You are on page 1of 284

Sanat ve Kuram Dizisi

Ayrnt Yaynlar

AYllNTI

1941 ylnda Bulgaristan'da dodu. Sofya niversitesi'nde dilbilim renimi grd. (iazl'll' I

olarak alt ve 1966 ylnda doktorasn tamamlad. O yl, Sosyal Antropoloji Enstiliisii' ,.
Claude Levi-Strauss'a yardmc olarak almak zere Paris'e geldi. Philippe Sollers, Midrl
Foucault ve Rolad Barthes'n bulunduu Tel Quel grubuna katld ve Jacques l.u:m'
seminerlerini izledi. Dilbilim eitimi ile antropolojik ve psikanalitik bilgiyi kaynatrd. c,:k

gemeden Fransz dnce dnyasnn ve ada "eletirel teori"nin nde gelen figrlcridt
biri oldu. Paris VII niversitesi'nde dilbilim ve (Freudcu-olmayan) psikanaliz dersleri verdi.
Ayrca felsefe, semiyotik, eletirel teori gibi farkl disiplinler arasnda da almalar yrtii,
Esas olarak modern ve modernist (zellikle avangard) edebi metinlerin analizini hcdl'lk
di. Brksel zgr niversitesi'nden onursal doktor unvan ald. 1997'de Fransz Lcgion
d'Honeur nianna layk grld. Ayrca Kolombiya niversitesi'nde misafir profesr olarak,
Umberto Eco ve Tzvetan Todorov ile birlikte Edebi Semiyoloji krsnn daimi yesidir.
Uluslararas Semiyoloji Dernei genel sekreteri ve ok sayda yaynn editrln yapmak
tadr. Eserleri arasnda yer alan, Semeiotike: Recherches pour une semanalyse (1969), Le Tcxt:
du roman: approche semiologique d'une structure discursive transformationnelle (1970) ve
La R!volution du langage poetique: l'avant-garde a la fin du Ji61[e siecle (1974) metinleraras

analiz eserler idir. Des Chinoises (1974); La travers!e des signes (1975); Pouvoirs de l 'horreu r'dc
ise (1980) [Korkunun Gleri] narsisizmin ve irencin psikanalitik, felsefi ve dilbilimsel
ierimleriyle ilgilenir; Le langage cet inconnu (1981); Histoire d'amour'da {1983) "ak-ilikisi,

ak- esnesi "ni inceler ve edebi teorideki ifadesi zerinde durur; Au commencemenl !tait

l 'amour'da (1985) psikanaliz ile inan arasndaki ilikiyi irdeler; Les Nouvelles Maladies de
l'ame; Soleil noir (1987) melankoli ve depresyonu sana ts al tezahrleriyle inceler; Etrangers
a nous-memes (1988) rklk, yabanc dmanl sorunlarn milliyetilikle ilintilendirerek
inceler. Les Samourai's (1990), Le Temps sensible, La Revolte intime, Visions capitales. Le g!nie

jeminin, Contre la depression nationale, Le feminin et le sacre, Proust: questions d'identite ve


Visions capitales ... son eserleri arasndadr.

Julia Kristeva

Korkunun Gleri
renlik zerine Deneme
Julia Kristeva

Ayrnt: 433

Sanat ve Kuram Dizisi: 14

l(orkunun Gleri
irenlik zerine Deneme

Julia Kristeva

Kitabn zgn Ad

Pouvoirs de l'horreur

Franszca'dan eviren

Nilgn Tutal

Yayma Hazrlayan
Ik Ergden

Son Okuma

Mehmet Celep

Editions du Seuil/1980
basmndan evrilmitir.
Editions du Seuil
Bu evirinin Trke yayn haklar
Ayrnt Yaynlar'na aittir.
Kapak llstrasyonu
Sevin Altan

Kapak Tasarm

Deniz elikolu
Kapak Dzeni
Gke Alper

Dizgi

Esin Tapan Yeti

Bask

Kayhan Matbaaclk San. ve Tic. Ltd. ti.


Davutpaa Cad. Gven San. Sit. C Blok No.:244 Topkap/stanbul
Tel.: (0212) 612 31 85
Sertifika No.: 12156

Birinci Basm 2004


kinci Basm 2014
Bask Adedi 1000
ISBN 978-975-539-430-5
Sertifika No.: 10704

AYRINTI YAYINLARI
Basm Datm Tic. San. ve Ltd. ti.
.
Hobyar Mal. Cemal Nadir Sok. No.:3 Caalolu - Istanbul
Tel.: (0212) 512 15 00 Faks: (0212) 512 15 11
www.ayrintiyayinlari.com.tr & info@ayrintiyayinlari.com.tr

Korkunun Gleri
renlik zerine Deneme
Julia Kristeva

SANAT VE KURAM D ZS
POSTMODERN EDEBYAT KURAM!
NiallLucy
KES YAPITIR
Kltr, Kimlik ve Karayip Mzii
Dick Hebdige
EYTAN
Yz Olmayan Maske

Luther Link

KUTSAL RUH
Michel Tournier

Peter de Bolla

FLAMENKO

Tutku, Politika ve Popler Kltr


William Washabaugh

ARAP DNYASINDA MZK


Tarab Kltr ve Sanatl
A.J. Racy
ATVEGNE

Platon Sanatlar Niin Dlad?


iris Murdoch

BLUES TARH

GERECIN GER DN
Yzyln Sonunda Avangard
Hal Poster

TANGO

SANATTA ANLAMINGRNTS
mgelerin Toplumsal levi
Richard Leppert

SANATIN l DI

SANATIN SONUNDAN SONRA


ada Sanat ve Tarih in Snr izgisi
Artl ur C. Danto

eytann Mzii
GilesOakley
Tutku'nun Ekonomi Politii
Marta E. Savigliano
Bir Kltr Tarihi
Larry Shin

SANAT VE PROPAGANDA
Kitle Kltr anda Politik mge
Toby Clark
FOTORAF
erevedeki Gizem
Mary Price

KURMACA NASIL LER?

JamesWood

GLERYZL SOHBETLER
Mehmet Gleryz
ZORAK GZELLiK
Hal Poster

MONA LISA KAIRILDI


Sanatn Bizden Gizle dikleri

ANALiTiK RF.SIM ZMLEMELER


Le yla Varlk entrk

EDEBYAT KURAMI

NATI BR BAHAR
Krte ve Krte Edebiyat
Vecdi Erbay

Darian J.eader

Giri/Geniletilmi 2. bas m
Terry Eagleton

EDEBYAT VE K T LK

SIRADAN OLANIN BAKALAIMI


Arthur C. Danto

ZAMAN TNEL!

BUNU BEN DE YAPARIM


Christian Saehrendt

Georges Bataille

Denemeler ve Notlar
john Fowles

KORKUNUN GLER
irenlik zerine Deneme
Julia Kristeva
KATiLLER, SANATILAR VE
TERRSTLER
Frank Lentricchia & Jody McAuliffe
GRLTDEN MZ!GE
Mziin EkonomiPolitii zerine
Jacques Attali

GZELLK SEMPTOMU

Francette Pacteau

RABELAIS VE DNYASI
Mihail Bahtin

SANAT VE SORUMLULUK
lk Felsefi Denemeler
Mihail Bahtin

SANAT

VE ESTETiK

SANAT DNYALARI
Howard S. Becker
ARABESK
Uur Kkkapian
ROMAN KURAMINA GR
Zekiye Antakyalolu
YAZMA CESARET
Nihan Kaya
HiL!CiN ZGORLOCO
Ajansal Sanat
Ceren Selmanpakolu

KARNAVALDAN ROMANA
Mihail B a ht in

indekiler

- renlik Yaklam
.
- Korkulan ey
.
- Kirlilikten Murdarla
. .
- Kutsal Kitap'taki Bayalk Anlaynn Semiyotii.. .
- Dnyay Gnahtan Arndran
- Celine: Ne Oyuncu ne de Kurban
- Ac/Dehet.
.
.
- Bize Ebediyeti Kahreden u Kadnlar
- "Musevi Olmak ya da lmek"
- Balangta ve Sonsuz
- Korkunun Gleri
.
.
- Dizin

9
. 45
73
111
1 39
1 63
1 75
197
2 19
239
263
273

.............................................. ........................

...................................... ...................................... ..

................................................... .. .........
..... .....

.. . . . ...... . . . . . . . . . . . ..........................
. . .......................................

................................................ ....................... ........


...................... . . . . . . ......

................................................

..............................................................

..................... ...... .......................................

...........................................................................................

renlik Yaklam

Nasl ki yoksa ebedi yanss olmayan bir hayvan;


kah efkatli kah acmasz tanrnn gazabna
uramayan gzbebei de yoktur iren ve aalk
Victor Hugo, La Legende des siecles

NE ZNE NE NESNE
Varln kuralsz, zvanadan km bir ieriden ya da dar
dan kaynaklandn sand, tahamml ve tahayyl edilebilir
olasln dna defedilmi bir tehdide kar o iddetli, karanlk
isyanlarndan biridir irenme. Tehdit orada, ok yakndadr ama
zmsenemez. Arzuya dil dker, onu hrpalar, byler ama arzu
batan karlmaya yanamaz. Telaa kaplarak geri ekilir. Tiksi
nip yadsr. Bir kesinlik, utan verici olandan korur onu; gurur
duyduu, tutunmaya alt bir kesinliktir bu. Ama eanl olarak
drt, o spazm, o srama, imkansz olduu denli batan kar
c da olan bir baka yere yine de srklenir. Bir ekme ve itme
o

kutbu, musallat olduu kiiyi sanki kalamaz bir bumerang gibi


hi durmadan, szcn gerek anlamyla, kendinden geirir.

13

renme yakama yaptnda, byle adlandrdm bu duygu


lar ve dnceler yumann, doruyu sylemek gerekirse tanm
lanabilir bir nesnesi olamaz. ren, karmda duran, adlandrdm
veya tahayyl ettiim bir nesne

[ob-jet]* deildir. Sistematik arzu

araynda "kk teki nesnesi" bir trl yakalanmadndan,


karmda duran bir oyun nesnesi

[ ob-jeu]** de deildir. ren,

bana birinin ya da baka bir eyin desteini salayarak ksmen


bamsz ve zerk olmam salayacak balant da deildir. ren,
nesnenin niteliklerinden yalnzca zne-ben'in Uel kart olma ni
teliine sahiptir. Nesne, zne-ben'e kartlyla beni bir anlam
arzusunun krlgan yapsnda dengeye kavuturur; bu anlam ar
zusu beni nesneyle belirsizce ve sonsuzcasna trdeletiren bir
anlam arzusudur. Tam tersine,

iren olan, dm nesne ise radi

kal olarak bir dlanmtr, beni anlamn kt yere doru s


rkler. Efendisiyle zdeleen bir "ben" [moi], yani bir stben onu
aka darya defetmitir. ren darsdr, oyun kurallarn ka
bul etmiyor gibi gzkt btnn dnda yer alr. Gelgelelim
iren, srgn edildii yerden efendisine meydan okumaya de
vam eder. (Efendisinden) habersiz, bir boalmay, bir rpnmay,
bir l tahrik eder. Her benin kendi nesnesi, her stbeninse
kendi irenci vardr. ren ne beyaz bir rtdr ne de bastrma
nn yaratt dingin can sknts; iren, bedenleri, geceleri ve
sylemleri iki ucundan ekitiren arzunun deikeleri ve dn
mleri de deildir. Ama iren, hoyrat bir acdr, ycelmi ve ha
rap olmu bir "zne-ben"in kabullenmek zorunda kald bir
acdr; nk "o" bu acy babann hesabna der (babaya de
mek, baba sap knl, baba yorumu mudur?.):*** Bu acya, teki
nin onu ekmemi arzuladn tahayyl ettiim iin katlanrm.
Bulank ve yitip gitmi bir yaamdan artakalanlardan ksmen ha
trlar gibi olduum, ama u an benden tamamen ayr ve tiksin
bir ey olarak yakama yapan bir yabanslk, aniden youn bir
ekilde belirir. Ben deil. u da deil. Ama hibir ey de deil. Bir
Nesneyi ob-jet'nin karl olarak kullandk. Ancak Kristeva objet szcn,
ob-jet eklinde yazarak jet ile jeter yani atmak fiiline gnderme yapar; szck
Latince'den gelen ob nekiyle nde ya da karda duran ey anlamn kazanr. (.n.)

** " nde ya da karda duran oyun, zevk nesnesi" anlamna gelir. (.n.)
*** demek olarak karladmz szcn Franszca'daki karl vevser'dir.
Bunu izleyen parantezde Kristeva sapknlk anlamna gelen perversion szcn
pere-version eklinde yazarak iin iine babann ve yorumun girdiini belirtmek is
ter. (.n.)

14

ey olarak tanmlayamadm bir "bir ey". Anlamsz olmayan ve


beni kerten anlam-olmayann arl. Var olmayn ve sanr
nn, farkna vardmda beni hiletirecek bir gerekliin snrn
da. ren ve irenme orada benim korkuluklarmdr. Kltrme
doru atlan ilk admlardr.
SAF-OLMAYAN

Yiyecekten, kirden, atktan, pislikten tiksinme. Beni koruyan


spazmlar ve kusmalar. Beni kirden, dkdan, pislikten ayran ve
uzaklatran irenme ve mide bulants. Gizli anlamann, ayn
anda iki yanda birden olmann, ihanetin alakl. Beni bu alak
la ynelten ve bundan uzaklatran byleyici irkilme.
renmenin en temel ve en arkaik biimini belki de yiyecekten
tiksinme oluturur. Stn yzeyindeki, o savunmasz, bir sigara
kad gibi ince, trnak krpnts gibi nemsiz tabaka gze arpt
nda, "dudaklarla temas ettiinde, grtlakta, daha aada midede,
karnda, tm i organlarda ortaya kan bir spazm bedeni kasar,
gzyalarn ve safray harekete geirir, kalpte arpntya yol aar,
aln ve elleri sicim sicim terletir. Bulant, gzleri karartan ba dn
mesiyle beni stn kayma karsnda iki bklm geriye iter ve
onu bana sunan anneden ve babadan beni ayrr. "Ben" onlarn
arzusunun gstergesi olan bu eyi istemem, "ben" onun hakkn
da bir ey bilmeyi reddederim, "ben" onu zmsemem, "ben" onu
dar atarm. Ama, bu besin, anne ve babann arzusundan baka
bir yerde var olamayan "ben"im [le moi] iin bir "teki" de olma
dndan, kendimi oluturmaya altm ayn edimle aslnda
kendimi dar atarm, kendimi tkrrm, kendimden tiksinirim.
Bu nemsiz detay, ama anne babamn amalad, stlendii, tak
dir ettii, bana dayatt detay, bu hi, beni sanki bir eldiven gibi,
barsaklarm azma gelmi bir ekilde tersime evirir: Bylelik
le onlar, anne ve babam, benim lmm pahasna bir tekine d
nmekte olduumu grrler. Bu dnm yolculuunda,
hkrn ve kusmuun yaratt kaslmadan kendimi douru
rum. Semptomun dilsiz ortaya k, bir rpnmann yank uyan
dran, kukusuz simgesel bir sistemde kaytl, ama semptoma
yant vermek iin bu sistemle ne btnlemeyi isteyen ne de b
tnleebilen iddeti, orada tepki verir, boalr. Tiksindirir.
15

Engellenemeyen rme, iren ve l ey olarak ceset (cade


re*, lmek, dmek), onunla krlgan ve yanltc bir rastlantyla
kar karyaymasna yz yze gelen kiinin kimliini daha id
detli bir ekilde altst eder. Kanl ve irinli bir yarann, terin veya
rmenin yavan ve keskin kokusu, lm anlamna gelmez. An
lamlandrlm lm -rnein dz bir ansefalografi- anlayabilir,
ona tepki verebilir veya kabul edebilirim. Ama makyajsz ve mas
kesiz bir gerek tiyatro misali atk ve ceset, bana yaayabilmem
iin durmakszn uzaklatm eyi gsterir. Bu svlar, bu kir, bu
dk, yaamn zor katland, lm skntsyla katland eyler
dir. lmle kar karya kaldmda, yaayan varlk olma halimin
snrlarnda yer alrm. Bedenim canlln bu snrlardan alr. Bu
atklar yaayabilmem iin atlr, bu atlma atla atla bana geriye
hibir eyin kalmad ve bedenimin tamamen snr tesine geti
i, lye, cesede dnt ana kadar devam eder. Eer pislik,
olmadm snrn te yan anlamna geliyorsa ve bana var olma
imkan tanyorsa, atklarn en tiksindiricisi olan ceset, her eyi
kuatan bir snrdr. Darya atan artk ben deilim, "ben" dar
ya atlanm. Snr, bir nesneye dnmtr. Nasl olur da snrsz
olabilirim? u ann tesinde varolduunu tahayyl ettiim veya
size seslenebilmek, sizi dnebilmek iin halsinasyonunu kur
duum bu baka yer, defedilmi ve irenletirilmi haliyle imdi
burada, "benim" dnyamdadr. Bu durumda dnyadan yoksun
kaldmdan baylrm. Amasz genlerle tka basa dolu morgun
klar altnda yatan bu srarc, bu i, bu kstah eyde, artk ayrt
edilemeyen ve bu yzden artk hibir anlama gelmeyen bu eyde,
snrlar silinen bir dnyann yokoluunu seyrederim: baylma.
Ceset -Tanry hesaba katmadan ve bilimin dnda dnld
nde- irenliin zirvesidir. Ceset, yaam yamalayan lm
dr. ren. Tpk ayrlamadmz, kendimizi koruyamadmz
bir nesne gibi dar atlandr. Hayali tuhaflk ile gerek tehlike
bizi arr ve eninde sonunda bizi yutmay baarr.
Demek ki iren klan, kirlilik ya da hastalk deil, bir kimlii,
bir sistemi, bir dzeni rahatsz edendir. ren, snrlara, konum
lara ve kurallara sayg gstermeyen bir eydir. Arada, mulak ve
karm olandr. Hain, yalanc, vicdan azab duymayan sulu,
utanma duygusu olmayan tecavzc ve kurtardn iddia eden
* Latince l beden. (.n.)

16

katildir... Her su, yasann dayankszlna iaret ettiinden i


rentir; ama nceden tasarlanan su, sinsi cinayet, ikiyzl inti
kam, yasann dayankszln ok daha iyi tehir ettiklerinden
daha da irentirler. Ahlak reddeden kii iren deildir; ahlak
szlkta, hatta yasaya sayg duymamann aka ifadesi olan suta,
isyankar, zgrletirici ve intihara ynelik bir suta bile saygde
er bir ey olabilir. ren olan ise ahlakd, anlalmaz, tereddt
l ve phelidir: Gizli bir terr, yze glen bir kindir, bir bedene
duyulan ama onu yanp tututurmak yerine takas eden tutku, bizi
satan bir borlu, arkadan baklayan bir dosttur...
Auschwitz'den bugn geriye kalanlarn sergilendii bir mze
nin karanlk salonlarnda bir yn ocuk ayakkabs gryorum
ya da baka bir yerde daha nce grm olduum, mesela bir
Noel aacnn altnda grdm bir eyler, sanrm oyuncak be
bekler var. Beni kanlmaz bir ekilde zaten ele geirecek lm,
yaadm evrende beni ondan kurtarmas gereken eye, rnein
ocuklua, bilime ve benzeri eylere kartnda, Nazi irenlii
zirvesine ular.
BENLKTEN GRENME

rencin zneden hem yardm istedii hem de onu bozguna


uratt doruysa eer, kendini kendi dnda arama abalarn
dan bitkin dm bu zne, .imkanszla ieride karlatnda;
imkanszn tam da kendi varln, irencin ta kendisinden baka
bir ey olmayan varln oluturduunu grdnde, kendini g
cnn doruklarnda deneyimler. zne bu deneyiminin doruk
noktasna kendi benliinden irenerek ular; bylelikle zne,
tm nesnelerinin, kendi varlnn temellerini atan balangtaki
yitime dayandn grr. Tm irenmelerin, aslnda her varln,
anlamn, dilin ve arzunun zerinde temellendii eksikliin kabul
edilmesi olduunu gsteren tek ey, benlikten irenmedir. Eksik
lik szc genellikle hep abucak geitirilir. Bugn psikanaliz
yalnzca szcn sonunda az ok fetilemi bir kullanmn he
saba katmaktadr: "eksiklik nesnesi". Ama kii bizatihi eksiklik
deneyimini mantksal olarak varln ve nesnenin -nesnenin var
lnn- ncl olarak tahayyl ederse (ki tahayyl etmelidir,
nk burada temelleri atlmakta olan ey imgelemin ileyiidir),
tek gsterilenin irenme, hatta benlikten irenme olduunu anla17

yacaktr. yleyse, onun gstereni edebiyattan bakas olamaz.


Mistik Hristiyan alemi benlikten tiksinmeyi, Tanr'nn huzurun
da tevazunun nihai kantna dntrmtr. "Kudretli bir pren
ses olmasna ramen, zellikle kendini alaltmaktan holanan"'
Azize Elisabeth buna delalet etmektedir.
Snamada da sorun yine ayndr, ama bu kez sekler nitelikte
dir: renme, idi edilmi olduunu kabul ederek sapkn kaa
maklarndan vazgeen, artk kendisini en deerli "olmayan nesne"
olarak sunan herhangi bir kii asndan sekler bir nitelik kazan
mtr; nk bedeni ve benlii artk safln yitirmi, dknle
mi ve irenlemitir. Daha sonra greceimiz gibi, bizi bu
noktaya analitik tedavinin sona ermesi ulatrabilir. Szgelimi
mazoizmin ektirdii aclar ve tattrd zevkler byledir.
"Endielendirici tuhaflk"tan tamamen farkl ve daha iddetli
olan irenme, yaknlarn tanmayarak ina edilir: renmeye hi
bir ey, hatta bir an krnts bile tandk gelmez. Ebeveynlerini
ok erken yutmu bir ocuu tahayyl ediyorum; "tek bana" on
lardan korkan ve kendini kurtarmak iin ona verilen hibir eyi
kabul etmeyen, armaanlar, nesneleri reddeden ve kusan bir o
cuk. Bu ocuk irenme duygusuna sahiptir, sahip olabilir. Bu o
cuk, eyler onun iin var olmadan, dolaysyla anlamlandrlabilir
olmadan nce, onlar itkinin egemenlii altnda dar atar ve et
raf irenle evrili kendi alann oluturur. nanlmaz figr. Kor
ku, ocuun itlerle evrili bu alann kusulmu, dar atlm ve
dknlemi bir baka dnyayla pekitirir. Bu ocuk, anne sevgi
sinin yerine bir boluu veya daha doru bir ifadeyle, babann
szne karlk sz olmayan anne nefretini yutmutur. ocuk
bkp usanmadan bu nefretten arnmaya alr. Bu tiksintide ne
tr bir teselli bulur? Belki de, mevcut ama sarslm, seven ama
dengesiz bir baba, sadece bir hayalet, ama srekli ortaya kan bir
hayalet. O olmadan, bu inanlmaz ocuk belki de kutsalla dair
hibir anlama sahip olamayacaktr; bo zne olarak, kendisini
hep dknlemi "olmayan nesne" hurdalyla bir tutacaktr,
oysa irenmeyle silahlanarak bu hurdalktan kurtulmaya da al
r. nk irencin varlk kazand kii, deli deildir. ocuk an
nenin dokunulmaz, imkansz, mevcut olmayan bedeni karsnda
onu donduran uyuukluktan, nesnelerle, daha dorusu nesnele1. Saint Franois de Sales, Introduction a la vie devote, Cilt III, 1.
18

rin temsilleriyle gnl balarn koparan uyuukluktan, tiksintiy


le bir szc -korkuyu- yaratr. Fobik kiinin tiksintiden baka
nesnesi yoktur. Ama, bu "korku" szc, hareketli sis, ele gelmez
nem ortaya kt anda bir serap gibi yok olur ve dilin tm sz
cklerini yoklukla, sanrl ve hayaletimsi prltyla donatr. Korku
bylece paranteze alndndan, sylem bu baka yerle, tiksindi
ren ve tiksinilen ykle, eriilemez ve mahrem hafza zeminiyle,
yani irenle yzlemesi kouluyla dile gelebilecektir.
BLNDIININ TES

Farkl bir ekilde ortaya koyulacak olursa, arzu daima nesnele


re duyulsa da arzunun ayakta tutmad hayatlar da olduu ak
tr. Bu tr hayatlar dlanmaya dayanr. Bu hayatlar, yadsma
[negation] ve onun kipleri olan kural ineme, inkar [denegation]
ve forklzyon* ile ifade edilen nevrotik veya psikozlu olarak ta
nmlanan yaamlardan tamamen ayrlrlar. Bilind kuram yad
smann diyalektiine dayandndan dolay bu yaamlarn
dinamii bu kuram tartma konusu eder.
Bilindii zere bilind kuram, ieriklerin (duygularn ve
temsillerin) bastrldn varsayar. Bu ieriklerse, bastrldklar
iin bilince ulaamaz ve znede ya dilin (lapsuslar vs.) ya bedenin
(semptomlar) ya da her ikisinin {sanrlar vb.) dnmne yol
aar. Freud bastrma kavramyla balantlandrarak, inkar kavra
mn nevrozu dnmek iin, forklzyonu ise psikozu tanmla
mak iin nerdi. Bu iki tr bastrmann simetrisizlii, inkarn
nesneyle ilgili olmasyla ve forklzyonun bizzat arzuyu etkileme
siyle (Freud'un izinden giden Lacan bunu, "Babann Adnn fork
lzyonu" olarak yorumlar) balantl olarak artar.
Gelgelelim, iren [ab-ject] ve daha zgl olarak da fobi ve
benlik blnmesi (bunu daha sonra greceiz) dikkate alndn
da, bilindna atfedilen yadsmacln [ negativite] bu tezahrle
rinin (ki Freud bunlar felsefeden ve psikolojiden miras almtr)
hkmlerini yitirip yitirmedii sorgulanmaldr. "Bilind" ie
rikler, iren, fobi ve benlik blnmesi durumlarnda dlanm
bir nitelie sahiptirler; ama tuhaf bir biimde dlanmlardr:
zne/nesne arasnda keskin bir farkllamay salayacak kadar
*

Forclusion: Psikanalizde tahamml edilemez temsillerin znenin bilindna ula


madan nce yadsnd psiik mekanizmay anlatr. (.n.)

19

radikal bir ekilde dlanmamlarsa da, bir savunma, bir reddet


me, ama ayn zamanda yceltici bir ina konumunun oluabilmesi
iin yeterli bir ekilde dlanmlardr. ren, yani fobi ve benlik
blnmesi durumlarnda ortaya kan temel kartlk, sanki Ben
ile teki arasndaki, hatta daha arkaik bir kartlk olan erisi ile
Dars arasndaki bir kartlk gibidir. Sanki bu kartlk, nevro
tik durumlarda ortaya kan Bilin ve Bilind arasndaki kart
ln yerine gemektedir.
Ben/teki, erisi/Dars arasndaki mulak kartlk -kat
ama geirgen, iddetli ama belirsiz kartlk- yznden, nevrotik
lerde "normalde" bilind olan duygular ve dnceler, snr kii
likli hastalarn ( borderlines) sylemlerinde ve davranlarnda
aikar veya bilinli hale gelirler. Bu duygular ve dnceler, "snr
kiiliklerin" yarglayan bilinciyle btnlemeksizin genellikle onla
rn simgesel pratiklerinde aka ortaya kar. Sz konusu duygular
ve dnceler bilin-bilind ayrmn geersiz kldklarndan
tr, "snr kiilikli" zneler ve sylemleri, bilimsel ya da rasyona
list sylem biiminden [discursivite] daha ok, yceltici ("estetik" ya
da "mistik" vb.) sylem biimine yatkndrlar.
"NEREDE?" DYEN BR SRGN

rence varlk kazandran kii, zdelemek, arzulamak, ait ol


mak ya da reddetmek yerine (kendisini) yerletiren, (kendisini)
ayran, (kendisini) konumlandran ve dolaysyla da gezip dolaan
bir dlanmtr. Bir anlamda sitasyonisttir [durumcu] ama gl
meyi bilir; nk glme tiksinmeyi konumlandrmann ve konu
mundan etmenin bir biimidir. Zorunlu olarak ikil [ dichotomique]
ve biraz manici olan bu kii bler, dlar ve doruyu sylemek ge
rekirse tiksintilerini tanmaktan yana olmasa bile, onlar hi de
yadsmaz. Ayrca genellikle, kendisini tiksintiye dahil eder, ayrm
larn gerekletiren neteri bylece kendine de vurur.
Kendini "varl" hakknda deil, yeri hakknda sorgular:
"Kimim?"den ziyade "neredeyim?" diye sorar. nk, defedilmi
in, dlanmn kafasn megul eden mekan, asla tek olmad
gibi trde ve tmletirilebilir de deildir. Bu mekan ncelikle b
lnebilir, katlanabilir ve faciams bir mekandr. Alanlar, diller,
eserler inacs olan dlanm kii, kendi evrenini hi durmadan
snrlandrr ve bu evrenin akkan snrlar (nk bu snrlar, ol20

mayan-nesneyle, irenle oluturulmutur) salamln srekli


tartma konusu eder ve onu srekli yeniden balamaya iter. Yo
rulmaz bir inac olan dlanm, aslnda yolunu yitirmi bir kii
dir. Sonsuz bir gecenin yolcusudur. Cezp eden sahte nesnenin
temsil ettii tehlike ve kayp duygusunu yaamtr, yine de ondan
uzaklat anda bile onunla riske atlmaktan kendini alamaz. Yo
lunu ne kadar yitirirse, o kadar kurtulur.
ZAMAN: UNUTMA VE GK GRLEMES

nk, yolunu yitirmi bu kii hazzn dlanm mekandaki


bu yititen alr. Srekli ayr durmaya alt bu iren, aslnda
onun iin hafzaya hep yeniden kaydolan bir unutma alandr. Si
linmi bir zamanda iren, arzuyu bir mknats misali kendine
eken bir kutup ilevi grm olmaldr. Ama unutmann kl
imdi bir ekran hizmeti grmektedir ve tiksintiyi ve bulanty
yanstmaktadr. Temiz (yutulan ve yutulabilir anlamndaki temiz)
kirli hale gelir, aranan ey srgne, bylenme utanca dnr.
Bylece unutulan zaman aniden belirir; bir olay anlk ve parlak
bir imek misali anmsanr; bu eer yeterince zaman olup da
zerinde dnlebilseydi iki kart szc birletirebilecek bir
olay olurdu, ama imek gibi anlk ve hzl olmas nedeniyle abu
cak kaybolup gider. renmenin zaman ifte bir zamandr: Unut
mann ve gk grlemesinin, rtk sonsuzun ve ifann patlak
verdii ann zaman.
HAZ VE DUYGU

Ksacas haz. nk yolunu yitirmi kii, kendisini bir nc


Tarafn [ Tiers] edeeri olarak grr. Bu nc Tarafn yargsn
dan emin olur, mahkum etmek iin onun gcn kullanr, unut
mak veya unutmann rtsn paralamak iin, ama ayn
zamanda kendi nesnesini geersiz nesne olarak kurmak iin onun
yasasna dayanr. Defedilmi [ chute] nesne olarak, tekinin tepe
den indirdii [parachute] nesne olarak kurmak iin. l yap ol
duunu ve bu yapnn en nemli parasn tekinin
oluturduunu varsayalm, ancak bu lsz bir "yap"dr, sanki
bir facia topolojisidir. nk, teki bir alter ego ya dntn
den, znel trdeliin olutuu genin kutbunu elinde tutma
y brakr ve nesneyi hazdan baka bir eyle eriilemeyen iren
'

21

bir gerein iine salar. Demek ki irenci olduu haliyle hazdan


baka hibir ey var edemez. rencin ne olduunu bilmeyiz, onu
arzulamayz ama ondan haz alrz. Bu youn ve acyla dolu bir
hazdr. Bir tutkudur. Tpk arzunun kk teki nesnesinin, ben' in
[le moi] tekide yansyabilmek iin imgesinden vazgetii krk
aynayla birlikte paraland hazdaki gibi, irencin hibir nesnel
yan, hatta nesneye zg [ objectal] bir yan yoktur. ren yalnzca
bir snrdr; alter ego'ya dnen tekinin, "ben"in kendisiyle z
deleerek yok olup gitmemesi ve bu yce yabanclamadan de
ersiz bir yaam da oluturabilmesi iin izin verdii tiksinti veren
bir armaandr. Sz konusu olan, znenin iinde yittii bir haz,
ama ayn zamanda tekinin tiksinletirerek znenin iinde hep
ten yok olmasn engelledii bir hazdr. Bylece irencin saysz
kurbanlarnn neden bylenmi, uysal ve rza gsteren kurban
lar olduunu anlarz.
renme kukusuz snrdr ama zellikle mulaklktr. nk
irenme, zneyi, onu tehdit eden eyden ayrsa bile, bunu radikal
bir ekilde yapmaz; tam tersine onun srekli tehdit altnda oldu
unu itiraf eder. Ama ayn zamanda irenme, bizzat bir yarg,
duygu, mahkum etme, sevgi gsterisi, gstergeler ve itkiler kar
m olduu iin de mulaktr. renme, nesne-ncesi [pre-objectal]
ilikinin arkaizminden, bir bedenin varolabilmek iin kendisini
tekinden ayrd ok eski iddetten, anlamlandrlan eyin sn
rn yitirdii ve yalnzca belirlenemez duygunun edimde bulun
duu geceyi alkoyar. Anlamn yasalar, ilikileri ve hatta yaplar
beni mahkum ettii ve koullandrd iin bana henz bir ey
olarak grnmeyen ey tarafndan duyguya garkolmuumdur.
rkm bedenim iin yasa anlamna gelen bu buyruk, bu bak,
bu ses ve bu jest, bir duygunun olumasn salar ve kkrtr, ama
henz bir gsterge deildir bu. Bu duyguyu benim amdan artk
zmlenebilir bir dnya olmayacak olan yerden dlamak iin,
onu saf bir kayp olarak grrm. phesiz, ben yalnzca bir ba
kas gibiyimdir: Ben'in, nesnelerin ve gstergelerin oluumunun
mimetik mant. Ama, ben (kendimi) aradn(m)da, (kendimi)
kaybettiin(m)de ya da haz aldn(m)da, "ben" heterojen
deil(im)dir. Bu mulakln yaratt rahatszlk, honutsuzluk
ve ba dnmesi, kar isyann iddetiyle bir uzam oluturur; gs
tergeler ve nesneler bu uzamla birlikte belirir. Demek ki, erilmi
22

brlm, dokunmu, ikircil, trde olmayan bir ak, bir uzam


oluturur; bu uzam, teki bende alter ego olarak ikamet ettiin
den, bana tiksintiyle iaret ettii iin bana ait olduunu syleye
bildiim bir uzamdr.
Bylece, irenci evreleyen ve irenmeyi kap dar eden hete
rojen akn, ar derecede tekilemi [altere] bir insan hayvanda
zaten ikamet ettiini bir kez daha sylemi oluyoruz. Tiksinti
duymamn nedeni, Bir tekinin "ben" olacak eyin yerini ve ko
numunu igal etmi olmasdr. Bu teki, kendisiyle zdeletiim
ya da btnletiim bir bakas deil, beni ndeleyen ve bana sa
hip olan ve bu sahiplenmeyle beni var eden bir tekidir. Bu, be
nim oluumuma ncel olan bir sahiplenmedir. Bu ncelikle
kastettiimiz, bir babann cisimletirebilecei ya da cisimletire
meyecei simgeselin zaten bizden nce orada olmasdr. Anlam
lamann [signifiance*] insan bedeninden ayrlmazl.
LK BASTIRMANIN SINIRINDA

"lk" diyebileceimiz bir bastrma, ben'in, nesnelerinin ve tem


sillerinin olumasndan nce gereklemi olduu iin, szn
ettiimiz teki yznden irenci bir zneden ya da znenin nes
neleri olacak eyden ayran bir uzamn snrlar belirlenmitir.

"ikinci" bir baka bastumaya bal olarak oluan "ben, nesneleri


ve temsilleri" ise gizemli ve nceden atlan bir temele ancak son* Kristeva signifiance szcyle pratii dilde (langue) yaplan bir farkllama, kat
manlama ve yzleme uran kasteder. Bu ura konuan zne hattna iletiimse!
ve dilbilgisel olarak yaplanm bir anlamlandrma zinciri yerletirir. Signifiance di
lin verili bir alannda gerekletirilmesi olas ilemlerin dinamik sonsuzluuna ia
ret etmektedir. Kristeva'ya gre, psikanalitik bir pratik olan serbest armla
hastann konumas srasnda sadece entelektel olan deil, ayn zamanda duygusal
olan da dile gelir. Hastann anlalmas iin gstereni gsteren ve gsterilen eklin
de ikiye ayran dilbilimsel yaklamn yetersiz olduunu vurgulayan Kristeva'ya
gre, analitik szn (parole) tip temsil ieren gstergeleri dikkate alnmak zo
rundadr: szcklerin temsilleri (dilsel gsterene yakn), eylerin temsilleri (dilsel
gsterilene yakn) ve duygularn temsilleri (hareketli, ilk "yer deitirme" ve
"younlama"ya dayal srelere boyun een kaytlar). Bu son temsilleri Kristeva dil
sistemine ikin olduunu dnd simgesel ile kartlk iinde semiyotik olarak
adlandrr. Bylece dilsel temsillerin yan sra dil ncesi ya da dil sonras psiik tem
sillerin de dikkate alnmasn salar. Burada Platon'un Timaios'undaki arkaik, hare
ketli, istikrarsz ve Bir'i, babay ve hatta heceyi nceleyen ve metaforik olarak

besleyici ve annesel olarak tannlanan bir Khora'dan sz ettiine dikkati ekerek,


signifiance ile tm bunlar dile getirmeye altn vurgular. Bkz. Julia Kristeva, Au
commencement etait l'amour, Paris: Hachette, 1985, s.14-16. (.n.)

23

radan [a posteriori] kavuur. kinci bastrmann fobik, saplantl,


psikotik ya da daha imgelemsel tarzda genellikle tiksinme bii

minde geri dn, bize, insan evreninin snrlarn gsterir.


Bu snrda aslnda bilindnn olmadn syleyebiliriz. Bi
lind, temsiller ve (onlarla balantl olan veya olmayan) duygu
lar mant oluturduunda ortaya kar. Hatta bu snrda bilin,
oluum halindeki bir "ben"in uzaklamay srdrd uzamlarn
hala belirsizliini koruyan akkan snrlarn gsterenlere dn
trme hakkn elde edememitir. Bu nedenle bilindnn yrn
gesinde deil, zsel anlamda bedensel (semptom) olan ve daha
imdiden anlamlandran (gsterge) bir iarete her eye ramen
kavumu olan ilk bastrmann snrndayzdr: tiksinti, bulant ve
irenme. Arzudan deil, tahamml edilemez bir anlamlamadan
[signifiance] kaynaklanan ve anlam-olmayana ve imkansz geree
doru evrilen, ama (olmayan) "ben"e ramen yine de bir tiksinme
olarak ortaya kan nesnenin ve gstergenin uuculuu.
GSTERGENN NCLLER VE YCENN YEDEG

Bu aama zerinde biraz duralm. rencin bir olmayan-nesne


iin zaten bir gsterge balangc olduu kabul edilirse, onun ilk
bastrmann snrlarnda hem bedensel semptoma hem de ycelt
meye benzedii anlalr. Semptom: Yarmadan ekilerek dil, be
dende zmsenemeyen bir yabanc, canavar, tmr ve kanser
yaratr, bilindnn dinleyicileri bunu duymaz, nk yolunu
yitiren zne arzu patikalarnn dnda bzp kalmtr. Oysa
yceltme, aslnda adlandrma-tesinden [trans-nominal] ve nes
ne-tesinden [trans-objectal] baka bir ey olmayan adlandrma
ncesn
[pre-nominal] ve nesne-ncesn [pre-objectal]
adlandrma imkanndan baka bir ey deildir. Semptomda, i
ren beni kuatr, irence dnrm. Yceltmeyle irencin de
netimini ele geiririm. ren yceyle evrelenmitir. Ayn
gzergah sz konusu deilse bile, irenci ve yceyi var eden ayn
zne ve ayn sylemdir.
nk ycenin de nesnesi yoktur. Yldzl gkyz, ufukta yi
tip giden deniz manzaras, mor nl vitray beni bylediinde,
bir anlamlar, renkler, szckler ve okaylar demeti, titreyiler,
kokular, i ekiler, ahenkler belirir, beni epeevre sarar, ken
dimden geirir ve grdm, duyduum ya da dndm ey24

lerin tesine gtrr. Yce "nesne" dipsiz bir hafzann


esrimelerinde znr. Hafza, bu nesneyi, var olmak iin kendi
mi yitirdiim hayranln ltl noktasna duraklamadan durak
lamaya, andan anya, sevgiden sevgiye transfer eder. Bu nesneyi
fark ettiim ve adlandrdm anda, sz konusu nesne hafzay
sonsuzcasna derinletiren bir sr algy ve szc harekete ge
irir; zaten genellikle de daha nce harekete geirmitir. Bu du
rumda, k noktasn unuturum ve bulunduum evrenden ayr
ikinci bir evrende bulurum "kendimi": byk haz ve yitme. Yce,
algnn ve szcklerin tesinde deil, ama onlarla birlikte ve onlar
araclyla beni dolduran, aan, hem bizi bulunduumuz yerde
dlanmlara dntren hem de baka bir yerde farkl ve kusur
suz hale getiren fazladan bir eydir. Ayrm, imkansz kapanma,
yitirilen Btn, nee: Bylenme.
BALANGITAN NCE: AYRILMA

Bu durumda iren, henz drtlerden ayrt edilemeyen bir


"nesne"nin (esremli bir bak asndan) en krlgan, (artsrem
li bir bak asndansa) en arkaik yceltilmesi olarak grlebilir.
ren, nceden oluan, ama yalnzca ikinci bastrmann gedikle
rinde grnr hale gelen bir yapay-nesnedir. Dolaysyla irencin

ilk bastrmann "nesne"si olduu dnlebilir.


Peki, ilk bastrma nedir? Diyelim ki ilk bastrma, tekinin za
ten hep ikamet ettii konuan varln blme, reddetme ve tekrar
lama kapasitesidir. Ama bu kapasite bir blnme, bir ayrlma, bir
zne/nesne olumamken (henz ya da imdilik olumamken)
oluur. Niye? Belki de annelikten kaynaklanan sknt, iinde bu
lunduu simgeselde kendisini gerekletirme yetisine sahip ola
madndan.
Bir yandan iren, bizi, insann hayvansln topraklarnda ge
zindii o krlgan hallerle yzletirir. rnein ilkel toplumlar kl
trlerini, katletmenin ve cinselliin temsilcileri olarak tahayyl
ettikleri hayvana ve hayvansla ait tehditkar bir dnya olarak gr
dkleri irenten ayrt ederek oluturmulardr, yani kltr iren
cin snrlarnn gerisinde kalan blge olarak tanmlamlardr.
te yandan iren bizi, annenin varlndan henz dilsel zerk
lik sayesinde onun dnda varolamadan [ex-ister]* nce ayrlmaya
* Exister (var olmak) fiilini ex-ister eklinde yazarak Kristeva ex nekinin dar an
lamn vurgulam oluyor. (.n)

25

ynelik soyktmzdeki ilk yeltenilerimizle kar karya geti


rir. Sancl ve sakar ayrlma; gven verdii kadar da boan bir ikti
dara bamlla yeniden dnn hep pusuya yatp gzledii
ayrlma. Bir annenin simgesel kerteyi kabul etmektek i (ya da bu
kerteye kendisini kabul ettirmekteki) z orluu - ya da baka bir ifa
deyle babasnn ya da kocasnn temsil ettii fallus' la yaad skn
tlar- gelecein znesinin doal barna terk etmesine yard m
edecek bir doaya kesinlikle sahip deildir. ocu k, annesinin onay
lanmas iin gsterge [indice] ilevi gryor diye ocuun zerkle
mesi ve onaylanmas iin annenin arac ilevi grmesinin hibir
nedeni yoktur. Bu grtlak grtlaa mcadeleye bir nc kiinin,
mu htemelen babann tayabilecei simgesel aydnlanma gelecein
znesinin - stelik salam bir drtsel oluuma sahip bir zneyse
bu- , anneden kp da irence dnecek eyle istemeyerek sava
mas na yardmc olur. T iksinerek, dar atarak; kendisinden tiksi
nerek, kendisini dar atarak, irenletirerek [ab-jectant] savar.
nsan-varln kendisi olabilmek iin bir bakasyla zdelii
olan mimetizm b u varl biimlendiren savata aslnda mantksal

Gibi olmadan nce,


ayrr, reddeder, irenletirir [ab
jecte] . renme, znel artsremi de kapsayan bir anlamyla narsi
sizmin bir nkouludur. renme narsisizmle birlikte varolur ve

ve zamansal ol arak sonradan ortaya kar.


"b en" yoktur, ama b u "ben"

narsisizmi srekli krl ganla trr. Kendimi hayranl kl a seyretti


im veya zdel etiim az ok gz el imge, bir irenmeye dayanr.
Bu imge irenmeyi, srekli denetimci b as trma kendini koyuver
diinde paral ar.

"KHORA,"* NARSSZMN HAVUZU


lk b astrma denilen Freudcu eliki zerinde b iraz duralm .
Sz konusu ol an, tuhaf b ir ilklik, b astrl ann yerinde gerekten

* Kristeva gstergeseli anne bedeninin igal ettii uzanm tahakkm altna ald

diil bir deyim olarak tanmlar. Bylece Kristeva ilk defa Platon'un Timaios'unda
kullanm olduu khora szcn, gstergesel khora (uzam, blge) olarak yeniden
kullanr. Bu uzam znenin retildii, ama ayn zamanda da yok edilme tehdidiyle
kar kar kald bir rtbas etme uzam veya havuzudur. Khora b ir zne olarak
ocuun bedenini, benliini ve kimliini yaplandrr. znenin alaa edildii bir
uzam olarak dnldndeyse khora, iinde lm drtsnn ortaya kt, z
neye kendi girdabnda yitip gitme gzdann verildii ve var olmann ataletine s
rklendii bir uzam olarak ilev grr. Bkz. Madan Sarup, Postyapsalclk ve
Postmodernizm, ev. Baki Gl, Ark Yay., 1995, s. 1 5 1 . Sz konusu eviri ksmen
deitirilerek kullanlmtr. (.n.)

26

duramad ve gcn ve otoritesini zaten hep aka, sonradan


ortaya kandan, yani dilden ald bir ilkliktir. Dolaysyla ilklik

ten sz etmeyelim, ama en anlaml boyutu asndan simgesel i


levin (yani anne bedeni yasa, dolaysyla otoerotizm yasa ve
ensest tabusu asndan) oynaklndan sz edelim. Burada dr
t, Platon'dan yararlanarak ( Timaios 48-53) bir khora, bir havuz
olarak adlandracabileceim tuhaf bir uzam oluturmak iin h
km srer.

Ben'in lehine veya ben'e kar lm ya da yaam drtleri, "he


nz ben olmayan'' ve "nesne"yi oluturabilmek iin bu "henz
ben olmayan'' bir "nesne"ye balama ilevi grrler. kili (ierisi/
dars, ben/ben-olmayan) ve tekrarl bu devinim, yine de mer
kezcil bir ey ierir: Bu devinimin hedefi ben'i nesnelerden oluan
bir gne sisteminin merkezi olarak konumlandrmaktr. Drt
sel devinim yinelene yinelene merkezka hale gelir, dolaysyla
tekine tutunur ve anlam retebilmek iin tekinde kendisini
gsterge olarak oluturur: te bu, szcn tam anlamnda ar
tc olandr.

Ama, kendi imgemi gsterge olarak tanmama ve kendimi an

l amlandrmak iin tekilememe ramen, bu andan itibaren bir


baka dzen ortaya kar. Gsterge

khora'y ve onun ebedi dn


n bastrr Artk bu "ilk" evrenin tek tan arzu olacaktr. Ama
arzu beni bir teki zneye doru srgne gnderir ve ben'in yal
.

nzca narsistik taleplerini kabul eder. Bu durumda narsisizm te

kinden uzaklama anlamna gelen bir gerileme, kendini seyredici,


tutucu ve kendine yeterli bir snaa geri dntr. Ksacas nar

sisizm, hi de Yunan tanrsnn dingin sudaki przsz imgesi


olarak anlalmamaldr. Drtlerin atmas, Narsis'in suyunu
batakla evirerek bulandrr ve verili bir gstergeler sistemiyle
btnle medikleri iin irencin alanna ait olan her eyi suyun

yzeyine tar.
Dolaysyla tiksinme, bir tr

narsistik krizdir: Tiksinme, ayp

layan kskanlkla "narsisizm" .olarak adlandrlan {niye byle ad


landrldn tanr bilir) e vrenin geiciliine delalet eder; veya

tiksinme, narsisizme (eye ve kavrama) suret [semblant] stats


kazand rr
Bununla birlikte, stben ilevi gren bir yasan tekine yne
len arzuyu engellemesi veya rolnn gerektirdii gibi tekinin bu
"

"

27

arzuyu tatmin etmemesi, arzunun ve gsterenlerinin "benzer"e


geri dnmeleri ve bylece Narsis'in sularn bulandrmalar iin
yeterlidir. kinci bastrma simgesel anlamlar haznesiyle birlikte
ilk bastrmann kaynaklarn tam da narsistik rahatszlk annda
(sylediini kulaklarnn iitmesi kouluyla konuan varln dai
mi hali) ele geirmeye alr ve bylelikle grlr hale gelir. Ar
kaik dzen gn na kar, anlamlandrlr ve sze dklr
[verbaliser] . Bylece bu arkaik dzenin (dlama, ayrma, tekrar
etme-tiksindirme eklindeki) stratejileri simgesel bir yaama ka
vuurlar ve bizatihi simgeselin mant -akl yrtme, ispatlama,
kant vs.- arkaik dzene tabi hale gelir. Bu aamada nesne snr
lanm, dnlm ve uzaklatrlm olmaktan kar: ren bi
imine brnr.
Bu narsistik krize grnte elikili iki neden yol aar; bu
narsistik kriz kendi hakikatiyle birlikte irenci de dourur. Bir ve
Yasa ile kartrlan tekinin ok ar katl. tekinin arzu nes
nelerinin yitirilmesinde ortaya kan kusuru. Her iki durumda da
iren, tekindeki "ben"i desteklemek iin ortaya kar. ren,
zaten hep yitirilmi olan bir "nesne"ye tutulan yasn iddetidir.
ren, bastrma duvarn ve yarglarn ykar. ren, ben'i, olmak
iin uzaklat tiksindirici snrlardaki kkenlerine geri gtrr;
ben'i ben-olmayanda, drtde ve lmde kkenlendirir. renme,
(ben'in) lmyle oluan bir yeniden dirilitir. renme, lm
drtsn yaam ve yeniden anlamlama [ signifiance] irkilmesine
dntren bir simyadr.
SAPKIN YA DA SANATSAL

renlik sapknla benzetilir. Hissettiim irenlik duygusu,


stben'de demir atmtr. ren sapkndr, nk bir yasa, bir
kural ya da yasay ne terk eder ne de kabul eder; ama onlarn
yolunu deitirir, onlar yanltr ve yoldan karr; onlar daha iyi
yadsmak iin kendi hizmetine koar ve kullanr. lerlemeci bir
despot gibi yaam adna ldrr; bir genetik aratrmalar uzman
gibi lmn hizmetinde yaar; kinik bir kii ya da bir psikanalist
gibi tekinin acsn kendi yarar uruna uysallatrr; sanatn bir
"i" gibi yapan sanat gibi narsistik iktidarn ykntlarn serim
liyormu gibi yaparak pekitirir... Yolsuzluk irenliin en yaygn
ve en aikar figrdr; irenliin toplumsallam figrdr.
28

renliin bu sapkn iki-aradalnn snrlandrlmas ve en


gellenmesi iin Yasak'n ve Yasa'nn sarslmaz bir ekilde benim
senmesi gerekir. Din, Ahlak, Hukuk. Kukusuz bunlar hep
keyfidirler, hemen hemen kanlmaz olarak baskc, az olmak
tansa okturlar; gitgide de glerini yitirmektedirler.
Modern edebiyat Dinden, Ahlaktan ve Hukuktan boalan yeri
doldurmaz; bu edebiyat sanki daha ziyade stbensel ya da sapkn
konumlarn tahamml edilemezliiyle yazlr. Edebiyat Dinin,
Ahlakn ve Hukuk'un imkanszln gzler nne serer, zor kul
lanlarak dayatldklarn, hem zorunlu hem de absrd olduklar
n ortaya karr. Sapknln yapt gibi edebiyat da onlar
kullanr, onlardan kamann yolunu bulur ve onlar tnmaz. Bu
nunla birlikte edebiyat, irenle arasna bir mesafe koyar. rencin
bysne kaplan yazar onun mantn tahayyl eder, kendini
ona yanstr, onu ie yanstr ve sonu olarak da dili -slubu ve
ierii- sapknlatrr. Ama te yandan, irenme duygusunun i
rencin hem yargc hem de su orta olmas, bu duyguyla kar
karya kalan edebiyat iin de geerlidir. Bu adan da, bu tr ede
biyat, Temiz ve Kirli, Yasak ve Gnah, Ahlaki ve Ahlaki olmayan
gibi ikili kategoriler arasndan alan yolu katederek yazlr.
stben'ine salam bir ekilde yerlemi zne asndan bu tr
bir edebiyat, sapknln nitelii olan iki-aradal kanlmaz bir
ekilde benimser; bu nedenle de, sz konusu edebiyat da iren
meye yol aar. Bununla birlikte, bu metinler stben'in yumua
masna ar yapar. Bu metinleri yazmak tahayyl etme
kapasitesine, yani kendini irencin yerinde grme ve onu yalnzca
dil oyunlarnn yer deitirmeleriyle uzaklatrma kapasitesine
sahip olmay gerektirir. renmenin yazar, atktan, kalntdan ya
da irenten kendine den paydan muhtemelen ancak lmn
den sonra kurtulur. lmnden sonra yazar ya unutulup gider ya
da ebedi bir ideale dnr. Demek ki lm, imgelemsel mzemi
zin ef konumundaki koruyucusudur; son kertede lm, modern
edebiyatn dile getirerek tkettiini iddia ettii irenlikten bizi
koruyacaktr. Bu koruma irenliin hesabn grr, ama belki de
kutsal stats kazandndan zglln yitiren edebi olgunun
rahatsz edici ve ateli iddiasn da boa karr. Bylelikle lm,
modern evrenimizi temizler. (Bizi) edebiyat (edebiyattan) arn
drarak, dnyevi dinimizi oluturur.
29

BYLE GRENLK - BYLE KUTSALLIK

renme dinsel oluumlarn hepsine elik eder ve bu oluum


lar ykldklarndaysa baka bir tarzda gelitirilmek zere yeniden
belirir. Kutsallk tiplerini belirleyen birok irenme biimini
[structuration] birbirinden ayrt edebiliriz.
renme baskn bir ekilde anasoylu olan ya da gemite kalan
bir anasoyluluun izini tayan toplumlarda grlen paganizmde
murdarlk [souillure] ve kirlenme riteli biiminde ortaya kar.
Bu toplumlarda irenme, (besinle ya da cinsellikle alakal) bir
maddenin dlanmas biimine brnr. Bu dlama ilemi ayn
zamanda kutsal da oluturduundan kutsalla rtr.
renme, tektanrl dinlerde ve zellikle de Yahudilikte dlama
ya da tabu biimini korumaya devam etmesine ramen, ayn tek
tanrl dzende (Yasa'nn) ihlal(i) trnden "ikincil" biimler al
maya da balar. Hristiyan gnah anlayyla birlikte irenme,
Hristiyan kelamyla tehditkar olmasna ramen adlandrlabilir
ve tmletirilebilir de olan bir tekilik olarak btnleerek diya
lektik bir geliim gsterir.
renten arnmann farkl biimleri -eitli katarsisler- dinler
tarihini oluturur; bu farkl arnma biimleri son hallerineyse
dinden farkl bir uzamda konumlanan sanatn bizatihi temsil etti
i katarsis iinde ularlar. Dile getirdii ve bylelikle arndrd
irente kk salan sanat deneyimini bu bak asyla deerlendir
diimizde, onun dinin temel bir bileeni olarak ortaya ktn
syleyebiliriz. Belki de bu nedenle sanat deneyimi dinlerin tarih
sel olarak ald biimlerin yklmasnn ardndan varln sr
drmeye yazgldr.
GREN, KUTSALLIGIN DIINDA YAZILDI

renme, Bat'nn ada pratiinde ve Hristiyanlktaki krize


bal olarak kltrel olarak gnahtan nce gelen daha arkaik yan
klar bulur; bunlar araclyla bir kez daha Kutsal Kitap'taki ko
numuna ve bunun tesinde ilkel toplumlardaki kirlenmilik
konumuna ular. teki'nin gcn yitirdii bir dnyada estetik
grev de -simgesel inann temellerine inme- balangcna en ya
kn konumdaki konuan varln krlgan snrlarnn, ilk bastr
mann oluturduu dipsiz "kken"e dek yeniden izlenmesini
gerektirir. Ama yine de teki'nin n ayak olduu bu deneyim ara30

clyla "zne" ve "nesne" birbirini itip kakar, hesaplar, batar ve


yeniden doarlar; zmsenebilir, dnlebilir olann -irencin
snrlarnda birbirinden ayrlmaz, kirlenmi, sulanm bir halde
dirler. Byk modern edebiyat ite bu alanda amlanr:
Dostoyevski, Lautreamont, Proust, Artaud, Kafka, Celine...
DOSTOYEVSK

Dostoyevski'ye gre irenlik [abject] Cinlerin "amac"n [ob


jet]* oluturur: renlik mutlak (Tanr), alamaz bir snr (top
lumsal, dinsel, ailevi ve bireysel bir snr) olabilecei fikrini
tamamen reddetmi olduundan mutlak bir bayalkta anlamn
yitiren bir kiinin amacn ve motivasyonunu oluturur. Bylelik
le irenlik, her trl anlamn ve insanln, bir yangnn alevle
riyle tutuup yanarak yok olup yitii ile tam da bu intihar annda
tekisini ve nesnelerini yitirmi olduundan vaat edilen toprakla
-ahenginin zirvesine erien bir ben'in esrimesi arasnda gidip gelir.
Hem Verhovenski hem de Kirilov, hem cinayet hem de intihar
irentir.
Gecenin karanlnda beliren byk atein grnts sinir bozucu ya
da heyecan vericidir. Havai fiekler de bu gz nne alnarak yaplm
tr. Ama havai fieklerin yaplnda ssleyici bir plan esastr ve havai
fiekler tehlikesizdir. Bu nedenle de bir kadeh ampanyann yaratt
hafifletici ve ba dndrc izlenimlere benzer izlenimler uyandrrlar.
Bir yangn buna benzemez: gece ateinin yaratt neeli tahrike eklenen
korku ve kiisel bir tehlike duygusu, seyircide (evi yananda deil) bir
sinir krizi yaratr, ondaki ykm igdsn harekete geirir (ne yazk ki
her ruhta, memurlarn en arbalsnn, en oturaklsnn ruhunda bile
gizlidir bu itki). Bu anlalmas g duygu, hemen her zaman haz verici
dir de. Belli bir zevk almadan yangnn seyredilebileceini hi sanmam.2
Baz anlar var ki, be alt saniye sryor, iimi sonsuz bir huzurun dol
durduunu sezinliyorum. Yeryzndeki hayatla ilgisi yok bunun: teki
dnyayla ilgili olduunu sylemek istemiyorum, ama yeryz insannn
kaldrabilecei, dayanabilecei bir ey de deildir. Bedenen deimek
gerek, ya da lmek. Ak, seik, tartmasz, mutlak bir duygudur bu.
* Kristeva objet szcn trnak iinde kullanarak szcn ama, nesne ve konu
anlamn ayn anda vurgulamaktadr. (.n.)
2. Dostolevski, Les Demons, Gallimard, 1955, s.540, (Franszca'ya eviren Boris de
Schloezer), [Dostoyevski'den yaplan bu alntnn evirisinde ayn romann Trke
evirisi kimi deiiklikler yaplarak kullanlmtr: Cinler, (Rusa'dan ev. Ergin Al
tay), letiim Yay, 2000, s. 505-506. (.n.)

