eli yüzü düzgün olmalı hürmetli olmalı iyi bir aileden gelmeli, hamarat olmalı, ekonomik durumu iyi ve işi olup olmamasına da bakılabilmektedir. Damatta ise içki kumar olmayacak iyi bir aileden gelecek işi olacak evine sahip olacak gibi özellikler aranmaktadır. Aile büyükleri çocuklara eş seçiminde esas söz sahipleridir. Genelde kadın tavsiye eder erkekte düşünüp onaylarsa o iş olur. Kısaca hane reisi onaylamadan iş olmaz. Her ne kadar böyle dense bile günümüzde oğlanla kız anlaşmadan bu iş olmamaktadır.

Kız aramaya genellikle yakın akraba kadınları ve anne katılmaktadır. Kız aramada düğünlerde toplantılarda görülen kızların tavsiye edilmesi komşuların tavsiyesi etkili olmaktadır. Beğenilen kız görülmeye -haber verilse dahi- sabah erken saatlerde gidilmektedir. Bu davranışta amaç kız evini ev haliyle ve kızı makyajsız görme isteğidir. Kız görmeye gidilirken oğlan anası iki rekat namaz kılar ki işimiz hayra dönsün diye. Görülen kız beğenilirse oğlana düğünde veya sokakta gösterilir.

75

Eğer kız istenecek ise önce bir aracı ile kız evinin ağzı aranır olumlu ise kız istenmeye gidilir. Kız istemeye oğlanın orta yaşlı kadın akrabaları gider. Zaman zaman annenin gittiği de olmaktadır. Yöremizde ilk istenişte kız verilmemektedir. Eğer cevap olumsuz ise ilk istenişte belirtilmektedir. Eğer ılımlı ise birkaç sefer gidiş geliş olmaktadır. "Kız evi naz evi" denmektedir. Bunun nedeni oğlan tarafını sorup araştırma ve akrabalarla ortak bir karara varma isteğidir. Kız istemede '' Allahın emri peygamberin kavli ile kızınıza dünürüz'' denir. Kız tarafı eğer razıysa "Allah yazdıysa olur " der.

Kız verildikten sonra sıra söz kesmeye gelir. Söz kesmeye imam ve ailenin büyük erkekleri gider. Söz kesmeye gidenlere kahve ikram edilir. Söz kesmede şerbetin ne zaman içileceği konuşulur. Söz kesmede nişan yüzüğü takılabilir fakat hiçbirşeyin takılmadığıda olmaktadır.

Şerbet içme günü söz kesildiği gün kararlaştırılmaktadır. Şerbet içme genelde cuma akşamı yapılmaktadır. Şerbet içmede kullanılacak şerbet boyası, kahve, şeker birkaç gün evvel kız evine gönderilir. Kız evi bunları getirene bahşiş verir. Şerbet içme sadece erkeklerin katıldığı bir kutlamadır. Şerbet içmede şerbeti dağıtan kişi bardak batmıyor, şerbet donmuş gibi bahanelerle oğlan evinden bahşiş alınır. Şerbet içmede hoca dua okur ve şerbet içme biter. Şerbet içmede oğlana duyurmak için ufak bir eşya alınmakta ve bu eşya damada açık artırma usulüyle satılmaktadır. Damat bu aldığı eşyaları ertesi günü kız evine yollar fakat yinede o eşya gelinle çehizine konulmak sureti ile geri gelmektedir. Kız evi damattan gelen bu eşyaya karşılık süslenerek bir tepsi üzerine yerleştirilmiş bir sürahi şerbeti damata gönderirler. Damat bu tepsiyi getirene bahşiş verir. Şerbetle içmeden düğüne kadar geçen sürede "göz aydına " gelen herkese kahve ve şerbet ikram edilmesi adettendir. Şerbet içildikten sonra sırada nişan vardır. Nişana karar verildikten sonra okuyucularla nişana çağrı yapılmaktadır. Okuyucu falan kişinin selamı var şu gün

76

falan saatte kız evinde veya salondaysa salonda nişan var diye davet eder. Yöremizde okuyucu düğünün tamamı için tutularak ücretlendirildiği gibi köylerimizde köy bekçisi veya höpörlörlede davet yapılmaktadır.

Belirli bir nişan günü yoktur. Nişana gelen davetliler eğer erkek tarafından ise altın veya para takar eğer kız tarafından ise kızın eksikleri varsa onları getirmek sureti ile düğün yapanlara yardım etmiş olunmaktadır. İlimizde misafirperverliğe büyük önem verilmekte ve hala güzel bir toplumsal değer olarak yaşatılmaktadır. Nişanlarda köy dışından gelen misafirler konuk evlerinde ağırlanmaktadır. Nişandan birkaç gün evvel toplanılarak bu konuk evleri kararlaştırılmaktadır. Nişan yapılırken nişanlık olarak kıza nişan elbisesi, iç çamaşırı, makyaj mazemesi, kolonya, ayakkabı, terlik, hırka, tülbent, eşarp, entari, ve takılar alınır. Bu alınan malzemeler bir bohçe içerisinde kız evine birkaç gün evvelden gönderilmektedir.

Nişanda daha çok kadınlar tef çalarak oyunlar oynayarak eğlenmektedir. Davetlilerin sayısı artıca takı merasimine geçilir. Takı ve hediyenin ağırlığı davetlinin yakınlık derecesi ve maddi durumuna göre değişmektedir. Nişanda gelin kayınvalidesinden izin alarak oynar ve uzun uzadıya oynamaz kısa bir süre oynar ve oturur. Kız sağdıçla birlikte takı müddetince bekler ve takı bittikten sonra kaynanasından başlayarak tüm davetlilerin elini öper. Nişan eğlenceleri kadınlar arasında geçmekteyken son yıllarda damatta bu törene katılmaktadır. Nişana gelen davetlilerin dağılmasıyla sona ermektedir.

Nişanlı gençler birbirlerini tanımak amaçlı görüşebilmekte ve bu genelde kız evinde gerçekleşmektedir. Bu ziyaretlere oğlan anne ve babasıyla katılmaktadır. Mehir veya ağırlık konusu nişanla söz arası birgün konuşulmaktadır. Başlık kısaca kız tarafının maddi durumu iyi değilse onları

77

onure etmek için verilmektedir. Başlığa bakıldığında adet olma özelliğinin olduğunu ve bu özelliğin gün geçtikçe azaldığını görmekteyiz. Başlık para veya altın olarak ödenmektedir. Ağırlık ise damat tarafının yeni ev için aldıklarına denmektedir. Ağırlığa "kalın" dendiğide olmaktadır. Ağırlık içindede erkek tarafının yeni en için aldığı herşey bulunmaktadır. Ağırlık genellikle düğünden önce kız evine götürülmektedir.

Düğün için konuşulan takılar nişanda takılacağı gibi genelde düğün içinde de takılmaktadır. Nişanla düğün arası bir zamanda resmi nikah yapılmaktadır. Dini nikahta ise imam, gelin vekili, damat ve aile büyükleri bulunmaktadır. Eğer dini nikahta mehir (evlenen kadına güvence olarak verilen paua veya ziynetlerin tümü)sözkonusu olursa damat ya peşin öder yada vaat eder. Eğer mehir verilmişse bu gelinin öz malı sayılmaktadır. Dini nikahta bağlanmak (dini nikah anında eğer parmakta yüzük saat oynatılır, kilit kilitlenir,ip düğümlenmesi erkeği kadına karşı soğuklaştıracağına olan inanç) sözkonusu olacağından genelde nikah anı saklı tutulmaktadır. Mehir altın veya para olarak verilmekte ve kız gelin giderken kızın çehiz sandığı veya çantasına konulmaktadır. İmam nikahı sırasında ödenenler, kıza ve oğlana alınanlar bir senete yazılır ve imza altına alınır. Bu senetin bir nüshası kız bir nüshasıda erkek tarafında kalmaktadır.

İlimizde hayırlı işin fazla uzatılması hoş karşılanmamaktadır. Maddi durum elveriyorsa en kısa sürede düğün yapılmasında fayda vardır denmektedir. İki bayram arasında - ramazan ve kurban bayramları- düğün yapılmamaktadır. Eğer nişan ve düğün arasına bayram veya hıdrellez girerse yapılması gereken şeyler vardır.

78

Ramazan Bayramı: Gelin kız için bayramlık elbise, şeker, kolonyağı alınarak gelin evin gönderilir. Kurban Bayramında: Bayramlık elbise ve boynuzlarına bir beşibirlik takılmış koç alınarak kız evine gönderilir. Nevruz (Sultan Nevruz): Sultan nevruzda ise kız evine baş harfi "S" ile başlayan simit, susamlı çörek, süt gibi şeyler bir bakır sini içerisinde kız evine gönderilir. Kız evi bu günlerde hediye getirenlere bahşiş vermektedir. Nişanlılık yarı evlik sayıldığından bozulmasıda toplum tarafından hoş karşılanmamaktadır. Yinede seyrekte olsa nişanın bozulduğu olmaktadır. Nişan iki ailenin çeyiz, başlık, ağırlık gibi konularda anlaşamamasından bozulmaktadır. Eğer nişanı kız tarafı bozuyorsa -buna "çıkı atma" denir- tüm hediye ve takıları oğlan evine gönderir. Eğer oğlan tarafı bozuyorsa kız istese hiçbirşey vermeye bilir. Nişanlısından ayrılanın -bilhassa kızın- evlenmesi ilki kadar kolay olmamaktadır.

Evlilikte toplumsal yapının temel taşı olan aile kurulacağından yeni ev için iki tarafa da temel yükümlülükler düşmektedir. Yeni ev için erkek tarafı salon takımı, yatak, ayna, halı, koltuk takımı alır. Kız tarafı ise mutfak ve yatak odasını yapar. Çeyiz olarak ta yatak takımları, karyola örtüleri, iç çamaşır, perde , bakır eşya alır. Kızın yeni ev için yaptığı el işleri "sandık eşyası" olalarak anılmaktadır. Kız çocuğu doğduğu günden beri çeyizi hazırlanmaktadır. Bu nedenle "Kız beşikte çeyiz sandıkta" denmektedir.

Erkek tarafı ev eşyalarını hazırlayınca ve kendini düğüne hazır hissedince kız tarafına gelerek düğün tarihini belirleme isteğini belirtir. Kız tarafınında hazırlıkları konuşularak ortak bir tarihte anlaşma sağlanır. Düğün günü karara bağlandıktan sonra urba düzme günü konuşulur. Buna "düzgün düzme" denmektedir. Düzgün düzmeye kızın genç akrabaları annesi ve oğlan tarafından

79

ise oğlanın ağbisi amcası katılmaktadır. Burada gelinlik kıza yazlık ve kışlık olmak üzere iki kat elbise, iç çamaşırı, manto, havlu, hamam takım - tarak, lif, sabun konan oval tabak, gümüş takunya- kızın ailesine ufak hediyeler alınır. Burada kız babasına hediye alınmaz çünki bu hoş karşılanmaz. Düzgün düzmede alınanların masrafını erkek tarafı karşılamaktadır. Kız tarafı ise damat için damat elbisesi iç giysiler gömlek ayakkabı gibi töreler alır.

Düzgün düzmede kumaş alınmışsa bunlar köy yeri ise bilen bir kadın eğer şehirde ise terzi tarafından dikilmektedir. Gelinlik biçileceği günü kızın arkadaşları ve kadınlar terziye giderler terzi işe başlarken makas kesmiyor diye bahşiş ister ve orada bulunanlar terziye bahşiş verir. İlimizde belirli bir düğün günü yoktur. Fakat Cuma akşamı inancı bu uygulamada da kendi ağırlığını hissettirmektedir. Şöyle ki; düğünler ya cuma akşamı başlamalı yada cuma akşamı bitmelidir. Biz bu araştırmamızda düğünün en çok uygulanan formu olan perşembe günü öğleden sonra başlayıp pazar akşamı biten ve geleneksel olana en yatkın olanını belirtip düğün uygulamalarını da o şekilde sıralamanın işimizi kolaylaştırmanın yanında konunun daha anlaşılır olmasını da sağlayacağına inanmaktayız. Konu folklor (halkbilimi) olunca her ne kadarda mutlak doğruya ulaşılmak istense de eksik kalan veya gün be gün değişime uğrayan uygulamalar bu tek doğruya ulaşma işini imkansız kılmaktadır.

Düğün tarihi belli olduktan sonra aile büyükleri ve yakın komşuların katıldığı "danışık toplantısı" yapılmaktadır. Bu toplantıda okuyucuların kimler olacağı, konuk evleri, oduna gidecekler, yiğitbaşının kim olacağı, düğün kahyası gibi düğünün tüm olayları konuşulmakta ve gerekenlere görevleri bildirilmektedir.

80

Düğün başlamadan 8-10 gün evvel okuyucu çıkmaktadır. Okuyucu erkek tarafından ise her iki evin adetlerini eğer kız tarafından ise sadece kendi adetlerini saymaktadır. Kız tarafında çeyiz asma, ara gecesi, gelin hamamı, kına gecesi ve gelin alma söz konusu olmaktadır ve kız evinin okuyucusu sadece bu günleri bildirmektedir. Erkek evinin okuyucusu ise bu adetlere ek olarak erkek evinin geleneklerini de saymaktadır. Erkek evinde ise danışık yemeği, bayrak kaldırma, damat hamamı, erkek kınası, güvey dolandırma ve gelin almanın tarihlerini ve saatini söylemektedir.

Düğün başlamadan 8-10 gün evvel çeyiz asılmaktadır. Çeyiz görmeye gelenler kızın işine yarayacağını düşündükleri hediyelerle gelmektedirler.Çeyiz asıldıktan 3-4 gün sonra ara gecesi yapılmaktadır. Ara gecesi kız ve onun yakın arkadaşları arasında ve çeyizin asılı bulunduğu odada gerçekleşen bir uygulamadır. Ara gecesinde kız ve arkadaşları sazlı sözlü bir eğlence tertiplemektedirler.

Kız çeyizini görmeye erkek tarafı da gelmektedir. Çeyiz görmeye gelenlerin yaptığı gibi erkek tarafı da yanlarında hediyeleri ile çeyiz görmeye gelirler. Çeyiz toplanmadan evvel erkek tarafından bir kişi kız tarafından da bir kişi belirlenir ve bu kişiler gelinin tüm çeyizini ortalama fiyatları ile yazarlar.Fiyat yazım işi sonlanınca çeyiz toplanarak sandıklara doldurulur.

Düğün perşembe başlamaktadır ve düğünün ilk başladığı an bayrak kaldırmadır. Salavatlar eşliğinde bayrak kaldırılarak düğün başlatılmış olmaktadır. Bayrak kaldırmada bayrak uzunca bir cereğin ucuna takılır.Tepesi soğan, elma, tavuk tüysü takılarak süslenir. Bayrak cereği düğün evinin üzerinden görülecek şekilde çivilenmektedir. Ama günümüzde apartman önlerine ip ile bağlanarak da düğün evi belirlenir. Düğün müddetince bu bayrak düğün evinde asılı kalmaktadır.

81

Düğünlerde bir bayraktar olmaktadır. Bayraktar orada oynayan halay çeken gençlere sigara tutulması çay ikram edilmesi, eğer açsalar sofra hazırlanması, mehtere bakılması, damat gezerken elinde bayrakla önde gidilmesi, gelin alayının önünde gidilmesi, düğün bittiği akşam mehterlerin evine götürerek agırlanması gibi görevleri vardır. Bayraktar olanın bu ve benzeri uygulamalardan pek fazla kârı olmamaktadır. Bu yaptıklarını komşuluk hatırı için yapmaktadır.

İlimizde sağdıç olmaktadır. Sağdıç çocuk sağdıç olacağı gibi evli veya bekar gençlerden de olmaktadır. Sağdıç eğer evliyse damata göz kulak olmak, ona yol göstermek gibi eğitici bir fonksiyon üstlenmektedir.

Düğün Cuma günü normal seyrinde sürmekte ve oyunlar oynanarak devam etmektedir. Akşama kadar davul çalmakta ve oyunla geçmektedir. Gece gençler arasında düğün evinde orta oyunlarda oynanmaktadır.

Cumartesi günü gelin hamamı ve damat hamamı yapılmaktadır. Köy dışından gelen misafirler mehter tarafından karşılanarak konuk evlerine götürülmektedir. Gelen misafirler mehtere bahşiş vermektedirler. Düğün kahyası gidip bir ihtiyaçlarının olup olmadığını sormaktadır. Gelen davetlilere yemek verilmekte yemek bitiminde herkes siniye töre adında para bırakmaktadırlar.

Kız evinin diğer bir uygulaması ise gelin hamamıdır. Gelin hamamı cuma veya cumartesi günü olmaktadır. Gelin hamamına tüm tanıdıklar çagrılmaktadır. Gelin hamamı için hamama veya çermik, kaplıca, yunak varsa yunağa gidilmektedir. Bizim anlatacak olduğumuz İl merkezideki uygulamadır.Gelin hamamı da bu gün yapılmaktadır. Gelin hamamına "düğün hamamı" denildiğide

82

olmaktadır. Okuyucu hamama çagrıyı " Hanımımın selamı var suyu sabunu bizden falan gün gelin hamamı var" diye yapmaktadır. Gelin hamamından bir gün evvel dolma börek çörek yapılmaktadır. Hamam sabahı herkes toplandıktan sonra bindallı giyinmiş olan gelin salona arkadaşlarıyla girmekte ve girişte bulunan havuzun etrafında üç kez döndükten sonra orada bulunanların ellerini öpmektedir. Hamam eğlencesi olurken oğlan tarafı mevsime göre Tokat kebabı veya yiyecek birşeyler göndererek orada bulunanlara ikram ettiği olmaktadır. Hamam eğlenceleride sazlı sözlü olmaktadır. Hamamda saz çalan kadınlara orada hazır bulunanlar tarafından bahşişler verilmektedir.

Damat hamamı da aynı gün olmaktadır. Fakat damat hamamı pazar günü gelin indikten sonra da olduğu olmaktadır. Bizim anlatacak olduğumuz cumartesi günü ve bol katılımlı olan damat hamamıdır. Damat hamama gidince herkes katılmaktadır. Damat, sabah hamama arkadaşları nezaretinde ve büyük bir kalabalık tarafından götürülmektedir. Damat hamamda iken dışarıda kalabalık tarafından çeşitli oyunlar oynanmaktadır. Orada damat traş edilir. Damat hamadan çıkarken dualarla bakır bir sini içerisinde ve tüm parçalar sağ taraftan başlanaral giydirilir. Köylerde daha sonra damat ata bindirilir. Damat ata binince töre bağlama işlemi başlar ve bu eve kadar sürer. Töre genellikle bir bez çit gibi bir kumaş türü olmaktadır. Töreler bağlana bağlana öyle bir hal almaktadır ki damat at üzerinde gözükmemktedir. Damat evin önüne gelince tekrar dua töreni olmaktadır. Damat ve sağdıç el öperler. Damat ve sağdıç el öperken töre verilir. Bu geleneğe damat oturtma ve güveyi donatmada denmektedir.

Cumartesi günü kız evi için önemli bir gündür diyebiliriz. Kız düğünüde sayılacak kına gecesi bu gece yapılmakadır. Kına gecesinde kullanılacak kına ve dağıtılacak çerezler oğlan evi tarafından kız evine gönderilmektedir. Kız evi kınayı getirene bahşiş vermektedir.

83

Akşam erkek evinde toplanan akrabaları davul zurna eşliğinde kız evine giderler. Yolda çeşitli oyunlar oynanmaktadır. Kız evinde ise kızın yakın akrabalaları toplanmıştır. Oğlan evinden gelenlerin önüne sırık veya ip tutularak yolları kesilir ve bahşiş alınır. Gelen konuklar içeri alınır. Mehter dışarıda kalmaktadır. Mehter dışarıda çeşili havalar çalamakta ve gençler eğlenmektedir. Bu şekilde müzikte içeri girmiş olmaktadır. Genellikle kına gecelerinde tef kullanılmaktadır. Tefle ağır havalar çalınmaktadır. Önce oyunlar oynanmakta daha sonra gelin ağlatılmak için çeşitli ilahi ve deyişler okunmaktadır. Herkes toplandıktan sonra elinde kına tepsisi olan ve genelde yakın akrabadan seçilen bir kadın önde içinde mumlar yanan kına tepsisini elinde tutarak ve gelin bu kadının arkasında salona alkışlar eşliğinde girerler. Gelin sagdıcı varsa sağdıçı ile sağdıçı yoksa bir akranı ile salonda bulunanların tümünün elini kaynanasından başlamak sureti ile öpmektedir. Gelinin el öpme işi bittikten sonra kendisi için hazırlanan köşedeki yerine oturmaktadır. Gelin başı içinde gül desenleri bulunan al bir oyalı örtü ile örtülmektedir. Gençler çeşitli oyunlar oynar. Saat ilerledikçe oyun ve eğlence havası kendini bir matem bir yas havasına bırakmaktadır. Kına yakıcı kadın kına türküleri söyleyerek kına yakma işine başlar. Yöremizde çok çeşitli kına türküleri söylenmektedir.

Kınamı kardılar hamur ettiler Yollara döktüler çamur ettiler Benim kız adımı gelin ettiler Anam sütün helal eyle

Ağla anam ağla el ettin beni Gözümün yaşını sel ettin benim Helal eyle helal eyle

84

Anam hakkın helal eyle

Babam Tokat'a vardımı Tokat kınası aldımı Gelin olduğun bildimi Şen babam evin şen olsun Gidiyorum haberin olsun

Çekin atımın başını Silin gözümün yaşını Çağırın bey kardaşımı Şen babam evin şen olsun Gidiyorum haberin olsun

Elek içinde valası Kağıt içinde kınası Hanıya bu kızın anası Şen babam evin şen olsun Gidiyorum haberin olsun

Gül dibinde gül var mı?

85

Nar dibinde nar var mı? Bu gece kalacağım Evinizde yer var mı?

Şen ol anam şen ol Evin barkın şen olsun

Kına türkülerinden de anlaşılacağı üzere kızın evden ayrılışı yeni bir hayata başlayış ve önceki hayatının yok sayılışı şeklinde olmaktadır. Zaten halkımız doğum, sünnet, askerlik gibi geçiş dönemlerini çok önemli sayarken aynı zamanda önceki hayatı da yok saymaktadırlar. Kına gecesi de kız için böyle görülmektedir. Kına gecesi kızın baba evindeki son gecesi olması münasebeti ile böyle hüzünlü bir hava estirilmektedir. Kına yakılması işlemi de bu kına türküleri eşliğinde olmaktadır.

Kına askere gidecek delikanlıya, kurbanlık koça, gelinlik kız ve oğlana yakılması da verilen manayı göstermektedir. Gelin kınası yakılırken kına ezilmiyor, kına sürülmüyor gibi şeyler söylenmek sureti ile erkek tarafından bahşiş alınmaktadır. Kına yakılınca gelin eli al bir bezle sarılmaktadır.

Gelinlik çağı geçmiş kızlar ve yettiğince isteyen herkes kına yakmaktadır. Kınadan bir kısım oğlan yakınacağı için oğlan evine gönderilmektedir. Damadın kınasını yiğitbaşı yakmaktadır. Gelen misafirler kına bittikten sonra dağılmaktadır. Kızın yakın arkadaşları ve yakınları kızın kalan eşyalarını da sandıklara yerleştirmek için toplarlar. Kızın eşyaları toplanınca kız gitmeye hazır

86

demektir. O akşam kızın arkadaşları kızla birlikte kalmaktadırlar. Damat ise çoğunlukla tek parmağına ve avuç içine kına yakmaktadır. Kız nişanlandıktan sonra örtünme şeklini değiştirmektedir. Kız nişanlılıkta ve evliliğin ilk zamanlarında "yaşmak çalmak" dediğimiz özel bir baş bağlama metodu kullanmaktadır. Damat ise düğün boyunca " Kefiye" denen üçgen biçiminde bağlanmış ipek bir bezi omzuna atkı şeklinde atarak diğer insanlardan ayrılmaktadır. Bu damat adayının kolayca tanınması için yapılmaktadır.

Pazar günü sabah erkek evinde gelin almak için hazırlıklar yapılmaktadır. Gelen misafirler ve çevrede bulunanlar gelin almaya gitmek için toplanmaktadırlar. Gelin atla, faytonla veya arabayla alınmaktadır. Gelin almak için erkek evinin önünde toplanmakta ve gelin alayı oluşturulmaktadır. Gelin almak için oğlan evinden önde bayraktar daha sonra mehter, mehterin ardından bir gurup genç ve tüm toplananlar oyunlarla yola çıkar ve kız evine giderler. Kız evine girmeden önce bir oyunda kız evi önünde oynanmaktadır. Kız evinde oyunlar oynanırken evin büyüklerinden birkaç kişide kız evine girmek ister fakat daha önceden kilitlenen kapıyı açtırmaları gerekmektedir. Kapı açtırmak için erkek tarafına bahşiş verilmesi gerekmektedir. Verilecek bahşiş uzun uzadıya pazarlıklardan sonra belirlenmektedir. Bahşiş verildikten sonra gelinin erkek kardeşi veya kardeşi yerine tanıdığı bir akrabası gelin kuşağını bağlaması gerekmektedir. Gelin kuşağı kırmızı bir şerittir ve " Evine bağlı olsun" veya buna benzer bir niyetle bağlanmaktadır.

Kapı açıldıktan sonra eşyaları yüklemeye sıra gelmiştir. Eşyalar yüklenirken özellikle çocuklar sandık, yatak gibi eşyalar üzerine oturarak erkek tarafından bahşiş almaktadırlar. Bu işlemler sürerken mehterde gelin çıkarma havaları çalmaktadır.

87

Gelin alayı geldiği gibi yanlarına gelini de alarak yola koyulmaktadır. Gelin atta ise atının başını aile büyüklerinden biri çekmektedir. Eee "Gelin ata binmiş ya nasip demiş" denmez mi?.... Düğün alayı damat evine doğru ilerlerken damat genellikle gelinin ineceği yere hakim bir yere çıkmak sureti ile alayı beklemektedir. Gelin kapıya gelince orada bulunanlar gelin attan inmiyor diye bağırılmaktadır. Kaynana ve kayın valide gelinin bu davranışına karşılık ona bir şey verirler veya vaat eder. Bu verilenler yöreye ve vaat edenin maddi durumuna göre değişmektedir. Gelin salavatlar eşliğinde attan veya her ne ile geldiyse ondan inmektedir. Gelin inerken damat gelinin başından madeni para ve elma şeker gibi tatlı şeyler atar. Gelin eve yollanınca kaynana gelin benden korksun diye çömlek kırar, dili tatlı olsun diye eşiğe yağ bal sürülmektedir. Gelin attan inince kucağına oğlan çocuğu verilir. Gelin birkaç kadın tarafından alınarak gelin odasın götürülmektedir. Damat daha sonra gelerek gelinle biraz konuşur. Daha sonra damat gelini alarak orada toplanan kadınların yanına gitmektedir. Buna koltuk yapma veya koltuğa çıkma denmektedir. Gelinle damat orada bekleyen ve gelini görmek isteyen kadınların yanına gelirler. Orada bulunanların ellerini öperler. Damat daha sonra oradan ayrılarak bir komşu evine gider. Düğün alayı gelinin eşyalarınıda yanında getirmişlerdir. Gelin eşyalarının indirilmesi işlemi bittikten sonra sıra düğün yemeğine gelmiştir. Düğün yemeği komşularla yardımlaşarak hazırlanmaktadır. İlimizde düğün yemeği denecek bölüm gelin almadan gelenlere verilmektedir. Verilen bu yemekler:Düğün Çorbası,Pehlili Pilav,Etli Dolma,Un Helvasıdır.

İlimizde düğün müddetince halay vb. oyunlar oynandığı gibi akşamları orta oyunları da çıkartılmaktadır. Yöremizde deve oyunu köroğlan oyunu, sınırtaşı oyunu, değirmen oyunu, demirci- körük oyunu gibi birçok orta oyunlar oynanmaktadır.

88

İlimizde düğünleri neşeli kılmak için düğün görevlilerine, düğün yakınlarına, veya misafirlerden hatası bulunanlara cezalar verilmektedir. Yemekler soğuk geldi, vaktinde gelmedi, oda sorumlusu izin almadan çıktı v.b bahanelerle kişiler suçlanmaktadır. Bu haksızlığı affettirmek için çeşitli cezalar verilir. Tabii orda bir suç ve cezada varsa itirazlarda olacak. Hal böyle olurda olay mahkemelik olmaz mı? Hemen orada temsili bir mahkeme kurulur ve suçlu suçsuz ayırt olur. Ama bu mahkeme sahtedir fakat cezalar mutlak yerine getirilmelidir. Cezalar ise genelde düğünün mantığına uygun ziyafet verme cezalarıdır. Kişilerin ıslatma, merdivene sarılma gibi gülünç duruma düşürücü cezalara çarptırıldığı da olmaktadır. Damat ve düğündekiler akşama kadar eğlenir. Akşam topluca camiiye yatsı namazına gidilmektedir. Camiiye giderken ve gelirken çeşitli oyunların oynandığı ve duaların okunduğu olmaktadır. Camiiden geldikten sonra damat orada bulunanlar ve anne babasının elini öperek gerdeğe girer. Tabii yumruklardan kurtulabilirse. Geriye kalan gençlere yemek verildiği de olmaktadır. Bayraktarın son görevi ise mehteri alır evine götürür ve onlara bir ziyafet çeker.

Damat burada geline hoşgeldin der. Gelin yüzünü açmak istemezse damat yüz görümlüğünü takar. Yüz görümlüğü kişinin ekonomik gücüne göre değişmektedir. Burada iki rekat namaz kılar. İlimizde bekarete değer verilmektedir. Gelinle gelen gelin yengesi geç saatlere kadar bekleyerek çarşafa bakar ve öyle ayrılır oğlan evinden. Bekleyen bu yenge için gelinin sigortası denmektedir.

Damatla gelinin gerdek sabahı hiç çıkmadığı da olmaktadır. Fakat çıksalar bile gelin hiç konuşmamaktadır. Buna gelinlik yapmakta denmektedir. Gelinlik yapmak veya söylemezlik adeti geline kayınbaba ve kaynananın bir hediye vererek konuş demesine kadar sürmektedir.

89

Yöremizde gelinle damat aile içinde yüksek sesle ve isimlerini söyleyerek konuşmamaktadır. Düğün bittikten sonra haftasına gelinle damat kızın baba evine giderler. Burada da damat konuşmaz yemez içmez. Kayınbabası damata saat veya benzeri bir hediye vererek onu konuşturur. Bu ziyaretler normal seyirle devam etmektedir.

2.3 El Sanatları ve Yemekler

2.3.1 El Sanatları

Her toplumun kendine özgü kültür birikimi, gelenek ve görenekleri, dili, karakteri olduğu gibi zanaatları da vardır. Müzik, oyun, edebiyatın yanı sıra özellikle zanaatlar o toplumun kendine has değerleridir. Kültürel birikimin renk, biçim ve çeşitli tekniklerle en içten ve en güzel yansıması zanaatlar, bir kişinin olmadığı için anonim olma özelliği taşırlar. Zanaatlar bizim kültürel kişiliğimizin en canlı belgeleridir. Gerek önceki dönemlerden kalan ve gerekse Orta Asya’dan getirdiğimiz kültürümüzde zanaatların önemli yeri vardır.

Etiler zamanından beri birçok tarih devirlerine sahne olan Tokat, doğu-batı ve kuzey-güney arasında ulaşımı sağlayan önemli yolların kavşağı olmuştur. Bu konumundan dolayı zanaatçı çeşitliliği bakımından oldukça zengindir. Keçecilik, kazzaz ve ipekçilik, mumculuk, boyacılık, sabunculuk, bezcilik ve taşçılık gibi zanaatlar toplumun ihtiyaçları karşısında yetersiz kalmasından dolayı artık günümüzde kaybolmuş olan sanatlarımızdandır. Ancak yazmacılık, bakırcılık,

90

kalaycılık, dokumacılık (kumaş, kilim, cicim, halı, çorap), mutaflık, semercilik, çarıkçılık, yemenicilik, dericilik, küpçülük, süpürgecilik, demircilik, tenekecilik, iğne oyacılığı, müzik aletleri yapımcılığı(davul, zurna, bağlama, kaval) oymacılık, yayıkçılık, kuyumculuk ve folklorik elbise işlemeciliği gibi el sanatları halen günümüzde il, ilçe ve köylerimizde yapılmakta ve yaşatılmaktadır.

2.3.1-A Yazmacılık

İnsanoğlunun bir örtünme aracı olarak kullandığı giyim eşyaları, medeniyetle birlikte estetik duygularla yapılmaya başlanmış ve sanatsal bir nitelik kazanmıştır. Bu tür sanatlardan bir tanesi de yazmacılıktır.

Günümüzde çeşitli nedenlerle şekil değiştirerek yaşama savaşı veren bir el sanatı türü olan yazmacılık, türünün en güzel örneklerini Tokat’ta vermiştir. Yazma; oyulmuş ahşap kalıplar kullanarak çeşitli boyalarla, genellikle pamuklu bazen de ipek kumaşlar üzerine elle çizilip resmedilerek veya basılarak yapılan bir kumaş süsleme sanatıdır.

Bu el sanatının örnekleri çoğunlukla kadınların baş bağlamada kullandıkları baş örtülerinde görülür. Ayrıca bohça, sofra örtüsü, yorgan yüzü olarak da kullanılmaktadır.

Yazmalar genel olarak iki türde yapılır.

91

Kalem işi yazma ve baskı işi yazma. Kalem işi yazma fırça ile kumaş boyandığı için daha çok resim sanatına yakındır ve örnekleri çok azdır.

Baskı işi yazmalar üretime elverişlidir, örnekleri çoğaltılabilir. Bunun için yazmacılık denilince baskı işi yazma akla gelmektedir.

Baskı işi yazmaları; sulak yerde yetişmiş ıhlamur ağacından yapılmış ağaç kalıplar kullanılarak yapılmaktadır. Ihlamur ağacı yumuşak, kolay oyulabilir, dayanıklı, iyi zamk tutan bir ağaç cinsi olduğu için kalıp hazırlamaya çok uygundur. Bu ağaç üzerine desen sabit kalemle çizilir ve küçük “nakış bul” adı verilen bir bıçakla oyularak desen ortaya çıkarılır. Kaç desen ve renk kullanılacaksa o kadar kalıp hazırlanır.

Desen özelliğine göre; tek renkli desenler için tek kalıp hazırlanır. Elvan veya Elvan Baskı denilen çok renkli baskı içinse kullanılan her renk için ayrı bir kalıp hazırlanır. Bunun için kalıp oymacılık zor ama zevkli bir çalışmadır.

Kalıp oymacılık gibi yazmacılık da zor ve zevkli bir çalışmadır. Tokat’ta her bölgede kullanılan, her çeşit yazma basılmaktadır. Ancak Tokat yazmalarının en önemli özelliği Elvan Baskı oluşudur. Renkleri ve desenleri eşsiz güzelliktedir.

Tokat’a ait iki özgün desen vardır. bunlardan biri “Tokat İçi Dolusu” diğeri “Tokat Elmalısı” desenleridir. Bu desenlerden başka “Çengelköy” deseni de İstanbul menşeli bir desen olmasına rağmen Tokat’ta kullanılmaktadır.

92

Tokat’a ait Tokat içi dolusu ve Tokat elmalısı desenleri Tokat alı ya da Tokat kırmızısı denilen al bir zemin veya bu rengin karartılmışı olan kırmızı-mor bir zemin üzerine basılır.

Tokat içi dolusu deseninin bozularak değiştirilmiş bir şekli “Tokat Üzümlüsü”dür. Buna “Tokat Morlusu” da denir. Bu desen de çiçek motifi üzüm salkımı şeklindedir.

Tokat Elmalısı siyah zemine kırmızı veya kırmızı mor alarak basılmış elma motifleridir. Bu desen Zile dolaylarında kullanılmaktadır.

Bu desenin bozularak değiştirilmiş bir şekli “Tokat Yarım Elmalısı” dır. Renkler aynı olmakla birlikte elma motifleri küçük bozuk şekiller haline gelmiştir. Buna Aynalı da denilmektedir.

Tokat’a ait olmayan ancak Tokat’ta kullanılan bir desen “Çengelköy” desenidir. bu desen siyah zemin üzerine ve zemini tamamen dolduracak şekilde sarı, yeşil, kırmızı renklerle basılır. Bu desen Tozanlı köylerinde kullanılmaktadır.

Tokat yazmalarında zemindeki al rengi sağlayan Alizarın red boyadır. Bu modern teknoloji ile Almanya’da yapılan bir boyadır. Ancak bitki kökünden elde edilmektedir.

93

Ali-zar’in (Alm.): Ruberythrinsöure adlı bitkiden gelen eski doğal sentetik kırmızı kök boya maddesi Anthrachinonsulfasaurem Natruim ile Natrıunhydroxyd ve Kalıunchlorat karıştırılarak elde edilir.

Alizarin red boya bugün talep olmadığı için fabrikası tarafından üretimden kaldırılmıştır.

Bu boya kullanılarak yapılan yazmaların yapım tekniği çok zordur. Sabırlı titiz bir sanatçının çalışmasına benzer. Boyanın az veya çok verilmesi, bekleme ve kaynama süresi hep dikkat ve titizlik gerektirir. Alizarin kullanılarak yapılan yazmaların yapım tekniği kısaca şöyledir; Önce Amerikan, mermer şahı vb. kumaşlar yıkanıp apresi giderilir, kurutulur. tezgah üzerinde kumaşa desenin dış çevreleri ve desen üzerindeki “tırnak”lar siyah renkle basılarak belirlenir.