31

Sanki o anda tm doay hissediyorsunuz da yle diyorsunuz: Evet, ite


gerekten de bu byle, sahiden [ .. . ] . Bunun en rkn yan da bylesine
ak seik olmas, iinde bu denli sevin bulunmas. Sevin be saniye
den ok srse ruh dayanamayacak, kaybolmak zorunda kalacak. Bu be
saniyede tm hayat yayorum, hayatm veririm de ona, deer nk.
Buna on saniye dayanmak iin bedenen deimek gerek. Kiiolunun
dourmaya son vermesinin gerektii kansndaym. Ama eriilmise,
ocuklar niye, gelime niye? ncil'de dirilmeden sonra dourma diye bir
eyin olmayaca, herkesin Tanr'nn melekleri olaca yazyor. Bir ima
dr bu. Karnz dourmak zere mi?3

Verhovenski, Yasak (buna Tanr diyelim) ortadan kalkt


anda, artk ideal olmayan idealleri kirli ve sinsice kullanmyla i
renleir. Belki de Stavrogin ondan biraz daha az irentir; nk
onun ahlakdl [immoralisme] iinde gl ve reddedii, sa
natsal bir eyi, kukusuz zel bir narsisizmin yararna biriken,
ana keyfi ve katledici bir iktidara hizmet etmeyen amasz ve ki
nik bir harcamay barndrr. flah olmaz bir ekilde iren olma
dan da kinik olmak mmkndr: renlie genellikle inenmi
yasayla iyi geinmeye alan yol aar.
Projesi dikkate deer, diye srdrd konumasn Verhovenski. spiyon
culuu n planda tutuyor. Toplumun her yesi bakalarn kollamak,
kontrol etmek, rendiklerini ispiyonlamak zorundadr, diyor. Herkes
toplumun, toplum herkesindir. Herkes kledir ve klelikte eittir. zel
durumlarda iftiralara, cinayete izin vardr; ama en nemlisi herkesin
eit olmasdr. nce, retimin, bilimlerin, meziyetlerin dzeyi dr
lr. Yksek dzeye ancak yksek yetenekler eriebilir; dolaysyla yk
sek yeteneklilere yer yoktur. Yksek yetenekli kiiler hep iktidar ele
geirir ve birer zorbaya dnr. Zaten zorba olmadan edemezler; hep
iyilikten ok ktlk yapmlardr. Bylelerinin kovulmalar ya da ld
rlmeleri gerekir. Cicero'nun dili kesilir, Kopernik'in gzlerine mil eki
lir, Shakespeare talanarak ldrlr, igalevcilik ite budur! Kleler eit
olmaldr. Zorbalk olmadan ne zgrlk ne de eitlik olmutur imdiye
dek. Oysa srde eitliin hkm srmesi gerekir. igalevcilik budur
ite! Ha-ha-ha!. .. Tuhafnza m gitti? igalevcilikten yanaym ben!4

Dostoyevski baba yasalarnn kmesi anlamna gelen cinsel,


3. Franszca eviri s. 619, [Trke eviride s. 578. Trke eviri ksmen deitirilerek
kullanld. (.n.)

4. Franszca eviri s. 441, [Trke eviride s. 41 5-4 1 6. Trke eviri ksmen deiti
rilerek kullanld. ( .n.)

32

ahlaki ve dinsel irenliin radyografisini eker. Cinler'in evreni,


inkar edilen, sahte ya da l babalarn bir evreni, iktidardan ba
dnm g sahibi kadnlarn acmasz ama bir o kadar da haya
letimsi fetilerinin evreni deil midir? stelik Dostoyevski, bu an
neliin acmasz yknden irenci simgeselletirerek, irencin
dile getirilmesinin yol at hazz ustaca serbest brakarak kurtu
lacaktr.
Gelgelelim irenliin daha dorudan erotik, cinsel ve arzula
yc enerjisiyle ancak Proust'ta karlarz; Joyce'da anlamlandr
lamaz ve simgeselletirilemez boyutuyla dii bedenin (anne
bedeninin), bireydeki bir arzu nesnesi adlandrlamadnda iin
de boulunan ya da kendinden geilen bu kaybn fantezisini olu
turduunu grrz.
PROUST

Ben'in ho [douce] ve imkansz tekilemesine ikin olduu


kabul edilen, bu nedenle de narsisizme lehimlenmi irenlik,
Proust'ta ehliletirilmi bir boyut kazanr; irenlik Proust'ta
"temiz"e ve "kukulanlmayan"a zg bir evrene ait deildir; s
randanl kabul edilmesi gereken bir skandala veya snop bir soy
tarnn srrna benzer irenlik; dnyevi veya toplumsaldr,
toplumun tiksinti verici astardr. "ren" szcnn, szlkle
rin onaylad on sekizinci ylzyldaki zayf anlamyla kullanm
nn tek modern rneiyle belki de bu nedenle Proust'ta karlarz.
Hemen hemen kenar mahalle saylabilecek bu mahallelerde, ne mteva
z ne sefil [abject], buna karn ne yumuak ne huzurlu ve mutluluk dolu
bir yaam srlr, orada sonsuza dek yaamay kabul edebilirdi.5

Proust, eer arzu nesnesinin gerek olduu doruysa, bu nesne


tatmini imkansz irence dayanabilir ancak diye yazar. Bylece
ak nesnesi itiraf edilemez hale gelir, zneye benzeyen bir kopya
ya dnr, ama imkansz bir kimlikten ayrt edilemedii iin
kt bir kopyadr bu. Bu nedenle aktan kaynaklanan arzu, bu
imkansz kimliin iindeki bir kvrlma, narsisizmin bana gelen
bir kaza, nesne [ob-jet] , tekini tadna doyum olmaz ve dramatik
bir ekilde yalnzca ayn cinste bulmaya mahkum olan ac veren
5. Proust. Du cte de chez Swann,

Paris, Gallimard, 913, s. 219.

33

bir tekileme olarak yaanr. Sanki cinselliin iren hakikatine


ancak ecinsellikle ulalmaktadr: Sodom ve Gomorra.
Hatta dkkana ancak birka dakika sonra gelebildiime hayflanmama
da mahal kalmad. nk ilk dakikalarda Jupien'in dkkanndan sade
ce anlalmaz birtakm sesler gelmesinden kartabildiim kadaryla,
aralarnda pek az konuma olmutu. Geri bu sesler o kadar iddet yk
lyd ki, her defasnda bir oktav yukardan, paralel bir inlemeyle tekrar
lanmasalar, yanbamda birinin bir bakasn boazladn ve ardndan
da katil ile dirilmi olan kurbannn, cinayetin izlerini ortadan kaldr
mak iin ykandklarn zannedebilirdim. Daha sonra, hazzn da ac
ekmek kadar grltl bir ey olduuna hkmettim; zellikle de hazza
-pek inandrc olmayan Altn Efsane rneine ramen, bu durumda
sz konusu olamayacak ocuk yapma korkusunun yerine- acilen temiz
lenme kaygs eklendiinde.6

Bununla karlatrldnda Sade'n devasa bir felsefeye -bu


felsefe yatak odasnnki bile olsa- dayal sefahatinde iren hibir
ey yoktur. Kurallara balanm, retorik ve bu adan da dzenli
lik gsteren sefahat. Duyuyu, Bedeni ve Evreni geniletir, buna
karn ar hibir ey iermez: Sade'n felsefesinde her ey adlan
drlabilirdir, btn adlandrlabilirdir. Sade'c sahne her eyi ken
disiyle btnletirir: Rasyoneldir, iyimserdir, dlamaz. Bu, sz
konusu sahnenin kutsal tanmad anlamna gelir ve bu anlam
da da Sade'c sahne ateizmin antropolojik ve retorik doruunu
temsil eder. Proustu edebiyatsa tersine, blen, srgne gnde
ren, bltren ya da cezalandran, yarglayan, belki de Kutsal
Kitap'a dayal bir kerteden asla vazgemez; gstergelerden, bir
aykrlklar, retler ve irenmeler bozgunu stne gerilmi krlgan
bir fileden baka bir ey olmayan bir trdelikte (cins, snf, rk)
farkllklarn sonsuzcasna bir araya getiren Proustu tmcenin,
hafzann, cinselliin ve ahlakn yaps, bu yarglayan kerteye gre,
onunla birlikte ve ona kar oluur. Proust'ta arzu ve gstergeler,
maskelenmeye allan irenci gizlemeyen, aksine ortaya karan
sonsuz bir tual dokurlar; maskelenen grenci, bozulma
[ defaillance] , sklma, utan, pot krma eklinde, yani aslnda ya
zarn irenle birlikte ve irence kar oluturduu trdeletiren
retorie ynelik srekli bir tehdit olarak grnr klarlar.
6. Proust, Sodome et Gomorrhe, Paris, Gallimard, s. 1 6 [Sodom ve Gomorra, ev.
Roza Hakmen, YKY, 2004, s . 1 5 ] .
34

JOYCE

Joyce'un dilinin retorii gz kamatrc, sonsuz, ebedi -ylesi


ne zayf, ylesine anlamsz, ylesine aptal-. Joyce, bizi irenten
hi de uzaklatrmadan, irenci, edebi szn prototipini olutur
duunu dnd Molly'nin monolounda arpc bir biimde
serimler. Bu monoloun irenci serimlemesi, konuann bir ka
dn olmasna bal deildir. Ama, yazarn histerik bir bedene, bu
bedeni uzaktan konuturmak, bu bedenden hareketle sze gelme
yenden, yani bir kadnn dier kadnla beden bedeneliine iaret
edenden sz etmek iin yaklamasna baldr. Sz konusu ikinci
kadn doal olarak annedir, ilk [primordial] olduundan,
imkanszn, dlanmn, anlam-dnn, irencin mutlak uzam
dr. Olmayan yerdir.
... kadn ksm kimseye gaile olmasn diye aklamaz onlarsa aksine ya
bir yerlerde belini getirmi belli ehvetindendi garanti akndan deil
yoksa onu dnerek yemek imekten kesilirdi diyesim herhalde o uy
gunsuz kadnlardan biriydi ayet oradaydysa o gerekten ve uydurduu
otel hikayesi bir sr yalan gizlesin dnsn diye Hynes beni oyalad
kimdi o rastladm ha evet Mentonu hatrlar msn rastladm bir de
kim dneyim bir o kocaman bebeksuratly grdm daha yeni evli
Pooles Myrioramada gen bir kzla ana fine o epey sklm svrken
ben ona srtm dndm yok zarar ama bir defasnda beni kesmeye yel
tenecek denli kstahlat iyi etmiim Tanrm az fersiz g zleri de m
rmde grdm tm hamolar arasnda savc olacak bir de ne var ki
yatakta uzun sre dalamaktan holanmam yle deilse bile bir yerde
rastlad ya da aktrmadan ayarlad bcr bir kahpe ya da yle biri
sidir onun ne mal olduunu benim kadar bilseler evet zira evvelsi gn
kibrit almak iin ndeki odaya ona Dignam'n lm haberini gsterme
ye girdiimde mektup gibi bir ey iziktirmekteydi . ..7

ren, burada Molly'nin alglad tarzdaki eril cinsellik tema


snda ortaya kmaz. Hatta iren, erkeklerin ardna gizlenmi
dier kadnlarn konumacda yaratt byl dehette de yer al
maz. ren, temalarn tesinde ve Joyce asndan genellikle ko
numa tarznda ierilir. Gelgelelim, yalnzca Kelam [ Verbe]
irenten arndrr; Joyce, bunu, work in p rogress ini temsil eden
'

7. Joyse, Ulysses, YKY, ev. Nevzat Erkmen, stanbul, 1996, s.797. Alnt Franszca
atftan ( Ulysse, Paris, Gallimard, 1 948, s. 662. (ev. Auguste Morel, Stuart Gilbert,
Valery Larbaud ve yazarn kendisi) hareketle ksmen deitirilmitir.

35

ustalkl retoriine, irenmeye kar tm haklarn yeniden verdi


inde dile getirmeye alr. Tek bir arnma: saf gsterenin, harf
lerdeki mziin (Finnegans Wake) retorii.
Celine'in gecenin sonuna yolculuu da, tek k yolu, anlam
landrlamayann en nihai yceltimi olarak ritimle ve mzikle
karlaacaktr. Ama Joyce'un aksine Celine bunlar bir kurtulua
dntrmeyecektir. Kurtulu olmadna inanan ve ke s
rklenen Celine, edebiyat kurtulu adna kullanmay bir kez
daha reddederek, dili ve bedeniyle amzn ahlaki, politik ve
edebi bu allak bullak oluunun doruk noktas haline gelecektir.
Bir yzyldan bu yana bir trl sona ermeyen dou anna adm
atm gibi grnen bir a. Periler alemi hep baka bir zamana
ertelenir.
BORGES

Borges'e gre edebiyatn "nesnesi", her halkarda ba dnd


rc ve halsinasyonlar grdrcdr. Alef,* doas gerei yok
olmaya mahklm doulan evin mahzenine Mallarme'nin Igitur'u
na yarar bir ini srasnda sonsuz hakikatiyle belirir. Bu iniin
aclarn dile getirme cesareti gsteren edebiyat, dilin ihanet ettii
kadar da yararland arkaik bir hafzayla geilen vasat bir alaydr
aslnda. Bu Alef ylesine lszdr ki, onun gcn anlatda al
akln [l'infamie] anlatlanmasndan baka hibir ey ele geir
meyi baaramaz. Onun gcn, anlatlan lszlk, snrszlk,
dnlemez, savunulamaz, simgeselletirilemez ele geirebilir
ancak. Nedir bu? Bir ilk kaypla darya frlatlan tatminsiz, alda
tlm, yolunu arm bir durumda gezinmeye, deimeyen tek
nesnesi lmle buluana kadar hi durmadan devam eden bir
drtnn bkp usanmadan tekrarlanmas deilse eer nedir?
Edebiyat edebiyat yapan ey, bu tekrar maniple edebilmek, sah
nelemek, ebedi dnnn tesinde lmle bir mcadele olan
yce kaderini davurmasn salayacak ekilde onu kullanmak
deil midir? Gelgelelim, lme byle dokunmak, onunla oyna
mak, irencin ta kendisi deil midir? Tekrarn mekanizmalarn
dile getiren edebi bir anlatnn, ,fantastik, polisiye ya da kara dizi
trlerinin tesinde, irencin konusu olduu bir anlatya zorunlu
* Yahudi alfabesinin ilk harfi. Matematikteyse sonsuz bir btnn gcn nitele
yen say. (.n.)
36

olarak dnmesi gerekir (Alakln Evrensel Tarihi, Ebediyetin


Tarihi). Yazarsa, klelerini para gibi dolama sokmak -naklet
mek- amacyla, bir kez daha istedii gibi ldrmek iin dirilten
korkun kurtarc Lazarus Morell'in temsil ettii tiksinti uyand
ran bireyle deersiz, gln ve dkn biri olarak zdelemeden
edemez. Yazarn kendisini Lazarus Morell ile zdeletirmesi,
edebi nesnelerin, yani kurgu nesnelerimizin Lazarus Morell'in
kleleri misali ele avuca gelmez bu Alef'in, tm geici yeniden
dirililerinden baka bir anlam tamadn m gsterir? Edebiya
t, bu imkansz "nesne", imkansz imgelem Alef mi desteklemek
tedir; oysa edebiyat, Borgesi annenin temsil ettii maarann
derin ukurundaki lme kouta geici bir duraktan baka bir
ey deildir.
Bir eyalette alnan atlar baka bir eyalette satmann, Morell'in su dolu
hayatnda hi de olaand bir yan yoktu. Gelgelelim, sonradan ona
Alakln Evrensel Tarihi'nde hak ettii yeri salayacak yntemin ipu
lar burada yatmaktayd. Bu yntemin benzersizlii, yalnzca onu farkl
klan zel durumlardan deil, ayn zamanda gerektirdii alaklktan,
insanlarn umutlaryla lmcl biimde oynanmasndan, tpk rkn
bir karabasann yava yava belirginlemesi gibi alarn ar ar rme
sinden de kaynaklanyordu [ . ]
..

Parmaklarnda parldayan yzklerle sayg uyandrarak, Gney'in b


yk iftliklerini batan baa dolarlard. Zavall bir zenciye yanar, onu
zgrlne kavuturacaklarn sylerlerdi. Efendisinden kaar ve ken
disini satmalarna izin verirse parann bir blmn alacan anlatr
lard. Sonra, zencinin bir kez daha kamasna yardmc olacaklarna, bu
kez onu zencilerin zgr olduu bir eyalete yollayacaklarna sz verir
lerdi. Bir zenci iin para ve zgrlkten, gm dolarlarn krtsyla
bamszlndan daha batan karc bir neri dnlebilir miydi?
Kle yreklenir, ilk ka gze alrd. Doal ka yolu rmakt. Bir san
dal m olur, bir buharl geminin ambar m, bir duba m, yoksa burnun
da bir kulbe ya da drt Yerli adr bulunan gkyz kadar geni bir
sal m, hi fark etmezdi. nemli olan, kendini ba sonu olmayan ak
na ve gvenliine salvermekti. Zenci bu kez bir baka byk iftlie
satlr, sonra yeniden kap kamlk ya da sazlklara snrd. Orada
(artk ciddi kukular duymaya balad) korkun kurtarclar birtakm
aprak harcamalar ne srerek, onu son bir kez daha satmak zorunda
olduklarn, dndnde iki satn da parasn alp zgrlne kavu
acan sylerlerdi. Adam bir kez daha satlmay kabulleni; bir sre
alr, kpeklere ve kamlara meydan okuyarak yeniden kaard. Kan
37

revan iinde, tepeden trnaa tere batm, umarsz ve gnlerdir uykusuz


kap gelirdi [ . . ]
Kaak kle zgrlne kavumay bekleyedursun, Lazarus Morell'in
kanck melezleri kendi aralarnda bazen belli belirsiz bir ba iaretiyle
karar verirler ve kleyi gzden, kulaktan, elden, glden, rezillikten, za
mandan, koruyucularndan, umarszlktan, kpek srlerinden, dnya
dan, umuttan, terden ve kendinden kurtarverirlerdi. Bir kurun, bir
bak ya da kafaya inen bir sopa ... Son kant yok etmek Mississippi'nin
kaplumbaalaryla yaynbalklarna kalrd.8
.

Bu imgelemsel makinenin toplumsal kuruma dntrld


n hayal ettiinizde, karnzda faizmin ... irenliini bulur
sunuz.
ARTAUD

Cesedin musallat olduu bir "zne-ben": Artaud'nun metnin


de iren ska byle ortaya kar. nk lm, olmayan-nesne
lerini yitirmi olduundan yolunu kaybeden bir olmayan-znenin,
irenme deneyimi araclyla hilii tahayyl ettii bu tuhaf hali
en arpc ekilde betimler. zne-ben'in olduu (benim oldu
um) lmn deheti, ieriyi dardan ayrmayan ama birini di
erinde sonsuzcasna souran boulma: Artaud bu ikencenin -bu
hakikatin- tartmasz tandr.
l bir kz der ki: Ben, yaayann cierlerine korku fleyenim. Beni bu
radan hemen kurtarsnlar.9
Ama benim l cesedim pisliin iine atld ve pisliin iinde yattm
anmsyorum, uyanma beklentisi iinde ka gn ya da ka saat getiini
bilmeden. nk, l olduumun farkna hemen varmadm: Ayaa
kalkmay becerebilmem iin lm olduumu anlamam gerekti. Byle
ce, balarda beni tamamen terk etmi olan birka arkada, bozulmamas
iin cesedimi ilalamaya karar verdiler ve yaadm grnce sevin
belirtisi gstermeden akn kaldlar. 1 0
Seninle cinsel ilikiye girecek deilim, bu eyler, nk ben senden daha
fazla kokuyorum, tanrm! cinsel ilikiye girmek, senin aksine beni kir
letmez, aydnlatr. 1 1
8. Bor ges, Alakln Evrensel Tarihi, ev. Celal ster, stanbul, letiim Yay., 2002,
s.19, 20, 2 1 -23.
9. "Suppts et supplications", OC, Paris, Gallimard, cilt: XIV, s.16.
10. A.g.y., s. 72.
1 1. A.g.y., s. 203.
38

znenin ve nesnenin yokolu annda iren lmle denkleir.


Bu yokolutan kurtulmay salayan edebiyat ise bir yeniden dou
a denk der. Bu durumda yazar, sa'yla zdelemeye salt d
lanmak ve alaltlmak [ab-jecte] amacyla ynelir.
Ne kadar can skc olursa olsun, ben, sa olarak deil ama Artaud ola
rak, yani tam bir ateist olarak Golgotha'da armha gerilen Artaud'yum.
Erotik oburluun, insanln erotik cinselliinin edepsiz oburluunun
zulmettii bedenim ben, acnn gbre, verimli bir smks maddenin
zeltisi, tadlacak bir serum olduu kiiyim ben, insan haline geldiini
bilerek insan olmay yalnz bana asla becerememi kiiyim.12
***

Bu farkl metinler, sylemeye bile gerek yok, farkl psiik yap


lardan doan irenme tiplerini adlandrr. Ayn ekilde bu metin
lerin szcelem biimleri (farkl metinlerin anlatsal, szdizimsel
yaplar, sadeyisel [prosodiques] biemleri) de farkldr. Bu yazar
larn bak asna gre iren, genellikle aa be yukar salt
eliptik dilsel dnmlerle ortaya konulmadnda, farkl ekil
lerde adlandrlr. Bu denemenin son blmnde irencin belli
bir szcelenmesini -Celine'in szcelemini- ayrntl bir ekilde
inceleyeceiz. imdilik giri mahiyetinde yalnzca unu syleye
lim: Modern edebiyat, farkl deikeleriyle ve znellik-dlk
[a-subjectivite] ile ne'.mellik-olmayann temsil ettii imkanszn
nihayet kefedilen olas dili olarak yazldnda, aslnda irenli
in yceltilmesini nerir. Bylece edebiyat, kutsaln gemite kii
sel ve toplumsal kimliin snrlarnda yerine getirdii ilevleri
stlenir. Gelgelelim bu kutsallatrma, ayini olmayan bir ycelt
medir. Gnahkar bir yceltmedir.
KATARSS VE ANALZ

Modernliin bastrma, kanma veya gizleme eiliminde oldu


u irenlik, analitik bak asnn benimsenmesiyle birlikte te
mel bir nitelik kazanr. Bu szc analistin azizliiyle
ilikilendirdiinde Lacan byle der; geride kalan tek mizahi bo
yutunun kara mizah olduu bir balantdr bu. 13
Analitik servene adm atan kiinin (bu ister kadn ister erkek
12. "Lettre a Breton", a.g y s. 1 55.
13. J. Lacan, Television, Paris, Ed. du Seuil, 1973, s. 28.
.

.,

39

olsun) konumlandrld yaray demesi gerekir; profesyonellik


messesesi alarn ve kurumlarn kinizmiyle birlikte ok geme
den bu yaray kapatmann stesinden gelecektir. Bu ayinde, kabu
le ilikin hibir ey yoktur, tabii ki "kabul"den (Platon'un
Phaidon'unda olduu gibi) lm halinin garantiledii ya da
(Devlet'te hakikat hazinesi iin ya da Politika'da devlet adamnn
blcl iin olduu gibi) "saf gsteren"in katksz hazinesi
anlamnda bir safla ulalmas anlalyorsa elbet. Bu strap,
daha ok trde-olmayan, bedensel ve eylemsel nihai bir tamam
lanmamlk strabdr: Bir "boluk", "eksik Btnlk" ... Bundan
kaynaklanan dengesini yitirmi zneye -rnein arzulayan bede
ninin yaralarn, ancak akp gitmesi kouluyla yaplanan bir ko
numaya aan armha gerilmi birine- her trl anlamlandran
ya da insani fenomen, byle olduu srece, varlndaki irenlik
olarak grnecektir. Hangi imkansz katarsis uruna? Freud daha
meslek hayatnn balarnda deeri ok sonra anlalacak bir teda
vi yntemine gnderme yapmak iin ayn szc kullanmt.
PLATON VE ARSTOTELES'TE14

Bylece analist, Apolloncu ya da Dionysosu dinin son buldu


u yerde devreye girmek isteyen Platon'un bana musallat olan
soruna mtemadiyen geri dnmek zorunda kalr. Arndrma, an
cak Logos'un muktedir olduu bir eydir. Peki ama bu, tz ve
tutkular bozulmu-safln kayna olan bir bedenden kendisini
stoac tarzda kurtarmaya alan Phaidon'un tarznda m yapl
maldr? Yoksa en iyiyi en ktden ayran Sofist' in tarznda m? Ya
da zihnin gznn hakikate odaklanmas kouluyla kaplar safl
n-bozulmasna ak tutan Philebus tarznda m? Byle bir du
rumda, doru ve gzel bir geometrik biim rneinde olduu gibi
renk ve biimin uyumuyla saf ve doru haline gelen zevkin, felse
fecilerin syledii gibi, bir "gdklanmadan alnan zevkle" hibir
ortak yan yoktur.
Katarsis felsefeye ikin bir mesele gibi grnr, ama felsefe bir
etik olduu ve Platon'u unutamad srece bu byledir. Platoncu
gzergahn sonuna doru karm kanlmaz gibi grnse de,
yalnzca dnce, uyumlu bilgelik, safl gvence altna alr:
14. Yunan dnyasnda katarsis hakknda bkz. Louis Moulinier, Le Pur et l'impur

dans la pensee des Grecs, Klincksieck, 1952.


40

Transandantal idealizm asndan katarsis, felsefeye dnm


tr. Bilindii gibi Platon, gizemlere zg katarsise dayal kendin
den gemeden yalnzca airlerin -ki airlerin lgnl ancak
bilginler tarafndan yarglanm, ayklanm ve arndrlmsa
Devlete yararl olur- olduka belirsiz roln alkoyar.
Aristotelesi katarsis daha ok kutsal kendinden gemeye ben
zer. Ayrca, ismini katarsise ilikin yaygn estetik anlaya braka
cak olan da Aristotelesi katarsistir. Tin, en nemlileri kouk ve
trk olan (bkz. Poetika ) "enilemeden olumu bir dille" tutku
lar (cokudan acya) taklit ederek, ayn zamanda sefahate ve saf
la ular. Bu, ruhun ve bedenin, "fke"den "ate"e, "eril
atelilikten" "akl"n cokusuna doru akan trde-olmayan ve
karmak bir akm araclyla arnmasdr. Dolaysyla kouk ve
trk akln tekisini temsil eden saf-olmayan, tutkusal-beden
sel-cinsel-eril olan depretirir, ama onu bilgenin bilgisinin yapt
ndan daha farkl bir ekilde uyumlulatrr ve dzenler. Bylece
kouk ve trk, Platon' dan miras alnan ruh ile beden arasndaki
kopukluu [hiatus, aralk, kopukluk] gideren dsal, poetik bir ku
raln yardmyla dizginsiz taknlklar dinginletirir (rnein
Platon Yasalar'da yalnzca ocuuna ninni syleyen annenin rit
mi. ve kouu byle kullanmasna izin verir). Aristoteles poetik
arnma edimini safln koulu olan Platoncu lme kar ileri s
rer: ancak irencin iine dalarak irenten korunan, kendisi de
saf-olmayan bir sre sz konusudur. Ses ve anlamla taklit edilen
iren, tekrarlanr. rencin yok edilmesi sz konusu deildir. Pla
toncu son ders anlalmtr, saf-olmayandan kurtulmak mm
kn deildir; ama ona ikinci bir defa ve ilk saflk-olmayandan
farkl bir varlk kazandrlabilir. Ritim ve trk, dolaysyla henz
var olmayan ya da artk "anlam" olmayan eklinde tekrar; bu tek
rarsa pathos1ar, fkeyi, atelilii, cokuyu dzenler, bakalatrr,
farkllatrr ve uyumlulatrr... Benveniste ritmi "iz" ve "art arda
geli" olarak evirir. Prometheus "ritimli"dir, bizse onun "art arda
geli ve balant" olduunu sylyoruz. Dilin berisinde ve tesin
de art arda gelile oluan balant. Aristoteles, bilginin sylemi
olmayan, cinsiyetin sylemi olan bir sylem var demek ister gibi
dir; bu sylemse tek mmkn katarsistir. Bu sylem duyulur ve
taklit ettii sz araclyla bu szn ifade etmedii bir baka d
zende tekrarlanr.
41

FELSEF MUTSUZLUK VE ANALSTN KONUULAN YIKIMI

ki bin yl akn sredir felsefeyle yz yze olan ama onunla


uzlamayan felsefenin olgunlamam kz kardei gibi davranan
poetik katarsis bizi saflktan ve dolaysyla Kant etikten, uzun
bir sre modern davran kurallarn belirlemi olan Platoncu sto
acla daha sadk kalan Kant etikten uzaklatrr. ok iyi bilin
dii zere, Ahlak Metafiziinin Temellendirilmesi'nin ya da
Erdemin Metafizik lkeleri nin Kant', "kurallarn evrensellemesi"
araclyla bir "etik jimnastii" savunmutur ve bunu da bize bi
lin araclyla kirlenmiliklerimiz zerinde hakimiyet kurabil
memizi salamak, bizatihi bu bilin araclyla bizi zgrletirmek
ve daha neeli klabilmek adna yapmtr.
Oysa daha kukucu ve belli bir bak asndan daha fazla Aris
totelesi olan Hegel ise, kirlenmiliin kkn kazma iddiasn
daki "ince ince dnmeyi" reddeder; nk kirlenmilik onun
iin temel bir nitelik tayordur. Muhtemelen Yunan Polisini yan
klayan Hegel'in grd tek etik edim'in etiidir. Ama safl bo
biimlerin inasnda bulan o hassas estetikletirici ruhlara ku
kuyla yaklaarak, Aristoteles'in mimetik ve cokulu katarsisine de
bel balamaz. Safln nihai bozulmuluunun tarihsel edimde
tketilmekte olduunu grr Hegel; aslnda bu, tarihsel gerekle
imi evlilie dayanan cinsel bir saflk-yitimidir. Ama iren, cin
sel istekten kurtulmak (Begierde) iin normallemi arzunun
(Lust), bir bayala, mutsuzluk ve sessizlikten baka bir ey olma
yan bir yavanla gmld -ve transandantal idealizmin de
mutsuzca son bulduu- yer deil midir? Nasl olur? Hegel, saflk
olmayan ideal bilince dsal bir ey olarak grp mahkum etmez;
Hegel daha derin ve ayrca daha sinsi bir ekilde, saflk-olmaya
nn tarihsel-toplumsal edimde kendiliinden ortadan kalktn
ve kalkmas gerektiini dnr. Hegel bu adan Kant'tan farkl
lasa bile, Kant'n (cinsel) kirlenmilii mahkum etmesine katlr.
Hegel Kant'n bilinci kirlenmilikten uzaklatrma giriimi asn
dan Kant'a yakn durur, ama diyalektik olarak bilinci oluturan da
kirlenmiliktir. dea'nn yolculuunda emilip dalan kirlenmi
lik, bilincin olumsuzuna, yani iletiim ve sz yoksunluuna deil
se neye dnebilir? Baka bir deyile evlilik iinde sourulup
giderilen kirlenmilik mutsuzlua dnr... Bu adan kirlen'

42

milik, sylemin bir snr olma, yani sessizlik olma mantndan


ok da uzaklam gibi grnmez. 15
Kukusuz analist, Hegel'in cinselliin normalletirilmesine
balad mutsuzluk hayaletiyle, sessizliinin at ukurda bu
run buruna gelir. Analistin etii -Bat'da olabildii gibi transan
dantal idealizmin kalntlar stne ina edilmi bir etik- ne kadar
katysa, bu mutsuzluk da o denli belirginlik kazanmaktadr. Ama
Freudcu ikili [dualiste] ve bozguncu konumun, analistin etiinin
transandantal idealizme dayanan temellerini yerinden ettiini
sylebiliriz. Bu anlamda Freudcu konum, mutsuz analitik sessiz
lii, tuhaf ve yabanc veya daha doru bir deyile terr, cokuyu
ya da enlii taklit eden ve Kelam'dan [ Verbe] ziyade kouu ve
trky antran bir stratejiyle (her eye ramen anlalan bir bil
giden ve bir hakikatten oluan) szsel iletiimi paralayan bir sy
lemin stnde hakim klar. Analitik srete kastrasyon
araclyla mimetik bir ey (veya kimilerinin dedii gibi zde
leme) vardr. Ayrca analistin (yalnzca edebi ya da teorik ikidil
liliini deil) yorumlayc sznn analitik bir sze dnmesi
iin bu mimetizmden etkilenmi olmas gerekir. D krklna
uram mutsuzlukla zdeleen bir safla kar analitik szcele
min irence yakn olduuna, irenle birlikte varolduuna ve i
ren hakkndaki bilgiye sahip olduuna delalet eden ey, analitik
szcelemin "poetik" olarak yerinden edilmesidir.
Analisti.1 hastalaryla bizatihi mimetik (transfer ve kar-tran
fer) zdelemesini dnyorum. Bu zdeleme, analistin, par
alanm olduklar iin hastalarna ac veren ve onlar beyhude
hale getiren balantlar onlarn yerine kurmasn salar. Ayn e
kilde bu zdeleme, sylemlerdeki boluklarda ortaya kan duy
gulara kadar gerilemeye, iren anlamna srt evirdiinden dolay
mutsuzlaan bir szn kopukluklarna ritim kazandrmaya, ko
pukluklar birbiriyle balantlandrmaya ("bilinlenmek" bu mu
demek?) olanak tanr. Eer analitik bir hazzn [jouissance] olduu
doruysa, bu haz szn yapsn kateden ve ortak-anestezik
[camestesique] imgeden yola kp mantksal ve fantezi bir ilinti
lendirilmeye ulaan bizatihi bu poetik mimesisten kaynaklanr.
Analitik sz [parole] dili biyolojikletirmeden ve zdelemeden
15. Bkz. A. Philonenko, "Notes sur !es concepts de souillure et puretedans l'idealisme

allemand", Les Etudes philosophiques iinde, say: 4, s. 48 1 -493.

43

yorum araclyla kanarak terimin gl anlamnda "cisimle


en" bir sz haline gelir. Ancak bu koulla "katarsise" zg bir ni
telik kazanr: Dernek istediim analitik szn hem analist hem de
analiz edilen asndan bir arnmla deil, irenlikle birlikte ve
irenlie kar bir yeniden doua denk dtdr.
***

imdi analitik teoriyi, dinler tarihini ve ada edebi deneyi


mi, fenomenolojiden yararlanarak irenme hakknda yukarda
gelitirdiim bakn nda ele alacam.

44

Korkulan ey

Bir unutma annda, sefahat yengecine,


kiilik zayfl ahtapotuna,
bireysel alaklk kpekbalna,
ahlakszlk boasna,
ve budalaln canavar salyangozuna
teslim olan grkemli ruh!
Lautreamont, Maldoror'un arklar*

* Lautreamont, Maldoror'un arklar. Poesies. Mektuplar, ev. zdemir nce, Gece


Yaynlar, 1989.

SIKINTININ NESNE-SS

Psikanaliz, nesneden sz ettiinde, bu nesne Oedipusu


gende olutuu haliyle arzu nesnesidir. Bu figr uyarnca, baba
yasann taycs, anneyse nesnenin ilk rneidir. Yalnzca hayat
ta kalmay salayan gereksinimler deil, ayn zamanda mimetik
ilk eilimler de anneye doru yneltilir. Anne, teki nesnedir, be
nim zne varlm garanti eden bir nesnedir. Anne, arzulayan ve
anlamlandrlabilir ilk nesnemdir benim.
Bu tez tasarland andan itibaren kendi elikileri ve krlgn
lyla paralanr.
(Kronolojik ve mantksal olarak konuulduunda) nce nesne
ler, en azndan n-nesneler, nefes alma, beslenme ve hareket etme
talebine ynelik nemli ilgi merkezleri yok mudur? Ayrca, anne
nin bir teki olarak oluturulmas srecinde bir farkszlama du49

rumu ile bamllk [discretion] durumu (zne/nesne) arasnda


geii salayan bir yar-nesneler (kesin bir ifadeyle Winnicott'un
"geise!" [transitionnels] dedii nesneler)' dizisi yok mudur? Ni
hayet, ayrlma kipliklerinde bir tr aama aama ilerleme yok mu
dur? nce memeden gerekten yoksun kalma, ardndan armaan
olarak anneyle iliki hakl<:nda yaanan imgelemselfrstrasyon ve
nihayet Oedipus srecinde kaytl simgesel idi edilme yok mu
dur? Lacan'n parlak bir ekilde formlletirdii gibi bu tedricilik,
"skntnn temel nedenini maskelemeye, gizlemeye yarayan ara"
(Seminaire, 1 956- 1 957) eklindeki nesneyle ilikiyi oluturmaz
m?
Nesne sorunsal Freudcu inann tamamn sarsar ya da so
runlatrr. Narsisizm: Narsisizm neden hareketle ya da ne zaman
tekine ynelik itki olan cinsel itkiyle dolup tamaya brakr ken
dini? Bastrma: Hangi tip bastrma bir simgeselletirmeyi, dolay
syla da anlamlandrlabilir bir nesneyi retir ve hangi tip bastrma
tersine simgeselletirmenin nn tkar ve itkiyi simgesizliin
[ asymbolie] nesnesizliine ya da bedenselletirmenin z
nesnesine doru kaydrr? Bilind ve dil arasndaki balant: Di
lin ya da dilsel etkinliin edinilmesinin nesne ilikisinin oluumu
ve geliimindeki pay nedir?
Freud, znenin oluumu asndan temel neme sahip nesney
le iliki sorununu en ak haliyle kk Hans'n fobisi konusunda
ele alr.2 Korku ve nesne hemen birleirler. Bu bir rastlant mdr?
Bu konuda Freud'un almasn aydnlatan ey, hi de histerikle
rin sonsuz ve belirsiz zdelemeleri deildir. Eksik olan kutsal bir
1. zellikle Bkz. Processus de maturation chez l'enfant, Paris, Payot, 1970; Jeu et
Realite, Paris, Payot, 1975.
2. Bkz. Analyse d'une phobie chez un petit garon de cinq ans (le petit Hans) (1909),
Cinq Psychanalyse iinde, PUF, 1966. Freud, daha sonra "ocukluun gizemli fobi
lerini" hatrlayarak, bu fobileri aka "nesnenin yitirilmesi tehlikesine kar gsteri
len tepkiler" olarak tanmlar. Burada (fantazmatik olarak?) ok arkaik tepkilere
iaret edilmektedir. Freud, bunu, ocukluk dneminin yavru hayvanlarla ya da gk
grlemesiyle balantl fobileri ile "dier hayvanlarda ok ak bir ekilde gelimi
olan gerek tehlikelere kar doutan hazrlanmann krelmi kalntlar" arasnda
bir iliki kurarak ileri srer. Ama Frcud, bu karlatrmadan "sz konusu mirasn
yalnzca nesnenin yitirilmesiyle balantl ksmnn insana uygun dt" sonucu
nu karr (Inhibition, Symptme, Angoisse, 1925, Franszca eviri, PUF., 1978, s.
98). Bu sonu da, fobi konusundaki dnm aka nesneyle iliki sorunsalnn
utku iine yerletirir. Geriye, nesneyle ilikinin, simgesel ileve ve zellikle de bizzat
kendi olanakllyla tm deikelerini iinde kazand dilin ilevine bamlln
akla kavuturmak kalr.

50

nesneyi aile mahzeninde daha iyi korumak iin srekli gsterge


ler ina etmeye devam eden saplantl anmsama [ rumination]
kukusuz bu sorunun amlanmasna daha ok hizmet etmitir.
Ama nesneyle ilikiyi ele almaya en iyi olanak tanyan ey neden
fobidir? Neden korku ve nesne?
Biz yetikinler, sesini duyuran ama anlalmasn salama yeti
sine sahip olmayan ocuun davurduu keder halleri iin "kor
ku" szcn kullanrz. Rank'a gre doum travmas ya da
rahimdeki yaam srasnda annenin oluturduu zarfn ve "iyi an
neliin" gelitirdii itkisel btnleme dengesinin bozulmas teo
rik inalardr: Tm bunlar, hem znenin "sfr halini" hem de
ocuun sessizliiyle kar karya kalan teorinin sfr halini ras
yonelletirir. Dolaysyla korku, ilk anlamyla, biyo-itkisel bir den
genin bozulmas (rupture) anlamna gelmektedir; bu durumdaysa
nesne ilikisinin oluturulmas, uygun ama geici dengelerle ba
kam gsteren korkunun yinelenmesi olarak anlalacaktr.
Korku ve nesne birinin dierini bastrd ana kadar birlikte yol
alr. Ama hangimiz bunda tamamen baarl oluruz ki?
HANS ADLANDIRILAMAYANDAN KORKAR

Oysa hakknda konuulabilen, yani anlamlandrlabilir bir


nesneye sahip olan korku, temsil edilemeyen ilkel korkunun n
ceki tm heyecanlarn iinde barndran ve daha ge bir dnem
de ortaya kan mantksal bir oluumdur. Dile getirilen korku,
dolaysyla da dilden doan ve Oedipus'ta zorunlu olarak ierilen
korku, bir baka nesnenin ikamesi olan tuhaf [invraisemblable]
bir nesneden duyulan korku olarak ortaya kar. Bir baka "nesne"
mi? En azndan Freud, atlardan korkan kk Hans'n yksn
dinlediinde bununla kar karya olduu sansna kaplr. Bura
da Freud idi edilme korkusunu saptar: Yani annenin "eksik
olan" cinsel organndan duyulan korku, ocuun kendi cinsel or
gann kaybetmesinden, babay da ayn ekilde idi etme ya da
ldrme ynndeki sulu arzusundan duyduu korku.
Bu saptama hem artc bir biimde dorudur hem de tama
men doru deildir. Hans vakasnda ilgin olan, ok kk olma
sna ramen Hans'n alas bir dil becerisine sahip olmasdr
(Freud da bu beceri karsnda duyduu aknl gizlemez):
Hans dili artc bir doymak bilmezlik ve yetenekle temellk
51

edip kullanmaktadr. Her eyi adlandrma istei yznden Hans


adlandrlamazla kar karya kalr: Sokaktaki grltler, evin
nnden geen atlar yznden trafiin hi kesilmeyen ak; psi
kanalizle yeni tanan babasnn Hans'n bedenine, onun kk
kza hissettii duygulara, anlattklarna ve fantezilerine olan ilgi
sinin (ki babas bunlar ha bire cinselletirmektedir) younluu;
annesinin kendini pek hissettirmeyen ve biraz krlgan mevcudi
yeti... Henz ne anlama geldikleri ortaya karlmam bile olsa
Hans asndan bizatihi fazlasyla anlam ifade eden tm bu eyler,
Freud'un da belirttii gibi kukusuz narsistik korunma itkisiyle
cinsel itkiden kaynaklanr. Tm bu eyler zorunlu olarak, kendisi
ni ve her eyi tanmay (zellikle de annesinde eksik gibi grneni
ya da kendisinde eksik olabilecek eyi tanmak) isteyen Hans'n
bilgiye dknlk deneyiminde somutluk kazanrlar.
Ama daha genel olarak, atlara kar duyulan fobi, adlandrla
bilirden adlandrlamaza kadar tm korkularn iinde younlat
hiyeroglifhaline gelir. Arkaik korkulardan dille birlikte bedenin,
sokan, atlarn, insanlarn ... da renilmesine elik eden korku
lara kadar hemen her korku. "Atlardan korkmak" szcesi, bir me
taforun ve bir halsinasyonun mantna sahip olan hiyerogliftir.
Szce, fobik nesnenin gstereniyle, yani "at"la nesne yoksunluu
eken itkisel bir dzeni tanmlar: Yani, aslnda adlandrlamazdan
baka bir ey olmayan bu isimsiz korku, yoksunluk ve frstrasyon
kmesini tanmlar. Fobik nesne, itkinin nesneye ilikin [objectal]
olmayan hallerinin yerini alr3 ve nesnelerinden ayr den ya da
nesneleri ellerinden alnan itkinin ve arzunun aksaklklarn st
lenir.
3. Inhibition, Symptme, Angoisse'da Freud, "psiik aygtn, bu aygtta ben ve a

[Simgesel sistem, dil dzeni ya da kltr anlamna gelir -.n.] [itkisel ilikiler, dil ya
da bilind olarak evrilebilir -.n.] belirgin bir ekilde farkllamadan nce, st
ben olumadan nce, bu rgtlenme evreleri olutuktan sonrakinden farkl olan
savunma metotlar kullanmas yksek ihtimaldir," diye yazar, (a.g.y., s. 93-94.) Fre
ud, daha zgl bir terim olan bastrma teriminin tersine korunma teriminin benin
itkisel taleplere kar korunmasna ilikin tm sreleri kapsadn ncelikle belir
terek, yukarda alntlanan saptamayla birlikte, olduu haliyle ben var olmadan
nce, bastrmadan farkl baka savunma kipliklerinin ibanda olduu blgelerde
ilerler gibidir. lksel bastrma gibi gelimi savunma kapasiteleri mi sz konusudur?
Hep orada olan, ama n-gsterge, n-anlam (te-gsterge, te-anlam [trans-signe,
trans-sens] ) ve bizim amzdansa "semiyotik" kipliinde ileyen simgeselin tek
gc m sz konusudur? Fobik "nesne" de tpk iren [ab-ject] gibi Freud'un at
bu yolda yer alamaz m?
52

Eksikliin kendisini (dolaysyla onun sonular olan geisel


nesneleri ve bu nesnelerin devamlar olan arzulayan arayn "te
ki" nesnelerini deil) temsil etmekle ykml metafor, kendisini,
simgeselletiren bir kertenin etkisi altnda oluturur. Bu simgesel
yasa zorunlu olarak stbensel tipte bir yasa deildir, ama ben'e ve
ben idealine szabilir.
EKSKLGN EKSK FOB-METAFORU

Mevcut haliyle eksikliin metaforu olan fobi, znenin gsteren


sisteminin dayankszlnn izini tar. Bu metaforun dilsel [ver
bale] retorikte deil, ama itkisel temsillerden ve dilsel temsillere
bal eylerin temsillerinden oluan psiik sistemin heterojenliin
de kaytl olduunun farkna iyi varmak gerekir. Kk Hans'n
genlii, metaforu itkiye ve itkiyi metafora dnmeye zorlayan
gsteren sisteminin bu dayankszln tamamen aklamaz. Yeti
kin fobiklerin de belirttii gibi babann ileviyle balantl simgesel
yasaya ait bir ey, znenin oluturucusu Oedipus'ta belli belirsiz
kalr. Hans'n babas glgede brakt annenin yerine biraz fazla
anneymi gibi davranmyor mu? Profesrn desteini biraz fazla
aramyor mu? Eer fobi, yerini aran, dili itkinin ve grnn le
hine terk eden bir metaforsa, bunun nedeni babann (bu, ister z
nenin ister annenin babas olsun) roln yerine getirememesidir.
Freud bunun tamamen farkndadr. Hans'n babasnn ilk anlatlarnn ardndan Freud, bu Mesaj Tanrs'na, olunun bellein
deki yerini salamlatrmasn ve byklarnn ve kelebek eklinde
burnun stnde duran gzlklerinin yardmyla bile olsa, atlarn
yerini almay denemesini nerir.
Tedavi, doal olarak, belli bir noktaya kadar baarl olur, n
k Hans oyuna katlr ve kimi zaman itkiden kurtulan ya da daha
uygun bir ifadeyle onu histerikletiren bir retorik kullanarak ad
landrlamazdan duyduu korkuya ilikin baka metaforlar ret
meye koyulur. Gerekten de, korku yalnzca rengi bir kesiin
yzeyini hatrlatan frambuaz urubundan irenme karsnda ge
riler.
Ama fobi gerekten kaybolmu mudur? Hi de yle grnm
yor. En azndan iki nedenle.
ncelikle, Freud'un uygulad tedavi, bize adlandrlamazdan
duyulan bir korku -eksikten ve idi edilmeden duyulan korku?-

53

gibi grnen eyi aile genini oluturan yelerle balantlandra


rak, aslnda fobiyi srdrr. Tedavi, fobie hak verir. Freud Hans'
hakl karr: di edilmeden korkmaman imkansz ve teoriyi se
nin korkun zerinde ina ediyorum. Freud bunlar yaparak, bu
korkuyu rasyonelletirir ve bu rasyonelletirme, tam da transfer
yznden gelitirilen bir ey olmu olmasna ramen, ksmen fo
binin bir kar-yatrm olarak kalr. Analitik tedavinin belli bir
kullanm, eer bu tedavi fantezi dzeyinde kalr ve fanteziyi katet
mesinin ardndan szceden ve daha nceden orada olan bir nes
nenin deil, itkinin temsilcisi olarak fobik "nesne"den oluan
metaforik inann daha incelikli mekanizmalarna inmezse, yal
nzca karjobik bir tedavi olma riskini tar. Bu riski ilk itiraf eden
kii de Freud olmutur; analitik dispozitif de bu fobik younla
mann stesinden, bu younlamay kramad iin gelememek
tedir:
Bir fobi bilind dncelerin yardmyla olutuunda, bir younla
ma olur ve bu nedenle analizin seyri asla bir nevrozun gelime seyrini
izleyemez.4

Aslnda bu saptama, analitik sre ile nevrotik bir younlama


srecinin farkl olduunu belirtmekle yetinir. Ama bu saptama,
analizin izgisel ve transfere dayal ileyiinin (zellikle de analiz,
imgelem ve hatta stben dzeyinde yrtld lde) fobik
almaya nclk eden younlama mekanizmalarn ihmal et
mesi olarak da grlebilir. Bu mekanizmalarn absorbe edilebil
mesi iin, bir yandan ie yanstma [ introjection] almasnn
yeniden ele alnmas, te yandan da gsteren zincirinin yer dei
tirmelerine ve younlamalarna zel bir dikkat sarf edilmesi ge
rekecektir.
Buna karn bu metaforluluu [metaforicite] dikkkate almak
sa, fobii metafor eksiklii eken bir zne olarak dnmek anla
mna gelecektir. Yalnzca gstergelerle metaforlar retme
yeteneinden yoksun fobik, metaforlar bizzat itkisel maddede
retir ve ite bu nedenledir ki, fobiin muktedir olduu tek reto
rik, genellikle imgeler halinde yanstlan duygusaln bir retorii
dir. Dolaysyla analiz, adlandrlabilir ve adlandrlamaz korku
hallerine bir hafzay, yani bir dili yeniden kazandrmaya dayana4. Le Petit Hans, Cinq Psychanalyses iinde, a.g.y., s. s.
54

caktr. Bu yaplrken de, zellikle bilindnda kavranmas en g


eyi oluturan adlandrlamaz korku halleri zerinde srar edile
cektir. Gsterenle ve ilksel srelerle oyunun zerinde kurulduu
boluu, analiz edilene gstermek de ayn zamansallk ve ayn
mantkla sz konusu olacaktr. Bu boluk ve bu oyunun keyfilii
korkunun en gerek edeerini oluturur. Ama bu, analitik sreci
edebiyata ve hatta slupulua doru saptrmak deil midir? Bu,
analistten "yorumlamak" yerine slup oluturmasn, "yazma"sn
istemek anlamna gelmez mi? Ayrca bu, bozguncu korkunun ye
rine fetiist bir siperi, szcn siperini nermek deil midir?
Fobinin ortaya kna zg fetiist aama biliniyor. Bir zne,
nesneye dayal ilikinin yapaylyla yz yze geldiinde, kendisi
ni bu ilikiyi oluturan eksikliin yerinde konumlandrdnda,
fetiin geici ve kaygan, yine de vazgeilmez bir can simidine d
nmesi belki de kanlmazdr. Ama tam da dil bizim nihai ve
ayrlnamaz fetiimiz deil midir? Tam da kendisi fetiist bir yad
smaya ("evet ok iyi biliyorum, ama yine de", "gsterge ey deil,
ama yine de", "anne adlandrlamaz, ama yine de konuuyorum"
vb.) dayanan dil, bizi konuan varlk olmaya dayanan zmzde
tanmlar. Dilin [la langue] fetiizmi, kurucu olduundan, belki de
tek analiz edilemezdir.
Demek ki edebiyat, genel anlamda sanat, fobinin tedavisi de
il, ama fobiyle birlikte oluan "hner" olabilir. Kk Hans opera
?efine dnr.
Fobinin yok olmayp dille birlikte kaymasnn ikinci nedeniy
se, fobik nesnenin n-edebiyat olmas ve bunun tersi bir ekilde
de her sz kullanmnn, sz kullanm edebiyatn alanna dahil
olduu lde, bir korkunun dili olmasdr. Yani gstergeyi, z
neyi ve nesneyi konumlandran eksiklik anlamnda eksikliin bir
dili demek istiyorum. Sz konusu olan, eksikliin tesindeki bir
toplumsal iletiim ve arzu szlemesiyle birbirimize aktard
mz mesajlar ve nesneleri arzulayan mbadelenin dili deil; ek
sikliin dili, eksiklii kavrayan ve evreleyen korkunun dilidir.
Bu "henz olmayan yeri", bu "olmayan yeri" konumak isteyen
kii, bunu kukusuz, dilsel ve retorik koda ar hakimiyetinden
hareketle ancak gerisin geri yapabilir. Ama son kertede bu kii
nin kendisini dayandrd korkun ve iren gnderge korku
dur. Yolumuz bu sylemle ryalarmzda karlar ya da lm,
55

dilin otomatik kullanmnn bizi iinde tuttuu gvenden, kendi


miz olduumuza duyduumuz gvenden, yani dokunulmaz,
bakalamaz ve lmsz olduumuz gvencesinden bizi yoksun
braktnda, lmle burun buruna kaldmzda karlarz.
Oysa yazar, bu dille srekli kar karyadr. Yazar, korkudan l
memek, gstergelerde yeniden dirilmek iin metaforlatrmay
baaran bir fobiktir.
"ISIRILMAKTAN MI KORKUYORUM"
YOKSA "ISIRMAKTAN MI"?

Gelgelelim, korku bir saldry, kendisinin ters gstergesiyle


kaynana yeniden dnen bir iddeti gizlemez mi? Balangta ne
vard: Eksiklik, yoksunluk, ilk korku ya da reddedilmenin iddeti,
saldrganlk, lmcl lm itkisi? Freud, ocuun Rousseau'cu
melaikeletirilmesine tamamen yabanc, karmak bir varl ke
federek nedenden sonuca, tavuktan yumurtaya giden ksrdng
y terk etti. Oedipus ile birlikte Freud, okbiimli sapkn, arzuyu
ve lm ta batan tayan ocuk cinselliini kefetti. Ancak, us
tann son fra darbesi urada ortaya kacaktr: Freud'a gre, bu
"veri"ye tamamen simgesel bir nedensellik elik etmekteydi. Bu
simgesel nedensellikse sz konusu veriyi dengelemekle kalma
makta, ayn zamanda onu temel belirlenimcilik biimiyle harabe
ye evirmektedir. Dilsel, simgesel ilikinin biimlendiren ve son
kertede de belirleyen rol sz konusudur. Annenin yokluu nede
niyle ocuun maruz kald yoksunluktan simgeselciliin olu
turucular olan baba kaynakl yasaklara kadar, bu iliki, kendisini
asla "saf" haliyle da vurmayan itkisel saldrganla elik eder,
onu biimlendirir ve gelitirir. Bu durumda, eksiklik ve saldrgan
ln kronolojik olarak birbirinden ayrlabildiini ama mantksal
olarak birlikte var olduunu syleyelim. Saldrganln "ilk narsi
sizm" denilen seraptan itibaren duyumsanan ilk yoksunlua veri
len bir karlk olduu kansndayz, saldrganlk ilk
yoksunluklardan intikam almaktan baka bir ey yapmamaktadr.
Eksiklik ve saldrganlk arasndaki iliki hakknda bilebildiimiz
ey, her ikisinin de birbirinin edeeri olduudur. Yalnzca eksik
likten sz etmek, saldrganl saplantl bir ekilde yrrlkten
kaldrmak anlamna gelir; yalnzca saldrganlktan sz etmekse
eksiklii unutarak transferi paranoyaklatrmak olur.
56

"Atlardan korkuyorum, srlmaktan korkuyorum." Korku ve


beni bir nedenden, henz belirlenemeyen birinden korumas ge
reken saldrganlk; her ikisi de darya yanstlr ve bana dar
dan gelir: "Tehlikedeyim". Korkudan kurtulmay denememe
yardmc olan ilhak etme fantezisi (annemin bedeninin bir para
sn, memesini ilhak ediyorum ve bylece annemi elimde tutuyo
rum) beni hi de daha az tehdit etmez; nk ayn anda
konumay rendiim olgusuna bal olarak simgesel ve babaya
dayal bir yasak iimde zaten yerleir. Bu ikinci tehdidin etkisi al
tnda, tamamen simgesel bir baka ilemi gerekletirmeye al
rm: Yutan ben deilim, bir nc ahs (o, bir bakas) tarafndan
yutulmaktaym, demek ki yutuluyorum.
EDLGENLEME

. Bir znenin kendisini nesnenin yerine koyma yeteneini ha


ber veren bu edilgenleme znelliin oluumundaki radikal bir
aamadr. Bu kiplie sahip, "bir ocuk dvlyor" etrafnda dnen
saysz hikaye, dillerimizde edilgen tmceler kurmay renmek
iin sarf edilen fazlasyla aba vardr. Fobik nesnenin oluumu
nun mantnn da bu edilgenleme ilemini gerektirdiini he
men belirtelim. Anlamlandrc ilevin [la fonction signifiante]
oluumuyla paralel bir ekilde, sansrn ve bastrmann etkisi
altnda ileyen fobi de metaforlatrmadan nce gstergenin yeri
ni, onu tersine evirerek (etken edilgen hale gelir) deitirir.
"At" ya da "kpek" bana tehditkar bir ekilde dardan bakan
bo ve yutucu azmn metaforuna ancak bu tersine evirmeden
sonra dnebilir. Tm metaforlar gibi stbelirlenmi olan bu "at"
ve bu "kpek" ayn zamanda hza, yarmaya, kaa, harekete, so
kaa, trafie, arabalara, gezintilere -tm bunlarn kamaya al
t ve kurtulmak n kamay denediim tekilerin
dnyasna- gnderme yapar. Ama suland ve yasak olduu
iin "zne" geri dner ("ben" geri dnyorum), "zne" geri ekilir
("ben" geri ekiliyorum), "zne" yine bunalr ("ben" yine bunal
yorum): "zne" korkar ("Ben" korkuyorum).