Şap ve kara boya (güherçile) karışımı ile kumaşın zemin boyasının astar boyası vurulur. Bu astar boyalı karışım miktarına göre yazmalar kırmızı veya kırmızımor olur. Bunlar ahırlarda cereklere asılarak 15 gün bekletilir. Günümüzde amonyak verilmiş odalarda bir gün bekletilir.

Alizarin, ardıç kozaları, cehri ile hazırlanmış su dolu kazanlara kumaşlar basılır, altına odun ateşi yakılır. Isısı çok iyi ayarlanarak ve kumaşlar devamlı hareket ettirilerek boyayı emmesi sağlanır. Kumaşların boyayı emmesine alizarin kesme denir ve kumaşlar soğuk sularla durulanıp kurutulur. Kuruyunca üzerine elvanları renk, renk vurulur ve kurutulur.

94

Görüldüğü gibi çok zahmetli bir çalışmadır. Ancak çıkan desenin renkleri pırıl, pırıldır ve solmaz.

Tokat yazmaları renk, motif ve teknik özellikleri olan yazmalardır. Ancak bugün renk ve teknik özellikler yönünden Tokat yazmacılığı değişikliğe uğramıştır.

Alizarin boyanın kalkması ile renk maddesi olarak başka boyalar kullanılmaktadır. Ancak bu boyalar kök boya özelliği taşımadığı için yukarıdaki işlemleri gerektirmemektedir ve solmazlık özelliğini eski yazmalar niteliğinde taşımamaktadır. Ayrıca Tokat Alı rengini de vermemektedir. Teknolojinin gelişmesi ile ağaç baskı tekniği de değişmiş seri üretime daha elverişli ve daha kolay olan serigrafi kullanılmaya başlanmıştır. Böylece Tokat’ın özgün yazmaları renk ve teknik özelliğini kaybetmiştir. Ancak yine de yaşama savaşı vermektedir.

2.3.1-B Dokumacılık

İnsanoğlu yaradılışından itibaren başlayan yaşam mücadelesinde, giyim eşyalarına büyük önem vermiştir. Giyim kuşama verdiği bu önemi ilerleyen yıllardaki yeni kazanımlarıyla daha estetik ve sanatsal bir özelliğe kavuşturmuştur. Kimi zaman hemcinsleri içinde ayrıcalık kazanmak, kimi zaman da karşı cinsin ilgisini çekmek için, hep güzeli, farklıyı aramış ve bu konu çokça gündemi işgal etmiştir. Öyle ki bu amaçla kıtalararası ticari bir aktivite sağlanmış, bu uğurda can pahasına açmaya çalıştığı yolları, (İpek yolu) ihdas etmiştir. Bunun yan etkisi olarak bir çok sektörde gelişmeler olmuş, kültürel bağlar kurulmuştur.

95

Coğrafi konumu ve ülkelerarası ulaşım yollarının kavşak noktası olması bir çok medeniyetin gelişip, filizlendiği Tokat’ta dönemin en nadide tekstil ürünlerinin de üretimine imkan sağlamıştır. Sadece üretim noktasında kalmayıp şehirde konaklayan ve ticaret için Tokat’a gelen (Uzakdoğu, Afrika ve Avrupa) değişik renk ve kültürdeki yabancıların giyim, kuşamlarından ustalıkla faydalanıp, yeni ürün ve modellerin ortaya çıkarılması sağlanmıştır. Üretilen bu yeni model ve ürünler yine bu yolla diğer ülkelere taşınarak dünya tekstilinin gelişiminde önemli rol oynamıştır.

Evliya Çelebi Tokat dokumacılığını anlatırken Tokat’ta imal edilen kumaşların Hindistan’da dahi yapılmadığını,çok parlak olduğunu ve bu eserlerin övülmeye layık olduğunu şöyle ifade eder:

“Beyaz pembe bezi... diyar-ı lahorda (Hindistan) yapılmaz. Güya Altın gibi mücelladır. Kalemkar basma, yorgan yüzü, munakkaş
47

perdeleri... gayet memduhdur.”

Bu konu Tokat’ı gezmiş Avrupalı seyyahların dikkatini çekmiştir. Fransız seyyah Jean Baptiste Tavernier Tokat’tan geçen Ticaret yollarının ehemmiyetine binaen şunları kaydeder :

“Tokat’ın en dikkate değer yanı Doğunun büyük transit merkezlerinden biri oluşudur. İran, Diyarbakır, Bağdat, İstanbul, İzmir vs. yerlerden hiç ardı arkası kesilmeden akan kervanlar, buradan geçerler.”48

47 48

Evliya Çelebi,Seyahatname, Cilt:5, s.70 Tavernier,Jean,Le Six Voyages de J. B. Tavernier , 2. cilt, Paris, 1676,s.305

96

Joseph Tournefort ise; “Tokat Küçük Asya Ticaretinin merkezi sayılmalıdır.” der.
49

Ayrıca İran başta olmak üzere ithal edilen ham ipeğin işlenip kumaş, kazzaziye,

dikiş ipliği, düğme olarak 4000 kg. kullanıldığını kalanın ihraç edildiğini anlatır.

18. yy. da Kırım-Fransız Konsolosluğu yapan Charles de Peyysonel kitabında Fransız kumaşlarının satışında en büyük darbeyi Tokat’ta üretilen kumaşların sebep olduğuna sadece Kırım, Rusya ve Kafkasya’ya 500.000 top Tokat Kumaşı satıldığını anlatır. Bu konuda sayısız örnek vermek mümkündür.

17. yy başlarında Valide Sultanlara has Voyvodalık olan Tokat tekstil başta olmak üzere diğer sektörlerin gelişmesinde mesafe sağlamıştır. Valide Sultanlar başta olmak üzere tüm saray mensuplarının giysi ihtiyacının önemli kısmı Tokat atölyelerinde üretilmiştir. Birçok ülke saraylarına da hediye olarak gönderilmiştir. Zümrüt taşlar ile kaplı olan altın kuşaktan ipekli kumaşlara kadar bir çok tekstil ürününün Tokat’ta üretilip saraylarda kullanılmıştır.

Günümüzde halen bez dokumacılığı Merkez - Günevi Köyünde devam etmektedir. Kilim, cicim ve halı dokumacılığı birçok köyümüzde sürdürülürken, çorap dokumacılığı özellikle Reşadiye ilçesinin Tozanlı Köylerinde yoğun bir şekilde yapılmaktadır.

2.3.1-C Bakırcılık

49

Tournefort, Joseph, Tournefort Seyahatnamesi,İstanbul,2005,s.96

97

Osmanlı İmparatorluğu döneminde Anadolu bakırcılık sanatını dünyaya duyuran ve sevdiren merkezlerin başında, Tokat’ta yapılan bakır eşya üretimi gelmektedir. 16. yüzyılda Orta Karadeniz Bölgesi’nde en zengin bakır yataklarına sahip Küre madenlerinden elde edilen bakır, bronz top dökümü dışında sosyal alanda kullanılmak üzere diğer şehirlerdeki atölyelerde olduğu gibi Tokat atölyelerinde de işlenmekteydi. Çok önemli ticaret yolları üzerinde bulunan Tokat bu bölgenin en büyük ticaret şehriydi. Orta Anadolu Bölgesi’nden gelen yollar, Tokat üzerinden Karadeniz’de bulunan liman kentlerine açılmaktaydı. Kuzeybatı İran ve Doğu Anadolu Bölgesi’nden gelen ticaret yolları da Bursa-İstanbul veya İzmir yönüne gitmek üzere Tokat’tan ayrılıyordu.

Bölgede zengin olarak bulunan bakır yataklarından elde edilen bakır, Tokat’taki atölyeler tarafından işlendiğinden, bakırcı ve kazancıların oluşturduğu iş kolu büyük bir sanayi halini almıştı. Bu iş kolunun Orta Çağdan beri çalıştığı ve bakır kap-kaçağı geleneksel olarak ürettikleri sanılmaktadır.

Osmanlı İmparatorluğu döneminde de bu iş kolunun faal olduğunu, arşiv belgelerinden öğrenmekteyiz. 1568 yılında Küre Kadısı’na yazılan bir fermanda özetle şunlar yazılmıştır. “Tokat’taki kazancılar bakır almak için madene geldiklerinde, sancak kadılarından ellerinde izin belgeleri getirmeleri ve giderken de ne kadar bakır aldıklarına dair ellerine belge verilmesi... ”

Tokat’ın bakır işletmekteki ünü ve Tokat bakırının çok geniş bir bölgede kullanım alanı bulmuş olması, destanlara konu olmuştur. Nitekim Köroğlu Destanı’na mal edilen şu dizeler, Tokat bakırcılığının Anadolu’da kazanmış olduğu ünü açıkça ifade etmektedir:

98

“Tokat kervanından aldım bakırı, İncitmeyin fukarayı, fakiri”

Tokat atölyelerinde yapılan bakır kap-kaçak üretiminin 17. yüzyılı ikinci yarısında yüksek bir seviyeye ulaştığını Evliya Çelebinin yazmış olduğu şu cümleden de anlıyoruz.

“... Kazancı karından sahan ve tencereleri, kalemkâr evani işleri gayet memduhtur... ”50

17. yüzyılın ikinci yarısı da Tokat bakırcılığının çok büyük bir sanayi halini almasında ve Anadolu bakır metalurji tarihinde haklı bir üne kavuşmasının temelinde, başka bölgelerden getirilen bakırın Tokat’ta bulunan “kalhaneler”de eritilerek tasfiye edilmesinin çok büyük bir etkisi vardır. Doğu Anadolu Bölgesi’nin en zengin bakır yataklarına sahip Ergani’den çıkarılan bakırın oldukça masraflı ve zor koşullar altında Tokat’a getirilerek buradaki kalhanelerde tasfiye edilmesinin en büyük sebebi ise, Ergani çevresinde orman alanlarının artık ortadan kalkması ve madeni eritecek odun kömürünün elde edilememesinden kaynaklanmaktaydı. Tokat kalhanelerinde tasfiye edilerek elde edilen saf bakırın bir kısmı yine kervanlarla, Amasya üzerinden Samsun’a buradan da deniz yoluyla İstanbul’a gönderilmiş, bir kısmı da şehirde genişlemeye devam eden bakır eşya üretiminin ihtiyacını karşılamak için tüccarlara ayrılmıştır. Örneğin 1743 yılına ait bir belge, kazancı esnafına satılan bakır konusunda açıkça bilgi vermektedir.

50

Evliya Çelebi,Seyahatname,Cilt 5, s.71

99

“Tokat’ta bulunan kazancı esnafının devletten satın aldıkları bakırın parasını bir birlerine kefil olarak geriye kalanını ödemeyi taahhüt ettikleri halde, şimdiye kadar ödemediklerinden, bir an önce yerinde tahsil edilmesi... ”

Anadolu’yu İzmir’den başlayarak Erzurum’a kadar dolaşan ünlü seyyah Josehp P. De Tournefort, 1701 yılında gözlemlerine dayanarak Tokat’taki bakır eşya üretiminin nasıl gelişmekte olduğunu şöyle anlatmaktadır:

“... Tokat’ın asıl büyük ticareti bakır eşya alanındadır. Tencere, tas, fener ve şamdanlar çok güzeldir. Gümüşhane ve Kastamonu’dan getirilen bakırdan imal ettikleri bu eşyayı İstanbul ve Mısır’a ihraç ederler... ”51

1741 yılına ait bir arşiv belgesinden, Tokat’ta bulunan kalhanelerin hangi semtlerde yer almış olduğunu öğrenmekteyiz: “... Tokat çarşısındaki bakır kalhane ocakları yangın tehlikesine karşı Medine Fukarasının vakfı menziliyle Mevlevîhâne Dervişinin Vakıf bahçelerine inşa edilerek işletmesi vakfa verilmekteyse de, sözü edilen yerlerde inşa edilen ocakların yıktırılması... ”

Tokat’taki bakırcı ve kazancılığın çok canlı ve kazançlı bir iş kolu haline dönüşmesinde, kentte bulunan kalhanelerin bu iş koluna ucuz, bol ve çok kaliteli hammadde sağlanmasından kaynaklanıyordu. 19. yüzyılın ilk yarısında kalhanelerde 1000 kadar işçi çalışmakta ve yılda 1000 ton civarında bakır üretilmekteydi.

51

Tournefort, Joseph, Tournefort Seyahatnamesi,İstanbul,2005,s.78

100

Bakır eşya üretiminin Tokat’ın en büyük iş kolu haline dönüştüğünü, 18. yüzyılın sonlarında coğrafyacı İnciciyan’ın bizzat gözlemlerine dayanarak yazmış olduğu şu ilginç cümleleri de doğrulamaktadır.

“... Tokat’ı bakırcı veya kazancı şehri olarak tanımlamak yerinde olacaktır; çünkü orada yapılan bu imalat nefaseti ile bütün Osmanlı ülkelerinde şöhret kazanmış olup, Tokat’ın bakır kapları, sinileri, kazanları ve diğer eşyaları Erzurum’a, İstanbul’a, Amasya’ya, Samsun’a ve diğer şehirlere gönderilir... ”52

Aşağıda özet olarak sunduğumuz 1785 yılına ait bir arşiv belgesi, Tokat atölyelerinde üretilerek Samsun limanına gönderilen bakır eşya miktarının ulaştığı boyutları açıkça göstermektedir. “... Tokat atölyelerinde üretilen 47. 000 küsur kantar (yaklaşık 2. 651. 176 ton) bakır eşyanın Samsun’a gönderilmesi... ”

Bakırcılıkla ilgili iş alanının Tokat’ın en büyük sanayi kuruluşu haline gelmiş olduğunu, yabancı seyyahlar da belirtmektedir. 1808 yılında Tokat’ı dolaşan James Morier şunları yazmaktadır:

“... Tokat’ta faaliyette bulunan 300 imalathanenin, bütün Türkiye’de satılan mamulleri ile şehre ününü veren tek sanayi dalıdır... ”53

52 53

Ğugios İnciciyan , Desutyun Hamarod Hin Yev Nor Aşkharhakrutyan,Venedik,1791,s.144 Morier,James,A Journey through Persia, Armenia and Asia Minor to Constantinople in 18089,London,1812, s.512

101

Tokat Şeriye Sicilleri’nde, 1828 yılında, kentte 33 bakırcı, 55 kazancı, 7 dökmeci ve 14 kalaycı esnafının bulunduğu belirtilmektedir.

Bakır eşya üretiminin Tokat’ın en büyük sanayi dalı haline geldiğini, Fransa’nın Trabzon konsolosu V. Fontanier de belirtmiştir. 1826 yılında şiddetli bir vebanın hüküm sürdüğü bir sırada Tokat’a gelen konsolosun, veba korkusundan hemen herkesin kırsal bölgeler kaçarak terk ettiği ıssız şehirde, bir tek bakırcıların çalıştığını şöyle yazmaktadır:

“... Tokat’ta tek hayat belirtisi, kepenkler indirilmiş dükkanlarda çalışmaya devam eden bakırcıların çekiç seslerinden ibarettir... ”

Tokat

bakırcıları

Anadolu’nun

çeşitli

şehirlerindeki

barut,

boya

vb.

imalathanelerinin ihtiyaç duyduğu kazanları da yapmıştır. Örneğin, 1830 yılında Tokat bakırcıları, Konya’da kullanılacak 500 barut kazanı yapmışlardır. 1835 yılında Tokat’ta bakırcılığın önemine değinen ünlü seyyah C. Texier ise şunları yazmaktadır.

“... Tokat, Keban bakır yataklarının ambarıdır, maden ham olarak bu kente işlenmek üzere getirilir. Halkın büyük bir çoğunluğu bakır eşyalar, büyük tencereler, mangallar, mutfak kapları yapmakla uğraşır ve bu ev eşyalarını İstanbul’a kadar ihraç ederler... ”54

Aynı yıllarda Tokat’ta bulunan W. F. Ainsworth da bakırcılık konusunda bilgi verirken, kente Ergani’den getirilen ham bakırın tasfiye edildiği kalhanelerden söz
54

Texier,Charles,Asie Mineur,Paris,1865, s.120

102

etmekte ve bu işin son yıllarda Viyana’dan gelen bir uzmanın denetimi altında yapılıdığına değinmektedir. Yine aynı yıllarda Tokat’a gelen F. R. Chesney’in verdiği bilgiye göre, Tokat’ta bulunan iki kalhanede Ergani’den getirilen bakır tasfiye edilmekte ve elde edilen bakır Samsun Limanından deniz yoluyla İstanbul’a gönderilmektedir.

Tokat kalhanelerinin 1840/41 yıllarında daha modern teknolojik koşullara ayak uydurularak değiştirilmesi, bakır eşya üretiminin artmasına ve Avrupa’ya ihraç edilmesine yol açmıştır. Öyle ki artan talep karşısında işleyecek bakır bulmakta güçlük çeken üretici, 1853 yılında Babıâli’ye başvurarak, kendilerine daha fazla bakır tahsis edilmesini istemişlerdir. bakır eşya üreticilerine yıllık 25. 6 tonluk bir kontenjanın ayrılmasıyla, geçici de olsa bakır bulma güçlüğü aşılabilmiştir. Tokat kalhanelerinin değişen teknolojik koşullara göre çalıştığını, Türkiye madenleri üzerinde araştırmalarıyla tanınan Pierre de Tchihatcheff’in 1850 yılında yazmış olduğu şu cümle de doğrulamaktadır. :

“... Tokat kalhaneleri, Anadolu’da gerçekten ileri teknolojiyle çalışan tek metalurjik tesistir…”55

Tokat kalhanelerinde tasfiye edilerek başka bölgelere gönderilen bakır hakkında H. J. Lennep 1864 yılında oldukça ayrıntılı bilgi vermektedir:

“... Kentin güneybatı yönündeki dış mahallesinde bulunan kalhanede bakır tasfiye edilmekte ve devlet tarafından bakırcılara dağıtılmaktaydı. Ancak şimdi bakır
55

işlenmeye

hazır

hale

getirildikten sonra

İstanbul’a

Pierre de Tchihatcheff ,Asie Mineure; description physique, statistique et archeologique de cette cant , Paris,1869,Cilt:4, s.907

103

gönderildiğinden, Tokat’taki bakırcılar için dağıtılan miktar yeterli olmamakta ve dükkanlardaki üretimin sürekliliğini sağlayamamaktadır. Bu kalhane bir Alman mühendis ile madenci tarafından kurulmuş ileri teknolojiyle çalışan güvenilir bir işletmedir. Ancak mühendis başkente şikayet edilip görevden alındığından, kalhanenin işletilmesi bugün Türklerin elinde bulunmaktadır. İşletme için ödenen ücretler çok yüksek, işletmeden elde edilen bakır çok iyi kalite olduğu halde, gelen işlenmemiş bakır yeterli olmadığından, kalhane sürekli olarak çalışmamakta, burada bulunan görevlilere ise iş yapmadan para ödenmektedir. Maden yatakları Ergani yakınındadır, her yer bakır cevheriyle dolu olduğu halde yakıt kıttır. Bakır cevherinin işlenmesinde sürecin bir kısmı çıkarıldığı yerde tamamlanmakta, sonra develerle süreç tamamlanmak üzere Tokat’a taşınmaktadır. Tokat ile maden arasındaki yolda özellikle kışın ulaşım koşulları çok güçtür. Sürücülere çok düşük taşıma ücreti ödenmesi ve düzenli ödeme yapılmaması nedeniyle, taşınabilen bakır cevheri miktarı kalhaneyi ancak yılın yarısında çalıştırabilecek kadardır... ” 56

19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren değişen ekonomik ve teknolojik koşullara paralel olarak, Tokat kalhaneleri de eski canlı ve başarılı faaliyetlerini devam ettirememeye başladı. Dünya bakır fiyatlarındaki düşüş, Ergani’den develerle Tokat’a getirilerek eritilen bakırın çok yüksek fiyatlara mal olması zararına çalışma sonucunu doğurduğundan, Tokat kalhaneleri 1880 yılından itibaren kapanmaya başlamıştır. Nitekim 1890 yılında Tokat’taki sanayi ile ilgili bilgi veren Vital Cuinet, kentte bulunan kalhanelerin en büyüklerinin son 3 yıldan beri kapalı olduğunu yazmaktadır.

Ünlü Tokat atölyelerinde büyük bir beceriyle yapılan bakraç ve taslarda hem dövme, hem de kabartma tekniği başarılı bir şekilde uygulanmıştır. Bakır
56

H.J. Lennep ,L’albume d’Est, Paris,1882, s:86

104

tepsilerin ön yüzüne dövme ve kazıma tekniğiyle yapılan yazı, bitki ve geometrik motiflerden oluşan bezemeler, olağanüstü bir sanat zevkini yansıtmaktadır. Büyük bir özenle bu tür bezemelerin yapıldığı tepsiler, gerçek anlamda bakırdan yapılmış bir tabloya dönüşmüştür. Yüzlerce yıldan beri üretilen ve yetkin biçimini alan armut gövdeli Tokat ibrikleri, Orta Anadolu, Karadeniz ve Doğu Anadolu Bölgesi’ndeki atölyelerde üretilen ibriklerden ayrımlı özelliklere sahiptir. İbriklerin gövdesi düz veya delikli olmasına karşın, kapağı diğer bölgelerdeki atölyelerde üretilen ibrik kapaklarından farklılık gösterir. Tokat ibriklerindeki basık kapağın hoca sarığına benzemesinden dolayı, bölgede “Hoca İbriği” olarak da adlandırılmaktadır. Ayrıca Eskiçağ’da ünlü Frig onfoloslu kap formunu geleneksel olarak devam ettiren en büyük merkezlerden biri de, Tokat atölyeleridir. Tokat hamam taşının biçimiyle Frig onfoloslu tasları arasında şaşılacak kadar büyük bir benzerlik görülmektedir.

Tokat kalhanelerinin kapanmasından sonra, kentin en büyük iş kolunu oluşturan bakır eşya üretimi de gerilemeye başlamıştır. Gerek Anadolu, gerekse Avrupa’ya ihraç edilen bakır eşya üretiminin Tokat’a sağladığı büyük gelir kaynağının azalması sonucunda kent artık eski canlılığını ve refahını kaybetmeye başlamıştır. Seyyah ve araştırıcılar tarafından büyük bir övgüyle anlatılan atölyeleri artık günümüzde Tokat’ta görmek mümkün değildir. Şehrin sanayi çarşısına taşınan birkaç bakırcı ve kazancı dükkanı, eski bakırcılık geleneğini devam ettirmektedirler. Tokat bakırcılarının yapmış oldukları ibrik, hamamtası, bakraç ve kazanlar, bu bölgede halen yaygın olarak kullanılmaktadır.57

2.3.2 Tokat Yemekleri

57

www.tokat.gov.tr 29.03.2007

21:04

105

İlimizin yemek kültürü de oldukça zengin ve iştah açıcıdır. Tokat Kebabı, etli dolma, bakla dolması, keşkek, gendüme çorbası , bacaklı çorba, cevizli çörek, bezli sucuk, bat gibi yemekler Tokat’a has yemeklerin başlıcalarıdır.

Geleneksel Tokat evlerinin en büyük özelliği, büyük odalarından birinin mutfak olmasıdır. Mutfağa halk ağızı ile “İşevi” veya “akşana” denir. Taban döşemesi bal peteğini andıran kiremit tuğla ile kaplıdır. Odanın bir köşesinde yemek yapmaya ve çamaşır kazanını kaynatmaya yarayan yer ocağı bulunurken; diğer tarafta kurutulmuş yiyecek, konserve, salça, peynir, yaprak saklanan kiler bulunur. Ayrıca kuru baklagil ve tahılın saklandığı bölmeli ambar vardır. Bağ evlerinde kebap fırını, üzüm suyu0nun çıkarıldığı şirehane, geleneksel Tokat mutfağının en belirgin özelliğidir.

Bugün bile Tokat’ta yemekler çoğunlukla yer sofrasında yenilir. Mutfak kalabalık ailelerde oturma odasıdır. Tokat’ın çok zengin mutfağı vardır.

2.3.2-A Çorbalar

Bacaklı çorba, bütün çorba, keş, oğmaç çorbası, topallaklı helle, püşürük çorba, keşbo çorba, katıklı(ayranlı), kelem çorbası, kamalı çorba

2.3.2-B Etli Kurubaklagil Yemekleri

Keşkek, bat, coştu yemeği, iç yemeği, basta, büryan, karışık yahni, ferfene, dolma köfte, Tokat kebabı

106

2.3.2-C Sebze Yemekleri

Nivik, madımak, bakla dolması, pakali, gelin parmağı, ısırgan yağlı aşı, baldıran

2.3.2-D

Unlu Hamurlu Yemekler

Şipsi, papa, siron, olibah, tülü köfte, kulak, cadı

2.3.2-D Çörekler ve Börekler

Kavlak börek, mısır böreği, pırasa böreği, yaş börek, hamba, Almus böreği, taş ekmeği, çarşaf böregi

2.3.2-E Tatlılar

Güdül, kumak, hasurda, sini çevirme

107

Bunların dışında Tokat pastırması, elbiseli sucuk, ilimizde bolca yetişen kuşburnudan elde edilen reçel, marmelat, nektar gibi yiyecekler de mutfak özelliklerinden bazılarıdır. ilimizin

2.3.2-F Tokat Kebabı

Taze kuzu eti, kuyruk yağı, patlıcan, domates, yeşil biber, patates, soğan, sarımsak ve özel pişirilmiş kebap pidesi kullanılarak yapılan ilimize has enfes bir yemektir. Özel kebap ocaklarında yapılır. Küçük parçalar halinde kesilen etler baharat, biber ve soğanla terbiye edildikten sonra hafif yağlanmış şişlere takılmak üzere bekletilir. Şişlerin en başına et ve sebzelerin düşmemesi için patlıcanın sap kısmı takılır. Şiş üzerine bir et bir sebze ve sebze aralarına bir parça kuyruk yağı ve bir iki diş sarımsak dizilir. Patlıcanların kabuğu alınmaz yarıdan kesilmiş ve uzun selvi doğranmış patlıcanlar önceden hafifçe tuzlanmalıdır. Birkaç şişe de etler müstakil olarak takılır.

Kebap ocağının ortasında bulunan yatay demire şişler asılır. Fırının iki tarafında bulunan yatay bölümde yanan odunların ateşi ile pişmeye bırakılır. Fırının alt kısmında bulunan şaç tepsiye damlayan yağlar toplanır. Özel pişirilmiş pideler bir tepsiye yayılır. Pişen etler ve sebzeler bunun üzerine sıyrılır. Tepsinin ortasına pişen domatesler konulur. Üzerine toplanan yağlardan gezdirilerek servise alınır.

2.3.2-G

Keşkek

108

Bütün yarma, nohut, kemikli et, yağ, tuz, kara biber. İlikli kemikli et akşamdan çemenlenir ve bekletilir. Keşkeğin pişeceği tencereye etler alınır, üzerine tuz ilave edilir ve pişmeye bırakılır. Suyu azalınca et pişmemişse tekrar su konulur ve pişmeye devam edilir. Et piştiğinde suyu yeterli ise tekrar su verilmez. Ayıklanmış ve yıkanmış yarma ve nohut katılır. Tuz ilave edilir. Baharatları atılır. Ağır ateşte pişmeye bırakılır. Yarmaları ve nohudu istenilen derecede pişmemişse tekrar su verilir. Yarı pişmiş durumda iken yağı eklenir ve pişmesi tamamlanır.

Taze etle olabileceği gibi kurutulmuş etle de pişebilir. Sıcak sıcak sofraya alınır. Tahta kaşıkla piştiği tencereden yenilmesi tercihlidir. Tabaklara dağıtım yapılmaz. Kış sabah kahvaltısında ve öğle vaktinde tercih edilir. Yanında ayran,kuşburnu ezmesi ve turşu tercih edilir.

2.3.2-H

Bat

Yeşil mercimek, yeşil soğan, yeşil biber, maydanoz, kuru soğan, domates salçası, dere otu, reyhan, domates, kıyılmış ceviz, ince bulgur, tuz, kimyon ve kara biber malzemelerinden yapılır.

Yeşil mercimek önce haşlanır, suyu süzülmeden soğumaya bırakılır, yukarıdaki malzemeler doğranarak soğumuş olan mercimeğe katılır. Biraz su ilave edilir. Hafif ve besin değeri yüksek bir soğuk yemek olarak servise sunulur.

2.3.2-I

Bakla Dolması

109

İç bakla, ince bulgur, domates salçası, reyhan, kuru soğan, maydanoz, tuz, kara biber, yağ ve parçalanmış et malzemelerinden yapılır.

Bakla önce ıslatılarak ikiye kesilir, kabuğu soyulur. İnce bulgur ve diğer malzemeler birbirine karıştırılarak dolma içi hazırlanır. Daha önce salamura yapılmış asma yaprağına irice sarılır. İçine parça et konmuş kazana dolmalar dizilir. Üzerine kıyılarak yağda öldürülmüş dörtlü ilave edilerek, kısık ateşte pişirilir.

2.3.2-J

Madımak

Tokat’ın yemek kültürünün en güzel örneklerinden biri olan madımak, çayır ve meralardan toplanır. Ayıklandıktan sonra yıkanır. İnce ince doğranıp, tekrar yıkanarak süzgeçten geçirilir. Bir kazanda kıyılmış soğan, yağ ve pastırma ile karıştırılıp, soğan ölünceye kadar beklenir. Daha sonra madımak konur. Biraz bekledikten sonra bulgur ve su ilave edilir. Tuz atılarak iyice pişinceye kadar beklenir.58

58

Kaynak:Tokat Valiliği,Tokat 2007 İl Yıllığı,s.246

110

3.İLÇELERİN TARİH VE KÜLTÜRÜ

Bu bölümde Tokat’a bağlı ilçelerin tarih ve kültürlerini işlemeye çalışacağız.Ancak 1. ve 2. Bölümde esasında sadece Tokat merkez ilçesinin tarih ve kültürünü incelemediğimiz için sunduğumuz bilgiler Tokat’ın genelini ihtiva etmekteydi.Bu bağlamda 3. Bölümde biraz daha teferruata inmiş olacağız.Şu da

111

var ki her ilçenin kendine has bir tarihi ve kültürel bir mirasa sahip olması hasebiyle araştırmamızda bu farklılıkları tespit edip bir sonraki bölümün yani Tokat’taki Türk boylarının dağılımının daha iyi anlaşılması amaçlanmıştır.İlçeleri alfabetik sıra dahilinde ele alacağız.

3.1. Almus

Almus, Tokat’a 36 Km mesafede şirin bir ilçe olup, doğusunda Reşadiye İlçesi ve Sivas İli Hafik İlçesi, batısında Tokat İli, kuzeyinde Niksar İlçesi, güneyinde Sivas İli bulunmaktadır.Başlangıçta köy ve nahiye iken idari taksimatta bucak merkezi olmuş, 1 Mart 1954'te ilçe olmuştur.İlçenin en belirleyici özelliği 1966’da su tutulmaya başlanan 3130 Ha. yüzölçüme sahip Almuz Baraj Gölüdür.Bu baraj ilçenin tabi ve iktisadi yapısına olumlu tesir etmektedir.Baraj sayesinde ilçede bir çok mesire ve piknik mekanı oluşmuş ,bu da ilçeyi cazip hale getirmiştir.Olta balıkçılığına müsait olan baraj gölünün etrafında bir çok sosyal müessese hizmet vermektedir.Civar vilayetlerden dahi insanların geldiği Almus’ta mavi ve yeşilin her tonuna rastlamanın mümkün olması belki de bu göl sayesindedir.Ayrıca yaylalar ve buralarda yapılan muhtelif festivaller yörenin kültürel zenginliğine ve insanlarının geleneklerine bağlılığına bir işarettir.

3.1.1. Tarihi

Almus’un tarihine ait bilgiler sınırlı olmakla birlikte Vakıflar Dergisi’nin bir sayısında Almus’a ait tarihi kayıtlara dayanılarak şu bilgiler veriliyor:

112

“Fatih Sultan Mehmet devrinde Rum eyaletinin bir kısmında mevcut seraskerliklerin şöylece dağıldığı görülmektedir. Amasya müstakil bir seraskerlik bölgesi sayıldığı halde,1972 kayıtlarına göre Tokat-YıldızTozanlı ile birlikte tek bir seraskerlik ,Gavurni-Kafirni (Şimdiki Almus) ayrı bir seraskerlik hüviyetindedir.Eyalet -i Rum’daki l400’lü yıllara ait kalelerden bahsedilirken Tozanlı Nahiyesinde bir kale kaydı bulunmaktadır. Burasının Akarçay (Meğelli) Kasabası yaylasının üzerinde bulunan ve Akıncı Kalesi diye adlandırılan yer olması kuvvetle muhtemeldir.’’59

Yukarıdaki bilgilere dayanarak Almus ‘un bulunduğu mıntıkanın yani Tozanlı ‘nın mevcudiyetini 1453’den öncelerine kadar götürmek mümkün olabilmekte, ancak bundan öncelerine ait devirler hakkında kayda dayanan bilgi bulunmamaktadır.Yeri gelmişken Tozanlı hakkında da bilgi vermek yörenin tarihini anlamak açısından faydalı olacaktır. Tozanlı; Almus,Hafik, Koyulhisar, Reşadiye ve Doğanşar ilçeleri arasında kalan yerleşim merkezlerinin coğrafî adıdır. 1485’lerden 1970’e kadar Tozanlı’nın merkezi İpsile idi. Antik dönemde Hypsele şeklinde geçen kelime,60 İpsile şeklinde telaffuz edilerek günümüze kadar gelmiştir. Kaynaklar ile araştırma ve tetkik eserlerde Epsile, İpsile ve bazen de yanlış olarak İbsala şeklinde geçmekte. Bizans döneminden kalan bir para üzerinde ise Imsile yazısı bulunmaktadır.61İpsile’nin Doğanşar ilçesini ifade ettiği kuvvetle muhtemel olmakla birlikte Tozanlı mıntıkasının Almus’u da kapsıyor olması buranın tarihini antik dönemlere kadar götürmemizi mümkün kılmaktadır.

Bugün ilçe hudutları dahilinde eski tarihe ışık tutacak kalıntılara, topraktan pişmiş mezar lahitleri,küp kırıklarına rastlamak mümkün olmaktadır. Buna göre Almus ve civarının Bizans ve ondan öncesi Roma İmparatorluğu devirlerinde
59 60 61

Vakıflar Dergisi,Cilt :6,s.55 Denizli, Hikmet; Sivas Tarihi ve Anıtları, Sh.307 www.tozanli.org 06.05.2007 16:27

113

meskun bir alan olduğu söylenebilir.Yerleşme alanlarının daha ziyade dere civarlarına veya tepelere dağıldığını kalıntıların buralarda bulunuşu teyit etmektedir. Bu mevzuda araştırma yapılmakla birlikte Almus’ta eski devirle ait buluntuların istenen düzeyde fazla olmayışı yörenin 1. Derece deprem bölgesi olmasıyla da alakalıdır.

3.1.2. Kültürü

Tarihi hakkında pek fazla kayıt bulunmayan Almus’un kültürünü araştırırken elimizdeki en büyük argüman ,Almus’un çoğunluk olarak alevi vatandaşlardan oluşması ve sıraç veya kızılbaş olarak tarif edilen bu insanların hala eski geleneklerini devam ettiriyor olmalarıdır.Eski Türkler’deki birçok inanç ve kültün devam ettiği Almus’ta en fazla inceleyeceğimiz yöre Hubyar köyü ve civarıdır. Zira Almus’un kültürüne yön veren bu yörenin sahip olduğu gelenek ve inançlardır.

Almus’un bilhassa Hubyar yöresinde uygulanan gelenekler, Göktürk, Oğuz ve daha eski Türk inançlarından gelmektedir. Orta-Asya Türkleri’nin inancını dört temel noktada toplayabiliriz.Gök-Tanri kültü, Atalar kültü, Tabiat Kültleri ve IX.yüzyıldan itibaren bu kültlere eklemlenen Şamanizm inancı; tüm bu inançlar öylesine birbirine girmiş ki, ayırmak imkansiz hale gelmiştir.

Atalar Kültü; ölmüş büyüklere tazim, atalara saygı, "baba hukuku"nun inanç sahasındaki belirtisi olarak görülmektedir.

114

Hemen hemen bütün kuzey ve Orta-Asya kavimlerinde bulunduğu görülen ve Ata-erkil aile yapısının bir sonucu olarak yorumlanan atalar kültü, tarihi nisbeten iyi bilinen en eski Türk topluluklarından Hunlar zamanında tesbit edilmektedir. Hunlarda yılda bir kere umumi bir merasim düzenlenerek ataların ruhlarına kurban kesiliyordu.

Hubyar köyündeki defin geleneklerine baktığımız zaman yine eski Türk adetlerin izlerini görürüz.Hubyarlıların kendi internet sitelerinde bu konuya ilişkin şu bilgiler yer almaktadır.

‘ İnsan öldükten sonra evinin büyük odasında orta bir yere cenaze konur, üzerine cecim örtülür etrafına yakın akrabaları (kadınlar) ve köyün diğer kadınları toplanarak ağıtlar yakılır.Ölü mezara götürülürken arkasından su dökülür ve tüm köy halkı evlerinde bulunan depo edilmiş içme sularını dökerler “umup umacağın bu olsun” diye. Yaşamları boyunca atı çok seven insanların ölümü esnasında atı var ise atı eğerlenip cenaze mezarlığa götürülürken cenazenin önünden at götürülür ve mezarlığa kadar götürülür. Ölen kişi gömülürken eğer çok sevdiği bir eşyası var ise o eşyası cenaze ile mezara konur. Mezarlıktan dönen kişiler ölü evine yemek yemeye giderler. Yemek için önceden bir koç kesilir, pişirilir ve yapılan yemekler insanlara yedirilir. Buna “kazma kürek” ekmeği denir. Ölü evinde kuran okutulup ev boşaltılır. Ölü evinde birkaç gün yakın akrabaları kalır. Ölünün yıkandığı yerde ki genelde burası kapı önüdür. Üç gün boyunca akşamları ateş yakılır. İnanca göre bu ateş ahretine çıra tutmak (kişiyi ahrette aydınlatmak) amacıyla yapılır. İnsanlar kendi çocuklarından yakınırken “sanki ahretime çıramı (ışık mı) yakacak” diye yakınırlar.