Neden?
Bir kii [quid] bo bir gsterge olarak deil, nesne ve nesne
ncesi ilikilerin tad tm anlamlarn arlyla ve kendisiyle
balantl bir "ben" [le moi] iin tad arlkla birlikte ancak
57

ite bu anda ortaya kar. Bunun anlam, halsinasyon olan bir


nesnenin olutuudur. Fobik nesne, karmak, itkisel ie yanstma
eilimleri olan mantksal ve dilsel ilemleri zaten ieren, ilhak
edicileri [incorporats] ie yanstmann baarszlna iaret eden
bir oluumdur. lhak etme nesnenin oluumuna giden yolu a
yorsa, fobi de eanl itkisel ie yanstmann baarszla uramas
anlamna gelir.
DLN YUTULMASI

Anna Freud'un5 seminerinde yorumlanan kk bir kzn fo


bisi, bu konuda bize szelliin ne kadar nemli olduunu fark
etme imkan tanr. Sz konusu olann bir kpek tarafndan srlp
yutulmaktan korkan bir kz olmas, szelliin ve edilgenliin be
lirginlemesinde belki de nemsiz olmayan bir veridir. Ayrca,
fobi annesinden bir ayrlmaya, ardndan anne bakasyla birlik
teyken anneyle yaplan grmelere baldr. Tuhaf bir ekilde,
Sandy ne kadar fobikse o kadar fazla konuur: Gzlemci kadn da
Sandy'nin kyl aksanyla konutuunu, konukan olduunu,
yalnzca buuk yanda olmasna ramen "ok konutuunu,
zengin bir sz daarcna sahip olduunu, kendisini kolayca ifa
de edebildiini ve tuhaf ve zor szckleri bulup karmaktan ok
holandn" saptar.
... imdi hi olmadndan daha fazla eksikliini ektiim an
nemle deil de szcklerle doldurduum azla bu eksiklii ve
ona elik eden saldrganl syleyerek gelitiriyorum. Demek ki
bu durumda, dilsel gsterenin reticisi olan szel etkinlik, "k
pek" metaforunun zellikle ierdii srp yutma temasyla rt
mektedir. Ama szellikle ilikisi olan fobik bir nesneyi adlandrsn
ya da adlandrmasn, her szelletirme etkinliinin [activite de
verbalisation] ilhak edicileri ie yanstmaya ynelik bir giriim
olup olmadn sormaya da hakkmz var. Bu anlamda, szelle
tirme her zaman fobik nesnenin temsil ettii bu "iren" [ab-ject]
ile kar karya kalmtr. Dilin renilmesi, elden kap kurtulan
ve byk olaslkla deforme edilmi halsinasyonu bizi dardan
tehdit eden szel bir "nesne"yi kendinin klmaya ynelik bir giri5. Bkz. Anneliese Schnurmann, "Observation ofa phobia" (Anna Freud'un semine
rinde sunulan metin, 1946), Psychoanalytic Study of the Child iinde, vol. III/IV, s.
253-270.
58

im olarak gerekletirilir. Sandy'nin fobisi, dile ynelik arttka


artan ilgisi, kendisini kaptrd sz oyunlar, daha nce szn
ettiimiz Kk Hans'n youn dil etkinliiyle benzerlik tamak
tadr.
ocukta grlen fobi ile dil arasndaki bu ilikinin karsna,
yetikinin fobik sylemin yaygn gzlemlenmesi karlabilir. Ye
tikin fobiin konumas da olaanst bir dil evikliine sahip
tir. Ama bu ba dndrc ustalk, dokunulmam ve dokunulmaz,
kimi zaman yalnzca duygunun bir gsterge deil ama bir sinyal
ilettii derin bir yarann stnde tm hzla yol aldndan, sanki
tm anlamdan yoksun braklm gibidir. Bunun nedeniyse, dilin,
ocuk fobisinde ilk eksikliin neden olduu bunalm ortaya ka
rabilecek baarsz bir ie yanstma unsuru roln artk oynama
dndan bir kar-fobik nesneye dnm olmasdr. Bu
yaplarn analizinin, nne bylesine setler ekilmi bir sylemin
anlamn yakalayabilmek amacyla sylenmemi-olann ilmikleri
arasna szmas gerekir.
Oysa, fobik anlar olan ocuk henz bu aamada deildir. o
cuun semptomu, ocuk bunu dile getirdii iin, zaten fobinin
gelitirilmesidir. ocuun ayn anda kendini kaptrd mantksal
ve dilsel almayla birlikte semptomu da karmak ve mulak bir
geliime ular. Bu durumda fobik halsinasyon, arzunun itiraf
edilmesiyle kar-fobik ina arasnda bir yerde konumlanr: Nes
n -:lerini ok iyi tanyan ve onlar mkemmel bir ekilde maniple
eden ar-kodlanm savunmaya dayal bir sylem henz olu
mamtr; buna karn, eksiklik nesnesinin arzu nesnesi olarak
tannmas da sz konusu deildir. Fobik nesne aslnda tam da ter
cihten kanmadr, zneyi mmkn olduunca uzun bir sre ka
rardan uzak tutmay dener ve bunu ne simgeselletirmenin
stbensel engellenmesiyle ne de bir simgesizlemeyle [ asymbolie]
deil, tersine fobik halsinasyonun oluturduu heterojen yna
yol aan simgesel etkinliklerin younlamasyla yapar.
HBR EY HALSNASYONU

Yukarda, bir metafor demitik. Bundan daha fazlas sz konu


su. nk metaforun oluumunu salayan yer deitirme ve yo
unlatrma hareketlerine (korkunun haberini verdii) itkisel bir
boyut eklenir. Bu itkisel boyutsa, baka bir eye, olmayan-eye,
59

bilinmeze gnderme yapan yineleyici ve dizinleyici bir deere sa


hiptir. Bu anlamda fobik nesne, hibir eyin halsinasyonudur,
hibir eyin yinelenmesi olan bir metafordur.
"Hibir ey" nedir, diye dnr analist ve "yoksunluktan",
"yoksun kalmadan", "eksiklikten" vb'den yola karak u yant ve
rir: "Annenin fallus'u". Buysa, analistin bak asndan yanl de
ildir. Ama bu konum, korkuyu ortadan kaldrmak iin imkansz
nesneyle (annenin u olmayan fallus'u) kar karya kalmann bir
arzu fantezisine dntrlmesini gerektirir. Bylece, korkumun
brakt izde arzumu bulurum ve bu arzuya balanrm. Bunu da
halsinasyonumu, zayflm, gcm, servetimi ve ykmm
iinde oluturduum sylem zincirini terk ederek yaparm.
Kaygdan konutuumuz lde edebiyatn, bizden bakas ol
mayan fobik ocuun yan banda nbeti devrald an, ite tam
da bu andr. Edebiyat, irenle [ab-ject] yzlemeyi arzu fantezisi
ne dntrmez. Tam tersine, edebiyat, bu yzlemenin, yanl bir
ekilde fobi nesnesi denilen metaforu-halsinasyonu oluturan
mantksal ve psiko-itkisel stratejilerini sergiler. Birinin yasaklama
s kouluyla bizi konuturan eyin kayg olmas anlamnda hepi
miz fobik olsak bile, herkes byk atlardan ya da sran azlardan
korkmaz. Hans'n tek yapt ey dierlerinden daha erken bir d
nemde yazm olmasdr ya da bizi tiksinen varlklar ve/veya sim
gesel varlklar olarak oluturan mantklar, ete ve kemie brnm
bir ekilde (at) kendisi iin canlandrarak tm figranlaryla bir
likte kendi yaamsal uzanm ieren edebiyatta sahneye koymu
olmasdr. Hans olgunlamam ve... baarsz bir "yazar"d. Baar
l olsun ya da olmasn (ama bu iki olasl asla gzden yitirmeyen)
yetikin yazar, dilin kendi iindeki simgeselletirme mekanizmala
rna yeniden dnmeyi hi kesintisiz srdrr: Bunu yapmaktaki
amacysa, bu ebedi dn ileminin adlandrd ya da retii nes
n ede deil; ama bu dn ileminin kendisinde hibir eyden... du
yulan kaygdan saknmay bulmaktr.
FOBK NARSSZM

Fobi, nesneyle ilikinin istikrarszln aka gzler nne se


rer. "Nesne"nin fobik "uzlama" da gsterdii deikenlik -bu, ayn
zamanda kimi psikotik yaplarda da gzlemlenebilir-, bizi, sz ko
nusu oluumu [formation] nesneyle iliki deil de, bu ilikinin ba60

lantl kart olan narsisizm bak asndan ele almaya yneltebilir.


Buradaysa, analitik kuramn zorluklaryla karlarz. Bu zorluk
lar, otoerotizme bal ilk narsisizm postulasna ve bir znenin bu
arkaik, dil-ncesi narsisizme ynelmesine dayanan ve nihayetinde
de anne-ocuk btnlemesine gnderme yapan dnce zorlan
masna baldr. Freud bu zorluu kabul eder: tekine yneltilen
cinsel itkiler ve ben'in z-korunmay hedefleyen itkileri olmak
zere iki tip itkinin varln ileri sren Freud, fobik semptomda
sanki bu ikinci tip itkilere bir stnlk atfeder gibi grnr.
Ama cinsellie muhalifglerin fobideki zaferi ne kadar gz kamatrc
olursa olsun, bu hastaln bir uzlama olmaya dayal doas bile bastr
lann bu kadarla yetinmemesini salar.6

Dolaysyla, grdmz gibi cinsel itkiler Hans'ta baskn ol


salar bile -bu, babann ve psikanalistin saplantl ve saplant yara
tan yardmyla gerekleir-, "cinsellie muhalif glerin" bir
zaferine tank oluruz. Bu narsisizm en azndan iki soruya yol aar.
Narsisizmin nesneye dayal itkiye stten bakan gcn nasl ak
layabiliriz? Narsisizm, tamamen sten bakan olmasna ramen,
nasl olur da otizme yol amaz?
Birinci soruya ksmi bir yant, anlalmas g bile olsa tahay
yl edilebilir belli bir biyolojik oluum verebilir. Bununla birlikte
burada sz konusu olan, l ilikinin -ki sadece bu iliki nesneye
varlk kazandrr- baarszl gibidir. Son kertede narsistik deni
len itki, znenin kendisini baba metaforunun bir istikrarszlnn
l bir yapda -ki bu yap znenin itkilerine bir nesne kazand
rr- konumlandrmasn engellediinde egemen olmaya balar.
Bu, itkilerin nesneye ballnn [ objectalite] ge ortaya kan,
hatta nemsiz bir fenomen olduunu sylemek anlamna gelir.
Freud'un, nesne sorununu itkinin yok olmasna deilse bile din
dirilmesine balamas hi de bir rastlant deildir.
tki nesnesi, itkinin kendisinde ya da kendisi araclyla amacna ulaa
bilecei eydir. Nesne itkide en fazla deiiklik gsteren eydir, itkiye
kkensel olarak bal deildir (altn biz izdik): Bununla birlikte nesne
yalnzca tatmini mmkn klmaya ynelik tikel yetenei nedeniyle yar
dmcdr.7
6. Le Petit Hans, a.g.y., s.192.
7. "Pulsions et destins des pulsions" ( 1 9 1 5) , Metapsychologie iinde, Gallimard, coll.
Idees, 1 968, s.1 9.
61

Bu, terimin gl anlamnda nesne bir znenin anlamlandr


ma zincirindeki bants olarak kabul edilirse, aka anlalr.
Yalnzca baba kertesi, "zne" (ocuk) ile "nesne" (anne) arasna
simgesel boyutu soktuu iin bylesi kat bir nesne ilikisine yol
aabilir. Bu gereklemediinde, ille de tutucu olmas gerekme
den narsisizm eklinde adlandrdmz ey, olduu haliyle nesne
siz, her trl kimlii, hatta zneninkini bile tehdit eden itkinin
zincirinden boanmasdr. Bu durumda psikozla kar karyayz
demektir.
FOBK ARZUNUN "NESNE"S: GSTERGELER

Ama fobiin halsinasyonlara yol aan metaforunun ilgin


yan, metaforun bir yandan "cinsellie muhalif glerin" zaferini
temsil ederken, te yandan kendisine belli bir "nesne" bulmasdr.
Sz konusu nesne, cinsel itki nesnesi deildir, dolaysyla bu nes
ne ne anne ne annenin uzuvlar ne de onun temsilcileridir; ayrca
bir tr tarafsz gnderge de deildir, ama simgesel etkinliin bizzat
kendisidir. Simgesel etkinliin genellikle erotikletirilmi olmas
ve bu durumda da fobiin saplantlnn yerini almas yapnn z
gnln hibir ekilde zedelemez. Yapnn zgnlyse ura
da ortaya kar: Sz konusu olan, simgeselliin kendisine, szcn
klasik anlamnda nesneyle balantl olmayan (yani ne bir ihtiya
ne de bir arzu nesnesi vardr) ve stelik narsistik de olmayan (itki
zneye orada yok olmak iin gelmedii gibi onu yok etmek zere
de gelmez) bir itkinin yatrm yapmasdr. Bu itki cinsel olmad
ndan, cinsiyet farklln yadsr ve bu itkiyi kendisine mesken
edinen zne ecinsel semptomlar sergileyebilir, oysa zne bu
semptomlara aslnda tamamen kaytszdr. znenin var olduu
yer buras deildir. Simgesellie itkinin.ve arzunun tek uzam ola
rak yatrm yaplmasnn bir korunma giriimi olduu doruysa
da, bylece korunduunu grenin kurgul ben -anne fallus'unun
yansmas olan ben- olmad da kesindir. Tam tersine ben, bura
da ac eker. Gelgelelim, baba metaforunun bants olduu l
de, taycsnn kusurlarnn tesinde tuhaf bir ekilde ortaya
kan, yine de znedir: Yani, tekinin bants olarak zne.
Baba ilevinin bir temsilcisi, eksik olan iyi anne nesnesinin ye
rini alr. yi memenin yerine dil. Anne efkatine ikame olan sy
lem. stbensel olmaktan daha ideal bir babalk. Nesnenin ve
62

narsisizmin yerini alan tekinin bu egemenliinin artc bir


metafor rettii biimleri eitlendirebiliriz. Korku ve bylen
me. (Ben'in) bedeni ve (cinsel) nesne birlikte buna maruz kalr.
Fobinin, saplantnn ve sapknln kava olan irenme de
ayn dzeni paylar. renmede kendisini hissettiren tiksinti, his
terik deime [ conversion hysterique] biimini almaz. Histerik de
ime, bir "kt nesne" cann kardndan ondan kaan, onu
da atan ve kusan bir ben' in semptomudur. renmede, bakald
r tamamen varlktadr. Dilin varlndadr. Simgeseli kkrtan,
susturan ya da batan karan ama simgeseli retmeyen histerinin
aksine, irenmenin znesi olaanst bir ekilde kltr retir.
Onun semptomu, dillerin reddedilmesi ve yeniden ina edilmesi
dir.
KIYAMET HEDEFLEMEK: VZYON

Bu istikrarsz "nesne" hakknda halsinasyondan sz etmek,


fobik serapta gzlemleyici [ scopique] bir yatrm ve irente de en
azndan kurgul bir yatrm olduunu dorudan ileri srmektir.
Kaan, kurtulan, yol deitiren bu olmayan-nesne yalnzca gs
terge olarak elle tutulur hale gelir. Dolaysyla, varln bir temsi
lin, bir grmenin araclyla salar. Son kertede (duymaya ve
dokunmaya ilikin) dier halsinasyonlar da bir araya getiren ve
normalde sakin ve tarafsz bir simgeselde ortaya karak znenin
arzusunu temsil eden grsel halsinasyon. Eksik nesnenin yerine
bir gsterge. Bu eksikliin arzusunun yerine grsel bir halsinas
yon. Daha da fazlas, narsisizmi yaratan simgesel erkle paralellik
tayan baka yaplan bir yatrm, genellikle fobinin dikizci
"eilimler"ine gtrr. Dikizcilik, nesne ilikisinin oluumundaki
yapsal bir gerekliliktir, nesnenin irence doru yneldii her de
fada ortaya kar ve yalnzca zne/nesne istikrarszln simge
selletirme baarszl nedeniyle gerek bir sapknla dnr.
Dikizcilik, irenmeyi konu alan edebiyata elik eder. Bu edebiya
tn durdurulmas, dikizcilii bir sapknla dntrr.8
8. "Dikizcilik, cinsellik-ncesi aamalarn evriminde normal bir andr. Dikizcilik
kendi snrlar iinde kalrsa Oedipus atmasna ilikin gelimi bir yaklamn
oluturulmasna imkan tanr. Sapknla dnme, paradoksal olarak, dikizciliin
nesnenin muhtemel ykmna kar gvence salama ilevindeki baarszlnn so
nucu olarak ortaya kar." (M. Fain, "Contribution a I'analyse du voyeurisme", Re
vuefranaise de psychanalyse iinde, XXVIII, Nisan 1954).
63

BR HSAR

Yanstlan metafor ya da halsinasyon olan fobik nesne bizi bir


yandan psikozun snrlarna, te yandan simgeselliin son derece
yaplandrc gcne gtrd. Her iki yanda da, bir snrn kar
sndayzdr. Bu snr, konuan varl ayrlm varlk haline getirir
ve bu varlk da eyleri sesbirimsel zincirin gizliliinde, ta ki man
tksal ve ideolojik inalara ayrarak dile getirir.
Bu snr kendisini bir hapishaneye dntrmeden nasl olu
ur? Kurucu blnmenin radikal etkisi zne/nesne blnmesinin
olumasysa, blnmenin baarszlklarnn arkaik bir narsisiz
me zg esrarl bir kendi iine kapanmaya ya da sahte olduu se
zinlenen nesnelerin kaytsz savrulup dalmasna yol amasndan
nasl saknlr? Fobik semptoma yneltmi olduumuz bak, bizi,
(szel) gstergenin itkiyle (korku, saldrganlk) ve vizyonla (ben'in
tekine yanstlmas) mcadele halinde acl ve simgesel karma
klyla gz kamatrc bir ekilde ortaya kna tank olmaya
gtrmt. Ama "analiz edilemez" olarak adlandrlan eye dik
kat gsteren analitik gncellik, bir baka semptom deneyimini
gzler nne serer gibidir. Bu semptomsa u ayn ve ok sorunlu
zne- nesne ayrmnn etrafnda, ama bu kez fobik halsinasyo
nun kart olarak ortaya kan bir semptomdur.
zne/nesne ayrmn oluturan izgi burada kaln ve alamaz
bir sura dnr. Yok olacak denli yaralanm, kapanm ve doku
nulmaz bir ben, bir yerlere, hibir yere, bulunamaz olmaktan ba
ka bir zellik tamayan olmayan-bir yere ekilip kapanr. Nesne
yan iinse hayaletleri, ruhlar, "sahte kardeler"i yetkili klar: sah
te-benler ve bu yzden de sahte-nesneler ak, arzulanmayan
nesnelerle mcadele eden ben suretleri. zne ve nesne arasndaki
ayrm mevcuttur, hatta dil bile bazen olduka gz kamatrc en
telektel gerekletirimleriyle parlak bir ekilde mevcuttur. Ama
akm bir trl gemez: Sz konusu olan, kelimenin tam anlamyla
saf bir blnme [clivage], iki ky arasnda geiin imkansz oldu
u bir ktr. Ne zne ne de nesne vardr: bir yanda sertleme,
dier yanda sahtelik.
Bylesi bir "hisar"da iletiimi yeniden kurmann yolu, arzuyu
oluturmaya dayanr. Ama arzunun, eer gn yz gryorsa,
toplumsal bir norma (arzu, hi idealletirilmi bir norm -teki
nin normu- olma arzusundan baka bir ey olmu mudur ki?)
64

adapte olmann bir ikamesinden baka bir ey olmadnn fark


na transfer srasnda abuk varlr. Transferde yol alnrken hasta,
bakalar iin arzu olacak eyin ortaya kna benzer bir ekilde
irenmeyle karlar. renme, daha sonra nesnelerini olutura
cak eyle karlamak zere kodesinden kan, kendisini zne ola
rak oluturmakta olan bir znenin ilk otantik duygusudur.
Benlikten irenme: bu irenme olumadnda duvarlarn gerisi
ne hapsedilecek olan benlie ynelik ilk yaklam. tekilerden,
tekinden ("Annemi kusmak istiyorum"), analistten irenme,
dnyayla girilen tek iddet ieren ba. Ansln ifali, yasak ol
duu kadar da arzulanan bir bakasna doru boulmu, tkanm
bir zlem: iren.
renmenin patlak vermesi, kukusuz, snr kiiliklerin [ border
lines] tedavisindeki bir andan baka bir ey deildir. Burada i
renmenin ortaya kna, onun, bir nesneyle ilikinin yava ve
acl bir ekilde retilmesi anlamna gelen znenin oluum dina
miinde oynad anahtar rol asndan deiniyoruz. Snr kiili
in atosu, surlarnn sarsldn grmeye baladnda ve bu
atonun kaytsz sahte-nesneleri de saplantl maskelerini yitirme
ye koyulduklarnda, zne etkisi -kac, krlgan ama otantik etki
si- u iki aradala denk den irenmenin ortaya knda
kendini davurur.
Analitik dispozitifin irenmenin ortaya k zerinde durma
yrojesi -byk olaslkla da buna muktedir olmadndan- yok
tur. Bunun zerinde srar etmek hastay paranoyaya srklemek
ya da ahlaka ynlendirmek olurdu; oysa psikanalist varlk nedeni
nin bu olmad kansndadr. Psikanalist "iyi" nesneye giden yolu
izler ya da deitirir. Bu nesneyse, kim ne derse desin, Oedipus'un
normal ltlerine gre fantezisi kurulmu arzu -kar cins iin
duyulan arzu- nesnesidir.
Snr kiiliin irenmesiyse, bu arzu nesnesinden farklyd. Yal
nzca narsisizmin kilitlerini amt ve znenin snd suru az
buuk geirgen -ama bu yzden de tehditkar ve rkn- bir sn
ra dntrmt. Dolaysyla henz bir teki, bir nesne [ob-jet]
yoktu. Bu nesne [ob-jet] ile ne yapmak gerekir? Bu nesneden bir
arzu nesnesi oluturmak iin onu libidoya doru mu yneltmek
gerekir? Ya da bu nesneyi bir sevgi, nefret, coku ya da cehennem
azabnn gstergesine dntrmek iin onu simgesellie doru
65

mu yneltmek gerekir? Soru, karara balanamadan, kararlatr


lamaz olarak kalabilir.
Dinsel olann irenmeye verdii yant, cinsel nesne tercihin
den mantksal olarak nce gelen bu kararlatrlamaz olanda orta
ya kar: kir [souillure] , tabu ya da gnah. Bu nosyonlar, onlar
yeniden saygnlklarna kavuturmak iin ele almyoruz. Dinlerin
zne/nesne ayrmnn yokluundan olduu kadar blnmenin
katlndan da saknarak kapsadklar zne/nesne ilikisinin de
ikelerini gn na karmay amalyoruz. Baka terimlerle
ifade edilecek olursa, bu dinsel kodlarn fobi ve psikoz iin bul
mu olduklar zmleri ele alacaz.
GSZ DIARISI, MKANSIZ ERS
Bir yandan anneye duyulan (annenin duyduu) ensest arzusu
nun, te yandan anneden fazlasyla hoyrat biimde gerekleen
bir ayrlmann ina ettii snr [ borderline], bir hisar olsa bile as
lnda ii bo bir hisardr. zne ile nesne arasnda birletirici izgi
yi oluturacak baba ilevinin eksiklii ya da zayfl burada
boucu olmasnn (kap beni sktrr) yan sra boaltc da olan
(nesne olarak tekinin eksiklii znenin yerine hi retir) bir il
haka ait tuhaf bir figr retir. Bu durumda ben, narsisizmi tamir
edecek zdelikler arayna der, oysa zne bu zdelikleri an
lamsz, "bo", "gereksiz", "cansz", "kukla" zdelikler olarak dene
yimleyecektir. Hi de elenceli olmayan hayaletlerin dolat bo
bir ato... "gsz" dars, "imkansz" ierisi.
Babann Adnn forklzyonunun yansmalarn saptamak il
gintir. Snr kiiliin dili genellikle soyuttur, dzeyliymi gibi g
rnmekten geri kalmayan basmakalp yarglardan olumutur. Bu
dil, hemen saplantl sylemi akla getiren kesinlii, kendi zerine
kapanmay ve kl krk yaran anlamay hedefler. Ar derecede
korunan gsterenin bu zrh, anlamsallktan karmaya
[desemantisation] varana dek, yalnzca yeniden kesilecek ve ba
tan anlamsal klnacak mzii, "saf gsteren"i nota olarak alkoy
maya varana dek paralanmaya devam eder. Sz konusu olan,
serbest arm baarszla uratan ve fanteziyi olumadan
nce yok eden bir paralanmadr. Nihayetinde, sylemin bir yan
dan szel gstergelerin ayrtrlmasn, te yandan itkisel temsil
leri gvence altna alan "saf" bir gsterene indirgenmesi sz
66

konusudur. Duygunun da kendisini gsterdii yer, ite tam da dil


sel blnmenin bu snrdr. Analist, dilsel btne katlan bu duy
gunun dilin yaygn kullanmnn sourduu ama snr kiilikte
ayran ve den iaretini, (paralanm bir bedenin organlar mi
sali) dalm temalar ayran boluklarda ya da rktnden gs
terileninden kaan bir gsterenin yzergezerliinde grebilir.
Duygu ncelikle, acl saptamann ortak-anestezik [ccenesthesique]
bir imgesi olarak szcelenir: Snr kiilik uyuuk bir bedenden, ac
veren ellerden, tutmayan bacaklardan sz eder. Ayrca da anlam
lamay [ signifiance] gerekletiren hareketin metaforu olarak,
dnmeden, ba dnmesinden ya da sonsuz araytan sz eder...
Bu durumda sz konusu olan ey, transfer araclyla (baba me
taforunun burada olmayan normatif Oedipus'ta "normal sylem
de" sabitledii ve istikrara kavuturduu) anlamlandrc
vektrlemenin [ vectorisation signifiante] kalntlarn, bu kalnt
'lara arzulayan ve/veya lmcl bir anlam kazandrarak yakala
maktr. Aslnda yaplan, bu kalntlar kanlmaz bir ekilde
tekine, teki nesneye, belki de kar cinse ve -neden olmasn
teki syleme, bir metne, yeniden oluturulacak bir yaama y
neltmektir.
NEDEN DL "YABANCI" GB GRNR?

Ksacas, baba ilevinin forklzyonu gstergede younlama


dan (ya da metafordan) doan eye etkide bulunur: Sessel iz'in,
bir alg olarak seslenilenle [allocutaire] ilikiyi hep ieren gsteri
leni olduu kadar nesneyle ve dier znenin sylemiyle ilikinin
ortak-anestezik [crenesthesique] temsilini ortaya karma kapasi
tesi (Aufhebung anlamnda). Snr kiilikte, hem gsterilenin hem
de duygunun nbetini devralan szel gsterenin oluturduu bu
dm bozulur. Psiik dzeni asndan dilin ileyiini bile etki
leyen bu ayrmann sonucuysa udur: Snrdaki kiinin kendisi
nin ifade ettii gibi szellik [ verbalisation] ona yabancdr.
Bilind anlam snrdaki kiiden -nevrozluda olduundan daha
fazla- kendini yalnzca gsteren araclyla kurtarr. Metafor s
nr kiilikli hastann konumasnda nadiren belirir, belirdiin
deyse, herhangi birinin konumasnda olduundan ok daha
fazla edebi bir nitelik tar. Baka bir deyile, bu metaforun edebi
liinden adlandrlamayan bir arzunun metonimisi olduunu an67

lamak gerekir. Analiz edilen, "yerini deitiriyorum, bu yzden


benim yerime birletirin ve younlatrn" dediinde, aslnda
analistinden kendisi iin bir imgelem oluturmasn ister. Musa
gibi kurtarlmak, sa gibi domak ister. Analiz edilen, kendisine
aitmiesine yeniden bulunacak bir szn salayaca -bunu bilir
ve bize syler- bir yeniden-douu arzular. Lacan'n grm ol
duu gibi metafor, bilindnda baba gizeminin izledii yolu ye
niden retir ve Booz endormi [Uyuklayan Booz-Victor Hugo'nun
bir iiri] metaforu Ecrits'de bilinli bir ekilde tm metaforculu
un [metaphoricite] rnei olarak kullanlmtr.9 Ama snr kii
likte anlam -ne kadar metaforik ya da tinsel olursa olsun- anlam
olmayandan domaz. Aksine anlam olmayan, gstergelerin ve
anlamn stn izer ve szcklerin bundan kaynaklanan mani
plasyonu zihinsel bir oyun deil, baba metaforunun terk ettii
bir gsterenin son engellerine tutunmaya ynelik hibir gl
iermeyen umutsuz bir giriimdir. Burada sz konusu olan, bo
lukta yok olup gitme riskiyle kar karya kalan bir znenin zora
ki bir giriimidir. Hibir ey olmayan ama syleminde
simgeselletirmeye kar meydan okuyan bir boluk. Bu bolua
ister duygu'0 diyelim isterse de onu ocukluk dnemindeki bir
gstergeletirmeyle [semiotisation] ilikilendirelim -gstergele
tirme asndan anlamlandrma-ncesi eklemlemeler [articulati
ons pre-signifantes] yalnzca denklemlerdir, nesnelerin simgesel
edeerleri deildir11-, analizin zorunluluunu belirtmemiz gere
kir. Bu tip yapyla karlatnda younlaan bu zorunluluk, sy
lemin [langage] analitik dinlenmesinin felsefi idealizm ve onun
ardndan da dilsel [linguistiqueJ dinlemeye indirgenmemesine
dayanr; tam tersine, sz konusu olan, anlamlamann [signifan
ceJ heterojenliini ortaya karmaktr. Doal olarak bu (duygusal
ya da anlamsal) heterojen ile dilsel gsteren arasnda benzerlik
kurulmadnda, bu heterojen hakknda hibir ey sylenemez.
Ama "bo" gsterenin, bedenin paralanmasnn ve bu trden
hastalarn tamamen fiziki olan acsnn Szn boluklarnda ia
ret ettii ey tam da bu gszlktr.
9. Ecrits, Editions du Seuil, s.506.
10. A. Green, Le Discours vivant, Paris, PUF.

1 1. H. Segal, "Notes sur la formation du symbole", ( 1957), Franszca eviri, Revue


franaise de psychanalyse iinde, say: 4, 1 970, s. 685-696.
68

FREUD'A GRE "GSTERGE"

Sonu olarak, Freudcu dil teorisine yeniden dnmek gerekir.


Bu teorinin nro-fizyolojiden ayrld ana dndmzde, Fre
udcu gstergenin heterojenliini saptarz.12 Bu gsterge, szc
n Temsiliyle nesnenin Temsilinin ( 1 9 1 5 'ten itibaren eyin
Temsiline dnecektir) ilikilendirilmesi olarak eklemlenir. lk
temsil zaten kapal heterojen bir btndr (ses imgesi, okunan
imge, yazl imge, devingen konuan imge), ikinci temsilse hete
rojen ve aktr (akustik imge, dokunmaya dayal imge, grsel
imge). Burada, felsefi gelenee zg olan ve Saussurec gsterge
bilimin yeniden gncelletirecei gstergenin soy-zincirini hatr
latabilmek amacyla szcn temsilinin sessel imgesiyle nesnenin
temsilinin grsel imgesini -birinci imge ikincisine balanr- ku
kusuz ayrcalkl bir konuma yerletiriyoruz. Gelgelelim, birbirine
bu ekilde balanan btnlerin dier unsurlarn abuk unuttuk.
Oysa Freudcu "gstergebilim" tm zgnln bu unsurlara
borludur; nk bu unsurlar konuan varln heterojen dze
ninde (beden ve sylem) -zellikle de szn psikosomatik
"rahatszlklar"nda- gstergebilimin sahip olduu merkezi konu
mu pekitirir.
Daha sonraki almalarnda Freud'un nevrozlunun sylemi
ne odaklanmasnn, dncesinin13 yalnzca sessel imge/grsel
imge ilikisi zerinde younlamasna yol atn dnebiliriz.
i1.ma iki ey Freudcu aratrmann daha felsefi, daha ak bir ifa
deyle Kant bir okumann dayatabilecei "saf gsteren"in farazi
bir eklemlenmesi olaslna kapy hep ak braktn sylemeye
imkan tanr: Bir yandan Oedipus'un kefi, te yandansa Ben'in
blnmesinin ve yadsma simgesinin fazlasyla heterojen (itki ve
dnce) nemiyle birlikte ikinci topiin kefi.14 Bu tr bir indir
geme Freud'un kefinin gerekten katledilmesi anlamna gelse
bile, Freudcu heterojen gstergenin Saussure'c gstergeyle kar
latrldnda sahip olduu avantajlar unutmamamz salar. Bu
avantajlarsa, zellikle, Oedipus'u kefettii andan itibaren
Freud'un yakasn brakmayan bir sorunun daha ak bir forml
letirilmesinde ortaya kar.
12. Bkz. Zur Auffassung des Aphasien, 189 1 .
13. Bkz. L 'interpretation des reves ( 1 900), Faris, PUF, 1967.
14. Bkz. La Denegation (1925).
69

GSTERGE - BR YOGUNLAMA

Gstergenin varln, yani sessel bir imge ile (szcn temsi


liyle) grsel imge (eyin temsili) arasndaki bir younlama olan
ilikinin varln ne gvence altna alr? Sz konusu olan gerek
ten de younlamadr, ryann mant algsal farkl dzeneklere
[registres] ait unsurlar bir araya topladnda ya da onlar ortadan
kaldrdnda buna tanklk eder. Metaforun retorik figr, syle
min esremli kullanmnda bu ilemi yeniden harekete geir
mekten baka bir ey yapmaz. Bu ilemse, genetik ve esremli
olarak en azndan iki bileenli olan (sessel ve grsel) anlaml bir
birlik oluturur. Ama konuan znenin bu younlama olasln
dan haz alabilmesi, znenin Oedipus geninde kaytl olmasna
baldr. Konuan zne, bu kaytlanma sayesinde yalnzca Oedi
pus evresinden itibaren deil, ama zaten hep bir sylem dnyas
olan dnyaya geldii andan itibaren baba ilevine boyun eer. r
nein Lacan, Babann Adn her gstergenin, anlamn, sylemin
kilit ta olarak konumlandrdnda, gerekten de anlamlandran
bir birlii oluturucu bir ve bir tek ilemin zorunlu kouluna iaret
eder. Bu koul, heterojen bir btn (szcn temsilininkini)
baka bir btnle (eyin temsilininkiyle) younlatrmak ve birini
dierinde ortaya karmak, onlar "birletiren izgi"yi gvence al
tna almaktr. Sorunun bu ekilde ortaya konulmas, her trl me
tafizikten ya da J.S. Mill'in ardndan Freud'un da gnderme
yapt ve Freudcu "temsil" nosyonlarnn temelini oluturan key
filikten kanlmasn salar. Vurgu, terimlerden (imgeler) terim
leri birbirine balayan ilevlere (younlama, metaforculuk ve
daha kesin bir ekilde de baba ilevi) ve hatta terimleri byle bir
birine balayan ilevlerin oluturduu uzama, topolojiye kayar.
Gstergenin bu oluturucu younlama ilevi bozulduunda
(dolaysyla da bu ilevi destekleyen Oedipus geninin bozulma
syla hep kar karya kalnr), bir kez bozulmu olan sessel
imge/grsel imge dayanmasnn bu blnme araclyla akus
tik, dokunsal, devinimsel, grsel vb ortak-anestezinin
[crenesthesie] bir dorudan anlamlatrlmas giriimini grnr
kld da dorudur. Bu durumda, ikayetiyle ortak kodu yads
yan, ardndan kendisini bir idiolekt olarak ina eden ve son olarak
da duygunun ani patlak veriinde znp giden bir dil ortaya
kar.
70

DEHET

Bu durumda bedenin ii, ierisi/dars snrnn kmesini


telafi etmeye alr. Sanki krlgan koruyucu deri artk "kendi
nin-temizin" [propre] btnln salayamyormu, ama y
zlm ya da effaf, grnmez ya da gergin haliyle ierdiinin
da atlmas karnda geri ekiliyormu gibidir. Dolaysyla, id
rar, kan, sperm ve aknt "kendi-temiz" [propre] eksiklii eken
znenin iini rahatlatmaya yarar. erinin bu akntlarndan i
renme, aniden cinsel arzunun tek "nesne"sine dnr. Sz ko
nusu olan, korku iindeki insann annenin karnnn yaratt
deheti at ve bir bakasyla yz yze gelmekten kanmasn
salayan bu batta idi edilme riskinden kurtulduu hakiki bir
"irenti"dir [ab-ject] . Ama bu bat, ayn insana, sahip olmann
ya da anne bedenini igal eden kt nesne olmann kadiri mut
lakln salar. Bu anlamda irenme bu kii iin tekinin yerini
tutar ve hatta ona bir haz verir. Bu hazsa, snr kiiliin sahip ol
duu tek hazdr ve bu yzden irenti yaratan tekinin yerini
alan eye dntrr. 15 Bu snr sakini, imkansza ilikin deneyi
mi eskatolojiye* kadar vardran bir metafizikidir. Bir kadn bu
civarlarda dolamaya ktnda, genellikle amac simgesel otori
tesini kabul ettii erkein yaamn (yani cinsel yaamn) gven
ce altna alan irenlik arzusunu ana bir ekilde gidermektir.
Kadn olduka mantksal olarak bu irenmeyi tanmaz: Kadn,
endi z annesiyle (kukusuz anal) hesabn grmekle ylesine
meguldur ki, bunu dnemez bile. Bir kadn arzusunu ve cin
sel yaamn, kendisine tekinden geldii iin onu tekinde isel
olarak kaytlayan bu irenmeye nadiren balar. Kadn bu balan
ty yaptndaysa, buna genellikle edebiyat araclyla ulat
grlr; bu adan kadnn nnde, Oedipus mozaiinde penisin
15. Andre Green'in nesne-travma konusundaki yaklamyla irenmenin bu ekil
deki tanm arasnda bir benzerlik kurabiliriz: "rnein erken travmatizm-savunma
(taknty oluturan u btn)-bastrma-nevroz patlamas-bastrlann ksmi geri d
n dizisi iinde, (duygunun temsil ettii) itki ile nesnenin birbirine kartrldnn
altn izmek isterim; nk tehlike hem cinselliin Ben'deki ihlalinden [effraction]
hem de nesnenin ihlalinden kaynaklanmaktadr. Bu dikkate alndnda, Ben ile
nesne arasndaki sorunun, onlarn snr, bir aradal sorunu olduu hemen anla
lr. [ .. . ] Nesne-travmadan sz ederken nesnenin yalnzca varlyla Ben'i onun reji
mini deitirmeye zorlamas lsnde, nesnenin Ben iin temsil ettii tehdidi
ncelikle dikkate sunmak istiyorum." (A. Green, "L'angoisse et le narcissisme", Re
vuefranaise de psychanalyse iinde , I, 1979, s. 52-53, 55 ve devam.)
* Konusu pislik olan sz ya da yaz. (.n.)
71

sahibiyle zdeleebilmesi iin katetmesi gereken bir yol hep


uzanr.
ANNELKLE YZLEME

rencin kadn ya da erkek tutkunlar, tekinin "i"inden [for


interieur] kap kurtulan eyde, anne bedeninin arzulatc ve kor
kutucu, besleyici ve katledici, byleyici ve iren iini aramak
tan vazgemez. nk anneyle ya da babayla zdeleme
baarszlkla sonulandnda, kadnlarn ve erkeklerin ellerinde,
kendi varlklarn tekinde koruyabilmek iin ne kalr? e yans
tamam olduundan yutucu bir anneyi ilhak etmekten ve ayn
anneyi anlamlandramadndan onu temsil eden eyden -idrar,
kan, sperm, aknt- haz almak kalr yalnzca. Bir krtajn, hep ba
arszlkla sonulanan ve sonsuzcasna yeniden giriilen bir ken
dini dourmann ba dndrc bir ekilde sahnelenmesi;
yeniden doma umudu tam da ikiye blnmlk yznden hep
ertelenir: Parampara eden bir yasa, zgn bir kimliin oluabil
mesinin koulunu oluturur; hazza ulaabilmenin kouluysa kim
liin mevcut olmad bir irenmedir.
rence erotik bir biimde tapnma sapknl akla getirir, ama
bu tapnmay idi edilmekten ustaca kurtulmu olan eyden he
men ayrt etmek gerekir. nk snr sakinimiz, simgeselle gr
lecek bir hesab olduu lde herhangi bir konuan varlk gibi
idi edilmeye maruz kalyorsa da, aslnda o herhangi birinden
daha fazla tehlikededir. Bir parasn (bu para ne kadar yaamsal
bir neme sahip olursa olsun) deil, tm yaamn kaybetme teh
didi altndadr. Kendisini koputan kurtarabilmek iin, daha faz
lasn yapmaya, yani lmcl akntya kaplmaya, akmaya,
kanamaya hazrdr. Biraz st rtk bir biimde Freud bunu, me
lankolik bir hastas hakknda dile getirmiti: "yaralanma", "i ka
namas", "psiikte ukur". 16 rentinin erotikletirilmesi;
muhtemelen her irenti de zaten erotikletirilmi olduundan,
irenti iteki bir kanamay durdurma hamlesidir: lm karsnda
bir eik, bir durak ya da bir sahanlk.

16. Draft G., 7- 1 - 1 895; "bir ukur bir boluk deil, bir tama bir eksiklik deil," diye
not eder J.-B. Pontalis, Entre le reve et la douleur iinde, Paris, Gallimard, 1 977, s.
248.
72

Kirlilikten Murdarla

/renme/, basite, iren eylerin d


lanmasna ilikin buyurucu edimi (ki bu
edim kolektifvaroluun temelini olutu
rur) yeterince gl bir ekilde yerine
getirmeye muktedir olamamaktr.
[ .. ] Dlama edimi toplumsal ya da kut
sal hkmranlkla ayn anlama sahip
olsa da onunla ayn planda yer almaz:
Dlama edimi, hkmranlk gibi kiile
rin alannda deil, tam olarak eylerin
alannda konumlanr. Bu nedenle de
ana! erotizmin sadizmden farkll gibi,
ayn ekilde hkmranlktan farkldr.
G. Bataille, CEuvres completes, 2. Cilt.
.

ANNE FOBS VE BABANIN KATL

Antropolojide ve psikanalizde kutsal ile kutsaln varsayd


dinsel ban oluturulmas genellikle kurban vermeyle balant
landrlr.1 Freud kutsal tabuya ve totemizme balar, bu balant
dan da "totemizmdeki totem hayvann yerine (insan sz konusu
olduunda) babann"2 konmas gerektii sonucuna varr. Freud'un
babann katli konusundaki tezi ve daha zgl olarak da Musevilik
hakknda Moise et le Mo notheisme de [Musa ve Tektanrclk] ge
litirdii tez biliniyor: Komplocu oullar ilkel srnn arkaik e
fini ldrrler; sonra bu edimden dolay ikircikli duygularn yol
at bir sululuk duygusuyla baba otoritesini artk keyfi bir ikti
dar olarak deil, bir hukuk [droit] olarak olutururlar; buna bal
'

Totem et Tabou (1913), Paris, Payot, 1966 [Totem ve Tabu, ev. K. Sahir Sel,

Sosyal Yaynlar, 2002].


2. A.g.y., s 1 52
.

77

olarak oullar tm kadnlara sahip olmaktan vazgeerler; bu vaz


geme edimiyle ayn anda kutsal, egzogamiyi ve toplumu kurar
lar.

Gelgelelim Freud'un akl yrtmesinde dikkati yeterince ze


rine ekmediini dndmz tuhaf bir kayma vardr. Freud,
etnoloji ve dinler tarihi alanndaki pek ok yapta ve zellikle de
Frazer ve Robertson Smith'e dayanarak, insan ahlaknn "tote
mizmdeki iki tabu"yla baladn ileri srer: katletme ve ensest. 3
Totem et Tabou'nun [ Totem ve Tabu] ilk sayfalarnda "ensest fobi
si" ele alnr; bunu sz konusu fobinin tabuyla, totemizmle ve
daha zgl bir ekilde de yiyeceklere ve cinsellie ilikin yasaklar
la ilikisi asndan ayrntl bir ekilde balantlandrlmas izler.
Bu yaptn byk bir ksmnn konusunu diil figr ya da anne
figr oluturur; Freud saplantl nevrozlularn sylemlerinden
yola karak fobiden (s. 26: "Onun ensestten duyduu dehet... "; s.
27: "ensest fobisi" vb; s. 1 4 1 : "Ensest korkusu", "ensest fobisi") fo
bik semptomun saplantl nevroza dahil edilmesine kaydnda
bile, diil ya da anne figr, yaptn arka plann oluturmaya de
vam eder. Bunun yan sra Freud, ensest hakknda dnmeyi bir
kenara brakr ("ensest korkusunun kkeninin ne olduunu bil
miyoruz ve hatta bu kkeni hangi ynde aramamz gerektii ko
nusunda bile bir fikrimiz yok", s. 145); nk Freud yaptnn
sonucunu, baba katli olduunu ortaya kard ikinci tabuyu
oluturan katletme konusuna ayrmay yeler.
Gnmzde analitik dinleme, bu katletme olaynn mitsel ol
duu kadar da kurucu olduunu; hem Oedipusu arzunun kilit
tan oluturduunu hem de mantk.sal art arda gelie elverili
gsterenin kurucu blnmesi [coupure] anlamna geldiini ok
iyi biliyor. Freud'un bu tezinden sapmalar ve hatta bu tezle eli
meler4 bile aslnda bu tezin deikeleri ve olumlamalardr. Biz
burada Freudcu yaklamn mantksal olarak kabul edildiini d
ndmz bu boyutuyla ilgilenmiyoruz. Dinsel fenomenin di
er deikesini sorgulamay deneyeceiz. Freud bu deikeye,
fobiye, enseste, anneye gnderme yaparak iaret etmi olmasna,
bunu dinin kurucu ikinci tabusu olarak tanmlam olmasna ra
men, sorunun nihai zmnde onu gzden tamamen yitirmitir.
3. A.g.y., s. 1 65.
4. Bkz. R. Girard, Des choses cachees depuis la fondation du monde, Paris, Grasset,

1 978.
78

K-YZL KUTSAL

Hangi biimi alrsa alsn kutsal iki-yzl bir oluum olarak


tanmlayabilir miyiz? Katletmeye ve sululuk duygusuyla birlikte
katletmenin kefaretinin denmesinin (bu kefaret demeye elik
eden yanstma mekanizmalar ve saplantya dayal ritellerle bir
likte) oluturduu toplumsal baa dayanan bir boyut; bunun ya
nnda, yedek oyuncu konumunda yer alan, daha gizli, grlmez
bir boyut; yani istikrarsz bir kimliin belirsiz uzamlarna, arkaik
birliin -hem tehditkar hem de btnletirici- krlganlna,
zerinde dilin [langage] yalnzca korku ve tiksintiyle rlm bir
nfuzunun olduu zne/nesne'nin birbirinden ayrlmamlna
dayanan ikinci bir boyut mu sz konusudur? Bir savunma ve top
lumsallama boyutu, bir de korku ve farkllkszlama
[indifferenciation] boyutu. Demek ki Freud'un din ile saplantl
nevroz arasnda saptad benzerlikler, kutsaln savunmac boyu. tuyla ilikilidir. Oysa, dier boyutun znel dzenini ortaya kara
bilmek iin, olduu haliyle fobiyi ve fobinin psikoza kaymasn
cesaretli bir ekilde incelemek gerekir.
Biz her halkarda bu incelemeden yola kyoruz nk kut
saln oluumuna katkda bulunan ritellerin ve sylemlerin -zel
likle de murdarlkla ve murdarln farkl dinlerdeki farkl
biimleriyle ilgili ritel ve sylemlerin- ounda, ilk etnologlarn
ve psikanalistlerin toplumsal oluumlarn kaynanda yer aldn
dndkleri bu teki tabunun -lmn yan sra varolan bu te
ki tabu ensesttir- kodlanmas sz konusudur. Levi-Strauss'un ya
psal antropolojisi, vahi denilen toplumlarn tanma sistemlerinin
tamamnn ve zellikle de mitlerin, ensest zerinde esen ve top
lumsal btnle birlikte anlamlandrma ilevinin de temelini atan
yasan, simgeselliin aamalarnda nasl olduka ge bir dnem
de ortaya ktn gstermiti. Biz bylece, oul-anne ensestinin
yasaklanmasnn toplumsal olarak retici deeriyle deil, hem
znellie hem de diille yzlemenin ierdii simgesel yetenee i
kin olan deiikliklerle ilgileniyoruz; bunun yan sra toplumlarn
bu yolcuklukta konuan zneye mmkn olabildiince uzun bir
sre elik etmek amacyla oluturduu kodlamaya da dikkat sarf
ediyoruz. renme ya da gecenin sonuna yolculuk.
.

79

YASAK ENSEST VS ADLANDIRILANMAYANLA YZLEMEK

Bir ilk z olduunu dnmediimiz "diil"le kastettiimiz,


kimliinin grntsyle yetinmediinde znel yaamn mcade
le etmek zorunda olduu isimsiz bir "teki"dir. Her teki, baba
yasann l nirengileme ilevine ait olsa bile, biz burada baba
ilevinin tesinde yer almasna karn bu ilev araclyla ortaya
kan adlandrlamaz bir -hem hazzn hem de edebiyatn yerin
den oynatlamayan kayas olan- tekilikle yzlemekten sz edi
yoruz.
Bu denemede diille yzlemenin irenlii ve rknty ka
tederek esritici bir grnme brnen biimini ele almayacaz.
Diille yzlemenin bir baka biimiyle ilgilenmekteyiz: Freud'un
bahsettii gen Acem tanrsnn kla dolan yz; bundan daha
sekler bir biimdeyse Mallarme'nin "dizginsiz tutam" [la touffe
echevelee] alt etmenin verdii "rknt"yle ve "nee"yle ii iine
smayan "kahraman"n zaferini ilan edii, adlandrlamayanla
boy lmenin bu baka biimine iaret ederler. Szn ettii
miz bu yzlemeyle uygarlmzda says olduka az parlak edebi
yaptlarda karlarz... Belki Celine'in gl de rkmenin te
sinde bu kategoriye dahildir.
BULANIK SULARIN NARSS'

Freud Totem ve Tabu'nun banda, "insann gemiteki ensest


arzular yznden hissettii derin tiksinti"yi srarl bir ekilde ele
alr (s. 28). Freud "kutsal"n "endielendirici", "tehlikeli", "yasak"
ve hatta "pis" (s. 29) olma gibi niteliklere sahip olduunu hatrla
tr; tabularsa "genellikle yenilebilir nesneler"le (s. 32), "pis"le (s.
33) ilikili olmalaryla niteliklerini kazanrlar. Freud'un tabuda
gzlemledii temastan saknma ona saplantly ve ayinlerini d
ndrtr yalnzca, oysa dardaki dmanlk paranoyan da
yanstmasna gnderme yapar. Bu iki yap, zne zerinde varl
n hissettiren tehdidi -yasaklayan, ayran, (anne-oul arasnda
ki?) ilikiyi engelleyen- baba tarafna yneltecektir. Bu hipotez,
(anne-ocuk arasndaki) dsel bir gzellie sahip olan karlkl
ilikinin -baba bu ilikiyi engellediinden- bilahare ensestten du
yulan tiksintiye dntn ima eder. Bu tr teskin edici kar
lkl iliki fikri, Freud ilkel srden medenilemi topluma gei
80

hipotezini, yani oullarn "anne sevgisi"yle5 ve/veya "ecinsel duy


gularn ve pratiklerin" (s. 1 65) yardmyla annelerinden ve kz
kardelerinden vazgeecekleri ve nce anaerkil, ardndan babaer
kil bir hukuk topluluu kuracaklar bir gei hipotezini formlle
tirdiinde ortaya kar.
Bununla birlikte, Freud'un sonulandrmad baka dnce
leri farkl bir ynde ilerlemeyi salar. Freud rknt ve kirlilik
hallerini nce ilk narsisizme, henz snrlarn tanmayan d
manlk dolu bir narsisizme balar grnmektedir. Zira, acnn bir
efkat ve verdii tatminle yetinmeyerek kendisini tekine yans
tan bir nefret fazlasndan ortaya kt bu yerde ve bu zamanda
belirsiz snrlar sz konusudur. Burada, ierisi ve dars kesin bir
ekilde farkllamamtr, dil de aktif bir egzersiz deildir, zne
tekinden ayrlmamtr. Melanie Klein bu alan kendisinin ayr
calkl inceleme konusu haline getirecektir. Winnicot'un hem psi. kozlarn ve "sahte-ben'ler"in [faux-seifS] hem de yarat ile oyunun
nedenbilimi [etiologie] asndan Klein'a kefettirdii alma ala
nnn zenginlii biliniyor. Aslnda bu yolu aan Freud olmutu.
Saplantl ya da paranoyak yapya giri olarak deil de baka bir
ekilde de yorumlanabilecek u satrlar daha yakndan okuyalm.
Henz yeterince akla kavuturulamam koullar altnda, duygusal
ve entelektel srelere ilikin i alglarmz tpk duyusal alglar gibi
da yanstlmakta ve i dnyamzda konumlanp kalmak yerine d
dnyann oluturulmas amacyla kullanlmaktadrlar. Genetik bak
asndan bu, dikkat ilevinin balangta i dnyaya deil de, d dn
yadan gelen uyarlara evrilmi olmasyla ve yalnzca zevk ve ac duygu
laryla i psiik srelerimizden haberdar olmamzla aklanabilir.
nsanlar, ancak soyut bir dilin olumasndan sonra szsel temsillerin du
yusal kalntlarn i srelere balama yetisini kazandlar; insanlar ite
bylece i sreleri alglamaya baladlar. te bylece, ilkel insanlar i
alglarn da yanstarak dnya imgelerini ina ettiler; bu imgeyi, psiko
lojik terimlerden yararlanarak ve bunu yapabilmek iin i yaam hak
knda elde ettiimiz bilgiyi kullanarak yeniden baka bir balama
oturtmamz gerek.6

Freud bu metni izleyen bir dipnottaysa yle yazar:


5. Freud Atkinson'a gnderme yapyor, a.g.y., s. 164.
6. Freud, Totem et Tabou, a.g.y., s. 78-79.

81

lkellerin da yanstlan yaratmlar, airin, ruhunda mcadele eden


kart eilimleri zerk bireysellikler eklinde dsallatrd karakterle
tirmelere [personnifications] benzer.7
ENSEST VE SZ-NCES
zetleyelim. Sz ndeleyen bir "balang" olmal. Freud
bunu, Totem ve Tabu nun sonunda Goethe'ye gnderme yaparak
'

syler: "Balangta edim vard".8 Bu dilden nceki evrede dars,


ancak zevk ve ac deneyimine sahip olduumuz ierinin da yan
stlmasyla oluur. erinin imgesine gre olumu, zevkten ve ac
dan oluturulmu bir dars sz konusudur. Bu durumda
adlandrlamaz, ierisi ile darsnn ayrt edilemezlii, zevk ve ac
tarafndan iki ynde alabilir bir snr olmaldr. Zevki ve acy ad
landrmak ve dolaysyla onlar farkllatrmak, -tm dier kart
lklar gibi zevki ve acy ayrtrd ekilde- ierisi/ dars
ayrmn da oluturan dili iin iine sokmaktr. Dolaysyla bu sn
rn geirgenliine delalet edenler olacaktr; zevkin ve acnn dze
yinde bu sz-ncesi "balangc" bir szde ele geirmeyi deneyecek
birtakm zanaatkarlar ortaya kacaktr.

lkel insan

ve air bu

zanaatkarlar arasnda yer alr. lkel insann onlara katlmasn sa


layan ikirciklikleridir; airse atmal ruh hallerini kiiletirdii ve
belki de dili retorik bir ekilde yeniden biimlendirdii -ki Freud
buna dikkat ettiini ve bylendiini sylemesine ramen zerin
de hi durmaz- iin zanaatkarlarn arasnda yer alr. Babann

ledilmesi,

varolduu haliyle toplumsal kodu, yani

kat

simgesel

mbadeleyi ve kadnlarn mbadelesini oluturan tarihsel bir olay


olarak tanmlanabilir. Ayn olayn her bireyin znel tarihindeki e
deerlisiyse, geirgenlie son veren ya da nceki kaosu sona erdi
ren ve adlandrmay dilsel gstergelerin mbadelesi haline getiren

dilin ortaya kdr.

Bu durumda iirsel dil, katletmenin ve szel

mesajn tekanlamllnn

[univocite]

aksine, hem katletmenin

hem de adlarn farkllam olduu eyle bar yapmasn temsil


eder. "Balangc" simgeselletirmeye ynelik bir giriim sz konu
sudur burada, tabunun teki deikesini (zevk ve ac) adlandrma
ya ynelik bir giriim. Bu durumda, ensestten mi sz ediyoruz?
Hem evet hem hayr. Freud

Totem ve Tab u da cinsel eilimle


'

rin "ilk ortaya klarna" yeniden deindiinde, "ta balangtan


7. A.g.y., s. 79.
8. A.g.y., s. 185.
82

itibaren" bu "eilimlerin hibir d nesneye ynelmediklerini" sa

Tro
is Essais sur la theorie de la sexualite' de [Cinsellik Teorisi zerine
Deneme] yapm olduu gibi oto-erotizm olarak adlandrr.

vunur. Freud, ardndan nesne seiminin gelecei bu aamay,

Ama Freud burada, bu iki aama arasna dikkatimizi eken n


c bir aama yerletirir.

Birbirlerinden bamsz olan cinsel eilimler bu ara aamada [ . ] tek bir


eilim biiminde younlar ve bir nesneye doru ynelirler; ayrca bu
nesne henz d bir nesne, bireye yabanc bir nesne deil, bu dnemde
zaten olumu olan bireyin kendi ben'idir.9
..

Bu duruma saplanp kalma

narsisizm olarak adlandrlacaktr.

Bu tanmn ierdii belirsizlikleri saptamaya alalm. Narsisizm

d bir nesnenin deil, ben 'in mevcudiyetini gerektirir; bir varlk


. (ben) ile onun karl olan ama bununla birlikte henz oluma
m olan arasnda kurulan tuhaf bir balant karsnda buluruz
kendimizi; bir olmayan-nesne ile balant halindeki bir "ben"
nnde.
Bu yapdan iki sonucun karlmasnn kanlmaz olduunu
dnyoruz. Bir yandan, (d) nesnenin nesne olarak olumam
olmas bir tekinden, nesnesinden kendisini farkllatrmakszn
kendisini kesinlikli bir ekilde konumlandrmay baaramayacak
ben'in kimliini istikrarszlatrr. Demek ki narsisizmin ben'i be
lirsizdir, krlgandr, tehdit altndadr ve bu ben kendisinin olma
yan-nesnesi kadar uzamsal ikirciklie (ierisi/dars belirsizlii)
ve algnn mulaklna (ac/zevk) boyun emektedir. te yan
dan, bu narsistik topolojinin psikosomatik gereklikte anne-o
cuk ikiliinden baka bir eyle ortaya kmadn kabul etmek
kanlmazdr. Eer bu iliki de hep olageldii gibi dilde mevcudi
yet kazanyorsa, sz konusu iliki, dilin gelecein znesinde kayt
lanmasna,

ancak biyofizyolojik

nkoullar

ve

Oedipus'un

koullar l bir ilikinin kurulmasna imkan verdiinde, izin


verir. Gerekten ancak bu andan itibaren zne gstereni

etkin bir

ekilde kullanmaya balar. Dilin insan olgusuna ikinliini fazla


syla vurguladmzda, znenin doumundan itibaren dile bo
yun

egn

abarttmzda,

znenin

gsterende

kendini

oluturmasna yarayan aktif ve pasif iki kipe yeterince dikkat sarf


9. s. 104.
83

etmeyiz. Bu da narsisizm dzeninin, simgesel ilevin oluumunda


ve pratiinde oynad rol ihmal etmemize neden olur.
Bununla balantl olarak, anneyle arkaik ilikinin -isterse
narsistik olsun- ilikinin taraflarna ve hele de Narsis'e huzur ve
ren bir boyut tamadn ileri sryoruz. zne, anneyle arkaik
ilikinin izini tm yaam boyunca tar. nk bu ilikinin hem
snrlarnn hem de duygusal bileenlerinin belirsizlikleri, baba
ilevinin zayf olmasyla, hatta namevcut olmasyla balantl ola
rak -bu da sapknla ve psikoza yol aar- znenin yaamnda
nemli bir rol oynarlar. lk narsisizme ilikin cennetimsi imge,
babann yerinde konumlandnda nevrozlunun gelitirdii sa
vunma amal bir yadsmadr. Oysa divana henz yeni uzanm
hastalar (snr kiilikler, sahte-benler) bu ikili savan yaatt
korkuyu, terr, ilerinin boalm olmasndan ya da tkanlm
olmaktan duyduklar korkuyla birlikte rknt iinde dile getirir
ler.
MURDARLIK: FOBNN YA DA
PSKOZUN MDADINA YETEN RTEL

lk narsisizmin belirsizliklerinin mekan tuttuu ikili atma


dan doan beni tehdit eden irenme, Freud'un szn ettii en
sest fobisini motive edecek ya da aklayacak nitelikte midir?
Sanrz, yle. Claude Levi-Strauss'un gstermi olduu gibi en
sest yasann bizzat yasakla birbirlerinin yerine geen birliklerin
oluturulmasn salama ve bylece toplumsal ve simgesel siste
mi kurma ynnde mantksal bir deeri olduunu kabul ettii
mizde, bu mantksal mekanizmann, znenin ondan olumlu
znel bir yarar libidinal dzeni asndan elde etmesiyle balan
tl olarak tamamlandn ileri srebiliriz. Ensest yasa ilk nar
sisizmin ve onun znel kimlie ynelttii genellikle ikircikli
tehditlerin stn rter. Bu yasak, znenin simgesel ilevdeki
edilgenlik statsne doru hem irendiren hem de haz veren ge
riye dnme eilimine son verir. erisi ve dars, ac ve zevk,
edim ve sz arasnda salnp duran zne, simgesel ilevde
Nirvana'nn yan sra lmle de kucaklaacaktr. Bu riskin ar
larna, yalnzca nevrozun ve psikozun arasnda yer alan fobi ve
doal olarak da psikozun snrlarndaki durumlar tanklk eder:
Anneyle ve/veya ilk narsisizmle balanty koparan tabu, sanki
84

onlarn olduu yerde aniden parampara olma tehlikesiyle kar


karyaym gibidir.
Kutsaln bir yan, dinlerin sungusal, saplantsal ve paranoyak
boyutunun hakiki dublr, bu tehlikeyi nleme konusunda uz
manlar. Tam da murdarlk ritelleri ve bu ritellerin deikeleri
sz konusudur. Bu riteller, irenme duygusuna dayandndan
ve hep birlikte anneyle ilikili olana yneldiinden, zne asn
dan ikili [ duelle] ilikide yok olma anlamna gelen bir tehdidi sim
geselletirmeye alrlar. zne bu ikili ilikide kendisinin bir
parasn (idi edilme) deil, yaayan canl olarak tm varln
yitirme tehlikesiyle kar karyadr. Bu dinsel ritellerin ilevi,
znenin kendi kimliini dn olmayan bir ekilde annede yitir
me korkusunu yattrmaktr.
YASAGIN KIRILGANLIKLARI: GEORGES BATAILLE

Murdarla ve murdarln ilkel denilen toplumlardaki kutsal


rolne dikkat gsteren ou antropolog, irenci kuran yasan
mantnn ne olduunu ortaya karmtr. Ancak bildiimiz ka
daryla bu antropologlar arasndan yalnzca Georges Bataille, i
rencin oluturulmasyla bu yasan krlganl (ayrca, bu yasak
zorunlu olarak her toplumsal dzeni oluturan bir yasaktr) ara
snda balant kurmutur. Georges Bataille irenmeyi, "buyurucu
dlama edimini yeterince gl bir ekilde yerine getirememe
lne" balar. Bataille, irenme dzleminin, zne/nesne ili
kisi dzlemi olduuna (dolaysyla zne/bir baka zne ilikisi de
il) ve bu arkaizmin kkeninin sadizmden ziyade anal erotizmde
bulunduuna dikkati eken de ilk kiidir. 10
zleyen ksmda, nesneyle bu arkaik ilikinin aslnda anneyle
ilikiye tekabl ettiini savunacaz. Bu ilikinin "iren" olarak
kodlanmas kimi toplumlarda kadnlara (annesoylu akrabala ya
da bunu andran akrabala, i evlilie, trn yeniden retiminin
toplumsal grubun varln srdrmesinde sahip olduu can alc
neme vb.) atfedilen olaanst neme iaret eder. Aslnda bu
gibi durumlarda kolektif varl oluturan simgesel "dlama buy
ruu" diilin iren ya da eytani gcn engellemeye muktedir
deildir. Bizzat sahip olduu iktidar nedeniyle diilin bu gc,
10. Bkz. "L'abjection et les formes miserables", CEuvres completes iinde, Paris, Gal
limard, cilt: II, s. 218 ve devam.
85

teki olarak farkllamay gerekletiremez ve dlamayla ve dze


ne koymayla kurulmu her trl rgtlenmenin temelini olutu
ran

kendi'yi-temiz'i tehdit eder.

Ama yasan krlganln ve ardndan bu topluluklarda ortaya


kan annesoylu dzeni ele almadan nce, irenci var eden bu d
lama mantn ele alan antropolojik yaklama yeniden dnelim.

MARY D OUGLAS'IN TEMEL YAPITI


Frazer, W Robertson Smith, van Gennep ve Radcliffe-Brown
ya da R. Steiner'den bu yana antropologlar kutsal "murdarla"
dnm dnyevi "kirlenmiliin", dinsel yasan temelini olu
turan

dlanm

temsil ettiine dikkati ekmilerdir. Birok ilkel

toplumdaki dinsel ritellerin, kirleten ya da murdar klan bir un


surun yasaklanmasyla toplumsal veya cinsel bir gruptan ya da bir
ya kategorisinden bir tekisini uzaklatrma amac tayan arn
ma ritelleri olduunu syleyebiliriz. Herhangi bir toplumsal

[le propre] sala


kirlinin dlanmas mantndan hareketle (bylece
murdarlk riteli statsne kavuturuluyordu) sanki hem

grubun ya da znenin "kendiliini/temizlii"ni


yan basit bir
kirli,

toplum ile belli bir doa arasnda hem de toplumsal btnn iin
de ayrm izgileri oluturulmaktadr.
Bu nedenle arnma ritelini kirli nesneyi yasaklayarak bu nes
neyi dnyevi dzenin dna atan ve onu annda kutsal bir boyut
la donatan nemli bir gelime olarak deerlendirmek gerekir.
Mmkn bir nesne olarak dland, arzunun olmayan-nesnesi
olarak ilan edildildii, iren

[ab-ject]

olarak kt gzle deerlen

dirildii iin kirlilik murdarla dnr ve yalnzca bu sayede


kutsal bir nitelik kazanan (dolaysyla her zaman hep olduu ha
liyle) dzeni artk "temiz"den ayrlm boyut zerine bina eder.
Murdarlk, "simgesel sistem"in dnda kalandr. Murdarlk,
toplumsal rasyonalitenin ve toplumsal bir btnn zerine ina
edildii manL.ksal dzenin elinden kap kurtulan eydir. Bu sa
yede toplumsal btn de kendisini nihayet bir snflandrma

mi ya da bir yap

siste

olarak oluturmak iin rastgele bir araya gelen

bir bireyler ynndan farkllaacaktr.


ngiliz antropolog Mary Douglas ilk almalarnda dinsel ya
saklarn oluturduu "simgesel sistemi" blnmelerin ve hatta e
likilerin bir yansmas olarak deerlendirir. "Simgesel sistem"e

86

ikin toplumsal varlk, ierdii elikileri ritellere dntren


dinsel yaplar sayesinde sanki hep kendinde mevcutmu gibidir.
Bununla birlikte Mary Douglas daha sonraki almalarnda, top
lum-simgesel sistem olan bu yarsaydam varln prototipini in
san bedeninde bulacaktr. Mary Douglas'n murdarlk hakkndaki
aklamasnda insan bedenine srasyla farkl statler atfedilir:
nsan bedeni toplumsal-ekonomik nedenselliin nihai nedeni ya
da basite hep kendinde mevcut olan insan evreninin oluturdu
u toplumsal-simgesel varln metaforu olarak deerlendirilir.
Ama bunu yaparken Mary Douglas, znel bir boyut olasln
dinleri konu alan antropolojik bir dnceye ister istemez dahil
eder. O halde, toplumsal organizmay "simgesel bir sistem" olarak
oluturan bu ayrmlarn, dlamalarn ve yasaklarn znel deeri
ne olabilir? Mary Douglas asndan bu fenomenlerin analizi ba
ta tamamen szdizimseldi; murdarlk bir dzenin snrna, marji
.nine vb ilikin bir unsurdu. Tam da bu nedenle Douglas anlamsal
sorunlarla kar karya kalr; baka psikolojik, ekonomik vb sis
temlerde bu snr-unsur ne

anlam ifade eder? Freud'un verilerini

konuan znenin psikosomatik ileyiine ilikin anlamsal deer


lerle btnletirme kaygs Mary Douglas'n dncesinin bu ev
resinde ortaya kar. Ancak Douglas verileri aceleci bir ekilde
btnletirdiinden Freudcu nermeleri nahife reddeder.
Daha kesin bir ifadeyle bylesi bir kavramlatrma, zn el dina

. mii (eer toplumsal btn ar tikellemesi asndan ele almak


istersek) ve paylalan ve evrensel kod olarak dili (eer btn ve
toplumsal btnleri en maksimum orandaki genellikleri asn
dan ele almak istersek) grmezden gelir. Dier avantaj larnn yan
sra Claude Levi-Strauss'un yapsal antropolojisi, verili bir top
lumdaki snflandrma sistemini (yani simgesel bir sistemi) ev
rensellii asndan (fonolojik ikilikler, gsteren ile gsterilenin
bamllklar ya da zerklikleri vb.) dilin dzenine balama
avantajna sahiptir. Bylece Levi-Strauss'un yapsal antropolojisi
evrensel hakikati temsil etme asndan glenirken, znel boyu
tu ve/veya konuan znenin evrensel dzende artsremli ve es
remli bir ekilde ierimlenmesini ihmal etmek zorunda kalr.
Ayn ekilde, simgesel sistemden sz ettiimizde, konuan z
nenin dilin dzenine bamlln ve bu dzene eklemlenmesini
kastediyoruz (her konuan varln oluumunda artsremli ola87

rak ortaya ktklar ve analitik dinlemenin analiz edilenlerin sy


leminde esremli olarak kefettikleri halleriyle bamllk ve
eklemlenmeden sz ediyoruz). Bu simgesel sistemde farkl znel
yaplarn mmkn olduunu syleyen analitik saptamann tart
ma gtrmez olduunu ileri srerken, gnmzde gelitirilen
farkl tiplerin tartlmaya, gelitirilmeye ya da en azndan yeni
den deerlendirilmeye ak olduunu da kabul ediyoruz.
Bir simgesel (toplumsal) sistemin konuan znenin simgesel
dzendeki bir yaplamasna tekabl ettii hipotezini ileri srebi
liriz. Tekablden sz etmek, neden-sonu sorusunu gndem d
brakr; toplumsal znel tarafndan m belirlenir, yoksa znel top
lumsal tarafndan m? Bu nedenle szn ettiimiz znel-simge
sel boyut, toplumsal simgesel sistemin derin ya da ilk herhangi bir
nedenini bulmaya almaz. Bu boyut, konuan zne zerinde
belli bir simgesel rgtlenmenin etkilerinin ne olduunu ve zel
likle de ona salad yararlar aratrr; buna ek olarak da verili
toplumsal bir simgeselin srdrlmesini arzulayan drtlerin
hangileri olduunu aklamaya alr. Ayrca sorunun bu ekilde
ortaya konulmasnn, "simgesel sistemi" "nceden yaratlm
uyum"un ya da "kutsal dzen"in sektiler mbadiline dntrme
me ve simgesel sistemi, konuan varl muhtemel bir deike ola
rak tanmlayan somut tek evrensellik konumuna yerletirmeme
avantajna sahip olduunu dnyoruz: anlamlama ura.
ENSEST YASAGIYLA AYNI NEDENLE

imdi znelliin bu snr hakknda yukarda ileri srdmz


fikirleri yeniden ele alalm. znelliin bu snrnda, nesne zney
le balant ilevine, zneyi sabitleyici ilevine sahip deildir ya da
henz sahip deildir. yle ki tam tersine nesne, kararszlk gste
ren, byleyen, tehdit eden ve tehlikeli nesne, bu snrda, olma
yan-varlk olarak; konuan varln iinde kesintisiz bir ekilde
yok olduu irenme olarak belirir.
Toplumsal bir btn asndan belki de murdar, konuan var
ln krlgan kimliini kuatan irenmenin muhtemel kurumla
rndan -murdar kutsayan ritellerle birlikte- baka bir ey
olamaz. Bu anlamda irenme, hem bireysel hem de kolektif dz
lemde toplumsal ve simgesel dzene ikindir. Bu adan bakld
nda, irenmenin de ensest yasa gibi evrensel bir fenomen
88

olduunu syleyebiliriz: nsann simgesel ve/veya toplumsal bo


yutu oluur olumaz irenmeyle karlarz ve irenme tm uy
garlklarda mevcuttur. Ancak irenme, farkl " simgesel sistemler"
uyarnca zgl biimler alr, farkl kodlamalara konu olur. ren
menin sz konusu biimlerinden olan
ve gnah zerinde duracaz.

murdarlk, yiyecek tabusu

Bunlarn tartlmasnn ardndan, bu konudaki toplumsal-ta


rihsel dncelere yer vereceiz. Bu dnceler, hemen her uy
garlkta ortaya kmas anlamnda evrensel olmasna ramen
znel biimde bir irenme olarak hissedilen bu ayrm yapma buy
ruunun neden zaman ve uzama gre deiiklikler gsterdiini
anlamamz salar. Ama ayrm yapma buyruunun bu farkllkla
ryla deil, yalnzca bu buyrua ilikin tipolojik bir amlamann
zerinde duracaz. Verili bir zneye zg ve din tarafndan veri
li bir tip beden iin ritelletirilmi yasaklarn ve atmalarn,
iinde retildikleri toplumsal grubun yasaklaryla ve atmala
ryla benzerlikler tadna kuku yoktur. znenin toplumsal gu
rubun mu ya da toplumsal grubun zne zerinde mi etkili olduu
sorusunu (toplumsal zneli temsil etmedii gibi znel de toplum
sal temsil etmez) bir kenara brakmak gerekir; zne yaamn
srdrmek ve toplumsal grup da devamlln salamak iin ayn
manta boyun eer.
Dolaysyla antropolojinin farkl alanlarda rettii almalar
d,m ve zmlemelerden yararlanarak psiko-simgesel bir dzen
oluturmay deneyeceiz. Baka bir deyile antropolojik deike
leri de (toplumsal yaplar, evlilik kurallar, dinsel riteller) iinde
barndran ve tarihsel olarak ald biim ne olursa olsun konuan
znenin zgl dzenine delalet eden genel mantksal belirlenimi
ortaya karmay amalyoruz. Aslnda bu dzen, analitik dinle
menin ve anlamsal-analitik zmlemenin amz insannda
varln analiz srasnda kefettii bir dzendir. Freud'un antro
polojik verileri kullanma biimine birebir uyduunu dnd
mz bir yaklam izlediimiz kansndayz. Etnoloun ampirik
dnme biimi asndan ele alnldnda bu yaklam, kuku
suz hayal krkl yaratr. Szn ettiimiz yaklam, iinde bi
imlendii an ve yazarnn izlerini iinde tamaktadr; ayrca
baka kltrlerin deneyimlerine ilikin verileri dzene koyan bir
kurgu boyutu da iermektedir. Baka kltrel deneyimlerin veri-

89

!erinin kurgulanmas kurgunun kendisini merulatrma amac


na deil, bu verileri muhtemelen diren gsterecekleri bir
yorumla amlama amacna hizmet etmektedir.

OYNAK BR YAPININ MARJI


Mary Douglas'n yapt gibi yakndan incelediimizde mur
darlk konusunda u saptanr: ncelikle kirlilik kendinde bir ni
telik deildir, bir snrla ilintili olanla ve zellikle de bu snrn
yerinden edilmi nesnesini, teki yann, marjn temsil eden ey
le balantldr.

(Bedenin) deliklerinden kan bu madde, hi kukusuz marjinaldir. Bal


gam, kan, idrar, dklar, gzyalar bedenin snrlarn aar ( ... ). Bedenin
snrlarnn dier marjlardan farkl olduunu dnmek hata olur.1 1
Demek ki kirlenmenin gc kirlenmeye ikin deildir; kirlen
menin gc kirlenmeyi kirlenme olarak tanmlayan yasan g
cyle balantldr.

Bundan u sonu kar: Kirlenme byk olaslkla kozmik ya da top


lumsal yapnn aka tanmland yerde ortaya kan bir tr tehlike
dir.12
Dolaysyla murdarln yol at tehlikeler -insanlarn bunda
bir pay olsa bile- insanlarn gcnden deil, "fikirlerin yapsna
ikin"13 bir gten kaynaklanr. Murdarln znenin maruz kald
nesnel bir ktlk olduunu syleyebiliriz. Baka bir deyile z
nenin kar karya kald kirlenme tehlikesi, bir ayrmlar ve
farkllklar sistemi olan simgesel sistemin srekli hissettii bir teh
likedir. Bu tehlike nereden ve neden kaynaklanr? Bu tehlike nes
nel bir nedenden baka hibir eyden kaynaklanmaz, hatta bireyler
bu nedene katkda bulunuyor olsalar bile; bir ekilde bu neden
simgesel sistemin krlganln temsil eder; i ve d snrlar ina
eden yasaklardan, tehditten kaynaklanr. Konuan varlk bu snr
larn iinde ve snrlar araclyla oluur; ayrca bu snrlar dilin
szdizimini eklemleyen fonolojik ve anlamsal farkllklar belirler.
1 1 . Mary Douglas, De la souillure, Paris, Maspero, 1971, s. 1 37.
12. A.g.y., s. 1 28.
13. A.g.y., s. 129.
90

Gelgelelim, Robertson

Smith'den

Mauss'a Durkheim'dan

Levi-Strauss'a modern zamanlarn deerli antropolojik almala


rndan esinlenen murdarlk hakkndaki bu yapsalc-ilevselci
radyografi, u soruya bir yant nermeyi baaramaz: Simgesel sis
temin bu krlganln niin, cisimletirilmi bir metafor misali

bedensel bir atk, ayba kan, dk ya da bunlarla zdeletirilen


trnaklardan rmle kadar hemen her ey temsil etmekte
dir?
Bu sorunun yantn murdarln en byk tehlike ya da mut
lak ktlk olarak grld bir toplumda arama eilimi tarz.
K G ARASINDA
Oysa, kadnlarn ve zellikle de annenin toplumsal ve simgesel
nemiyle hemen her toplumda karlarz; bu adan ncelikle
davran yasaklar biimine brnen dinsel yasaklarn murdarlk
'tan koruma ilevi grd toplumlarn birbirlerinden farkl ol
malarnn

bir

nemi

yoktur.

Murdarln

ritelletirildii

toplumlarda, bu ritellemeye, cinsleri birbirinden ayrt etme


kaygs gl bir ekilde elik eder; baka bir deyile, erkeklere
kadnlar zerinde hak tanma kaygsdr bu. Aka edilgen nes
neler olarak konumlandrlan kadnlar, bu edilgenliklerine ra
men hileci, "entrikac uursuz" gler olarak grlrler ve onlara
sahip olanlar kendilerini bu glerden korumak zorundadr. Bir
cinsiyetin kesin stnln ilan edecek otoriter merkezi bir ikti
darn yokluu -ya da iki cinsin ayrcalklarn dengeleyecek yasal
bir kurumun yokluu- yznden, iki iktidar toplumu paylama
mcadelesine girimi gibidir. Galip gibi grnen birinci g, eril
g, teki gce, yani bizzat diil gce kar yrtt kyasya
mcadeleyle aslnda simetrik olmayan, irrasyonel, hileli ve kont
rol edilemez bir g tarafndan tehdit edildiini itiraf eder. Bu
tehdit annesoylu bir toplumdan geriye kalan bir eyden mi yoksa
bir yapnn (artsremliliin yansmas olmakszn) zgl tikelli
inden mi kaynaklanr? Cinsel farklln bu snflandrlmasnn
kkenleri sorusu varln korumaktadr. Gelgelelim, bask altn
daki (bu gnmzde ortaya km bir bask mdr? Ya da toplu
mun srekliliini salamas iin gerekli ihtiyalar asndan
yeterli olmayan bir bask mdr?) teki cinsin en az eril iktidar
kadar iddet ieren iktidarnn, eril ve fallik bir iktidar yerleik91

letirme abasn srekli tehdit ettiini syleyebiliriz. Diil iktida


rn bu tehdidiyle ar bir ekilde hiyerariklemi Hint
toplumunda olduu gibi Afrikal Lelelerde14 de karlarz. By
lesi durumlarda teki cins olan diil cins, ortadan kaldrlmas
gereken mutlak bir ktln eanlamls olarak grlr. 15
Bu olguyu murdarl ve murdarlk ritellerini konu alan de
erlendirmemizin nda ileride yeniden ele almak amacyla
aklda tutalm. imdi yasak nesneler ile bu yasaklar evreleyen
simgesel dispozitifler zerinde duralm.

Dk-atk ve ayba kan


Genellikle tm bedensel uzam kesen-oluturan iaret yerleri
olan bedendeki deliklerle balantl olarak kirleten nesneler, e
matik olarak iki tiptedir: dksal-akntsal nesneler ve ayba ka
nyla balantl nesneler. rnein bedenin snrlaryla balantl
olmalarna ramen ne gzya ne de sperm kirlilik deeri tar.
Dklar-akntlar ve dkya-akntya benzeyen eyler (r
me, enfeksiyon, hastalk, ceset vb.) kimliin dndan gelen tehli
keyi temsil ederler:

ben-olmayann tehdit ettii ben;

tarafndan tehdit edilen toplum; lmn tehdit ettii yaam. Oysa


ayba kan, (toplumsal ya da cinsel) kimliin iinden gelen tehli
keyi temsil eder. Bu kan bir yandan toplumsal bir btndeki cins
ler aras ilikiyi tehdit eder; te yandan her cinsin kimliini
iselletirme yoluyla cinsel farkllk asndan tehdit eder.

ANNE OTORTES: TEMZN VE KEND'NN GVENCES


Bu iki murdarlk tipi arasnda ortak bir noktadan sz edilebilir
mi? Anal erotizme ya da idi edilme korkusuna bavurmaya ge
rek kalmadan psikanalitik bir yaklamla bu iki murdarlk tipinin
annelikten ve/veya annelik ilevinin atfedildii diilden kaynak
landn ileri srebiliriz. Antropologlardan bu aklamaya ku
kuyla yaklamalarndan baka bir ey beklememek gerekir. Cinsel
farklln iareti olan ayba kan konusunda bunu sylemeye
14. Bkz. Mary Douglas, a.g.y., s.164 ve devam.
1 5. "Lelelere gre, ktl evrenin global sistemine dahil etmemek; tam aksine
onu radikal bir ekilde ortadan kaldrmak gerekir", Mary Douglas, a.g.y., s. 1 82.
92

bile gerek yok. Ya dk-aknt? Anal penisin ocukluk imgelemi


nin diil cinsiyetin yerine koyduu fallus olduu; ayrca ilk anal
yoksunluklarn ardndan anne otoritesinin ncelikle bzc bir
terbiye edilme olarak yaand hatrlanacaktr. Zaten her eyin
hep dilin simgeselliinde yzmesiyle balantl olarak insan var
l k, sanki ayrca bir otoriteye, dilin yasalarnn -zamansal ve man
tksal olarak dorudan- dublrne maruz kalmakta gibidir.
Yoksunluklarla ve yasaklarla bu otorite, bedeni, nfuz altna ala
bilen ve terk eden bir iktidarn, temiz ile kirliyi (kendi ile kendi
olmayan), olanakl ile olanaksz birbirinden ayrtran arkaik bir
iktidarn iaretlendii ve uyguland bir uzama [ territoire] d
ntrr. Bu uzamsa blgelerden, deliklerden, noktalardan, izgi
lerden, yzeylerden ve ukurlardan oluur. Sz konusu olan
"ikilie dayal mantk"n kurulmas, semiyotik olarak adlandrd
m bedenin bir ilk haritasnn oluturulmasdr. Bedeni semiyo
tik olarak adlandrrken bedenin dilin nkoulu olsa bile, dilsel
gstergelerinkinden ve hatta dilsel gstergelerin oluturduklar
simgesel dzeninkinden farkl bir tarzda anlama bal olduunu
belirtmek istiyorum. Anne otoritesi, temiz (kendi'ye ait) bedenin
bu topografyasnn gvencesidir: Bu otorite, fallik aamayla ve di
lin edinilmesiyle birlikte insann yazgsnn iinde oluaca baba
yasalarndan farkldr.
Dil tpk kltr gibi bir ayrm oluturabilmesini ve ayr unsur
ladan yararlanarak bir dzen kurabilmesini, tam da farkl unsur
lar birbirlerine yaklatran anne otoritesini ve bedensel
topografyay bastrmasna borludur. Bu erevede yasal, fallik,
dilsel olan simgesel kurum, ayrm yapmay radikal bir tarzda ger
ekletirmediinde veya konuan varlk ayrm yapmann nasl
olutuunu onu daha etkili klmak amacyla dnmeye giriti
inde, bastrlann neye dntne yant bulacak soruyu sor
mak gerekir.
MURDARLIK RTEL, "SINIR KLKL"
HASTALARIN TOPLUMSAL OLUUMU MUDUR?

Yapsalc hipotez biliniyor: kurban etme ya da mitler gibi temel


simgesel kurumlar bizzat dilin dzenine ikin mantksal ilemle
rin kapsamm geniletirler. Bunu yaparken simgesel kurumlar,
tarihsel ve mantksal olarak mevcut haliyle konuan varl derin93

lemesine oluturan eyi topluluk asndan gerekletirir. rne


in mit, dilin sesbirimsel ardklna b enzedii kefedilen ikili
kartlklar verili bir toplum iin yaamsal nem tayan ierikle
re yanstr. Kurban etmeyse gstergenin dikey boyutunu, yani da
atlm ya da szck ve aknlk anlamnda ldrlm eyi kut
sar.
Bu izgiden hareketle, murdarlk ritellerinin, zellikle de d
ksalla-atksalla ve ayba kanyla balantl deiik murdarlk ri
tellerinin, bedenin uzanm anlamlandrma zincirinden ayran

snr

(burada snrdan,

snr-kiiliin psikanalitik anlamn kaste

diyoruz) oluturduklarn ileri srebiliriz. Bu riteller semiyotik


otorite ile simgesel otorite arasndaki snra iaret ederler. Dil ara
clyla ve ar hiyerariklemi kurumlar olan dinler araclyla
insan, ksmi "nesneler"in halsinasyonunu kurar. Bu nesneler, as
lnda cinsel kimlik olan z-temiz kimlie giden yolda bedenin
arkaik bir farkllamasna delalet ederler. Ritelin bizi koruduu

murdarlk ne gstergedir ne de madde. Murdarl bastrlmaktan


ve sapkn arzudan kurtaran ritelde murdarlk, z-temiz bedenin

[translinguistique] izini temsil eder.


Bu anlamda murdarlk, atlan, anneden da atlan nesnedir. Mur
darlk, anne-konuan varlk farkllamasna elik eden tm nes
nesizlik [sans-objectalite] deneyimlerini ve dolaysyla (fobiin
kat irenmelerden ift kiilikli zneleri snrlandran iren
melere kadar) tm irenmeleri iinde barndrr. Zaten orada
olan dil araclyla gerekletirilen arnma riteli, sanki arkaik
bir deneyime dn yapmakta; bu deneyimden bir ksmi nesneyi,
olduu haliyle deil de, bir n-nesnenin, arkaik bir blnmenin
iz'i olarak beraberinde getirmekte gibidir. Ritelin simgesel ola
rak oluturulmasyla, baka bir deyile riteller denilen bir dla
malar sistemiyle, aslnda ksmi nesne bir yazya dnr:
Snrlarn izilmesi, bizzat gsteren sistemi araclyla (baba)
Yasa(s) zerinde deil, (anne) otorite(si) zerinde srar edilmesi.
Bundan, bizzat ritellerin dispozitifi asndan olduka tikel
bir ey doar.
en arkaik snrlarnn dil-ar

GSTERGESZ BR YAZI
lk olarak, murdarlk ritellerinin (murdarlk riteli ilkrnek
sel bir nitelie sahip olsa bile, belki de tm riteller) dilin n94

gsterge etkisine, semiyotik etkisine ani tepki gsterdiklerini


belirtelim. B ylece antropologlarn, ritellerin edimlerden ziyade
simgeler olduuna iaret eden betimlemelerini en azndan destek
lemi oluruz. Baka bir deyile ritellerin zellikleri, yalnzca rit
ellerin gsteren boyutuna indirgenmemelidir; ayn zamanda
ritellerin maddi, etken, dil-ar, bysel bir etkiye sahip olduk
larnn da unutulmamas gerekir.
kinci olarak, murdarln Hindistan'daki kastlarda ar rit
ellemesine kirliliin -oysa kirlilik bu ritellerin nesnesini olu
turmaktadr- tamamen dlanmasnn [scotomisation]* elik
ettiinin gzlemlendiine dikkati ekelim. yle grnyor ki
kutsallatran yasaklamaya konu olan anal nesne, bilinsizliin ya
da bilindnn aknlnda yok olmaya terk edilerek, sanki
nurdarln yalnzca kutsal ve yasak boyutu alkonulmaya all
maktadr. V.S. Naipaul, 16 Hintlilerin her yerde dkladklarna
ama kimsenin ne szlerde ne kitaplarda bu melmi siluetlerin
szn etmediine ve bunun tek nedeninin de grlmemeleri ol
duuna dikkati eker. Ritellemi bir ilevin sylemlerde yer al
mamasna hkmeden eyin, utanmadan kaynaklanan bir sansr
olmadn belirtmeliyiz. Bu edimleri ve nesneleri bilinli temsil
den kat bir forklzyon dlamaktadr. Bir otoritenin, annenin ve
doann bir tr birlemesinin sululuk duyulmadan hkm sr
d bedenin bir uzam ile ekinmenin, utanmann, sululuun,
arzunun vb, -fallus'un dzeninin- iin iine dahil olduu anlam
landrc toplumsal taleplerin tamamen farkl evreni arasnda bir
ayrm ortaya kmtr sanki. Baka kltrel evrenlerde psikoz
kayna olabilecek bu tr bir ayrm, burada mkemmel bir top
lumsallamaya kavuur. Bunun nedeni, murdarlk ritelinin kirli
lik ve yasak gibi iki evrene nesne olarak ve yasa olarak
birbirleriyle zdelemeksizin birbirlerine deme imkan tanyan
bir birletirme izgisi ilevi grmesi olabilir. Murdarlk ritelle
rinde ortaya kan bu esneklie bal olarak, bu ritellere katlan,
konuan varln znel dzeni, adlandrlamazn (olmayan- nes
nenin, snr-dnn) ve mutlakn (tek Anlam atfedici olan Yasan
kusursuz uyumu) iki yakasna da -kirlilik ve yasak- yaklaabilir.
* Psikanalizde, dsal bir gerekliin bilin alanndan bilinsizce dlanmas anlam
na gelir. ( .n.)
16. An Area of Darkness, Londra, 1964, 3. Blm, aktaran Mary Douglas, a.g.y.,
s.140.
95

Son olarak

yazsz

toplumlarda murdarla ilikin ritellerin

yaygnlnn, bu arnma ritellerinin "gerein yazs" olarak ilev


grdklerini dndrdnn altn izelim. Bu riteller bir d
zeni, bir evreyi, bir toplumsall

[socialite] , ayrmann kendisin

den ve ayrmann oluturduu dzenden baka bir anlam


tamakszn ayrr, snrlandrr ve iaretlerler. Aslnda geriye d
nk olarak her yaznn ikinci derecede, dilin dzeyinde bir ritel
olup olmadn sorabiliriz; nk sz konusu ritel, dilsel gster
geler araclyla bu gstergeleri nceden koullandran ve aan
snrlar hafzalara yerletirir. Gerekten de yaz, yazma servenine
atlan zneyi zel smin tesinde arkaik bir otoriteyle kar karya
getirir. Byk yazarlarn dikkatinden, irenme eklinde adlandr
dmz eyle yzleme kamamtr; ayn ekilde ayn yazarlar s
zn ettiimiz annelik otoritesinin yananlamlarn da asla gzden
yitirmezler. Bu yananlamlar "Madam Bovary, benim" de, Molly'nin
monolounda, Celin'in mzie, dansa ya da hibir eye ulamak
iin szdizimini paralayan duygusallnda... karmza kar.

KRLETEN BESN - BR KARIIM


Besin, kirleten bir nesne olarak grldnde szel -szelli
in temiz bedenin snr anlamna gelmesi kouluyla- nesne ola
rak kirleten bir nesnedir. ki varlk ya da ayr uzamlar arasnda bir
snr olmas kouluyla bir besin, irenilen eye dnr. Doa ve
kltr, insan ve insan-olmayan arasndaki snr. Hindistan ya da
Polinezya'daki17 temel nitelikleri bozulmaya kar dayanakszlk
lar olan pimi besinleri buna rnek olarak gsterebiliriz. Hibir
tehlike olmadan yenilen olgun bir meyvenin tersine, pimi yiye
cek, kirletme niteliine sahiptir ve etrafnda bir dizi tabunun olu
turulmas gerekir. Hijyen anlaylarnn dile getirdiinin aksine
ate, sanki arndrmyor ve ailevi ve toplumsala dahil olduundan
organik besin bir temasa iaret ediyor gibidir. Bylesi bir besinin
potansiyel arnmaml, organiin toplumsala karmasnn en
arpc rneini oluturan dksal-atksal irenmeye benzemek
tedir.
Ama her trl besin kirletme nitelii tayabilir. rnein, ye
meini ve yiyeceini en kat kurallarla donatan Brahman, yedik
ten sonra yemeden ncekinden daha az temizdir. Bu anlamda
17. Bkz. Louis Dumont, Homo hierarchicus, Paris Gallimard, 1966, s. 1 79 vd.
96
,

besin, insann toplumsal durumuna kart olan ve temiz bedene


giren (doal} tekini betimler. Ayrca besin, insan varln tekiy
le, annesiyle, yaamsal olduu kadar da korkutan bir iktidarn sa
hibiyle arkaik ilikisini kuran szel nesnedir (u irentir
-

ab-ject-).
KALINTI: MURDARLIK VE YENDEN DOGMA

Brahmanizmdeki yiyecek kalntlarnn yol at tiksintinin


kaderi bu adan olduka anlamldr. Herhangi bir besinden daha
fazla kirletici nitelikteki bu kalntlar, iaret etmi olduumuz gibi
her yiyecein ierdii benzer ve teki arasndaki ikirciklikten, iki
yzllkten ya da srekli veya olas karmdan dolay kirlilik
kayna olarak grlmezler. Besin atklar, bir eyin ama zellikle
de birinin brakt kalntlardr. Bu tamamlanmamlklar y
znden kirletirler. Bununla birlikte Brahman, kimi koullarda
nu kirletmektense bir seyahati gerekletirmek ya da rnein
dini edim gibi zgl bir ilevi yerine getirmek yetkesiyle donatan
yiyecek kalntlarn yemektedir.
ve

Kalntlarn bu ikircikliiyle (kirletme ve yenileme gc, atk


yeniden balama) yiyecein dndaki alanlarda da karlala

bilir. Kimi kozmogoniler kalnty, tufandan sonra Vinu'nun des


teine dnen ve bylece evrenin yeniden domasn gvence
altna alan bir ylan biiminde temsil eder. Buna benzer ekilde,
bir kurbandan artakalan ey iren olarak nitelebilir ama ayn
kurbann kalntlarn tketmek hayrl bir yeniden doma sreci
nin nedenine de dnebilir, hatta tketeni gkyzne ulatrr.
Bunlarla balantl olarak Brahmanizmde kalntnn ar derece
de ikircikli bir kavram olduunu syleyebiliriz: Kalnt hem mur
darlk hem yeniden doutur; hem irenilen ey hem fazlasyla
anlktr; hem kutsall engelleyen ey hem kutsalla gtren
eydir. Ama en nemli nokta, kalntnn totalletirici olmayan her
trl dnce mimarisiyle bir arada varolduudur. Bu dnce
mimarisi asndan hibir ey btn deildir, eksiksiz deildir, ka
lnt-atk her sistemde mevcuttur: Kozmogonide, beslenme rite
linde ve hatta rnein kllerle ikircikli bir iz brakan kurban
etmede bile mevcuttur. Tek-tanrl ve tek-mantkl evrenlerimize
bir meydan okuyu olan bu dnce, kendisini tek-planl Bir sim
geselde hapsetmemek iin ve bylece kirlettii kadar da yeniden
97

yaam veren bir olmayan-nesneyi (murdarlk ve dou) hep olu


turabilmek iin ata-kalntya gereksinim duymaktadr. Bu ne
denle Atharvaveda'nn (XI,7) airi, kirleten ve yeniden hayat
veren kalnt-at

(uchista)

her biimin nkoulu olarak yceltir:

"sim ve biim kalnt stne kuruldu, kalnt stne dnya kurul


du... Varlk ve varlk-olmayan, her ikisi de kalntda, lmde,
kesinliktedir. . . " . 1 8

KADIN K'.ORKUSU - DOGURGANLIGIN YARATTIGI KORKU


Arkaik anneden korkma, temelde annenin dourma gcn
den duyulan bir korkudur. Bu endie veren g, babasoylu akra
baln alt etmekle ykml olduu gtr. Babasoylu iktidarn
yeterince gl olmad toplumlarda kirlenme ritellerinin ok
luuna bu nedenle armak gerekir; babasoylu iktidar gcn
ktye kullanan bir anasoylulua kar mcadelesinde sanki arn
madan destek almaya alr.
rnein, dinsel yasaklarn erkeklerle kadnlar birbirlerinden
ayrmay ve erkeklerin kadnlar zerindeki iktidarn gvence al
tna almay hedefleyen cinsel yasaklara tekabl ettii bir toplum
da -Avustralya'daki Gidjingalilerde-, anne otoritesinin oullar
zerinde dikkate deer bir etkiye sahip olduu saptanmtr. Oysa
babann denetiminin Gidjingalilerde olduundan daha nemli
olduu komu Arandalarda, cinsel yasaklar ile dinsel yasaklar
arasnda bir tekabliyet yoktur.19
Evans Pritchard'n analiz ettii ve ardndan Mary Douglas'n
yeniden el ald Nuerler rnei, bu adan ok anlamldr. Nuer
lerin toplumunda -en azndan aristokrat snfnda- erkeksoylu
akrabalk ilkesi egemendir ve kadnlar bu toplumda bir ayrma
unsuru olarak ilev grrler. Trn yeniden retimi iin ne kadar
nemli olurlarsa olsunlar kadnlar, annesoylu akrabalk toplum
daki varln koruduu srece erkeksoylu grubun ideal normla
rn tehlikeye sokarlar. Ayba kanna bal kirlenme ve tm
ensestlerin en tehlikelisi olarak grlen anneyle ensestin yasak
lanmas, bu atmann simgesel tezahrleri olarak deerlendiri

lebilir.20

18. Bkz. Charles Malamoud, "Observation sur la notion de 'reste' dans le brahma
nisme", Wiener Zeitschriftfr die Kunde Sdasiens XVI iinde, 1972, s. 5-26.
19. Bkz. K. Maddock, "Dangerous Proximities and their analogues", Mankind iin
de, 1974, c.V, c. 3, s. 206-207.
20. Bkz. K. Gouph, "Nuer Kinship: A Re-examination", T. O. Beidelman (ed.), The
98

Bembalarda murdarlktan tiksinme ve annelerin denetim alt


na alnamayan iktidarndan korunma daha da belirgindir. stelik
Bembalarda, ritel olarak kirli ve bulac olan ayba kanna ba
l murdarlk, felaketlere yol ac bir gce de sahiptir, yle ki yal
nzca ritel arnmamlktan deil kirliliin gcnden de sz etmek
gerekir. rnein, adet gren bir kadn (erilin ve babasoyluluun
simgesi) atee dokunursa, atete pien yemek kadn hasta eder ve
lmne yol aabilir. Oysa Bembalarda iktidar erkeklerin elinde
dir ama soy zinciri annesoyludur ve evlilikten sonra ikamet edilen
yer annesoyuna ait mekandadr. Erkek egemenliiyle annesoylu
mekanda ikamet etme arasnda byk bir eliki mevcuttur: Evli
gen erkek karsnn ailesinin otoritesine boyun eer; erkein ol
gunluk dneminde bu otoriteyi kiisel yetenekleriyle gemesi ge
rekir. Bununla birlikte, annesoylu akrabalk nedeniyle bu erkek,
ocuklarn bakmn zellikle byrlerken stlenen dayyla at
ma iindedir.21 Kirliliin sahip olduu g (kan ve ate karm
nn hastalkla ya da lmle tehdit etmesi), bylece eril ve diil
iktidarn toplumsal kurumlar dzeyinde belirsiz bir ekilde birbi
rinden ayrlmasndan kaynaklanan srekli atmay simgesel d
zeyde ifade eder. Bu ayrmamlk tm toplumu p aralanma
riskiyle kar karya getirir.
Kadnlarn dourganlk gcnden korunma ilevi gren kirli
lik ritellerinin, nfuslarnn ar oalmasndan rken toplum
larda (rnein kurak blgelerde) ortaya kmas anlaml bir
olgudur. rnein Yeni Gine' deki Engalarda, dourganl kstla
may amalayan bir sistemin paras olan bu ritellerle, ensest ya
sayla vb birlikte karlarz. Aksine komu Farelerde, tam tersi
ekolojik nedenlerle desteklenen dourma arzusu, simetrik bir e
kilde ensest tabusunun ve kirlilik ritellerinin yok olmasn bera
berinde getirir. Farelerde yasaklarn tek bir ama uruna -bedeli
ne olursa olsun trn yeniden retimi- serbest braklmas,
"temiz"in ve dolaysyla "iren" in ylesi bir yokluuna elik eder
ki, llerin etinin yenilmesi yaygn bir pratik olarak gzlenir.
Oysa kirlilie kar duyarl olan ve dourganln yol at korku
ya boyun een Engalar, insan eti yemeyi bilmezler.22

Translation of Culture iinde, Londra, 1971, s. 91.


21. Bkz. L.N. Rosen, "Contagion and Cataclysm: A theoretical approach to the s tudy
of ritual pollution beliefs", African Studies iinde, 1973, t.XXXII, say: 4, s. 229-246.
22. Bkz. S. Lindenbaum, "Sorcers, Ghosts and Polluting Woten: An analysis ofReli99

Kurulan bu paralellik, murdarln hem annesoyluluu engelle


me giriimine hem de konuan varln bedeninden temiz/z be
dene -yaniasimileedilemez, yenilemez, iren bedene- ulaabilmek
iin ayrlmas giriimine iaret ettiini ileri srmek iin yeterli mi
dir? Yalnzca bu bedel dendiinde beden savunulabilir ve koru
nabilir: Muhtemelen de yceltilebilir. Denetlenemeyen yaam
veren-anneden duyulan korku ben'i bedenden dar atar: nsan
eti yemekten vazgeerim, nk (annenin) irenlii beni teki
nin, benzerimin, kardeimin bedenine sayg duymaya yneltir.

HNDSTAN'DA MURDARLIK VE EVLLK


Kirlilik ve arnma, temiz ve kirli zerine kurulu toplumsal, ah
laki ve dinsel bir sistemin en karmak ve en arpc rneini, ku
kusuz Hindistan'daki kastlara dayal hiyerarik sistem oluturur.
Louis Dumont'un23 yapt gibi bu hiyerarik sistemin evliliin
kurallara balanmasyla karlatrlmas olduka ilgintir. Du
mont yapt karlatrmaya dayanarak, kastlardaki ievliliin
temiz/kirli kartlna dayanan ilk hiyerarik ilkenin bir sonu
cundan baka bir ey olmadn ileri srer. Karlatrmann de
taylar ve saysz ievlilik ihlali zerinde durmayacaz; ki bu

ihlaller hiyerarik dzeni karmaklatrarak ve glendirerek


onun iinde yer alrlar. Konumuz asndan gerekli birka noktay
ele almakla yetineceiz.
Kast sistemine ikin olan ievlilik ilkesi, hemen her yerde ol
duu gibi bir bireyin grubunun iinden biriyle evlenmesi olgusu
na, baka bir deyile grubunun dndan biriyle evlenmesinin

yasak olmas olgusuna dayanr. Ayrca Hindistan'daki kastlarda


ievlilik, tikel bir soyba ilkesine dayanr: Bu kastlarda grup ye
si olma nitelii

ebeveynlerin her ikisi tarafndan aktarlr.

Bu ku

ralla balantl olarak, toplumsal ve simgesel bir birlik olan kastta


iki cinsin rol simgesel ve gerek bir dengeye kavuturulur. Hint
toplumundaki ar hiyerarikleme, cinsler arasndaki ilikilerde
grlmez; en azndan bu toplumlarda iktidarn en temel lt
olan soybann oluumunda iki cins eit bir rol oynar. Kastn,
hem mesleki uzmanlamalarn hem de grup yelii niteliinin
gions Belief and Population Control'', J. Geogr. iinde (USA), 1 972, t.XI, say: 3,
241 -253.
23. L. Dumont, Homo hierarchicus, a.g.y.
100

s.

aktarlmasnda babaya ve anneye eit hak tanyan hiyerarik bir


dispozitif olduu sylenebilir.
Buraya kadar sylediklerimizin nda hiyerarik dzeni be
lirleyenin temiz/kirli kartl m olduu veya kastlardaki ievli
liin ilk ilkeyi mi oluturduu sorusu baka bir boyut kazanr.
Neden mi sonu mu, tavuk mu yumurta m tartmasn bir kena
ra brakalm. Klasik devliliin grlmedii bu tr bir rgtlen
mede, toplumsal sistemin, "temiz in ve "yabanc"nn; "benzer"in
ve "farkl"nn (cinsiyet, grup, klan vb.) tayclar olarak kadnn
ve erkein temsil ettii kat kartlklardan hareketle kurulmad
n saptamakla yetinelim. Gelgelelim, sanki farkllamann bu ek
siklii giderilmek isteniyormuasna, incelikli ayrma ve dlama
kurallar oluturulur. Bu kurallar uyarnca, zneler ve nesneler
artk yalnzca birbirleri asndan iren statsnden (ab-jects;
birbirlerine gre dlanma statsnden) baka bir eye sahip ola
maz. Demek ki devlilik sisteminin ikiliklerinden, yani evlilik
kurumunda ierilen anne/b aba, kadn/erkek gibi tuhaf ikilikler
den kanldnda, cinsiyetler, zneler ve nesneler (zellikle de
yeniden ele alacamz snr-nesneler) ve kastlar arasndaki dla
malar [abjections] ritel dzeyinde oalmaktadr
Ayrca, Hindistan' daki ievliliin salad kadn/erkek denge
sinin, kastlarn ar hiyerariklemesiyle telafi edildiini dn
dren tikel rnekler de mevcuttur. Baka rnekler olmasna
ramen, ncelikle kimilerinin ifte, babaya ve anneye bal soy
ba olarak yorumlad, genellikle tartma konusu yaratan fark
l evlilik biimlerini ele alalm. rnein M. B. Emeneau'ya24 gre,
Gney Hindistan'da teksoylu ifte bir soyba [descendance
unilineaire double] varken, P. L. Dumont'a gre, anneye ve babaya
bal nitelikler bir gruba ok farkl tarzlarda dahil olsa bile, iki
teksoyluluk ilkesi [les deux principes unilineaires] birbirinden ayr
olarak varolur. 25 Ayrca kimi hipergami vakalar (kzn st kastta
ki aileden biriyle evlenmesi imkan -bu evlilik gelecek kuaklar
etkilemedii gibi ievlilik kuraln da dlamaz-) kadnn st bir
kasta ykselmesini salasa bile, bu vakalar yalnzca kadn iin ge"

24. "Language and Social forms. A Study of Toda Kinship Terms and Dua! Des
cent", Language, Culture and Personality iinde, Essais in memory ofEd. Sapir, Me
nasha Wis., 1 94 1 , s. 1 58-179.
25. "Hierarchy and Marriage Alliance in South India Kinship'', Occ. papers of the
Royal Anthrop. lnstitute iinde, 1 957, say: 1 2, s. 22.
101

erlidir, nk koca iin evliliin bylesi bir deeri yoktur. En st


statde yer alan bir babaya sahip olmaya ilikin bu zgl aray,
"annesoylu soybann babasoylu bir ortamda srdrlmesi"26
olarak yorumlanmaktadr.
Etnologlar rnekleri oaltabilirler. Biz bu rneklere dayana
rak ve her toplumsal rgtn zorunlu olarak farkllklar, ayrmlar
ve kartlklardan olutuunu gz nnde tutarak, kast sisteminin
kendisine elik eden ievlilikle ve ievliliin salad iki cins ara
sndaki dengeyle, bir farkll oaltarak baka bir yere tad
sonucuna varyoruz. Bu farkllk devliliin grld toplumlar
asndan tektir; bu farkllk uzamsal, ekonomik, politik ve etnik. ..
iki varln temsilcisi olarak iki cins arasnda temel nemde bir rol
oynar.
Sanki iki cinsiyetin iktidar arasndaki denge ievlilikle ne ka
dar ok korunursa, baka farkllklar harekete geirme ihtiyac da
o denli gl bir ekilde hissedilmektedir. Hiyerarik ilkenin iev
lilikten sanki tek bir rgtlenmenin n ve arka yz sz konusuy
muasna bu ayrlmazl, hatta ievlilie ikinlii, neden evliliin
(iki cinsin birbirine balanmas, kimliklerinin ve dengelerinin
korunmas riteli) "hibir kirliliin elik etmedii"27 tek gei rit
eli olduunu belki aklar. Evlilik Hintliye [temiz/kirli ikiliinin
denetimi altndaki hiyerarik] "konumundan simgesel ve geici
olarak kurtulduu ve prensin, Brahman deilse Brahmann, Brah
mansa Tanr'nn konumuna yerletii"28 duygusunu yaatr. Bu
nun dndaki tm alanlarda, Bougle'nin dlama [repulsion]
olarak nitelendirdii bir ayrm ilkesi hkm srer.
EVLLK M TKSNME M?

Dumont'un bu terim ve terimin ifade ettii29 mantk karsn


da gsterdii ekince ve hiyerari ilkesine atfettii ncelik, arg manmz geersiz klmamaktadr. Sonu olarak, hiyerari
ilkesinin ayn anda iki mantksal ilkeye dayandn sylemekle
yetinelim. Bu mantksal ilkelerden biri, temiz ve kirli ikiliinin
rneini oluturduu ayrma, ikinciyse ievlilikle iki cins arasn
daki dengenin korunmasdr.
26. L. Dumont, Homo hierarchicus, a.g.y., s. 1 57.
27. A.g.y., s. 76 .
28. Ag.y., s. 77.
29. A.g.y., s. 1 56.
102

Yukarda deindiim gibi C. Bougle, kast sistemini ("hiyerari,


mirasa dayal uzmanlama")30 dzenleyen toplumsal ve mantksal
ilkenin yan sra, daha psikolojik olsa da aslnda kutsaln mant
na bal olan "dlama" [repulsion]31 ya da "tiksinme"32 olarak ad
landrd bir ilkenin de varlna iaret etmiti. C. Bougle,
"yiyecek tiksintisi" zerinde zellikle durur: Kastlar "evliliin ii"
midir, yoksa "yemein ii" midir? Bu ad pek bilinmeyen antropo
log dlamann psikolojik ya da psikanalitik arkeolojisinin etra
fndan dolanarak, dlamann bir yandan aile rgtlenmesine
dier yandansa kurban etme dzenine nasl dahil olduunu bul
maya alr. C. Bougle aile rgtlenmesi konusunda, "ilk aile pra
tiklerine ilikin ok eskilere dayanan anlarn" ya da (endstrinin
taleplerine kart olan) "aile dininden geriye kalan unsurlarn"
antrlmasn dikkate alr. Bu antropoloa gre, bu anlar loncay
kasta benzer klan niteliklerin oluumunda nemli bir rol oynar
lad3 Ne Dumont ne de Bougle dlama nosyonunu incelemitir.
Ama Bougle dlama nosyonuna, bu nosyonu her toplumda g
rlmesine ramen yalnzca Hindistan'da "en yetkin haline kavu
an" kurban etme tabusuna balamak amacyla Brahmanlar
konusunda gnderme yapar. Bougle'ye gre, kurban edenin etraf
tabularla evrilmitir; nk kurban eden, "varolan glerin en
tehlikelisi ve en hayrls olan mulak ve akkan gleri fani dn
yadan uhrevi dnyaya"34 tamaktadr.
HYERAR VE DDETSZLK

Aksine Bougle'nin bak asn Dumont'un salad verilerle


yeniden ele aldmzda, Hindistan'daki hiyerarik dzeni kural
lara balayan temiz/kirli ikiliini artk yalnzca kapsayc bir ikilik
olarak deil, ayn zamanda evlilik kurallaryla ve dinsel alkan
lklarla (kurban trenleri ve evrimleri) balantl bir ikilik olarak
grrz. O halde, temiz/kirli ikiliini bir arketip olarak deil, ko
nuan znenin konuan zne olarak farkllamasnn bir kodlan
mas, znenin zerkleebilmek iin tekinden tiksinmesinin
[repulsion] bir kodlanmas olarak ele almak zorunda kalrz. Te30. Bkz. Essais sur le regime des castes, PUF, 1969, s. 3.
3 1 . A.g.y., s. 3, 25 vd.
32. Bkz. s.18
33. A.g.y., s . 36-37.
34. A.g.y., s. 64.
103

miz/kirli ikilii bir kimlik ve bir farkllk arayn (bunlar meta


forlatrmadnda) temsil eder. Temiz/kirli ikilii cinselfarklln
yerini alr (ve bu anlamda kast sistemlerinde olduu gibi ievlilie
dayal evlilikle iki-cinsliliin kurumsallatrlmasna paralel oldu
u dnlebilir) . Bu ekilde bu ikilik, bizzat simgesel ileve zg
(kurban eden/kurban/Tanr; zne/ey/anlam)

ayrc deer ilevi

grr. Temiz ve kirliye dayanan hiyerarik sistem cinslerin farkl


ln yerinden eder (ya da yadsr?) :

Kurban etmenin ierdii id

detin yerine arnma ritelini koyar.