115

Orta Asya Şamanist Türkler’de de ölen için duyulan acı, çeşitli şekillerde ve birtakım törenlerle ifade edilirdi. Hubyar Köyün’deki bu gelenekte eski Türk izlerini taşımaktadır.’62

Sıraç Topluluklarında iki türlü cenaze kaldırılmaktadır. Bunlardan ilki ve yaygın olanı Sünni inançlı insanların kaldırdığı şekilde Kuran’la v.b. şekilde kaldırılanıdır. İkinci şekil ise tüm Hubyarlı Sıraç topluluklarında eskilerde olduğu gibi halen de günümüzde de Orta Asya Türkmen geleneklerine göre kaldırılanıdır. Bu şekle göre; Kişi öldükten sonra köyde bulunan dede ya da sofu kişinin öldüğünü köy ahalisine duyurtur. Bundan sonra ağıt v.b törenler yapıldıktan sonra ölü kişinin üzerine yeni elbiseleri giydirilir. Diğer taraftan eşilen mezara bir döşek serilir , yastık konulur. Ölü kişi bir salla mezarlığa getirilir. Önceden hazırlanan döşeğin üzerine konulur. Üzerine yorganı örtülür. Ve mezar toprakla kapatılır. Sofu veya Dede Türkçe deyişlerini ve dualarını okurlar. Bu topluluklarda Kuran okunmaz , mezar taşlarında fatiha veya benzeri kelimeler yer almaz. Arapça bir kelime hiç yer almaz. Sıraç topluluklarının küçümsenemeyecek bir sayıda olan köylerinde cenazeler bu şekilde kaldırılmaktadır. Hubyar köyü başta olmak üzere diğer birçok köyünde ise Sünni inançta olduğu gibi kaldırılmaktadır. Burada Hubyar köyü ile birlikte diğer köylerin bu konuda asimilasyona uğradığı söz konusudur,çünki bu uygulamayla kendilerine müslüman denilmeyeceğinden endişe etmektedirler.Ancak bazı köyler akşam veya sabah gün doğarken ölülerini defnetmek suretiyle kimseye bildirmeden bu geleneğe devam etmektedir.

Devam ettirilen bir diğer

kült ise ateş kültüdür. Ocak ve Ateş Kültü;

Türklerde Atalar Kültü ile irtibatlı olup, ateşin ilk atalarının yaktığına inanılır. Yeni ev kuranların ya da yeni evlilerin ocağı, baba evinden götürülen ateşle odunlar tutuşturularak yakılır.Yeni yanan ocağa da “Allah-Muhammed Ya Ali”
62

www.hubyar.org

06.05.2007

16:34

116

diye sağına, soluna ve ortasına niyaz edilir. Davlumbazlı ocak olmayan evde; tasavvufda “küre” denilen sobalar kutsal sayılır ve ateş yakıldığı için bunlara niyaz edilir. Cuma akşamları ocağın başında Atalara dua edilir, Kuran okunur, toplu yemek yenerek sofra duası ve duvaziman okunur

Bir diğer inanış ise güneş ve ay ile ilgilidir.Sıraçlar’da; Ay tutulunca önüne haremi çıktığına inanılır, teneke çalınır, saz çalınır. Güneş kız imiş, Ay erkek. Güneş gündüzleri gezer ve kendisine bakana iğne batırırmış. Sabahları güneşe karşı dua edilir. Akşamları aya karşı dua edilir. Dokuzlar Tepesine (Tekeli Dağı) güneşin doğuşunu izlemek için geceden gidilir. Güneşin bin bir güçlükle ve engellemelere rağmen doğduğu düşünülür. Bu doğumun çabuk olması için dualar edilir. Doğduktan sonra da güneşe dualar edilir.

Almus’taki inanış ve bu inanışın kültürel yansımasında Şamanizmin izlerine de rastlamak mümkün.Şamanist Türkler gökte ve yerde gerçekleşen çeşitli doğa olayları, Tanrıların işi olduğuna inanırlardı. Aleviler de; Gök Gürlemesi Hz. Ali’nin narasına, Şimşeği atı Düldül’ün nal izine, yıldırımı kamçısı olduğuna inanmaktadırlar ki, bu inanç motifi eski bir Türk kültüdür. Türkler gök gürlediği zaman bağırarak göğe doğru ok fırlatırlardı. Yıldırımdan korunmak için, teneke çalıp gürültü çıkarırlardı ki kötü ruhlar gitsin. Yıldırım düşen yerden kötü ruhları kovmak için Şaman özel bir ayin töreni yapıp kurban kesilirdi.Bugün bu uygulamaları devam ettiren Almus köyleri mevcuttur.

Almus’taki evlilik ve doğum gelenekleri de eski Türk inançlarıyla paralellik arzetmektedir.Eski Türkler’in inancına göre, insanın ruhu (kut), doğmadan önce gökte bulunur ve çocuğun ruhu annenin bedenine girer.Manas Destanı’nda kısır kadınlara çocuk veren “ardıçlı mezar”dan bahsedilmektedir. Hubyar Köyü’nde çocuğu olmayan kadınlar Sersem diye adlandırılan kutsal yere gider ve ağaca bez,

117

beşik bağlayarak dilekte bulunurlar. Almus’ta dikkat çeken bir diğer gelenek ise kirveliktir.Bu konuda 100. Yılında Almus adlı kitapta şunlar kaydediliyor:

‘...Tokat’ın Almus ilçesinde ve köylerinde de “kirve” tabiri kullanılır ve kirvelerin çocuklarının birbirleriyle evlenmeleri kesinlikle yasaktır...’ 63

Başta da belirttiğimiz gibi Almus ilçesinin kültürünü incelerken Hubyar ve civarına ağırlık vereceğimizi ,zira buranın Almus kültürünün temelini teşkil ettiğini vurguladık.Ancak mevzunun daha iyi anlaşılabilmesi için Hubyar köyüne adını veren Hubyar Sultan hakkında da bazı bilgiler vermek gerekmektedir.Bu eren hakkındaki bilgilere dayanarak Almus’un ve bilhassa Hubyar yöresinin kültürel yapısını ve bu yapının nereden geldiğini anlayabiliriz.

Hubyar Sultan adlı erenin türbesi Almus ilçesi sınırları içerisinde bulunan Hubyar Tekke Köyü’ndedir.Gerek bu ocak soyundan dedelere göre ve gerekse de talipler arasında Hubyar Sultan’ın Ahmet Yesevi soyundan olduğu kuşaktan kuşağa söylenegelmektedir.64 Ocak talipleri Sıraç toplulukları olarak da bilinmektedir. Bu ocağın Tokat ve çevresindeki en nüfuzlu Alevi ocağı olduğunu söylemek mümkündür. Bu ocak mensuplarının en önemli özellikleri ata geleneklerinin titiz bir şekilde günümüze kadar yaşatılması olmuştur. Eski Türkmen âdet ve geleneklerinin ibadet, cenaze vb. uygulamalarının birçoğu daha yakın zamana kadar aynen uygulanmaktaydı. Ancak âdet ve geleneklerde kentlere doğru yaşanan göç olgusu nedeniyle zayıflama olduğu da bilinmektedir. Eski Türklerdeki Gök Tanrı İnancı, Atalar kültü, doğa kültleri gibi unsurlardan oluşan inanç sisteminin yaşamasının bir sonucu olarak Hubyar Sultan’ın bulunduğu köyün içi ve yakınlarında birçok kutsal ziyaret bulunmaktadır .
63 64

Ulu, E., 100. Yılında Almus, İst., 1987, s. 113. www.hbektas.gazi.edu.tr 06.05.2007

18:53

118

3.2. Artova

Artova,Tokat merkeze 38 km. mesafede , 5610 (2000 yılı) nüfuslu küçük bir ilçedir.1921’de bir bucak merkezi olarak Sulusaray’a bağlanan Artova ,1923 depreminden büyük zarar gördüğü için şu an merkeze bağlı bir bucak olan Çamlıbel kazasına bağlanmış,1 Haziran 1944’te ise ilçe statüsü kazanmıştır.

3.2.1.Tarihi

Artova ilçesini içine alan bölgenin tarihi M.Ö.5000 yıllarına kadar dayanmaktadır. Bu bölge, tarihte 14 devlete ve birçok beyliğe tanıklık etmiştir . 65 Sırasıyla Hatti, Hitit, Frig, Med, Pers, Roma, Bizans, Arap, Selçuklu, Moğol, İlhanlı ve Osmanlı hakimiyetinde kalan yöreye zaman içerisinde muhtelif isimlerin verildiğini görüyoruz. Selçuklu ve Osmanlı devrinde Artukabad olarak bilinen mıntıkaya ayrıca Artukova, Arıkova ve Altınova da denilmiştir.

İlçenin kuruluşuyla ilgili muhtelif görüşler olmakla birlikte Artova yöresinin bir yerleşim birimi olarak ne zaman iskan edilmeye başlandığını tespit etmemiz esasında mümkündür. Zira Artova’ya bağlı Boyunpınar köyünde 1952 yılında yapılan bir araştırma ile Kalkolitik Devre ait bir höyük bulunmuştur.Bu höyükten ele geçen çanak çömlekler Kalkolitik devrin kültür ve sanatını yansıtan eserlerden oluşuyor.Ayrıca yine Boyunpınar köyü Özündürük mekiinde yumuşak kayaların oyulmasıyla sığınak ve ibadet amacıyla kullanılmış 3 katlı yer altı yerleşim
65

Yiğit,Ercan Yesari,Artova İlçesinin 5000 Yıllık Uygarlık Tarihi,Tokat,2006

119

merkezi ortaya çıkarılmıştır.Bu bulgulara dayanarak Artova ve civarının tarih öncesi devirlerde dahi meskun olduğunu söyleyebiliriz.

Tarih boyunca bir çok medeniyete ev sahipliği yapan yöre ,Malazgirt Meydan Muharebesini verilmiş müteakiben kuvvetle Türkleşen Anadolu meskenlerinden bir çok biri kayıt olmuştur.Artova’nın fethini gerçekleştiren Emir Artuk Bey’in bu ilçeye adının olması muhtemeldir.Bu konuda bulunmaktadır.Malazgirt’in ardından Anadolu’yu yurt edinen Türkler bazı harabe ve boş köylerde imara başlamış ve buralara muhtelif sebeplere binaen yeni isimler verilmiştir.Artova ise Artuk Bey’in adını almıştır,şöyle ki:

‘... Tamamen boş ve harabe olan köylere yerleşebilmek için Türkler hemen imar faaliyetlerine başlıyorlar.Yeniden kurulan bu köy ve kasabaların adlandırılmasında tabiat ve coğrafyaya uygun isimler; Bozte-pe, Kızıl-tepe, Yeşil-köy, Akça-köy, Tepe-köy,Kara-bağ veriliyor. Yine fetihte emeği geçen beğlerin adları da yeni yerlere verilmiştir. Örneğin, Artova Emir Artuk Beyin, Sandıklı Emir Sanduk Beyin,Saruhanlı, Karamürsel, Karaman, Orhan-Veli ve Karacabey gibi yerlerde isimlerini kurucu beylerden almıştır. ...’66

Selçuklu devletinin yıkılmasıyla birlikte Osmanlı hakimiyetine giren yörenin yine Artıkabad şeklinde isimlendirildiğini görüyoruz.Ayrıca Başbakanlık Osmanlı Arşivlerinden elde ettiğimiz bir ferman Artova’nın o dönemde büyük oranda alevi olduğunu,hatta bazı kişilerin İran ile münasebetlerinin olduğunu görüyoruz.1579 tarihinde 3. Murad'ın Artıkabad ve Zile kadılarına yolladığı hükmün bir kısmı şu şekilde:
66

www.sevgi.us/tarih-mitoloji

07.05.2007

19:27

120

‘Sen ki Artıkâbâd kadısısın mektub gönderib Rafızi ve ilhâd (Ebu Bekir, Ömer ve Osman’ın halifeliğini tanımayan, gerçek inançtan dönen) ile meşhûr olub Yukaru Cânib (İran’da Safavîler ile muâmeleleri olanları serr tefahhus (inceden ince araştırma) eylemek bâbında hükm–i hümâyûnın gönderilmeğin emr–i şerifim mûcibince tefahhus (araştırma) olındıkda Arab nâm karyeden Emir Ali Oğlu Mansur Halîfe nâmına olub ve karye–i mezbûreden (yukarıda adı geçen köy) Şâh ali bin Mansur ve Mehmed bin Kulı nâm kimesneleri şer’–i şarife mahkemeye ihzâr idüb (çağırıp) mezkûr (yukarıda adı geçen) Mansur’dan suâl olındıkda Mansur ve İsmail ve Hasan ve diğer Hasan Halîfe nâm kimesneler bizim emrimizde cem’ olub bin beşyüz kese flori Yukaru Cânibden (İran’dan) gelen Emir Ali Halîfe’nin âdemi Şâh Bende’ye teslim itdik...’67

Belgeden anlaşıldığı üzere Artıkâbâd’ın Arap köyünden bazı kişilere verilmek üzere İrân’dan (Şah Tahmasb) 1500 Flori (11.yy’dan önce Floransa –İtalya’da– basılan altın para üzerinde zambak resmi bulunuyordu) geldiği, bunların kime olduğu araştırılması, gerçek olduğu takdirde bu kişiler hakkında icap eden müeyyidenin tatbik edilmesi için Zile kadısı görevlendirilmektedir. Belgede geçen Arap köyü bugün Tokat merkeze bağlıdır.Ancak anlaşılıyor ki o dönemde Artova’nın mülki yüzölçümü bugünkinden daha büyüktü.Ayrıca Artıkabad’ın kadı sahibi olacak kadar mühim bir yerleşim birimi olduğu da aşikardır.

67

B.O.A. Mühimme Defteri

cilt:40, s.212

121

Artova’nın Osmanlı tarihindeki bir diğer mühim yeri ise Dulkadiroğulları Beyliğinin yıkılmasına olay mevkisel anlamda katkı sağlamış bağlanması olmasıdır. anlamına Dulkadiroğulları Beyliğinin başında bulunan Şehsuvaroğlu Ali Bey Artova’da öldürülmüştür.Bu Dulkadirlerin Osmanlı’ya gelmektedir ki bunun için seçilen mekan Artova olmuştur:

‘...İran seferi bahanesiyle Tokat'a çağırılan Ali Bey,Artukova'da (Artova) oğulları ile birlikte 1522'de katledildi. Böylece Dulkadiroğulları Beyliği tamamen Osmanlılara bağlandı...’68

Evliya Çelebi Artova’dan Arıkova olarak bahsetmektedir. Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Sivas’tan kuzey istikametine giderken Arıkova(Artova)kasabasına uğradıklarını kaydetmektedir:

‘...Şimale doğru giderek Çamlıbel dağından,Sivas Eyaleti toprağında mahsulü çok,mamur ve müzeyyen kasaba misali köylerden geçtik. Arıkova (Artova) Kasabasına geldik. Oradan da yine şimale giderek Şeyh Nusrettin Tekkesine uğradık...’

Bütün bu bilgiler ışığında Artova’nın tarih öncesi dönemden başlayarak bir çok devlet ve medeniyete şahit olduğu ve bilhassa Selçuklu ve Osmanlı devrinde kayda değer bir yerleşim birimi olduğu anlaşılmaktadır.Osmanlı devrinde Evliya Çelebi’nin de dediği gibi bir kasaba hüviyetinde olan Artova,1923’te bir deprem
68

www.maliye.gov.tr

07.05.2007

20:01

122

yaşamış ve gördüğü zarardan ötürü Çamlıbel’e bağlanarak mülki taksimatta yer almış,nihayet 1944’te ilçe olabilmiştir.

3.2.2. Kültürü

Yukarıda belirttiğimiz üzere Artova’nın bir yerleşim birimi olarak kullanılmaya başlanması prehistorik devirlere kadar dayanmaktadır.Bu engin tarihin bırakmış olduğu kültürel miras da şüphesiz en az bu tarih kadar geniş olacaktır.Ancak Artova’nın kültürü,Tokat merkeze yakınlığından ötürü 2. Bölümde sunduğumuz Tokat kültürüyle paralellik arzetmektedir.Gerek evlilik adetleri ve halk edebiyatı ürünleri, gerek yöresel mutfak bakımından daha önce anlattığımız gelenek ve teamüller Tokat’la benzer yapıdadır.Biz burada bazı kültürel hususiyetlere değinmekle yetineceğiz.

Malazgirt Meydan Muharebesi’nin ardından Emir Artuk Bey’in Artova civarını fethetmesiyle birlikte burada tam anlamıyla bir Türk kültürü şekillenmiştir.Artova haritasına bakıldığı zaman bu kültürün yerleşik izlerini görmek mümkündür.Zira Artova’nın bir çok köy ve mezrasına Oğuz boylarının isimleri verilmiştir.Mesela Salur,İğdir ve Alayundlu köyleri bunu teyid etmektedir.Türklüğe ait ne varsa bu köylerde kültürel manada yaşanmaktadır.Eski Türklerdeki inanışların hala yaşadığına şahit olmaktayız.Örneğin Türk kütüründe ‘kurt’ mühim bir yer tutar.Kurt motifleri Türklerde bir çok amaca yönelik olarak kullanılagelmiştir.Bilhassa nazardan korunmak için kurt kafası kullanılır.Bu konuda Yaşar Kalafat şunları kaydetmektedir:

123

‘...Gıyaben de nazar değebilir. Sadece canlı ve cansız mala değil insanlara bilhassa çocuk ve kadınlar nazar olabilirler. Nazara uğrayan mal mülk zarar görünebilirken, insanlar hastalanıp ölebilirler. Nazar için yarı ölümdür, denildiği olur. Nazardan korunmak için bostanlara kurt kafası dikilir... ’69

Bu tür bir uygulamanın Artova’da da yapıldığı yönündeki araştırmamız Kalafat tarafından teyid edilmektedir:

‘... Karabağlı Karapapah Türkleri Nevruzda tarlaya ‘Kurt Kafası’ dikip bereketi cezbetmek için Onun etrafında dönerler. Kurt kafasının koruyuculuğuna da inanılır. Bu uygulama Artova-Tokat’ta da vardır...’
70

Yaşar Kalafat’ın Karapapak Türklerinin kurt inancı hakkında verdiği bilgilere dayanarak Artova’da da Karapapakların olduğu kanaatine varabiliriz.Zira 1904’te bir çok Karapapak ailesi Türkiye’ye yerleşmek için başvurmuş ve bunların bir kısmı Tokat’a yerleştirilmiştir.Bu göç hadisesine ve bazı inanış benzerliğine istinaden Artova’da kültürel hayatta daha ziyade Karapapak Türklerinin müessir olduklarına hükmedebiliriz.

69 70

Kalafat,Yaşar, Göktürklerden Günümüze Türk Halk İnançlarında Kurt ,www.tdtkb.org a.g.e, ayrıca bkz. S.Sakaoğlu, ;Anadolu Folklorunda Göktürk Efsanelerinin İzlerir; Beşinci Milletler arası Türkoloji Kongresi, İstanbul, 25-28 Eylül 1985, Türk Edebiyatı C.I. sh. 256-262

124

Şu da bir gerçek ki Artova iktisadi manada fazla gelişim gösterememiş,yaşadığı 1923 depreminin yaralarını sarmakla uğraşırken bir yandan da ekonomik ve endüstriyel gelişim çabalarına girmiştir.Tüm bu gelişmemişlik ve buna bağlı problemlerden ötürü dışarıya açılamamıştır.Bu durum esasında kültürel birikimini muhafaza etme noktasında olumlu sayılabilir,ancak sahip olunan kültürel zenginliklerin sergilenmesi ve dışa açılımı konusunda olumsuz neticeler doğurmuştur.

3.3.Başçiftlik

Başçiftlik daha önce Reşadiye’ye bağlı iken 1998’de ilçe olmuş küçük ve genç bir yerleşim birimidir.Karadeniz sahilinden takriben 85 km içeridedir. Canik Dağları'nın Güney eteklerinde, bir anlamda, Kuzey Anadolu dağlarına yaslanmış vaziyettedir.Bu dağların üzerinde bazı köyleri bulunmakta ve yaylaları da bu dağ silsilesi üzerinde olup, Kümbet Kırı'na doğru uzanır. Bu açılardan Ordu İli'ne hudut bulunur. Doğu yönünden Reşadiye, diğer yönlerden de Niksar ilçesiyle çevrilidir. İlçe köyleri engebelik bir konum gösterir. Dağlık ve engebeli alanları çoğunluktadır. 3.3.1.Tarihi Başçiftlik İlçesinin kuruluş tarihi hakkında kesin bir bilgi yoktur. Kuruluş tarihi yaklaşık 400 senenin üzerinde olduğu tahmin edilmektedir.Rivayete göre ilçe Fatih Sultan Mehmet'in Trabzon-Rum,Pontus devleti üzerine açtığı sefer sonucu kurulmuştur.

125

Başçiftlik’in daha önce Niksar ilçesinin doğu bölümüne rastlayan ve Ayvazönü mevkiine yakın bir yerde ilk yerleşimini yaptığı bilinir. Hatta o zamanki Başçiftlik mezarlığı çok yakın zamanlara kadar aynı adla anılmakta idi. Söz konusu mezarlık yakın zamanlarda Niksar Belediyesinin arsa parselleri ve şahısların buralara sahip çıkması sonucu dağıtılmıştır. Tarihi kesin olarak bilinmemekle beraber, o zamanki sosyal durum ve Niksar çevresindeki bataklıklar ve o sıcak havada oluşan sivrisinekler burada yasayan halkı rahatsız etmiştir.Ancak bu husustaki bilgiler rivayetten ibarettir:

‘...O zamanki Başçiftlik halkından olan bazı şahıslar bulundukları yerden doğuya doğru gittiklerinde geniş ormanlıklar ve soğuk akarsular arasında bugünkü Başçiftlik ilçesinin merkez camisinin bulunduğu yerde geniş bir alan bulmuşlardır. Geri döndüklerinde halklarına: “ Öyle bir yer bulduk ki otu sümbül kuşu bülbül” diye methetmişlerdir. Bunun üzerine köy halkından beş hanenin buraya yerleştiğini daha sonrada göçmeyerek ikameti devam ettirdiği söylenir. İsminin de buradaki beş haneden dönüşerek Beşçiftlik olduğu, daha sonra da Başçiftlik 'e dönüştüğü rivayet edilir...’71

Bu yöreyi gezen Evliya Çelebi’nin Başçiftlik’i ziyaret ettiğini ve o zamanlar buranın bir köy hüviyetinde olduğunu Seyahatname’deki bir tariften anlıyoruz.Ayrıca Evliya Çelebi bu civardaki bir kaleden de bahsetmektedir:

‘...Kale,

Ş.Karahisar

hakinde

subaşılıktır,

Koyluhisar

nevahisindendir. Paşa efendimizi burada bulunup Ş.Karahisar
71

www.basciftlik.com

10.05.2007

00:22

126

meyvelerinden hediye verdik, Gördüğümüz acaibi bir bir naklettik. Kalenin methettiğimiz metanetine taaccüb etti. Buradan kalkarak Başçiftlik karyesine geldik. Karahisar hakinde, İskefsur kazasında, Erzurum ile Sivas eyaletleri hududunda abadan bir karyedir...’

Bu anlatıma göre 1647’de bu yörede Başçiftlik isimli bir köy mevcuttur ve bu köy o zamanki mülki taksimatta Erzurum ve Sivas eyaletlerine sınırdır. Başçiftlik hakkındaki bir diğer tarihi belge ise Yusuf Bey isimli şahsın Başçiftlik’te inşa ettirdiği zaviye için yazdırdığı vakfiyedir:

‘...890 Şevval Gurresi ( 20.10.1485) Abdullah oğlu Sinaneddin Yusuf Bey`in Niksar`a bağlı Başçiftlik de Allah rızası için yeni inşa ettirdiği zaviyeyi fukara, miskin, ulemâ, şeyh ve zaviyeye inen bütün misafirler için vakfetmiştir. 582 numaralı defterin 168. sayfa, 113 sırasına kayıtlıdır. 1967 numaralı defterde de yeni Türkçesi bulunmaktadır.

Söz konusu zaviyenin ilelebed devamı için de ; İnce Sofi, Sarı Danişmendlü, Hatip, Hasan Halife, Babuç Köylerinin mezrasını, Başçiftlik adı ile bilinen Çiftliğin tamamı, Taşlık, Karabalçık, İbrahim Kırığı ve Dulugünayı adıyla bilinen yerleri,Hallaç İbrahim arazisi altındaki suyu vakfetmiş ve mütevelliliğe zaviye şeyhini getirmiştir...’72

72

www.sadibayram.com

10.05.2007

00:51

127

Bu kayıtlara göre 1485 yılında Başçiftlik adıyla bilinen bir yerleşim birimi vardır ve yazılan vakfiyeye göre Başçiftlik’te yerleşik hayatın oturmuş, arazi isimlerinin de halen kullanılmakta olduğu görülmektedir. Abdullah oğlu Sinaneddin Yusuf Bey`in Başçiftlik’te yaptırdığı zaviye ise çok amaçlı kullanım için yaptırılmıştı. Bu bilgiler Başçiftlik’in köklü bir yerleşim yeri ve yol güzergahı olduğunun açık bir göstergesidir. Tarihi İpek yolunun da Başçiftlik’ten geçtiği hesaba katılırsa ilçenin kuruluş tarihi çok daha eskilere dayanmaktadır.

Ali Rıza Atasoy’un 1950 yılında basılan kitabında da Başçiftlik hakkında bazı bilgiler mevcut. Bu bilgiler hem Başçiftlik’in tarihine hem de o zamanki sosyal durumuna ışık tutmaktadır:

‘...Kasabanın (Reşadiye) kuzey batısında beş saat uzakta (yaya olarak) 350 haneli büyük ve eski bir köydür. Denizden yüksekliği 1500 metredir. 2000 nüfuslu ve resmi okulunda 2 öğretmen vardır. Sokakları kısmen kaldırımlıdır... Tarihi kısımda Evliya Çelebi seyahatnamesinde yazıldığı veçhile vaktiyle Erzurum Eyaletinin hududu Başçiftlik‘ten başlamakta olduğundan burasının çok eski bir köy olduğu anlaşılmaktadır. Erzurum Eyaletine tayin olunan Defterdarzade Mehmet Paşa’yı Erzurum memur ve ayanı Başçiftlik’te karşılayarak kurbanlar kesilmiş, kendisine hediyeler takdim edilmiştir. Esasen vaktiyle şark orduları Niksar menzilinden kalktıktan sonra Başçiftlik’e gelirler, buradan sonra ovacık içinden ve Hasan Şeyh köyünden, Baydarlı’dan geçerek yaz mevsiminde Erdemkırı üzerinden ve kış mevsiminde de Çavdar köyü üzerinden geçtikten sonra Koylehisar menziline varırlardı...73

73

Atasoy, Ali Rıza; Tokat Reşadiye Halk Kitabı,İstanbul-1950, ss.607-608

128

Tüm bu bilgi ve belgeleri bir araya getirecek olursak Başçiftlik’in en az 600 yıllık bir tarihinin olduğunu söyleyebiliriz.Tarihi İpek Yolu’nun ve Osmanlı ordularının uğrak yeri olan Başçiftlik’te haliyle bu tarihi süreçten gelen zengin bir kültürün olması icap etmektedir.

3.3.2. Kültürü

Avşar Türklerinin çoğunlukta olduğu Başçiftlik’te kültürel yapı Türk gelenekgöreneklerinin izlerini taşımaktadır.Şu da var ki ilçe kırsal alanda kurulu olup istihdam imkanı fazla olmadığı için sürekli göç vermektedir.Nüfusun çoğunluğu kadın ve yaşlılardan oluşmaktadır. Ekonomisi büyük ölçüde hayvancılık ve halıcılığa bağlıdır.Ancak 1990 Körfez Krizinden sonra halıcılık gerilemiştir.74 Halıcılığı zikretmemizin sebebi 1985’ten beri düzenlenen Halı Festivalleridir. Bugüne kadar 5 defa düzenlenen bu festivaller ilçenin kültürel dokusunu zenginleştiren unsurların belki en başta gelenidir. Halk bu vesileyle bir araya gelip kaynaşmaktadır. Başçiftlik’teki diğer bir kültürel faaliyet ise Başçiftlik Kültür ve Sanat Şenlikleridir.Belediye tarafından ilki 2006 Temmuz ayında düzenlenen bu şenlik, muhtelif mahalli sanatçıların da iştirakiyle halkın bir anlamda bütünleşmesini sağlamıştır.

Başçiftlik halkı geleneklerine bağlı insanlardır. Başta da belirttiğimiz üzere Avşarların hakim olduğu Başçiftlik’te adetler Türk kültürünün numunelerini yansıtır.Mesela evlilik görücü usulüyle yapılır.Askere önem verilir.Kullanılan şive kendilerine özgüdür.Başçiftlik insanlarının hasletleri hakkında yine Atasoy’a kulak verelim:

74

www.tokatkulturturizm.gov.tr

10.05.2007

01:42

129

...Köye su getirmek gibi hayrat yapan kadınlar vardır... Başçiftlikliler zeki ve çalışkandırlar. Dere kenarlarında büyük kavaklıklar tesis etmişlerdir. Yaylaları Perşembe yaylasına yakındır. İçlerinde pek çok sanatkarlar vardır. Bir çokları sahildeki şehirlere giderek çalışıp para kazanırlar...Meşhur alimlerden Hasan Hoca ve Yusuf Hoca bu köydendir... 75

3.2.1.Erbaa

Erbaa ilçesi Yeşil ırmak Havzası üzerinde kurulmuş şirin bir ilçedir. Konumu itibari ile Karadeniz ve İç Anadolu bölgeleri arasında bir geçiş alanıdır. Kuzeyden Samsun’un Çarşamba ilçesi ile Ordu ilinin Akkuş ilçesi, batıdan Amasya’nın Taşova ilçesi, doğudan Tokat’ın Niksar ilçesi güneyden Tokat merkez ve Güneybatıdan Turhal ilçesi ile çevrilidir. İlçenin üzerinde bulunduğu ovanın Kuzeyinde Canik Dağı içerisinde değerlendirilen Karınca dağı, Güneyinde Sakarat ve Boğalı dağları, doğu ve batısında da bu dağların uzantıları bulunmaktadır. İlçe merkezinin deniz seviyesinden yüksekliği 248 m.dir

3.2.1.A.Tarihi

Bu günkü Erbaa'nın tarihte ilçe olarak yer alması yaklaşık yüz yıllık bir geçmişe dayanmaktadır. Bu haliyle çok yeni bir yerleşim birimi sayılabilir. Buna karşılık, İmbat deresinin ilçe merkezinden ayırdığı Horoztepe ile, çevredeki bazı köylerin tarihi geçmişi çok daha eski zamanlara uzanmaktadır. Şu halde Erbaa'ya ilişkin tarihçeyi, sadece ilçe merkezinin geçirdiği evrelere değil, ilçe topraklarının
75

A.g.e, s.608

130

tamamını içine alan bölgeye oturtmak gerekmektedir. Erbaa'nın tarihi, bilhassa Amasya-Niksar ile daha sonra Tokat tarihleriyle iç içedir. "Erbaa" kelimesi, Arapça olup "dört" anlamına gelmektedir. Resmi kayıtlarda 18. yüzyılın başlarından itibaren Erbaa adının kullanıldığı görülmektedir. Bir ara bu kelime "Nevahi-i Erbaa" şeklinde kullanılmıştır. O dönemlerde Niksar Amasya arasında en önemli yerleşim birimleri ; Erek, Karayaka, Sonusa (Uluköy) ve Taşabat (Taşova) idi. Nüfus yönünden ancak birer nahiye büyüklüğünde ve aynı bölgede olmalarından hepsine birden Nevahi-i Erbaa yani "dört nahiye" deniliyordu. Hatta tahakkuk eden vergiler de bu isimle kaydediliyordu. H.1256/M.1840 da, Erbaa adıyla maruf dört nahiyenin (Erek, :Karayaka, Sonusa, Taşabat) vergisi 47ı243 kuruş olarak resmi evraka geçmiştir. 76Buna göre Erbaa; Erek, Karayaka, Sonusa ve Taşâbat'ın genel bir adı olmuş, dördü birden sanki bir kaza (ilçe) görünümünü almıştır. Hatta resmiyette Kaza-i Erbaa tabiri de kullanılmıştır. 1872 yılında tesis bulunan Erbaa Kaymakamlığı, 1892 yılında Tokat’a bağlanmıştır ve bağlılık halen devam etmektedir.

Kelkit vadisinin Şark seferleri sırasındaki önemine binaen Fatih Sultan Mehmet ve Yavuz Sultan Selim müteaddid defa bu yörede bulunmuştur.Ayrıca Bidevi hapishanesi ve buraya atılan meşhur eşkıyalar da Erbaa’nın tarihindeki önemli anekdotlardandır. 77

3.2.1.B. Kültürü

Tarih kısmında da belirttiğimimiz üzere Erbaa tarih öncesi devirlere kadar dayanan bir geçmişe sahip.Tabi olarak bu engin tarihten tevarüs edilen bir kültür birikimi ve sosyal yapı mevcut.Anadolu’da saf Türk kültürünün yaşayıp
76 77

www.erbaa.bel.tr www.erbaa.net

21.05.2007 23:19 21.05.2007 22:25

131

yaşatıldığı Erbaa’da halkın gelenek-göreneklerine bağlılığı ve bu değerleri muhafaza etme iradesi ilçe merkezi dahil olmak üzere her köşesinde müşahade edilmektedir.Bir Erbaa’lı olarak bizzat bu kültürün şahidi olduğumuzu söyleyebiliriz.Bu araştırmamızda Erbaa bu yönden şanslı.

Erbaa’da halkın kaynaşması ve birbiriyle dayanışması ilçedeki kültürel ve sosyal dokunun sağlamlığını yansıtmaktadır.Bilhassa düğün ve cenaze gibi toplumsal birleşmelerde bu dayanışma ruhunu ve geleneksel yapıya bağlılığı müşahade etmek mümkün olmaktadır.

Yörede evlilikler genellikle görücü usulüyle yapılmaktadır.Çok eşli evliliğe de rastlamak mümkünse de tek eşli evlilik tercih edilmektedir.Köyler arası kız alıp vermeler oldukça yaygındır.Bu da başta belirttiğimiz gibi yörenin kaynaşmasını ve bir birlerine olan itimadını yansıtmaktadır.Düğünlerde muhtelif adetler uygulanmaktadır.Bu adetlerin bir kısmı Tokat merkezdekilere benzemekle birlikte farklı tarafları da mevcuttur.Mesela düğün ziyafetinde evvela bir yemek yenir ardından diğer tabak sofraya konulur.Yani sofrada sadece bir tabak bulunur.Önce o bitirilir sonra başka yemek gelir.Bu uygulama belki de Tokat yöresinde sadece Erbaa’da vardır.

Yeri gelmişken Erbaa’nın zengin mutfağından bahsetmemek olmaz.Yörenin yemeklerini şu şekilde sıralamak mümkün:

1-Çorbalar: Yayla Çorbası,Katıklı Çorba ,Tarhana Çorbası, Kara Çorba,Kavurma hellesi,Zoğal Çorbası,Mercimek Çorbası,İşkembe Çorbası,Hamurlu Çorba,Şehriye çorbası,Dutmaç Çorbası,Toyga Çorbası,Erişte Çorbası, Mısır Çorbası

132

2-Yemekler: Bulgur ve Pirinç pilavı-Keşkek(Gendüme)-Nohut Yahnisi-Patates Kızartması-Patates Yahnisi-Patlıcan Boranısı-Patlıcan Dolması-Kuru FasülyeBiber Dolması-Biber Kızartmasi-Lahana Kavurması-Pancar Yemekleri-KöftelerKarnıyarık-Soğan, fasülye ve diğer piyazlar,Patlıcan Musakka-Ispanak YemekleriBoranılı-Hazır ve kesilmiş makarna-Mantı-Bat-Lahana ve üzüm yaprağı dolmaları.

3-Ekmek ve Börekler: Sinilerde sade börek(Çandır Böreği),cevizli burma böreği,sade kara fırın ekmekleri, cevizli ekmek ve börekler,mısır unundan güdül,saç ekmeği,pağaç,bayramlarda yapılan cevizli,çökellikli,haşhaşlı böreği, fetil,gömbe,göm. yağlılar,parmak,bişi,katmer,su böreği,çarşaf

4-Tatlılar: turşular

Kek-sipsili

pasta-irmik

tatlısı-baklavalar-baklavalar-kadayıflar-un turşuları.

helvaları-reçeller-yufka tatlıları-pekmezler-kabak tatlıları-Birde bunların yanında bulunur.Lahana-salatalık-domates-biber-patlıcan-fasulye

5-Bileki: Mısır unu ile yapılan bir tür gıdadır.

6-Kuş Burnu Pekmezi: Erbaa kuş burnu meyvesi bakımından çok zengin bir yapıya sahiptir.Yöremizde kuş burnunun reçeli herkes tarafından yapılmaktadır.Genelde bağ bahçe kenarlarında,dağlarda bol miktarda rastlanan kuş burnu Eylül ayının sonlarına doğru toplanır .78
78

a.g.k.

21.05.2007

23:11

133

3.2.2.Niksar

Tokat il merkezine 60 km mesafede yer alan Niksar ilçesi’nin güney doğusunda Reşadiye, Kuzey batısında Erbaa , güneyinde Almus, güney batısında Tokat, kuzeyinde Ordu Vilayeti sınırları bulunmaktadır.Canik dağlarının Kelkit vadisine inen eteklerinde kurulan ve Yeşilırmağın en büyük kolu olan Kelkit çayı vadisi boyunca doğu-batı doğrultusunda uzanan Niksar ;İç Anadoluyu (Erzincan-Reşadiye-Niksar-Erbaa-Amasya kavşakları üzerinde bulunmaktadır. yoluyla ) batıya bağlayan yol

3.2.2.A Tarihi

Niksar, Kelkit Irmağı ile Canik dağları’nın kucaklaştığı, Karadeniz sahilleri ile Orta Anadolu bozkırlarının buluştuğu yerde, Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan yol üzerinde bulunduğu için tarih boyunca hem ekonomik,hem de siyasi olarak önemli bir mevkii oluşmuştur.

Bu özellikleri ile hem stratejik bir bölge, hem de insanların çok hoşuna giden bir iklim ve verimli topraklar Niksar’ı cazibe merkezi haline getirmiştir. İşte bu cazibe de koskoca bir tarihin hiç ara vermeden bu şehirde yaşanmasına sebep olmuştur.

134

Niksar eski çağlarda Pontus adını taşıyan bölgenin içinde yer alıyordu. Yerleşme izlerine M.Ö.III.yy.da rastlanmaktadır. Bugünkü Niksar’ın yerinde bulunan ve adı bilinen en eski kent Hellenistik Kaberia’dır. Pontus kralı Mithridates VI’nın M.Ö.b71.yılında Roma Orduları Komutanı 1. Lucullus’la yaptığı savaştaki yenilgisiyle bütün Pontus Ülkesiyle birlikte Roma İmparatorluğu’nun emrine girdi.M.S.14-37 yıllarında Roma İmparatorluğu Tiberius zamanında, kentin isminin Neokaiseria olarak değiştirildiğini görüyoruz.79 Hıristiyanlığın yayılış dönemlerinde Neokaiseria önemli bir merkez olmuştur.M.S.344-499 yıllarında meydana gelen iki büyük depremle kent tamamen yıkılmıştır.

XI.yy.ın sonuna kadar Bizans İmparatorluğuna bağlı kalan şehir bu tarihten sonra Melik Danişmend Gazi tarafından Danişmendliler Beyliğine katılmış ve bu beyliğe bir süre başkentlik yaparak Niksar adını almıştır.

1175’te II. Kılıçarslan zamanında Selçuklu topraklarına katılan Niksar, Moğol istilası ile 1341’de önce Eretna Devleti’nin, daha sonra da Tacettinoğulları Beyliği’nin hakimiyetine girmiş ve bu beyliğin merkezi olmuştur. 1387 yılında Niksar’ı ele geçiren Kadı Burhaneddin’in bir savaşta öldürülmesi üzerine bölge halkı Yıldırım Beyazıt’tan yardım istemiş ve Yıldırım Beyazıt’ın oğlu Süleyman Çelebi Niksar’ı 1398’de Osmanlı ‘ya katmıştır.Fatih Sultan Mehmet’in Trabzon seferi, Yavuz ve Kanuni’nin doğu seferleri sırasında uğradıkları tarihi şehir, Osmanlılar’ın son yıllarında Tokat sancağına bağlı bir kaza merkezi olarak varlığını sürdürdü.

Tarihi geçmişinin simgesi olarak Roma,Bizans,Selçuklu,Danişmendli ve Osmanlı Devletlerinden kalma pek çok eser hala şehrin tabi bir parçası olarak ayaktadır.İstiklal Savaşı sırasında Rum ve Ermeni çetelerinin baskılarıyla
79

www.niksar.gov.tr

22.05.2007

01:39

135

karşılaşan Niksar, diğer taraftan memleketimizi işgal eden düşmanlara karşı, 16 haziran 1919’da İzmir’in işgalini protesto amacıyla Anadolu’daki ilk mitinglerden birini gerçekleştirerek Cumhuriyetten bugüne kadar varlığını sürdürmüştür.

3.2.2.B

Kültürü

Tarih boyunca sayısız medeniyete ev sahipliği yapan Niksar, bir o kadar da kültürel miras ve teamülün yaşadığı eşsiz Anadolu kentlerinden birisidir.Sahip olduğu kültürel birikimi muhafaza etmek adına bir çok faaliyetin de yapıldığı ilçede en fazla dikkat çeken etkinlik Çamiçi Yayla Şenlikleridir.Niksar Çamiçi Yayla Şenlikleri adı altında Orta Anadolu ve Karadeniz’i kapsayan, ilmi toplantı, bilgi ve şiir şölenlerinin yer aldığı, örf, adet ve geleneklerin yaşatılmasına yönelik etkinlikler düzenlenmektedir.Bu şenliklere civar vilayetlerden de iştirak ediliyor olması yörenin sosyo-kültürel zenginliğine işaret etmektedir.Kaldı ki Niksar bir çok ünlü de çıkarmıştır.Mesela yenilikçi şairlerimizden Cahit Külebi ve eski Anayasa Mahkemesi başkanlarından Yekta Güngör Özden Niksarlıdır.

Niksar’ın bir diğer kültürel tarafı ise günümüze dek sürdürülmüş olan bazı el sanatlarıdır. Yörede el halısı, kilim ,sandık, kaval, zurna ve süpürge imalatı gibi muhtelif el sanatları mevcut olup hem iktisadi hem kültürel sahada bu ürünlerin cazibesi devam etmektedir.

Niksar’ın müzik folkloru da oldukça zengindir. Yörede halk sazlarının çoğu kullanır.Toplantılarda okunur.Toplantılarda eski başlıca ve günümüz halk ve şairlerinden kemane deyişler tef,bağlama,çöğür çalınır.Halk

müziğinden komşu illerin müziğiyle benzerlikler görülür.Yörede tezeneli sazlardan divan,bağlama ,cura,çöğür;üflemeli sazlardan dilli-dilsiz çeşitli boy

136

kaval ve düdük,kaba ve orta boy zurna;yaylı sazlardan kemane ve kemençe ;vurmalılardan davul,tef,kaşık ve zilli maşa çalınır.

Geleneksel Niksar evlerinin en büyük özelliği, evin en büyük odalarından birisinin mutfak olarak kullanılmasıdır.Mutfağa halk ağzıyla “Aşevi” veya “Aşkana” denir.Odanın bir köşesinde yemek yapmaya ve çamaşır kazanı kaynatmaya yarayan yer ocağı bulunurken; diğer tarafta kurutulmuş yiyecek, konserve saklandığı bölmeli tahtadan yapılmış ambar vardır. Mutfak ailelerde oturma odasıdır.Yöre oldukça zengin bir mutfağa sahiptir:

1-Çorbalar : Bacaklı, zoğallı ve erikli çorba; Mısır ve Gendirme Toygası;Tarhana, Kör Toyga, Katıklı Düğün, Helle ve tutmaç çorbası. 2-Yemekler: Tokat kebabı, yaprak sarması, cevizli bat, baklalı yaprak dolması, madımak, kabak kabuğu kavurması, pancar, pehli. 3-Hamur İşleri : Çökelekli,katmer,cızlak,cevizli çörek,bişi,leylek giliği, yufka, muhacir ve çarşaf böreği. 4-Pilavlar : Keşkek,mercimekli ve fasulyeli bulgur pilavı. 5-Tatlılar : Kuşburnu reçeli, dut pekmezi, kalburbastı, cevizli baklava,yufka, irmik ve lokma tatlısı.80

3.2.3.Pazar

Pazar Orta Karadeniz’den doğu Karadeniz’e geçiş noktasında bölgenin iç kesimlerinde yer alan küçük bir ilçe merkezidir. Kıyıya paralel olarak doğu batı yönünde sırası ile Kelkit,Yeşilırmak ( Tozanlı) ve Çekerek kollarının oluşturduğu
80

www.niksar.gov.tr

22.05.2007

02:11

137

bir vadi üzerinde yer almaktadir. Tokat’ın 26.km batısındadır.Pazar ilçesine bağli 2 kasaba ,17 köy vardır.

3.2.3.A

Tarihi

Esasında Tokat merkezle yakınlığından dolayı hemen hemen aynı tarihi paylaşan Pazar ,ilk çağlardan beri krallıklar ve İpek Yolu üzerinde olduğu için mütemadiyen istilalara,yağma ve yangınlara maruz kalmış bu sebeple eskiye ait pek eser kalmamıştır.Günümüze kadar gelmeyi başaran en önemli belki de tek yapı Mahperi Hatun Kervansarayı’dır. Kervansaray Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad'ın çok birinci eşi ev Mahperi sahipliği Hatun tarafından ilçe M.1238-39 tarih yılında boyunca yaptırılmıştır. Konya'yı Sinop'a bağlayan kervan yolu üzerinde yer almaktadır.Bir medeniyete yapan Dazimontis,Kazabad,Kazova,Ayna Pazarı,Aynalı Pazar, Eğrişehir,Avnibey Pazarı, Ayan Pazarı ve son olarak Pazar isimlerini almıştır. Evliye Çelebi’nin anlattığına göre Pazar Osmanlı devrinde önemli bir yere sahiptir.İsminin daha çok ‘Pazar’ ünvanını almasının sebebi ise buranın bir pazar yeri olarak ün salmış olmasıdır:

“Hicri 1061 yılında Kazova toprağında Tokat’a yakın 150 akçalık bir kazadır. Buraya Cumapazarı derler, Kadısı, Sipahi kethüdayeri, Yeniçeri Serdarı, Şehir Subaşısı vardır. Camisi, mamur bir hanı, çarşısı ve pazarı vardır. Haftada etraftan buraya nice bin adam gelip, alım satım ve Pazar eyledikleri için adına Aynapazar derler.” 81

81

Evliya Çelebi,Seyahatname,cilt:5, s.57

138

İlçenin en kaydadeğer yılları Selçuklu ve Osmanlı devrindedir.Mahperi Hatun kervansarayının buraya yapılmış olması yörenin Selçuklu devleti devrindeki jeopolitik, sosyo-ekonomik ve kültürel ehemmiyetine işaret etmektedir.1514 yılında Kemah seferine çıkan Yavuz Sultan Selim Amasya –Artova yoluyla Pazar’a gelmiş,burada bir süre konaklamış,sefer planları tamamlandıktan sonra Pazar’dan ayrılıp Kemah seferine devam etmiştir.1635 yılında Revan Seferi dönüşü 4. Murad da Pazar’a gelerek burada konaklamıştır.Tarihi hakkında yeterli araştırma ve esere ulaşamadığımız Pazar, 1957 yılında belde, 4 temmuz 1987 günü kabul edilen kanunla ilçe olmuştur.82

3.2.4. Reşadiye

Tokat il merkezine 89 km uzaklıkta, Kelkit Çayı kıyısındadır. Bu yeni ilçe merkezi 1906 yılında Sivas Valisi Reşit Akif Paşa’nın talimatı ile kurulmuştur. Yaklaşık 400 yıldan, yüzyıl başına kadarki tarihi kayıtlarda, Erzurum Vilayetinin Şarki Karahisar sancağına bağlı, İskefsir nahiyesi olarak geçen Reşadiye’nin eski kuruluş merkezi bugün de tam olarak tespit edilememiştir. Reşadiyeli Prof. Dr. Atasoy’un bu konuda yaptığı araştırmalara göre, eski kaza merkezi İskefsir Kalesi denilen Uluköy ve Keçiköy başındaki tepede Kale düzü mevkiindedir.83

3.2.4.A

Tarihi

Reşadiye, M.Ö. 6. Yüzyılda Pers Şehinşahı 2. Kurus’un Kapadokya ‘yı işgal etmesinden sonra sırasıyla Büyük İskender, ve Pontus devletinin egemenliğine
82 83

www.pazar.gov.tr 22.05.2007 02:56 Atasoy, Ali Rıza; Tokat Reşadiye Halk Kitabı,İstanbul-1950

139

girmiştir. M.Ö. 2. Yüzyıldan itibaren Anadolu’yu istila eden Romalılar, Pontus Kapadokya’sının kralları Mithridat’ların sert direnişleriyle karşılaşmışlar, yıllarca süren mücadeleler sonucunda doğu, batı arasında en önemli geçiş yeri olan Kelkit Vadisini de ele geçirmişlerdir. (M.Ö.46) Roma İmparatorluğunun ikiye ayrılmasıyla M.S. 395 den sonra yaklaşık 700 yıl Bizans egemenliğinde kalan Reşadiye, Koyulhisar’dan başlayarak Niksar ve Erbaa’ya kadar uzanan vadi içinde yer alan pek çok savunma ve denetim kalelerinden biri olmuştur. Bizans döneminde 7. ve 10. yüzyıllar arasında, yoğun Arap akıncıların saldırılarına uğrayan kent 11. yüzyılda Danişment, 12. yüzyılda Seçuklu Türkleri eline geçti. Zaman, zaman Trabzon Rum Krallığının denetimine giren Reşadiye İlhanlılar, Ertena ve Kadı Burhanettin’den sonra 1392 yılında Yıldırım Beyazıt tarafından Osmanlı birliğine bağlandı. Osmanlı imparatorluğunun yükselme devrindeki doğu seferinde Tokat’ta kışlayan ordular Kelkit vadisinde devamlı Reşadiye’den geçmişlerdir.
84

1461 Yılında Fatih Sultan Mehmet Koyulhisar kalesini

Akkoyunlular’dan, Trabzon’u Rum krallığından aldığı zaman Reşadiye’den geçmiştir. Ayrıca Yavuz Sultan Selim 1514 de İran seferinde, Sultan 4. Murat Revan seferinde doğuya giderken yine Reşadiye’den geçmişlerdir.

Evliya Çelebi 1644 yılında Erzurum’a giderken Niksar’dan sonra uğradığı Reşadiye’den söz etmektedir.

“...Niksar’dan altı saatte Başçiftlik’e gelmiş, burada Sivas eyaleti tamam olmuş, Erzurum eyaleti başlamıştır... Buradan alessabah kalkıp, Erzurum eyaletinde İskefsir kazasına kadem bastığımız gibi ikiyüzyedi kurban edip Erzurum ayanlarından çavuşlar kethüdası, defteremini

84

Hammer Tarihi ve Tac-üt Tevarih’te bu mevzuya dair bilgiler mevcut.

140

timar defterdarı ve sair erbabı divan, cümle istikbale gelip her biri zikıymet cevahir ve avani hedaye getirdiler...85”

1644 Yıllarında Erzurum’a bağlı iken daha sonraları Sivas vilayetine bağlanan İskefsir 1906 yılında bugünkü yerinde kaza olarak kurulmuş ve İskefsir olan adı , Sultan Mehmet Reşad’a ithafen Reşadiye olarak değiştirilmiş, cumhuriyetten sonraki taksimatta Tokat vilayetine bağlanmıştır. 1939 Yılı yer sarsıntısında yıkılan ilçe, yeniden aynı yerinde kurulmuştur.

3.2.4.B

Kültürü

Tarih kısmında belirttiğimiz üzere köklü bir geçmişe sahip olan Reşadiye,bu engin tarihten intikal eden kültür birikimini muhafaza etmeyi başarmış nadide Anadolu şehirlerinden biridir.Zaten örf ve adetlerine son derece bağlı olan halk yaşanan 1939 depremiyle birlikte bir biriyle kaynaşmasını artırmış ve geleneklerinden ödün vermeden bugünlere gelmiştir.

Bir dönem Erzurum eyaletine bağlı olan Reşadiye’de diğer ilçelerden farklı olarak Doğu Anadolu kültürünün izlerini görmek mümkündür.Verimli arazisi , tabi güzellikleri ve bilhassa kaplıca turizmi sayesinde tarihte olduğu gibi bugün de bir sosyo-kültürel cazibe merkezi olmayı hak etmektedir.Reşadiye’deki bir diğer dikkat çekici kültürel
85

olgu ise yaylalarındaki etkinliklerdir.Her sene

Evliya Çelebi Seyahatnamesi,cilt:2,s.194

141

muhtelif şenlik ve festivallerin tertib edildiği bu yaylalar bize geçmişten gelen kültürün izlerini bulma fırsatını sunmaktadır.Örneğin Selemen yaylasında hala değiş tokuş (takas) usulüyle alışveriş yapılmaktadır.86Bu geleneğin köklerini ilk çağlara kadar götürmek mümkünse de bir Türk yurdu olan Reşadiye'de hadd-i zatında Türk kültürünün yaşatıldığı daha makul bir gerçektir.

3.3.1.Sulusaray

Sulusaray Tokat il merkezine 69 km, Artova İlçe merkezine 30 km, Yeşilyurt İlçe merkezine 11 km uzaklıkta, 20 Mayıs 1990 tarihinde yeni ilçe olmuş yerleşim yeridir. İlçe etrafı dağlarla çevrili bir ova üzerinde, Çekerek ırmağı kenarındadır.

3.3.1.A

Tarihi

İlçe olarak genç sayabileceğimiz Sulusaray’ın tarihi ilk çağlara kadar gitmektedir.Arkeolojik kazılar sonucu gün yüzüne çıkarılan antik Sebastopolis kentinin kuruluş tarihi henüz kesin olarak bilinmemektedir. Bazı kaynaklarda M.Ö.1. Yüzyılda kurulmuş olduğu kayıt edilmektedir.87 Roma İmparatoru Trajan zamanında (M.S. 98-117) Pontus Galaticus’la, Polemoniacus eyaletlerinden ayrılarak Capadokia eyaletine dahil edilmiştir. Bu konudaki kitabe Capadokia Valisi Arrian adına şehrin ileri gelenleri ve halkı tarafından dikilmiştir.

Sebastopolis kelime olarak Yunancadır.Sebasto,büyük,azametli; polis, şehir anlamında olup, büyük azametli şehir demektir.Bazı kaynaklarda Heraclepolis
86 87

Tokat Valiliği,Tokat 2007 İl Yıllığı,Tokat,s.200 www.tokat.gov.tr 24.05.2007 00:03

142

olarak geçmektedir ki bu konuda şehrin kuzeyindeki Çekerek Irmağı üzerinde kurulu köprüde bir kitabe yer almakta olduğu belirtilmektedir. Heraclepolis, Herakles şehri anlamına gelmektedir. Heracles Yunan ve Roma mitolojisinde gücü kuvveti simgeleyen yarı tanrı bir varlıktır.Bu anlamı ile Sebastopolis ile aynı manayı ifade eder.

Vitali Cuinet’e göre Sulusaray Pompe tarafından kurulmuştur.

88

Mithridat

Eupator’un savaşlar sonucu Pompe’ye yenilip Sulusaray’ı yakıp yıktığı zaman kendisi tarafından tekrar burasını imar edip Nicopolis ve Sebastopolis şehri olarak kurduğunu, halen toprak altında kalan kent Timur Anadolu’ya geldiğinde halkın kendisine karşı koymaları nedeniyle tekrar yakılıp yıkıldığı zannedilmektedir.Bu harabeler üzerine kurulan Sulusaray ilçesi ismini muhtemelen saray harabeleri arasından kaynayan kükürtlü bir sudan almaktadır. Önceki yıllarda düzenli kazı ve kurtarma çalışması yapılmamıştır. Ancak 1987 yılında Tokat Müze Müdürlüğünce yapılan kurtarma ve sondaj kazıları sonucunda elde edilen verilerle daha önce ortaya çıkmış bulunan mimari parçalar değerlendirildiğinde kentin Hellenistik, Roma ve Bizans döneminde önemli bir yerleşim alanı olduğu anlaşılmaktadır.

Comana Pontika da (Antik Tokat) yapılan yüzeysel araştırmalar sonucu elde edilen buluntular ile büyük benzerlik göstermektedir.İlçede 1987 yılında yapılan kazılar esnasında bulunan tarihi eserlerin bir kısmı Tokat Müzesinde sergilenmektedir. Bir kısmı ilçede bulunan açık hava müzesinde muhafaza edilmektedir.

Selçuklu ve Osmanlı devirlerinde de işlevsel önem taşıyan Sulusaray Mart 1921 de Tokat’a bağlı bir merkez olarak mülki taksimatta yer almıştır. 1923 depreminden sonra Sulusaray’ın büyük hasar görmesi ile ilçe merkezi
88

Cuinet,Vitali, La Turkie d’Asie Geographie Administrati ve Statistikue Destoriptive et Raisonnee de Chakue Province de L’asi Mineure ,Paris,1892 (Bu eser Cuinet’in 1880-1892 yılları arasındaki gezi ve tetkiklerini ihtiva etmektedir.)

143

Sulusaray’dan alınarak Tokat iline bağlı Çamlıbel Bucağına nakledilmiştir. Bir süre sonra 1 haziran 1944’de Artova’ya nakli yapılarak İlçe merkezi mülki taksimat’ta yerini Artova’ya bırakmıştır.Daha sonra Sulusaray 04.07.1987 tarihinde Yeşilyurt ilçe olması ile Yeşilyurt’a kasaba olarak bağlı kalmıştır.1990’da ise ilçe hüviyeti kazanmıştır. 89

3.3.1.B

Kültürü

Nüfus ve yüzölçüm bakımından küçük bir ilçe olan Sulusaray, bu niceliksel küçüklüğünün tam tersine niteliksel bir büyüklükte tarihi ve kültürel geçmişe sahiptir.Tarih öncesi devirlerden bu yana bir çok uygarlığa şahit olan ve Roma İmparatorluğu gibi devasa bir devletin zamanla önemli bir medeniyet beşiği haline gelen Sulusaray, günümüze kadar muhafaza etmeyi başardığı kültür nümuneleriyle tarih sayfalarına adını yazdırmış bir şehirdir.Ancak sahip olduğu bu hazineyi teşhir etme hususunda aynı başarıyı gösterdiğini söylemek zor.Büyük uygarlık ve kültürlerin imzasını taşıyan bir şehrin yeterince tanınıp tanıtılmamasının faturası maalesef kültürel mirasımıza karşı ilgisizliğimizin bir neticesi olarak en bariz şekliyle Sulusaray Antik Sebastopolis kentinde görülmektedir.Beynelmilel bir turizm potansiyeli taşıyan bir ilçemiz bugün hak ettiği mevkide değil.

Belirttiğimiz üzere sahip olduğu kültür birikimini kullanamayan Sulusaray, içe kapanık bir kültür modeli arzetmektedir.Bölgeye sınır olması hasebiyle ilçede daha ziyade İç Anadolu kültürünün hakim olduğu gözlenmektedir.Türk geleneklerine bağlı muhafazakar bir yapı sergileyen halk, şehirlilikten çok bir kasabalılık ilişkisi içindedir.Kullandıkları şive de Tokat merkezde kullanılan şiveden bazı farklılıklar arzetmektedir.Mesela ‘değil’ için ‘daal’, şeker için ‘şakar’ ,’Bekir’ için ‘Bakır’ denildiğine şahit olduk.
89

Resmi Gazete,20 Mayıs 1990, sayı:20523,Kanun no:3644

144

3.3.2.Turhal

Yeşilırmak havzasında, Karadeniz bölgesinin orta bölümünün yerleşime en müsait yerinde kurulan Turhal ,İç Anadolu'yu Karadeniz'e , Doğu Anadolu'yu batıya bağlayan yolların kesiştiği yerde kurulmuştur. Cumhuriyetin ilk yıllarındaki nüfusuyla küçük bir yerleşim yeri iken 1944 yılında ilçe olan Turhal ; bugün yüzbini aşan nüfusu, konumu ekonomik yapısı ile ülkemizin en hareketli yerleşim yerlerinden birisi haline gelmiş, adı geleceğin vilayetleri arasında geçer olmuştur.

3.3.2.A

Tarihi

Antik çağlarda Pontus Galatikus, ustus polemoniakus, Komona Pontik gibi adlarla anılmış olan Turhal'ın tarihinin binlerce yıl ötelere gittiği anlaşılmaktadır. M.Ö. 3000 yıllarında Mezapotamya'da yaşayan Sümer alfabesi ile yazılmış iki kitabenin Turhal Kalesinde bulunduğundan söz edilmesi, Turhal'ın tarihinin 5000 yıl önceye gittiğini göstermektedir. Kesin olmamakla beraber Turhal, Kasiura, Gayura, Turnalit isimleri taşımıştır.

Turhal Binlerce yıldan beri ilgi odağında olmasının neticesinde sayısız savaşların sonucunda farklı yönetimlerde kalmıştır. M.Ö. 745 yıllarında Asurlular M.Ö. 7000 yılarında Kimmerler, M.Ö. 612 yıllarında Medler, M.Ö. 546 yıllarında ise İran asıllı Persler bu çevreyi (yöreyi) yönetimleri altına almışlardır.90İskender'in ortadoğu seferi ardından büyük bir baskı dönemi yaşayan Anadolu eyaletleri,
90

Universal Genel Kültür Ansiklopedisi,İstanbul,Mayıs 1989,s.4

145

komutanlar arasında bölüşülmüş; Pers soylularından Ariaretes, Gaziura'yı (Turhal) başkent yapmıştır.Bizans sınırları içerisinde olduğu yıllarda küçük bir yerleşim birimi olan Turhal, Beylikler döneminde Eratna Beyliği sınırları içinde idi. 1399'da ilk kez Osmanlıların eline geçti. Ankara savaşından sonra Timur'un çekilmesi ile birlikte 1413'te kesin olarak Osmanlı topraklarına katıldı. 19. yy 'ın II. yarısında yöreyi etkileyen en önemli olay göçmenlerin gelişi idi. 1854-1878 Kırım savaşı, 1855-1859 Şeyh Şamil ayaklanması ve 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşından sonra Anadolu'ya gelen Balkan ve Kafkas göçmenlerinin bir bölümü Turhal yöresine yerleştirilmişlerdir.Mütareke ve milli mücadele yıllarında Turhal, Mustafa Kemal önderliğinde tüm varlığını ortaya koymuş, Kurtuluş Savaşında yüzlerce şehit vermiştir.

Turhal 1892 Yılında belediye olmuş ve 1.9.1944 tarihine kadar Tokat’a bağlı bucak olarak yer almıştır. Bu tarihten itibaren ilçe merkezi haline gelmiştir. 1923’lerde 300 haneli bir bucak iken 19 Ekim 1934’de Şeker Fabrikası açılmasıyla ekonomik ve sosyal açıdan hızla gelişmeye başlamıştır. Son Nüfus sayımına göre merkez ilçe nüfusu 100.000‘e yaklaşmış ve bir çok il’den nüfusça daha büyük bir ilçe olmuştur.91

3.3.2.B

Kültürü

Tokat merkeze yakınlığı sebebiyle kültürel açıdan fazla farklılık arzetmez.Ancak Kırım ve Osmanlı-Rus savaşlarından sonra yöreye yerleşen Balkan ve Kafkas Türklerinin kendilerine has kültürleri muhafaza edilmektedir.Bilhassa Kıpçak ve Karaçay Türklerinin yoğun olduğu Turhal merkez ve köylerinde milli örf ve adetlere bağlılık devam etmektedir.Tokat merkezden daha sosyal olduğunu

91

www.turhal.bel.tr

24.05.2007

01:49

146

gözlemlediğimiz Turhal halkı, bu durumu bir bakıma ekonomik gelişmişliğe borçludur diyebiliriz.

3.3.3.Yeşilyurt

Tokat merkeze 56 km mesafede kurulmuş nispeten yeni bir ilçedir.İlçenin temelini “Musaköy” oluşturmaktadır. 13 hane tarafından kurulan İlçenin; 1864 Kafkas göçmenleri, 1877 - 1878 Osmanlı Rus harbi nedeni ile KarsErzurum,Bayburt ve Artvin yöresinden gelen göçmenlerin iskanları ile hane sayısının 80’e ulaşmış, 15.02.1932 tarihinde Sivas Samsun TCDD Yollarının faaliyete geçmesi, istasyon binasının yapımı ile yük indirme bindirme merkezi olması, çevrede yapılaşmanın başlaması ile nüfus hızla artmıştır.

3.3.3.A

Tarihi

İlçenin coğrafi konumu, tarihi merkezlere olan yakınlığı, tarihi ve ören yerlerinin varlığı Roma ve Danişmend gibi uygarlıklara sahne olduğunu göstermektedir.Ancak bir yerleşim merkezi olarak kullanılmaya başlanması bu yüzyıl içerisinde gerçekleşmiştir.

Yeşilyurt ilçesinden de geçen Sivas-Samsun T.C.D.D hattı 15 şubat 1932 tarihinde ulaşıma açılmış ,1936-1937 yıllarında tüm çevre köylerin yararlanabilmesi için,

147

köy arazilerinin uygun yerine (şimdiki ilçe merkezinin bulunduğu yere) istasyon binası inşa edilmiş ve istasyona yakın köylere ''Arabacı Musa Köy''ismi verilmiş.İstasyondan çevre köyler trenle yolculuk ve yük taşımacılığı yaparken,yakın köylerden Damlalı (Kösrük) köyünden Yusuf Er (Topal Yusuf),Aziz Ertaştan ve Hafız Efendi istasyon binasına yakın bir yere kerpiçten bir bina inşa ederler ve burasını tren yolcularının alış-veriş yapabilecekleri dükkan olarak işletirler.Bu bina ilçenin ilk yapısı olmuştur(1938).

Bu bakkal dükkanını işletenlerden Aziz Ertaş askere gidince yerine o zamanlar 15 yaş civarında olan Bekir Ertaş bakar. Bu arada Kazova'dan gelme Mehmet Yıldızdal (Büyük Kürt Mehmet) istasyona yakın yere bir bina inşa eder ve bu ikinci bina olur.Aynı dönemlerde Karacaören köyünden Ömer Çavuş (Yılmaz),Damlalı köyünden Osman Çavuş (Erdir),Salih Sevim,Hafız Ahmet (Şener) ile Bekir Sarıcan ve İsmail Misafir gelerek yerleşmişlerdir. Yıl 1942’de hane sayısı 4-5 iken, Yıl 1944-1945’lerde 15-16 haneye ulaşır.

Daha önce Artova ilçe merkezi şimdiki Çamlıbel Beldesi imiş.İlçe merkezinin buradan alınıp demiryolu üzerindeki köylerden birine nakledilmesi gündeme geldiğinde encümen üyesi Kerim Turgut ve Bahri Koçak (Bahri Dede) çevre köyleri dolaşarak, ilçenin Arabacımusa Köyüne verilmesi için imza toplamışlar,buna rağmen ilçelik Artova ismiyle beraber demiryolu üzerinde bulunan Kızılcaköyü'ne verilmiştir.

T.C.D.D Yolları ilk ilçemiz topraklarından geçtiği dönemlerdeki istasyon şefi Hayri Yalım bey zamana göre ileri görüşlü birisi imiş ve bu istasyon çevresinin ileride gelişeceğini,büyük bir yerleşim yeri olacağını tahmin etmiştir. Aynı düşünceyi paylaşan ve hayata geçirmeye çalışan diğer bir kişide Hüseyin

148

Torunoğlu olmuştur.Torunoğlu ileri görüşlü biri olup, aynı zamanda üç dönem Muhtarlık yapmıştır.

Torunoğlu ve arkadaşlarının gayretiyle hızlı bir gelişme başlamış,Toprak Mahsulleri Ofisi açılmış,pancar ekimi izni alınmış,pancar kantarı yapılmış,Tarım Kredi Kooperatifi faaliyete geçirilmiş ve hızlı bir nüfus artışı ile köy görünümünü geride bırakıp kasabalığa doğru ilerlemiştir.

İbrahim Efendi tarafından okuma yazma kursları açılarak,vatandaşlara okuma yazma öğretilmiş,1949-1950 öğretim yılında iki sınıflı ve lojmanlı ilk okul açılmış, bu yerin adı kurulduğunda Arabacı Musa Köy olduğundan ilk okula Arabacı Musa Köyü İlk Okulu adı verilmiştir.

Torunoğlu (son muhtarlık döneminde) heyeti ile birlikte merkezimizi,kasaba yapmaya çalışmış,hatta dönemin Artova Kaymakamı Özlem Aydın ile birlikte bu iş için Ankara'ya gitmişlerdir.Bu girişim olumlu sonuç vermiş ve 1972 yılında merkezimiz kasaba yapılımıştır.Yapılan seçimler sonucu H.Hüsnü Şahin ilk belediye başkanı olmuş,kısa süre içerisinde su,kanalizasyon ve elektrik şebekesi gibi alt yapı hizmetleri gerçekleşmiştir.

1972 yılında jandarma Karakolu hizmete açılmıştır.1972-1973 öğretim yılında Arabacı Musa Kasabası Orta Okulu kiralık binada hizmete açılmış,1977-1978 yılında yeni lise binası hizmete açıldığı için,orta okulda lise binasına taşınmış,böylece lise ve orta okul birlikte eğitim öğretim yapmaya başlamıştır.

149

Kasabanın nüfusu hızla artmış,bu nedenle 1981 yılında üç mahalleye ayrılmış bunlar; Şehitler Mahallesi,İstasyon binasının batısında kalan bölgeye Gazi Osman Paşa Mahallesi,doğusunda kalan bölgeye ise 100.Yıl mahallesi adı verilmiştir.

1984 yılında kasabayı ziyaret eden dönemin köy işleri bakanı Münir Güney kasabamızı beğenmiş bu duygularını ise buranın isminin''Yeşilyurt''olarak değiştirilmesini Belediye başkanına ve çevresindekilere tavsiye ederek dile getirmiştir.Daha sonra kasabanın adı Yeşilyurt olarak değiştirilmiştir.

1984 ile 1986 yılları arasında göçmen konutları inşa edilmiş ve Afganistan'dan ülkemize gelen Türkmen göçmenleri bu konutlara yerleştirilmiştir. Bunların vatandaşlığa alınmaları ile kasabanın nüfusu artmıştır.(114 hane.yaklaşık 500 kişi) Bu konutların bulunduğu mahalleye ise dönemin Cumhurbaşkanı Kenan Evren‘in ismi Evren paşa mahallesi adı verilmiştir.Nüfusun artmasıyla ortaya çıkan ihtiyacı karşılamak için 100.yıl mah.sinde Milli Hakimiyet İlk okulu inşa edilmiş, bu okul 1986-1987 öğretim yılında öğrenime açılmıştır.

Kasabanın hızlı büyümesi ve hükümetin kamu hizmetlerini yaklaştırma politikası kasabada,ilçe olma düşüncesini doğurmuştur.Halkın ileri gelenlerinin gayretleri ile ilçe olma düşüncesi resmen ilgililere teklif edilmiş,Başbakan merhum Turgut Özal zamanında, kasaba 1987 yılında ilçe olmuştur. 92

3.3.3.B

Kültürü

Hala kasabalılık psikolojisinin devam ettiği bir ilçe olan Yeşilyurt 1984-86 yılları arasında Afaganistan’dan gelen Türkmenlerin yerleştirilmesiyle bir kültürel
92

www.tokatkultur.com.tr

24.05.2007

04:36

150

çeşitlilik kazanmıştır.Daha çok dericilikle uğraşan bu göçmenler Yeşilyurt halkıyla kaynaşmış,aynı zamanda geleneksel giyim-kuşam tarzlarını ve kendilerine özgü adetleri muhafaza etmeye devam etmişlerdir.Mesela yemek yerken çatal kaşık kullanmama,gelin almaya deveyle gitme vs. adetler hala uygulanmaktadır.

3.3.4.Zile

Tokat ilinin 70 km batısında yer alan Zile ilçesinin doğusunda Turhal ilçesi, güneyinde Artova ilçesi ve Yozgat iline bağlı Kadışehri ilçesi, batısında Yozgat ilinin Çekerek ilçesi ve Amasya'nın Göynücek ilçesi, kuzeyinde ise Amasya ili bulunmaktadır. Düz bir ova üzerinde kurulmuş olan Zile’nin hemen önünden Yeşil Irmağın bir kolu olan Hotan deresi geçmektedir.

3.3.4.A

Tarihi

Geçmişi hakkındaki mevcut birçok kayıtların yanında, yapılan arkeolojik araştırmalar gösteriyor ki ilçe Tunç ve Demir Çağları'ndan beri iskana açıktır. MÖ.50. yıllarında yaşayan ve coğrafyanın piri sayılan Amasyalı Strabon,bu şehrin Ninova (Asur Krallığı'nın başkenti) melikesi Semiramis tarafından MÖ.1600 yıllarında kurulduğunu kaydeder.93Bu tarihi kayda göre Zile’nin 3600 yıllık bir geçmişi bulunmaktadır. Bu uzun geçmişi içinde; Hitit,Frig,Pers,Pontus,Roma ve Bizans kültürlerinin tesiri altında kalan Zile’de bugün çeşitli devirlere ait olmak
93

Strabon,Antik Anadolu Coğrafyası (Geographika : XIII - XIII - XIV) (Mütercim:Prof.Dr.Adnan Pekman)

151

üzere

Hititlere,

Selçuklulara, Ertanlılara

Friglere,

Perslere, ait

Romalılara, tarihi

İlhanlılara, görmek

Danişmendlilere,

ve Osmanlılara

eserleri

mümkündür. Tarihi eserler içinde Zile Kalesi, kalenin doğu yönündeki kayaların oyulmasıyla yapılan ve Roma döneminden kaldığı anlaşılan Tiyatro (Anfitiyatro), Kalenin kuzey-doğu tarafında bulunan Kaya Mezarlığı, Maşat Höyük, , Anzavur Mağaraları, Kuruçay’daki Manastır harabeleri görülmeye değer tarihi eserler arasındadır.94 Roma hakimiyetine karşı ayaklanan Pontus Kralı Mithridat VII.’in ölümü üzerine yerine geçen oğlu II. Pharnake ile Roma diktatörlerinden Julius Sezar arasında Zile’de tarihi bir savaş yapılmıştır. Sonuçta, II.Pharnake’yi yenilgiye uğratan Sezar, zaferin sevincini Zile’den Roma’ya yazdığı kısa ama anlamı büyük olan mektupla bildirmiş ve mektubundaki “Veni-Vidi-Vici” “Geldim-Gördüm-Yendim” sözlerini bir taşa yazdırmıştır.Yakın zamana kadar Kale’de olduğu söylenen bu taşın,nerede olduğu bilinmemektedir.