Aslnda temiz-kirli ikilii kendinde bir veri deildir; bu ikilik,
konuan varln cinsel farkllkla ve simgeselle yzlemi olmas
zorunluluundan doar. Hintlilerin kast sistemi bu yzlemenin
esnek bir ekilde gereklemesine izin verir. Kast sistemi "tektanr
clkta grlen" katla dmeden ve byk bir titizlikle cinsel
farkllkla ve simgeselle yzlemeyi, bir irenmeden dierine bu
yzlemeyle srekli cebelleen zneyi koruyarak dzenler. Bunun
bedeliyse, toplumsal bir hareketsizlik ve baka bir yerde zerk z
nellik olacak eyin toplumsal-simgesel uzam dzenleyen irenme
kurallaryla zdeletirilmesi olacaktr. Gerekten de hiyerari,
Hindu insannn (simgesele ait olduunu aka kabul ettiinde
belki de her konuan varln) oluturucusudur, ama bu hiyerari
kaynan temel iki farktan alr: (kurban treninin kutsad) gs
terge, (evliliin kurala balad) cinsel farkllk. Bizde iyi/kt iki
liinin yaratt bu blgeyi (cinsel farklln ve simgeselin
blgesini) temiz/kirli ikilii igal eder; Hindistan' da kastlar arasn
daki hiyerariyle ve bu hiyerariye elik eden ve onu gvence altna
alan evliliin kurallara balanmasyla bu snr (cinsel ile simgesel
arasndaki snr), cinsiyet ve dil araclyla ayrm varlk olarak
konuan varln derin mantyla birleir. Hindistan cinsel ile sim
gesel arasndaki ayrmn iren

[ab-ject]

mantn rlplak orta

ya serme gibi ei grlmemi bir avantaja; cinsiyet farkllklarn


dengeleyerek ve simgesel ayrmlar ar derecede hiyerarikletire
rek cinsellik ile simgesellik arasndaki kavumazl iddet kullan
madan kendi tarznda zmeye dayanan esiz bir avantaja sahiptir.

KRAL OEDPUS YA DA GZLE GRLMEYEN GRENME


Oedipus'un trajik ve soylu yazgs,

teki cinsin temsil ettii bu


[lamel-

dokunulmaz "teki yan"n saf-olmayn -arzunun yzeyi


104

le] - bedensel snrda ve zellikle de -doal btnlklk miti olan


anne-kadnda konumlandran mitsel murdarl hem zetler hem
yerinden eder. Buna ikna olmak iin
Sophokles'in

Kral Oedipus'u,

zellikle de

Oedipus Kolonos ta'sn ele almamz gerekir.


bilen kii olan hkmran
'

Mantksal esrarlar zmeyi

Oedi

pus, kendi arzusu hakknda tam bir cahildir. Oedipus, babas


Laios'u ldren ve annesi okaste ile evlenen kii olduunu bil

mez. Kukusuz st rtk kalm bu cinayet ve bu arzu Oedipus'un


mantksal gcnn ve buna bal olarak da politik iktidarnn
teki yzn oluturur. Oedipus bilme arzusuyla lgna dnd
srada hkmran varlnda lm ve arzuyu kefettiinde,
irenme ortaya kar. Ayrca Oedipus lm ve arzuyu btnlk
l, bilen ve sorumlu ayn hkmranla atfettiinde irenme pat
lak verir. Ama Kral Oedipus'ta zm, tamamyla mitsel bir zm
nitelii tar: Daha nceki mitsel ve ritele dayal dier sistemle
ril). mantnda da saptam olduumuz gibi zm,

dlama ara

clyla iler.
nce uzamsal dlama: Oedipus'un srgne gitmesi, hkmra
n olduu temiz yeri terk etmesi, Thebai'de toplumsal szleme
nin snrlarnn srekliliini koruyabilmesi iin murdarl oradan
uzaklatrmas gerekir.
kinci olarak bakn dlanmas: Oedipus arzusunun ve cina
yetinin nesnelerini (karsnn, yani annesinin, ocuklarnn yz
lerini) grmeye dayanmak zorunda kalmamak iin kr olur. di
edilmenin edeerlisi olduu doru bile olsa bu krlk, ne erilli
in yitirilmesi ne de lmdr. Bunlarla karlatrldnda kr
lk, utantan uzaklatran bir duvar rmeye, bu uzakl salayan
snr glendirmeye yarayan simgesel bir ikamedir. Bu ekilde
utan da inkar edilmemi ama allmadk bir ey olarak tanm
lanm olur. Dolaysyla bu krlk, blnme figr olarak ilev
grr: Bizzat bedende temizin kirliye dnmesini iaretler; ifa
edilmi olmasna ramen grnmez bir irenmenin yerini tutan
yara. Grlmez irenme araclyla hem kent hem de bilgi yolla
rna devam edebilir.

FARMAKOS; U MUGLAK
Kral Oedipus un trajik devinimi zerinde biraz daha duralm:
'

Bu devinim irenmenin mitsel deikesini temsil etmez mi? Kirli

105

bir kente -bir miyasma- admn attnda Oedipus, kenti temiz


lemek ve katharmos'a dnmek iin agos haline, murdar hale ge
lir. Oedipus tam da agos olduu iin arndrcdr. Oedipus'un
irenlii, bildiini sanmasna ramen farknda olmadan stlen
dii rollerin srekli mulaklna baldr. 35 te tam da tersine
evrilmelerin bu dinamii, Oedipus'u iren bir varla, bir
farmakos'a ve srldnde kentin murdarlktan arnmasna
imkan tanyan bir kurbana dntrr. Trajedinin gc bu mu
laklkta yatar:36 Yasak ve ideal, konuan varln temiz bir uzama
sahip olmadn ama imkansz bir ayrm gibi krlgan bir eikte
durduunu gstermek iin tek bir karakterde toplanr. Oedipus'ta
varlk kazanan farmakos katharmos'un mant bylesi bir man
tksa eer, Sophokles'in oyununun gcn yalnzca mulakln
bilinmesinden deil, bunun kart terimlere salad anlamsal
deerlerden aldn tereddtsz syleyebiliriz. Sz konusu olan
hangi "deerler"dir?
Thebai ksrlk, hastalk ve lm yznden bir miyasmadr.
Oedipus, babasn katlederek ve annesiyle ensest ilikiye girerek
yeniden retim zincirini bozduu ve sekteye uratt iin agos
tur. Murdarlk yaamn durmasdr. Murdarlk, trn yeniden
retiminin hizmetinde olmayan bir cinsellik olarak yaamn dur
masna iaret eder ( Oedipus'un ensest ilikiden doan oullar
lecek, kzlarsa Oedipus Kolonos'ta da greceimiz gibi baka bir
mantkta, ancak szlemenin ya da simgesel varoluun mantn
da yaam bulacaktr). Yunan traj edisinde modernler iin tad
anlama sahip olmayan ve zevk bile deil de egemenlik ve bilgi pe
inde koan trden bir cinsellik, hastaln ve lmn edeerlisi
olarak grlr. Murdarlk bu tr cinsellikle bir tutulur: Pratik ola
rak murdarlk anneye dokunmaya dayanr. Murdarlk, temizin
snrlarn ihlal etmek anlamna gelen ensesttir.
Bu durumda, konuan varla ve/veya toplumsal varla zg
[propre] olan oluturan fanteziye dayal ilk snr nerede yer alr?
Kadn ile erkek arasnda m? Anne ile ocuk arasnda m? Belki de
kadn ile anne arasnda? Oedipus-farmakos'un kadn tarafndaki
karl, bizzat kendisi bir Janus, tek bir varlktaki, tek bir roldeki
35. J. P. Vernant bu mant, "Ambigulte et renversement. Sur la structure
enigmatique d'CEdipe roi"da analiz etmitir, J. P. Vernant ve P. Nidal-Naquet,
Mythe et Tragedie iinde, Paris, Maspero, 1973, s. 1 0 1 ve devam.
36. Bkz. a.g.y. ve ayrca L. Gernet'nin almalar.
106

ve tek bir ilevdeki mulaklk ve tersine evrilme olan okaste'dir.


Hem bir arzu varl, yani konuan bir varlk hem de bir yeniden
retim varl, yani ocuundan kendisini ayran bir varlk olduu
lde her kadn bir Janus'tur belki de. Oedipus, okaste'nin bln
mln benimsemekten baka bir ey yapmamtr denilebilir.
Kadnln gizemi, esrar. Aslna baklacak olursa, eer arnma va
adi olmadan irenlii temsil eden biri varsa, o da bir kadndr, "her
kadn"dr, "tamamyla kadn"dr; erkek irenlii tanyarak serim
ler ve tand iin de irenlii arndrr. okaste miyasmad; agos
tur kukusuz. Ama yalnzca Oedipus farmakostur. Oedipus (cinsel)
farkllk sorunuyla olumu ve iki iktidarn (yeniden retim/re
tim, diil/eril) birbirinden ayrlmas kaygs tayan mitsel bir evre
ni tanr ve kapatr. Oedipus bu evreni her bir bireyin tikelliine
dahil ederek tamamlar. Bu durumda da her birey kanlmaz bir
ekilde farmaskosa dnr ve evrensel olarak trajikleir.
Ama bu iselletirmenin gerekleebilmesi iin Thebai'den
Kolonos'a gemek gerekir. Bu gei srasnda farkllklarn mu
lakl ve tersine evrilmesi szlemeye dnr.
KOLONOS'TA ARINMA

Bu gei srasnda beliren szlemeyle balantl olarak Oedi


pus Kolonos 'ta tamamen farkldr. Mekan deimitir. Kutsal ya
salar katlklarn yitirmemi bile olsalar, Oedipus'un bu yasalar
nndeki konumu deimitir. Buna bal olarak Kral Oedipus ile
Oedipus Kolonos 'ta arasnda geen zamanda, politik yasalar ger
ekten de bir deiime maruz kalmtr. Kral Oedipus'un yayn yl
olan 420 yl ile Oedipus Kolonos 'ta'nn (Sophokles'in 406-405 y
lndaki lmnn ardndan) ilk temsil yl olan 402 yl arasnda,
tiranlktan demokrasiye geilmitir. Sophokles'in yallk yaptn
da demokratik ilkenin hkm sryor olmas, belki de Oedipus
Kolon os 'ta'nn dinamiinde kutsal yasalar nndeki bylesi bir
deiimi aklayan nedenlerden yalnzca biridir. Kirlilik yzn
den ezilmi, harap olmu ve paralanm hkmdar Oedipus'un
tersine, Oedipus Kolonos 'ta'da kral olmayan bir Oedipus, masum
olduunu haykran basit bir kul Oedipus kar karmza. Her ne
kadar masum olduunu haykrsa da baz kukular da yok deil
dir. nce Theseus'un elini skmay ve onu kucaklamay dnr,
ardndan masum olsa da kirli olduunu fark edip geri ekilir:
1 07

Ama ne diyorum ben u sefil halimle


nasl olur da senin, cinayetlerin tm murdarlklarnn igal ettii
bir adama dokunmana izin veririm?
Sana dokunmayacam
ne de kendime dokundurtacam ... (dize 1 1 34) .

Gelgelelim, bu yazgnn sonundan itibaren u serzenite bulu


nur:
Edimlerim, onlar gerekletirmekten ziyade onlara maruz kaldm (dize
268).
Bilmeden vurdum, ldrdm.
Bunlar bilmeden yaptm, yasa nnde temizim (dize 548).37

Bu itiraf zerinde biraz duralm. Ne maruz kalnan aclarn ar


dndan gelen bir sululuk itiraf ne de masumiyet haykr olan
bu tmce, Kral Oedipus'un kul Oedipus'a dnmne iaret
eder. "Yasa nnde masumum," ncelikle u anlama gelir:

Yasa 'dan haberim yok, mantksal bilmecelerin zmlerini bulan


Kiinin Yasa 'dan haberi yoktur, bu u anlama gelir: Bilen zne
ben Yasa deilim. Burada, bir ilk dnm, bilgi ile yasa arasnda
ortaya kar ve hkmdar ekseninden karr. Eer Yasa tekin
deyse, benim yazgm ne iktidar ne de arzudur, bakalamn bir
yazgsdr: yazgm lmdr.
Kral Oedipus'un irenlii, kadiri mutlak bilginin ve arzunun
insann varlndaki uzlamazlna dayanmaktayd, Kolonos'taki
Oedipus'un irenlii ise hem lm hem de simgesel ittifak znesi
olan konuan varln bir eyden habersizliine dayanr.
nk bir yabancyla ittifak yapm olmasna ramen Oedipus
Yasa'y bilmediini lmn eiinde aklar. Oedipus asndan
oullarnn nce talep edip, sonra reddettii srgn, tercihe ve
simgesel aktarma dnmeden nce bir reddedi olarak ortaya
kar. nk Oedipus lmnn srrn ve kzlarn yabanc top
raklardaki simgesel oul Theseus'a, yabanc bir kahramana verir.
Bu lm ne Oedipus'un gnahnn bedelinin denmesine ne de
kurtulmasna yarar; bizzat tekilerin, yabanclarn (Theseus'un ve
Atinallarn) yararna bir lm sz konusudur.
Bylesi bir balamda, Oedipus'a tanrlarn onu kurtaracan
mjdeyen kii, genellikle dilsiz olan ama konutuunda da oul37. La Pleiade (ev. Jean Grosjean).
1 08

lar arasndaki Oedipusu ekimeleri eletirmek iin konuan


smene'dir: "Seni kaybeden tanrlar seni imdi gklere ykselti

yor" (dize 390) . Bu kurtulu ise Oedipus'un yasalar nndeki ma

sumiyetiyle aklanacaktr (dize 548); ancak bu kurtuluun


gerekleebilmesi iin Oedipus'un Kolonos'ta arnma ritellerin

den gemesi gerekecektir (dize 446-49 1 ) . Bu riteller klasik ede

biyatta arnmann en incelikli betimlemelerinden birinin ortaya


kmasn salar.

TEMZLENEN GRENLK: SMGESEL SZLEME


Kolonos'ta irenlik yazg deitirmitir. Ne dlanan ne de
kr krne teki olarak grlen irenlik, bir "lm znesi"nin
yasalardan habersizlii olarak konumlandrlmtr. renlik,
Oedipus'un imkansz hkmranlndaki zayf bir noktadan, bil
gisindeki bir eksiklikten baka bir ey deildir. Riteller bu iren
lii arndrmalar iin harekete geirilmi bile olsa, Oedipus,
kutsal yasa ve Theseus nndeki sylevinde irenliin sorumlu
luunu stlenir. Bu bir gnahn itiraf edildii anlamna gelmez:
Demokratikleme yolundaki Antik Yunan'da irenliin sorum
luluu, konuarak kendisini lml (yle ki arkasnda soyunu de
vam ettirecek erkek ocuk brakmaz) ve simgesele tabi birisi
olarak ( Oedipus'un lml hazznn yabanc Theseus'a tamamen
isim yoluyla aktarldna dikkati ekelim) tanyan kii tarafndan
stlenilir.
Burada, irenliin baka bir mantna doru ynelinir: (top
lumsal, kltrel, temiz) kutsaln teki yz olduundan riteller
le dlanacak murdarlk deil, Yasann
ortaya kan ihlal sz konusudur.

Kral Oedipus Freud'a ve

bilinmemesi

nedeniyle

izleyicilerine (ensest) arzu(su)nun ve

(babann) lm() arzusunun gcn gstermitir. Bireyin ve


toplumun btnln tehdit eden bu arzular ne kadar iren
olurlarsa olsunlar, tm irenliklerine ramen egemenlii ellerin
de tutarlar: te bu, Oedipus'un ardndan Freud'un bizi gzlerimi
zi kr etmeden kendimizi irenlikte tanmaya davet ederek
irenlik hakknda dile getirdii kr edici aklktr.
Ama bizi bu kararl jesti yerine getirmekten alkoyan ey ne
dir? Bu sorunun yantn Freud'u pek ilgilendirmemi gibi gr
nen

Oedipus Kolonos'ta'da

bulabiliriz. ren ve kutsal, arzu ve

1 09

bilgi, lm ve toplum arasndaki bu snra -bu snrn, lml ve


konuan varlk insann zgllnn bir iareti olarak grlmesi
kouluyla- dorudan ne ise o olarak baklabilir ve bu snr sahte
bir masumiyete ve utanga bir siliklie gereksinim duymadan dile
getirilebilir. "ren vardr," artk yle dile gelir:

"Ben

irencim,

yani lml ve konuan bir varlm". Arzulayan ve katil Oedipus'u


masumlatrmayan bu tamamlanmamlk ve tekine bu baml
lk, Oedipus asndan dramatik b lnmln aktarlabilir
klar. Yabanc bir kahramana aktarlabilir bu blnme, ayn za
manda hakikatin kimi sonularnn kararlatrlamazlna yol
aar. Simgesel tarafndan -dil tarafndan- zaten hep bakalatrl
m olduumuzun bilincinde olmamz kouluyla, gzlerimiz ak
kalabilir. Dilde -tekinde ya da teki cinste deil- oyulmu gz,
yaralanmay, gsterenlerin ardklna ilikin belirsiz aray
artlandran temel tamamlanmaml duymak. Bu duyma,
(iren/kutsal) ikiliinin hakikatinden haz almaya denktir. Byle
ce nmzde iki yol belirir: yceltme ve sapknlk.
Din, bu ikisinin karlamasyla ortaya kar.
Freud'un bunun iin Kolonos'a gitmeye

ihtiyac yoktu.

Freud'un nnde murdarln simgesel yasaya tabiyete dnme


sinde onu ndeleyen Musa vard.

Oedipus Kolonos'ta, Yunan kl

trnn dier devinimlerinin yan sra, Helenizmin Kutsal


Kitap'la nasl karlatn da gsterir.

1 10

Kutsal Kitap'taki Bayalk


Anlaynn Semiyotii

Ola anasnn stnde piirmeyecek


sin.
(k, 23, 19)
imdi grn ki, ben, ben oyum ve nez
dimde ilah yoktur.
( Tesniye, 32, 39)
Iudei mente sola unumque numen intel
legunt. *
Tacitus, Histoires, V, 5.

Yeni ve Eski Ahit'ten yaplan tm aln tlar


"ncil'in Pleiade" evirisinden alnmtr,

Gallimard, 1956, 1959 ve 1 97 1 .**

Yahudiler tek bir tinle biricik kutsall anlyorlar.


** Kristeva'nn Kutsal Kitap'tan yapt tm alntlarda Kitab Mukaddes, Eski ve
Yeni Ahit, yaymlayan Kitab Mukaddes irketi, 2000 esas alnmtr. (.n.)

KUTSAL KTAP'TA MURDARLIGIN NTRLETRLMES

Kutsal Kitap'taki kirlenmilik [impurete] anlay hakkndaki


yorumlar kabaca iki akmda toplanabilir. W Robertson Smith'in
(The Religion of the Semites, 1 889) grlerine dayanan ilk yorum,
kirlinin kutsal buyruklara kar gelen ey olarak tanmlanmasyla
balantl olarak Kutsal Kitap'taki kirlenmilii Yahudi tektanrc
lna ikin bir durum ve kutsal iradeye isel olarak baml bir
ey olarak grr. Kirlilik, eytani bir g olmad gibi, kutsalla
yabanc bir g de deildir; bu nedenle de, Tanr'nn iradesine
tabi olduundan kirlilik (murdarlk ritellerine zg) tabularn
bir ekilde ntrletirilmesi olacaktr.1
1 . Bkz. Jacop Neusner, The Idea of Purity in Ancient Judaism, Leiden, E. J. Brill,
1973, s.9
1 15

Baruch A. Levine'in2 temsil ettii dier yorum kirlilii, ycelii


tehdit eden, ondan bamsz davranan ve kt bir ruhun zerk
gcne benzer eytani bir gcn iareti olarak grr.
Birbirine kart bu iki yorumun aslnda Kutsal Kitap'taki kirli
lik fikrinin karmak dinamiini tek yanl olarak etrefilletir
mekten baka bir ey yapmadn gstermeyi deneyeceiz. Kutsal
Kitap'taki kirlilik fikri murdarlk geleneinden derinden etkilen
mitir; bu anlamda kirlilik, Yce kerteyi tehdit etme

yan

zerk bir gce

iaret eder ama

bu g

olasl ta
anlamna gelmez. Bu

gcn tarihsel olarak (dinler tarihinde) ve znel olarak (znenin


kimliinin yaplamasnda) annelik ilevine (anneye, kadnlara,
trn yeniden retimine) yatrm yaplmasnda kk saldn ileri
sreceiz. Ama Kutsal Kitap metni, anneliin sahip olduu (ta
rihsel ya da fanteziye dayal, doadan ya da trn yeniden reti
minden kaynaklanan) gc toplumsal oyunu dzenleyen tek
mantksal dzen olarak, Kilise'nin hizmet ettii kutsal Yasa olarak
grlen simgesel dzene boyun edirmeye dayanan gl bir
hamle yapar; bu hamle Kutsal Kitap metninin artc tikelliini
oluturur. Kilise'nin Yasa olmasyla b alantl olarak Kutsal Kitap,
toplumsal dzenle, yani Yasa'yla ya da (Neusner'in istedii ekil
de) ibadetle balantl olarak kirli ya da pis olunabileceini dile
getirir. Oysa kirliliin arkeolojisinde daha gerilere gittiimizde,
karmza bir g kar. Annelie mi ya da doaya m atfedildii
belli olmayan ama her halkarda Yasa'ya tabi olmayan ya da tabi
klnabilir olmayan bu g, zerk bir ktlk biimine

brnebi

lir. Ama toplumsal ve znel simgesel dzenin egemenlii srd


srece bu g, zerk bir ktlk biimine brnmez. Dolaysyla
Kutsal Kitap'taki kirlilik anlay, simgesel sisteme kar gelen e
yin ta batan

mantklatrlmasdr.

Bu mantklatrma kirliliin

eytani bir ktlk olarak ortaya kmasn zaten engeller. Man


tklatrma, eytani olan, bir sululuk duygusu ve gnah olasl
olarak soyut ve ahlaki bir dzene dahil eder.
Bylece, temizlik ya da kirlilik ibadetle ilikilendirilir; nk
ibadet bir snflandrmalar ve davranlar

mantn temsil eder ya

da bu manta hizmet eder. Bir Yasa, bir akl anlamndaki simge


sel topluluksa bu mantk zerine kurulur. Maimonide, hem akla
2. In the Presence of the Lord. Aspects of Ritual on Ancient Israel, Leiden, E.J. Brill,
1974.
116

lem de znenin inisiyatifine tm arln kazandran kirliliin


h i r tanmnda bunu dile getirir: "nsan ruhundaki kirlilikten kal

bini arndrmak isteyen kii... bu tlere uymay ve ruhunu te


miz akln sularna brakmay kabul eder etmez arnr."3
Mary Douglas kirlilii simgesel sisteme kar gelen ey olarak ve
Neusner ise Kilise ile uyumayan ey olarak tanmladklarnda, as1 nda iki farkl bak asndan ayn eyi sylerler. Antropolog,
loplumsal dzeni, bu dzenin bilincine varmadan izleyen top
lumlar inceleyerek kefetmek zorundadr; dinler tarihisiyse ken
disini, hem tehir edilen hem de kendinde soyutlanm ve devasa
bir devrim olan Musevi tektanrclnn Yasa kertesi olarak kut
sad bir dzen karsnda bulur.
Analist-semiyologsa, ritel kirliliin nereye kadar analiz edile
bilecei sorusunu sorar. Dinler tarihisi daha teye gitmekten he
men vazgeer. Din tarihisi iin doal bir "tiksinme"ye dayal ey,
kltrel olarak kirlidir.4 Antropolog biraz daha ileriye gider: Ken
dinde "iren" olan hibir ey yoktur; iren, verili simgesel siste
me zg snflandrma kurallarna aykr olan eydir. 5 Ama biz
sorgulamay srdrrz: Neden baka bir snflandrma sistemi
deil de bu snflandrma sistemi sz konusudur? Bu sistem hangi
toplumsal ve znel ihtiyalara ya da toplumsal-znel etkileimin
den doan ihtiyalara yant verir? Her konuan varln oluu
munda u ya da bu simgesel-toplumsal sisteme tekabl eden ve
znellik ve toplum evrelerini deilse bile tiplerini temsil eden z
nel yaplanmalar yok mudur? Yani, son kertede znenin dildeki
konumuyla, baka bir ifadeyle znenin sahip olduu potansiyelle
ri az ok ksmi bir ekilde kullanma ekliyle tanmlanan tipler yok
mudur?
BR KMLK STRATEJS

Kutsal Kitap'ta kirli/temiz, thar!tdme ayrm Nuh'un


Yehova'ya tufandan sonra sunduu kurban ksmnda yer alr: "Ve
Nuh RABBE bir mezbah yapt, ve her temiz hayvandan, ve her
temiz kutan ald, ve mezbah zerinde yaklan takdimeler arz
3. Maimonide, The Book of Cleanness, New Haven, Yale Universty Press, 1954, s.
535.

4. Neusner, a.g.y., s. 12.


5. Mary Douglas, Critique and Commentary, Neusner iinde, a.g.y., s. 138-139.
117

etti".6 Kirli/temiz farkllnn bu ekilde tannyor oluu Yehova'y


yargsn deitirmeye yneltecektir: Bylece balama ve zaman
ortaya kar. "Adamn yznden artk topra tekrar lanetlemeye
ceim; nk adamn yreinin tasavvuru genliinden beri k
tdr; ve artk her yaayan eyi, ettiim gibi, tekrar vurmyacam.
Yerin btn gnlerinin devamnca, ekme ve bime, souk ve s
cak, yaz ve k, gndz ve gece kesilmeyecektir."7
Hatal olmasna ramen ne Kabil ve ne de gezgin olmasna
ramen Adem (Adem'i diil kirlilie, niddah'a yaklatran nad)
murdardr. Thar/tame8 Tann'yla anlamaya bal tikel bir dze
ne koyma ilikisi gibi grnmektedir. Mutlak olmamasna ra
men bu kartlk, ncil'in ayrt etme, karmn sz konusu
olmad kat kimlikler oluturma kaygsna iaret eder. Teolojik
metinlerdeyse insan ile Tanr arasnda bir ayrm oluturulacaktr.
Ama Yahviste'nin ve Elohiste'nin karmak parkurunda bu temel
farklln nasl aslnda dier farkllklar da ierdiini izleyebili
riz: yaam ve lm, bitkisel ve hayvansal, et ve kan, salkl ve
hasta, tekilik ve ensest. Anlamsal deerlerini dikkate alarak bu
kartlklar tiksinti kategorisinde snflandrabiliriz: 1 -Yiyecek
tabular; 2-Bedensel deiim ve bu deiimin zirvesi olan lm;
3- diil beden ve ensest. Bu deikeler topolojik olarak bir yere,
Kilise'nin kutsal mekanna kabul edilebilirlie ya da edilemezlie
tekabl ederler. Mantksal olarak bir yasaya, temizlik yasasna ya
da Levililerin ( 1 1 - 1 6 ve 1 7 -26) zellikle dikkati ektii kutsallk
Yasas'na uygunluk sz konusudur.
"AIK YA DA ANITIRMALI" KARITLIKLAR

Yorumcular, kirlinin Tapnak'tan dlanan olmasna dikkat e


kerek Kutsal Kitap'taki kirlilik anlaynn dini tapnmaya doru
dan bal olsa bile, kirliliin kutsal mekanla dorudan ilikili
olmayan maddeleri de (yiyecekler, kadnlarn ayba kan, czam,
bel soukluL vb.) kapsadn saptarlar. Bu saptamaya dayanarak
kirliliin, metafor araclyla Tapnak'la ilikiye dolayl bir ekil6. Tekvin 8, 20.
7. Tekvin 8, 2 1 -22.
8. Kutsal Kitap'n farkl blmlerinde temizlii ve kirlilii tanmlayan farkl kken
lere ve anlamlara sahip baka terimler de vardr. Bkz. H. Cazelles, "Purete et
Impurete dans l'Ancient Testament", Supplement au dictionnaire de la Bible iinde,
1975, s. 49 1 -508.
s

de bal olduunu syleyebiliriz. Ayn dolayl iliki Tapnak'tan


dlanm olan iin, zellikle de puta tapnma iin de geerlidir.
yle ki kirli/temiz ayrm, srail'in dinsel yaamndaki can alc
nemine, Hezekiel'in ardndan srgnden dnlrken kinci Ta
pnak dneminde ve zellikle de aya'da (56-66) kavuur. Bu
nunla birlikte, byk deiimlere maruz kalmam bu kirli/temiz
ayrm daha nce olduundan daha alegorik ya da metaforik bir
grnme sahiptir; nk artk arnmln ibadet mekan, puta
tapnmann, cinselliin ve ahlakdln [immoral] metaforuna
dnen arnmamlktan daha az vurgulanmaktadr.9
yle grnyor ki ykldnda bile Tapnak Museviler asn
dan ilevini srdrmekte ve "metaforik" bir ekilde -bu ne demek
oluyor?- baz kartlklar dzenlemeye devam etmektedir. Maddi
tiksinmeyle topolojik (Tapnak'n kutsal mekan) ya da lojik (kut
sal Yasa) referans arasnda bir kartlk olmadn gstermeye
alalm. Her ikisi de aka tektanrcln stratejisi olan bir kim
lik stratejisinin dayatlmasnn anlamsal ve mantksal iki boyutu
nu oluturur. Ayrma (szellik, lm, ensest) ilemini hazrlayan
en kk anlamsal birimler [semes],* bu ayrma ileminin Tek
Tanr'nn mekann ve yasasn gvence altna almay amalayan
mantksal temsilinin ayrlmaz paralardr. Bir baka deyile,
Bir' in mekan ve yasas, bir dizi szel, bedensel ve hatta daha genel
olarak da maddi ve son kertede anneyle birlemeyle ilikili ayrm
lar olmakszn var olamaz. Kirli/temiz dispozitifi, Museviliin
kendini oluturmak iin paganizme ve paganizmdeki annelie ta
pnmalara kar vermek zorunda olduu kat mcadeleye delalet
eder. Bu dispozitif kendisini ayrt etmek iin, yani konuan zne
ye ve/veya Yasa znesine dnmek iin herkesin zel yaantsn
da tm kiisel tarihi boyunca srdrmek zorunda olduu
mcadelenin kanlmazln srdrr. Bu anlamda kirli/temiz
kartlnn ncil'deki "maddi" en kk anlam birimlerinin
9. Bkz. J. Neusner, "The Idea of Purity in Ancient Judalsm" Journal ofThe American

Academy of Religion iinde, 1 975, t.XLIII, say: 1, s. 1 5-26.


* Hjemslev ne bir gsteren ne de bir gsterilen olan, her dilsel eyi figr olarak
tanmlar, ayn ekilde en kk anlamsal birimleri de ierik figrleri olarak tanm
lar. Potti.er ya da Greimas gibi Fransz dilbilimciler ierik figrleri yerine semes sz
cn kullanmaktadr. M. Rifat Gstergebilimin ABC'si kitabnda semiyolojinin
gstergebilim olarak evrilmesine dayanarak, semiyoloji szcnn Yunanca'daki
semeion szcnden geldiini belirterek seme szcn gsterge olarak karla
dn sylemektedir, Simavi Yay., 1 992. (.n.)
1 19

[semes] arkaik maddi grenekleri temsil eden kutsal yasan me


taforlar olmadn; simgesel Yasa'nn konuan kimliin znel
dzenindeki ve oluumundaki replii olduklarn ileri sreceiz.
Yukarda deindiimiz gibi kirli/temiz kartlnn mezbahn
kurulma annda olumas, tabu ile kurban etme arasndaki ba
lant sorununu dorudan gndeme getirir. yle grnyor ki,
Tanr tabuyla kurala balanan dzenin ihlal edilmesini bir tufanla
cezalandrmtr. Nuh'un kurduu mezbahn da, tabunun ihlal
edilmesiyle bozulan dzeni yeniden kurmas gerekmitir. Dolay
syla, birbirini tamamlayan iki hareket sz konusudur.
TABU KURBANI BAGILAR

Kirli/temiz ayrmnn ierdii tabu farkllklar dzenler, meto


nimik olarak adlandrlmas gereken bir eklemlenmeyi oluturur.
nsan bu eklemlenmede yer alarak kutsal dzene katlr. Kurban
etme, Bir'in kurduu metonimik dzen bozulduunda Bir'le itti
fak oluturur. Demek ki kurban etme, iki heterojen, birbiriyle
badamaz ve birbiriyle asla uyumaz iki terim arasnda edimde
bulunur. Onlar iddetle birbirlerine zorunlu olarak balar; ayn
zamanda da her birinin anlamsal yerdeliini [isotopie] oluturur.
Dolaysyla kurban etme bir metafordur. Metonimik tabu mu
yoksa metaforik kurban etme mi ilk olarak ortaya kmtr soru
su gndeme gelmitir. 10 Kurban etmenin, tabunun mant boz
guna uradnda bu mant duyurmaktan baka bir ey
yapmad saptamasndan hareketle, tabunun kurban etmeden
nce geldii kantlanmtr. Oysa, kimi dini oluumlarn tabuyu
vurgulayarak kendilerini sungusal bir mdahaleden koruduklar
n ya da en azndan bu mdahaleyi tabuya tabi kldklarn ileri
srmek daha tutarldr. Bu durumda, Kutsal Kitap'ta tanmlanan
tiksintinin katletmeyi engellemeye ynelik bir giriim olduu d
nlebilir. Desteklenen bir tiksinti araclyla Musevilik kurban
vermeye dayanan dinlerden kendini ayrt eder. Din ve kurban
etme birbirini desteklei lde, Kutsal Kitap'taki tiksintiler belki
de dinsel olann (katletme edimine bavurma sz konusu olmak
szn; katletme edimi tabu kurallarnn oluturulmas ve bu kural
lara uyulmasyla gereksiz hale gelir) mantnn aklanmasn
1 0. Bkz. E. M. Zuesse, "Taboo and the Divine Order", fournal of the American Aca

demy of religion iinde, t.XLII, say: 3, s. 482-504.


120

. alayabilir. Kukusuz din, Kutsal Kitap'ta tanmlanan tiksintiyle


li rlikte son halini almaya doru yol alr.
NSAN/TANRI AYRIMI: YYECEGE LKN BR AYRIM

Daha balangcndan itibaren Kutsal Kitap metni, yiyecee


i l ikin bir farkllamayla insan ile Tanr arasndaki ayrm zerin
de srar eder. rnein insan "iyiyi ve kty bilmekte bizden biri
gibi oldu" (Tekvin, 3, 22) diyen Elohim bu saptamasnn ardn
dan, bu kasntl ve iddial "bilgin"in, stne stlk bir de lm
szlemesini engellemeye karar verir. nsann kimi yiyecekleri
yemesini yasaklar: "imdi elini uzatmasn ve hayat aacndan al
masn, ve yemesin ve ebediyen yaamasn". Ylann batan kar
d Havva'nn yoldan kard Adem'in bir yiyecei, bilgi
elmasn yemesinin nne geilememise de, bir baka yiyecein
yenilmesinin nne, insann Tanr'yla zdelemesi anlamna ge
lernk bir kaosun ksa srede giderilmesi iin geilecektir. Yasak
bir yiyecein yenilmesiyle ortaya kan hatann gerisinde diil ve
hayvani bir giriimin gizlendii hatrlanacaktr; nk Levili ra
hiplerin ancak daha sonra tanmlad tiksintilerde kadna gn
derme yaplmasyla beklenmedik bir ekilde karlaacaz.
Dolaysyla J. Soler'in1 1 de iaret ettii gibi yiyecek, insan ile
Tanr arasndaki ilk ayrm gerekletirir: Yaayan varlklar (kur
ban etmeyle) Tanr'ya aitken, bitkisel yiyecekler insanlara aittir.
Lnk "ldrmeyeceksin!" ...
Yiyecee dayal bu ilk paylamn ardndan, ete dayal beslen
menin nasl baladn anlamak iin byk bir felaketin olduu
nu (rnein kutsal bir kuraln ihlal edilmesi ve bunun
cezalandrlmas gibi) varsaymak gerekir. Gerekten de, "hareket
eden her hayvan" yeme izni ancak tufandan sonra verilir (Tekvin,
9, 3). Bir dl olmaktan hayli uzak olan bu cezalandrmaya temel
bir ktln varolduu saptamas elik eder; bu izin insana y
nelik olarak olumsuz ve sulayc bir yananlam tar: "nk ada
mn yreinin tasavvuru genliinden beri ktdr" (Tekvin, 8,
21). Sanki insanda katletmeye ynelik temel bir eilimin olduuna
dair bir saptama yaplm ve etle beslenmeye izin verilmesi, yok
edilemez "lm itkisi"nin (en ilksel ve en arkaik anlamda sahip
1 1 . Bkz. Soler'in mkemmel makalesi "Semiotique de la nourriture dans la Bible",

Annales iinde, Temmuz-Austos 1 973, s. 943 ve devam.


121

olduu biimiyle, paralayp yeme biimiyle lm itkisinin) itira


f anlamna gelmektedir.
Bununla birlikte Kutsal Kitap'n ayrt etme ve dzene koyma
kaygs daha ileride daha eskilere dayand dnlen bitkisel ile
hayvansal arasndaki ayrm biimini alr. Tufandan sonra bu ay
rm et/kan kartlna dnecektir. Bir yanda (insana ayrlan)
kansz et, dier yanda (Tanr'ya ayrlan) kan. Kirlilie iaret eden
kan, nceki kartln "hayvani" gstergesini ve insann kendisini
arndrmas gereken katletme eilimini iermeye balar. Ama ya
amsal unsur olan kan, ayn zamanda kadnlara, retkenlie, do
urganlk vaadine gnderme yapar. Bylece kan, lmn ve
diilliin, katletmenin ve dllemenin, yaamn son bulmasnn ve
yaamn birbiriyle bulutuu byleyici bir kavaa dnr, i
renme iin elverili bir yer haline gelir. "Fakat eti onun can olan
kan ile yemiyeceksiniz." (Tekvin, 9, 4)
te bu, Elohiste'nin (Tanr'nn) insanln tamam adna Nuh
ile yapt anlamadr. Musa'nn tek bir halk adna Tanr'yla ittifa
kn gerekletiren Yehovac, bu farkllklar sistemini hem daha
kat hem de daha kesin hale getirmeye zen gsterir. "Ben sizi
milletlerden ayrt eden Allahnz RAB'im. Ve tahir hayvanla mur
dar olan, ve murdar kula tahir olan birbirinden ayrt edeceksi
niz." (Levililer 20, 24-25) Demek ki, beslenme alan kutsal
tabularn ayrcalkl nesnesi olmaya devam edecektir; ama biim
deitirecek, yaygnlaacak ve hatta Yasa'nn daha ahlaki ya da so
yut szceleriyle zdelemeye kadar gidecektir.
Bunu, Levililer'in l l 'den 1 8'e kadar olan blmlerinden izle
meye alalm.
LEVLLER: MEKANSAL BR ARINMILIK,
SZSEL BR ARINMILIK

Beslenmeye ilikin kurallar (tpk Nuh'un Elohim' e verdii kur


bandan sonra olduu gibi) Musa ve Harun'un Yehova'ya kurban
sunmasndan sonra oluur. Kurban ayinini yerine getiren ve
Yehova'ya bir "dnyevi ate" sunan iki din adam, kutsal atein "on
lar yiyip bitirdiini ve Rabbin nnde ldklerini" grrler (Levi
liler 1 0, 1 ) . Tam o anda Yehova'nn sarf ettii bir sz, kurban
etmenin "kendinde" kutsal bir szleme deerine sahip olamaya
can, bu deere sahip olabilmesi iin salamlatraca ve dier1 22

lerine aktarlmasn salayaca bir temiz/kirli mantnda zaten


kaytl olmas gerektiini dile getirir gibidir. "Sen ve seninle bera
ber oullarn buluma adrna girdiiniz zaman, lmiyesiniz diye
arap ve iki imeyin; nesilleriniz ve ebedi kanun olacak, ta ki mu
kaddesle baya eyi, ve murdarla tahiri birbirinden ayrt edesiniz;
ve ta ki RABBN Musa vastas ile srail oullarna sylemi olduu
btn kanunlar kendilerine retesiniz." (Levililer 10, 9- 1 1 ). Do
laysyla kurban etme, ancak bir ayrt etme, ayrma ve fark mant
n grnr klmas kouluyla etkili olacaktr. Bu mant ne
dzenler? Bu mant, kutsal mekana, yani Yehova'nn kutsal ate
iyle randevunun olduu yere kabul edilebilirlik dzenler.
nce, buzann gnah deyici kannn girmemi olmas ko
uluyla uzamsal bir referans temizlik lt olarak ileri srlr
(Levililer 1 0, 1 8). Ama bu temizlik koullarnn (kutsal mekan, ka
nn olmamas) yetersiz olduu yargsna varlm olmaldr, n k izleyen blm bu koullar deitirir: Artk temiz, bir yerle
snrlanan ey deil, bir sze uygun olandr; kirli yalnzca byle
yici bir unsur (katletme ve yaam yananlam tayan kan) olmaya
cak, mantksal uygunluun her ihlali kirli saylacaktr. rnein:
"Ve RAB Musa'ya ve Harun'a syliyip onlara dedi: srail oullar
na syliyip diyin: Yer zerinde olan btn hayvanlardan yiyebile
ceiniz hayvanlar bunlardr. Hayvanlar arasnda atal ve yark
trnakl olan, ve gevi getiren her hayvan yiyebilirsiniz. Fakat ge
vi getirenlerden ve atal trnakllardan unlar yemiyeceksiniz:
deveyi, nk o gevi getirir, fakat atal trnakl deildir, size mur
dardr" vb. (Levililer 1 1 , 1 -4)
Levililer'in bu blmnde szn mantna tam olarak uygun
luu salamann sz konusu olduu anlalrsa, bu blm olu
turan ve kimi zaman grnte dogru olan yasaklar daha iyi
kavranabilir. Szn mant, insana ldrmenin yasaklanmasyla
ayn ana denk den insan/Tanr farkllna iaret eden Kutsal
Kitap'taki temel postulaya dayanr. J. Soler'in12 de dikkati ektii
zere sz konusu olan, tpk Tesniye 14'teki gibi insann etoburu
yemesini nleyen bir mantk alan oluturmaktr. Katletmekten
kanmak gerekir, etoburu ve yrtc kular yememek gerek ve
bunun iinse tek bir lt vardr: Gevi getiren otoburlar yemek.
Kimi otoburlar, trnakl ayaklar olan (trnaklar da yark olan)
12. Bkz. gnderme yaplan makale, s. 1 15, n. 1 1.
123

gevi getirenlerin genel kuralna uymazlar, bu nedenle onlarn ye


nilmemesi gerekir. Oluturulmu bir snflandrmaya uygun olan
temiz saylrken; bu snflandrmay altst eden, karma ve d
zensizlie yol aansa kirli saylacaktr. Aslnda unsura (gky
z, deniz, toprak) bal olan balklar, kular ve bcekler rnei bu
adan olduka anlamldr: Tek bir unsurla yetinmeyenler, kar
m ve karkl hedefleyenler kirli saylacaklardr.
nce insan ile Tanr (bitkisel/hayvansal, et/kan) arasndaki te
mel nitelikte ve "Asla ldrmeyeceksin!" eklindeki ilk szleme
ye ilikin bir kartlk sandmz ey, bylece tam bir mantksal
kartlklar sistemi haline gelmektedir. Kurban etmeden farkl
olan bu tiksinme sistemi, kurban etmeyi nceden varsayar ve
onun etkililiini gvence altna alr. En azndan balangta an
lamsal olarak yaam/lm ikiliinin egemenlii altnda olan bu
sistem, zamanla bir farkllklar ve sunguya uygunluklar kodu ha
line gelir. Bir tabular sisteminin gerek bir biimsel sistem (snf
landrma) eklinde olumu olmas gibi alas bir olgunun
deerini, bu farkllklarn ne edimsel [pragmatique] deeri (hay
vanlarn gndelik yaamdaki ilevi kirli/temiz ayrmnda dikkate
alnmtr) ne de cinsel yananlamlar (buna daha sonra deinece
iz) azaltr. Mary Douglas, "ayrt etme" ve "bireysel btnlk"
amalarna sahip olmam olsalard anlalmaz olacak Levililerin
tiksinmelerinin mantksal uygunluu konusuna parlak bir ekilde
aklk kazandrmtr.
YYECEK VE DL

Levililer'in ksa ve ok nemli 1 2. blm, yiyecek yasaklar ile


bu yasaklarn mantnn yaamn dier alanlarn kapsayacak e
kilde geniletilmesi arasnda yer alr. Yiyecek temas ile hasta be
den temas (Levililer 1 3- 1 4) arasnda doum yapm anneye
deinilir. Doum yapm kadn, lousal yznden ve lousalk
taki kan nedeniyle "adet murdarl gnlerinde olduu gibi" (Le
vililer 1 2, 2) "murdar" olacaktr. Bir kz ocuk dourursa, o zaman
"adetinde olduu gibi iki hafta" "murdar" (Levililer 1 2, 5) olacak
tr. Arnmak iin annenin bir kurban kesmesi ve bir sadaka ver
mesi gerekecektir. Dolaysyla arnmamlk, murdarlk, kan ve
arnmak iin kesilen kurban anne tarafnda yer alr. Eer bir erkek
ocuu dourursa, "ocuun gulfesi snnet olunacaktr" (Levili124

il'r 1 2, 3). Snnet edilme, kirlenmilikten ve annenin ve diilin


t ad murdarlktan uzaklamak demektir. Snnet yalnzca kur
ban etmenin yerine getii iin deil, ayn zamanda kurbann e
deerlii (yani Tanr'yla ittifakn iareti) olduu iin kurban etme
ilevi grr. Snnetin yiyecek tabularna ilikin dizide yer aldn
sylemek mmkndr. Snnet bir ayrma iaret eder ve ayrca
izini tad kurban etmeyi ortadan kaldrr. Diil kirliliin, zel
l i kle de annelie balanan kirliliin ele alnd bir metinde sn
net zerinde durulmas, bu ritele daha bir aklk kazandrr:
Seilmi halk Tanr'syla bir ittifak yapm olsun, tamam; ama eri
lin ayrld teki, snnet riteliyle bizzat cinsel organdan kesilen
bu teki, teki cinstir, kirli ve murdar olandr. Musevilik gbek
bann kesilmesinin yaratt doal yara izinin aynsn cinsel or
ganda da aarak, anneden ayrlmann temsil ettii ayrlmann ye
rini deitirerek, (Tanr'syla) konuan varln kimliinin
anneyle oulun birbirinden ayrlmasna dayand zerinde
-"doal"n tam aksine- simgesel bir ekilde srar eder: Simgesel
kimlik cinsiyetlerin kat farkn nceden varsayar.
Bir adm daha atalm. Buraya kadar Levililer'in kutsal Yasa'nn
temsil ettii snflandrmaya uygun olmayan yiyecekle balant
landrd kirlilik ve murdarlk terimleri, artk anneye ve genel
anlamda da kadnlara atfedilmeye balar. Yiyeceklerin yaratt
tiksinti, bylece dllenebilir ve dourgan diil bedenden duyulan
(adet kanamalarndan, dourmadan duyulan) tiksintide kendi
koutuna kavuur. Yiyecek tiksintisinin bylece bir temele kavu
up kavumadn sorabiliriz? Yiyecek yasaklar daha radikal bir
ayrma srecindeki en grlr eyler olmasnlar? Yer-kan dispo
zitifleri ile daha gelikin bir dispozitif olanfarkllklar sz-mant
dispozitifi Tanr'syla konuan varl dourgan anne'den
ayrma ilevi grmezler mi? Demek ki, evresindeki oktanrc
lkla sava halindeki bir halkn imgeleminde gerekten kabuslara
yol am olan annenin, arkaik Tanra Anne'nin fanteziye dayal
gcnden uzaklalmtr. Bu anne, herkesin tikel tarihinde (i
galci deil) zerk yer ve ayr nesne, yani konumay renebilmek
iin anlamlandrlabilir [ signifiable] nesne olarak kurulmas gere
ken ykm [ahime] da oluturan fanteziye dayal annedir. Her
halkarda annenin murdarlna gnderme yaplmas (Levililer
1 2), yiyecek tiksintilerinin mantn bir snrn, iki cinsiyet ara1 25

sndaki bir snrn, diil ile eril arasndaki bir ayrmn mantnda
kaytlar. Diil ile eril arasndaki ayrmsa "temiz", "bireysel'', batan
sona anlamlandrlabilir, yasalatrlabilir ve yasaya ve ahlaka tabi
klabilir rgtlenmenin temelini oluturmaktadr.
Kutsal Kitap, cinsiyetler arasndaki bu snrla yzlemesinin
ardndan yolculuunu beden imgesinde ve bedenin snrlarnda
srdrr.
TEMZ BEDENN SINIRLARI

Levililer'in 1 3. ve 14. blmleri kirlilii czamla balantland


rr. Derideki tmr bedensel btnl salayan klfa verilen za
rardr, grlebilir ve gsterilebilir yzeydeki yaradr. Kukusuz
czam, geni lde topluluku ve stelik gebe bir yaam sren
bir halkta nesnel olarak zararlara yol aar. Bunun yan sra, bu
hastaln biyolojik ve psiik bireysellemenin en temel ya da ilk
snr olan deriyi etkilediinin de altn izmek gerekir. Bu bak
asndan hareketle czamdan tiksinmenin daha nce tartt
mz (karm, farkllklarn yok olmas, kimliin tehdit edilmesi
anlamndaki) kirliliin mantksal kavrannda kaytl olduunu
sylebiliriz.
12. ve 1 3 . blmler arasndaki kaymann anlaml olduunu
dnyoruz: Anne bedeninin iinden (dourma, adet kanama
lar) ryen bedene doru kayma. Annenin ii hangi hamleyle
rmeye balanr? ift kiilikli znelerde bu dnemecin varl
nn altn daha nce izmitik.13 Kutsal Kitap metninin benzer bir
fantezinin grnmlerini kendi tarznda tpatp izlediini d
nebiliriz. Anne bedenine ve doum yapmaya gnderme yaplma
s, doum imgesinin iddetli bir ekilde da atlma edimiyle
zdeletirildiini gsterir. Bu atlma edimiyle doan beden ken dini anne iindeki maddelerden kurtarr. Oysa deri, bu maddele
rin izlerini tamaya devam etmektedir. Domu-beden, artk
besleyen deil de zarar veren bir plasentayla kuatlm beden
fantezisi, ikenceci ve tehditkar bu izler araclyla czamlnn
gerekliiyle buluur. Bir adm daha atldnda, Oedipus ncesi
dnemde kendisiyle zdelemenin kabul edilemez olduu bir
anne daha sert bir ekilde reddedilir. Bylesi bir durumda zne,
kendi karnn, dourmak zorunda olduu ve deerli olsa bile tik13. Bkz. kinci Blm, s. 65-67.
126

sindiren bir cenin olarak dleyerek kendi kendini dourur. Bu


ceninin tiksindirmesiyse, her ne kadar karnn kendi karn olma
sn istiyor olsa da sz konusu znenin, tiksinti fikrinden baka
bir fikre sahip olmamasyla balantldr. Bu fikirse sz konusu
zneyi iren [ab-ject] olana, ie yanstlmam ama yutucu, ho
grlemez bir ey olarak ilhak edilmi anneye balar. Czaml ve
ryen beden saplants, bu durumda annesini ie yanstmam
ama yutucu bir anne olarak ilhak etmi [ incorporee] bir znenin
kendi kendini dourma fantezisi olarak yorumlanabilir. Bu fante
zi fantazmatik olarak Byk Anne mitinin dayanmac tersidir:
Bu fantezide, Byk Anne'nin imgelemsel gcyle olumsuz ve
talepkar bir zdeleme sz konusudur. Levililer'deki tiksintiler,
hijyenik etkililiin tesinde bu fanteziyi ortadan kaldrmay ya da
yeniden sourmay amalar. Fiziksel sakatln neden olduu tik
sinmeyi de bedensel bir kimlie uygunsuzluklarn sz konusu
reddine balayabiliriz: "nk, kendisinde kusur olan hibir
adam yaklamyacak; kr, yahut topal, yahut yass burun, yahut
fazlall olan adam, yahut aya krk, yahut eli krk adam, yahut
kambur, yahut cce, yahut. gz kusurlu, yahut kel, yahut kabuk
lu, yahut husyesi ezilmi, Harun'un zrriyetinden kendisinde ku
sur olan hibir adam, RABBN atele yaplan takdimelerine arz
etmek iin yaklamayacaktr." (Levililer 2 1 , 1 8-2 1 )
Beden, doa karsndaki borcunun hibir izini tamamaldr:
Tamamen simgesel olabilmek iin temiz olmaldr. Temiz olduu
nu kantlamak iin, zerinde cinsel ayrmn ve/veya anneden ay
rlmann iareti olan snnetten baka bir iz tamamaldr. Bunun
dndaki herhangi bir iz kirliye, ayrlmam olana, simgesel ol
mayana ve kutsal olmayana bir aidiyet gstergesi olarak yorumla
nacaktr: "Sanz yuvarlak kesmiyeceksiniz; ve sakaln kelerini
bozmyacaksn. ller iin bedeninizde yara amyacaksnz,
kendinize dvme iaret koymyacaksnz" (Levililer, 1 9, 27-28).
15. blm bu anlay tasdikler: Bu kez temiz olmayan akntdr.
Her trl salg, aknt, diil ya da eril bedenden akan her ey mur
darlatrr. Kurban vermeye deinilmesinin hemen ardndan bir
kez kanla ilintilendirilen kirliliin tanmlanmas gelir: "nk her
etin canna gelince, onun kan candr; bunun iin srail oullarna
dedim: hibir eit etin kann yemiyeceksiniz; nk her eit etin
can onun kandr; onu her yiyen atlacaktr." (Levililer 1 7, 1 4)
127

Buraya kadar aldmz yol, kana atfedilen kirliliin eitli ya


nanlamlarn daha iyi kavramamz salar. Bu kirlilik, (ldrme
yasayla balantl olan) etli besinler yeme yasan, kutsal szle
uygunluk iinde olan ya da olmayan ete dayal besinlerin tufan
dan sonraki snflandrlmasn, karmsz kimlik ilkesini, snrla
r geen her eyin (aknt, akma, sznt) dlanmasn iinde
toplar. Besinden kana, yasaklar btn tamamlanmamtr, n
k balangtan itibaren aslnda ayn ayrm mantyla kar kar
yayz. Yine de besleyenden, kanldan, yani ksacas "doal"
annelikten ''farkl" bir kerte oluturmakta srar eden bu mantn
temel anlamna [semantisme] yeniden dnmemiz gerekmektedir.
CNSEL KMLKTEN SZE VE TKSNMEDEN AHLAKA

Bu kat ve ak hatrlatmann ardndan metin, besinlerle ve


kanla balantl tiksinmenin mantksal devinimini artk birbirin
den daha farkl ieriklere tar. 1 8 . blmde, cinsel bir kimliin
snrlarnn belirlenmesi sz konusudur. Bu snrlarn izilebil
mesi iin benzerin benzerle ilikilerinin yasaklanmas gerekir:
Aile iinde ne yaknla ne de ecinsellie yer vardr. (nsani ya
da "doal", baka bir deyile zaten kutsal olan) Yasa'nn izin ver
diinden baka bir grupla ilikiye girilmemesi gerekir; zina ve
hayvanlarla cinsel iliki yasaktr. Ayn ekilde 19. blmn 19.
maddesinde yle denilir: "Kanunlarm tutacaksnz. ki eitten
olan hayvann iftletirmiyeceksin; tarlan iki eit tohumla ek
miyeceksin; ve senin zerinde birbirine kartrlm iki cins ku
matan esvap olmyacaktr." Melezlerin ve iki farkl trn
iftletirilmesiyle olumu varlklarn ayn ekilde mahkum edil
mesi, mayal ekmein yasaklanmasnda ve kimi durumlarda pat
riyarklarn temel besiniyle balantnn yeniden kurulmas iin
mayasz ekmein salk verilmesinde de karmza kar. Maya
kartrlmadnda ekmein unsurlar yalnzca kendilerine zg
nitelikler tar.
Bu ayrmlar aka kurduktan sonra onlarn dayanaklarn
dile getiren bu mantn en son kertelerinden birine bylece ula
rz. Bu, Tek Tanr'dan baka hibir eyin olmad kertedir.
"Bunun iin emrimi tutacaksnz, ta ki sizden evel yaplan
menfur adetlerden hibirini yapmyasnz, ve kendinizi onlarla
murdar etmeyesiniz; ben Allahnz RAB'im." (Levililer 1 8, 30)
1 28

Daha ak bir ekilde alntlanan, aktarlan ve her zaman hep


laha nce dile gelmi sz olarak kutsal sz zerindeki u srar: "Ve
RAB Musa'ya syliyip dedi: srail oullar cemaatine syle ve onla
ra de: Mukaddes olacaksnz; nk ben Allahnz RAB mukad
desim." (Levililer 1 9, 1 -2 )
Tek ve aktarlan bir sylemin "gemi gelecei" karsnda kir
lilik, artk maddi dzenden uzaklar ve kutsal isme ynelik bir
saygszlk biimine brnr. Ayrc kertenin kendisini mutlak
soyut deeriyle ("kutsallarn kutsal") ortaya koyduu bu aama
da, kirli artk yalnzca karm, aknt, anne canlnn temsil ettii
terimin tm anlamlarndaki "uygun dmeyen" yere ynelen uy
gunsuzluk olmayacaktr. Bu andan itibaren kirli, simgesel birlie
zarar veren ey haline gelecektir; rnein kirliyi suretler, taklitler,
Tanr'ya e komalar, idoller temsil edecektir. "Putlara dnmeyin,
ve kendiniz iin dkme ilahlar yapmayn, ben Allahnz RAB'im."
(Levililer 1 9, 4)
Ayn ekilde: "Kendinize putlar yapmyacaksnz ve kendiniz
iin oyma put ve dikili ta dikmiyeceksiniz, ve nnde secde et
mek iin memleketinizde resimli ta kurmyacaksnz; nk ben
Allahnz RAB'im." (Levililer 26, 1 )
Ayrca, ahlaki (adalete, namuslulua ve hakikate ilikin) ya
saklar da ayn ayrm mantna uygun olarak tm bir halkn Musa
araclyla boyun edii bu "Ben" adna dile gelir (Levililer, 1 9 ve
devam).