11. yüzyıl başlarında Bizans'ın Armeniakon Theması'nın sınırları içerisinde yer alan yöreye aynı yüzyılın ikinci yarısında Türkmenler gelmeye başladı. Danişmendliler'in ve Anadolu Selçukluları'nın egemenliği altında kalan yöre, 13. yüzyıl ortalarında Baba İshak Ayaklanması'ndan etkilendi. İlhanlılar'ın denetimi altındayken Moğol valileri tarafından yağmalandı. Eretna Beyliği, Kadı Burhaneddin Devleti ve Akkoyunlular tarafından yönetildikten sonra Osmanlılar'ın eline geçti. Ankara Savaşı'nı (1402) kazanan Timur'un kısa süreli denetiminin ardından 1413'te yeniden Osmanlı topraklarına katıldı. Celali Ayaklanmaları'ndan büyük ölçüde etkilendi. Osmanlı İmparatorluğu'nun eyalet yönetiminde "Eyalet-i Suğra" ya dahil olup Sivas vilayetinin Tokat Sancağı'na bağlı bulunuyordu. 1872 yılında kaza merkezi, 1923 mülki ve idari taksimatında Tokat ili’ne bağlı ilçe statüsüne kavuşan Zile, 1855 ve 1922 yıllarında iki büyük yangın geçirmiştir.
94

www.tokatkultur.com.tr

24.05.2007

20:59

152

Zile ismi tarih boyunca Zela, Zelitis, Zelid, Anzila, Gırgıriye (Karkariye),Zeyli, Silas olarak çeşitli değişikliklere uğramıştır.

3.3.4.B

Kültürü

Zile İlçe merkezinde evler, yakın zamana kadar kerpiç ağaç karışımı ahşap bir stilde yapılmakta idi. Bugün bu evlerin büyük çoğunluğu koruma altına alınarak "sit alanı" haline getirilmiştir. Ancak son yıllarda yurdumuzun her yerinde görüldüğü gibi, şehrimizde de ahşap mimarî stildeki evlerin yanında, betonarme ve çok katlı apartmanların yapımı da gittikçe artmaktadır. Ayrıca İlçede geçmişte çok yaygın olan geleneksel aile tipi son yıllarda çekirdek aile tipine dönüşmeye başlamıştır. Ancak bazı köylerde ataerkil aile yapısı halen devam etmektedir.

Örf ve adetlerine oldukça bağlı olan ilçe halkının akraba ilişkileri ve sosyal yaşamlarındaki yardımlaşma gelenekleri halen sürmektedir. Bu birleşme ve dayanışmayı bilhassa düğünlerde, seçimlerde ve ölümlerde görmek mümkündür. Zile halkı gelenek ve göreneklerine, örf ve adetlerine sıkı sıkıya bağlı, kapalı bir kenttir. Günümüze kadar bu yapının devam ettirilmesinde rol oynayan en önemli faktörlerden birisi de Zile'nin göç alan değil göç veren bir kent konumunda olmasıdır. Zile'den dışarıya göç olayı yaşanmaktadır. Bugün Türkiye'nin neresine giderseniz gidin mutlaka Zileli ile karşılaşırsınız. Turhal ilçesinin % 40'ı Zileli'dir. En fazla göç Turhal'a olmaktadır.

İlçe ve köylerinde genelde tek evlilik söz konusu olup, yaygın olan görücü usulü evlilik ve düğün yapma âdeti halen devam etmektedir. Kız istemeden gelin almaya kadar geçen sürede yöresel özellikler gösteren birçok âdetler, günümüzde her

153

alanda görülen gelişmelere ve değişmelere rağmen önemini ve özelliklerini hala korumaktadır. Yakın zamana kadar alınan başlık parası genelde kaldırılmıştır.

Günlük kıyafet olarak giyilmeye devam edilen yöresel özellikler taşıyan giysiler, bazı köylerde otantik yapısı içinde yaşamaya devam etmektedir.

İlçe ve köylerinde undan yapılan helle çorbası, erişte, makarna, baharda çevreden toplanan ve şifa niyetiyle yenilen kaba pancar ve madımak yemekleri en çok bilinen yöresel yemeklerdir. Ayrıca bazı köylerde de çerkez pastası, hıngel, çılbır, kuskus ve haşıl yemekleri meşhurdur. Sonbaharda yabani kuşburnu meyvesinden yapılan ve tıbben sağlık için birçok yararları olduğu bilinen kuşburnu reçeli, kansızlığa iyi gelen duru pekmez, çökelekli, ev ziyaretlerinde, piknik de ve kadın hamamlarında mutlaka yapılıp yenilen Zile Bat'ı ilçe halkı ile özdeşleşmiştir.

İlçede milli bayramlar çok heyecanlı ve oldukça kalabalık bir biçimde kutlanır. İlçe halkının hemen hemen tümünün katıldığı millli bayram kutlamalarında esnaf teşekkülleri kendi iş yeri özelliklerini sergileyerek bayrama ayrı bir renk katmaktadırlar.Aynı heyecan ve coşku ile kutlanan dini bayramlarda da bayramlaşma ve büyükleri ziyaret ayrı bir özellik taşımaktadır. Hanımların günler önce başlayarak yaptıkları bayram temizliği küçük büyük ayırt edilmeksizin herkese yeni giyecekler alınması (bayramlık) ve bayramda gelen misafirlere ikram etmek için çeşitli tatlılar yapılması gelenek haline gelmiştir.

4.1.TÜRKLER

Tarihte bir çok medeniyete imza atmış olan Türkler, sahip oldukları hasletlerle zamanla Dünya’ya hükmeder hale gelmişlerdir.Tokat’taki Türk Boyları bahsine

154

geçmeden evvel bu muazzam milletin tarih sahnesindeki yerini ve ayrıldığı boyları bilmek faydalı olacaktır.Yazımıza Türk kelimesinin etimolojisiyle başlayacağız.

4.1.1 Türk Kelimesi

Türk sözcüğünün aslı "türümek" eyleminden gelmektedir. Bu eylemden türetilmiş, kişi ve insan anlamında “törük” ve hece düşmesiyle "Türk" sözcüğü ortaya çıkmıştır. Nitekim Anadolu'da bir kısım göçebeler de yürümekten yörük adını almışlardır. Türk sözcüğü, ayrıca, çeşitli kaynaklarda; "töre sahibi, olgun kimse, güçlü, terk edilmiş, usta demirci ve deniz kıyısında oturan adam" manalarında kullanılmaktadır.Orta Asya'ya dayanan bazı kaynaklarda Türk kelimesinin "gökten gelen" manasında kullanıldığı da görülmektedir.95

4.1.2Türklerin Tarihi

İlk kez Türk adı inkar edilemeyecek bir biçimde Göktürkler tarafından kullanılmıştır. Bu da 6'ncı yüzyılın başıdır. Göktürkler kendi alfabelerine sahiptiler ayrıca Orhun yazıtlarında da bir milletten söz ettikleri, millet anlayışına sahip oldukları açıkca görülmektedir.

95

www.vikipedi.org

24.05.2007

02:35

155

Haitililer, Truvalılar, Sümerler ve Etrüksler gibi birçok halkın da Türk olduğu iddia edilmiştir. Bunlar iddialar arasından en öne çıkanı Truvalılardır. Mitolojide Truvalıların atası olarak Turkos gösterilir.
96

Ayrıca Truvalıların ata önem

vermeleri, kalkanlarında at sembolleri kullanmaları, kıyafetlerinde simetrik Türk desenlerine çok benzer desenler kullanmaları da bu iddiayı güçlendirmektedir. Fatih Sultan Mehmet ve Mustafa Kemal Atatürk de Truvalıların Türk olduğunu iddia etmiştir.Atatürk tarafından ortaya atılan Güneş Dil Teorisi ise Türk tarihini insanlığın başlangıcına dayandırmaktadır. Ayrıca Atatürk Mu kıtası hakkındaki birçok kitabı okumuş ve Türklerin kökenini Mu kıtası olabileceğini söylemiştir. Tahsin Mayatepe' yi Mu kıtası hakkında araştırma yapması için Güney Amerika'ya göndermiştir.97

4.1.2.A

Hunlar

Tarihte değinilen ilk Türk boyu MÖ 8’inci yüzyılda ortaya çıkan Hunlardır. Çin kaynakları Hunları Hiung-nu olarak anarlar. At sırtında göçlerin tarihte ilk örnekleri bu dönemde başlar. Batıya yönelen Hunlar olağanüstü hazırlık düzeyleri ve şaşırtıcı hareket yetenekleriyle zaman içinde üzerinde üstünlük kurmuşlardır. 98 kendileriyle aynı atçılık disiplinine sahip olan Germenler ve yüksek bir kültür düzeyindeki Romalılar

İlk Türk imparatorlukları, göçebe Türk kavimlerinin zaman zaman birleşerek, bazen çok kısa ömürlü olan Bozkır imparatorlukları kurmaya başlamaları ile meydana gelmiştir. Bu birleşme sayesinde geliştirdikleri güç ile diğer Asyalı
96 97

www.wikipedia.org www.turkleronline.com 98 www.ozturkler.com

25.05.2007 25.05.2007 25.05.2007

21:28 21:23 21:25

156

halklar için büyük bir tehlike olmaya başlamışlardır. Çin Hükümdarı Shi Huang Ti, Çin'in verimli topraklarını bu sonu gelmeyen Hun-Türk saldırılarına karşı daha iyi koruyabilmek için Çin Seddi'ni inşa ettirmeye başlamıştır. Çin Seddi'nin tamamlanması ile, Türk kavimlerinden oluşan bir bodun oldukları düşünülen, Hiung-nu halkı (Hunlar) batıya doğru yönelmiştir. Bu batı hareketi esnasında İskitleri de peşlerine takarak Avrupa'ya kadar gitmişlerdir. Avrupa'da yayılan Hunkorkusu, bütün Avrupa halklarını harekete geçirmiştir. Avrupa'nın o zamana kadar en çok korku saçan Doğu-Gotlar Cermen kavimi Hunlardan kaçarken Roma’yı yakıp yüzyıllarca bir Cihan-devleti olmuş olan Roma İmparatorluğunu yıkmışlardır.

Hunların Avrupa’ya girmeleri ile harekete geçirdikleri Avrupa halklarının büyük göç'ü Avrupa’ya bugüne kadar değişmemiş olan etnik coğrafyayı vermiştir.Ama amaçları Roma imparatorluğunu ele geçirmek değil sadece kaçmak olduğundan dolayı, kaçmaya devam edip İtalya'nın en güney noktasına varıp sonra hatta Sicilya adasına geçip orda bir Kraliyet kurmuşlardır. Bunun haricinde Anglosaksonlar Britanya adasına, ve doğu Avrupalı Slav kavimleri güney Avrupa'ya kaçmışlardır. Hunların Avrupa’ya varışı, Avrupa'nın etnik coğrafyasına bugüne kadar değişmeyen yeni bir görünüm vermiştir.

4.1.2.B

Göktürkler

M.S. 552’de Bumin Kaan’ın kurduğu Göktürk İmparatorluğu yaygın bir diplomatik ilişkiler dizisi oluşturmuştu. Göktürkler yedinci yüzyılda Çin egemenliği altına düşmüş olmakla birlikte Kutluk adlı kahramanlarının yönetiminde 532’de yeniden bağımsızlıklarına kavuşmuşlar, 716 yılında Kutluk’un oğlu Bilge Kaan imparator olarak kardeşi Kültekin ve babasının deneyimli veziri Tonyukuk ile birlikte ülkesini yüksek bir yaşam düzeyine

157

ulaştırmıştı. 99Bu durum 745 yılına kadar sürmüştü. Bu dönemden kalan Orhun yazıtları Tonyukuk’un (ölümü: 720), Kültekin’in (ölümü: 731) ve Bilge Kaan’ın (ölümü: 734) mezar taşlarından oluşmaktadır.

4.1.2.C

Uygurlar

Göktürk İmparatorluğu 745 yılında aynı etnik kökenden gelen Uygurlarca yıkılmış, böylece Göktürk bayrağı altındaki bütün Türkler Uygurlara bağlanmışlardır. Bölgenin Türkistan olarak tanınması Uygurlar nedeniyledir. 1229’da Moğollar Uygur yönetimine son vermişler, ancak Uygurlar varlıklarını onların üst kültürel ve politik tabakası olarak sürdürmüşlerdir.

4.1.3 Türkler ve İslamiyet

Türkler ve Müslümanlar arasındaki ilk ilişkiler sekizinci yüzyılda başlamış ve kimi Türk boyları İslam dinine geçmişlerse de Emevilerin (661-750) Arap yanlısı politikaları bu ilişkileri bir ölçüde sınırlandırmıştır. Abbasi hanedanına egemenliği ellerine geçirmeleri için destek veren Emevilere karşı o dönemde girişilen politik çekişmelerin en büyük bölümü bölgedeki Müslüman Türkler ile İranlılar (MS
99

www.ulkuocaklari.org.tr

25.05.2007

21:27

158

750) arasında geçmiş, pek çok Müslüman Türk Abbasi yönetiminde yer almış, bu nedenle İslam dinine duyulan ilgi Ceyhan Irmağı ötesindeki Türkler arasında büyük artış göstermiştir. Bu ilgi dönemin Halifelerinden Muktesim’in 835 yılında salt Türklerden oluşan elit bir ordu kurmasıyla daha da pekişmiştir. İslam dininin Orta Asya bozkırlarına yayılmasında ticaretin de önemli bir rolü vardır. Kervanlara katılan Türk dervişleri Türklerin İslam dinine geçmelerinde azımsanmayacak bir görev üstlenmişlerdir. Türkler onuncu yüzyılda Müslüman olarak politik birliğe kavuşmuşlardır. Bu gelişmelerin ardından Karahanlar ilk Müslüman Türk Devletini kurmuşlardır.

İslamiyeti kabul etmeleriyle birlikte millet olma sürecini tamamlayan Türkler kısa sürede İslamiyeti bir "dünya dini" haline getirmiş,hakimiyeti altında olsun ya da olmasın tüm müslüman azınlıkları koruyup kollama görevini üstlenmişlerdir. Tarihte hiçbir millete nasip olmayacak kadar köklü ve güçlü imparatorluklar kuran Türk Milleti, bu gücünü hiç şüphesiz İslam dininden almıştır.

Türkleri islamiyete yakınlaştıran en önemli sebep, tevhid inancı olmuştur. Allah'ın birliği inancı Türkler’de çok yaygın olan bir inançtı. Din adamlarını huzuruna çağıran Mengü Kağan, "biz tek Tanrı’nın varlığına, onun sayesinde yaşadığımıza ve onun emri ile öldüğümüze inanıyoruz" demişti.100

Türklerde Allah'ın birliği inancı "Kök Tengri" (Gök-Kainat Tanrısı) olarak isimlendirilmişti. Türkler’in inançları ile islam inancı arasındaki benzerlik sadece bununla sınırlı değildi. İslamiyet öncesi Türkler ahiret gününe, öldükten sonra dirilmeye, kaza ve kadere inanırlar ve kurban keserlerdi. Zina ve eşcinsellik kesinlikle yasaktı ve hırsızlık ağır ceza ile cezalandırılırdı.101 Türklerin İslamiyeti
100 101

Kocabaş,Süleyman,Adil Türk İdaresi,s.15 Danışmend , İ. Hami, Türk Irkı Neden Müslüman Oldu, s.17

159

kabul etmelerinde İslam öncesi Türklerin inançları ile İslamiyet arasındaki büyük benzerlikler önemli rol oynamıştır. Bu benzerlikleri kavradıkça İslamiyete her geçen gün yakınlık duyan Türkler, Emevi Valisi'nin Horasan'da İslamiyeti yaymak için cami ve medrese açmasına hiçbir tepki göstermemiştir. Bu yakınlaşma süreci Arap Müslümanlarla Türklerin ortak düşmanları olan Çinlilere karşı omuz omuza mücadele etmesiyle doruk noktasına ulaşmıştır.

Türkler’in İslam dini ve müslüman Araplarla tanışmasına vesile olan "Talas Savaşı"nda Çin Ordusu karşısında zorlanan Müslümanların yardımına Türk süvarileri yetişmiştir. Savaşı izleyen Karluk beyinin emriyle savaş alanına giren Türk süvarileri karşısında neye uğradıklarını şaşıran Çinliler Talas Savaşı’nda yenilgiye uğramışlardır. Bu savaşın ardından islamiyet Maveraünnehr’de kalıcı hale gelmiş ve Türkler de uzun zaman Çin tehlikesinden kurtulmuşlardır.

Bölgeye adım atan Müslüman Araplar, Türklerin yüksek ahlaklarını, idarecilik ve savaştaki üstün meziyetlerini yakından tanıma imkanı bulmuşlardır. Bu savaş sonucunda, Türklerin islamiyete girmesiyle bu dinin kısa sürede bir "dünya dini" olacağı inancı doğmuştur. Türklerin müslüman Arapları, Arapların da Türkleri tanımasına neden olan "Talas Savaşı" dünya tarihi için bir dönüm noktası olmuştur.

Talas Savaşı’nın ardından kitleler halinde İslam dinine geçen Türkler, iddia edilenlerin aksine hiçbir zorlama ile karşılaşmamışlardır:

"Türkler, İslamiyeti samimi olarak, kendi istekleriyle, hiçbir zorlama ve dış baskı olmaksızın kitle halinde kabul edince, tarihlerinin yeni bir devresine ayak basmış oluyorlardı…

160

Türkler müslüman olmak suretiyle Türklüklerini kemale erdirmiş, adeta tamamlamışlardı."102

İslamiyeti kabul etmeyip çeşitli uzakdoğu dinlerinin etkisi altında kalan Türkler, bu dinlerden olumsuz şekilde etkilenmiştir.İslamiyeti kabul etmeyen Türk boyları, tarih boyunca milli kültürlerini kaybetmeye mahkum olmuşlardır. Nitekim Budizmi kabul eden Tabgaçlar, Museviliği kabul eden Hazarlar bugün Türklüklerini büyük ölçüde kaybetmişlerdir.

Türklerin islamiyeti kabulünden çok önce M.S 375 yılında Avrupa’ya ayak basan ilk Türkler olarak tarihe geçen Hunlar, siyasi ve askeri açıdan uzun yıllar kendinden söz ettirmiş ancak çeşitli uzakdoğu dinlerinin etkisi altında kaldıkları için Türklüklerini kaybetmişlerdir. Büyük bir kısmı Hristiyanlaşan bu Hun Türkleri sosyal asimilasyona uğrayarak milli varlıklarını kaybetmişlerdir. 103

İslamiyeti kabul eden Türkler tüm dünyaya Türk-İslam adalet ve hoşgörüsünü götürmekle kalmamış, hakimiyeti altında 30’dan fazla din ve ırktan insanı koruyup kollamayı kendisine vazife bilmiştir. Türkler İslam dünyasının önderlik görevini ilk olarak Selçuklu Devleti zamanında kazanmışlardı. Selçuklu devleti ve onun mirası üzerine korulan Osmanlı Devleti, sınırları içerisinde olsun ya da olmasın islam ülkelerine yapılan saldırıları kendi ülkesine yapılan bir saldırı olarak kabul ediyordu. Yavuz Sultan Selim Mısır’da hüküm süren Memlüklü
102 103

Öztuna,Yılmaz,Türk Tarihinden Yapraklar,s.47 Kocabaş,Süleyman,Adil Türk İdaresi,s.17

161

Devleti’ne son vermesi üzerine islam dünyasının önderliği manevi olarak da Türklere geçti ve tüm islam dünyasının başkenti İstanbul oldu.

Mısır’ın ardından Kuzey Afrika ülkeleri de birer birer Osmanlı sınırlarına dahil edildi. İspanyol işgaline uğrayan Cezayir’e çıkarma yapan Barbaros Hayrettin Paşa bölge halkının sevgi gösterileriyle karşılandı. Türklerin Cezayir’e adım atışıyla birlikte İspanyolların ve İspanyollarla işbirliği içerisinde bulunan Cezayirli yöneticilerin halka yapmış oldukları zulüm son buldu.Cezayir’le birlikte Tunus, Fas, Libya, Irak, Körfez Ülkeleri ve Yemen’de Osmanlı topraklarına dahil edildi.

Türkler hakimiyeti altındaki topraklarda hiçbir zaman emperyalist bir yaklaşım içerisinde olmadı. Özellikle halkı müslüman olan ülkelerdeki insanlar, her alanda Türklerle eşit haklara sahipti. Arap halkları İslamiyete yapmış oldukları hizmetlerden dolayı Osmanlı Sultanlarına ve Türklere büyük sempati duyuyorlar ve "kavm-i necib" olarak isimlendiriyorlardı. 4. yüzyıl Türk idaresi altında yaşayan Araplar, her türlü iç ve dış saldırıya karşı güven içinde bir yaşam sürdüler.

19. asırda bölgedeki doğal kaynaklara göz diken Batı ülkelerinin kışkırtmalarıyla Arap ülkelerinde esen bağımsızlık rüzgarı iddia edilenin aksine huzur ve güven ortamı sağlamadı. "Türkler Arap ülkelerinde sömürgecidir" iddiasıyla Arapları kışkırtılan Batılı güçler, 2. Dünya Savaşı sonuna kadar bu ülkeleri emperyalist çıkarları doğrultusunda kullanmışlardır.104

104

www.turk-islamkulturu.com

25.05.2007

21:31

162

4.2.Türk Boyları

Tokat ilindeki Türk boylarını ele almadan evvel genel olarak Türk boylarını tanımanın faydalı olacağı kanaatindeyiz.Bu maksatla alfabetik sıra dahilinde Türk boylarının genel tariflerini ,tarihi serüvenlerini ve günümüzdeki durumlarını ele almaya çalışacağız.

4.2.1.Avşarlar (Afşarlar)

Avşarlar on birinci yüzyıldan itibaren, mühim roller oynamak suretiyle, adlarını zamanımıza kadar yaşatmış bir Oğuz boyudur. Bozokların Yıldızhanoğulları kolundandırlar.Geçmişleri hakkındaki bilgiler olduklarını gösteriyor: ‘ ...Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşundan önce, diğer Oğuz boyları ile beraber, Kıpçak çölünde yaşarlardı. 1135-1136 yıllarında, reisleri Arslanoğlu Yakub Bey kumandasında gelerek Huzistan’a yerleştiler. Yakub’dan sonra Afşarların başına Aydoğdu bin Küşdoğan geçti. Şumla lakabıyla anılan bu bey, Büyük Selçuklu Devleti’nin zayıflamasından faydalanarak, Huzistan’da Selçuklu hakimiyetine son verdi ise de, 1159’da Irak Selçukluları sultanı Melikşah gelerek tekrar Huzistan’a hakim oldu...’105 Bu devrede, Şumla da Melikşah’ın hizmetine girdi. 1194 yılında, Abbasî halifesi En-Nasır li-Dinillah, veziri İbn-ül-Kassab kumandasında Huzistan bölgesine bir ordu gönderdi. İbn-ül-Kassab, Huzistan’ın başşehri Tuster’i ve birçok kaleleri
105

11. ve 12. asırlarda etkin

www.turkmania.com

25.05.2007

22.01

163

zaptettikten sonra, Şumla’nın ailesini ve çocuklarını toplayıp Bağdat’a götürdü. Böylece Huzistan’daki, Avşar Şumla ve oğullarının hakimiyeti sona erip, ülke, halifenin topraklarına katıldı.Diğer taraftan Malazgirt Savaşı'ndan sonra, Anadolu’ya Türkmenlerle beraber göç eden Afşarlar, Selçuklu Devleti’nin uç bölgelerine yerleştirilmişlerdi106.Nitekim, Anadolu’da yerleşim yerleri arasında Avşar adı, Kayılardan sonra ikinci sırada gelmektedir. Bu yer adları, Avşarların, Türkiye’nin fetih ve iskanında Kayı ve Kınıklar gibi birinci derecede rol oynadıklarını göstermektedir. Yine kaynaklara göre, Karamanoğulları Beyliğini kuran ailenin, Avşar boyuna mensup olduğu belirtilmektedir.
107

Osmanlı ve İran

tarihinde önemli rol oynayan Avşarlar, Anadolu’ya on üçüncü yüzyılda göç edenlerdir. Bu ikinci göç hareketi sırasında Anadolu’ya gelen Avşarların bir bölümü, Akkoyunlular'ın İran’ı ele geçirmesi üzerine, Mansur Bey önderliğinde İran’a giderek Huzistan’a yerleşti. Anadolu’da kalanlar ise; daha çok Malatya ve Doğu Anadolu’da bulunuyorlardı. Bunlardan büyük bir bölümü, on altıncı yüzyıl başlarında İran’a göçerek Urmiye’den Herat’a kadar olan geniş bir bölgede yerleştiler ve Nadir Şah, 1736’da, bunlardan Afşarlar hanedanını kurdu.İran Afşarları; Mansur Bey Afşarları, İmanlu Afşarları, Alplu Afşarları, Usalu Afşarları, Eberlu Afşarları olmak üzere, başlıca beş büyük oba idi.Safevî hükümdarı Birinci Şah İsmail, Afşarları sınır koruyucusu olarak Horasan’a yerleştirdi. Safevîler'in zayıfladığı bir dönemde, Afşarların lideri Nadir; Afşar, Celayir ve diğer Türkmenleri etrafında topladı ve İkinci Tahmasp’ın hizmetine girdi. İran topraklarından Afganları çıkarınca, nüfuzu arttı. Sonra İkinci Tahmasb’ı tahttan indirerek yerine Üçüncü Abbas’ı şah yaptı. Kendisini de saltanat vekilliğine getirdi. 1736’da da kendi şahlığını ilan etti. 1737’de Hindistan seferine çıkarak Delhi’ye kadar ilerledi. Bir suikasttan sonra, idareyi sertleştiren Nadir Şah, Afşar ve Kaçar Beyleri tarafından öldürüldü. Horasan’ı yöneten torunu Şahruh’un ölümünden sonra, İran Afşar yönetimi de sona erdi.İran Afşarları, günümüzde, Urmiye gölünün kuzey batısında Hemedan, Kirmanşah, Nişabur, Kerman’ın güneyinde dağınık halde yaşamaktadırlar.
106 107

www.msxlabs.com www.avsarobasi.com

25.05.2007 25.05.2007

21:48 21:55

164

Avşarların

etnik,dini

ve

ahlaki

yapıları

hep

incelenegelmiştir:

‘...Afşarlar, halis Türk olup, İran’dakiler hariç hepsi Sünnî ve Hanefîdirler. Afşarlar, güler yüzlü, iyimser, hayat dolu, sakin ve terbiyeli insanlardır. Kadınları çok çalışkandır. Ünlü Afşar kilimleri, bu çalışkan kadınların el emeğidir. Günümüzde yerleşik olmalarına rağmen, bir kısmı, âdetlerini devam ettirmektedirler...’108 Bugün Kayseri’nin Pınarbaşı kazasının merkez nahiyesine bağlı bir kısım köyler ile, aynı kazanın Pazarören nahiyesi köylerinden pek çoğu, Sarız kazası ve Tomarza’nın Toklar nahiyesi köylerinin yarısından fazlası, Avşarlara aittir. Ayrıca Adana’ya bağlı mağara kazası köylerinden Ayvad ve Ağdaş alanı köyleri de, Avşarlar tarafından iskân edildiği gibi, Çukurova’da mevcut bazı Avşar köylerinden başka Tokat,Kastamonu, Bolu, Muğla, Isparta ve Antalya yörelerinde pek çok Avşar köy adına rastlanır.109

4.2.2.Balkarlar

Balkarlar Kuzey Kafkasya'daki Kabartay-Balkar Özerk Cumhuriyetinde yaşayan Türk boyudur. Taulular (Dağlılar) veya Malkarlar diye de tanınırlar. Balkarların menşei hakkında, değişik görüşler vardır. Bazı araştırmacılar, Balkar
108 109

www.turkleronline.com www.dallog.com

25.05.2007 25.05.2007

21:51 21:45

165

adının Bulgar'dan kaynaklandığını ileri sürmektedirler. Ekseri araştırmacılara göre ise uzun müddet göçebe bir hayat süren ve Karaçaylılarla birlikte yaşayan Balkarlar, adlarının, Kırım'dan göç ettikleri sırada kendilerine önderlik eden "Malkar" adında bir beyden geldiğine inanırlar. Menşelerinin, Hazar Türkleri'ne dayandığını ileri sürenler de vardır. Bu görüşü savunanlara göre Balkarlar, 10 ve 11. yüzyıllara kadar bağımsız yaşamış, daha sonra Ruslar veya Osetler tarafından Kafkasya'ya sürülmüşlerdir.
110

Balkarlar, Altınordu ve Kırım hanlıklarının hakimiyeti altında kaldıktan sonra, 15. yüzyıl sonlarında, Kırım Hanlığıyla birlikte Osmanlı Devleti'nin hakimiyetine girdiler. Balkarlar arasında, giderek İslamiyet yayıldı. Uzun müddet Osmanlı himayesinde huzur ve güven içinde yaşayan Balkarlar, 1827 senesinde Rus hakimiyetine girdiler. 1917 Ekim devriminden sonra, Karaçaylılarla birlikte Kuzey Kafkasya Bağımsız Cumhuriyeti içinde yer aldılar. Kızılordu, 1921'de bu devlete son verince Balkarlar, Kabartay Bölgesine, Karaçaylar ise Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesine yerleştirildiler. İkinci Dünya Savaşı sırasında Balkarlar ve Karaçaylılar birleşerek Sovyet hükümetine karşı çete savaşları başlattılar. Savaş sonrasında, Almanlarla işbirliği yaptıkları için, Orta Asya'ya ve Sibirya'ya sürüldüler. Yaşadıkları bölge olan Balkariye de, Gürcistan Sovyet Cumhuriyetine katıldı. 1957 senesinde çıkartılan bir kanunla, Balkarların büyük bir kısmı, Orta Asya'dan geri getirildiler. Kabartay Balkar Özerk Cumhuriyetine yerleştirildiler. Nüfusları 66.000 civarında olan Balkarlar, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği'nin dağılışından bu yana, kendilerine has bir yeni sistem içinde hayatlarını sürdürmektedirler. Balkarlar, Malkar til (Malkar dili) ve Tau til (Dağlı dili) olarak adlandırdıkları, Kıpçakça kökenli bir dil konuşurlar. Balkarca'nın, dilbilgisi bakımından Karaçayca ile ortak özellikleri vardır. 1926 senesine kadar İslam harflerini kullanan Balkarlar, daha sonra Latin alfabesini ve 1940'ta da Kiril alfabesini

110

www.akintarih.com

25.05.2007

22:13

166

benimsediler. Gelişmiş bir yazılı edebiyatları olmamasına rağmen, zengin bir sözlü edebiyatları vardır.111

4.2.3.Bayat Boyu (Bayatlar)

Oğuz boylarından biri olan Bayatlar, Bozokların Gün-Hanoğulları koluna bağlıdır. "Devleti ve nimeti bol, devlet ve nimet sahibi" manâsına gelen Bayat boyunun ongunu (sembolü), şahin; şölenlerdeki et payları, "sağkarı yağrın" (sağ kürek kemiği) kısmıdır. ‘...Oğuzların sağ kolunda bulunan Bayat boyu, ekseri Oğuz hanlarının çıktığı dört Bozok boyundan biridir. Diğer Oğuz boyları gibi Sirüderya (Seyhun) Nehri kıyılarında ve kuzeydeki bozkırlarda yaşayan Bayat boyu, İslamiyet'ten önceki tarihinde, Korkut Ata (Dede Korkut) ile temsil edilmiştir. Bayat boyundan Kara Hoca'nın oğlu Korkut Ata, akıllı, bilgili ve keramet sahibi bir insandı. "Ala atlı kiş tonlu" Kayı İnal Yavku ile ondan sonra gelen hükümdarlar devrinde çıkan birçok zor siyasî meseleler, Korkut Ata'nın dirayeti sayesinde halledilmiştir...’112

Diğer Oğuz boyları gibi, İslamiyet'i kabul eden Bayat boyunun bir kısmı, 11. yüzyılda Selçuklu hükümdarları idaresinde, Horasan ve İran üzerinden Anadolu ve Suriye'ye geldiler. Anadolu'ya gelenlerin bir kısmı, uçlara yerleştiler. Bir kısmı ise göçebeliği bırakarak, Batı ve Orta Anadolu'da köyler kurdular. Bu bölgelerde görülen ve bazısı günümüze kadar gelmiş olan yer adları, Bayat boyunun Anadolu'ya yerleştiği devirlere aittir.Orta Asya'da kalan, Bayat boyuna mensup bir
111 112

Tavul, Ufuk-Kalafat ,Yaşar; Karaçay-Balkarlar: Tarih, Toplum ve Kültür ,Ankara, Haziran 2003 www.turkcu.net 25.05.2007 22:23

167

kısım oymaklar ise, 13. yüzyılda Moğol istilasından kaçarak, Doğu Anadolu, Suriye ve Irak'a geldiler. 14. yüzyılda Kuzey Suriye'de, Bozok kolunun Avşar ve Beydilli boylarıyla birlikte yaşadılar. Hareket halinde olmalarıyla birlikte Bayatların siyasi manada bir çok mühim rol oynadığını görüyoruz. ‘...Yaz aylarında, yaylak olarak, Anadolu içlerine göçtüler. Kuzey Suriye'de bulunan, Avşar ve Beğdilli boylarıyla birlikte 40.000 çadırdan fazla olan Türkmenlerin Bozok kolunu meydana getiren Bayatlar, bazı siyasî hadiselere katıldılar. Büyük bir ihtimalle Dulkadiroğulları Beyliğini kurdular. Maraş ve Elbistan bölgesinin yeniden iskânına katıldılar. 15. yüzyılın başlarında, Kara Tatarlardan boşalan Yozgat ve komşu yörelerde, Bozok oymakları yurt tuttu. Bunlar arasında, kalabalık sayıda Bayatlar da vardı. Bu Bayatlar, kışın Kuzey Suriye'ye gittikleri için, Şam Bayatı adını aldılar. Şam Bayatı'nın, bir kısım Akçalu (Ağçolu) ve Akçakoyunlu (Ağçakoyunlu) boylarının kollarıyla birlikte, Kaçar boyunu teşkil ettiler. 15. yüzyılın sonlarına doğru Kuzey Azerbaycan'daki Gence yöresine giden Kaçarların bir kısmı, 17. yüzyılın başlarında İran'ın Esterabad yöresine göç ettirildi. 18. yüzyılın son çeyreğinden başlayarak, 1925 senesine kadar İran'ı idare eden Kaçar Hanedanı, Şam Bayatı'ndan mümkündür...’113 olması

Bozok'ta (Yozgat ve civarı) kalan Şam Bayatı kolu ise, çiftçilik yaptığı arazide köyler kurarak, tamamen yerleşik hayata geçtiler. Bayatların önemli bir kolu da, 15. yüzyılın sonunda Akkoyunlu fethi üzerine, İran'a göç etti. Bunların bir kısmı Azerbaycan'da, önemli bir kısmı da Hemedan'ın güneydoğusundaki Kezzaz ve Girihrud yöresinde yerleşti.Akkoyunlu Devleti'nin yıkılmasından sonra İran'a hakim olan Safevîler'in hizmetinde, birçok Türkmen topluluğu gibi, önemli
113

www.turkoloji.cu.edu.tr

25.05.2007

22:30

168

miktarda Bayat da vardı. Cins atlar yetiştiren ve 10.000 çadırdan ibaret olan bu Bayatların beyleri, Şah Abbas tarafından Azerbaycan'daki sancaklara tayin edildi. Böylece, bu yörede yaşayan Bayatlar dağıldı.Aynı yüzyılda Horasan'da Nişabur bölgesinde de Bayatlar yaşıyordu. Ancak, bu Bayatların Türk olmayıp Moğol asıllı oldukları anlaşıldı. Onlara, Kara Bayat adı verildi. Asıl Bayatları bunlardan ayırt etmek için, Akbayat veya Özbayat denildi.19. yüzyılın başlarında Akbayatların, Azerbaycan'da 5000 kişi, Tahran çevresinde 3000 kişi, Şiraz taraflarında 3000 kişi olmak üzere üç kol halinde yaşadıkları tespit edildi.
114

Karabayatlar ise Nişabur dolaylarında oturuyorlardı. Suriye ve Doğu Anadolu'nun Osmanlı Devleti topraklarına katılmasından sonra, bir kısım Bayatlar da diğer Türkmenler gibi geleneksel göçebe hayatlarını sürdürdüler. Yerleşik hayata geçenler de, köy hayatı içinde uzunca bir müddet yaylaya çıkma geleneğini bırakmadılar. Fakat, Osmanlı toplum yapısı içinde kaynaştılar. Boy adlarıyla anılmaz oldular. Kanuni Sultan Süleyman Han devrinde, Kuzey Suriye'deki ana Bayat kolu, yirmi obadan meydana gelmişti. Fakat bu obaların nüfusları fazla değildi. 16. yüzyılın ikinci yarısında boyun başında bulunan Bozca adlı boy beyi ailesi, boy halkından birçok kimseyi de yanına alarak İran'a gitti. Bunlar, orada Bozcalı adıyla anıldılar ve varlıklarını geçen yüzyılın sonlarına kadar korudular.