ENSEST TABUSU
Tesniye Levililer'de ( 1 4, 22, 32) tanmlanan tiksinmeleri yeni
den ele alr ve eitlendirir. Aslnda bu tiksinmeler Kutsal Kitap
metninin tamamnda st rtk bir biimde bulunmaktadr. Ay
rmn bu olumlanm mantn temsil eden zgl bir figrn
tekrarlanmas dikkatimizi zellikle ekmektedir; nk bu figr
u srarn bilind temelini oluturur: "Ola anasnn stnde
piirmeyeceksin." (k 23, 19; 34, 26; Tesniye14, 2 1 )
Kan konusunun gndeme gelmedii, ama tiksintinin iki kim
lii birbirine kartran ve bu kimliklerden her birinin dieriyle
ilikisine gnderme yapan bir baka akntdan doduu bir besin
yasa sz konusudur. Bu besinse sttr. Annenin ve ocuun
paylat ortam, ayrmayan ama birletiren bir besin olmasna
1 29

ramen st, ekonomik ve yaamsal nedenlerle yasak bir besin de


ildir. Sorunlu grnen besin olarak st de deildir; simgesel de
eri asndan deerlendirilen sttr. Tiksintiye, ola anasnn
style beslemek deil, onu anasnn style piirmek yol aar:
Baka bir deyile tiksinti, stn yaamsal ihtiyalar iin deil de,
bir anne ile ocuu arasnda anormal bir ba oluturan yemek
piirmeye ilikin kltrel bir fantezi iin kullanlmasndan doar.
J. Soler'e dayanarak burada ensestin bir metaforunun sz konusu
olduunu dnyoruz. Bu besin yasan ensest yasa olarak
okumak gerekir. Ayn ekilde, anneyi yavruyla ya da yumurtayla
birlikte ayn yuvaya koymay (Tesniye 22 6- 7) ve inei ve koyunu
yavrularyla birlikte kurban etmeyi yasaklayan yasaklar da (Levi
liler 22, 1 8 ) ensest yasa olarak grebiliriz.
Hahamlarn yasamasnn ahlak ile kirlilik arasnda iliki kurup
kurallar glendirmesinin ardndan, ensestte balanan kirliliin
varln srdrd sylenebilir. rnein Midra Tanuma, "Bu
dnyada tm halklardan tiksiniyorum, nk hepsi kirli bir dl
den dodular," dediinde, "kirli dl" den enseste dayal bir dl an
lalmaldr.
Buna dayanarak besin yasann tpk bir kutsal zne-ben'in
buyurduu farkllklar mantnda daha soyut bir ekilde ifade
edilen Levililer'deki tiksintiler gibi ensest yasana dayandn
ileri srebiliriz. Kutsal Kitap metni gibi byk bir ayrm projesi
nin anlamsal deerlerinden biri olmaktan uzak olan anne tabusu
nun, bu proj enin bir ilk mit unsurunu [mytheme] oluturduu
kansndayz. Bunun tek nedeni de, psikanalitik sylemin ve yap
sal antropolojinin her trl simgesel (bireysel ya da toplumsal)
rgtlenmede ensest yasann oynad temel rol kefetmi ol
mas deildir. Asl neden, Kutsal Kitap'n devingen slubunun
daha nce zerinde durduumuz gibi ispatlamasnn ve serimle
mesinin youn anlarnda anneyle arkaik ilikinin bu mitsel unsu runa srekli yeniden dnyor oluuydu. Dolaysyla Kutsal
Kitap'taki haliyle tiksinme, ayrmlar mantnn talep ettii uy
gunlua aykr dtnde, beslenmenin, birlemenin uygunsuz
yeri, yok edilmesi gereken farkllamam g, tehdit ve murdar
lk olarak grlen annelikle bir tutulduu acmasz bir anlamsal
l [semantique] dile getirir.
1 30

PEYGAMBERLER YA DA KAINILMASI MKANSIZ GRENME

Yahviste'de besin kaynakl tiksintilerin varln korumasna


ramen Elohiste'nin sosyolojik ve ahlaki boyutu glendiriyor ol
mas, ilk "mit unsurunun" her yerde mevcut olmasn engellemez.
Bununla birlikte, bu "mit unsuru"nun tamamyla olgunlap do
masna yol aan ey, peygamber akmdr. zellikle, Levililer'deki
temizlik Yasas'nn ve kutsallk Yasas'nn konumunun mirass
olan Hezekiel ile temiz ve kirli arasnda teolojik bir ayrma doru
yol alnr. aya'nn bildirdii gibi bu ayrm, srgn dnnde
srail yaamn tepeden trnaa dzenlemeye balayacaktr. Kirli,
cezalandrlmaz, yok edilmez, ileyimsel ve oluturucu bir ey
olarak ieriden filizlenir.
"nk elleriniz kanla, ve parmaklarnz fesatla kirlendi." (a
ya 59, 3 ) ; "nk hepimiz bir murdar gibi olduk, ve btn salah
ilerimiz kirli esvap gibidir." (aya 64, 6) "O kavn ki, bahelerde
kurb"an keserek, ve tulalar zerinde buhur yakarak, daima kar
mda beni fkelendirirler; kabirler arasnda otururlar ve gizli
yerlerde geceyi geirirler; domuz eti yerler, ve kaplarnda mekruh
etlerin suyu var." (aya 65 3, 4)
Beslenmeye, kana ya da ahlaka ilikin irenme, seilmi halkn
iine yerletirilir; bunun nedeni, bu halkn dierlerinden daha
kt olmas deil ama irenmenin yalnzca bu halkn imzalad
szleme asndan byle alglanmasdr. Demek ki irenmenin
varl ve dzeyi, bizzat ayrm mantnn konumuna baldr. Bu
en azndan, peygamberlerin irenme zerinde srar etmesinden
karabileceimiz sonutur. Yeni Ahit'te irenmenin znel bir e
kilde iselletirilmesi gndeme gelecektir.
Kutsal Kitap'ta temiz ile kirlinin ayn mant paylamalar ve
ekonomik olarak birbirinden ayrlmazl, aya'da kirlilii ta
nmlayan terimle aklk kazanr: t'bh, to 'ebah, ayn zamanda bir
yasak da olan bir tiksinti ( 1 ,3). Artk bu kavray Kutsal Kitap'n
tamamnda yer alr. Ayrca daha Levililer'den itibaren thar ile
tame (bkz. Levililer 1 1, 7, 8, 1 0, 1 9) arasnda gerek bir kartlk
olmadna da dikkat ekilebilir; nk "kirliler," daha o zaman
dan "Allahn sadk kullar onlar size murdardr" ya da "RAB'dan
tiksindikleri iin sizi murdarlatracaklar"14 anlamlarna geliyor
du.
14. Bkz. H. Cazelles, a.g.y.

131

Kutsal Kitap'ta tanmlanan tiksintiyi burada, konuan varl


eytani ifti olarak yorumlayabiliriz, ki bu eytani ifti de Tanr'yla
szleme tanmlar, var eder ve lanetler. Peygamber akm daha
nceki metinlerde yer alan besinlerden tiksinmeyi ayrlmaz bir if
te, szlemeye ya da simgesel koula ikinlie dntrd l
de, Kutsal Kitap'ta tanmlanan kirlilik "eytani glerin fiili bir
biimi"ne15 dnecektir. Aslnda bu eytanilik (hibir ekilde
zerk deildir, kutsal szn iinde aslen yer alr), Tapnak'n ve
ayrma dayanan kutsal Sz'n bizi farkllatrmak istedii mur
dardr; peygamberler murdar, reddedilemez, temiz ve benzerin
[identique] paraleli olan ve onlardan ayrlamaz bir ey olarak g
rrler. eytanilik, hem tiksindiren hem de dzeyli olan kanl
mas imkansz bir tiksinti midir? eytanilik, ayrmn tesinde
arkaik, bilind ve bizi, farkllklarmz, szlerimizi ve yaam
mz yitirmeye kadar, konuma yeteneinin yitirilmesine, r
meye, utanca, lme kadar srkleyen bir g fantezisi midir?
Yahudi halknn -gelecek yaamnn yol at kaderi de Pey
gamberlerin gerekletirdii tiksinmenin bu dnmne ekle
mek gerekir. Neusner'in zellikle Mina Yasas konusundaki
almalarnda analiz ettii bu tarihe burada deinmeyeceiz.16
Tapnak'n yklmasnn ritelleri ve inanlar dntrdn
hatrlamakla yetinelim: Yiyecek tabular daha da katlar, tabula
rn ahlaki anlam daha da glenir ve Tapnak'n kutsall ikamet
edilen uzanm tamamn kapsar hale gelir. "Tapnak varolduu
srece, mezbah srail iin adak trenleri yapyordu, imdi bu t
renleri herkesin masas yapyor." (Berakoth)
ATIK- BEDEN, KADAVRA- BEDEN

Aza giren ve besleyen eyin tersine bedenden, gzeneklerin


den ve deliklerinden kan ey, temiz bedenin ebediliine iaret
eder ve irenmeye yol aar. Dksal maddeler, kendisini kateden
karmlardan, bakalamlardan ve ryen eylerden zerk ve
ayr hale gelebilmek iin srekli bir eyleri kaybetme hali iinde
olan bir bedenden ayrlmaya durmadan devam eden ey anlam
na gelirler sanki. Beden, yalnzca bu kaybetme pahasna temiz
hale gelir. Psikanaliz, anal atklarn insan tarafndan denetlenebi15. B. Levine'den aktaran Neusner, "The Idea of Purity", a.g.y.
1 6. Kelim, 1974, 2 c.
132

l i r ilk maddi ayrlma olduunu yerinde bir ekilde tespit etmiti.


Ayrca psikanaliz, bu anal dar atmada daha arkaik bir ayrlma
nn (anne bedeninden ayrlmann) egemenlii altndaki tekrar ve
(Jlnmenin (aa-yukar), ayrksln [discretion] , farkn ve geri
dnn koulunun, baka bir deyile simgeselliin temellerini
atan ilemlerin koulunun mevcudiyetini ortaya karmtr. 17
Beslenmeye ilikin ya da azsal olduunu yukarda tarttmz
ve aya'nn (6, 5) "ben, dudaklar murdar bir adamm" gibi bir
tmceyle etkili bir ekilde kestirmeden tanmlad Kutsal Ki
tap'taki tiksinmeler genellikle at ve kirlilii -insani ya da hay
vani rmeyi- ierir. Bunun yan sra, dksal irenmeye atf da
varln korur, hatta bu atfla peygamberlerde aka karlarz.
rnein, Zekarya (3, 1 - 1 0) byk kahin Yeu'yu "hatasndan ar
nabilmesi iin" melein stnden karmasn istedii "kirli esvap
giymi" kii olarak tantr. Burada "kirli" eklinde evrilen szck
sa 'im'dir, yani dksal kirliliktir. Hezekiel 4, 1 2 ise: "Ve arpa pide
leri gibi yaparak yiyeceksin, ve insandan kan pislikle onlarn
gz nnde bunu piireceksin," der. Ansn hizmetine koul
mu bir az, mcadele edilecek bir bedenin, iinin egemenlii
altnda olan ve bu yzden de tekiyle karlamay reddeden bir
bedenin sembol deil midir? rnein peygamberler Tanr'nn
szne kulak vermediinde, mantksal olarak: "ve yzlerinize
gbre saacam, bayramlarnzn kurban gbresini ve onunla g
thleceksiniz," denir. (Malaki, 2, 3)
Ama Kutsal Kitap metninde atktan kaynaklanan irenmeyi
stlenmek kadavraya der, tpk parann ve altn boann daha
soyut bir tarzda yapt gibi. rm, cansz, tamamyla atk,
canl ve cansz arasnda yeri olmayan unsur, gei kaynamas, ya
am simgeselle kartrlan bir insanln ayrlmaz iftine dn
m beden: Kadavra, temel kirlenmedir. Ruhsuz bir beden,
olmayan bir beden, ne olduu belli olmayan bir madde, Tanr'nn
hem toprandan hem de sznden dlanmas gereken eydir.
Her zaman kirli olmasa da kadavra "RAB'BN bir laneti"dir (Tes
niye 2 1 , 23): Serimlenmemeli ve kutsal topra kirletmemesi iin
hemen gmlmelidir. Bununla birlikte, dkyla balantlandr
lan ve bu yzden de kirli saylan kadavra kirlilik nosyonunun tik17. Bkz. Melanie Klein, "L'importance de la formation du symbole dans le
developpement du moi," Essais de psychanalyse iinde, Payot, 1968.
1 33

sinmeye ve/veya yasaa, to 'ebah'a doru daha fazla kayd eyd i r.


Baka bir deyile, kadavra, atk, gei maddesi, karm anlamna
gelse de, ncelikle tinselin, simgeselin ve kutsal yasann tersidi r.
Murdar hayvanlar ldkten sonra daha fazla murdarlarlar (Le
vililer, 1 1 , 20-40), bu hayvanlarn kadavralaryla temastan sakn
mak gerekir. nsan kadavras da murdarlk kaynadr ve ona
dokunulmamas gerekir (Saylar 1 9 , 14). Gmmek bir arndrma
biimidir: "Ve memleketi temizlesinler diye srail evi yedi ay onla
r gmmekte devan edecekler [Gog ve halk] " (Hezekiel 39, 12).
Kadavra tutkunlar, ruhsuz bir bedene bilinsiz bir ekilde ta
panlar, lme tapnmalaryla tanmlanan dman dinlerin m
kemmel temsilcileri olarak grlebilir. Yehovac sz yasann
bizi ayrd byk doa anneye denmesi mmkn olmayan
bor, bu pagan inanlarda gizlenir. "Ve size: Fsldayan ve mrld
yan cincilere ve bakclara dann, derlerse; bir kavn kendi Alla
hna danmaz m? yayanlar iin llere mi danlr?" (aya 8,
19). Ya da: "kabirler arasnda otururlar, ve gizli yerlerde geceyi
geirirler; domuz eti yerler, ve kaplarnda mekruh etlerin suyu
var." (aya 65, 4)
Bir yanda kadavraya tapnma, dier yanda murdar etin yenil
mesi. Bu iki tiksinti kutsal lanete yol aar; her iki tiksinti Kutsal
Kitap metninde yer alan ve daha nce ileri srdmz zere bir
cinsel ya da ahlaki yasaklar dizisinin olumasna yol aan yasaklar
zincirinin iki ucuna iaret eder.
KADAVRADAN TKSNME LM ARZUSUNU UZAKLATIRIR.
AHLAK OLARAK SINIFLANDIRMA

Kutsal Kitap'taki yasaklar yelpazesi kadavra tabusuyla birlikte


hareket noktasna geri dner. Yiyecek tabularnn Nuh'un Tanr'ya
sunduu kurbandan sonra dile getirilmi olduunu ve zellikle
Levililer'in tamamnda yasaklarn kurban vermenin gereklilikleri
ne elik ettiini yeniden hatrlayalm. Kurban verme esnasnda
birlemek ya da ardndan birbirinden ayrlmak iin Kutsal Kitap
metnini kateden iki mantksal akm olan kurban vermenin ve tik
sinmenin gerek karlklbamllklar, kadavrann tapnma nes
nesi olmaktan kp tiksinme nesnesine dnt anda ortaya
kar. Bu durumda tabu, kurban etmenin karsnda yer alan g
olarak deerlendirilebilir. Tanr'yla gerek bir szleme yaplmas
134

iin (beslenmeye ilikin ya da dier) yasaklar sisteminin glendi


rilmesi tinsel sahneyi gitgide daha fazla igal eder. ldrmektense
yasaklamak: Bu, Kutsal Kitap'taki tiksinmelerin oalmasnn ver
dii derstir. ttifakla ayn anda ayrlma: Tabu ve kurban verme,
simgesel dzeni oluturan bu mantn iinde yer alr.
Gelgelelim, benzerliklerinin tesinde bu iki hareketi farklla
tran ey zerinde srar etmek gerekir. Kurban etmeyle kendimi
ayrdm ldrlen nesne, beni Tanr'ya balasa da, kendisinin
bizzat yok edilmesi ediminde arzulanan, byleyici ve kutsal bir
konuma yerleir. Tiksinmeyle kendimi ayrdm irenletirilen
nesne ise tam tersine, bana temiz ve kutsal bir yasa hakknda g
vence verse de, kaybolmama neden olur, beni yok eder ve dar
atar. ren beni farkllamamtan koparr ve bir sisteme tabi k
lar. Bu anlamda tiksinilen kutsala verilen bir yanttr, kutsaln t
kenii ve sonudur. Kutsal Kitap metni kurban etmeyi, zellikle de
insan kurban etmeyi balar: shak Tanr'ya kurban edilmeye
cektir. Musevilik kurban trenini yapann Bir Tek ile dikey ve me
taforik ilikisini gvence altna almak iin varln koruyan
kurban etme ediminin temelini oluturduu bir din olmay sr
drr; ama Museviliin bu temeli, kurban etme ediminin ilevini
yerine getiren ve kurban etmenin dzenini yatay ve metonimik
bir art arda gelie dntren yasaklarn hatr saylr bir ekilde
oalmasyla gereince telafi edilmitir. Tiksintiye dayal bir din
kutsala dayal bir dine yeni bir grnm kazandrr. Bu, dinin
k noktas ve ahlakn douu anlamna gelir. Baka bir ifadeyle
ayran ve birletiren Bir, ayrd bu kutsaln bylenmi bir ekil
de seyredilmesinde deil, olumasna yol at dispozitifte, yani
mantkta, soyutlamada, sistemlerin ve yarglarn kurallarnda
varln srdrr. Kurban tiksintiye dntrldnde, derin
bir nicel deiim ortaya kar: Bundan doan din, iinde sunguya
yer amaya devam etse bile artk sungusal bir din deildir. Katlet
menin yaratt bylenmeyi yattrr; bir nesne [oh-jet] , ey ya
da canl varln ilhak edilmesine ya da reddedilmesine ynelik
her edimi kuatt tiksinti araclyla katletme arzularn yatt
rr. Yutarak kutsallatrdnz ya da reddederek ortadan kaldrd
nz besleyici anne ya da kadavra sizi Anlam'a balayan simgesel
ilikinin bahaneleridir [pre-textes] * yalnzca. Bir'i var etmek iin
*

Bahane anlamna gelen pretexte szcn pre-texte biiminde yazarak yazar,


szce 'n-metin' aJ;llam da veriyor. (.n.)
1 35

onlar kullann, ama onlar kendinde kutsal eyler haline getirme


yin. Bir'in dnda hibir ey kutsal deildir. Hatta, geriye kalan
her ey, her atk tiksinti vericidir.
Rene Girard kabul gren yorumun aksine, Hristiyanln kut
saln ve toplumsal szlemenin koulu olarak deerlendirilen
kurban vermeyle balarn kopardn ileri srer. Gnah keisi
olmaktan uzak olan sa'nn kendisi aslnda lm-dirilie bile iste
ye isteye evet der. Bu lm-dirili, suu topluluk yelerinin hepsi
nin omuzlarna bindirir; onlar aklamak yerine her birinin
bireysel olarak suu stlenmesini salar; bylece onlar iddetin
olmad (fanteziye dayal?) bir topluma hazrlar. 18 Bir yarar ol
sun ya da olmasn bu tez, bir eye yine de aklk getirir: Kutsal
Kitap toplumsal ve/veya simgesel bir szlemenin sungusal bir
ekilde kavrannn tesine geilmesini salar; bunu da zellikle
tiksintiler zerinde srar ederek gerekletirir. ldrmeyeceksin,
ayrca ama yasaklara ya da kurallara sayg gstermek deilse,
hibir eyi kurban etmeyeceksin. Levililer 1 1 , besin tabularna
ilikin her trl dzenlemeyi bu kesinlie dayandrr. Bu tabula
rn ardndan gelen temizlik ve kutsallk Yasas kurban etmenin
yerini alr.
Biz laikler, bu Yasa nedir diye sorarz. Yasa, kurban etmeyi k
stlayan eydir. Yasa, yani ldrme arzusunu frenleyen ey bir s
nflandrmadr. nsan katli srailliler iin adam ldrmeyi ancak
(daha nceki kabile dzenlemelerinin ardndan gelen) gten
sonra bir murdarlk olarak tanmlayan ve son bulmasn kurala
balayan kutsal bir yasa'nn konusu olmu olsa bile, Tanr'ya kar
geli olarak grlen insan katli fikri Kutsal Kitap'n tamamnda
yer alr. 19 "Her kim adam kan dkerse, onun kan adam elile d
klecektir." (Tekvin 9, 6); "Bylece iinde olduunuz diyar mur
dar etmiyeceksiniz; nk kan diyar murdar eder; ve iinde
dklen kandan dolay diyar iin baka eyle deil, ancak onu d
kenin kan ile kefaret edilir." (Saylar 35, 33)
Gelgelelim lm itkisi bu dzenlemeyle birlikte yok olmaz.
Frenlenen lm itkisi yer deitirir ve bir mantk oluturur... Tik
sinti benim simgesel varlmn br yzyse, demek ki "ben" he
terojenim, kirliyim ve pisim ve potansiyel olarak her zaman byle
18. R. Girard, Des choses cachees depuis la fondation du monde, a.g.y.
1 9. Bkz. H. McKeating, "The Development of the Law on Homicide in Ancient Is
rael", Vetus Testamentum iinde, 1975, vol.XXV, c. I, s. 46-68.
1 36

olduum iin de mahkum edilebilirim. Hem zulmde hem de


intikamda zneyim. Dlamalarn ve ekilen aclarn, ayrmlarn
ve tiksinti verici ve acmasz intikamlarn sonsuz ark bylece
harekete geer. Tiksintiler sistemi, kurban konumunu stlendi
im zulm makinesini, beni bu konumdan, baka bir konumdan
ve tm dier konumlardan uzaklatracak arnmay merulatr
mak iin harekete geirir. Tiksinilen ve irenilen anne ve lm,
bir kurbanlk ve cellatlk dzeneini sessizce ina eder; bu dze
nek sayesindeyse Ben hem Simgeselin znesi hem de rencin
tekisi haline gelirim. "Kutsallatrlacak ve yceltileceksiniz,
dnyann dier halklarndan ve onlarn tiksinti verici yanlarn
dan uzaklatrlacaksnz" (perusim). ("Ve siz, bana kahinler
melekutu, ve mukaddes millet olacaksnz." k 19, 6 hakknda

Mekhilta).

1 37

Dnyay Gnahtan Arndran *


...

"" Qui tollis peccata mundi. (.n.)

nsanl bir kendi elikisine, kendini


kirletme sanatna, ne pahasna olursa
olsun yalan istencine, bir irenmeye,
tm iyi ve doru itkilerin kmsen
mesine dntrmek iin eitmek! ...
Hristiyanl ( ... ) insanln lmsz
murdarl olarak adlandryorum.
Nietzsche, Deccal.

ERS/DIARISI

sa'nn mesajnn ayrt edici niteliini yiyecek tabularn kal


drmasna, paganlarla sofra arkadal yapmasna, konuarak ve
dokunarak czamllarla temasa gemesine ve gnahkar ruhlar
zerindeki gcyle kazand; mesaj nn aknlk yaratacak ka
dar dsal olduu ama etkili bir ekilde kendisini kabul ettirdii
biliniyor. Bu saptamalarn basite anekdotumsu ya da olgusal sap
tamalar olarak grlmemesi; Musevilik ile girilen bir polemiin
sert bir ekilde gndeme getirilmesi olarak da yorumlanmamas
gerekir. Yeni bir farkllk dispozisyonu sz konusudur; bu dispo
zisyonun dzeni tamamen baka bir anlam sistemini ve buna ba
l olarak da tamamen baka bir konuan zneyi gerektirecektir.
ncil'deki bu tutum ve anlatlarn temel nitelii olan irenme, ar
tk dsal deildir. renme, srekliliini ieriden koruyan bir ni143

telik kazanr. Tehlikeli olsa bile yok olmaz ama szde sourulur.
Kabul edilemez olmasna ramen iren, isel olarak blnm
ve bizzat szn yardmyla kendisini irenten srekli arndrma
ya abalayan konuan bir varln Tanr'ya tabiyeti araclyla
varln srdrr.
Teslis inancyla sa'nn znelliinin yceltilmesinden etkilenme
den nce irenmenin bu iselletirilmesi, Levililer'deki tiksinmelerin
ilevini hem dorudan stlenen hem de onlarn konumlanmasn
deitiren bir yolla gerekleir. Yeni Ahit temiz/kirli ikiliini ierisi/
dars ikiliine dntrmeden nce, szellemeyi [ oralisation]
onarmaya ve sululuktan arndrmaya alacaktr.
Yeni Ahit'teki Matta 1 5 ve Markos 8, yeni bir mantk icat eden
bu serveni youn bir ekilde ele alr. Ferisilerin ("Bu kavn du
daklar ile b eni sayarlar, fakat onlarn yrei benden uzaktr."
Markos 7, 6 ) tamamen grnte kalan (szellie fazlasyla ba
l?) inanc hakknda saptamalar yaptktan sonra sa yle der:
"Aza giren ey insan kirletmez; fakat azdan kan eydir ki,
insan kirletir" (Matta 1 5, 1 1 ) ve "nsann dndan kendisine girip
onu kirletebilecek bir ey yoktur; fakat insan kirleten insandan
kan eylerdir," (Markos 7, 1 5 ) .
Bunlara benzer baka tekrarlar d a artk ierisi/dars snr
nn vurglandn ve tehlikenin bundan byle dardan deil
ieriden geldiini gsterir. "Fakat siz iindekilerden sadaka verin;
ve ite, her ey size temiz olur," (Luka 1 1 , 4 1 ); "Sen ey kr Perisi,
nce bardan ve anan iini temizle ki, d da temiz olsun,"
(Matta 23, 26). "Vay banza, yazclar ve Ferisiler, ikiyzller!
nk siz badanal kabirlere benzersiniz ki, dtan gzel gr
nrler, fakat iten l kemikleri ve her trl murdarlkla doludur
lar. Siz de bylece insanlara dtan salih grnrsnz, fakat iten
ikiyzllk ve fesatla dolusunuz," (Matta 23, 27-28). (rnein, II.
Korintoslulara 6, 1 7 ve 7, 1: "Onlarn ortasndan kn ve ayrln,
ve murdara dokunmayn ve ben sizi kabul edeceim," vb'de oldu
u gibi) Levililer'deki yasaklarn yinelenmesi sz konusu bile olsa,
kirliliin iselletirilmesi hemen her yerde gereklemektedir:
"nk Makedonya'ya geldiimiz zaman bile, bedenimizin hi
rahat yoktu, fakat her vehile sklyorduk; dardan kavgalar,
ierden korkular vard," (il. Korintoslulara 7, 5).
Buna ramen szn ettiimiz deiimin zerinde daha fazla
duran Matta ve Markos anlatlarna geri dnelim. Daha nce aln144

tlanan sa'nn "aza giren ey insan kirletmez; fakat azdan


kan eydir ki, insan kirletir" ve "nsann dndan kendisine girip
onu kirletebilecek bir ey yoktur; fakat insan kirleten insandan
kan eylerdir," (Bkz. Matta 1 5 , 1 1 ve Markos 7, 1 5) eklindeki
szlerinden nce Ferisililere Tanrlarn fazla onurlandrrken,
dorudan ebeveynlerini, anne ve babalarn yeterince onurlandr
myor olmalar nedeniyle yneltilen eletiri gelir. Bir yasann ta
nnmasndan ziyade somut, genetik, toplumsal ve bir ekilde de
doal bir otoritenin tannmasna yaplan bir ar sz konusudur.
Bu otorite, kirliliin iselletirilmesini balatr. Eer ebeveynlerini
tanrsan, sana d bir tehlike olarak grnen ey, i bir tehlike ola
rak grnmeye balayacaktr. zleyen pasaj ilk soyba ilikisini
tamir etmeye ynelik bu ar konusunda daha katdr.
BESNDEN KULAKLARA: BR ANNE

"Suriyeli Fenike rkndan" (Markos 7, 26) bir kadn ya da "sra


il evinin kaybolmu bir koyunu," (Matta 1 5 , 24) "kzndan cini
karmas" (Markos 7, 26) iin sa' dan yardm ister. "sa ona dedi:
Brak, nce ocuklar doysunlar; nk ocuklarn ekmeini alp
onu kpeklere atmak iyi deildir," (Markos 7, 27). Ve anne "Evet,
ya Rab, kpekler de sofra altnda ocuklarn krntlarndan yer
ler," dediinde sa, "bu szden dolay git, cin senin kzndan k
mtr" der. eytann kz ocuunun bedeninden kmas ve
annenin sa'nn szn benimsemesi iin sanki annenin ocuu
nu "beslemeyi" kabul etmesi, ocuuna zel ve "kpeklerin yedii
krntlardan" ayr bir yiyecek vermesi gerekmektedir.
tekiyle besleyici bir tarz iliki kurma, ne kadar pagan olursa
olsun anneyle arkaik ve doyurucu trden bir ilikinin ve hi ku
kusuz dourgan ve koruyucu bir anneliin pagan tm yan an
lamlarnn taycs olan bir ilikinin tamamen kabul edilmesi,
burada baka bir almn nkoulunu oluturur: sa'nn izledii
gzergahn gerek anlamda ulat yeri temsil eden simgesel
ilikiye alma. nk anne ile kzn doyurucu bir besin aracl
yla barmasnn ardndan sa, edimiyle bir sar-dilsizi iyile
tirir: "kulaklarna parmaklarn koydu, ve tkrp diline
dokundu. Ge bakarak, ah edip ona: Effata, yani Al, dedi. Ku
laklar ald, ve dilinin ba zlp dzgn syledi." (Markos 7,
33, 34, 35).
145

Analitik bir yolculukta olduu gibi Yeni Ahit'in okuru da, ebe
veynlerle arkaik ilikinin ve zellikle de anneyle szel [oral] iliki
nin kurulmasyla arkaik nesnelere bal itkiselliin ie
yanstlmasna ynlendirilir. Bu ie yanstma gereklemediinde
n-nesneler ve irenlikler, kirlilik, murdarlk, tiksinti eklinde
dardan bir tehdit olutururlar ve uzun vadede ikence makine
sini harekete geirirler. Bununla birlikte kurtarc olmay amala
yan bu ie yanstma, hi de ktlk iermiyor deildir. nk,
znenin iinde konumlandrlan ktlk ieriden almaya de
vam eder; artk ktlk kirleten ve murdarlatran bir madde ola
rak deil, znenin blnm ve elikili varlndan karlp
atlamayacak tiksinme biiminde iine devam eder.
Kirlenmiliin bu ekilde iselletirilmesinin en arpc anlat
sn [Apokrif metinlerden] 840 no'lu papirste buluruz.1 sa, y
kand iin temiz olduunu dnen ve O'nu ykanmadan
tapnaa girdii iin sulayan bir Ferisiye yle yant verir: " ... Bu
deriyi, fahielerin ve algc kadnlarn da erkeklerin ilgisini ek
mek iin yalad, ykad, temizledii ve ssledii deriyi dar
dan temizledin, oysa bu kadnlarn ii akreplerle ve her trden
ktlkle doludur. Ykanmadn sylediin ben (ve havarile
rim), biz (gkyzndeki Tanr'dan gelen?) akan (temiz?) suda te
mizlendik. Ama ... olanlara yazk ki" ...
KUTSAL K TAP'TAK AYRIMIN SELLETRLMES

Bu iselletirilme hareketiyle murdarlk Kutsal Kitap'ta ahlaki


ve simgesel dzlemde zaten varolan sululukla bir tutulmaya ba
lanacaktr. Ama maddi ve nesneye balanan bu tiksinmeyle Kut
sal Kitap'taki ahlaki ve simgesel sululuun birlemesinden yeni
bir kategori doacaktr: gnah. Yutulan ve sourulan diye nitele
yebileceimiz Hristiyan murdarlk, paganizmin Hristiyanlktan
ald bir intikamdr; annelik ilkesiyle bir barmadr. Ayrca Fre
ud Musa ve Tektanrclk'ta buna, Hristiyan dininin paganizm ile
Musevi tektanrcl arasnda bir uzlama olduunu ifade ederek
dikkat ekmiti. Fakat her ne kadar tersine evrilmi olsa da Kut
sal Kitap mant srekliliini korumaktadr (hatal olan ierisi
dir, dars deil); blme, ayrma ve farkllatrma ilemlerinin
srekliliini korumasnda bu mantkla karlarz.
1 . Bkz. J. Jeremias, Les paroles inconnues de fesus. Ed. du Cerf, coll. "Lectio divina",
no: 62, 1970, s. 50/62.
146

Ama artk bu mantk, yalnzca eytani ve kutsal gibi iki olaslk


arasnda blnp kalm olan konuan varln anlamlandrma
evreninde ilev grr. Buna ramen zneyle bark annelik ilkesi
yeniden deerli klnp hak ettii konuma getirilmemitir. Daha
sonraki metinler ve gelecekteki teoloji, anneliin besledii kadar
da tehdit eden heterojenliinden geriye yalnzca gnahkar ten
fikrini alkoyacaktr. Yeni Ahit, gnmzde analitik tedavinin ift
kiilikli denilen znelerde ortaya kard blnmenin (ierisi ile
dars arasndaki snrn) incelikli bir ekilde gelitirilmesini bu
gnahkar ten fikrine dayandracaktr. Daha nce Levililer'de ta
nmlanan tiksinmelerin yerini tekiyle herhangi bir ilikiden
nce gelen ve bu ilikiye ikin olan bu arkaik uzanm inas ala
caktr; baka bir deyile, bunun yerini, bizzat dil varlnn
[parletreJ iindeki bir zne [su-jet] ile bir iren [ab-ject] arasn
daki farkllk anlamna gelen bir znelliin nkoullarnn topo
lojik olarak snrlandrlmas alacaktr. Tanr, akn Petrus'a,
"boazla da ye," (Resullerin leri 10, 9- 1 6) der. zgr klmaya
pek de benzemeyen bu izin, buna boyun een zneyi, artk mur
darln deil, kendi fikir ve szlerindeki hatasn aramaya ynel
tecektir.
BLNME VE OGALMA

sa'nn insana giren deil de insandan kan kir hakknda sz


lerinin ncesinde ve sonrasnda ekmein ve balklarn oalmas
(Markos 6, 38 ve devam; Markos 8, 14 ve devam) zerine iki
anlatnn yer almas da ilgintir. "Ekmek" szc, artos, bu b
lmde sanki blmn btnln salamak istercesine on yedi
kez tekrarlanr. Saysz fikir akm bu oalma mucizesine odak
lanm grnmektedir. Bir yandan mmkn en fazla sayda kiiyi
"doyurmak" sz konusu olsa da, grlen o ki, bu besin ruha su
nulmutur, nk sa zekay ediminin anlamn zmeye davet
etmeyi hi kesintisiz srdrmektedir. Doyurulmu fizyolojik a
lk, doyurulmas g tinsel bir ala, "bu u anlama geliyor olabi
lir" eklinde bir gerilime yol aar. Ksacas, ne kadar mucizevi gibi
grnse de yiyecein oalmas, varoluun saplantl tek amac
haline gelen bir ihtiya nesnesine ar bir ekilde younlamann
ne kadar sama olduuna da iaret etmez mi? Hatta (vurgunun
ieriye doru kaydrldn dikkate alrsak) yiyeceklerin bu o147

almas bizzat bilinci oaltmaya ya da greceliletirmeye ynelik


bir davet oluturmaz m? Mucizenin tamamen masalms, tama
men kurgusal anlam gibi bilincin de artk tek bir bilin deil ama
okboyutlu bir bilin haline gelmesi. Yeni Ahit'te tiksintinin bir
gnah olarak iselletirilmesi yalnzca bir merkezletirme deil,
ayn zamanda hem nesnenin hem de znenin bu merkezden ha
reketle oalmas anlamna gelecektir...
Ekmein oalmasyla isa'nn etini ve kann temsil eden arap
ve ekmein yenilmesine dayanan kudas ayini arasndaki ba, baka
bir deyile sa'nn beden ile ekmei birbirine balayan bir baka s
znn kurduu ba biliniyor: "Bu, benim bedenimdir." "Doyuran"
izleine "yutma" izleini hissettirmeden gizlice balayan bu anlat,
yamyaml evcilletirmenin bir biimidir. Sz konusu anlat, ihti
yacn ilk n-nesnesiyle (irenle [ab-ject] , anneyle) arkaik ilikinin
yaratt sululuk duygusundan uzaklalmasna davetiye kartr.
TKSNMEDEN HATA YAPMAYA VE MANTIGA.
TZDEN EDME

tekini yutma itah, azsal-besinsel tatmin araclyla ama


bu tatminin tesinde yer alacak ekilde ortaya kar; murdar bir
yiyecekten duyulan endie ise tekini yutmaya ynelik bir katlet
me itkisi olarak belirir. Bir fantezi olduunu kabul ettiimiz tak
dirde, bir "ilk" fantezi olduunu syleyebileceimiz bu izlek,
irencin iselletirilmesine ve tinselletirilmesine hep elik eder.
Bu izlek sanki irencin kaidesi gibidir: nsan ancak kendi iren
liini tanmas -tiksinmeden katletmeye kadar- ve irenliini
olduu haliyle iselletirmesi, yani simgeselletirmesi kouluyla,
tinsel, zeki, bilen, ksacas konuan bir varlk haline gelir. Hristi
yan bilincinin blnmesi2 maddi kkenini ve mantksal ban,
katarsisi kudas ayini olan fantezide bulur. Beden ve ruh, doa ve
sz, kutsal yiyecek, doal bir besinin (ekmein) ilevini stlenen
sa'nn bedeni, bana hem (beden ve tin olarak) blnm olduu
mu hem de ebediyen hatal olduumu syler. eitli ayinlerle ie
yanstlmas, bana insani eksikliimi hatrlatarak beni kutsayan
2. "Doas gerei insan, olmamas gereken eydir; insann tin olmas gerekir, oysa
doal varlk tin varl deildir"; "insan kt klan bilgidir"; "dev, tanma bln
meyi gerekletiren edimdir", "tinin kendisini gzlemlemesi gerekir, blnmeyi do
uran budur", Hegel, Leons sur la philosophie de la religion, Vrin, 1 954, nc
Blm, s. 107, 109, 1 1 1 .
148

sa'ya gnderme yapan idealim asndan blnm ve hatalym


dr. Hristiyanlk irenmeyi bir yutma fantezisi olarak konumlan
drarak dsallatrr. Artk irenmeyle bark olan ve tamamen
simgesele dahil olan Hristiyan zne, bundan byle bir irenme
varl deildir, hatal bir znedir.
znel uzanm bu konumlandrlmas nedeniyle yarg, temiz ve
kirli arasnda nceden kurulmu olan ikilie baskn kar: "Fakat
insan kendi kendini imtihan etsin, ve ylece ekmekten yesin, ve
kaseden isin. nk yiyen ve ien, bedeni fark etmezse, kendisi
ne kar hkm yer ve ier," (I. Korintoslulara 1 1 , 28-29). Bylece,
kirlilik/temizlik ayrm ve znel uzanm ierisi/dars eklinde
blnmesi tinselletirilir. nsann darsnn insan kirletmeyece
ini anlamak iin, inananlarn kavrayna ve aklna seslenilir:
"Siz de mi byle anlayszsnz? Anlamyor musunuz ki insana d
ardan her ne girerse, onu kirletmez," (Markos 7, 18). Kukusuz
bu iselletirme doruk noktasna kirliyi bizzat zneye balayan
nermede ular: "Bilirim, ve Rab sa' da kaniim ki, hibir ey ken
diliinden murdar deildir; ancak bir eyi murdar sayan kimseye
murdardr," (Romallara 14, 1 4) . znenin yargsna tabi klnan
ve zneye bal hale getirilen murdar, yok edilen bir madde stat
sne deil, uygunsuz bir edim statsne bylece kavuur. Gnah
bir edimdir, teoloji bir "gnahkar edim"den sz eder.
Gnah nosyonunun tinsellii olduka gelitirdiini kabul et
sek bile, bu tinselliin bir bedende (sa'nn bedeni) doruk noktas
na ulat da aka ortadadr. Bu beden tm gnahlardan
arndrr ve kurtarr; kudas ayiniyle annda ve geici olarak aklar.
sa'nn bedenini yiyip, kann imek bir ynyle Levililer'deki ya
saklar simgesel olarak ihlal etmek ve paganizmlerin deer verdii
maddeyle simgesel olarak karnn doyurmak (tpk balagta iyi
bir annenin bu yolla kznn bedeninden eytanlar kovmas gibi)
ve bu maddeyle barmak anlamna gelir. Ama szn bedenselle
tirildii ya da cismaniletirildii ayn jestle bedensellik yceltilir,
tinselletirilir ve kutsanr. Bu nedenle ierisi/dars snr varl
n srdrse bile, tinsel ve maddi, bedensel ile gsteren -bileenle
rine ayrt edilemeyen bir heterojenlik- arasnda bir etkileim
gereklemitir. 3
3. Ayr terimlerin bu etkileimini, bu heterojenlii Hegel"in hissetmi olduu kan
sndayz. Hegel "gnah"n "gnahlarn balanmas"ndan ayrlmaz olduunu d
nr ve u sonuca varr: "Yabanc bir gereklik gnah ile balanmas arasnda,
149

HETEROJEN BR BEDEN: SA

Yalnzca sa, bu heterojenlii baarm olduu iin gnahsz


bir bedendir. Hatalar nedeniyle dierlerine kalansa, bu ycelie
ulamak ve kutsal yargya bakaldran, isel olarak kirli yanlarn
itiraf etmektir. sa'ya ait ve biricik olan varoluun yine de tm fan
tezilerin odak noktas olmas ve dolaysyla evrensel bir inan ko
nusu olmas, herkese sa'nn ulat ycelie ulamay arzulama
ve bylece gnahlarnn affedilebilir olduunu bilme imkan ta
nr. sa, srekli, "Gnahlarnz balanacaktr" der; ehvani ama
acmasz bir kalnty tinsellikten uzaklatrmaya ynelik, bu defa
gelecekteki, son bir hamleyi bylece tamamlar.
Bu durumda gnah, sa'nn kutsallyla insan arasndaki far
kn tek iareti olarak kalr. Farkllklarn sa'nn deneyimiyle ideal
-ve dolaysyla imkansz- bir zdeleme abasyla sourulduu
bir dnyada gnah, hep balanr olsa da, insani durumun ayr
m bir ey olarak, beden ve tin olarak, tinden yoksun braklm
beden olarak yaand, yerinden oynatlamaz ey olma niteliini
korur. Bu durum, imkansz, uzlalamaz ve tam da bu nedenle
gerek bir durumdur.
GNAH: BOR, DMANLIK, ADALETSZLK [INIQUITE]

Gnah edimini tanmlayan terimler, "gnahlarn itiraf et


mek", "gnahlarndan arnmak" gibi byk olaslkla litrjik k
kenli olan ama gnahlar sze ikin ve bir balanmaya yazgl
eyler olarak tanmlayan formllerde ortaya kar: Amartia, yani
bor ve anomia, yani adaletsizlik.
Hi kukuya yer brakmaz bir ekilde Musevi kkenli olan
bor, acmasz bir alacaklya iaret eder ve zneyi ebedi demeleri
kendisini Tanr'dan ayran mesafeyi yalnzca srekli canl tutulan
bir inanla kapatabilecek bir borlu konumuna yerletirir. Tanr'ya
kar ilenen gnahlarla yaknmz asndan stlendiimiz bor
lar arasnda kurulan paralellik iyi bilinen bir eydir. Terimin fiil
halinde [ verbal] kullanm da teyit edilmitir: Matta 18, 2 1 -22
amartein fiilini, yakna "hakaret" etmeyi ve ona kar ilenen bir
"gnah" tanmlamak zere kullanr; Pavlus (Resullerin leri 25,
gnah ile cezalandrlmas arasnda olduundan daha az araya girer; yaam kendi
kendine blnr ve yeniden kendini toparlar," L 'Esprit du christianisme et son des
tin, Vrin, 1971, s. 60.
150

H ) "Ne Yahudilerin eriatine kar, ne mabede kar ne de Kaysere


kar asla su ilemedim (emarton)," der. Havari (I. Korintoslulara
H, 12) "ve bylece kardelere kar gnah eden (amartanontes) ve
onlarn zayf vicdann yaralayan" kiinin, "Mesihe kar gnah"
(cis Christon amartanete) ilediini syler.
Anomia teriminin Tanr'ya kar genel fesatlk anlamnda g
ah tanmlamak iin kullanm, daha zel bir nitelik tar; bu
kullanmn zellikle Matta'da daha belirgin olduu sylenebilir.
Kumran'a zg bu anlamlandrma genellikle dorudan Kutsal Ki
tap metnine gnderme yapar (rnein Petrus 6, 9). "Yanmdan
gidin fesat ileyenler" (Matta 7, 23); "ve fesat oalacandan t
r, biroklarn sevgisi souyacak" (Matta 24, 1 2); zellikle de u
ifadeler: "Siz de bylece insanlara dtan salih grnrsnz, fa
kat iten ikiyzllk ve fesatla dolusunuz," (Matta, 23, 28).
Yuhanna (1. Yuhanna 3, 4) da "gnah eriate tecavzdr" diye
yaz.ar ve pek ok yorumcu buna dayanarak (ve Yeni Ahit'te baka
yerlerde olduu gibi) anomia'nn nomos'la balantlandrld
kansna varsalar bile, bu tanmda tpk Tevrat'taki gibi yarglama
yetkisinin ihlal edilmesi sz konusudur: Gnahkar, sa'nn "yeni
emrine (entole)" (I. Yuhanna 4, 2 1 ) boyun emeyerek eytan'n
nfuzu altna giren kii deil midir?
Gnah, bor ve fesat araclyla, murdarlktan daha fazla insa
nn oluturucu nitelii haline gelir; bu haliyle gnah insann kal
binin iinden kaynaklanr ve bu yzden de Adem'in iledii ilk
hatay hatrlatr. "Ey engerekler nesli, siz kt olduunuz halde
nasl iyi eyler syliyebilirsiniz? nk az yrein tamasndan
syler," (Matta 1 2, 34). Bor ve fesatlk, devi yerine getirmeme ya
da adil olmamak anlamndaki gnah, bir edimdir ve insana, insa
nn sorumluluuna ait bir ey olarak varlk kazanr. Aziz Pavlus'un
sralayaca ncil'e zg gnahlarn listesiyse yledir: "nk i
ten, insanlarn yreinden, kt dnceler, fuhular, hrszlklar,
katiller, zinalar, tamahlar, ktlkler, hile, ehvet, kemgzlk, k
fr, gurur ve aklszlk kar," (Markos 7, 2 1 ve devam; Matta 1 5,
1 9, gnahlarn says burada altya indirilmitir).
Oysa temel rol, kt ruhlar ve eytanlar kovmak ve gnah
lar affetmek olan sa, doru olan kiiye deil, bizzat gnahkara
seslenir. Hem nsann hem de Tanr'nn olu sa'nn heterojenli
i, eytani olan sourur ve artr. Bu heterojenlik, alakln [in
famie] ahlaki ve simgesel varoluunu ortaya karmay da
s

srdrr; bununla birlikte, gnahkara bizzat kendi varlyla ile


tilmi olduundan gnahkar irenten kurtarr.
ENGZSYONUN KAPILARI

Byk lde dllendirilme fikrine dayanan gnah nosyonu,


kukusuz tekinin -Adaletin, yinin ya da llln- acma
sz baknn denetiminde olan bir lllk, itaat ve kendine
hakim olma tutumunu ve vaadini beraberinde getirir. ileciliin
temeli olmasnn yan sra, yarglanmaya dayanan gnah stben
sel tinselliin en dar patikalarna gtrr. Gnah, Ahlakn, Bilgi
nin ve Engizisyonun kaplarn aan anahtarlar elinde tutar.
Ama gnahn Gzelin de koulu olmas burada daha fazla ilgi
mizi ekmektedir. Bu adan, teki'nin Yasas fazladan bir dnle
eytanla barr. yle ki, Nietzsche'nin eletirdii Hristiyanln
ikiye blnmesi, bir kez dman taraflar bartnda hazzn kay
nan oluturur. sa ve "isa'nn ayaklarnn yannda arkada duran,
alyarak ayaklarn gzyalaryla slatmaa balayan, ve bann
salaryla silen, ayaklarn pen ve deerli ya ile mesheden" (Luka
7, 38) piman gnahkar kadn blm bu anlam tar. Ferisi'nin
aktardna gre, bu kadnn murdar olduunu fark ederek kadn
dan uzaklaan peygamberin tersine sa, bir tr fazla eyin bys
altnda kendini bu kadna teslim eder. Burada gnah m ak m sz
konusudur? Her ne olursa olsun bu sahnede mulakl aka
gzler nnde olan bir i akntnn fazlal sz konusudur. Aka
dnen gnah bu mulaklkla Hegel'in bize nciller' de tek bir de
falna kendini gsterdiini syledii gzellie eriir. "Bundan
dolay sana derim: Onun ok olan gnahlar baland; zira o ok
sevdi. Fakat kendisine az balanan az sever," (Luka 7, 47).
GNAH, GZELN KOULU

Bor ya da eksiklik deil de akn tersi olan gnah, bir btn


lk ve bolluk halidir. Bu anlamda gnah canl bir gzellie dn
r. Hristiyan gnah anlay, salt bir kstlama ve kutsal sze
uygunluk doktrinini dile getirmez; gc kutsallkla orantl kt
ln bir ekilde tannmasn ierir. Bu kutsallk, ktl kt
lk olarak tanmlar ve bu kutsalln iinde ktlk tersine
dnebilir. Hazza ve gzellie dnme gnahn-borcun ya da
adaletsizliin ierdii dllendirici ve meruiyeti tonu gerisinde
1 52

brakr. Paganist dnyann eytanilii bylece gzelle evcilletiril


mi olur. stelik gzellik, yalnzca Hristiyanln bileenlerinden
biri haline gelmekle kalmaz, Hristiyanla onu dinin tesine ge
iren eye dnecek ekilde nfuz eder.
AIRI BR ARZU

Bor ve adaletsizlik anlamndaki gnaha bal "eksiklik" fikri


bir fazla-doluluk, bolluk, hatta "doyumsuzluk" ya da "agzllk"
terimlerinin kt anlamda iaret ettii tatmini imkansz bir arzu
fikriyle iftleir. Pleonexia, yani agzllk, etimolojik olarak
"hep daha fazla eye sahip olma" arzusu anlamna gelir; agzl
lk, giderilmesi imkansz bir itah yananlamn iinde tar; bu
yananlam da onu, rnein Aziz Pavlus'ta, cinsel ihlallere, genel
anlamda tensel olana yaklatrr, nk bu itah kaynan kutsal
sze itaatsizlik anlamna gelen putlara tapnmadan alr. "Bunun
iin. Allah kendi aralarnda bedenleri rezil olsun diye, yrekleri
nin ehvetleri iinde onlar pislie teslim etti. Onlar Allahn haki
katini yalanla deitiler [ ... ] . Bu sebepten Allah onlar rezalet
ihtiraslarna teslim etti...." (Romallar 1 , 24-26). Dorudan Kutsal
Kitap metninde yer alan "doyumsuzluk" ya da epithumia, cinsel
arzular da kapsar; Eski Ahit'teyse bu terimler hem besinlere hem
de deiik maddi nesnelere gnderme yapar.
Her ne olursa olsan gnahn bu farkl tanmlar tene ya da ace
leci davranarak, ar ve simgeselle frenlenmemi bir itkisellik ola
rak tanmlayabileceimiz eye odaklanrlar. "Fakat diyorum: Ruh
ile yryn, ve bedenin arzusunu asla icra etmezsiniz. nk be
den ruha kar, ve ruh bedene kar arzu eder; nk istediiniz
eyleri yapmyasnz diye, bunlar birbirine zttr" ( Galatyallara 5,
1 6- 1 7) . Bu tensel taknln sonu, telos 'u, lmden baka bir ey
olamaz ("zira gnahn creti lm", Romallara 6, 23; "Zira biz
cismaniyette iken, eriat vastas ile olan gnah ihtiraslar, lme
semere getirmek iin azamzda iliyorlard," ( Romallara 7, 5).
Gnah lme gtrr.
Hristiyan gnah teorisi ya da en azndan Pavlus'un teorisi tam
da ten konusu etrafnda dmlenir. nk bir yandan ten, ge
dnem Antik Yunan'a gndermeyle, kendisinden kurtulunmas
gereken ey olarak tanmlanr ("mdi yle ise, ey kardeler, bedene
gre yaamak iin bedene borlu deiliz," (Romallara 8, 12).
1 53

Oysa baka bir yerde, "nk bedende yryor isek de, bedene
gre cenk etmiyoruz," (II. Korintoslulara 10, 3) ve "ve imdi be
dende yaadm hayat, beni seven ve benim uruma kendisi tes
lim eden Allahn Oluna olan imanla yayorum" ( Galatyallara 2,
20) denilmitir. Burada tensel olann tek anlama gelme yoksunlu
undan ziyade tensele ilikin heterojen bir anlay sz konusudur.
Eski Yunan'daki Apolloncu (diyonizyak olmayan) bedensellik
anlaynn dingin biiminin aksine, ten burada iki biimde varlk
kazanr: ilkin Musevi tenine (basar) yakn haliyle yasann ciddili
iyle kar karya kalm obur bir itki "beden"e iaret eder; ikinci
olaraksa, tinselletii, gzellik ve aka dnmek iin (kutsal)
szde tamamen deiiklie urad iin esneklemi bir "beden",
hafiflemi bir beden.
Kukusuz bu iki "beden" birbirinden ayrtrlamaz, ("ycelti
len") ikincisi birincisi (Yasa'ya meydan okuduu iin sapkndr)
olmadan varolamaz. Hristiyanln hi de kmsenemeyecek
dehalarndan biri, sapknl ve gzellii tek bir hamleyle benzer
bir dzenin iki yz olarak bir araya getirmi olmasdr.
GNAHKAR KTLE VE HAZ*

Yzyllar boyunca Kilise'yi sarsan gnah konusundaki farkl


yorum akmlarnn, tene ilikin bu zgl mulakln etrafnda
olutuu kansndayz. Adem bir gnahkar mdr yoksa kendi
"czi irade"siyle gnahkar haline mi gelir? Gnah tinin ve ba
lanmann gcn ipotek altna almaz m? Tanr balayabildii
ne gre, bir insan, bir rahip de ayn eyi yapabilir mi? Bir melein
gnah ne anlama gelir? Gnah kkensel midir, miras yoluyla m
geer? Gnmz toplumunda egemen olan kurumlarda . resmi
olarak sona ermesine ramen, herhangi birisi simgeselliin be
denselliiyle i ie getii blgelere ve dmlere dokunduu
anda yeniden ortaya kan uzun bir hikaye sz konusudur.
zellikle Aziz Augustinus'un tavrlar hatrlanabilir: "Krlk ve
cehalet iinde doan" insan, "tensel arzularn ne olduunu bilme
diim zorlayc direnii yznden" vahyedilmi adaleti izlemeyi
beceremez.4 Czi iradesi gnahnn sorumluluunu stlenmi olsa
bile konuan varln mulakl, ebediyen hep kt kul olaca
* Asl metinde Massa Damnata ve Metanoia olarak gemektedir (.n.).
4. De Libero arbitrio, III, XIX, 53, col. 1 256.
1 54

anlamna gelir. Augustinus'un daha sonraki yazlarnda gnahn


ebedilii ve czi iradenin hem bir gce sahip olmas hem de bu
gcn snrl olmas farkl bir biime brnecektir: nsan iyidir
ama insanlar sular yznden bir massa damnata'ya [gnahkar
kitleye] dnr. Maniciliin bu kalntlarnn Augustinus'u Pro
testanln tartmasz bir ncsne ve zellikle de ilk psikolojik
yazara (bkz. tiraflar) dntrdn dnmek hi de absrd
deildir. Augustinus yazlarnda bu zmlenemez heterojenlik ile
tenin taknlklaryla mutlak yargnn kat talepleri (her ne kadar
kimi zaman katlklarn bir kenara braksalar da) arasndaki sal
nmn tadna doyum olmaz i ie geilerinin izini srer. Bu saln
mn izini srerken Augustinus gnahla cezalandrlmann hem
tinsellie bal olduu eyden kk drc bir itirafa hem de
esritici bir deiime ya da kendisinin deyiiyle bir metanoi'a'ya,
yani bir hazza nasl dntn gsterir.
GNAH: TANRI'DAN MI KADINDAN MI KAYNAKLANIR?

Gnahn takn teni doal olarak iki cinsin tenidir: Ama bu


ten kkenini diilin gnaha kkrtmasndan alr ve temel temsili
de bu diil gnaha kkrtmadan baka bir eye gnderme yap
maz. Bunu Le Livre de l'ecclesiastique [Ruhban Kitab] zaten dile
getirmiti: "Gnah bir kadnla balad ve bu kadn yznden he
pimiz telef oluyoruz." Burada aka Havva'nn Adem'i batan
karmasna gnderme yaplmaktadr, ama gnahn gcn
tenselden aldn dile getirdiinde Aziz Pavlus kukusuz ok
daha Yunan ve ok daha fiziki bir bedensellii knamaktadr. Bu
nunla birlikte Adem'in gnahn konu alan anlat, yorum asn
dan gnahn ift anlamlln aydnlatan iki ek yn aar. Birinci
yn gnah kutsal iradeye gre konumlandrr ve bylece gnah
ilk [originel] klmakla kalmaz, ayn zamanda onun bizzat anlam
landrma edimine ikin olduunu da dile getirir; ikinci ynse g
nah diillik-arzu-beslenme-irenme dizisinin iine yerletirir.
Hegel'in bir "harika, elikili nitelik,"5 olarak adlandrd ilk
boyut zerinde duralm. Bu anlatya gre bir yandan, Adem'in
gnahndan nce cennette bulunan insan ebediyen yaamak zo
rundayd: lme gtren gnah olduundan dolay, gnahsz
insan bir lmszlk hali iindeydi. Ama te yandan, insann
5. Leons, liv.III, s. l 28b
155

eer yaam aacndan, bilgi aacndan yerse -dolaysyla bu aaca


dokunma yasan ihlal ederse, ksacas gnah ilerse- lmsz
leecei dile getirilir. Bu anlamda insan yalnzca gnah ileyerek,
baka bir deyile yasak bilgi edimini gerekletirerek mkemmel
lie eriebilecektir. Gelgelelim insan doal, hayvani ve lml
halinden kurtaran ve dnce araclyla insan arnmla ve
zgrle kavuturan bu bilgi, tamamen cinsel bilgidir. Bundan
hareketle, mkemmellie davetin ayn zamanda gnaha bir davet
olduunu, gnaha davetin de mkemmellie davet olduunu ileri
srebiliriz. kisi arasnda resmi teolojinin belki de atmaktan yana
olmad, ama mistiin akl almaz ktl gerekletirerek at
may kabul ettii bir admlk mesafeden baka bir ey yoktur. Bu
ylesine dorudur ki mistik, kutsalla gnah iledikten sonra
eriir ve kutsall da ona srekli gnahla evrelenmi gibi gr
nr. Bu, Adem'in gnah hakkndaki anlatnn bilisel versiyonu
dur. Bu anlamda Adem'in gnah, Tanr'nn eseridir; bu gnah,
bilgiyi ve bilin arayn gndeme getirerek tinsellie giden yolu
aar.
KADIN YA DA UZLAILAN GRENME

Baka bir bak asndan, Adem'in gnah anlats kutsaln


karsnda yer alan eytani bir tekilii sahneye koyar. Adem artk
cennetlik insann huzurlu doasna sahip deildir, ar arzuyla
blnm ve paralanmtr; yani kadn arzusuyla: Sz konusu
olan ar cinsel arzudur nk ylan bu arzunun efendisidir, yu
tucu beslenme arzusu nk elma bu arzunun nesnesidir. Adem' in
arzulad ve yutulduu bu gnahkar yiyecekten kendisini koru
mas gerekir. Levililer metnindeki daha maddi ve daha organik
dnce akmnn tiksindirici olandan, iren olandan kendisini
nasl koruduu biliniyor. Ten ile yasa arasnda tinsel bir balant
kuran Hristiyan gnah anlay, irenci yok etmez. Perisinin
evindeki gnahkar talanmad gibi, zina yapan kadn da talan
mayacaktr: "Kadnn zerine sizden gnahsz olan nce ta at
sn!" (Yuhanna 8, 7), "Ben de sana hkmetmem; git, bundan sonra
artk gnah ileme," (Yuhanna 8, 1 1 ) . Balanacak gnah szle ve
szde sourulan eydir. Tam da buna bal olarak iren, iren
olarak, yani dar atlacak ve ayrlacak ey olarak deil, iletiim
iin en elverili yer olarak, yani ar tinsellie gei noktas olarak
1 56

tanmlanacaktr. renle mistik yaknlama, ebedi bir haz kayna


dr. Bu hazzn mazoit dzeninin altn hemen izebiliriz ama
unlar hemen belirtmek kouluyla: Hristiyan mistii, hazz (r
nein rya gibi) simgesel ya da kurumsal bir iktidarn hizmetine
komaz; bu haz tekiyle ve dierleriyle iletiimde znenin eriyip
ortadan kalkt (bu, balanma mdr?) bir sylemde srekli yer
deitirir. Bu adan, czamllar, "onlara para datmak iin" zi
yaret eden ve "onlarn hepsini azlarndan ptkten sonra terk
eden" Aziz Franois rneini verebiliriz. Aziz Franois czamlla
ra yapt bu ziyaretlerinde yaralar ykar, iltihaplar ve lserleri
siler... Ayrca Azize Angele de Foligno'yu da anmsayabiliriz.
Ktlk kayna olan ve gnahla bir tutulmaya balanan i
ren, tenin ve yasann tinde barmasnn koulu haline gelir. "
ren, hastalklarn nedenidir ama kutsallk kaynadr da; insann
lm ve rmeyi itii zehirli kupadr, barmann kaynadr;
aslnda kendini kt olarak konumlandrmak, ktl kendin
de ortadan kaldrmaktr. "6
YASA VE/VEYA BAGILAMA

rnein, ncil anlay gnah Adem'in zayflndan ayrm


tr. nk irenci ierse de, tensel tutkularla daha fazla balant
landrlan gnah, biraz nce szn ettiimiz olaanst bir
iselletirme ve tinselletirme srecini tamamlamak zorundadr.
Gnah tensel istekler ve Tanr' dan ayrlma olarak tanmlayan
tutarl bir doktrini ilk Aziz Pavlus gelitirmitir. Pavlus gnah
Adem'in ihlalinden ayrt eder gibidir (bkz. Romallara 5, 12-2 1 ) .
Pavlus'un dikkatini yukarda deindiimiz ilk insani durumun
Adem anlatsndaki paradoksu mu ekmitir; yoksa Adem'in i
renten farkl olan gszlnn Kutsal Kitap'taki tamamen
mantksal kavran m; ya da Kutsal Kitap'ta balanma vaadi
olmad iin ilk hatann balanamaz olmas m ekmitir? Tam
tersine Hristiyan doktrini mulakl, gnah gnahn yerini ala
cak eyle tanmlayacak kadar ileri gtrr: "nk eriate kadar
dnyada gnah vard; fakat eriat yokken gnah saylmaz," (Ro
mallara 5, 1 3 ) ve "Ve eriat suun oalmas iin araya girdi; fakat
gnahn oald yerde, inayet ziyadesiyle oald," (Romallara
5, 20).
6. Hegel, Leon sur la philosophie de la religion, a.g.y., III., s . 1 10.
1 57

Aslnda gnahn znel bir irenlik olduu sylenebilir. Aziz


Thomas'n konumlandrd haliyle zaten hep ad unum* belirlen
mi olan yaratlm, hem Tanr'ya tabi hem de czi iradeyle
Tanr' dan ayrlm varlk, yalnzca kurala iradi olarak uymayarak
gnah ileyebilir. Thomasln, gnah doktrinini znelletiren
ar ve tinsel bir manta gtrd ve gnaha Augustinusulu
un atfettii zevkleri yok ettii dorudur. Ama Aziz Thomas'n
mantksal gereklilii ve Adem'in gnahndan itibaren gnahla
birlikte varolan bilme zgrln (bunu Adem'in gnahnn ilk
biimi olarak ele almtk)7 yeniden ele almaktan ve gelitirmek
ten baka bir ey yapmadn da teslim etmek gerekir. Bylece
edim olarak, irade gsterme ve yarglama olarak gnahla birlikte
iren, mantkta ve dilde tamamen sourulmu olur.
Meleklerin gnah hakkndaki Thomas dnce, gelinen bu
son noktann mkemmel rneklerinden birini oluturur. Eer bir
melek kul olduu iin gnah ileyebiliyorsa (rnein kendi doal
mkemmelliine hayran kalarak), gnah (iren olamayan) bir
nesnede deil, "kendinde iyi olan bir ey karsnda uygunsuz
edimde"8 konumlanr. Ne arzu ne de irenlik anlamna gelen g
nah burada, mantn bir ekilde yanl ilemesi ve uygun olma
yan bir yargya varma edimidir. Murdarlk bir sistemin imkansz
olduuna gre; Levililerin tabusu bir Yasa'nn dlanm olduu
na gre; gnah da bir yarg hatas olmaldr. Kutsal Kitap'taki an
lay, cinsel kimlikli ve toplumsal varln somut hakikatine daha
yakn durur. Yeni Ahit'teki anlay ise bu varln sululuunu or
tadan kaldrr ve Museviliin tanmlad insann vahi ve hog
rlemez hakikatinden uzaklamak pahasna, bu hakikat hakknda
belki de topluluku, mantksal ve estetik oluumlar olarak kabul
edilebilecek deiimler nerir... Bir yanda hogrlemez olann
hakikati; te yanda kimileri iin yadsma, kimileri iin de ycelt
me yoluyla deime.
TRAF: GNAH IKARMA

Hristiyanlar omologeo ve martireo, bunu kabul ediyorum ve


tanm ifadeleriyle gnah karrlar ve bylece sa'ya duyduklar
* Birlie, Tek'e doru (.n.).
7. Bkz. s. 148.
8. Bkz. J. Maritain, Le Peche des anges iinde, "Beauchesne ve olu", 1 96 1 , s. 46.
158

i nanc itiraf ederler, daha sonra ise ayn eyi Teslis'e dayal inan
lar iin yapacaklardr. sa da Pontius Pilatus'un* nnde byle
"gnah karmt." Dolaysyla itiraf, katledilmeye ve ac ekmeye
baldr. Ayrca bu ac, "kurban" szcnde, bu szce tanklk
deil de azaba gnderme yapan ilk ve yaygn anlam verildiinde
tamamyla ierilir. tekine hitap eden, yani gnah dile getiren
sz deil, inanc dile getiren sz bir acdr: Bu, gerek iletiim edi
mini, itiraf edimini, ikence grme ve kurban olma dzeninde
konumlandrr. letiim, benim en mahrem znelliimi teki iin
var eder. Bu yarglama ve en yce zgrlk edimi beni zgnle
tirdii gibi lme de teslim eder. Bu, kendi szmn, belki de her
szn kendinde zaten lmcl, sulu ve iren bir eyi ierdii
anlamna m gelir?
Hibir dogma bunu ileri srmez. Heterojen itkiselliin ya da
daha basit bir deyile her sylemi iten ie kateden olumsuzluun
farkna varmak iin Freud'u beklemek gerekecektir. Ama aslnda
gnah karma pratii, sylemi gnahla yklemekten baka bir
ey yapmaz. tiraf, yalnzca dolu iletiimin younluunun verdii
arl syleme tatarak gnah yok eder ve ayn jestle sylemin
gcn oluturur.
Hristiyanln ikiye blnerek sylemin dzeninde zme
balad bu kefi, bu ba dnmesini Msrl bir rahibe, Flaubert'in
Aziz Antoine'na borluyuz. 271 ylnda kardelerine seslenerek
yle der: "imizden her biri edimlerini ve duygularn, sanki bir
nc kiiyi bunlardan haberder ediyormu gibi not etsin ve
kaydetsin . . . Nasl tanklarn nnde asla zina yapmyorsak, d
ncelerimizi tekini bunlardan haberdar etmek iin kaleme ald
mzda, ayn ekilde tannmaktan duyduumuz endieyle,
mstehcen dncelerden uzak duracaz". ileciliin ya da daha
ak bir ifadeyle cinsel bastrmann temelini oluturan tekine hi
tap eden sz, yarglanmay, utanc ve endieyi ortaya karr. Aziz
Pacme (290-346) bunu yle yineleyecektir: "Tinin kudretini ta
nyan kiiye ruh halinden hemen sz etmemek byk bir kt
lktr." Yaknmann, duann ya da tvbenin devamn stlenen ve
-zellikle Hristiyanln balangcnda ve Hristiyanln tutkulu
pratiklerinde- tm bunlarla genellikle btnleen gnah kar*

Pontius Pilatus, sa'nn Yahudi Meclisi tarafndan sulanarak lme mahkum


edildii dnemde Filistin'deki bir yneticidir. sa'ya kar alnan bu karar esnasnda
Yahudilere, "Ben bu ie karmyorum, istediinizi yapn," demitir (.n).
1 59

ma, tvbe edimindeki vurguyu bir tekine, bir bilgine duyulan


ihtiyaca kaydrr yine de. Gnah tekine kaydrabilmek iin ko
numann gereklilii bylece daha ak bir ekilde ortaya kar.
nce rahiplerle snrl olan ve ardndan Kelt ve Frank lkesine
yaylan bu pratik ancak XIII. yzylda Latran konslyle laikleri
de kapsar hale gelir. Tartmalar, farkllklar, tarikatlar... Nasl g
nah karmal? Kim gnah karabilir? Balanan nedir? vb. Bu
sorular bizi ilgilendirmiyor. Ama, hatay Bir'in nnde szcelen
mi [ enonciation] olduu iin ortadan kaldran son postulayla,
gnahn sylemdeki nihai iselletirilmesiyle ilgileniyoruz. hbar
etmeye denk bir szceleme.
MUTLU G NAH*: SZE DKLEN G NAH. DUNS SCOTUS

Balanmay dileme, tvbe etme, yarglayan ve acmasz bir


Tanr'ya bor deme edimleri, tek sz edimi karsnda yava ya
va kaybolur. Hukuki olandan szele kaylr. Mantk Duns Sco
tus, bu kaymann merkezinde yer alr. Bu kaymann, en az insann
dnn deil iinin kirli olduunu syleyen sa'nn hkm kadar
nemli tinsel bir devrim nitelii tadn da hatrlamak gerekir.
tiraf ve gnahn balanmas btndr, gnah balanmak iin
eylemlere gereksinim duymaz. Duns Scotus yle yazar: "Kutsan
mak isteyen ve kutsanmann erdemini iinde tayan szler dile
getirildii anda (in quo scilicet est vis sacramenti istius) lmcl
gnah iradesiyle engeller karmayan kii... , bu kii hak ettii iin
deil, kutsanmasnda hazr bulunmaya karar veren Tanr'nn sz
lemesi uyarnca tvbeye dayal balanmaya ular".9 tiraf, te
ki adna tekinin sz sayesinde balayanla szlemedir.
Doyumsuzluk, yanl yarg, temel irenlik affedilmitir. Bunlar
yok edilmemi, bilakis iinde toplayan ve snrlandran bir szde
ierilmitir.
znt m? Nee mi? Her halkarda hata yalnzca sz aracl
yla mutlu olma ansna sahiptir: Mutlu gnah yalnzca bir sz
celeme fenomenidir. Kilise'nin tm karanlk tarihi, bu pratiin
yaygn gerekliinin cezalandrma, kat sansr ve ceza olduuna
tanktr. nk Bir'e kar ilenen gnahn szcelenmesi biimine
* Felix culpa (.n.).
9. Sent. 4, 14, 4, 7. Duns Scotus gerekten de unu ileri srer: "Kimi szcklerle
gerekletirilen tvbe eden insann balanmas", Sent., 4, 14, 4, 2. Bkz. Joseph
Turmel, Histoire des dogmes, Ed. Rieder, 1936, s. 449-450.
160

brnen yasann en incelikli ihlali, yalnzca mistiin snrlarnda


ya da Hristiyan yaamnn nadir anlarnda bir ihbar etme olarak
deil, gnah karmann zorlayc kaderinin grkemli bir ekilde
dengelenmesi olarak da yanklanr. Tm kubbelerin altnda parla
yacak sanat, mutlu gnah biimine brnerek dile getirilen gna
hn marjinal potansiyelliinde kendine bir yer bulur. Sanat,
Engizisyonun en kat alar da dahil olmak zere gnahkarlara
aka ve isel olarak mesafeli bir ekilde yaama ans vermi ve
gstergeye (resim, mzik, sz) dntrlen taknlklarnn ya
ratt neeyi yaatmtr. "u alametler iman edenlerle beraber
gidecektir; benim ismimle cinler karacaklar; yeni dillerle syliye
cekler.. " (Markos 1 6, 1 7).
Sylemin bu aamasnda iktidar artk, iddete bavurma hak
kn -hem blme hem de cezalandrma iddetini- yalnzca ken
dinde grerek insanl irenten koruyan Tanr-yargca ait
deildir. Artk iktidar, sylemin kendisine ya da baka bir deyile
szle ve daha ortodoks ve daha st rtk bir biimde sze bal
tm gstergelerle (iir, resim, mzik, heykel) ifade edilen yargla
ma edimine aittir. Bu gstergeler gnah karma zorunluluunu
ortadan kaldrmasa bile, szn mantn anlamlamann [signifi
ance] ulalmas en g kvrmlarna kadar yayarlar.
.

161

Celine: Ne Oyuncu ne de Kurban*

* Celine'e yaplan gndermeler aksi belirtilmedike "Bibl. de la Pleiade" basksna


yaplmaktadr. Gallimard, 1962, 1974.

Bir tmcenin ritmini kavrayamamak


tmcenin bizzat anlamn kavrayama
maktr.
Nietzsche, yinin ve Ktnn tesinde

Yanlsamalarn dnyas -dinlerin dnyas-, bizi konuturan


yasa aa karr ya da onu cisimletirir. Bylece bu dnya, nef
reti -eer on- sevgiye dntrmemise- merulatrr. Cisimle
tirme, merulatrma: Bunlarn mekanizmalarn kendimizi
onlara tabi klmayacak kadar iyi tanyoruz bugn. Hayallerimiz
ve lgnlklarmz len ve gmlen yanlsamalar dnyasnn yeri
ni ald. Tabii eer politika ve bilim gibi modernliin dinleri bunu
zaten yapmamsa... Bugnn yanlsamalardan yoksun dnyas,
bunalm (ki bu dnya tm zenginliklerini tketim uruna telef
etmekten gitgide daha fazla bunalan bir dnyadr) ya da (simge
sel, parltl ltsn koruduka ve sz arzusu kabna samayp
tatka) irenme ile kulaklar sar eden gl arasnda blnp
kalmtr.
Celine kesin ve ikna edici bir ekilde -geni bir okur kitlesi
iin- edebiyatn yazgsn bu son alanda (irenmenin ve kulaklar
1 67

sar eden gln alan) kaytlar: Bu, Tanr'nn lmn nle


meyi deil ama Tanr'nn gizledii eyin slup olarak srdrlme
sini hedefleyen bir alandr.
Celine'i okumak tuhaf bir ruh hali yaratr insanda. Celine'i
gerek "mucize"ye dntren ne romanlarnn konusu, ne edebi
slubu, ne yaam yks ne de politik duruudur; bu mucizeyi
eserlerinin okunmasndan doan etki yaratr. Bu, byleci, gi
zemli, mahrem bir ekilde geceye ait bir etkidir; dostlua yer ver
mez ama paylama ait bir gle yol aar bu etki. lmnden
hemen hemen yirmi yl sonra, Gecenin Sonuna Yolculuk'un ya
ymlanmasnn ardndan geen elli yldan sonra, Celine'in evreni
bizi nasl, nereye, niye bylesine kanlmaz bir ekilde arr?
Celine'in evreninde Proustu szn tadna doyulmaz i ie ge
ilerini bulamam. Proust'un sz hafzam (dilimin hafzasn)
onun adalarnn mondenliinde ve bu mondenlik araclyla
kefettii arzunun servenli yolculuunun sessizce iin iin kay
nayan en gizli kelerine kadar gtrr. Celine'in evreninden,
Sade'n evreninden ktm gibi altst olmu bir ekilde de k
mam; yle ki Sade'n anlat makinesi, lmn iine ekilip orada
bzm cinsel itkinin enlikli bir ekilde hesap edilmesini ter
rn iktidar altnda gzler nne serdiinde insan tahrik olur,
ba dner (kimilerinin monotonlua indirgedii hrpalanma).
Celine'in evreninde kendisini sran bir dilin eksiltili* gidiatnda
bir De profundis'in spazmlarn tersine evirmeyi bilen
Mallarme'nin arabeskinin przsz, huzurlu ve nostaljik gzelli
ini de bulmam. Celine'in evreninde ne Lautreamont'un klasisiz
mi eytani bir glte boazlayan karamsar ve romantik
kzgnln bulurum; ne de Artaud'nun, tekinin yerine bedenin
metafizik taycs roln slubun stlendii ritmik acsnn yay
lm ateini. Lautreamont ve Artaud darmadan olmulardr ama
geride bir iz, bir jest, bir ses brakrlar yine de ...
Celine etkisi tamamen farkldr. Celine, bizde savunmann,
renmenin, szn elinden kap kurtulan veya bir eye kar
mcadele eden eye hitap eder. Bir plaklk, bir vazgei, bkkn
lk, hastalk, dknlk, bir yara. tiraf etmediimiz ama paylat* Kullanlan szck elliptique, bir szn anlalmas iin bulunmas zorunlu olma
yan bir ya da birka szcn eksik sylenmesi anlamna gelmektedir. (.n.)
168

mz bildiimiz ey: Alt, popler ya da antropolojik bir topluluk,


tm maskelerin kendisine yneldii gizli bir yer. Celine bizi ger
ek olduuna, tek otantik kii olduuna inandrr. Bizi aramaya
geldii gecenin sonunda gml olan bizlerse, bize gecenin sonu
nu gsterebilmek iin baka bir yerde (yazda) konumlandn
unutarak onu izlemeye hazrzdr. Oyuncu mu kurban m? Ne biri
ne dieri ya da kendi hilesine inanan gerek bir yazarn olmas
gerektii gibi her ikisi de. Celine lmn, dehetin varlk olduu
na inanr. Ama aniden ve sessiz sedasz bir ekilde acsnn sessiz
yaras bir szck hilesiyle, kendisinin deyiiyle en az znt, ac
alay ve imkansz yarn kadar yumuak ve sevgi ve en kahkaha
dolu "ebedi kk glnle"1 evrelenir. Sevgili irenciniz bile bir
kukla oyunudur ve periler alemi bir baka zamana kalacaktr...
Haz almak iin ar bir edebi slupla, fiili, anlamlar ya da iten ele
alnan aknl bileyeceksiniz... Geriye yalnzca notasz ezgi kalmtr... lme tapma bile artk yok olmutur... nokta ... Hibir
eyden bile deil ya da ondan daha fazlas. .. Baka bir ey... Btnn, Hibir eyin slupta eritilmesi. Byk harfle yazlan nsan
da konumlanmak iin deil, i ie gemi dili ve bedeni, zgl
olduu kadar snrsz olan bir gecenin sonunda, senin tek, tikel,
dokunulmaz, geimsiz ve itibarsz olduu iki-aradalk hallerini,
olmama-hallerini, ne zne ne de nesne hallerini birletirmek iin
varlk kazanan Fiile gsterilen en derin sayg.
Celine okumas bizi yerle bir olmu savunma mekanizmalar
mzn bir hisar grnm altnda yzlm bir deri gibi serim
lendii znelliimizin en krlgan olduu yerde ele geirir: Ne
ierisi re de dars vardr, yaralayan dars tiksinti uyandran
ieriye dnmtr, sava rmeyle yan yana gitmektedir, ayn
anda toplumsal ve ailesel katlk, bu sahte maske, masum bir ku
surun saygn tiksintisinde yerle bir olur. Snrlarn, kaymalarn,
krlgan ve karmak kimliklerin evreni, znenin ve nesnelerinin
oradan oraya savruluu, korkular ve mcadeleler, irenlikler ve
lirizmler. Toplumsaln ve asosyalliin, ailevi olann ve sulunun,
diilin ve erilin, efkatin ve katletmenin kavanda.
Baka gk kubbeler ve korumalar eliinde -murdarla, irenle
ve gnahla birlikte- katettiimiz yerler. Gnmz okuru asn
dan bu yerlerin Celine'de yukarda ele aldmz ve hepsi arkeolo1 . L.-F. Celine, Voyage au bout de la nuit, s. 2 1 4.
169

jik nitelikte olan anlardan daha dokunakl bir hal almasnn


nedeni, baka alarda ve kltrlerde irenci snrlayan ya da hat
ta irence varlk kazandran ideal ya da yasaklayc nitelikteki yar
glayan kertenin Celine'deki krlganldr kukusuz. Bu kerte,
Celine'le birlikte mulaklar, ker, rr ve paralanr: Ele gel
mez, sama, hatta aptal olan ama srekliliini koruyan yanlsa
ma ... Ne kutsallk ne de ahlak olan bu kerte, gecenin her eye
ramen yazlabilmesi iin onun glgesinde ve dehetinde varl
n srdrmeye devam eden damgadr. Paralanm, arplm
ama yine de parlakln koruyan anlamn kertesi: Bir Edebiyat.
Bu kerte devrimci bir kar k deildir. Devrimci kar k
yeni bir ahlaka, snfa, insanla inanmay gerektirir. Ne de kuku
cu phedir! Eninde sonunda bu phe, ilerlemenin kaplarn
ak tutan bir eletiriciliin z-tatmininde kendini avutur. . . Ama
bu kerte, tahrip eden, hatta anarik bir i patlamaya denk den
karamsar bir d patlamadr. patlamann anarik olduunu, yaz
dzenledii, kurallara balad ve yasalatrd iin edebiyatta
mutlak bir anari olmad kouluyla sylebiliriz. Ne? Hibir ey
mi? Hangi nesne? ren mi [ab-ject] ?
Kusur mu? Komedi mi? Sapknlk m? Bundan daha iyisi. An
lam arzulama, anlamn sourulmas, yutulmas, hazmedilmesi,
dar atlmas. Fiilin gc ve gnah. Tanrsz, Celine'ci senfoni
nin oksesliliine ikin kiinin dnda bir bakas olmakszn: Bir
mzik, bir rl, bir dantel... En kesin ve en emin hazz garanti
leyen, en istikrarl ve en arkaik (doal olarak) nefret nesnelerini
kendisi iin de yaratabilme kouluyla ayakta durabilen ve yazla
bilen irencin yaratt bir ba dnmesi.
Nazizmin ikircikli ve alayl bir ekilde tasvip edilmesi akla
namaz. Bu tasvip bir i zorunluluk olarak, ikin bir denge olarak,
bir kimlik, grup, proje ve anlam ihtiyac olarak btnlk kazanr:
Bylece de bu tasvip, bir yandan nesnelerinin ve dilinin yaratt
ba dnmesinde boulan bir ben ile -bu beni varlk haline getiren
desteklenemez, savunulamaz ve ken- zdeletiren yasak ara
sndaki nesnel ve yanlsamal uzlamay kristalletirir. Nefret dolu
ve yaamn sonuna kadar sren bylenme ve karnca yuvas gibi
kaynayan sayfalar yergilerle esriten ilksel Yahudi kartl rast
lant eseri ortaya kmamtr. Bylenme ve Yahudi kartl, en
arkaik ayrmlara kadar inen, anlam ve hayat gvence altna alan
1 70

ayrmlarn zerine kprler atan bu edebiyattaki kimlik zn


mesini nler. Celine'in Yahudi kartl, tpk dierlerinin politik
angajman gibi, -aslnda zneyi meru bir toplumsal yanlsama
nn iine iten her trl politik angajman gibi- bir korunaktr.
Bunu bir lgnlk olarak niteleyebiliriz ama bu toplumsal alm
n ve eitli rasyonelletirilme biimlerini bildiimiz bir lgnlk
tr. Bu lgnlk, kelimenin tam anlamnda deli haline gelmeyi
engeller; nk edebiyatn temsil ettii benzerin [ identique] bu
katedilmesini tehdit eden sama znty geciktirir.
Toplumsal zorlamayla ve bir ekilde de nefretle2 varlk kaza
nan gereki roman, destan olarak, ayn zamanda da mzik, dans,
his ve sessizlikle rl notalar olarak da niteleyebileceimiz
Celine'in yaptlar (ok sk tekrarland gibi) kt bir ebedi tr
dr. Kukusuz bu yaptlar, klasik, pikaresk* ya da balangta bi
yografik olan ( Voyage au bout de la nuit, Mort a credit [Gecenin
Sonuna Yolculuk, Taksitle lm] ) anlatlara benzeyen ve Guignol's
Band [Guignol'un Topluluu] ve Le Pont de Londres'un [Londra
Kprs] karnavalndan geerek Nord [Kuzey] ve Rigodon'da
paralanan ve okseslilik kazanan anlatnn kvrmlarn izleyerek
okuyabiliriz. Gelgelelim daha tikel olarak Celine'e zg olan, an
latnn Gecenin Sonuna Yolculuk'tan Rigodon'a rlplak kalan,
gitgide sertleen, kesinlik kazanan, acmaszl batan karmaya
tercih eden ama srekli ayn aray saplant haline getiren slupta
boulmasdr: Mahrem sinire dokunmak, duyguyu konuma ara
clyla ele geirmek, yazly szl hale, yani ada, hzl ve
edepsiz hale getirmek. Bu edebiyat bir mcadeleyse eer, bu, an
latnn yaratt Oedipusu zdelemelerle deil, daha derin,
uzak ve riskli dallarla kazanlan bir mcadeledir. Szck hazine
sini ve szdizimini etkileyen bu dallar, Celine'in deneyimini ro
mancnn gereksiliine [ vraisemblable] deil, airin insanlk
dlna yaklatrr. Dile dorudan doruya bal, dolaysyla en
radikal olan ve kullanlan dilin [langage] temsil ettii insanln
en nihai gvencesine dokunan insanlk dlk. Bu insanlk dlk,
iinde Lautreamont'u ya da Artaud'yu okuyacamz bir karamsar
edebiyat soyktnn ele aldna benzer, tm lirik gelenee
kar olan ve kendisine uygun den izlekleri bulur. Dehet, lm,
2. "Lettre a Hindus", 29 Mays 1 947, L 'Herne, (notlarn hepsinin yeni basm, say 3
ve 5), s. 1 13.
* Marjinallerin servenlerini konu alan edebi tr. (.n.)
171

delilik, sefahat, kanun kaaklar, sava, diil tehdit, akn korkun


zevkleri, tiksinti ve korku bu izlekler arasnda yer alr.
Grne baklrsa bunlar, Celine'de ele alacamz izlekleri
oluturmaktadr. Ama izleksel bir okuma yapmayacaz, bunun
bir nedeni izleklerin kendi nitelikleriyse, dier nedeni zellikle de
bu izleklerin Celine' de tiksinti ile gl, kyamet ile karnaval ara
snda en azndan ikili konumlara sahip olmasdr.
Her kurgusal izlek doas gerei biricik gsterilene kar bir
meydan okumadr. nk her kurgusal izlek okdeerli [polyva
lent] bir gsterilendir, "kendi kendisi olmann yaratt bir akn
lktr" (G. Bataille). Kukusuz bunun nedeni, kurgusal izlei
besleyen fantezilerin, u imkansz yuvaya, u akl almaz "kken"e,
sahnelerin sahnesine, ilkel denilen sahneye ynelmeleridir.3 Ayr
ca Bahtin, (rnein Dostoyevski'nin romanlar gibi)4 karnavalesk
gelenein iinde yer alan bir romandaki her szn, szcn ya
da szcenin temel diyalojizmini, yani isel ift anlamlln orta
ya karmtr. Celine, bir var olma biimi olan bu teknii son ker
tesine ulatrr.
Celine'in kaleme
ald Hamburg'un
bombalanmasnn trajiin doruk noktas ya da insanln en m
nasebetsiz alay olup olmadn syleyebilir miyiz? Titus van
Claben'deki sefahat-katletme-yangn, insanln bir deheti midir
yoksa az ok neeli birka aka dknnn akl almaz bir fars
mdr? Celine yukars ile aay, yce ile irenci iftletirmeyi
bilen karnavaln anlamsal ikircikliklerine kyametin acmasz ezi
ini ekler. kinci Dnya Sava'nn tam ortasndaki insanlktan
duyulan tiksinti, dnyann sonundan alnan bir zevk biimine
brnr; bu tiksintinin zevke dnmesinin politik hibir yan
yoktur. Celine'in evreninde, ortaa karnavalnn aslnda zgr
lk olan Tanr'sndan ya da Dostoyevski gibi bu Tanr'nn de
vamclar olan inanl kiilerden daha ziyade bir hkmn gzle
grlmez klc hkm srer. Var olmayan bir Tanr'nn gzle g
rlmeyen klc; ne aknlk ne nsan, yerin dnda byk harfli
olan hibir ey . .. "Yerden baka hibir ey olmayacaktr,"
(Mallarme). Belki de bir kerte bile deil, bir mesafe olan tzenin
klc. Hem deheti var eden hem de bu dehetten bizi uzaklat3. Bkz. J. Kristeva, Polylogue, Ed. du Seuil, 1977, s. 107- 1 36.
4. Bkz. M. Bakhtine, La Poetique de Dostoi'evski, Ed. du Seuil, 1 970 ve L 'CEuvre de Fr.
Rabelais et la culture populaire au Moyen Age et sous la Renaissance, Gallimard,
1970.
172

ran, bizi rkntyle sarp sarmayalan ve bu rkml dil [lan


gage] haline getiren, kaan ve delen bir kaleme, bir dantele,
hnere, bir gle ve lm notasna dntren bir ideal, bir st
ben ve bir uzaklama [detachement] ...
. . . Gerekten komik olmak iin birazcktan dahafazla l olmak gerekir!
te! Sizi uzaklatrm olmalar gerekir.5
Yazk ki ben itkilerin ve yaamn uzandaym; ne bir hazcym ne de bir
duygusal. Yapc-lgnlmda, "uzam", ciddiyim ve klasiim -Belki
de bu yolla byklerin katna yaklayorum- ama hepsi bu ..6
.

5. Entretiens avec le professeur Y. , Gallimard, 1 954, s. 67.


6. "Lettre a Hindus", 3 1 Mart 1 948, L 'Herne, s. 133.
173

Ac/Dehet

Hem Dehet hem de ehvet karsnda


bakiriz.
Gecenin Sonuna Yolculuk

ANLATI - ACININ GZLENME YER

Celine yazlarnda ve syleilerinde, "balangta duygu vard"


deyiini sk sk yineler. Ama onu okuduumuzda, balangta hu
zursuzluun olduu kansna kaplrz.
znenin yeri olarak ac. znenin zne haline geldii, kaostan
farkllat yer. erisi ile dars, ben ile teki arasnda varlna
dayanlmaz kor halindeki snr. lk ve geici el koyma: "Ac", "kor
ku" gibi anlamn duyulara, "mahrem"in "sinirler"e doru kayd
doruu hedefleyen nihai szckler. Huzursuzluk olarak varlk.
Celine' in anlats bir ac ve dehet anlatsdr; bunun nedeni ac
ve dehet gibi "izlekler"in bu anlatda yer almas deil, anlatsal
konumun mahrem yann acnn ve kamusal yzn dehetin
oluturduu irenci katetme zorunluluunun denetimi altnda
bulunmasdr.
1 79

"Rus biimcilii"nin ve psikanaliz koltuunda dile getirilen sa


ysz biyografinin ardndan bunun farkna varmaya balyoruz:
Aslnda anlat, konuan varl, arzularyla bu arzularnn yasak
lanmas arasnda bir yere, baka bir deyile Oedipus geninin
iine yerletirmeye ynelik szdizim yetisinden sonra en gelikin
giriimdir.
Ancak anlatsal yapnn srekli paralanma riskiyle kar kar
ya kalan incecik bir katman olduunu duymak iin, XX. yzy
ln konusu "iren" olan (kyamet ve karnaval edebiyatnn yerini
alan) edebiyatn beklemek gerekecekti. nk anlat konusu edi
len kimlik, btnln koruyamadnda, zne/nesne arasnda
ki snr sarsldnda ve hatta ierisi ile dars arasndaki snr
belirsizletiinde, ilk sorgulanan ey anlatdr. Anlat devam bile
etse, yap deitirir: dzizgisellii paralanr, kopuk kopuk, mu
ammalar, kestirmeler, yarda kesilmeler, birbirine karmalar, ko
pular halinde geliir... Daha ileriki bir aamada yazarn ve yazar
desteklemesi gereken ortamn tahamml edilemez kimlii artk
anlat konusu edilmeyip, en u noktasna ulam slupsal bir yo
unlukla (iddetin, mstehcenliin ya da metni iirselletiren bir
retoriin dili) lk atar ya da kendini betimler. Anlat izlek-lk
karsnda geri adm atar. Bu izlek-lk, irenlik olarak adlan
drdmz bir snr-znelliin korlam halleriyle rtme eili
mi gsterdiinde, acnn-dehetin izlei-l olarak belirir.
Baka bir deyile ac-dehet izlei, anlatsal bir temsilin iindeki
irenlik hallerinin en temel iaretidir. renliin snrlarnda
daha da ileriye gitmek istediimizde, karmzda ne anlat ne de
izlek buluruz; szdiziminin ve sz daarcnn deitirilmesiyle
-iirin iddeti ve sessizlik- yz yze geliriz.
"ASKIYA ALINMI RME...

"

Her ey Gecenin Sonuna Yolculuk'ta zaten mevcuttur: ac, deh


et, lm, paylalan ac alay, iren, korku... Ben ile bir tekisi
(hibir ey ile her ey) arasndaki tuhaf bir paralanmln sz
ald u dipsiz kuyu. Ayrca Bardamu ve Arthur gibi konum de
itiren bu bitmek bilmez senteze ve sonsuz yolculua sancl bir
varlk kazandran iki arlk: Kyamet ve karnaval arasnda yer
alan bir anlat.
1 80

te byle balad. Ben hibir ey sylemedim. Hibir ey. Beni Arthur


Ganate konuturdu. 1
O akam, her ey bana aitti, yalnzca bana. Nihayet ayn, kyn ve mt
hi bir korkunun sahibiydim.2
Her zaman insanlardan ve yalnzca onlardan korkmak gerekir.3
[Generalin Albaya mektuplarnn] hibirinde bu irenlie derhal son
verme emri yok muydu, yahu? Yukardakiler bu ite bir hata olduunu
sylemiyorlar myd ona? Tiksinti verici bir hata?4

Kukusuz, savan acmaszlklar bu korkunun gerek nedeni


olarak gsterilir. Ama korkunun neredeyse mistik bir biim kaza
nan srekli mevcudiyeti, korkuyu politik ve hatta (korkunun bas
kdan kaynaklanaca) toplumsal konjonktrden bir baka dzeye
tar. Korku insanlk emaresine dnr, yani sevgi ars haline
gelir.
zellikle de size yaatlan korkular yznden bir kez her eyden phe
lenmeye baladktan sonra uykuya dalmann kolay olduuna inanma
mak gerekir.5
Onlar, bu pisliklerin hepsini korkutan ve gecenin sonunda olmas gere
ken eyi eninde sonunda kesinlikle bulacaksn . .. 6
Olaanst bir gven duygusu korkak varlklarda sevginin yerini tutar.7

Ayrca:
Lola, korku tedavi edilmez.8

Ve:
Eer bu dnyann iindeyseniz, yaplacak en iyi ey, yle deil mi, bura
dan ekip gitmektir? Deli olsanz da olmasanz da, korksanz da kork
masanz da. 9
1. Voyage au bout de la nuit, s.l 1. [Alntlarn evirisinde romann Trke evirisin
den de yararlanlmtr. Bkz. Gecenin Sonuna Yolculuk, ev. Yiit Bener, YKY,
2002.)
2. A.g.y., s.40.
3. A.g.y., s.19.
4. A.g.y., s.18. (Altn biz izdik)
5. A.g.y., s.200.
6. A.g.y., s.219.
7. A.g.y., s.227.
8. A.g.y., s. 65.
9. A.g.y., s. 61
181

Ya da:
Korkuyla kark zntden baka bir ey olmayan anne:
... Bu znt sanki onu korkutuyor gibiydi; anlayamad korkun ey
lerle doluydu. 10

Son olarak, zaman gemi sanatn u beklenilen tanm;


Celine'in, sanatn hakikatinin itiraf edilmemi korku olduunu
syleyebilmek iin uzaklat sanat tanm:
Yeryzndeki mutluluk, zevk iinde zevkle lmek olabilir. Gerisi hibir
eydir, itiraf etmeye cesaret edemediimiz korkudur, sanattr.

Balangta beni korkunun iinde var eden bir sava vard. Bu


ilk durumda, "ben" zayfm, rktc tehditlerin karsnda kor
ku iindeyim. Kendini savunmak m? Yalnzca artmayla, akn
deil ama mistik indirgemeyle. Mistik, Celine'in kulland bir
szcktr: Lola'nn bedeninde yolculuk, "mistik anlamda anato
mik servendir"; " [rktnz insanlarn] edimleri, sizi zayfla
tp, zaman yitirmenize neden olan o pis ekicilie sahip deildir."12
Bu, hibir te oluturmamaya ama kar karya duran, birbirleri
ni srasyla yarglayan ve nihayetinde ikisi de ayn irence indirge
nen iki terim oluturmaya dayanr. Bir yanda ise aas: teki
hakknda sarf ettiim ve beni ele geiren sylem. Doa, beden,
ierisi. Tinin, tekilerin ve grnlerin karsnda yer alan ey.
Hakikat, aann yannda yer aldndan; yapmacksz, suretsiz,
rm ve l, plak yan, rahatszlk, hastalk, dehet.
Bu dnyann hakikati lmdr.13
... O [annesi] ama yine de dii kpek kadar olamyordu, nk
beni elinden almak iin sylenen szcklere inanyordu. Oysa
dii kpek sadece hissettiklerine inanr.14
rlplak kaldnda, en sonunda insana kalan, nndeki ka
sntl ve v'1gen bir ekilde bouna kem km eden zavall bir
deri parasdr. 15
1 0 . A.g.y., s . 95.
1 1 . A.g.y., s. 55.
12. A.g.y., s. 64.
1 3. A.g.y., s. 200.
14. A.g.y., s. 94.
1 5 . A.g.y., s. 332.
1 82

Doaya benzemesi bounayd, beni doa kadar tiksindirici bu


luyordu ve bu doa ona hakaret ediyordu.16
Ve bir yazar konusundaysa:
Ebeveyn olsun ya da olmasn bir insan aslnda askya alnm bir r
meden baka bir ey deildir.17

Ama dehete ve hastala, zayfla ve dknle ilikin bu


hakikati var eden ey yine de -gl, zengin ve endielenilen
teki terimle yzlemesidir: "ki kiisinizdir."
Ancak kii eer zayfsa, ona g veren ey, en ok ekindii insanlar
hala onlara atfetme eiliminde olduu en ufak saygnlktan bile mah
rum brakmaktr. Onlar olduklar gibi grmeyi renmek gerek, hatta
her adan olduklarndan da beter olduklarn. Bu insan rahatlatr, z
grletirir ve tahmin edilenin ok tesinde bir korunma salar. nsana
ikinci bir benlik katar. Artk iki kiisinizdir."18

Bununla birlikte, merhametsiz bir savala bu byleyici yz


lemede, ikisi de ayn tarafta, yani irenlikte birlemi halde bu
lunurlar; bu durumda dil [langage] salya sme, konuma
dklamaya dnr, gecenin sonu gelmitir.
rnein szcklerin biimlendirildii ve bara bara sylendii tarz
da durakaldmzda, tmcelerimiz bu szcklerin salya smkl de
korlarnn felaketine kar direnemez. Konumaya ynelik mekanik
abamz dklamaktan daha karmak ve daha zahmetlidir.19

Yksek ile aas, benzer ile tekisi arasndaki bu eit gsterge


yznden hibir zm, hibir kurtulu yok mudur? Her eye
ramen Celine'in evreni, zaman zaman ve duygulu bir geicilikle
snrl bir darya alr. zm, tiksinti hissetmeyen ama tiksin
tiyi yalnzca tahayyl eden kadnlardr belki de. -mkansz,
mahkum edilmi ve olduka eskimi- baka bir zm de belirir
kimi zaman. Bu zm, yalnzca dea'yla yetinmeye igal eden i16. A.g.y., s. 388.
17. A.g.y., s. 4 16.
18. A.g.y., s. 64.
19. A.g.y., s. 332.
183

renmeyi garantileyen ve dengeleyen tek bir dnceyle yetinmeye


dayanr gibidir. Son zm de Celine'in kendisi iin setii yol
dur: Dehetin iinde kalmak ama dehetle araya ufack ve sonsuz,
Celine asndan temel tiksintinin tam merkezinden ayrlan ve
kaydeden kk bir mesafe koymak: Bir ocuk iin duyulan yce
sevgi ya da cinselliin tesinde yer alan ve cinsellie benzeyen
edebiyat-yceltme.
Snr: Kadnlar.
Kadnlar hizmeti ruhuna sahiptir. Ama belki de bu tiksinmeyi gerek
ten hissetmiyor, daha ok dlyordur; ben de kendimi byle teselli edi
yorum. Onda belki de sadece iren olduum izlenimini yaratyorum.
Bu tr eylerde kendime gre bir yeteneim vardr belki.20

Kurtarc Birlik: Bir, geici ve imkansz dnce.


Benim dncelerim kafamda daha ok kopuk kopuk dolayordu ve
tiksindirici olduka korkun bir evrenin ortasnda tm yaam boyu gu
rursuz ve titreyerek yanp snen kk mumlar gibiydiler. [ ... ] Aman
neyse, bir gn kafam Robinson gibi tek bir, ama lmden ok daha
gl mthi bir dnceyle doldurmay baarmam mmkn gibi
grnmyordu ...2 1

Nihayetindeyse utanga iki yzyle birlikte yce. Bir yandan:


Haliyle Akide soyluluun doruklarnda gezinirken hi zorlanmyordu
ve hatta kendi evinde gibi rahatt, meleklerle senli benli konuuyordu,
bu ocuk, hem de aktrmadan. Neredeyse farkna bile varmadan, uzak
tan akrabas kk bir kza ... yllar sren bir ikenceyi, kendi zavall ya
amnn bu cehennem scann tekdzeliinde yokoluunu hediye
etmiti.22

te yandan; pek ok kiinin ulaamad, Celine'inse edebi ya


am boyunca srekli ulamaya abalad mziksel yceltme:
Hibir eyi yceltemezdi, yalnzca ekip gitmek, bedenini baka bir yere
tamak istiyordu. kuruluk bir mzisyen deildi. Baryton'un sona
erdirmesi iin bir ay gibi her eyi tersine evirmesi gerekiyordu.23
20. A.g.y., s. 77.
2 1 . A.g.y., s. 489.
22. A.g.y., s. 1 59.
23. A.g.y., s. 416.
184

zntyle dolu olmak yetmez, mzii yeniden balatabilmek, daha faz


la znt aramak gerekir.24
BA DNMES HKAYELER

Gelgelelim anlatya bavurma, hem sradan ve kitlesel hem de


iletilebilir ve paylalabilir en normal yoldur. Acnn anlatlmas
biimine brnen anlat: Bangr bangr dile gelen korku, tiksinti,
irenme lklar, hikaye biiminde arda arda geldiinde sakinle
irler.
Celine acsnn zonklayan annda bir hikayeye, bir geree
benzerlie [ vraisemblance] , bir mite bavurur. Birinci Dnya Sa
va srasndaki nl bandan yaralanma hikayesi buna rnektir.
Oysa biyografi uzmanlarnn ou, Celine'in hem gazetecilerin
nnde hem de eserlerinde srarla zerinde durduu bu yaray
ar derecede abartm olduunu syler. Bataki, kulaktaki, kol
daki arlar. Ba dnmesi, uultu, vzlt, kusma. Ortaya klar
bile uyuturucuyu, epilepsiyi dndren krizler... Bunlar daha
Taksitle lm den itibaren bulmak mmkn:
'

O andan itibaren sava kulaklarmda nlamaya balad. Neredeyse yir


mi iki yl boyunca, hatta daha uzun bir sre delilik peimi brakmad.
ekiciydi. Binlerce grlty denedi, mthi grlt patrt kard
ama ben ondan daha abuk delirdim, onu siktim, "sonunda" ona sahip
oldum. [ ... ] Benim en byk rakibim mzik, kulamn derinliinde s
km, harap oluyor... Bu yzden can ekiip duruyor. .. [ . . . ] Ben evrenin
orglarym ... Her zaman hemen her eyi sundum, et, tin ve nefes ... Ge
nellikle bitkin grnyorum. Fikirler sendeliyor ve tepiniyorlar. Fikir
lerle uyuamyorum. Tufann operasn besteliyorum. [ .. . ] eytani garn
efiyim [ ... ] Kulaklarmdaki cehennemin kaps nemsiz bir atomdan
baka bir ey deil.25

Ac burada kendi szcn -"delilik"- dile getirir ama ze


rinde fazla durmaz, nk bu atk deerin bys olan edebiyat,
bedeni ve zellikle de hasta bedeni anlamdan ve mesafeden olu
mu bir teye tar. Anlatnn tesinde, ba dnmesi dilini bulur.
Bu dil, szcklerin nefesi ve tmcelerin ritmi olarak mziktir.
Mzik, annenin ve lmn sesinin bzp kald hayali bir ra
kibin metaforu deildir yalnzca:
24. A.g.y., s. 489.
25. Mort a credit,

s.

525-526.
1 85

Hanma sunulmas gereken, hikayelerle ilenmi gzel bir kefendir.2

Bunun aksine anlat, hep Hanm'a -anlatnn byleyen ve i


ren nesnesine- odaklanr.
Ayrca, annenin balatt ve edebiyatn en tiksinti verici sah
nelerinden biri olan irenme ya da kusma sahnelerinden biri, fr
tnal Man Denizi'nde patlak verir. Burada, mzik halinde
ykselen, vzldayan acnn uzandayz. Tersine dnm, bar
saklarn derinliine gnderilmi beden, aza km barsaklar,
birbirine karm besin ve dk, baygnlk, dehet ve aclar.
Annem, yokuta ylp kalacak. . . Kendini hepten yeniden kusuyor... Bir
havu, bir ya paras ve bir barbunya balnn kuyruu azna geldi ..."
Sifondan akan suda bouluyoruz! Lamn iinde bu suyla eziliyoruz .. .
Srekli horluyorlar... l mym deil miyim bilmiyorum."

Tm "fantezilerin" tesinde -Celine iin- nemli olan eye


yaklamak istercesine kustuunun iinde debelenen bir insanl
n hayvaniliiyle kendini davurmas: iddet, kan, lm. Belki
de insan "doa"s, "akla uygun"un, "medeni insan"n, "yce"nin
teki yz, Bosch ya da en karamsar haliyle Goya' da bile bylesi
ne bir acmaszlk ve bylesine az bir hogr, yanlsama ya da
umutla ortaya serilmemitir. Tanrsz bir cehennemin deheti:
nk hibir kurtulu umudu, hibir iyimserlik -isterse bu h
manist bir iyimserlik olsun- ufukta belirmediinde, hkm zaten
verilmitir ve mmkn bir balanma yoktur, sz konusu olan
edebiyatn neeli hkmdr.
Londra Kprs de ierinin acs anlamna gelen ve bu kez eril
dzeyde (General Entrayes* Gecenin Sonuna Yolculuk'tan beri
mevcuttur) konumlandrlm barsaklarla giriilen bu sava a
sndan olduka aklaycdr.
Bu bir ba dnmesi! ... Bir baygnlk! ... Ateten yanyorum! . . . Oturuyorum! ... Gzlerimi skca kapatyorum. . . Hala gryorum... krmz ve
beyaz ... Albay Entrayes! ... zengilerinin stnde ayakta!... Buna hatra
26. A.g.y., s. 526.
27. A.g.y., s. 6 1 1 .
28. A.g.y., s . 613.
* Karn, barsaklar vs anlamna gelen Entrailles szcne gnderme yaplyor.
(.n.)
1 86

gsterisi derler! . . . Yeniden savataym!. .. kahretsin o halde! . . . Yeniden


bir kahramanm ... O da! . .. Hatra gzel ey!. .. Birden divana uzandm ...
Kriz geiriyorum! Entrayes', sevgili albaym yeniden gryorum!. . . O
bir deli deildi! ... zengilerin stnde ayaktayd!. .. Mcadele halinde ...
havada!... gnete frlayan kl.29

Sinirleri harap Freud'luk birinin hatralarnn mizah ve slup


sayesinde modern edebiyatn en i, en dobra sayfalarndan biri
ne dnt, aslnda Schreberci ac.
ACI VE ARZU: BR GER ZEKALILIK

Bu acnn muzaffer bir yan yoktur; bir od deildir: yalnzca


budalala yol aar. Geri zekallk Celine' de srekliini koruyan,
"mahrem" den kaynaklanan fiziki ve psiik acnn cinsel taknlk
la birletii bir noktadr. Bu nedenle de itkilerin rlplak ortaya
serilmesinde ne pornografik, ne ekici ne de tahrik edici bir ey
vardr. Arzunun itkide ya da duyguda batp yok olduu, temsille
rin bulanklat, anlamlandrmalarn belirginsizletii bu ka
ramsar boyutuyla ele alnan cinsellik, bir sarholuktur, budala
acy tanmlamak iin kullanlan baka bir szcktr.
Snra neredeyse dayanmtm . . . [ ... ] ! ... Ksack bir mesafe kalmt! ...
Artk halsinasyonlar grmek istemiyordum ... Bunun beni ne hale sok
tuunu biliyordum... Artk bu konuda deneyimliydim . . . birazck alko
ln ardndan ... sadece bir kadeh yeterliydi ve sonra birazck tartma. . .
bana kar kan birisi. . . hemen kplere biniyordum . . . yaplacak bir ey
yoktu! . .. Hep kafamn yznden byle oluyordu, re karlma rapo
rumda yazlyd bu!...30
Tm aclar beni buluyor. . . beni batan aa katediyorlar! ... aln, kollar,
kulaklar... stme stme gelen trenlerin sesini duyuyorum! ... beynim
de slk alyor, kafam iiriyorlar!. .. Artk bir ey bilmek istemiyorum,
boktan ey! . . . Pes ediyorum ... Trabzana tutunuyorum. . . Birazck ba
dnmesi. . . nnde tir tir titriyorum ... Ne korku!... Ne duygu ama! . . .
Beni birazck olsun seviyor m u acaba? . . . Kendime hep bunu soruyo
rum ... Onun yanndayken bu soruyu yineleyip duruyorum. . . Ne kadar
da heyecanlanyorum! ... Ayaklarm nereye koyacam bilemiyorum! ...
Sendeleyip duruyorum ... nm bile gremiyorum ... ne engelleri... ne
insanlar ne de kaldrmlar ... her eye taklyorum, arpyorum ... kendi29. Le Pont de Londres, (Guignol's Band, II), Gallimard, 1964, s. 137. Bu kitaba ya
plan gndermeler "Folio" basksndan alnmtr.
30. A.g.y., s. 335.
1 87

mi toparlyorum, mevcudiyetinin yaratt esrime ve periler alemi iin


deyim. . [ . . . ] Ne ayaklarn tekmelediim, beni bunaltan askeri, ne de
beni sarsan . . . , hayal dnyamda beni rahatsz eden srcy gzm
goruyor...3 1
.

SIRADANLAMI ESKATOLOJ

Acy ve cinsellii birbirine balayan ba dnmesinin no man 's


land ini rmeden ya da dklamadan duyulan tiksinti izler.
Celine acy ya da aptall anlatrken kulland mesafeli ve sarih
bir doallk tayan betimleme tarzn rmeyi ve dklamay
dile getirirken de kullanr. Bunda Celine'in tp doktoru olmasnn
bir rol oynad dnlebilir. Yine de Celine'in betimlemelerin
de, irenme karsnda buz gibi bir nee ve irenmeye mesafeli bir
duru olduunun altn izmek gerekir. Bu nee ve mesafelilik (sa
do-mazoist) bir sapknlktan daha ziyade hem hisardaki (bkz. s.
65-67) acl bir yaamn kimi anlarn hem de temel dinlerin en
"snrda yer alan" ritellerini dndrr.
Celine'in edebiyat sanki anlamlamann [signifiance] bu "ta
mamen tekisi"yle yzlemeden baka bir eye izin veremez; san
ki hem bu "tamamen teki"den uzaklamak hem de ondan
beslenmek iin bu "tamamen teki"yi hepten teki olarak var et
mekten baka bir ey yapamaz; sanki murdarlk, tiksinme ve g
nah dinlerini akla getiren bu yzlemeden baka bir eyden
doamaz gibidir. Bu dispozitifin etkisi altnda dalan anlatnn
salt biyografik ve mantksal sreklilii, bu bylenme adackla
ryla paralanm ve noktalama iaretleriyle kesilmitir: Delik de
ik olan ey, i tutarllna irenmenin srekliliiyle kavuur.
ster bahtsz babann okuldaki baarnn teki yz olarak ke
fettii32 dklamann anmsatlmas biimini alsn, isterse
Ferdinand'n eril mi diil mi olduunu sorma gereksinimi duy
mayaca bir bedenin iine ynelik ilginin oluup sabitlendii
anal kirlilik biimini alsn bu saplant, rmeye gnderme yapar.
'

Km hala doru drst silmiyordum. . . geciken bir tokada hep hakkm


vard. .. Saknmak iin acele ediyordum .. . Geldiini duymak iin tuvaletin kapsn ak brakyordum ... ki frtna arasnda kalm ku gibi ya
pyordum kakam! . . 33
.

3 1 . A.g.y., s. 1 37- 1 38.


32. Mart a credit, s. 622.
33. A.g.y., s. 555.
1 88

rme: karmn, yaama lm bulamasnn, douun ve


sonun ayrcalkl yeridir. rmenin zirvesine, belki de bilgin
Courtial des Pereires'in et kurtuklaryla rm toprak hakkn
daki kyametimsi betimlenmesinde ularz. Genitron kaifinin,
yaam srekli klmaktan uzak olan bilimsel deneyimleri, bir yi
yecei, patatesleri akl almaz bir kokuya ("kadavra ya da p atates")
dntrmekten, talar bile kokutmaktan baka bir ie yaramaz
lar:
rm bir lden daha fazlas. Tamam! tamam! tin fermantasyon ya
pyor! [ ... ] Pis herif, sana sylememi ister misin? ster misin ha? ben
sana bunu syleyeceim ... bu dayanlmas gereken her eydir! . .34
.

Bununla birlikte, irenmenin ve bylenmenin en st dzeyde


younlamasna olanak tanyan kadavradr. Celine'in tm anlat
lar bir katliam ya da lm alan zerinde younlar. Birinci
Dnya Sava ile balayan Gecenin Sonuna Yolculuk buna iaret
etmekle yetinmiken, kinci Dnya Sava'nn yakp ykt bir
Avrupa'y kateden Rigodon ve Kuzey bunu doruk noktasna ula
trr. Katliamlarn efendisi olan modern a kukusuz katliamlar
la doludur. Celine ise modern zamanlarn katliamlarnn en nl
hiperrealistidir. Bylesine korkun betimlemeler ieriyor olmas
na ramen, sava hakknda yaplm bir rportaj sz konusu de
ildir. Celine'in peine dt, kovalad ve sergiledii,
etimizdeki lm sevgisi, kadavra karsndaki esrimedir; oldu
um ama asla ulaamayacam tekidir; ehvet asndan teki
cinsle iletiime giremediim gibi kendisiyle de iletiime giremedi
im ama beni ele geiren, beni aan ve beni kimliimin kararla
trlamaz bir eye dnt noktaya tayan dehettir. Taksitle
l m n son sahnelerinden birinde, lm karsnda hissedilen
zevk hakknda ba dndrc, kyarnetimsi ve tuhaf bir anlatyla
karlarz. Deliye dnm Papaz, Fleury Courtial'in cesedini
paralara ayrr:
'

Parmaklarn yaraya daldrr... ki elini birden ete sokar... Tm deliklere


dalar... Alm yaralarn kenarlarn ... akcierleri paralar! Eeler! ... i
ne dalar... Yumruu kemiklere ular! Kemikler krlr... Sarsar... Sanki
bir tuzaktaym gibi mcadele eder... Geberen bir tr uval sanki!. .. Su
34. A.g.y., s. 1 009- 10 10.
189

fkrr! her tarafa srar! Beyinle ve kanla dolar her yan!. .. Tm bunlar
etrafa yaylr.35
ETMZDEK, MZDEK KATLAM

Celine'in edebiyat gecesine ve en nihai aracna acnn en yce


yeri olarak lmde, lme yol aan saldrganlkta ve lme gt
ren savata ular. renmenin etrafn katliam evreler, katliam
dizginleyense irenmedir.
nsanlarn gkyzn ve yeryzn yakp ykmak iin sarho olmaya
ihtiyalar yoktur! Katliam insanlarn iine ilemitir. Bu, insanlarn
kendilerini hie indirgemeye giritikleri andan bu yana srdrdkleri
harika bir eydir. Kt mteriler, cinayet tohumlar hilikten baka bir
ey dnmyorlar! Her yerde kan gryorlar. Israr etmemeli, bu iirle
rin sonu olacak!. .. 36

Kesinlikle bir son ama Celine'in metinlerinin sonu deil, tam


aksine.
Katliam teebbslerini, ard arkas kesilmez cinayetleri hatrla
yalm: ( Yolculuk 'ta) yal Henrouille'un ve Ferdinand'n ... teeb
bsleri. "Bilimsel" deneyimin yasl bir karnavalda olduu gibi,
bistrolarn, sefahat alemlerinin, metrolarn yaratt lm riskiyle
ve onlarn katledici iddetleriyle i ie getii Londra Kprs'nde
srekli lmle burun buruna gelmeler.. . Guignol'un Toplulu
u'ndaki Titus'un hrltlarn hatrlayalm: Titus'un iki kadn be
deni arasnda (mterinin ve hizmetinin) rpnan lm
eiindeki bedeninin etrafndaki korkun uultular, cinayete d
nm imkansz bir sefahatn iaretleri.
pekler iinde yatyor! Pislikleriyle... kusmuklaryla dolu ... hala glu glulayp duruyor!. .. Gzleri dnp duruyor... donup kalyor... allak bullak
oluyorlar... Ah! Baklamayacak kadar korkun! . .. ve ardndan puf!. ..
Kpkrmzlayor!... Bir saniye nce sop solgun olan o... Boazndaki
pislikleri grltyle karyor... az dolusu... abalyor.37

Hastalnn, astmnn bir doruk noktas.