Anadolu'da kalan Bayatlar, Pehlivanlı ve Reyhanlı gibi güçlü obalar olarak hayatlarını sürdürdüler. 17. yüzyılda Bayat obalarından çoğu Pehlivanlıların, geri kalanları da Reyhanlıların etrafında toplandılar. Böylece, 18. yüzyılda Pehlivanlılar, 15.000 çadıra sahip güçlü bir oymak halinde Bozok'ta oturdular. Reyhanlılar ise 3000 çadıra yükselerek, yaz mevsimini Sivas'ın güneyindeki Yeni İl'de, kışı da Amik Ovasında geçirdiler. 19. yüzyılda Pehlivanlıların çoğu, YozgatAnkara arasındaki yörede yerleştiler. Reyhanlılar ise 1865 senesinde Amik Ovasında yerleştirildiler. Böylece, Reyhanlı kasabası meydana geldi. Bayat boyunun Kuzu Güdenli oymağı, Kayseri'nin Bucakkışla yöresinde toprağa
114

www.dallog.com

25.05.2007

22:33

169

bağlandı.Irak'ın Kerkük bölgesinde yerleşmiş olan Bayatların, geçen yüzyılın başlarında, 2000 çadır kadar olduğu tespit edildi. Bu bayatların, İran Bayatlarından olması muhtemeldir. Anadolu'nun Türk yurdu haline getirilmesinde ve İslamiyet'in yayılmasında büyük hizmetleri olan Bayat boyundan, büyük şahsiyetler yetişti. Oğuz elinin büyük manevî şahsiyeti Dede Korkut (Korkut Ata), şair Fuzulî, Cem Sultan adına Osmanlı Hanedanının eski atalarına dair Câm-ı Cem-Âyin adlı eseri yazan Mahmud oğlu Hasan, Bayat boyundan yetişen ünlü şahsiyetlerdir.115

4.2.4.Çavuldur Boyu ( Çavuldurlar)

Yirmi dört Oğuz boyundan biri olan Çavuldurlar ,Üçokların Gök Han Oğulları koluna bağlı olup, alâmet olarak sungur/akdoğan kuşunu kullanırlardı. “Nâmuslu ve ünü uzaklara yayılmış” manâsına gelen “Çavuldur” kelimesi bazı kaynaklarda “Çavundur” şeklinde geçer.
116

Çavuldur boyu, 10. yüzyılda diğer Oğuz boylarıyla

birlikte yurtlarından Mangışlak / Siyahkûh Yarımadasına göç etti. Bir kısım Çavuldur mensubu, Mangışlak’ta kalırken, bir kısmı Selçuklular'la birlikte Anadolu’ya geldi. Bunlardan Emir Çavuldur, Sultan Alparslan’ın; Çavuldur Caka da Danişmend Gâzi'nin Anadolu fetihlerine komutan olarak iştirak ettiler. Bu akınlarla gelen Çavuldurlardan Anadolu’ya gelip yerleşenler de oldu. Kurdukları köylere, boylarının adlarını verdiler. Bu isimle Anadolu’da, 16. yüzyılda on altı, 20. yüzyıl ortalarında on yedi köyün varlığı tespit edilmiştir. baskısıyla Kafkasya’nın kuzeyine göç ettiler
117

Mangışlak

Yarımadasında kalan Çavuldur boyu mensupları ise, 16. yüzyılda Kalmukların

4.2.5.Kaçarlar

115 116

www.ulkuocaklari.org.tr 25.05.2007 22:32 www.flashmedia.com 26.05.2007 18:53 117 Sakaoğlu,Saim, Türk Ad Bilimi I Giriş, Ankara 2001, s.13.

170

Kaçarlar Türkistan, Âzerbaycan, İran ve Anadolu’da yaşayan bir Türkmen kabîlesi ve İran’da (1796-1925) tarihlerinde iktidar olmuş bir hanedandır. Kaçar adı, Türkçe kaçmak kelimesinden türetilmiştir.Moğollar (1206-1320) devrinden beri, Hazar Denizi kıyılarında otururlardı. İlhanlılardan Hülâgu Hanın (12561264), Alamut Batınîlerine ve Suriye’ye karşı giriştiği seferlere katılan Kaçarlar; Irak, Suriye ve Anadolu’ya kadar yayıldılar. İlhanlı Devleti yıkıldığı zaman, Suriye hududuna yerleştiler. Timur Han, Suriye’yi ele geçirince, onları esas vatanları olan Türkistan’a yolladı. On altıncı yüzyılın başında kurulan Safevî Devleti'nin (1502-1732) kurucusu Şah İsmail’i (1502-1524) destekleyen Kaçarlar; bu devirde vezirlik, başkumandanlık, beylerbeylik dahil, devlet kademelerinde vazife aldılar.
118

Safevîlerin yıkılmasıyla, 18. yüzyılda, Afşarlar (1736-1749) ile

mücadele ettiler. Afşarlı Nâdir Şah'a (1736-1747) düşmanca davranan Kaçarlar, Kuzey İran üzerinden Âzerbaycan’a yayıldılar. Kaçarlı Mehmed Ağanın Âzerbaycan valiliği sırasında, İran’daki hakimiyetleri kuvvetlendi. Zendlere (1749-1796) karşı 1779’da, Şiraz’da zafer kazanan Mehmed Ağa, İsfahan bölgesini alarak, şahlığını ilan etti. Bu gelişmeler Kaçarların siyasi manevra kabiliyetlerinin yüksekliğine işaret etmektedir:

‘...1796’da Zendlerin hakimiyetine son veren Mehmed Ağa, İran’ı bütünüyle zaptetti.Böylece, 1796’da kurulan Kaçar Devleti, Ruslarla mücadele edip, 19. yüzyılda Avrupa devletleriyle diplomatik münasebetler kurdu. Feth Ali Şah (1797-1834) devrinde, Fransa ve İngiltere’nin yanına çekilmek istenen İran’daki Kaçar Devleti, Çarlık Rusyası'nın Hint Okyanusuna inme politikasına karşı, ordusunu kuvvetlendirerek, Avrupa’dan teknik eleman, silâh ve malzeme getirtti...’ 119

118 119

www.turan.org www.msxlabs.com

26.05.2007 20:58 26.05.2007 21:00

171

Feth Ali Şah, İran-Rus Harbi (1826-1828) sonunda imzalanan Türkmençay Antlaşması ile, İran ve Kafkaslar havalisindeki haklarını Rusya’ya vererek, Hazar Denizindeki Rus hakimiyetini kabul etti. Muhammed Şah (1834-1848) devrinde, Kuzey İran’da Acem asıllı Elbab Ali Muhammed’in talebesi İslâm düşmanı Bahâullah’ın kurduğu “Bahâîlik” ortaya çıktı. Bahâîler, Kaçarlı iktidarını tehdit edip, isyanlar çıkardı. Nâsireddin Şah (1848-1896), Bahaîleri kılıçtan geçirdi ise de, bir fedai tarafından öldürüldü. Doğu’nun fethedilmesi için Afganistan ve Herat’taki mücadeleler, Hindistan’daki Gürgâniyye (Babür) Devleti'nin (15261858) İngilizler tarafından yıkılmasına kadar devam etti.Rusya, İngiltere ve Fransa’nın, İran bölgesindeki rekabeti, Kaçarlar Devleti üzerinde Avrupa devletlerinin iktisadî hakimiyetini arttırdı. Muzaffereddin Şah (1896-1907) devrinde, liberalizm ve meşrutiyet verilmesini isteyenlerin hareketleri karşısında, 1 Ocak 1907’de Meclis-i Şûrâ-yi Millî açıldı. Muzaffereddin Şah'tan sonra tahta geçen Muhammed Ali Şah (1907-1909), Meşrutiyet Anayasasını ilan etmesine rağmen, tatbik ettirmemesi üzerine, Âzerbaycan ve diğer eyaletlerde, Kaçarlı Hanedanına karşı, silâhlı mücadeleler ile isyanlar başladı. Muhammed Ali Şahın, Rus ve İngiliz kontrolündeki iktidarına ihtilalciler son verince, yerine oğlu Ahmed Şah (1909-1925) geçti. Birinci Dünya Harbinde tarafsız kalan Kaçarlar Hanedanının ülkesi, Ruslar ve İngilizler tarafından muharebe alanı olarak kullanılıp, buradan Osmanlı Devleti'ne saldırılar tertiplendi.
120

Harp sonrasında,

İran’da mahallî isyanlar ve ayrılma taraftarı hareketler gelişti. Bolşevik Rus orduları Kuzey İran’a girdi. İngilizler, Ahmed Şah'ı 1923’te Londra’ya götürünce, yerine, saltanat nâibi ve ordu başkumandanı Ali Rıza Han vekalet etti. 1924’te İran Millî Meclisini elde eden Ali Rıza Han, 1925’te kanlı bir darbe yaparak, Kaçarlar Hanedanına son verip, Pehlevî hükümetini (1925-1979) kurdu. Pehlevî hükümeti devrinde, Kaçarlar Hanedanından ve kabilesinden birçok devlet adamına vazife verildi.Kaçarlar, bugün, Türkistan, Âzerbaycan ve kalabalık bir şekilde Esterâbat dahil İran’da yaşamaktadır.

120

www.dallog.com

26.05.2007 21:15

172

4.2.6.Kayı Boyu (Kayılar)

Oğuzların Bozok kolundan, Osmanlıların da mensup olduğu bir boydur.Kayı kelimesi; “muhkem, kuvvet ve kudret sahibi” demektir. Kayı boyunun damgası, iki ok ve bir yaydan ibaretti. Oğuz Han oğlu Gün Han oğlu Kayı’nın, bu boyun ceddi olduğu söylenir. Yirmi sene hükümdarlık yapan Kayı’nın nesli, uzun yıllar bu makamda kalmıştır. Bu sebeple Kayı boyu, Oğuz boyları arasında ilk sırada gösterilmektedir. Dede Korkut da eserinde, gelecekte hanlığın geri Kayı'ya döneceğini bildirerek, Osmanlılar'ı haber vermiştir.121Kayılar, Selçuklular'la birlikte, fetih esnasında ve daha sonraları Anadolu’ya gelip, değişik bölgelerde yerleştiler. Osmanlı Devletinin kuruluşunda, esas nüveyi teşkil ettiler.

‘...Sultan İkinci Murad, soyunun bu boya mensubiyetini göstermek için, sikkelerine, Kayı boyuna ait iki ok ve bir yaydan müteşekkil damgayı koydurmuştur. üzerine Sonraki padişahların bastırdıkları sikkelerde görülmeyen Kayı damgasının, Kanunî’ye kadar çeşitli eşya ve silâhlar konulmultur...’122

Kayı boyuna mensup Karakeçili göçebe oymağı, eski zamanlardan beri her yıl, Söğüt’teki Ertuğrul Gâzi Türbesini ziyaret etmekte ve bununla ilgili şenlikler yapmaktaydı. Sultan İkinci Abdülhamid Han, bu ziyaret ve şenliklere resmî bir hüviyet kazandırdı. Kendi oymağı saydığı Karakeçili gençlerinden, Ertuğrul Alayını teşkil ettirdi. Bu oymak mensuplarını, ziyarete gelen Alman imparatoruna, “akrabalarım” diyerek takdim etti.

“Ertuğrul’un ocağında uyandım,Şehidlerin kanlarıyla boyandım.” 123
121 122

www.osmanlimedeniyeti.com 26.05.2007 21:04 a.g. site 27.05.2007 00:16 123 www.level.com.tr 26.05.2007 21:09

173

Beytiyle başlayan bir marş bestelenip, yıllarca dillerde söylenip, gönüllerde yaşatıldı.Bugün, Kayı boyu mensupları, genellikle; Eskişehir, Mihalıççık, Orhaneli, Isparta, Burdur, Fethiye, Muğla, Aydın ve Ödemiş civarındaki köylerde yerleşmişlerdir.

4.2.7.Kınık Boyu (Kınıklar)

Kınıklar,Selçuklu Hanedanının mensup olduğu Oğuz boyudur. Yirmi dört Oğuz boyundan biridir. Üç-ok boylarındandır.Kınıklar, Selçuklular'ın kuruluşunda ve Anadolu’nun fethinde büyük rol oynadılar.Kınıklar hakkında araştırmalarda bulunan Roux şunları kaydediyor:

“...950’ye doğru bu yirmi iki ya da yirmi dört Oğuz kavminden birisi, kutsal kuşları erkek ve çakırdoğan olan Kınıklar, Müslümanlar tarafından kurulduğu söylenen, ama Sovyetler’in yaptıkları kazılardan çıkan sonuçlara bakıldığında çok daha önceden kurulmuş olması gereken Cent (Perowsk yakını) bölgesinde Seyhun Irmağı’nın aşağı yakasının sağ kıyısına yerleşirler. O sıralarda bölge Samaniler’in denetimi altındadır ya da çok yakın ilişki içindedirler. Kınıklar’in şefinin adı Selçuk ya da Salçuk’tur, ‘Küçük Sal’ ya da ‘Küçük Sel’ anlamına gelmektedir, çünkü bir nehri aşmayı başarmıştır (Sirderya). Selçuk’un üç oğlu vardır, hepsinin ilk adı Arslan’dır, birinin ikinci adı İsrail, ötekinin Mikail üçüncüsünün de Musa’dır; kimisi bu adların İncil ve Yahudilikten esinlenerek (çünkü Selçuk’un babası Dudak, Musevi Hazarlar’ın hizmetinde çalışmıştır) kimisi de Hıristiyanlık dininden esinlenerek koyulduğunu iddia etmektedir. Buna karşın bunların üzerinde tektanrılı İbrahim dinlerinin etkisinin çok az olduğu belirtilmelidir, çünkü kardeşler

174

içinde en başarılı olan Arslan-Mikail oğullarına tamamen ‘putatapar’ inanıştan gelen adlar verir; Tuğrul, Doğan, Çağrı, Atmaca. Ye’cüc’ün oğlu bir Türk’ten geldiklerini ispatlamaya çalışan zorlama soyağaçlarına gelince bu çok daha geç dönemlerde ortaya çıkmıştır ve İslam etkisi altındadır.” 124

On üçüncü yüzyılda kalabalık bir kitle hâlinde Suriye’de bulunan Türkmen grubu arasında, Kınıklar da bulunuyordu. Diğer boylarla birlikte Kınıklar da, Memlûklar'ın yanında yer alarak Çukurova’nın fethine katıldılar.125 Çukurova’da, Ceyhan Irmağından Gâvur Dağına kadar uzanan bölgede ve bugünkü Osmaniye kazası ile Ceyhan kazasının bir kısım topraklarını içine alan bölgede yurt tuttular.On dördüncü yüzyılın son yarısında, Memlûklarla araları açıldı. 1378’de üzerlerine gelen Memlûk ordusunu, diğer Üç-oklu Türkmenlerle beraber yendiler. Fakat Memlûklar, Üç-ok boyları arasına tefrika (bölünme) soktular.126 1383’te Kınıklar, Yüreğirlere saldırdılar. Daha sonra, Kadı Burhâneddin’in ülkesinde kargaşalıklar çıkardılar. Bu hâdiselerden sonra, Kınıkların adı, siyasî sahnede gözükmez oldu. Kınıklar, Osmanlı fethinin ilk yıllarında toprağa bağlandılar. Kınıklara ait yerleşim birimleri bazı zaman aralıklarında harabe haline gelmiştir:

‘...On dokuzuncu yüzyıla kadar, Çukurova’da Kınık adını taşıyan bir kaza vardı. Muhtemelen, bugünkü Toprakkale, eski Kınık Kalesi olmalıdır. Kalenin kuzey doğusunda yer alan kasabada, 1522’de iki mahalle, 1547’de beş mahalle vardı. Ayrıca, kazaya yetmiş beş köy ve mezra bağlı idi. Kınık kasabası ve köyleri, 17. yüzyılda harap oldu...’127

124 125

Roux, Orta Asya, Tarih ve Uygarlık, S. 251 www.starhack.org 27.05.2007 00:20 126 www.turkleronline.com 26.05.2007 21:32 127 www.ozturkler.com 26.05.2007 21:43

175

On altıncı yüzyılda Halep’te, Ankara’da ve Aydın’da Kınık boyuna mensup toplulukların yaşadığı bilinmektedir. On yedinci yüzyılda, Sivas’ta da bir Kınık cemaatinin mevcudiyeti görülmektedir. Bugün Anadolu’da, Kınık adını taşıyan pek çok köy ve İzmir’e bağlı Kınık kasabası vardır.

4.2.8.Kıpçaklar ( Kumanlar)

Kıpçaklar,Avrupalıların

“Kuman”

adını

verdikleri

kuzey

Türkleridir.

Kıpçakları, Bizanslılar “Kumanos”, Macarlar “Kun”, Ruslar “Polovets”, Almanlar “Falben” adıyla bilirler. İslamî kaynaklar ise “Kıpçak” (Kıfşak, Hıfşak) diye zikrederler. Genellikle, beyaz tenli, sarı saçlı ve mavi gözlüdürler. Batı Göktürkleri'nin bir kolu olduğu söylenen Kıpçakların, Kimek, Yimek, Kanglı ve Oğuz gibi Türk boyları ile irtibatları vardır.128 Karahıtayların baskını ile, Güneybatı Sibirya’da İrtiş ve Ural nehirleri arasındaki yurtlarından, 11. yüzyılda çıkarıldılar. Volga üzerinden batıya göçtüler. Özi (Dinyeper) Nehrine kadar Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlara hakim oldular. Buralar “Deşt-i Kıpçak” şeklinde kendi isimleriyle anıldı. Bölgede yaşayan Bulgar, Alan, Burtas, Ulah, Mordva ve Hazarlar'ı hakimiyetleri altına aldılar. Rus sınırında yerleşen Karakalpaklarla savaştılar. Ruslarla, uzun yıllar (1061-1220) süren savaşlar yaptılar. Esir aldıkları Rusları, Kırım’daki Bizanslı tacirler vasıtasıyla Akdeniz ülkelerine sattılar. Bilhassa Rus knezleri arasındaki mücadelelerde yardıma çağrılmaları sebebiyle, akınlarını büsbütün arttırdılar. On ikinci yüzyıl boyunca Ruslarla savaştılar. Rusların meşhur İgör Destanı, 1185’te Kıpçaklara karşı düzenledikleri, fakat yenildikleri seferi konu almaktadır. Beylikler hâlinde yaşayan Kıpçaklar, çevreyi bu şekilde kontrol altında tutmalarına rağmen birlik sağlayamadılar.
129

128 129

www.dallog.com 26.05.2007 21:50 Togan,A.Z.V., Umumi Türk Tarihine Giriş, İstanbul 1981. s. 159

176

1222 yılında Moğollar, Kafkasları Derbent geçidinden aşarak Kıpçaklar üzerine yürüdüler. Ancak Kıpçak Başbuğları, Rus knezleri ile işbirliği yapıp, Moğolları Kalka Nehrine kadar sürdü. 1223’te yapılan Kalka Meydan Muharebesinde ise Rus knezleri ve Kıpçaklar müthiş bir bozguna uğradılar. Birçok Rus köy ve şehri yakılıp yıkıldı. 1236’da Batu Han, batı seferine çıktı. Rusları yendikten sonra İdil ile Özi nehirleri arasındaki bozkırlarda yaşayan Kıpçakları dağıttı (1239). Kıpçaklardan bir kısmı, Özi’nin batısına gidip kitleler hâlinde Macaristan’a girdiler. Bir kısmı ise, Orda İdil (Volga) sahasına yani Bulgar Türklerinin yurduna ulaştılar. Bulgar Türkleri, Kıpçaklarla kaynaşıp Kazan Türklerini meydana getirdiler. Batu Han, Macaristan’ı da itaatine aldıktan sonra, ordularını İdil’e kadar çekti ve Aşağı İdil boyunda, Altınordu Devleti'nin temelini attı (1242). Moğollarla etkileşime geçen Kıpçaklar onların kültürlerine tesir edip aynı zamanda Müslümanlaşmalarını sağlamışlardır.

‘...Yerli Kıpçak Türkleri, işgalci Moğolları, kısa zamanda kültürlerinin etkisi altında erittiler. Devlet adeta bir Kıpçak devleti hâlini aldı. Moğolların sadece adı kaldı. Türkçe konuşup Türkçe yazmaya başladılar. Bilhassa Batu’nun oğlu Berke Hanın Müslüman olması, Moğollar arasında İslâmiyet'in hızla yayılmasına yol açtı. İslâmiyet, 922 yılında Bulgar Hanı Almas Hanın Müslüman olarak Abbasî halifelerine tâbi olmasından sonra, bölgedeki Türk boylarının ortak dini hâline geldi...’ 130

Yüzyıllarca, Rusları, Sibirya soğuğuna mahkûm eden Kıpçak Türklerinin hakim olduğu Altınordu Hanlığı, Timurlular'la giriştiği mücadele sonunda zayıf düştü. Altınordu’nun hakim olduğu bölgelerde, Kazan (1437-1552) ve Kırım (14301783) hanlıkları kuruldu. Bu hanlıkların nüfusu, Kıpçak Türklerinden meydana geliyordu. Kazan Hanlığı'ndaki taht kavgaları, Rusları iyice güçlendirdi. 1552’de
130

a.g.site

21:45

177

Korkunç İvan, Kazan Hanlığını yıktı. 1783’te Kırım Hanlığı, Rusya hakimiyetine girdi. Osmanlılar'ın zayıf dönemlerini iyi kullanan Ruslar, işgal ettikleri bölgelerdeki cami ve medreseleri yakıp yıktılar. Birçok Müslüman, Osmanlı topraklarına göç etti. Geride kalanlar, Rusların korkunç zulümlerine maruz kaldılar.131 1917 Bolşevik ihtilali ve sonrasında din tamamen yasaklandı. Fakat bölgede meskûn olan Müslüman ahali, benliğini İslâmiyet sayesinde korudu. 1990’lara doğru dinî inançların serbest bırakılması ile bölgede İslâmiyet, eski günlerine kavuşma yolunda hızla ilerlemektedir. Macaristan ve Romanya gibi ülkelere gidip yerleşen Kıpçaklar, Hıristiyanlaşarak benliklerini kaybettiler. On ikinci yüzyıl ve sonrasında, Mısır’daki Eyyubî ve Memlûklu devletlerine satılan Kıpçak çocukları, zamanla devletin idaresini ele geçirdiler. 1250-1382 yıllarında, Mısır’ı Kıpçak asıllı Memlûk hükümdarları idare ettiler. Kıpçak Türkleri, kendilerine mahsus bir lehçe ile konuşurlardı.Bu lehçenin Ermenice ile benzer yanlarının olduğunu iddia edenler vardır.132 Macaristan ve Mısır’da Kıpçak lehçesinde kitaplar yazmışlardır. Kırım’da ticaretle uğraşan Kıpçak Türkleri ile irtibat kuran İtalyanlar, Codex Cumanicus adıyla ticareti ilgilendiren Kıpçakça bir lügat kitabı hazırladılar. Ayrıca, Alman misyonerleri, bu kitabı dinî yönden tamamlayan ilâhiler kısmını yazdılar. 133

4.2.9.Oğuzlar, Oğuz Boyu

Bugün; Türkiye, Balkanlar, Âzerbaycan, İran, Irak ve Türkmenistan’da yaşayan Türklerin ataları olan büyük bir Türk boyudur. Oğuzlara, Türkmenler de denir.Oğuz kelimesinin türeyişiyle ilgili çeşitli fikirler ileri sürülmüştür. Kelimenin boy, kabile mânâsına gelen “Ok” ve çokluk eki olan “z”nin birleşmesinden “Ok-uz” (oklar, koylar) anlamında olduğu ileri sürüldüğü gibi,
131

www.ozturkler.com

26.05.2007

12:49

132

Aynakulova,Gülnisa,Gregoryen Kıpçaklara Dair, Belleten, Cilt LXIX, Ağustos 2005, Sayı: 255 www.karadenizim.net 26.05.2007 21:38

133

178

oyrat (haşarı, yaramaz) kelimesinin eş anlamlısı olduğunu iddiâ edenler de vardır. Ancak kelime, Anadolu ağızlarında “halim selim, ağırbaşlı” mânâlarına da kullanılmaktadır. Arap kaynaklarında ise “guz” veya “uz” şeklinde geçmektedir.134 İlk zamanlar Üçok ve Bozok adlarıyla iki ana kola ayrılmış olan Oğuzlar, daha sonraki devirlerde, Dokuz Oğuz, Altı Oğuz, Üç Oğuz adlarında boylara da ayrıldılar. Oğuzlar, yirmi dört boydan meydana gelmişti. Bunlardan on ikisi Bozok, on ikisi Üçok koluna bağlıydı. Tarihçiler, hazırladıkları cetvellerde Oğuz boylarının adlarını, sembollerini ve ongunlarını (armalarını) göstermişlerdir. Buna göre, Bozoklar; Kayı, Bayat, Alka Evli, Kara Evli, Yazır, Dodurga, Döğer, Yaparlu, Afşar, Begdili, Kızık, Kargın; Üçoklar ise; Bayındır, Peçenek, Çavuldur, Çepnî, Salur, Eymur, Ala Yundlu, Yüreğir, İğdir, Büğdüz, Yıva, Kınık boylarına ayrılmışlardı. Bugün Türkiye’de yirmi dört Oğuz boyuna ait işaret ve yer adlarına çok rastlanmaktadır.

Oğuz adına ilk defa Yenisey Kitabelerinde rastlanmaktadır. Barlık Irmağı yöresinde bulunan bu kitabelerde; “Altı Oğuz budunda” sözü yer almaktadır. Öz Yiğen Alp Turan adlı bir beye ait olan bu kitabelerin yazıldığı devirde, Oğuzlar, Göktürkler'in hakimiyeti altında altı boy hâlinde Barlık Irmağı kıyılarında yaşamakta idiler.Bu birlikte yaşama hususunda Prof.Dr. Faruk Sümer şunları kaydeder:

“Oğuz boylarının Arap ve diğer bazı kavimlerde olduğu gibi, münferiden bir hayat geçirdikleri veya tek başına siyasî bir harekette bulundukları nadir olarak görülür. Onlar daima el halinde (yani üç-dört oymak bir arada) yaşamayı severler ki, bu husus siyasî başarılarında mühim bir âmil olmuştur.”135

134

Banguoğlu, Tahsin. (1988), Oğuzlar ve Oğuzeli Üzerine, TDAY-Belleten 1959: 1-26. Sümer,Faruk,Oğuzlar :Tarihleri,BoyTeşkilatı,Destanları,İstanbul,1999,s.164

135

179

Altıncı yüzyıldan itibaren Göktürklerin idaresinde toplanan Türk kabilelerinden bir kısmı gibi Oğuzlar da kendi aralarında birlik kurarak Tula-Selenga ırmakları bölgesinde Dokuz-Oğuz Kağanlığını meydana getirdiler. Göktürk kağanlığının, Kutlug Şad (İlteriş Kağan) tarafından 682’de ikinci defa kurulmasından sonra, Göktürkler, hâkimiyetlerini kabul etmeyen Oğuzlar üzerine yürüdüler. Tula Irmağı kıyısında yapılan kanlı bir savaşta, Oğuzlar yenildiler. Fakat, Göktürklerin hâkimiyetini kabul etmediler. İlteriş Kağan, Oğuzlar üzerine birçok sefer düzenledi ve Baz Kağanı öldürdü. Oğuzların merkezi Ötüken ve çevresini ele geçirdi. Bu yenilgi karşısında İlteriş Kağan’ın hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalan Oğuzlar, Göktürklerin Kırgız seferine katıldılar. Göktürk hakanlarından Bilge Kağan zamanında isyan ettiler. Bir sene içinde bir kaç defa harbe giren Oğuzlar; yenilerek, geri çekildiler. Daha sonra Dokuz-Tatarlar ile ittifak kurarak Göktürklerle mücadele ettilerse de yine bozguna uğrayarak, Çin taraflarına göç ettiler. Bir müddet sonra tekrar eski yurtlarına döndüler. Bu mücadelelerde zayıflayan Göktürkler, 745’te Uygurlar tarafından yıkıldı. Bu esnada Uygurlara yardım eden Oğuzlar, Uygur Devletinin dayandığı başlıca boylardan biri oldu.
136

Uygurlarla birlikte Basmıl ve Karluklar'a karşı savaştılar. Fakat zaman zaman Uygurlara karşı da isyan etmekten geri durmadılar. Eski müttefikleri DokuzTatarlar ile birleşerek Uygur Kağanı Moyunçur’a karşı cephe aldılar. Zaman zaman Çin’e gittiler. Daha sonra Çin’den çıkarak eski yurtlarına döndüler. Uygur Devletinin yıkılması üzerine batıya göçerek Sir Derya (Seyhun) kıyılarına ve onun kuzeyindeki bozkırlara yerleştiler. Onuncu yüzyılda, göçebe hayatı yanında, yerleşik bir hayat sürmeye de başladılar. Göçebe Oğuzlar, daha ziyade koyun, at, deve, sığır yetiştiriciliği ve ticaretle uğraşıyorlardı. Yerleşik Oğuzlar ise, Sabran (Karacuk), Suğnak, Karnak, Sütkent gibi şehirlerde oturuyorlardı. Onuncu asırda henüz Müslüman olmamış olan Oğuzlar, inanışları gereği bir takım ibadet ve âyinleri yerine getiriyorlardı. Ancak yaşayış bakımından İslâmiyet'e uygun tarafları vardı. Soy temizliğine ehemmiyet verirlerdi. Bilhassa zina gibi suçların cezası
136

ölümdü.
27.05.2007 00:28

www.ulkuocaklari.org.tr

180

Onuncu asrın başlarında Oğuzlar, Mâverâünnehir çevresinde yerleşip, Yabgu denilen hükümdarın idare ettiği bir devlet kurdular. Devlet ve millet işlerinin bir mecliste istişare edildiği ve subaşı denilen ordu kumandanı, Yabgu’nun vekili ve nâibi olan tegin, İnal ve Tarkan unvanlarını taşıyan memurlar vardı. Oğuzların bu sıradaki başşehirleri, Sir Derya kıyısındaki Yeni Kent idi. Yabgu Devleti zamanında Oğuzlar, Üçok ve Bozok diye iki kısma ayrılmışlardı.Onuncu asrın sonlarında İslâm dînini kabul ederek iyice güçlenen Oğuzlar, komşuları Peçenekler ve Hazarlar ile savaşlar yaparak onları yendiler. Fakat 11. yüzyılın ortalarında, Oğuzların İslâm dînini kabul etmemiş olan bir kısmı, Kıpçaklar'ın baskısıyla yurtlarını terk ederek Karadeniz’in kuzeyinden Tuna boylarına, oradan da Balkanlara indiler. İslâm dînine girmedikleri için etraflarını saran Hıristiyan devletlerin baskısıyla kısa zamanda benliklerini kaybederek, örf, an’ane ve geleneklerini unuttular. Eriyip, yok oldular. Geri kalanları da Bizans hizmetine girdiler. 1071’de yapılan Malazgirt Meydan Muharebesi'ne Bizanslıların yanında katıldılar. Fakat çok geçmeden Selçuklular tarafına geçtiler.İslâm dînini kabul eden Selçuk Bey’in idaresindeki Oğuz boyları ise, Oğuz Yabgu Devleti hükümdarının, kendilerine kötülük yapacağından çekinerek, yurtlarından ayrılıp İslâm diyarı olan Horasan taraflarına gittiler. Mâverâünnehir’de kalan diğer Oğuz boyları da, Kıpçakların hücum ve baskıları sonunda dağıldılar. Böylece Oğuzlar Devleti yıkıldı. ve Karlukların
137

Yerlerinde kalan Oğuzlar ise Karaçuk dağları bölgesinde, netîcesinde, Horasan’a gelip Selçuklulara tâbi

Mangışlak’da ve Seyhun Nehri kıyılarında yerleştiler. Daha sonra Karahıtayların baskısı oldular.Selçuk’un büyük oğlu Arslan İsrâil, Horasan’da hâkimiyet kurup, diğer Oğuz boylarını idaresi altında topladı. Daha sonraları, Tuğrul ve Çağrı Beyler idaresindeki Selçuklular, Sâmânoğulları ile ittifak kurarak, Karahanlılar'a ve Gazneliler'e karşı mücadele ettiler. Selçukluların başarılı idareleri sebebiyle pekçok Oğuz boyu onların hâkimiyetinde toplandı. Birçokları yerleşik hayata geçti.Selçuklu Devletinin kurulmasında esas rolü oynayan Oğuzlar ve diğer Oğuz boyları, 11. yüzyılın ikinci yarısından itibaren akın akın İran, Irak, Anadolu ve Suriye’ye doğru yayıldılar. Selçuklu Devletinin sınırlarını Ceyhun Nehrinden
137

a.g.site

00:36

181

Akdeniz’e kadar genişlettiler. İslâmiyet'i kabul etmeden önce dünyevî maksatlar ve kuru cihangirlik için çalışan, harp eden ve soylarının temizliğiyle tanınan Oğuzlar, İslâm dînini kabul ettikten sonra, Allahü teâlânın yüce dîni olan İslâmiyet'i yaymaya gayret ettiler. Gittikleri yerlerde doğruluğun, adaletin, ilmin ve medeniyetin savunuculuğunu yaptılar. İnsanlara hizmet etmek, ilmin ve medeniyetin yayılmasını sağlamak için pekçok cami, medrese, kervansaray, hamam ve köprü yaptırdılar. Büyük Selçuklu, Türkiye Selçukluları, Akkoyunlular, Salgurlular, Artukoğulları, Karamanoğulları, Ramazanoğulları, Dulkadiroğulları ve Osmanlı devletlerini kurarak İslâm dîninin yayılmasına hizmet ettiler. İslâmiyet'in ve Müslümanların yok edilmesi için çalışan Haçlılara karşı parlak zaferler kazandılar. İslâmiyet'e, ilme ve adalete karşı olan ortaçağ Avrupa’sına pekçok yenilikleri götürdüler.138 Dokuz yüz sene boyunca, kurdukları devletlerin sınırları içinde yaşayan bütün unsurlara karşı İslâm dîninin emirleri doğrultusunda hareket ederek, hizmet ettiler. Bugün Türkiye, Âzerbaycan, İran, Türkmenistan, Afganistan, Irak ve Suriye’de yaşayan Türkler, Oğuzların neslindendir. Oğuz teşkilâtı ve yirmi dört boy şu şekildedir:

1.Bozoklar

1.A)Günhan (simgeleri şahin)
• •

Kayı Bayat
27.05.2007 00:44

138

www.turkleronline.com

182

• • •

Alkaevli Karaevli Çayaka

1.B)Ayhan (simgeleri kartal)
• • • •

Yazır Döger Dodurga Yaparlı

1.C)Yıldızhan (simgeleri tilki)
• • • •

Avşar, (Afşar) Kızık Begdili Kargın

2.Üçoklar

2.A)Gökhan (simgeleri kurt)
• •

Bayındır Peçenek

183

• •

Çavuldur Çepni

2.B)Dağhan (simgeleri kılıç)
• • • •

Salur Eymür Alayuntlu Yüregir

2.C)Denizhan (simgeleri çakırdoğan)
• • • •

Iğdir Büğdüz Yıva Kınık 139

4.2.10.Özbekler (Şeybaniler)

On dördüncü yüzyıldan itibaren Orta Asya’da hakimiyet kuran, bugün çoğunlukla Özbekistan Cumhuriyetinde yaşayan Türk boyudur.Özbek halkının tarihinin ilk dönemlerine ait bilgi yoktur. Özbeklere bu ad, ilk olarak 1313-1340 yılları arasında hüküm süren, Altınordu Hükümdarı Gıyâseddin Muhammed Özbek tarafından verildi. Daha sonraları, 1412-1468 yılları arasında hüküm süren Ebü’lHayr’a bağlı Müslüman-Türklerin adı oldu.Timur Han'ın 1405’te ölümünden
139

www.wikipedia.org

27.05.2007

00:34

184

sonra zayıflayan Timur İmparatorluğu parçalanmaya başladı. Bu sırada Aral Gölünün ve Seyhun Irmağının kuzeyindeki bölgede dağınık olarak yaşayan Özbekler, Ebü’l-Hayr’ın idaresinde toplanarak, 1428’de onu kendilerine han ilan ettiler. Kısa zamanda kuvvetlenip, çevredeki diğer boyları da hakimiyetleri altına aldılar. Timurlulardan, Harezm’i alıp, Urgenc’i zaptettiler. Siriderya (Seyhun) Irmağı kıyısındaki Sığnak, Arkuk, Suzak, Akkurgan, Özkent gibi şehirleri ülkelerine kattılar ve bunlardan Sığnak’ı başşehir yaptılar. Türkistan taraflarına seferler düzenledilerse de, Kalmuklara yenilerek Sığnak’a çekildiler. Özbeklerin bu zayıf durumundan istifade eden Karay ve Canibek adlı başbuğlar, Özbeklerden bir kısmını etraflarında toplayıp, Çağatay Hanı Esenboğa’ya başvurarak, kendilerine yurt vermesini istediler. Esenboğa, onları, Çağatay Moğol İmparatorluğunun sınır bölgelerine yerleştirdi. Canibek ve Karay’a tâbi olarak Özbeklerden ayrılan göçebe boylara, daha sonra Kazak veya Kırgız Kazakları adı verildi. Kırgız Kazaklarını yeniden hakimiyeti altına almaya çalışan Ebü’l-Hayr, 1468’de bir savaşta vefat etti. Ebü’l-Hayr’ın vefatından sonra, Özbekler, Çağatay Moğol hükümdarı Yunus Hana yenilerek dağıldılar. Yunus Han, Ebü’l-Hayr’ın oğlu Şah Budak’ı öldürttü. Dağınık halde bulunan Özbekler, bu hadise üzerine Şah Budak’ın oğlu Muhammed Şeybek’in (Şeybânî) etrafında tekrar toplanarak güneye doğru inmeye başladılar. Bu tarihten itibaren Şeybânîler adıyla da anılan Özbekler, ilk zamanlar, Çağatay Hanı Mahmud Hanın himayesine girerek Türkistan’a yerleştiler. 1500 yılında Timuroğulları Devletindeki iç karışıklıktan yararlanarak, Buhara’yı zaptedip, Timur Hanedanına son verdiler. Mâverâünnehir tahtına, Muhammed Şeybânî geçti. Bu tarihten sonraki gelişmeler onları çok güçlü bir devlet haline getirdi:

‘...Timur soyundan gelen Hüseyin Baykara’nın hüküm sürdüğü Harezm’i ve Hüseyin Safi’nin idare ettiği Hîve’yi de ele geçiren Özbekler, Çağatay Hükümdarı Yunus Hanın torunu Babür ile uğraştılar. Yapılan bir savaşta, Babür’ü mağlup ederek Taşkent’e çekilmek zorunda bıraktılar. Horasan tarafına da seferler düzenleyip,

185

Belh ve Herat’ı ele geçirdiler. Çağatayların elinde bulunan Taşkent’i de zapteden Özbekler, Çağatay Hanı Mahmud Han ile kardeşi Ahmed Hanı esir aldılar. Böylece Türkistan, Mâverâünnehir, Fergana ve Horasan bölgelerine hakim olup, Orta Asya’nın en güçlü devleti hâline geldiler...’140

Özbekler, on altıncı yüzyıl boyunca İran’daki Şiî-Safevîler'le devamlı olarak savaştılar. Osmanlılar ve Hindistan’daki Babürlüler'le iyi münasebetler kurmaya çalıştılar. 17 ve 18. yüzyılın ortalarına kadar Astırhanlar Hanlığı'nın hakimiyeti altında kaldılar. 1740’ta, Nâdir Şah tarafından, Astırhanlar (Astrahan) Hanlığı yıkıldı.Nâdir Şahın vefatından sonra, hakimiyet Canoğullarının yerine Mangıthanlar sülâlesine geçti. Canoğullarının hakimiyeti, 1860 yılına kadar devam etti. 1860’tan itibaren Türkistan içlerine doğru ilerleyen Rusların himayesinde, yarı bağımsız olarak devam eden Buhara Hanlığı'nın hakimiyetinde kalan Özbekler, Rusların baskısı altında yaşadılar. Harekete geçen Özbeklerin çabaları sonuçsuz kaldı:

‘...1917’deki komünist ihtilalden sonra, Rus esaretine karşı harekete geçtiler. Buhara, 1920’de Ruslar tarafından tamamen işgal edilince, Mangıthanlar sülalesi de ortadan kalktı. Kadın-erkek, ihtiyar-çocuk demeden insanların kurşuna dizilmesi, cami ve mescitlerin kapatılıp din adamlarının şehit edilmesinden sonra, Buhara Halk Cumhuriyeti kuruldu. Bu cumhuriyet de 1924’te ortadan kaldırıldı...’141

Bugün Özbekler, 1991’de bağımsızlığını kazanan Özbekistan Cumhuriyeti'nde yaşamaktadırlar. 1984’te 17.5 milyon olan Özbekistan nüfusunun, 12 milyonu Özbeklerden
140 141

meydana
27.05.2007 27.05.2007

geliyordu.
00:39 00:48

Ayrıca,

Tacikistan’da

1

milyon,

www.dallog.com www.turan.org

186

Türkmenistan’da 240 bin, Kırgızistan’da 450 bin, Kazakistan’da 2 milyon 400 bin kadar Özbek yaşamaktadır. Böylece Orta Asya Türk Cumhuriyetlerindeki toplam Özbek sayısı, 16 milyonu bulmaktadır.142

4.2.11.Peçenekler

Oğuzların Üç-ok koluna mensupturlar.İslâm kaynaklarında “Beçene, Beçenek, Biçene”; Anadolu ağzında “Peçeneke, Beçenek” olan boyun adı, “iyi çalışır, gayret gösterir” mânâsındadır. Peçeneklere Bizanslılar “Patzinak”, Lâtinler “Bissenus”, Ruslar “Peçennyeg”, Macarlar “Beşennyö”, Ermenilerin “Badzinag” dedikleri, kaynaklarda yazılıdır.
143

Asıl yurtları, Orta Asya’da, Seyhun (Siriderya)

ile İdil (Volga) nehirleri arasındadır.Dokuzuncu yüzyılda Hazar Hakanlığı ve Oğuzlar'ın baskılarıyla, asıl yurtlarını terk edip, batıya göç etmeye başladılar. Yayılma istikametleri Karadeniz’in kuzeyinden Balkanlara doğru idi. Hazar Hakanlığı, Rus Knezlikleri, Bizanslılar ve Balkan kavimleriyle mücadele ettiler. 860-880 yılları arasında Don-Kuban nehirleri boyuna gelen Peçenekler, Macarları bu havaliden uzaklaştırdılar. Don Nehrinden, Dinyeper’in batısına kadar yayıldılar.

915’te, Rusların ataları olan Kiyef Rus Knezliği’ne, ilk Peçenek akını yapıldı. Rusları, Karadeniz kıyılarına indirmemek için, 915’ten 1036 yılına kadar, on biri büyük olmak üzere pek çok akın yaptılar. Peçeneklerin, Rusları Karadeniz’e indirmemeleri, Bizanslıların menfaatineydi. Bizanslılar, 1018 yılına kadar, Peçeneklerle dost geçinmeye çalıştılar. 1026, 1035, 1036’da, Balkanlara akın tertip ettiler.Peçeneklerin iç mücadelesinde, önce Kegen’in, sonra da Turak’ın Hıristiyan olmasıyla, millî felaketleri başladı. Peçenekler, arasında 1048 yılında başlayan Hıristiyanlaşma, Balkanlarda sıkışmalarıyla hızlandı. Hıristiyanlaşan
142

www.kultur.gov.tr

25.05.2007

18:30 00:54

143

www.ulkuocaklari.org.tr

27.05.2007

187

Peçenekler, millî benliklerini unutup, Türklüklerini kaybettiler.144 Bizanslılar, Peçenekleri yurtlarından alıp, başka yerlere iskân siyaseti takip ettiler. Bizans ordusuna da asker alındılar.1071 Malazgirt Muharebesi'nde, Bizans ordusundaki Peçenekler, Selçuklular safına geçmeleriyle, Sultan Alparslan’ın zafer kazanmasında yardımcı oldular. 1176 Miryokefalon Meydan Muharebesi'nde de Anadolu Selçukluları safına geçtiler. Balkanlardaki Peçenekler, Anadolu’da Marmara kıyılarına kadar gelen soydaşı Selçuklularla münasebet kurdular. Peçenekler, Trakya’da Bizans kuvvetlerini üst üste yenerek, Edirne ve Keşan’a hakim olarak, Çekmece’ye kadar geldiler. Oğuzların Üç-ok kolu Çavuldur boyuna mensup olan İzmir Beyi Çaka Bey’in, kuvvetli bir donanma kurarak, Bizans’a ait adaları zaptetmesi, iki soydaş boyun, Bizans’a karşı ittifakına sebep oldu. Bizans’a karşı Peçenek, Çavuldur ittifakı, entrika yüzünden bütünüyle gerçekleşemedi. Bizanslılar, Peçeneklere karşı Kıpçaklarla anlaştı. Bizans’a kırk bin atlı ile yardıma gelen Kıpçaklar, Bizans ordusuyla beraber olup, Meriç Irmağı ağzında ve Enez yakınında Peçeneklerle karşılaştılar. 29 Nisan 1091 tarihinde Luvinyum Muharebesinde, Peçenekler yenildiler. Luvinyum Muharebesi, Peçeneklerin siyasî tarihinin sonu oldu. Peçeneklerden kırk bin aile, Arnavutluk kuzeyindeki Ohri Gölünün doğusuna yerleştiler.145

Balkanlara dağılan Peçenekler, Müslüman olmadıklarından, Anadolu ve Hindistan’daki soydaşları gibi Türklüklerini muhafaza edemeyip, Slavlaştılar. Asıl çoğunluğu, Karadeniz’in kuzeyi ve Balkanlarda olmasına rağmen, günümüzde buralarda, Peçenek hatırasına rastlanmamaktadır. Anadolu’da, Peçeneklere ait coğrafî adlar hâlâ mevcuttur. Ankara vilayeti, Şereflikoçhisar kazası yakınındaki Peçeneközü vadisi, Maraş’ın Elbistan kazasında iki, Konya bölgesinde de dört yer adı, Peçeneklerin Anadolu’ya geldiklerinin hatırasıdır.

4.2.12.Salur Boyu (Salurlar, Salurlular)
144 145

www.wikipedia.org www.patzinakia.ro

27.05.2007 27.05.2007

00:15 01:00

188

Oğuzların Üçok koluna mensup bir Türk boyudur.On üçüncü yüzyılda İran’ın Fars bölgesinde Salgurlular (Fars) Atabegliğini kurdular. Horasan ve Kirman’dan gelen diğer Türk boylarıyla, nüfuzlarını arttırdılar. Atabegliğin 1286 yılında Moğollar tarafından ortadan kaldırılmasından sonra, Salurlar, Salur Türkmenleri adıyla anılmaya başladılar. Bölgede kalanlar, Merv ve Serahs civarında hayatlarını devam ettirdiler. Batıya göç edenlerse, Anadolu’da kurulan Mengücükler, Eretnalılar ve Türkiye Selçukluları'nın hizmetine girdiler. Salurlulardan Kadı Burhâneddin, Eretnalıların zayıflamasından istifadeyle, Sivas ve Kayseri bölgesinde kendi adıyla anılan bir devlet kurdu (1381). Osmanlılar zamanında Salurlular, Sivas, Erzincan, Tokat, Amasya, Adana ve Trablusşam bölgesinde hayatiyetlerini devam ettirdilerse de, sonraları diğer Türkmen boyları arasına karıştılar. Bugün Anadolu’da, Salur adını taşıyan birçok yerleşim birimi bulunmaktadır.146

4.2.13.Tatarlar Türkistan’ın doğusundan, Cengiz İmparatorluğu zamanında Kırım ve Anadolu’ya yayılan bir kavimdir. Muhtelif zamanlarda, muhtelif mânâlarda kullanılan Tatar kelimesi, daha ziyade Moğolları ve Türkleri ifade etmiştir. Tatar kelimesine, ilk olarak Orhun Kitabeleri'nde, İstemi Han'ın bir merasimine gelenler listesinde rastlanmaktadır. Aynı şekilde Kültigin ve Bilge Kağan kitabelerinde de Tatarlar, çeşitli vesilelerle anılır. Bu kitabelerde Otuz-Tatarlar olarak geçen kavim, Göktürk ve Uygur kitabelerinde Dokuz-Tatarlar şeklinde geçer. Bayan-Çur Kağan kitabesinde, Uygurlar'la Tatarların yaptıkları savaşlar anlatılır. Farklı devirlerde yazılan yukarıdaki kitabelere bakılırsa, Otuz-Tatarların Moğol, Dokuz-Tatarların ise Türk olmaları muhtemeldir.Türk ve Moğol menşeli olmak üzere iki grup olarak kabul edilen Tatarların, Asya’dan batıya yayılmaları, iki dalga hâlinde olmuştur. Atilla zamanındaki savaşlar esnasında batıya gitmişlerse de, çoğunluğu
146

www.turktarih.net

26.05.2007

19:54

189

geriye dönmüş ve bir kısmı, Kuzey Kafkasya ve Karadeniz’de Bulgar birliğini kurmuşlardır. Altıncı asırda, bu birlik dağılmış ve Balkanlar’a doğru göçmüşlerdir. İkinci dalga ise, Cengiz Hanın savaşları esnasında vuku bulmuştur. Moğol İmparatorluğunun dağılmasından sonra, batıya gelen Türk çoğunluklu Tatarlar, Altınordu Devleti'ni kurmuşlardır.Moğolların Ortadoğu’ya yayılmaları esnasında, geniş bir Moğol ve Türk topluluğu da Anadolu’ya gelmiştir. Tarihî kaynaklarda Tatar olarak anılan bu zümrenin beyleri, İlhanlıların hizmetine girmişlerdir.

‘...Anadolu’ya gelmiş olan Tatarlar, elli iki oymağa ayrılmışlardı. Orta Anadolu ve Doğu Anadolu’nun batı kesimlerinde zengin otlaklara sahiptiler. Hayvancılık sayesinde rahat bir hayat süren Tatarlar, vergi de vermiyorlardı. Yıldırım Bayezid Han'ın Anadolu’yu fethi sırasında Osmanlı hizmeti altına giren Tatarlar, menfaatlerini her zaman kuvvetli bir hükümdarın emri altında olmakta görmüşlerdir...’ 147

Ankara Savaşı'ndan sonra Timur Han tarafından, Anadolu’dan göçe zorlanan Kara Tatarların büyük bir kısmı sürülmüştür. Anadolu’da kalabilenler de, zamanla Türkleşmişlerdir.Göç etmeyip, Anadolu’da kalanlar, Fetret Devri'nde şehzadeler arasındaki mücadelede, önemli rol oynamışlardır. Sultan Çelebi Mehmed Han (1413-1421), iktidarı ele geçirdikten sonra, bunları Filibe civarında yerleştirmiştir.Tatarların Türk olanları, günümüzde Rusya’nın ve dünyanın muhtelif bölgelerine yayılmışlardır. Tataristan, Başkırdistan, Çuvaşistan, Astırhan, Batı Sibirya, Ukrayna, Kafkasya, Türkistan ve Kırım’da toplu veya dağınık halde yaşamaktadırlar. Bu bölgelerin dışında Finlandiya, Mançurya, Kore, Japonya, ABD, Birleşik Almanya ve Türkiye’de Tatarlar bulunmaktadır. Ancak, Mançurya, Kore ve Japonya’daki Tatarların ekseriyeti, Türkiye’ye göç etmişlerdir.Zamanımızda, özellikle Eskişehir civarında yaşayan ve Tatar olarak bilinenler ise, Kırım’dan göçmüş Türklerdir.
147

www.turktarih.net

27.05.2007

01:09

190

4.2.14.Varsak Boyu (Varsaklar)

Oğuzlar'ın Üçok koluna bağlı bir Türk Boyudur.Ulaş, Elvanlı ve Kusun gibi obalara ayrılırlardı. On üçüncü asırda, Anadolu’ya gelerek, Tarsus-Mersin civarındaki dağlık araziye yerleştiler. Osmanlı-Karamanlı mücadelesinde, Karamanoğulları tarafında yer aldılar. Memlûklar'la da komşu olduklarından, zaman zaman Karamanlılara karşı da tavır aldılar.148 Varsakların bir kısmı, Çelebi Sultan Mehmed zamanında, Osmanlı idaresi altına alındı.Ancak Osmanlı otoritesinin zayıfladığı zaman karşı tutumlarda bulunmuşlardır: ‘... XVII. yüzyılın sonlarına doğru sahneye çıkan ve Osmanlı İmparatorluğu'nda merkezi hükümetin nüfuz ve otoritesinin zayıfladığı bir dönemde etkinliğini arttıran Kozanoğulları'nın büyük bir kısmını Varsaklar oluşturmaktadır....’ 149 Osmanlı-Akkoyunlu savaşında, bir kısım Varsaklar, Akkoyunlu tarafını tuttu. Savaş sonunda, Uzun Hasan’la birlikte İran’a gittiler (1473). Anadolu’da kalanları, Fatih Sultan Mehmed Han'a tâbiiyetlerini arz ettiler. İkinci Bayezid’e karşı Cem Sultan'ı destekleyen Varsaklar, Yenişehir Savaşından sonra, bu işten vazgeçtiler. Osmanlı-Memlûk mücadelesinde, Memlûklar lehine hareket edip, İçel sancak beyliğini ele geçirdiler. Ancak, Sadrazam Davud Paşa, bunları denetim altına alarak, çoğunluğunu, Karaman, Kırşehir, Antalya, Aydın ve Maraş tarafına sürgün edip yerleştirdi (1487). Bu durum, Varsakların bir daha devlet aleyhine birleşmelerine imkân vermedi. 150

148

www.turkforumuz.biz

27.05.2007

00:58

149

Gökbel,Ahmet, İnanç ve Adetleriyle Yahyalı'da Varsak Türkmenleri, Yahyalı, 1997, s.22-45.

150

www.varsak.net - www.varsaklar.dernegi.com

27.05.2007

02:32

191

4.2.15.Yakutlar

Sibirya’nın kuzeydoğusunda yaşayan bir Türk boyu.Sahalar adıyla da bilinen Yakutların, Gulıganlarla (Kurıkanlar) Tunguzların karışmasından meydana geldiği tahmin edilmektedir. Kurıkanların, 7. yüzyılda Çin sarayına hediyeler verdikleri, Göktürk Devleti'ni ikinci defa kuran İlteriş Kağan'a karşı çıktıkları bilinmektedir. Yakutlar, 10. yüzyıldan sonra, Moğol istilaları yüzünden yurtlarını terk ederek, Selenga Irmağının aşağı kıyılarında, Angara ve Lena ırmaklarının yukarı bölgelerine göçtüler.On yedinci asrın başlarında Ruslar, Asya’yı ele geçirme tasavvurlarını gerçekleştirmek üzere, Yakutların ülkesine girmeye başladılar. 1620-1630 yılları arasında tamamen işgal ettiler. Yakutlar, zaman zaman ayaklandılar ise de, bir netice elde edemediler. Bu tarihten sonra Yakutların büyük çoğunluğu, Rusların etkisiyle Hıristiyanlaştı. Buna rağmen Şaman inançlarını da devam ettirmişlerdir.
151

İyi at yetiştirmeleriyle tanınan ve zengin insanlar olan Yakutlar, Rusların zulmü altında fakirleştiler. Yakutistan, Çarlık Rusya’sında siyasî suçluların sürgün edildiği bir ülke durumuna geldi. Diğer bölgelerden Rus nüfus göçürülerek, Yakutistan'da iskân edildi. Sürgünler, Yakut ülkesinde, Batı kültürünü ve muhtariyet (özerklik) fikrini yaydılar. On dokuzuncu asırda, kültürlü kimseler yetişti. 1900’lü yılların başından 1917 ihtilâline kadar, bağımsızlık mücadelelerine devam ettiler. 1920-1921’de kurulan Yakut Millî Hükümeti, komünistlere karşı savaştı. Fakat, Moskova’nın güçlü ordusu karşısında mağlup oldular. Ruslarla yapılan barış neticesinde Yakutistan, Sovyet Sosyalist Muhtar Cumhuriyetini kurdular (1922). Fakat Ruslar, 3.062.000 km2'yi bulan Yakutistan’ı, kolonizatör

151

www.wikipedia.org

27.05.2007

01:13

192

Ruslarla iskân ederek, Yakut nüfusunun oranını devamlı düşürmektedir. 1970 sayımına göre Yakutların nüfusu, 602.000 idi. 1992’de, 944.000’e yükselmiştir.

4.2.16.Yörükler

Anadolu ve Rumeli’de göçebe olarak yaşayan, geçimlerini hayvancılıkla sağlayan ve mevsimlere göre ova veya yaylalarda kurdukları çadırlarda oturan Oğuz Türklerine verilen ad. Bunlara, Türkmenler adı da verilir. “Cesur, muhârip, iyi yürüyen, eli ayağı sağlam” gibi mânâları ifade eden “Yörük” kelimesi yerine, “yürük” kelimesi de kullanılır. Umumî olarak konar-göçer hayat yaşayan bütün topluluklar için kullanılan bu isim, daha çok göçebe Oğuz boyları için bir alem (özel isim) olarak kullanılır hale gelmiştir.
152

Yörükler mensup oldukları Oğuz

boylarına göre isim alırlar: Kayı, Bayat, Karaevli, Yazır, Döğer, Dodurga, Yaparlı, Avşar, Kızık, Beğdili, Karkın, Bayındır, Peçenek (Beçenek), Çavundur, Çepni, Salur, Eymir, Alayuntlu, Yüreğir, İğdir, Buğdüz ve Kınık isimleri yörük boylarına ait isimlerdir. Bugün Anadolu’daki birçok mezra, köy ve kasaba, isimlerini bu yörük boylarının isimlerinden almıştır. Yörükler, umumiyetle Orta, Güney ve Batı Anadolu’da yerleşmişlerdir. Bugün, Sivas, Ankara, Bolu, Kastamonu, Balıkesir, Manisa, Kütahya, Afyon, Uşak, İzmir, Aydın Antalya, Konya, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Adana, Hatay, Gaziantep ve Maraş illerinin bulunduğu geniş bir sahaya yayılmışlardır. Büyük gruplar hâlinde yaşayan Yörükler, ayrıca birçok tâli kollara ayrılmışlar ve çeşitli yerlere dağılmışlardır. Bunlardan Ankara, Tokat, Kırşehir bölgesinde yaşayan Ulu-yörük topluluğu ve Ankara Yörükleri, Orta Anadolu yaylalarında yaşamaktadırlar. 153

4.2.17.Yüe-çiler (Yüeçiler)

152 153

www.dallog.com 27.05.2007 01:43 www.msxlabs.com 27.05.2007 01:33

193

Eski Türk kavimlerindendir. Çince kaynaklarda “Yüeh-ch’ih” olarak geçer.Yüeçilere, tarihî kayıtlarda, ilk defa M.Ö. 3. yüzyılda rastlanır. Çin’in kuzeyine hakimdiler. Anayurtları, Orta Asya’da Tanrı Dağları ile Kan-su havalisiydi. Büyük ve Küçük Yüe-çiler olmak üzere ikiye ayrılırlardı. M.Ö. 3. yüzyılda Çin’in Şansi ve Kan-su eyaletlerinde, kuvvetli bir devlet kurdular. Çinlilerle sıkı münasebette bulundular. Çin kültürünü benimsediler. Millî kıyafet ve dilleriyle, Çinlilere benzediler. Hunlar'ın meşhur imparatorlarından Mete, Yüe-çileri, M.Ö. 203 yılında mağlup etti. Yüe-çiler devleti yıkıldı. Çin’den çıkarak, Orta Asya’ya göçtüler. Makedonyalı İskender’in, Baktria (Belh) bölgesinde kurduğu Grek hakimiyetine, M.Ö. 166’da son verdiler. M.Ö. 129’da, Türkistan’a yerleştiler. Türkistan’da kuvvetli bir devlet kurdular. İran’ın doğusunu ele geçirerek, Partlarla komşu oldular. Partlara M.Ö. 127’de yenilince, beş ayrı beyliğe ayrıldılar. Bir asır birlik olamadılar. Kuşan Beyi Kucula, merkezleri Belh olmak üzere, Yüe-çiler’i, M.Ö. 25’te birleştirdi. Yüe-çilere, Kuşanlar denmeye başladı. Yüe-çiler, önce Çin kültürünü, sonra da Budizm inancını benimsediler. Bundan sonra, Türklük vasıflarını, benliklerini kaybedip, tarihten silindiler.154

4.2.18.Modern Türk Uluslarının Listesi

1. Azerbeycan (Azeriler) 2.Balkarlar 3.Başkirler 4.Gagavuzlar (ortodoks Hristiyanlar)
154

www.dallog.com

27.05.2007

01.24

194

5.Karaerler (Karaimler) 6.Karakalpaklar 7.Karaçaylar 8.Kumikler (Kumüklar) 9.Kazaklar 10.Kırgızlar 11.Krım-Tatarları 12.Nogaylar 13.Krımçaklar (yahudiler) 14.Altaylar 15.Kakaslar 16.Dolganlar 17.Yakutlar (ortodoks Hristiyanlar) 18.Sorlar 19.Tuvinler (Budistler) 20.Tofalar (diğer adları: Karagaşlar,Karakaşlar) 21.Tatarlar 22.Çuvaşlar (ortodoks Hristiyanlar) 23.Türkiye Türkleri 24.Türkmenler 25.Uygurlar

195

26.Özbekler 27.Mesetler

4.2.19. Tarihte Türk Ulusları ve Kavimleri

1.Turuklar 2.Hunlar (Hunlar genel olarak bir Türk ulusu olmasına rağmen; ilerleyen süreç içersinde etnik olarak başka uluslara karısmışlar, ama dillerini muhafaza etmişlerdir.) 3.Tölözler (Türk-Moğol karışımı bir ulus) 4.Avarlar (Avarlar dili Türkçe ağırlıklı karışık bir ulus idi. Yeni Avarlar ise bugün daha çok Avrupai-Moğol karışımı bir ırk izlenimi veriyor.) 5.Hun-Bulgarlar ("Wolgabulgarları" ya da "Protobulgarlar" olarak da tanımlanırlar. Modern Bulgarlar, Slav ve Türk uluslarının karışımından ortaya çıkmıs bir ulustur. İlk Çar’ların, Han’ların dilleri Türk dili idi.)

6.Göktürkler (Kök-Turuk ya da Kök-Türk; i.s. 552’den itibaren) 7.Tarduşlar 8.On-Oklar 9.Sabirler 10.Turkutlar 11.Türgeşler 12.Çiğiller 13.Yenisey-Kırgızları

196

14.Kerul-Tatarları 15.Az’lar 16.Ogurlar ya da Uğurlar 17.Oğuzlar a)Sekiz-Oğuzlar b)Dokuz-Oğuzlar c)Otuz-Oğuzlar d)Toguz-Oğuzlar e)Üç-Oğuzlar 18.Kutrigurlar 19.Utrigurlar 20.On ogurlar ya da On Uğurlar 21.Naimanlar 22.Merkitler (moğollaşmis Türkler) 23.Keraitler (moğollaşmis Türkler) 24.Kimekler (ya da: Kimaklar) 25.Kangliler 26.Peçenekler 27.Hazarlar 28.Kıpçaklar (Polovlar ya da Kumanlar olarak da tanınırlar) Macarca konuşan Romanya’daki Szekler Kumanların varisleri olarak kabul edilebilir.

197

29.Selçuklular 30.Osmanlılar

4.2.20.Türk kökenli küçük gruplar

1.Biltir 2.Kamassin 3.Sagay ya da Şagay 4.Çulimer 5.Kaça 6.Ğoybal, Koybal ya da Goybal 7.Kızıl ya da Ğızıl155

4.3.Tokat’taki Türk Boyları

Anadolu’ya yoğun Türk göçlerinin başladığı 1071 senesinden bu yana bir çok Türk boyunun iskan yeri tercihi olan Tokat, günümüzde de bu etnik yapısını muhafaza etmektedir.Toponomik (adbilimsel) açıdan bakıldığında Tokat’taki bir çok yerleşim biriminin bir Türk boyunun veya Türk tarihinde mühim rol oynayan bir şahsın ismini taşıdığı görülür.Mesela Artova ilçesi Selçuklu emirlerinden Artuk
155

www.turkleronline.com

27.05.2007

01:29

198

beyin;Erek(şimdiki Erbaa ilçesi) Avşar obalarından Herek’in;Artova’ya bağlı Salur ,İğdir ve Alayuntlu köyleri,Reşadiye’nin Eymür köyü,Niksar’ın Ahmeddanişmend ve Aydoğmuş köyleri muhtelif Türk boy ve şahsiyetlerinin adını taşımaktadır.Bu isimler,buralara gelip yerleşen Türklerin hatırası ve canlı delilleridir.Kaldı ki Anadolu’da bir çok köy ismi değiştirilirken bu köylerin isimlerinin aynı kalması bu yörelerin Türk tarihinde ne denli mühim rol oynadıklarının bir göstergesidir.

4.3.1.Avşarlar

Avşar boyu (daha ziyade İran coğrafyasında, Afşar şeklinde de yazılır) Oğuz Türklerinin 24 boyundan biridir. Bu boyların Bozoklar kolundan (sağ kolundan) Oğuz Kağan'ın oğlu Yıldız Han'ın soyundan geldikleri kabul edilir. Avşar, Yıldız Han'ın bir oğludur.156Avşarlar da kendi aralarında birçok obya ayrılır.Biz Tokat’taki Avşar obalarından bahsedeceğiz.

Aydoğmuş Beyli , Halep bölgesindeki Köpekli Avşarı’nın en önemli obalarından biridir. Adı, 15. Yy başlarında Kuzey Suriye’de yaşayan Köpekli Avşarları’nın beylerinden Ay-Doğmuş’tan gelmektedir. Aydoğmuşlular, daha sonra Sis Avşarlarının obalarından birini meydana getirmişlerdir. Halep bölgesindeki Aydoğmuş Beğli Avşarı, 1526 yılında 49 hane nüfusa sahip olup Haleb’in doğusunda bulunuyordu.Sis Afşarı obaları göç edip dağılmışlardır.Niksar’a bağlı Aydoğmuş köyü, onlardan bazı bölüklerin burada yerleştiğini gösteriyor.

156

www.wikipedia.org

28.05.2007

02:34

199

Bostancılıyan da yine Sis Avşarı obalarındandır. Bostancı cemaati Tokat’ın muhtelif mıntıkalarında meskun haldedir.

Herek Oğulları, Herek Uşağı, Hörki, Harikan, Herecli, Herekli, Herikli, Hereke, Hareke, Heriki, Herekyan adlarıyla da tanınan Harikli,Sis Avşarlarından Doyranlı’ya mensuptur. Sis bölgesinden dağılan Herikliler, Anadolu’nun muhtelif yörelerine iskan edilmişlerdir. Erbaa ilçesinin eski adının Herek olması onların buradaki varlıklarıyla ilgili bize bilgi vermektedir. 157

İmanlı-Oğlu, İmanlı Yürüğü, Afşar İmanlı, İfraz-ı İmanlı, Kara Gündüzlü, Afşar Yörüğü gibi adlarla da anılan İmanca cemaatinin de Tokat’ta meskun olduğu görülmektedir.

Tokat’taki Avşarların varlığını temsil eden başlıca yerleşim birimi Avşarağzı köyüdür. İsmini Avşar boyundan alan ve sakinlerinin tamamı Avşar olan bu köy, Osmanlı- Rus harbinde Erzurum İli Oltu İlçesi’ne bağlı ,eski ismiyle Kotik ,şu anki ismiyle Turnalı Köyünden mal ve can güvenliklerinin tehlikeye girmesi sebebiyle devlet tarafından zorunlu iskana tabi tutularak buraya gelmiş olan Türklerden müteşekkildir.

Avşarların

Tokat’taki

bir

diğer

önemli

iskan

merkezi

ise

Başçiftlik

ilçesidir.Yrd.Doç.Dr. Ahmed Ali Arslan’ın burada tesbit ettiği 300 Avşar soyadı, bu ilçenin genel itibariyle Avşar Türklerinden müteşekkil olduğunun delilidir.

157

www.erbaa.net

24.05.2007

13:56

200

4.3.2.Balkar Türkleri

Eskiden Kuzey Kafkasya'nın Terkski vilayeti ile Çerek, Çegem ve Baksan ırmakları boyunda yerleşik olan Balkar Türkleri, Sovyetler Birliği döneminde Kabardey-Balkar Özerk Cumhuriyeti sınırlan içine alındılar.Başlangıçtan itibaren Karaçay Turklerliyle beraber olan ve sadece yerleştikleri coğrafyaya izafeten kendilerini 'Malkar' diye adlandıran Balkar Türkleri, yine kendi aralarında 'Taul' (Dağlı) adını da kullanmaktadır. 158

Balkarların Kafkasya'da yerleşmeleri kolay olmadı. Bir yandan Ruslarla, diğer taraftan Kafkaslardaki yerli halklarla aralarında cereyan eden çatışmalar, Balkarları büyük ölçüde yıprattı. 15'inci yüzyılda Kabardeylerin baskısı sonucu, Balkar Türkleri Karaçaylardan ayrıldı. Elbruz Dağı'nın batısında Karaçaylar kalırken, doğusundakiler Balkar adıyla tanındı.

Balkarlar, 2'inci Dünya Savaşı sonrası gönderildikleri sürgünden, ancak büyük kayıplarla geriye dönebildiler.Balkar Türkleri bugün 5 kola ayrılmaktadır. Bunlar; Bezengiy (Bizingi), Hulamlı, Çegemli, Urusbeyli ve Baksanlı'dır. Lehçe olarak Balkarlar, Karaçaylar gibi Kıpçak-Kuman Türkçesine mensuptur.Balkar Türklerinin 1926'da 33 bin 300 olan nüfusları 1939'da 42 bin 700, 1959'da 42 bin 400, 1970te 59 bin 500 ve 1979'da 66 bin 40O'dü. 1999 itibarıyla sayıları 130 bin civarında olan Balkar Türklerinin yüzde 88'i Kabarday-Balkar özerk Cumhuriyeti'nde yaşamaktadır.Karaçay ve Balkar Türklerinin 5 bine yakın bölümü Tokat’a bağlı Çilehane, Arpacı ve Karaçay beldelerinde ,ayrıca Türkiye'nin muhtelif illerinde yaşamaktadır.159
158 159

www.turktarih.net www.ozturkler.com

25.05.2007 25.06.2007

23:44 23:58

201

4.3.3.Beydili Türkmenleri

Oğuzların Boz-Ok kolunun Yıldız-Han Oğullarından olan Beydili boyu; Kaşgarlı, Reşid ud-din ve Yazıcı-Oğlu’nun yapıtlarında Oğuz boyları listesinde yer almaktadır. Beydili’nin anlamı “Sözü değerli, büyükler gibi aziz” anlamındadır. Onkunu Tavşancıl kuşudur. Et bölüşümünde sünüğü “sağ umaca”dır. Kendine özgü özel damgası vardır. Beğdili, Oğuzların hükümdar çıkaran beş boyundan biridir. Prof. Dr. Faruk Sümer, Harizmşahlar hanedanının bu boydan olduğunu söylemektedir. Osmanlı Tapu Tahrir Defterleri’nde 23 Beğdili yer adına rastlanılmıştır. Beğdililer oymaklarının bir kısmı, Safevi Devleti kuruluşuna katılmışlardır. Beydili oymak ve obaları H IV. –H VI. Yüzyıllarda Boz-Ulus ve Yeni-İl, Kuzey Suriye, İran, İç-İl bölgelerinde yerleşik ya da göçer olarak varlıklarını sürdürmüşlerdir.160

Selçuklu ve Osmanlı toprak düzeni çerçevesinde, Beydili oymak beyleri kendilerine bağlı aşiretleri ile birlikte yerleşik düzene geçerler. Beydili boyundan olan Hobyar Sultan’da bu dönemde bugünkü Tokat’ın Almus İlçesine bağlı kendi adıyla anılan köye yerleşmiştir. Anlatılanlara göre; Hubyar Sultan, KemahErzincan yöresinde savaşlara katılmıştır. İzmir’in Kemal Paşa (Nif) ilçesine bağlı kendi adıyla köy kuran Hamza Baba’da Harezm beylerinden Saruhanoğulları ile savaşlara katılmıştır. Daha sonra Manisa bölgesi Saruhanoğullar’ına “ikta” olarak verilmiştir. Hobyar ya da Hubyar Sultan’ın gerçek adı “Ahmet”tir. Sivas-TokatAmasya bölgesinde, 200’ü aşkın köyü kapsayan Beydili aşiretlerinin, 13.
160

Sümer,Faruk, Oğuzlar (Türkmenler) Boy, Teşkilat ve Destanları, Ana yay. 3. Basım 1980 İst. S.

210–211 ve “Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişiminde Anadolu Türklerinin Rolü” Güven. Mat.yay.Ankara.1976

202

yüzyıldan bu güne kadar inanç merkezi olan “Hubyar Sultan Ocağı”, geleneksel “Atalar Kültü”ne bağlı Oğuzların yaşayan töresel organizmasıdır. Bu durumda Hubyar Sultan’ın dini önderden daha çok bir Türkmen Beyi olduğunu göstermektedir. Tokat-Sivas arasındaki Tekeli Dağı yöresi Hubyar Sultan’ın kurduğu zaviyeye bağışlanmıştır. Bugün Tunceli’de hala efsanevi dini önder olarak yaşatılan ve kutsanan Tujik Dağı’nın doruğunda ki Sultan Baba türbesi, Celaleddin Harezmşah’dır.

Beydili topluluklarının bir bölümü 16. yüzyılda yerleşik düzene geçmesine karşın çoğunluğu göçer durumdadır. Rum Eyaleti 387 Numaralı 1530 Tarihli Defter-i Hakânî, Tokat-Sivas Livası kayıtında Sıraçlar hakında şu ibareler vardır: “Dede, Sarraçlu cema’ati bölüğü kethudası”, “Sarraç köyü-Zile kazası”161 Bu durumda gösteriyor ki, o dönemde Beğdili Sıraçlarının başlarında “Dede” ünvanlı önder olan örgütlü bir topluluk vardır. 13. yüz yılda Tokat-Sivas yöresine gelen Beğdili boyunun Hubyar oymağı olup; daha sonra diğer oba ve oymaklar gelmişlerdir. Beydili beylerini Hubyar Sultan karşılamış, onlarda aşiretleri ile dergâhın talipleri olmuşlardır. Çok daha sonra gelen Beğdili oymakları da aynı geleneği devam ettirmişlerdir. Beğdili Sırac (Sarac-Sarraç) oymağı da Hubyar Sultan Ocağı’na bağlıdır. Tokat Hubyar Köyü’nün 1709 tarihli vesikalarda toprağa bağımlı bir yerleşim birimi olduğu belirtilmektedir.162Beğdili boyu obaları 18. yüzyılı başından itibaren Ankara’dan Sivas’a değin yerleşik tarım toplumuna geçerler. Sivas eyaletinde bulunan İlbeyli aşireti 1840’da muhtelif köyler teşkil edecek surette çoktan yerleşmiş idi.163

161

“Defter-i Hakan-i Dizisi: III, 387 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Karaman ve Rum Defteri, (937/1530), II, Amasya, Çorumlu, Sivas-Tokat, Sonisa-Niksar, Kara-hisar-ı Şarki, Canik, Trabzon, Kemah, Bayburt, Malatya, Gerger-Kahta ve Divriği-Darende Livaları” Osmanlı Arşivleri Daire Başkanlığı yay. Anka.1997
162

Orhonlu,Cengiz: “Osmanlı İmparatorluğu’nda Aşiretlerin İskânı” Eren Yay.İstanbul,1987 s.38 a.g.e. s.113

163

203

Tokat ve Sivas yörelerindeki Beydili mensubu köylüler dedelerinin Osmanlı Ordusu ile Rumeli’ye seferlere gittikleri anlatılmaktadır. Beydili Sıraçlarının bu dönemdeki önderi Kenan Şeyh’dir. Tokat ve çevre illerinde erkek adı olarak “Satılmış” adına çok rastlanılmaktadır ki ; bu ad Beydili beylerinden Pir-Budak oğlu Satılmış’dan gelmektedir. 18. Yüz yılın ilk yıllarından itibaren Bolu’dan Sivas’a kadar ki bölge; emniyet ve asayışın olmadığı, leventlerin ve başıbozuk zümrelerin, eşkıyaların köyleri yağmaladığı, yerel yöneticilerin halka zülüm ettikleri bir dönem başlar.164

Ahmet Refik, Anadolu’dan Türk Aşiretleri’nin 1559 ile 1786 döneminde Rakka çöllerine ve diğer yerlere sürgünleriyle ilgili yayınladığı Osmanlı belgeleri, kan ve zülüm kokmaktadır ve bu durum içler acısı bir uygulamadır. Ankara’dan Giresun Keşap’a kadar ki bölge 16. ve 18. yüzyılda Oğuz Türkmen aşiretleri’nin yaşadığı bir coğrafyadır. Osmanlı yönetimi 400 yıl bu bölgede şiddet ve zülüm uygular. Çeşitli boylara mensup bu Türkmenler yerlerinden yurtlarından edilerek, yerlerine Doğu ve Güneydoğu’dan getirilen Sünni Kürt aşiretleri yerleştirilir. Gönderildikleri yerlerden kaçan Türk Aşiretleri eski yurtlarına dönerek Orman içlerinde ve dağlık yörelerde yaşamışlardır. Konya, Ankara, Kırıkkale, Kırşehir, Çorum, Amasya, Tokat, Yozgat, Sivas bölgesinden sürgün edilerek zorla iskâna tabi tutulan Türkmenlerin hepsi Kızılbaş Aşiretleridir. Bunların çoğu Rakka gibi sürgün yerlerinden kaçarak Kürt yörelerine sığınmışlar ve süreç içinde Kürtleşmişlerdir. Keskin’de bulunan Hasan Dede Ocağı
165

, yine aynı yörede

Haydar Baba (Haydari Sultan) Ocağı ve Koçu Baba Ocağı dönemin Beydili Boyu Türkmen’lerinin inanç merkezleridir. Hasan Dede Ocağı talipleri Beydilli
164

Refik,Ahmet: “Anadolu’da Türk Aşiretleri (966–1200)” Enderun Kitabeci İst.1989 s.84

165

Öz,Baki . “Dünyada ve Türkiye’de Alevi-Bektaşi Dergâhları”, Can Yay. İst.2001 s.89

204

aşiretinin Kuyumcu, Köçekli, Gündeşli obalarıdır.166Yunus Koçak, “Hasan Dede” adlı eserinde bu durumu ortaya koymaktadır.167

Koçu Baba evlatlarından İbrahim Ulusoy’un bize anlatımları bu dönemde ki olayları aydınlatmaktadır. Yeni İl (Sivas) Bölgesinden de Beydili Kızılbaş oymakları ile diğer Türkmen Kızılbaş aşiretleri Rakka’ya sürgüne gönderilmiştir. Amasya-Tokat-Yozgat-Sivas bölgesinde Beydili Boyunun önemli Kızılbaş aşiretinden olan Sıraçlar da iskâna zorlandığı için 16.yy. başlarından 19. yüz yıl sonlarına kadar Osmanlılarla sürekli çekişme içinde olmuşlardır. Sıraç Aşiretleri’nin dini ve siyasi lideri Kurtoğlu Vel Baba 1864 yılında Hakk’a yürüyünce yerine eşi Anabacı Sultan Anşa (Ayşe) Bacı geçer. Anşa Bacı’yı “Kızılbaşlık Propagandası “ yapıyor diye mutasarrıf olarak görev yapan Kazova’da Haruk çiftliği sahibi Bekir Sami Paşa’ ya şikayet ederler. 16 Şevval 1311 (10 Nisan 1894) tarihinde durum bir raporla Ankara Valisi Mehmet Memduh tarafından Padişah Sultan Abdülhamit’e “Kızılbaş Aleviler” olduklarını ve “siyasi bir mesele ihdas edebilecekleri”ni bildirilir. Bu İstihbarat Raporuna kitabında yer veren Enver Behnan Şapolyo; “Memduh Paşa’nın bu raporundan anlaşıldığına göre, Kızılbaşları tetkik edip anlayamanıştır. Öz Türk olan bu halkı padişaha zararlı bir unsur, İslamiyet’ten ayrılmış bir zümre olarak göstermektedir.” demekte ve Hubyarlı (Sarac) Beydili boyundan olduğu belirtilmektedir.

Anşa Bacı altı çocuğu ve ileri gelen akrabaları ile önce Tokat’ta sorgulanır. Samsun’dan gemiyle İstanbul’a getirilirler. Orada tekrar soruşturmaya tabi tutulurlar. Soruşturma esnasında Anşa Bacı’ın talibi ve Çakmak köylü olan Tersane Komutanı Osman Paşa, Anşa Bacı’ya yardım eder. Soruşturma neticelenir, Padişah II. Abdülhamit’in emriyle Anşa Bacı ve oğulları ve damadı Köseoğlu İbrahim, Suriye’nin Şam kentine sürgüne gönderilirler. Anşa Bacı
166

Şapolyo,Enver Behnan : “Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi” Türkiye Yayınevi İst.1964 s. 273 ve 278 Koçak,Yunus : “Hasan Dede Hayatı ve Öğretisi” Hasan Dede belediyesi Kültür Yayınları no:3

167

205

yanındakilerle beraber üç yıl zorunlu olarak Şam da sürgünde tutulmuştur. Bu üç yıl içerisinde Kerbela’yı Necef’i ziyaret etmişlerdir. Sürgün cezaları bitip TokatZile – Acısu Köyü’nün yolunu tutan Anşa Bacı ve yanındakilerin geleceği haberini duyan binlerce kişi Anşa Bacı’yı Amasya’da karşılamışlar ve kalabalık bir halk kitlesiyle Anşa Bacı ve evlatları Acısu Köyü’ne dönmüşlerdir. Anşa Bacı’nın yaşadığı bu sürgün hayatı ve işkence dönemi mazlumun yanında yer alan Alevi kitlesini daha çok etkilemiş ve Anşa Bacı’nın etkinliği ve sevenleri daha çok artmıştır. Anşa Bacı çocuklarının da küçük yaşta olması sebepiyle Aşiretin başına geçmiş ve Acısu Köyü’nde bulunan Hubyar Ocağına tabi posta oturmuştur. Bugün Anşa Bacı Ocağı ve Cemevi; Beydili Sıraç Aşireti’in inanç merkezidir.168

4.3.4.Dodurga Boyu

Dodurga boyu ,Oğuz Türklerinin 24 boyundan biridir. Bu boyların Bozoklar kolundan (sağ kolundan) Oğuz Kağan'ın oğlu Ay Han'ın soyundandır. "Dodurga" kelimesi egemen anlamında kullanılmıştır. Tarih içinde Moğol unsurların da dahil olmuş bulunduğu bir boydur.169

Tokat’ın Dodurga köyü bu boyun mensupları ile bağlantılandırılabilecek şekilde Dodurga ismini taşımaktadır. 1960 yıllarında bazı yerleşim yerlerinin adı değiştirilmiş, bu köyün adı aynı kalmıştır. İğdir, Salur, Kargın, Kızık vb. gibi adların da Oğuz boylarından olması bu tezimizi doğrular niteliktedir.

168

Kenanoğlu,Ali- Onarlı,İsmail : “HUBYAR SULTAN OCAĞI VE BEĞDİLİ SIRAÇ TOPLULUKLARI’’ adlı makale 169 www.wikipedia.org 28.05.2007 01:17

206

Oğuzların Anadolu’ya yoğun göçü 1071 yılından sonra olmuştur. Ancak 1071 yılından önce Kınık ve Dodurga Boylarının bu yöreye gelmiş olması kuvvetle muhtemeldir. Zira Osmanlı döneminde boy adları değil, bey adları esas alınmıştır. Bu kıstas ve ayırım dikkate alınırsa yörede Oğuz boyları’nın isimlerini taşıyan köylerin bulunması ( Kızık, Salur, İğdir, Dodurga, Kargın) ( Kaman, Hoday, Üreğil, ) Oğuzların bölgeye Selçuklular döneminde yerleşmeye başladığını işaret etmektedir.

4.3.5.Eymür Boyu

Varlıklı anlamına gelen Eymür , Oğuz Kağan Destanı'na göre Oğuz Türklerinin 24 boyundan biridir. Bu boyların Üçoklar kolundan (sol kolundan) Oğuz Kağan'ın oğlu Dağ Han'ın soyuna mensuptur170.Reşadiye’nin Eymür köyü bu boydan gelenlerin kurduğu Anadolu köylerinden biridir.

4.3.6.İğdir Boyu

Türk boyları Anadolu’ya 1071 Malazgirt savaşı öncesi ve sonrasında iki yönden girmişlerdir.Birincisi Alparslan’ın oğlu Melikşah zamanında güneyden giren Irak ve Suriye Halep Türkmenleri, ikincisi ise İran Azerbaycan üzerinden ErzurumErzincan yolu ile gelen Türk boylarıdır. İğdir boyu ve mensubu olduğu üç oklar kolunun hareketleri yönünde tarihi kesin bir bilgi yoktur. Doğan Avcıoğlu’nun Türklerin Tarihi ile Prof. Dr. Faruk Sümer’in Oğuzlar (Türkmenler) eseri çalışmamıza yön verirken İğdir’lilerin de bu akınlarla anadoluya girdiklerini tahmin ediyoruz.

170

a.g.site 22.05.2007

13:42

207

Bu boyun Tokat’taki varlığını temsil eden Artova ilçesine bağlı İğdir köyünü Diyarbakır -Harput (Mamurat-ül Elaziz) üzerinden gelen Kuzey Irak Türkmenlerinin oluşturmuş olması kuvvetle muhtemeldir. Zira bu hat üzerinde bulunan Malatya’nın Hekimhan ilçesine bağlı İğdir köyleri mevcuttur ve bu köylerin başını çeken İğdir isimli köyden Aşut oğlu denilen kabile göç ederek Tokat ilinin Kazova yöresine yani bugünki Pazar ilçesi civarına yerleşmişlerdir.Bu göç hareketinin başlangıç noktası ve takip ettiği istikamet , mezkur ihtimali kuvvetlendirmektedir.Diğer bir ihtimale göre de Moğolların Anadolu’yu istilası ile Tokat’ı feth eden Danişmend beyin kuvvetlerine bağlı gelerek köye yerleşmişlerdir.

Anadolu’ya gelen Kınık, Yıva, Büğdüz, İğdir, Eymür, Bayındır, Avşar, Beğdili, Kayı, Bayat, Kızık, Yüregir (Üreğir), Dodurga vs. gibi Oğuz boyları göçebe bir hayat sürüyorlardı. Hayvanları ile kendilerinin yaşantılarının devamı için otlak ve ganimet peşinde mücadele ediyorlardı.Hayvanları için otlak kendileri için verimli, korumalı arazi işgali için Anadolu’nun çeşitli yörelerinde dağınık halde köyler kurarak yerleşik düzene geçtikleri Tokat’taki mevcut köy adlarından anlaşılıyor.

4.3.7.Kafkasya Türkleri

Kuzey Kafkasya'dan. Türklerin yoğun bulundukları bölgelerden biri olan Kuzey Kafkasya'ya ilk Rus akını, 1768'de oldu. Kuzey Kafkasya halkı, önce Türklerle birlikte Ruslara karşı savaştı; fakat düşmanın sayıca fazla olması yüzünden yenilerek, 10 000 kişilik bir kafile halinde Anadolu'ya göç ettiler. 1780-1800 arasında göç edenlerin sayısı 30 000'i buldu. 1812-1815'te 15 000, 1829'da 12 000 Kuzey Kafkasyalı Türk, Anadolu'ya göç etti. 1829-1859 yılarında Ruslara karşı

208

yapılan bağımsızlık savaşlarındaki yenilgiler, Anadolu'ya yeni göçlerin yapılması sonucunu doğurdu; 1855-1863 yılları arasında 295 000 kişi Türkiye'ye göç etti. 1864'te Batı Kafkasya ve Kuban havalisindeki Türkler, bir ay içinde yurtlarını terk etmek zorunda bırakıldılar. Bir milyondan fazla göçmenin büyük bir kısmı, yollarda öldü; ancak 600 000'i Trabzon, Samsun, Köstence ve Varna limanlarına gelebildi. Bir kısmı Akdeniz ve Ege limanlarına ve İç Anadolu'ya gönderildi. Göçmenlere yardım amacıyla, büyük şehirlerde yardım komisyonları kuruldu. Rumeli limanlarına inen bir kısım göçmenler, Niş, Priştine ve Kosova havalisine, Edirne ve İslimye taraflarına, Vidin eyaletine, Sofya ve Berkofça sancaklarına, Ziştovi, Niğbolu ve Lofça'ya yerleştirildiler. Rumeli'ye yerleşen Kafkas göçmenlerinin sayısı 175 000'i buldu. Anadolu'ya gelenlerin bir kısmı Tokat'a yerleştirildiler. Sonu gelmeyen göçler devam ettiği sırada, 1877 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) patlak verdi. Yeniden 500 000 kişi Kafkasya'dan Anadolu'ya göç etti. 1886'da 4000 kişi daha Türkiye'ye göç etti ve İzmit civarına yerleştirildi.171

4.3.8.Karapapak Türkleri

Karapapak

(Kendi

adlandırmaları;

Karapapah,

Karapapahlar,

Qarapapax,

Terekeme) Türkleri; Borçalı-Kazak boyundan gelen, Kıpçak Kuman, Bulgar ve Hazar Türkleri'nin Ön-Asya'daki koludur. Borçalı ve Kazak diye iki kola ayrılırlar. Kafkasya'da ve yakın bölgelerde dağınık bir vaziyette yaşayan Karapapak Türkleri'ne, siyah astragan kalpak giydikleri için komşuları bu adı vermişlerdir. Karapapaklar bazen Karakalpaklarla karıştırılır. Ama herhangi bir bağıntısı bulunmamaktadır.

171

www.byturk.us

25.05.2007

18:30

209

Terekeme

terimi

Arapça

Türkmen

kelimesinin

çoğulu

Terakime'den

gelmektedir.Çıldır ve Ardahan’daki Karapapaklar (ve Terekemeler) önceden Güney Gürcistan´da’da, Kazak Şemsettin Hanlığı'nın Kazak ve Borçalı bölgelerindeki Debed ve Borçalı nehirleri boyunca yaşarlardı. 1828 yılında imzalanan Türkmençay Anlaşması’ndan sonra bir bölümü Kars’a ve bir bölümü de Azerbaycanı'nın Sulduz bölgesine, Ushnu’nun doğusuna göç etti. Karapapaklar ayrıca Hazar Denizi kıyısında, Gamri Uzun’dan Derbent’e uzanan ovada yaşardı.90-100 hanelik bir Terekeme grubu, 1904 yılında Türkiye’ye yerleşmek için başvuruda bulundu. Bir kısmı o zaman Rusların elinde bulundurduğu Kars’a, bir kısmı Ardahan’a geldi; diğerleri Adana’ya, geri kalanlar ise 1914 yılında Tokat ve Sivas yöresine yerleşti.Von Hellwald’ın (1878-99) kaydettiğine göre, Rus işgalinden önce Osmanlı topraklarında 105 köyde 29.000 Karapapak yaşıyordu.

Rusların 1877’de Kars’ı işgal etmelerinden sonra, içlere doğru çekilen Karapapaklar Tokat ve Zile’de köyler oluşturmuşlardır. Bunlardan biri olan Acıyurt, 1877’den bu yana konuşulmaktadır. Karapapak nüfusuna sahiptir. Karapapaklar, Türkçe'nin Azeri ağzının Karapapak şivesini kullanır. Tokat’ta bu şive hala güçlü

4.3.9.Karkın Boyu

Karkın, 24 Oğuz boyundan birisidir. Boz-Ok koluna mensup olan Karkınlar, Afşarlar gibi Yıldız Han oğullarındandır ve Afşar’ın küçük kardeşidir. Kaşgarlı Mahmut, eserinde Karkın ve Kızıkları, Halaç adıyla anıp, Oğuzlardan saymamıştı.

210

Kızıklar, nüfusu oldukça az ve pek etkin olmayan bir boy iken Karkınlar, hem Orta Asya’da hemde Anadolu’da faal bir boy idi.

Alevilikte önemli bir isim sayılan ve 13. Asırda yaşamış olan Dede Karkın da bu boydan idi. Dede Karkın, Seyyid Ebu’l-Vefa Bağdadi’nin (ölümü 1105) Irak’ta kurduğu bir Türk tarikatı olan Vefaiyye tarikatına mensuptu. Moğol İstilası önünden kaçarak Harzem Türkleriyle birlikte Anadolu’ya gelen Dede Karkın, böylece Vefaiyye tarikatını da Anadolu’ya getirmiş oldu.Bu boyun Tokat’taki en mühim mümessili Karkın köyüdür.

4.3.10.Kınık Boyu

Aziz ve değerli manalarına gelen Kınık , Oğuz Türklerinin 24 boyundan biridir. Bu boyun mensupları Üçoklar kolundan (sol kolundan) Oğuz Kağan'ın oğlu Deniz Han'ın soyundan gelirler. Selçuklu hanedanı da bu boydandır.172Tokat’ın Kınık köyü bu boyun Tokat’taki varlığına işaret etrmektedir.

4.3.11.Kızık Boyu

Faruk Sümer’in belirttiğine göre , bu boyun adı tarihi kaynaklarda geçmemekle beraber
172

tahrir

defterlerinde

ve

diğer

arşiv

vesikalarında

Kızık'tan

bahsedilmektedir. Tahrir defterlerinde Kızıklar'a ait 28 yer adı görülmektedir ki,
www.wikipedia.org 23.05.2007 21:53

211

bunlardan pek çoğu şimdi de mevcuttur. Bu Kızık yer adlarından beşinin Ankara'nın Çubuk ve Ayaş kazalarında görülmesi, bu bölgeye Kızık boyuna mensup oldukça mühim bir zümrenin yerleştiğini gösteriyor.XVI. yüzyılda Kızıklar'a ait ancak bir oymağa rast gelinebilmiştir ki, bu da Halep Türkmenleri arasında bulunmaktadır. Kanuni devrine ait eski defterlerden Kızık oymağı biri 162, diğeri de 16 vergi evi olan iki kola ayrılmıştır. Oymağın nüfusu zamanla artmış ve 987 tarihinde 667 vergi nüfusuna, yani 468 evli ve 232 bekara yükselmiştir. Nüfusu gittikçe artmakta devam eden bu Kızık oymağının mühim bir kısmı XVII. Yüzyılda Antep bölgesinde yerleşmiş ve yerleşen bu kısım Oturak-Kızık adı ile anılmıştır. Oturak-Kızıklar Sultan İbrahim (1639-1648) devrinde Antep bölgesindeki Oğurca, Damlaluca, Çay-Kuyu, Sakal, Kara-Dinek, Yalan-kaz, Üç Kilise ve Taşlıca adlı köyler ile Antep şehrinde ve yine Antep'e bağlı diğer bazı köy ve kasabalarda yaşıyorlardı. Bunlardan başka Mihmadlu ve Boz-Atlu obalarının da Kızıklar'a ait olduğunu biliyoruz. Oturak-Kızıklar'ın yerleşmiş oldukları yerler XIX. Yüzyılın sonlarına kadar kendi adları ile anılan idari bir yöre halinde kalmıştır. Bugün onların yerleştikleri köylerin birçoğu eski adları ile mevcudiyetini muhafaza etmektedir. Sultan İbrahim devrinde Kızıklar'ın yerleşik hayata geçmemiş olanları Göçer Kızık adını taşımakta ve 149 vergi nüfusuna sahip bulunmaktadır. Gerek Oturak-Kızıklar'ın,gerek Göçer-Kızıklar'ın (1101 miladi) 1690 yılında Avusturya seferine çağırıldık-larını görüyoruz. Sefere çağırılan Oturak-Kızıklar'ın başında Kara-Kethüda oğlu Bekir Beğ, GöçerKızıklar'ın ise, Hacı Zekerriyya oğlu Asaf Beğ ve Kızık Mehmed oğlu gibi beğler bulunuyordu.XVIII. yüzyıla ait vesikalarda Kızıklar Pehlivanlular'ın başında bulunduğu Haremeyn uş-şerfeyn aşiretlerinden biri olarak zikredilmektedir. Bunlar Göçer-Kızıklar idi. Yine Kızıklar'dan bir kolun XVII. Yüzyıl başlarında Orta-Anadolu'ya geldiği anlaşılmakta ise de, bunun akibeti hakkında şimdilik hiç bir bilgiye sahip değiliz.XVI. yüzyılda Kızıklar'ın bir kolu da Dimaşk (Şam) bölgesinde yaşamakta idi. Kanuni devrinde bu Kızık kolu 66 vergi evi olarak gösterilmiştir.173
173

Sümer,Faruk ,OĞUZLAR - Türkmenler(Tarihleri, Boy teşkilatı, Destanları) Ana Yayınları 3.Baskı 1980

212

Faruk Sümer’in derlediği nazım şeklindeki bir Kızık hikayesi Tokat yöresinin Kızık boyu tarafından yurt edinildiğini göstermektedir:

‘...Boy mühürü kullanulu yazışmalada. Hayvanlanı belli etmek için demirden damga yapmışla. Obalamız belli olsun diye kilimlemize dokumuşla. Oğuz boylarınlarından bir soydur, Kızık boyu. Goca Kızığın soyuda çoğalu diğer boyla gibi. Dar gelü anayurdu. Kızık boyu da nasibini alu bunladan. Erzincan, Tokat arası bir yerü yurt edünüle. Erzincan, Tokat civarında yurt edününen Kızıklıların soyu çoğalu...174

Tokat’a bağlı Kızık köyü ,Kızıkların Tokat’taki varlıklarına işaret etmektedir.

4.3.12.Kumuklar

Kumuk Türkleri Kuzey Kafkasya'daki Kumuk ovasının ve Dağıstan'ın dağlık kesiminin yerli halklarındandır.Etnik bakımdan Kıpçak ve Oğuz boylarının bu sahada kaynaşmasından meydana geldikleri ileri sürülen Kumuk Türklerinin dillerindeki Kıpçak ve Oğuz grubu özellikleri bu görüşü desteklemektedir.Kumuk Türkleri, bugün büyük çoğunluğu (1992 tahminine göre 250000 kişi) Rusya
174

Sümer,Faruk ,OĞUZLAR - Türkmenler(Tarihleri, Boy teşkilatı, Destanları) Ana Yayınları 3.Baskı 1980

213

Federasyonuna bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyetinde, geriye kalan kısmı (yaklaşık 50000 kişi) Çeçen ve Osetya Özerk Cumhuriyetlerinde yaşayan, Azerbaycan Türklerinden sonra Kafkaslardaki en kalabalık Türk kavmidir. Kumukların bir kısmı, Çarlık Rusyasının Kuzey Kafkasya'yı istilâsı yıllarında ve bilhassa Şeyh Şamil'in esir düşmesinden sonra Osmanlı Devletine sığınmışlardır. Bir grup Kumuk, 1861 yılında Rus baskısından kaçmak için Temirhanşura yakınlarında bulunan Borgan Yurt'taki memleketlerini terk etti. Samsun yoluyla Tokat'a geldiler. Diğerleri, sonraki üç yıl içinde geldiler.Araştırmalara göre Türkiye’deki Kumukların büyük çoğunluğu Tokat ve köylerinde meskundur.Tokat’taki Kumuk Türklerinin nüsusunun takriben 807 kişi olduğu kaydedilmektedir.Bunlar hâlen belli başlı olarak Tokat'ın Üçgözen ve Kuşoturağı köyünde yaşamaktadırlar.
175

Üçgözen köyüne bakıldığında, Kumukların,

göçmenlerde genellikle görülen varlığını sürdürme azmiyle topluluk duygularını güçlendirdikleri ve elde edilen başarıların tüm köy için bir gurur kaynağı haline geldiği anlaşılıyor. Bazı Kafkasya gelenekleri, özellikle sevgiyle ve temizlikle ilgili olanlar muhafaza edilmişitir. Köylüler kendi müziklerini ve halk danslarını hala yaşatıyorlar; bu durum düğünlerde en tipik şekilde kendini göstermektedir. Ayrıca Kafkasya'da kalanlarla temasların kesilmesinden dolayı büyük üzüntü duyduklarını dile getirmektedirler.

4.3.13.Salur Boyu

Salur boyu Oğuz Türklerinin 24 boyundan biridir. Bu boyların Üçoklar kolundan (sol kolundan) Oğuz Kağan'ın oğlu Dağ Han'ın soyuna dahildir."Salur" kelimesi kılıç sallayan anlamında kullanılmıştır.176
175

Peter Alfrod Andrews, "Türkiye'de Etnik Gruplar", Ant Yayınları, Aralık 1992, s.123-12

176

www.wikipedia.org

24.05.2007

19:20

214

Bu soydan gelenlerden bir grup, Artova’ya bağlı Salur köyünü kuranlar ve günümüzde Salur soyadını taşıyanlardır.

SONUÇ

Yaptığımız araştırma neticesinde Tokat’ın tarihi ve kültürel birikiminin ciltler dolusu kitaba sığmayacak kadar zengin olduğunu müşahade ettik. Takriben 6000 yıllık bir geçmiş olan Tokat’ta sayısız medeniyetin izine rastlamak mümkün.Tarih öncesi devirlerde yerleşim birimi olarak kullanılan Maşat Höyük ve Horoztepe,Roma ve Bizans döneminden kalma Komana Pontika antik kenti ve Sulusaray ilçesindeki prehistorik devre ait Sebastopolis bunlardan sadece bir kaçı.1071 Malazgirt Zaferine kadar Hatti,Hitit,Frig,Asur,Med,Pers,Roma ve Bizans hakimiyetinde kalan Tokat,bu tarihten sonra yoğun Türk göçü sebebiyle bir Türk yurdu haline gelmiş ve bu güne kadar muhafaza edilen bir Türk kültürüyle yoğrulmaya başlamıştır.

Anadolu Selçuklu,Danişmend,Eretna ve Kadı Burhaneddin gibi devlet ve beyliklerin ardından Selçuklu hakimiyetine giren Tokat’ın bu dönemde jeopolitik

215

açıdan önem kazandığını görüyoruz.Tokat merkeze bağlı Kervansaray köyü ve Pazar ilçesindeki Mahperi Hatun Kervansarayı ve daha bir çok han,hamam,cami,köprü vesairenin Selçuklu devrinde inşa edildiği görülmektedir.

Osmanlı döneminde en çok

el sanatlarıyla meşhur olan Tokat’ın bilhassa

bakırcılık ve dokumacılıkta İstanbul ve Diyarbakır gibi büyük şehirlerle yarış ettiği görülmektedir.İran-İstanbul hattının kavşak noktası olmasından dolayı bu dönemde ticari ve iktisadi manada büyük gelişim göstermiştir.Maalesef zamanla pabucu dama atılan zanaatler sebebiyle Cumhuriyet devrinden sonra Tokat’ın bu iktisadi gelişimi inkıtaya uğramıştır.

Milli Mücadelede ayrı bir yeri olan Tokat, düşmanın yurdu istilasıyla birlikte teyakkuza geçmiş,İstiklal Harbi öncesindeki ilk mitinglerden biri Niksar ilçesinde yapılmış ve muharebelerde bir çok şehit vermiştir.

Kültürel anlamda Türklüğün prototipi olmayı hak eden Tokat,yaşattığı örf ve adetleriyle Orta Asya ve İslam kültürünün tam bir sentezini sunmaktadır.Hey On Beşli gibi Türkiye’ye mal olmuş türküleri ve Anadolu mutfağının zenginliğini simgeleyen bir yemek kültürü ile Tokat’ın Türk tarih ve kültüründeki yeri ve öneminin ne denli büyük olduğu anlaşılmaktadır.

Toponomik(adbilimsel) açıdan baktığımızda Tokat’taki bir yerleşim biriminin bir Türk boyunun veya Türk tarihinde mühim rol oynamış bir şahsiyetin adını taşıdığı görülmektedir.Ali Açıkel’in Artukabad Kazasındaki Yer Adları isimli eserini incelediğimiz vakit sadece Artova’daki köy ve mezraların 10’u aşkın Türk boyunun adını taşıdığını gördük. Salur, İğdir, Eymür, Alayuntlu,

216

Ahmeddanişmend ve Aydoğmuş gibi isimler bugün Tokat’ın barındırdığı Türk nüfusun saflığına işaret etmektedir.Ayrıca Başçiftlik ilçesinde çok sayıda kişinin Avşar soyadını taşıması,Erbaa’nın eski ismi (H)erek’in bir Avşar obasını ifade ediyor olması,Afganistan,Kuzey Irak,Kafkasya ve Kırımdan gelen Türklerin Tokat’a yerleştirilmesi ,bu yöredeki etnik yapının Türk yoğunluklu olduğunun açık delilleridir.

KAYNAKLAR

Alp,Sedat;Maşat Höyük’te Keşfedilen Hitit Tablerlerinin Işığı Altında Yukarı Yeşilırmak Coğrafyası Hakkında,Belleten,Cilt:XLI,Sayı:164 Andrews, Peter Alfred;Türkiye'de Etnik Gruplar, Ant Yayınları, Aralık 1992 Atasoy, Ali Rıza; Tokat Reşadiye Halk Kitabı,İstanbul-1950

Aynakulova,Gülnisa,Gregoryen Kıpçaklara Dair, Belleten, Cilt LXIX, Ağustos 2005, Sayı: 255 Banguoğlu, Tahsin (1988), Oğuzlar ve Oğuzeli Üzerine, TDAY-Belleten 1959: 126. Başbakanlık Osmanlı Arşivleri, Mühimme Defteri ,Cilt:40 Cuinet,Vitali, La Turkie d’Asie Geographie Administrati ve Statistikue Destoriptive et Raisonnee de Chakue Province de L’asi Mineure ,Paris,1892 Çoker,Fahri,Türk Tarih Kurumu,Kuruluş Amacı ve Çalışmaları, Ankara Doğanay,Rahmi,Milli Mücadele’de Karadeniz,Ankara,2001

217

Erciyas,Burcu,Tokat İli Komana Antik Kenti,Tokat,2006 Evliya Çelebi Seyahatnamesi,İstanbul,1985 Fontanier,V.,Gezi Notları,İstanbul,1998 Gökbel,Ahmet;İnanç ve Adetleriyle Yahyalı'da Varsak Türkmenleri, Yahyalı, 1997 İnciciyan , Ğugios,Desutyun Hamarod Hin Yev Nor Aşkharhakrutyan, Venedik,1791 Koçak,Yunus : “Hasan Dede Hayatı ve Öğretisi”, Hasan Dede Belediyesi Kültür Yayınları , No:3 Lennep,H.J., L’Albume d’Est,Paris,1882 Meydan Larousse Gençlik Ansiklopedisi,İstanbul,1979 Morier,James,A Journey Through Persia,Armenia and Asia Minor to Constantinople in 1808-09,Londra,1812

Orhonlu,Cengiz;Osmanlı İmparatorluğu’nda Aşiretlerin İskânı, İstanbul,1987 Öz,Baki ;Dünyada ve Türkiye’de Alevi-Bektaşi Dergâhları, Can Yay. İst.2001 Pierre de Tchihatcheff ,Asie Mineure; Description Archeologique de Cette Cant , Paris,1869 Refik , Ahmet; Anadolu’da Türk Aşiretleri (966–1200), Enderun Kitabevi İstanbul,1989 Sakaoğlu,Saim ;Anadolu Folklorunda Göktürk Efsanelerinin İzlerir; Beşinci Milletler arası Türkoloji Kongresi, İstanbul, 25-28 Eylül 1985, Türk Edebiyatı C.I Sakaoğlu,Saim, Türk Ad Bilimi I Giriş, Ankara 2001 Strabon,Antik Anadolu Coğrafyası,Geographika XII-XIII-XIV,(Mütercim Adnan Pekman) Sümer,Faruk;Oğuzlar :Tarihleri,BoyTeşkilatı,Destanları,İstanbul,1999 Physique, Statistique et

218

Sümer,Faruk;Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişiminde Anadolu Türklerinin Rolü” ,Ankara,1976 Şapolyo,Enver Behnan : “Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi” Türkiye Yayınevi İst.1964 Tavernier,Jean Baptiste,Le Six Voyages de J. B. Tavernier,Paris,1676 Tavul, Ufuk-Kalafat ,Yaşar; Karaçay-Balkarlar: Tarih, Toplum ve Kültür , Ankara, Haziran 2003 Texier,Charles,Asie Mineur,Paris,1865 Togan,Zeki Velidi;Umumi Türk Tarihine Giriş, İstanbul ,1981

T.C. Tokat Valiliği,Tokat 2007 İl Yıllığı

Tornefort,Joseph;Tournefort Seyahatnamesi,İstanbul,2005 Turan,Osman;Selçuklular Zamanında Türkiye,İstanbul,2004 Ulu, E., 100. Yılında Almus, İst., 1987 Universal Genel Kültür Ansiklopedisi,İstanbul,Mayıs 1989 Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Dergisi,Ağustos 2004 Sayısı Vakıflar Dergisi,Cilt :6 Yiğit,Ercan Yesari,Artova İlçesinin 5000 Yıllık Uygarlık Tarihi,Tokat,2006

Faydalanılan İnternet Siteleri:

www.akintarih.com www.ansiklopedi.gen.tr

219

www.avsarobasi.com www.basciftlik.com www.dallog.com www.erbaa.bel.tr wwwerbaa.net www.flashmedia.com www.hbektas.gazi.edu.tr www.hermetics.org www.hubyar.org www.karadenizim.net www.kultur.gov.tr www.level.com.tr www.msxlabs.com www.niksar.gov.tr www.ntvmsnbc.com www.osmanlimedeniyeti.com www.ozturkler.com www.patzinakia.ro www.sa.metu.edu.tr www.sadibayram.com www.sevgi.us/tarih-mitoloji www.starhack.org www.tokat.gov.tr www.tokatkulturturizm.gov.tr www.tozanli.org www.turan.org www.turhal.bel.tr www.turkcu.net

220

www.turk-islamkulturu.com www.turkleronline.com www.turkmania.com www.turkoloji.cu.edu.tr www.turktarih.net www.ulkuocaklari.org.tr www.varsak.net www.wikipedia.org

BİBLİYOGRAFYA

Açıkel,Ali;Artukabad Kazası Yer Adları(1455-1600),Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt:20,Sayı:2 ,Ankara 2003 Açıkel,Ali,Tanzimat Döneminde Tokat Kazasının İdari ve Nüfus Yapısındaki Değişiklikler(1839-1880),Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi , Cilt:27,No:2,Sivas, Aralık 2003 Emecan ,Feridun; “İlk Osmanlılar ve Batı Anadolu Beylikler Dünyası”, Kitapevi yay. İstanbul,2001 Halaçoğlu,Yusuf ; HVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu, İskân Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi: Türk Tarih Kurumu Yayınları Ankara,1997 Kafesoğlu,,İbrahim; Türk Milli Kültürü, Ankara 1977 Karataş, Cuma ; “Son Güçebe Baraklar: Tarih, Yaşam, Folklor”, Bumerang Yay. İstanbul,1998

221

Kenanoğlu,Ali-Onarlı,İsmail

;“Hubyar

Sultan

Ocağı

ve

Beğdili

Sıraç

Toplulukları” adlı yayınlanmamış eser Kurat,A.N.; IV-XVII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara 1972 Onarlı,İsmail; “Alevi Araştırmaları Üstüne”, Şahkulu Sultan Dergisi Sayı;1 , Şahkulu Sultan Külliyesi Vakfı Yay.,İstanbul,Ekim 1998 Onarlı,İsmail; “Şeyh Hasan Aşireti-Anayurttan Anadolu’ya” , Aydüşü Yay. İstanbul, 2001 Onarlı,İsmail; “Hamza Baba” ,Can Yay. İst.anbul,2001 Orhonlu,Cengiz; Yay.,İstanbul,1987 Ögel,B.; Türk Kültürünün Gelişme Çağları, Ankara 1979 Tanyıldız,Güler ;“Beydili’yi Ararken”, Yeni Hayat Dergisi , Sayı: 62, İstanbul,Aralık 1999 Tokadî ,Hüseyin; Türk Tarihinde ve Kültüründe Tokat Sempozyumu , 2-6 Temmuz 1986 ,Tokat. Türkay,Cevdet; “Başbakanlık Arşiv Belgelerine göre Osmanlı İmparatorluğunda Oymak, Aşiret ve Cemaatler”, İşaret Yay. İstanbul, 2001 Yalman ,Ali Rıza ;“Cenupta Türkmen Oymakları”, Haz. Sabahat Emir, Kül Bak.Yay. Cilt: I ,Ankara, 1977 “Osmanlı İmparatorluğu’nda Aşiretlerin İskânı”, Eren

222

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->