35. A.g.y., s. 1 055.
36. Le Pont de Londres, s. 406.
37. Guignol's Band, 1. Gallimard, 1 952, s. 1 50.
1 90

Sayrla yakalandnda, ne panik! . .. gzlerini! ... onu sarp sarmayalan


deheti grmek gerek!...38

Kyametimsi katletme sahnesi doruk noktasna uyuturucu se


fahat alemiyle ya da yangn sekansndaki gibi Korkunla i ie
getiinde ular ( Guignol'un Topluluu).
Byk bir sava sahnesi gryorum! Bu, bir vizyon! ... bir sinema! ... Ah,
bu hi de sradan bir ey olmayacak!... trajedinin stndeki karanlkta...
onlarn hepsini yiyen bir ejderha var... onlarn klarn, barsaklarn,
karacierini karp yiyor [ ... ] Bu hdn burun deliklerini kesece
im! ... bneleri sevmem! ... Onun organlarn kesmi olsaydm! ... ah bu
inanlmaz olurdu! Bunu dnyorum! ... Dnyorum! ...39

Ardndan, her ey kusmukta, nihai yiyecekmi gibi, dknn


yeniden yenilmesi gibi yutulan parada yok olup gitmeden nce ve
Claben'in Boro ve Aclarn Celine'i tarafndan ldrlmesinin ar
dndan tam da kyametimsi olan atein her eyi yakp kl etme
sinden nce, katletme vizyonu yceleir, katledici kyamet lirik
yann davurur:
... her ey dnyann etrafnda dnyor... dnme dolapta olduu gibi... su
lambas... ieride bir eyler gryorum... elenkler gryorum ... iekler gryorum! ... Fulyalar gryorum [ . . . ] Bunu Boro'ya syledim! ...
Bana geiriyor... Delphine ile yal adamn ortasnda!. .. Orada byk
yatakta pisliklerine devam ediyorlar! . .. Sonunda irendiriyorlar beni! ...
tekisi parasnn tamamn yuttu! ... midesi bulanmaz onun!. .. Para ke
sesinin tamamn yuttu! ... Mutlu grnyor...

ACILARIN FERDINAND'I: BR KATL

Aclarn Ferdinand', yani romanda birinci tekil ahs olarak


sz alan kii katliam gerekletirenlerden biridir. Guignol'un
Topluluu'nda kendi ikencecisi Matthew'u metronun altna it
mekte aceleci davranan hep odur, "Ben"dir. Katleden-katledilen
turnikesini sarsntya uratan bu sahne, nceki sekanstaki katlet
meye ilikin kahince temsili katletme hareketinin daha dinamik
bir radyografisine dntrr. lm itkisinin hkm srd
38. A.g.y., s. 1 72.
39. A.g.y., s. 190- 1 93.
40. A.g.y., s. 198.
191

hakiki bir yeralt krall, Danteci cehennemin Celine'deki dengi


olan metronun barsaklarnda doal mekanna kavuur. Katlet
me, pisliin iinde debelenen, dnen varln gizli ikizidir.
Kanm dondu! . . . Nefes bile almyorum! ... Kmldamyorum bile!... Hip
notize olmu gibiyim... Bana bakyor! . .. Ben de ona bakyorum! Aman!
yine de dnyorum! Kafam u an ok net!. .. te bacaksz!. .. tam kar
mda!. . . te o [ ... ] Tek bana hazrlanyor! . .. dncem ... younlayo
rum... younlayorum... Tek kelime etmiyorum.. . soukkanl bir
ekilde ... [ .. . ] Trenin yaklat duyuluyor, geliyor, oradaki karanlkta,
delikte, samda imdi ... Tamam! . .. Tamam! . .. Nihayet! . .. Tren geliyor!. ..
Acayip homurdanyor, patrt grlt yapyor, abartl abartl bar
yor... yi! yi! yi! imdi yaknda... Matthew'a tam karsnda durmu
bakyorum ... [ ... ] Cump! Kmn bir darbesiyle onu aa attm! Bacak
sz! havada imdi! ... Grleme arpp, stten geiyor!41
KNC DNYA SAVAI

Bununla birlikte Celine'deki saldrganln ve lmn kyame


timsi grlemesi bir Goya'nn ya da bir Bosch'un younluuna sa
vata ular. Yolculuk 'ta tiksindiren ama hzlca katedilen bir sava,
Londra Kprs'nde ve Guignol'un Topluluu'nda korkun ve kar
navalms bir sava.
Ben bir katilim! Msy Binba! On kii ldrdm! ... Yz kii ldrdm! ... Binlerce kii ldrdm! . .. Gelecek sefer onlarn hepsini ldre ceim! ... Msy Binba gnderin beni! . .. benim yerim cephedir!. ..
savatr! ...42

Celine'in eserlerini sava olmadan dnmek imkanszdr; sa


va Celine'i yazmaya balatan eydir, hatta yazmasnn koulu gi
bidir sanki. Sava Celine'de Vita Nuova'nn domasna yol aan
Beatrice'in lmnn ya da lahi Ko m edya'nn ilk arksn yazan
Dante'nin lmden kanmasnn oynad rol oynar. kinci
Dnya Sava'nn yaratt dehetin serimlendii l olan Bir
Kaleden brne, Kuzey ve Rigodon, Celine'in bireyden topluma
srekli ele ald bu yaray daha iyi gzler nne serer. Aldatma
lardan, firarlardan, katliamlardan, bombalamalardan ve ykmlar
dan ibaret bir politika karsnda duyulan tiksintiyle ve alayla
4 1 . A.g.y., s. 241 -242.
42. A.g.y., s. 252.
1 92

ykl (ayrca Celine bu politikay benimser gibi grnr; buna


daha sonra dneceiz) toplumsal ve politik bir fresk: Bu politika
da en ykc saldrganlk, anlamsz tiksindirici boyutunu cehenne
mi bir hazda aniden davurur. Bu hazsa Tarihin iren
devindirici gcdr. Celine'in edebi uzam rmenin-bileme
nin, acnn-mziin, irenmenin-esrimenin bu byleyici doru
unda yer alr.
... gebersinler, ryp koksunlar, szp kanalizasyona yuvarlansnlar,
bunun yerine Gennevilliers'de ne yapabileceklerini soruyorlar? Vallahi!
lama! kanalizasyona! ... [ ... ] Tarihin gerek anlam... ve biz bunun neresindeyiz! buradan atlayarak!... hop! uradan! ... rigodon ... her yerde kazklar! tasviyeler canl canl alm bedenler... dumanlar tten tersine
dnm deriler... Allahn cezas mark dikizciler, her ey yeniden ba
lasn! i organlarn elle karlmas! lklar, hrltlar duyulsun, her
ulus postu sersin. . .4'

lnn oluturduu bu kyametimsi mzik hakknda, i


renlik lgnlnn grlt patrt, kokular ve kaosla birlikte kor
kun bir gzellie dnt Hamburg bombardmann
hatrlayalm:
...yeil pembe alevler halkalar halinde dans ediyordu ... ve srekli halka
lar halinde! gkyzne doru ykseliyordu! ... bu harap olmu yeil...
pembe ... krmz. . . alevler iindeki sokaklar, gerek bir enlikteymiesi
ne sert i karartc tuladan ibaret olaan hallerinde olduundan ok
daha neeli grnyorlard. .. Kaos, ayaklanma, deprem, Kyametin or
taya kt bir yangn sz konusu deilse, bu sokaklar asla neelenmeyi
baaramaz...44
Notre-Dame'n ya da drt katna yakn bir ykseklik izlenimi yarat
tn syledim .. [ .. ] k yukardan, ok yukardan, krater ukurundan
geliyordu.. ., tekrar ediyorum, gvdesi bala bulanm devasa bir Kilise
izlenimi yaratyordu... [ ... ] ... Hamburg sv fosforla yaklp yklmt. ..
Pompei'deki yanarda patlamasna benziyordu ... her ey, evler, sokaklar,
yollar ve her bir yana kouan insanlar ve hatta atlardaki martlar bile
ateler iindeydi...45
.

kinci Dnya Sava'nn yol at acnn ve katliamn bu gz


kamatrc betimlenmesinde, kutsal ve tarih, Notre-Dame ve
Pompei, anlam ve doru kendilerinin i karartc kartlarn do43. Rigodon, s. 856.
44. A.g.y., s. 8 1 7.
45. A.g.y., s. 866.
193

ururlar. Celine' e gre krlgan kltrn kadiri mutlak bu teki


cephesi insan trnn hakikatini oluturur; yazara gre bu haki
kat, anlam yokluu olarak nitelebilecek edebiyatn hareket nokta
sn oluturur. Celine'in vizyonunun kyametimsi bir vizyon
olduu; bu vizyonun, imkansz Anlamn (yinin ve Dorunun)
hakikati olarak Ktl saplant halinde getirmesi nedeniyle
mistik vurgulara sahip olduu sylenebilir. Bununla birlikte, kya
met [apocalypse] etimolojik olarak bir vizyon anlamna gelse bile,
bu szc felsefi bir hakikatin, aletheia'nn ifa edilmesinin tam
tersi eklinde anlamak daha doru olur. Yalnzca paralanm, ha
tal, ebediyen tamamlanmam ve kendini tamamlanm olarak
konumlandramayan, alevlerin iinde aka grlen ya da evren
sel ykmn lklarnda yanklanan kyametimsi varlk vardr. Bu
anlamda Celine felsefesi bir "ktl" serimlemez. Ayrca hibir
ideolojik yorum Celineci ifadan destek alamaz: Ayrca bu
topyekun eletirel kucaklamadan hangi ilke, hangi parti, hangi
taraf, hangi snf hibir zarara uramadan, yani kendiyle zde
olarak kabilir? Celine tarz edebiyat olarak niteleyebileceimiz
bu kyametimsi vizyona, ac, dehet ve acyla dehetin irence
doru ynelmesinin daha uygun dt kansndayz.
BR ANLATI MI? HAYIR, BR VZYON

Baka srekli arda bulunulmas ve ayn bakn sesin rit


mik grltsyle durdurulmas anlamnda bir vizyondan sz
edebiliriz. Ama temsilin, temsil edilebilirin [ representable] varsa
ylan bir kimliine denk dme arzusu olduu dnlecek olur
sa, her trl temsile kart olan bir vizyon sz konusudur. rence
[ab-ject] dayal vizyon tanm gerei imkansz, hudut ve snr bir
nesnenin [ob-ject] gstergesidir. stersek bunu fantezi olarak ad
landralm ama Freud'un nl ilk fantezilerini, Urfantasien'lerini
imgelerin arzu ve/veya kabus imgeleri eklinde kristallemesini
engelleyen ve bu imgeleri hissetmede (ac) ve reddetmede (deh
et), bakn ve duygunun aknlnda (ate, grlt) paralayan
nefret ya da lm itkisiyle ykleyen bir fantezi sz konusudur.
Dolaysyla kyametimsi vizyon yalnzca anlatnn deil, ayn za
manda Urfantasien'lerin kukusuz olduka "ilksel" [originaire]
narsistik bir yarann zincirlerinden boandrd bir itkinin bask
syla paralanmas ya da imkanszl olarak anlalabilir.
194

Celine bu fanteziyi, irencin doruunu -ve bu vesileyle de ede


biyatn yce ve biricik ilgisini- doum sahnesinde konumlandr
dnda aka serimler: Anne bedeninin temsil ettii grlmezin
imkansz kaplarnda grlecek bir dehet. Sahnelerin sahnesi bu
rada ilkel denilen sahne deil, tersine ensest ve derisi yzlm
kimlik olarak nitelebilecek doum sahnesidir. Doum: karmaa
nn ve yaamn doruu, (ierisi/dars, ben/teki, hayat/lm)
kararszln can alc noktas, dehet ve gzellik, cinsellik ve cin
selliin hoyrat yadsn.
... ve kadn doumcuydum, gei zorluklar, kanallardaki bak alar,
doann eylem halinde kendini gzlemlenmeye brakt anlar, ylesi
ne incelikle doann nasl kararszlk gsterdiini ve yaam annda kara
rn verdiini nasl bir merakla gzlediimi syleyebilirim ... diyebilirim
ki tm tiyatromuz ve edebiyatmz iftlemeyi konu alyor ve iftleme
nin etrafnda dnyor... usandrc tekrarlar! ... Orgazmn fazla ilgin bir
yan yok, edebiyatn ve sinemann byk statlarnn dktkleri diller
ve milyonlarca reklam, kuyruk sokumlarnn birka kk sarsntsn
deerli klmaya almaktan baka bir ie yaramad. Sperm iini olduka
sessiz ve mahrem bir ekilde yerine getiriyor, hibir ey bizim kontrol
mzde deil, ite grlmeye ... yakndan ... dikkatlice gzlenmeye ... de
er tek ey, dourma!. ..46

Diilin kaplarnda, daha nce tanmladmz anlamda iren


cin kaplarnda bulunduumuz yerde, Celine'le birlikte ayn za
manda faizmin "itkisel temellerinin" en cesur radyoskopisiyle
karlarz. Nazizmin ve faizmin libidinal artk-deerleri asn
dan ele geirdii, rasyonelletirdii ve iler kld dehetin ve
korkunun bu dzenidir. Oysa bu dzene, arzuya ve zevke dayal
ikincil olgularn harekete geirdii teorik akl ve hafif sanat ulaa
maz. Bu arzulayan sanat, faist Nazi fenomeniyle batan karl
maya kendini teslim eden ve ayrca da (zellikle de dinsel kodlarn
iki sava aras dnemde kntye urad ve stne stlk
kntnn Nazi ve faist balamlarda daha da zgl bir nitelik ka
zand durumlarda) dinsel anlamda yceltilmekten payn
alamayan irencin sapkn bir yadsnmasndan baka bir ey ne
remezdi. Bu tr bir edebiyatn iyi bir rnei Drieu La Rochelle'dir.
Bu edebiyatn dayanmac tersi, bastrmaya dayal, kl krk yaran
ve vatansever bir sanattr, hem kararl hem de dar grl, ahlaki
46. Rigodon, s. 870.
195

dirence dayal bir sanattr. Ama kinci Dnya Sava'nn inanl


maz dehetiyle hangi gereki (ya da sosyalist gereki) edebiyat
boy lebilir? Celine bu dehetin bizzat vuku bulduu yerden
sz eder, kendisini iin iine katar, dehetin iindedir. Edebiyaty
la bu dehete varlk kazandrr ve deheti yok etmeyi baaramasa
bile dehetin zerine metninden oluan bir dantel salar: krlgan
file ama ayn zamanda bizi herhangi bir eyden korumakszn,
bizde izler brakan, bizi tamamen iin iine katan bir zgara.

1 96

Bize Ebediyeti Kahreden u Kadnlar...

znde inek ya da hizmeti olmayan


kadnlar
nadirdir - bu durumdaysa, ya cad ya
da peridirler.
"Lettre i Hindus", 10.09. 1 947, L 'Herne.

K-YZL ANNE

Anne, evet bir kez daha, yazarn diil galerisinde merkezi bir
konumda yer alr. Ama burada aka ve olduka anlaml bir e
kilde anne ifttir [dedoublee] .
Bir yandan, ideal, sanat, gzellie yazgl anne olarak, onu
model olarak aldn itiraf eden sanatnn hedefidir.
Eski dantelleri tamir eden bir kadnn oluyum. ok nadir bir koleksi
yona sahibim, bana kalan tek ey ve patiskay ince dantelden, ince dan
teli Bruges'den, Bruges' Alenon'dan ayrt etmeyi bilen ender
erkeklerden biriyim. ncelikleri ok iyi bilirim. ok ok iyi. Eitilmeye
ihtiyacm yok. Biliyorum. Ayrca hem kadnlarn hem de hayvanlarn
gzelliinin ne olduunun farkndaym. ok iyi farkndaym. Bu konu
da uzmanm. 1
l . Entretien

avec A. Zbinden, s. 945.


201

Ya da daha antrc bir tarzda ama edebiyat, kadnlar ve


danteli birbirine balayarak:
Sanat deilim ama ieklerin hafzasna sahibim .... Janine ... Marie-Lo
uise ... [ ... ] yazlann kesin olmas ok da byk bir ey deildir, nemli
olan effaflktr... alldk deyile Zamann dantelidir.2

Gelgelelim, Celine'in romanlarnn betimledii anne ya da b


ykanne kusursuz bir ihtiama sahip karakterler deildir. rne
in edebiyat bykanneden yola kar; "bana biraz okumay
retmiti", "kendisi okumay pek iyi bilmezdi" ve hatta "yumuak
ve efkatli olduunu syleyemem, ok konumazd ve bu bile b
yk bir ey."3 Celine'e gsterilen sevgi, tedirgin, utanga, iffetten
ve sululuktan oluan llle bulanm bir sevgidir, taknl
n ve Celine'ci hissiyat karakterize eden dehetin yannda yer
alan bir sevgidir. Ayrca ocuksu bir sakarln iine hapsedilmi
bu sevgi, kendini ifade etme cesaretini lm annda bulur.
Sanki bir tr utan iindeydik. .. Sanki sulu gibiydik. .. acmz daha iyi
gizlemek iin hareket etmeye bile cesaret etmiyorduk. .. Annemle birlik
te masaya kapanm alyorduk. . .4

Dier anne figr Celine'in iradi olarak abartyor gibi grn


d acyla, hastalkla, zveriyle ve gten dmeyle balantlan
drlmtr. Bu annelik, hi durmadan alan bu mazoist anne,
tiksindirici ve byleyicidir, irentir.
Zahmetli alma ve sknt gibi berbat eyler olduu srece ne yapaca
n ok iyi biliyordu... Ona uygundu, Onun doasna hitap ediyordu. . .
[ .. ] Zor konumuna fazlasyla balyd.5
.

Bunu daha nce Yolculuk'ta grmtk:


... Bu znt sanki onu korkutuyor gibiydi; anlayamad korkun ey
lerle doluydu. Aslnda, kendisi gibi sradan insanlarn her eyden ac
ekmek zere yaratldna ve bunun onlarn yeryzndeki rolleri oldu
una inanyordu.. 6
.

2. Feerie pour une autrefois, Paris, Gallimard, 1 952, s. 144.


3. Mort a credit, s. 549.
4. A.g.y., s. 587.
5. A.g.y., s. 784.
6. Voyage, s. 95.
202

Sefil imge, hatta aksayan bacan altn zellikle izen saldr


ganlkla "Ksa ve iman annemin bacaklar"7 deyiiyle ve Celine'in
Choiseul blmnde hkm srdrd ar sefaletle iyice al
altlan imge. Annenin uygulad kastrasyonun bu ekilde dile
getirilmesinin ne gibi bir amac olabilir? Srekli bir sitem mi yok
sa erken dnemdeki narsistik bir yaralanmann tesellisi mi sz
konusudur? Ya da ifade eden iin bir tehdit oluturmayan, yalnz
ca zayf varlklarn kabul ettii bir sevgiyi ifade etmenin bir yolu
mu?
Bu iki-boyutlu anne izlei, kadnlarn sahip olduu sonu
lmle biten bir hayat vermeye dayanan uursuz bir gcn tem
silidir belki de. Celine'in de dedii gibi anne bize hayat verir ama
bu ebedi bir hayat deildir:
Yaamam iin elinden ne geliyorsa yapt, olmamas gereken domakt...8
bu diiler tm ebedi olan mahvediyor...9

Doumun Celine iin edebiyatn ayrcalkl nesnesi olduunu


daha nce sylemitik. Ama yazar ayn zamanda teki cinsin te
mel kaderini ve acnas trajedisini ocuk drmede ve krtajda
bulur. Yolculuk'ta cinsel haz, zevk dkn kz ile onun kskan ve
lm tayc annesi arasndaki bir kavga srasnda oluan kan g
lnde boulduunda, Celine bu nlenmesi imkansz dram dile
getirir. 10
YAAM MI? BR LM

Celine'in tptaki doktora tezini Ignace Semmelweis zerine


( 1 924), yani doum sonrasnda lohusalarda ortaya kan yksek
atein yol at bir enfeksiyon zerine yaptn hatrlayalm. Tb
bi bir yazndan beklenecek sluba sahip olmayan romanesk bu
eser, Celine'in Viyana'ya yerleen Macar doktorla zdeletiinin
bir iareti olarak yorumlanabilir. Yabanc, yalnz, marjinal ve s
tne stlk lgn, doum esnasndaki hijyenin kaifi olan ve her
kesin kmsedii Semmelweis, yalnzca saplantly deil, ayn
zamanda diille temasa balad rmeden ve lmden korkan
7. Mort a credit, s. 540.
8. A.g.y., s. 54 1 .
9 . A.g.y., s . 53 1 .
1 0. Voyage, s . 260.
203

kiiyi derinden derine byleyecek her eye sahiptir. Semmelweis


doktorun bakmn stlendii lohusa kadnlara hastalk bulatr
mamas iin kadavralara dokunduktan sonra ellerin ykanmasn
salk verir; bunuysa daha Napoleon zamannda, mikroplarn ke
fedilmesinden nce dnr. Gerekten de Semmelweis lousalk
dnemindeki yksek atein nedeninin, kadavrann hastalk bu
latrd diil cinsel organ olduunu saptar: ite, yaam verenin
l beden ynnde tersine evrildii bir atelenme sz konusu.
Kartlarn (yaam/lm, diil/eril) byk olaslkla annenin i
kenceci iktidarna kar savunmaya dayal bir fanteziden daha
fazlasn oluturmak iin birbiriyle bulutuu rktc bir an:
ierinin ykmnn, snrlarn ve farkllklarn kaldrlmasna ikin
olarak lmn iselletirilmesinin yaratt panik halindeki bir
halsinasyon. zm m? Bu kez de zm, ayrmaya, dokun
mamaya, blmeye ve ykamaya dayanr. nc kiinin, dokto
run iletiim faili deil, dinsel tiksintilerin, kstlamalarn ve
arnmalarn laik dengi ilevini yerine getiren soyutlama faili ol
mas gerekir. mkansz bir rol: iddetli halsinasyonlar geiren
Semmelweis kendini aceleci bir ekilde bir kadavrann stne
atar, onu keser, kendini keser, enfeksiyon kapar... Semmelweis'in
yeni douran bir kadn gibi davrand sylenebilir mi? Fail kur
bana m dnmektedir? Doktor lme yazgl hasta annenin ka
derinin elinden kurtulamamakta mdr?... Celine, air ve kendisi
gibi edebi bir slup tayan bir doktora tezinin ("bitkilerin yaa
m", "on iki sayfalk iir") yazar olan doktorun acl deneyimini
adm adm izler. Celine, sanki Viyanal doktor deil de kendisi sz
konusuymu gibi ondan gelecein romancs olarak sz eder:
"Dnya, dans onu diillie doru ynlendiriyor." Gerekten bu
tez, lousann atelendii, yaamn lmle, kadnlarn atelenme
sinin erkein lgn halsinasyonuyla, akln gizemle i ie getii
yaamn karanlk kaplarna bir seyahattir. Bilimin gn na
kmam btn o eski bilinmezlerinden Celine'in ilgisini eke
nin, kadnn girii ve kyla, yaamn ve lmn olduu gibi
ierisi-darsnn birbirine karmlyla ilgili bilinmez olmas,
kukusuz bir metafordan daha fazla bir anlam tar. Celine'in tezi,
akl asndan diilin oluturduu bilinmezi, her ne kadar "bilim
sel" bastrma araclyla da olsa, aka ele almas anlamnda Ge
cenin Sonuna Yolculuk'a bir hazrlktr. yle ki, kokmu irenliin
204

tesinde bu irenliin iki boyutunun (lm ve szckler) ortaya


kabilmesi iin, Celine'ci akln bu engelle hesaplamas gerek
mitir sanki.
Celine'in evreni ikili yapsn korur: ncs olmadndan
ya da gsz olduundan dolay iki terim (Kadn ve Sevgili, Cin
sel Organ ve Kadavra, Lohusa ve Doktor, lm ve Szckler, Ce
hennem ve Yazar, mkansz ve slup ... ) birbirlerine kar kafa
tutar.
Enfeksiyonun yolu zerinde renkli birka naktan baka yalnzca lm
ve szckler vard . . . 1 1
Cehennem Aklmzn kaplarnda balar. 12
Her eyi olgularla, fikirlerle ve szcklerle aklamak mmkn deil.
stelik bir de tm bilmediklerimiz ve asla bilemeyeceklerimiz var.13

Yazar asndan, doktor olmaktan daha fazlas sz konusudur


sanki: bir ayran kii, yani bir tr baba, ayn zamanda da dokunan
kii, yani bir tr oul ve sevgili, ii diilin yerini almaya kadar
gtrecek kii. Biri ve tekidir sz konusu olan ama ayn nedenle
de ne Biri ne de tekidir, bir ayr duran yalnzdr. Oedipus'un
zgl bir ekilde zme kavuturulmas: zne kendisini nevroz
geninde normalletirmez; narsistik ilikinin ikili rknts
iinde nc kiinin eksikliini eker gibi grnmez; konu
mu da kateder: lem, nokta, bir kimlikten br, kimliksizlik,
ritim, dnm, rigodon ...
Hayat verici-hayat alc: Celine'in anne tiplemesi, gzellii ve
lm birletiren bir Janus'tur. Edebiyatn kouludur, nk veri
len ama ebedi olmayan bir hayat kendisinin dantel ekini szlerde
bulmaya abalar. Bu hayat ayn zamanda yceltmenin geicilii
ne, hayatn kanlmaz sonluluuna, insann lmllne iaret
eden umutsuz bir gtr. Celine'in romanlarndaki bir dier ka
rakter olan paranoyak kadn, konuan varln, diil ve annesine
ait olduu fantezisini kurduu teki yannn farkna varmasnn
esinlettii lm korkusunun davurumudur. Celine'deki bu ift
deerli anne figrnn, edebiyat bir yandan lm edebiyat ola
rak, te yandan intikam olarak betimlediini de not edelim. Ha1 . La vie et l'<Euvre de Philippe Ignace Semmelweis (tez), Denoel et Steele, 1936, s.
588.
12. A.g.y., s. 6 17.
1 3 . A.g.y., s. 621 .
205

nma anlatlar anlatan lme yazgl bir varlktr; ama ayn varlk
bunu yaparken annesini de temize karr. Sradan bir akl tersini
dnse de Celine'in metninde Celine'in lmesini isteyenin anne
olduunu, anneyi yaatannsa Celine olduunu ileri srebiliriz.
Hanma hikayelerle ilenmi gzel bir kefen sunmak gerekir. 14
Daha ok diim var! Ama hafzamda kk melodiler var... annem!/ k
k bir saniye tm bir yaam ... annem zevkine dkn biri deildi, her
eyin yanndan geti, ben olunun sungunun yanndan gemesi gibi!
Ama ben, nefret dolu ben, yazacam, klar yapm, Sainte-Chapelle'e
tarihsel isimleri altnla kaznm herkesten intikam alacam! ... yazarn
gc ok az! gsz airse herkesten daha gsz! Cbbeli koca Herkl
ler dikkat! simlerinizi size altnla yazdracam!15
KFREDLEN BR NCELK

Demek ki, Celine'in sevgi kodunda incelik kodu mevcuttur.


Kimi zaman aka grlse de bu kod genellikle utangalk ve li
rizm biiminde arka planda varln korur. Bu kod olmakszn,
iren mevcudiyet kazanamayacak, bizim tekimiz, byleyici
efsanenin karanlk teki yz olarak dile gelemeyecektir. Celine'in
("mziksiz, karaktersiz, hibir eysiz" diye altn izer alt balk)
balelerindeki periler alemi arkaik idealletirmenin baarsz bir
sahneye konulmas giriimidir; ki bu arkaik idealletirmede diil
ideal, diil karakterlerin kiiliklerinden bamsz olarak dans
nn yceltilen bedenine tapnmayla varln srdrr. Ama bura
da Taksitle lm 'de Ferdinand'n Gustin Sabayot'ya Muhteem
Gwendor'un servenleri hakknda hepten valyelere zg bir
destan yazma niyetinde olduunu itiraf ettii sayfalar dorudan
akla geliyor. Bu sayfalarn hemen akabinde Celine byleyici
valyelik romansn batan karlan erikin olmayan bir kza an
latmaya balar; kz Celine'in hi de incelik tamayan pornografik
ve sadik arzularnn nesnesine dnmekte ge kalmayacaktr. 16
Bu nemsiz karakter, devam olmayan bir anlatnn yapsnda ya
ltlm bir ekilde duran bu sekans, yine de anlamldr. Kartlarn
bir aradal (incelik-sadizm) Celine'in diil karakterler serisinin
tamamnda ortaya kar. Bu iki-deerlilik [ambivalence] , cinsellik
Mart a credit, s. 526.
15. Feerie paur une autrefais, s. 301 .
16. Mart a credit, s. 522.
206
14.

korkusunun ksmi itkilerin (sado-mazoist, dikizciler-tehirciler,


oral-anal) hem idealletirilmesiyle hem de zincirlerinden boal
masyla denetlebileceine farkl dzeylerde iaret eder gibi g
rnmektedir.
En yce karakter Molly bu ikiliklerden kurtulamaz. Kukusuz
bir fahie olan Molly, ltuflarn "kaak bir makaralama
fabrikas"nda datr, bununla birlikte Joyse'un Molly Bloom'un
dan tandk olduumuz yanlsamasz ve sradan, aptal msteh
cenlie kadar giden bir dknle sahip deildir. Tersine
Celine'in Molly'si meleklere yarar bir idealletirmeye konu olur,
utangalk ve yaznn lirizmi Molly'ye antik Fallus mitlerinde be
yaz araflara donanm nl rahibelerin byleyici varlna
benzer bir varlk kazandrr. Ayrm, ksmiletirilmi ve tama
men gszlemi cinsel organn korku-dehet izleklerinde ele
aldmz deersizletirilmesi, Kadnn fallusvari idealletirilme
sinin koulu mudur acaba? Her halkarda Celine'de irencin, y
celtmenin iinde yitip gittii belli bir yer vardr.
yi, hayranolunas Molly, beni hala okuyabilirse, tanmadm bir yer
istiyorum, onun iin deimediimi, onu hala, kendi tarzmda sevdii
mi, istedii zaman ekmeimi ve gizli kaderimi paylamaya gelebilecei
ni iyi bilsin . Artk gzel deilse bile, eh ne yapalm olsun! Bunun bir
aresine bakarz! Zihnimde onun gzelliini ylesine diri bir ekilde

sakladm ki, bu gzellik ikimize de ve en azndan bir yirmi yl daha ye


ter.17

Yolculuk'un hitap ettii kii olan Elisabeth Craig bu duygulu


itirafn temel gndergesi gibidir: Celine onun hakknda Hindus'a
yazacaktr:
Bu kadnda ne mthi bir deha var! O olmadan asla bir ey yapamaz
dm. Ne zihin! ne incelik. .. Ne panteizm, hem acl hem de afacan.18
OCUGUM, KIZ KARDEM

Akn idealletirilmesinin halesi, bir erkein kadnlara duydu


u varsaylan cinsel arzu darda braklr braklmaz ortaya
kar. Bu, yazarn kendisine yalnzca lezbiyenlerle ya da kz karde
1 7. Voyage, s. 236.
18. 1 0 Eyll 1 947, L 'Herne, s. 1 26.
207

konumundaki kadnlarla yaknlk kurma ve hatta onlar sevme


izni verdiini aklayabilir belki. Molly byk olaslkla kz kar
delie dayal bu dostluk-sevginin en gz kamatrc figrdr.
Bu figrn daha dorudan enseste dayal ya da sapkn versiyo
nuyla Londra Kprs'nn Virginia'snda karlarz. Ama Lond
ra Kprs'nden nce Guignol'un Topluluu bu figre ilikin
tadna doyum olmaz bir n zevki dans eden soytarlar ritmi eli
inde hissettirir.
Altn kasl evik uyank gen kz!. .. dip diri bir salk!. .. hznlerimizin
bir ucundan dierine kaprisle zplyor! Dnyann balangcnda periler,
yalnzca delilie olanak tanyabilmek iin olduka gen olmalymlar...
Bu sayede yerkre harikalar diyar gibi, kaprisli ve oyuncaklar ve ufak
tefek eyleriyle birlikte ocuklarla evrili yerkre ve kasrgalar ve deer
siz eyler! ... Zevk danslar! Rondlar ortal enlendiriyor!1

Lewis Caroll'un Alice'inin karnavalms karl olan Virginia


melekleri diil olarak dnmeye olanak tanyan bir ocuktur. Bu
imge diil cinsellikle tiksinti verici bir karlamay fanteziye da
yal bir ekilde erteleme avantajna sahiptir, nk bu ocuk
dans bedende cinsel olan baka, dokunua, kulaa, kokuya
aka sunulduundan hemen hemen her yerdedir, bu nedenle de
hibir yerdedir.
Ona Merkr'den sz etmek isterim ... [ . .. ] Yerinde duramyor. Etrafm
daki odada ... yaramaz bir topa gibi zplayp duruyor. .. Ne kadar gzel
salar! ... ne altn sars!. .. ne ocuk!... [ .. . ] Benimle konuuyor... sanki bir
ku ... her sylediini anlamyorum . . .. [ ... ] Yemezdim! . .. ho bir ekilde
leceim!. .. Virginia'nn tutkusuyla dopdolu! . . . 20

Ya da katlarn ve sefahat alemlerinin, enliklerin ve iblis


lerin evreninin tam ortasnda cennete dair u vizyon:
Virginia'ya... tapnlas mucizeye... perime dokunuyorum, parmaklar
m zerinde gezdiriyorum! Artk cesaret edemiyorum, her yerde hep
etrafmzda... dnyor... binlerce kvlcm sayor, aalarn evresinde
ateten ince bandroller!. .. bir daldan brne... Hepsi havaya salacak. ..
parltlardan olumu neeli akpapatyalar, plak talar... ateli kamelya* El ele tutuup halka olunarak yaplan bir dans (.n.).
19. Guigno/'s Band, I, s. 40.
20. Le Pont de Londres, s. 36.
208

lar, tutkulu glisinler ... mziin nefes allar arasnda, perilerin korosu...
seslerinin devasa mrlts... gllerin ekiciliinin srr... Cennetteki
ate enlii ite byle bir ey!21

ocuksuluun romanda ksa sreli ortaya knn Ferdinand


ile gen kzn kahramanmzn endie duyduu ve dolandrd
amcay birletiren ey olmas, Ferdinand'n bir kimlikten dieri
ne, bir cinsiyetten tekine yol alrken en sonunda akli dengesini
yitirdii kk kzla bu ilikinin ba dndrc gerekliini yad
snan ecinsellik iinde konumlandrr:
Ksa bir ba dnmesi. . . nnde tir tir titriyorum... Ah, bu ne korku! ...
bu ne duygu! . . .22
... ak kucaklamas, yamur altnda ocuksuluklar yutup yok etmeden
nce... durumdan yararlanyorum, onu bylece yamur altnda tutuyo
rum ki seller iinde kalan elbisesi yznden pek de uup gidemesin!
Onu okamalara bouyorum, bir kpek gibi onu yalyorum... onu yala
yp duruyorum ... burnunun ucundan akan, bazen tad kt gelen suyu
emiyorum ... [ . . . ] Gobbin grenekleri! kaba samal, mstehcenlik! fer
muarn indirilmesi! Virginia'm becerebilirdim!23

Perinin ak erkek kardeinin, ensest ilikiye giren bir babaya


dnmesi iin iki admlk bir yol var: Onu bundan alkoyan yal
nzca tekilerden duyduu endie ve hep biraz eziyet dolu olan
koullardr.
Ensestin yn deitirdiinin farkna varyoruz: Kz karde er
kek kardeinin kz haline gelir, buysa sz konusu durumda erke
e erkek karde ya da baba olma olana tanr ama anneyi
kirlenmeye kar korumaya ve dier erkekle, arzu nesnesinin ger
ek erkek kardeiyle sava srdrmeye de imkan tanr. Nihaye
tinde hi kukusuz hamile Virginia, bu karnavalms dnyann
kararlatrlamaz halinin bizzat imgesini gzler nne serer. Duy
gulanp yumuama ile ka arzusu bundan byle anlatcda tuhaf
olduu kadar da olaanst olan babalk rolne elik eder: "Mut
luluunun kafesine kapatlmm",24 oysa "yazgmdan bkp usan
mtm! [ . . ] alnm yazg! Tanrnn bir baka ad."25 te "gen
.

2 1 . A.g.y., s. 1 1 1 .
22. A.g.y., s. 138.
23. A.g.y., s. 1 63.
24. A.g.y., s. 367.
25. A.g.y., s. 290
209

kzlarn satiri" sanki bir kahramanm gibi davranyor: "Hamile


kzm, meleim! melaikem! hayatm! Ah! oraya dokunmalarn
istemiyorum! . .. onlarn hepsini ldreceim! kahretsin!".26 Tm
bunlar Londra'nn kenar mahallerinde yaayan Delphine isimli,
bu kez diil baka bir karakterin nnde geri adm atmadan nce
sarf eder. Bu karakter romann sonunda ortaya kar; Leydi
Makbet'i ve katletmeyi hatrlatr, oysa tm bu karnaval Londra
kprsnde erkek karde-babann maskaralk itirafyla aniden
son bulan bir kitapta belirsiz bir yolculua doru yola kar: "im
di maskara benim. Bir dnya bu! Kaygl ve zenli ben!"27 Karna
val ensesti unutturur... Bir kimlikten dierine, kendisi de roman
gibi tamamlanmam olan irenlik tuhaflkta sourulur: Bu, i
renlii ieriden yaamann bir yoludur.
FALLUS DKZCS

ocuk figrnn idealletirilmesi, aslnda, Celine'in akldan,


dilden, Celine'in bak asna gre kadn deitiren, toplumsal
latran ve ona cinsel bir kimlik kazandran simgesellikten uzak
bir diillik iin besledii pagan hayranln bir boyutunu olutu
rur. Yaarken kadnlara dkn biri olmusa da, bu dknl
saf bir biimin, yalnzca gze hitap eden, hatlardan, kaslardan,
ritimden ve salktan ibaret bir gzelliin dikizcisi-hazcs olma
snda belirginlik kazanr. Dans eden kadn tm bunlarn zirvesini
oluturur. Tercihan yabanc; anadilinin kart, belki de dilsiz, kas
tan ve hnerden ibaret bir yabanc.
Dahas fiziki gzellie, sala duyduum mutlak bir hayranlk nedeniy
le paganm -hastalktan, tvbeden, marazi olandan nefret ediyorum
( ... ] sarn zarafeti ile gzelliinin ve salnn tam doruundaki drt
yandaki bir kz ocuuna lgnca am -am diyorum- [ . . ] Ame
rika! Amerikan kadnlarnn nankrl! [ . ] Bir olimpiyat yzme
sporcusu iin tm Baudelaire'i verirdim! kuru uruna rza geici
deil ama lesiye "dikizci.''2
.

..

Ya da yle:

26. A.g.y., s. 466.


27. A.g.y., s. 499.
28. "Lettre i. Hindus", 13 Austos 1 947, L'Herne, s. 123.
210

Kadnlarn gzel ve lezbiyen olmas -seyredilecek holukta olmalar ve


cinsellie arlaryla beni yormamalar- hep houma gitmitir! Ben di
kizci; bu beni mutlu ediyor! [ ... ] ve biraz ama ok zenli, cokulu bir
tketici.29

L '.Eglise [Kilise] komedisinin fanteziye dayal en ak ifadesini


oluturduu Amerikal dans kadnlar el dememi gzellikteki
bu mutlak fallus'u en iyi ekilde temsil ederler: saf doa olan, her
eyden (erkekten ya da dilden) bamsz diil bir beden. Kilise,
drama ya da slup asndan deer tamayan bir piyestir ama bu
yapt Siyahlarn sefaleti ve Musevilerin brokrasiyle kartlk iin
de youn bir vgye konu olan diil doaya dair Celine'in fantezi
sini serimlemesi asndan ilgintir. " Erkekleri kmseyen
Amerikallar ok yaasn!" te diile tapnmann kukusuz satirik
bir vurgudan daha ok marazi bir tatmin alma vurgusu tayan
incelikli ifadesi.
Dansn byleyicilii karsnda dram yazarna kalan ey, bu
fallus'tan kesilmi atlm bir atk olmann verdii hazdr.
Bardamu'ya pasif olmaktan da te lmle tehdit edilme imkan ta
nyan Janine, rollerin bu tersine evrilmesini tamamlar: Byleyici
Elisabeth dans ederken Janine Bardamu'ya tabancayla ate eder.
Yasay yapan akl deil, fallik itkidir; Kadn, periler alemine
ramen artk lmn hkm srd bir yaamdaki bu itkinin
failidir. Dinin sonu hi kukusuz bir Kadn tapnmasnn ortaya
kmasdr, bu da bir zindandr. "Bir din deil, km, Janine,
yaam [ ... ] : Bir zindan! Gerein stn rtmeye yeltenmemek
gerekir."30
HSTERGE KARNAVAL, PARANOYAGA TOPLUM

Gzellik, ocukluun ve tekisiz (tekinin cinsiyetine sahip


olmayan) bir kadnln rtsn zerinden att andan itibaren
artk Celine'in ilgisini ekmez. Bu durumda karmza kadn, zin
cirlerinden boanm, cinsellik ve iktidar dkn, gln ve bu
nunla birlikte enlikle balayp katletmeyle son bulan vahi
iddeti asndan tuhaf ve acnas bir kurban olarak kar. Bunun
ipular, daha Gecenin Sonuna Yolculuk'tan itibaren savataki as
kerlerin yaad tradajediyi farsa dntren bir sradan kadnlar
29. "Lettre a Hindus", 28 ubat 1948, L'Herne, s. 1 3 1 .
30. L 'Eglise, be perdelik komedi, Paris, Denoel e t Steele, I 933, s. 488.
211

dizisiyle hazrlanmtr. Lola'y ve reklerini, Musyne'yi ve ke


mann, kat ve kan dkn hemireleri hatrlayalm; "sava ... yu
murtalklara vurur."31 Ama genellikle fahieler ya da ac cinsel
istek duyan kadnlar vahi, mstehcen ve tehditkar bir diilliin
temsilcisine dnrler. Oysa yazar, bu kadnlara bazan bylen
milikle bazen de bir tr sempatiyle yaklar. Yine de bu kadnla
rn kt gc, ayn gce gszlk, sefalet ve akld bir mazoizm
imgesi atfeden korku iindeki bir vizyonun tersine evrilmesiyle
uzaklatrlr. Londra Kprs'ndeki Sosthene'in -seks dkn
ve dayak yiyen- karsn hatrlayalm ... Bu diilik her ne kadar
eytani bir diilik olsa da, yalnzca erkee gnderme yapmasyla
varla kavuan gten dm bir eytan konumunda yer alr:
Sava! sava! hep sava! Artk onlar birazck uyandran patrt grlt
den baka bir ey yoktu ... bunun, gzlerimizi biraz aralamak iin ... de
vam etmesi ve rktmesi, gkyzn ve yeryzn sarsmas
gerekiyordu ... Bu, kiiliksiz, erkeksiz bir fahie.32

Bu tiksinme ve bylenme, cinsellik ve katletme, cezp edilme


ve irenme karmnn zirvesi hi kukusuz Joconde'dur. Jocon
de, Guignol 'un Topluluu'ndaki adn histerik translaryla ve k
taki bir yaraya indirgenmi aka hizmet eden bedenindeki
kanayan yarayla kirleterek iyi kullanan bir fahiedir.
Ah! bu byk bir meydan okuma! ...Ve mahmuzluyor!. .. Kzgnlktan
kuduruyor! ... dans bu!... trans bu! ... parmaklarna kadar dip diri! ... bu
onun ellerini tir tir titretiyor... czrdatyor, trdatyor! . .. ince... ince...
incecik. .. hatta daha da kck. . . [ . . . ] eytann kuyruu!. .. kuyruk ele
geti!... ay! ... yeniden sryor! . .. 3'
Dyor! . .. Yklyor! seriliyor! Joconde bu! paket halinde! ... astarlaryla... eritleriyle! ... ayaa kalkyor, baryor, korkun o! ... hemen sitem
etmeler! ... tamam ... yeniden ayakta, tezgaha tutunuyor! ... bir kzgnlk!
abadan bouluyor... nefes alamyor... peimizden ... tm mahalleyi ka
tetti.34
Pansumanlarn karp att, etrafndaki her yer pansumanlarla dolu,
yerde pamuklar, eritler, eski trden gazl bezler... Aman Allahrn! kre
teki gller!35
3 1 . Voyage, s. 90.
32. Le Pont de Londres, s. 428.
33. Guignol's Band, I, s. 94.
34. A.g.y., s. 129.
35. A.g.y., s. 1 30.
212

Bedenini satarak ve kullanarak hayatn kazanmakta diretti


inde, karanlk, tiksindirici ve baya bir g olarak grlen ka
dn e, anne ya da i kadn olarak toplumsallatndaysa baka
trl etkili ve kendisinden ekinilen kii olarak alglanr. Bu du
rumda zincirlerinden boanma, iten pazarlkl bir hesaba dn
r, histerik trans katletme komplosu biimini alr, mazoist
sefaletse ticari baar haline gelir. Histerik, sapknla bavurarak
yolundan evirdii bir yasann hkm altnda yalnzca karnava
ln kuklasyken, paranoyak ise kendisini katledici bir toplumsall
n [socialite] ifadesi haline getirerek baarya ular. Yolculuk 'taki
ya da Taksitle lm' deki evli kadnlar ya da daha iyi bir deyile az
ok iktidarlarn ktye kullanan, mallarn, ocuklarn ve sevgile
rin dolamn denetimleri altnda tutan dul kadnlar diilin bu
boyutunun aa karlmasna katkda bulunurlar. Bununla bir
likte, bu hesapl irenlii, bugn atlatmaya odaklayarak sefil bir
ekilde tasarruf eden, biriktiren, yerleen ama bunlar yaparken
nefretin ve katletmenin tm byk yntemlerini kullanan diili
en iyi, Yolculuk 'taki Henrouille ailesinden iki kadn, kaynanasn
ldren gelin (ve doal olarak araya erkein sokulmas) ile ar
derecede karc kaynana temsil eder. Henrouille ailesinden bu iki
kadn, -diilin aikar narsistik z klnda lm itkisini rl
plak gzler nne seren- Leydi Makbet'in yannda konumlan
drmak gerekir: Bu iki kadn, her trl cinsellikten vazgemi
olmalar lsnde daha fazla zincirlerinden boanm ve daha
soukkanl bir hesapllk ieren diil bir paranoyann sradan ve
marazi figrleridir.
Nihayetinde Joconde ve Henrouille yceltilmesi imkansz bir
tekiliin cinsellik ile bastrma, marjinal ile toplumsal ikiliklerin
de ortaya kan iki ynn temsil ederler. Her ikisi de iren bir
diilliin prototipleridir: Celine'e gre bu iren diillik ne mzik
yeten.eine ne de gzellie sahiptir; doal olarak baarl olduu
paranoyak konumundan kukla erkeklerin, sefil erkeklerin ikamet
ettii toplumsal kurumlara (aileden kk irketlere kadar) sinsi
ce yn verdii itkiler dnyasnda hem efendi hem de kurban ola
rak zincirlerinden boanr.
Akll, entelektel kadn da tuhafln elinden kurtulmaz. Hen
rouille'larn ya da Henrode'larn iren iten pazarlklln pay
lamyor olsa bile entelektel kadn da akln (eril unsur)
213

absrdln, bu akl stne stlk diil bir bedende ikamet etti


inde kantlamaya yazgldr. Kefeden kadn, demiryollar mu
hasebecesi bylesi bir kadndr: "Seine'in sularn firketeyle
ayrtran nadir varlk",36 aslnda evlilikten baka bir ey dlemez
ve hayali koca adaylarna kendisini soydurur... Demek ki, dkn,
iler actc, katledici, tahakkmc ve sradan bu diilik pislikten
baka bir ey olamaz:
Kadnlar mum gibi eriyor, maryor, eriyor, akyor, bklyor, altndan
szyor! [ ... ] mumlarn sonu korkun, kadnlarn sonu da yle.. 37
.

te, iki bin yllk sanat ve dinin ardndan olduu haliyle sanat
tanras. Tam da kyametimsi, Menippe'ci ve karnavalms "aa
trler" geleneine ait bir sanat tanras. .. Bununla birlikte, diilin
itki ya da katletme biimindeki sefil iktidar aslnda erilin gsz
l ve zayfl -babann ve eril otoritenin zayfl- sayesinde
zincirinden boanr. Bu, edebiyatn uzaklamaya abalad eyin
bu diil olduunu sylemek anlamna m gelir? Ya da bir baka
ifadeyle, daha mulak bir tarzda edebiyat yceltici alann tekisi
olarak tanmlanan bu diilden mi esin alr?
KARKATR BR BABA

Baba Auguste, Taksitle l m n banda ilkel sahnenin anm


satlmasyla ortaya kar ve metnin tamam boyunca yazarn hem
kart hem de alter egosu olarak biimlenir.
'

Sonra kaplarn kapattlar... odalarnn kapsn... ben salonda yatyordum. Sevime sesleri tm oday dolduruyordu* ... Ve tm Babilon sokaklarnda tek bir atn ayak sesi duyuluyordu ... Pat! pat! u fayton . .38
.

Celine'in aile yaamnn en mahrem ve kukusuz en nemli


epizotlar olan aile kavgalar, uzun yol gemilerinde kaptan olma
36. Mart a credit, s. 915.
37. Feerie paur une autre fais, s. 16.
* Celine burada, "Le cantique des misiannaires passait par-dessus les murs" demek
tedir. Tmce kadnn altta erkein stte olduu sevime pozisyonuna ve o esnada
kan seslere gnderme yapyor. Yukardaki alntnn devamndaki at ayak sesi ise
erkein cinsel organn ok hzl olmayan bir ekilde hareket ettirdiini ima ediyor.
(.n.).
38. Mart a credit, s. 540.

214

hayali kuran bu kskn sradan iiyi gzler nne serer: Zama


nnda sanat olan baba resim yapar, ayrca birbirine benzer y
kler ile hep ayn eyleri tekrarlayan iddet dkn biridir.
Trajikomik Auguste'n bu kutupsall, anne ile oul, babann
deeri konusunda tarttklarnda aka ortaya kar: "Aslnda
bir sanatyd" ve "ondan daha kt bir pislik olamazd."39 Korku
iindeki ("Dier panii ve kopmakta gecikmeyecek 'Frtna'y ha
zrlyordu," s. 5 5 1 ) , zaman ve (zeminin) temizlenmesini taknt
haline getirmi saplantl ("zaten gemek bilmeyen saatler yzn
den kt bir durumdayd", s. 549.) Auguste gerekten de
Clemence'a onu dverek sahip olur ve brun atarak erilliini ka
ntlamaya alr, kaynanasnn szlerinde kendisine kar dzen
lenen komplolarn ve ktlklerin ipularn bulmaktan asla
yorulmaz (s. 566). Bu niteliklerden hibri Ferdinand'a tamamen
yabanc olmasa bile, Ferdinand ile Augste' birbirlerine en ok
yaklatran ey, kukusuz, yklem yeteneidir: Auguste
Expo'nun byleyiciliini betimlemekte baarldr, ayn zaman
da ngiltere'ye yolculuu anlatrken korrularnn soluunu keser.
Babam, slup sahibiydi. ok kibard, kibalk onun doasnda vard.40

Ama ayn zamanda:


Babam imgelem oyunlarndan ekinirdi. Celerde kendi kendine ko
nuurdu. Coturulmay istemezdi... n iin kaynayp duruyor
olmalyd...4 1

Aka karikatre benzeyen bu ikird portreyle balantl ola


rak Auguste'e mason kart ve Musevi lart duygularn atfedil
mesi olduka anlamldr. Celine bu dygular hem inkar eder
(rnein Taksitle lm'deki Oedipusubalam araclyla) hem
de daha sonra onlar kendisi benimseye:ektir.
Fasulyeleri temizliyordu... Daha o zamandn byke bir frnda intihar
edilmesinden sz ediyordu... Annem art: tepki bile gstermiyordu...
Bunu "farmasonlara" brakyordu... Dreyfo'a ve Yazgmza el uzatan ca
nilerin hepsine karyd!42
39. A.g.y., s. 5 32 .
40. A.g.y., s. 540.
4 1 . A.g.y., s. 545.
42. A.g.y., s. 588.
215

Bir canavarlar karnavalnn kendisine ikence yaptn savunuyordu...


Tamamen samalyordu... Bu canavarlarn iinde her zevke hitap edecek
trden canavarlar vard... Museviler, entrikaclar, sonradan olmalar ve
zellikle de farmasonlar...43

Auguste-Lalos, Ferdinand'la yapt kavga esnasnda gsz


ln zirvesine ular. Kavgann iddetli ve kesik kesik betimlen
mesi neredeyse aka cinsel bir nitelik tar:
Yeniden titremeye balyor, tm bedeniyle kesik kesik titriyor, artk kim
olduunu bilmiyor... yumruklarn kasyor. .. iskemlesi tmden gcrdyor ve dans ediyor... toparlanyor, yeniden atlayacak. .. burun deliklerime baka kfrler... hep baka kfrler flemeye geliyor... Ben de
ortamn gerildiini hissediyorum ... ve scakln ykseldiini [ ... ] ar
m ar makinesini kaldryorum ... onu tamamen havaya kaldryorum.
Ve bir darbeyle pat! ... onu yzne boaltyorum!. .. [ .. . ] Ayam sendeli
yor, onunla birlikte ilerliyorum ... artk duramyorum ... aalk pislik
herifin iini burada imdi bitirmek gerek!44

Babann katledilmesine ilikin bu hikaye, gzlerini tavana


doru dikip kendisini tamamen kiisel bir anlatda bulmak istedi
inde Ferdinand'n hayalini kurduu ey deil midir?
Trouvere Thibaud'yu gryorum... hep paraya ihtiyac vardr... Joad'n
babasn ldrecek. .. bylece bir baba daha eksilecek yeryznden ... ta
vanda olup biten harikulade turnuvalar gryorum ... mzraklarn sap
layan svariler gryorum.45

Babann katledilmesi periler aleminin anahtar olsa da, yalnz


ca sululuk duygusuyla deil, ayn zamanda snrlamann, deneti
min ve efendinin elinden bu derece kurtulmu zgr bir kadn
karsnda hissedilen harikulade bir panikle birlikte var olur.
Celine asndan irenliin kaynaklarndan biri, hi kukusuz
babalarn bu gszldr. Babalar ancak, yazan rkm ou
lun sonsuzdan yoksun kalm bir evrene kar bakaldrabilmesi
ne (evren de kendisine ancak bakaldrd lde gerek gibi
gelir) imkan tanyacak kadar bir iktidar suretini temsil ederler.
Oul-yazar hastalnda bile -krizler, kabuslar, halsinasyonlar,
43. A.g.y., s. 639.
44. A.g.y., s. 806.
45. A.g.y., s . 530.
216

ban etrafndaki souk havlular- Auguste' rahat brakmayacak


tr. Okur farkndadr, bu cehennem ayn zamanda Ferdinand'n
yaamakta olduu bir cehennemdir. Ayrca baba, ta bandan beri
bir ocuk ve komik bir erillik karmdr.
Gr bir sakaln stnde yusyuvarlak bir bebek misali burunla... Sinir
lendiinde vahi gzlerini fr dndryordu. Yalnzca kzgnlklar ha
trlyordu.46

Bununla birlikte ideal imgenin tamamen namevcut olduu da


sylenemez: ansn martt, ailenin umudu Edouard Day...
Ama bir kukla-erkekler dnyasnda ortaya kan bu olumlu lt,
ne kadar ironik olsa da risksiz bir lt da deildir. Szgelimi in
sanln, babaln ve bilimin bir arada salam bir rnei olan
Courtial des Pereires babal ve rasyoneli birbiriyle zdeletire
rek her ikisini de akl almazln en nihai noktasna, faciann tam
ortasna tar. Evrenselci, aileci, kolektivist ve rasyonalist des Pe
reires adnn da iaret ettii gibi, "Fransa'nn bunalm babalar
na" seslenir ve "Yeni Irkn Yenilenmi Aile Bakanl"n47 kurar.
Beklenecei zere izinden giderek kurduu "Saf Akln Dostlar"
asndan Auguste Comte'un rencisi; orman karnavalna "Zira
at Devrimini" ikame eden; astronomiyi "Ailevi Aklamalar" hali
ne getiren; gereklemesinden nce bir tr genetik aratrma
kurumu olan Genitron'un doal olarak kaifi ve patronu; yaad
dnemde tasarlad ok ilevli da evi -esnek, genileyebilir ve
tm ailelere uygun hale getirilebilir bir ev- dikkate alndnda
topyac des Pereires kesinlikle, son kertede ailesel bir tutuculuk
olan toplumsal tutuculuun modernist, toplumsallatran ve ras
yonalist arln temsil eder. Daha az sosyolojik bir tarzdaysa,
evrensel bir kukla olan ve yalnzca irenlikle varlk kazanabile
cek haz alma eksiklii eken bir evrenin en nihai iareti olan mo
dern erkein, teknokrat babann kastrasyonunu temsil eder.
Henrouiller'ler gibi des Pereires ve Joconde da bu anlamda belki
de anlamdan yoksun bir insanln Katoliklik sonras yazgsnn
mkemmel figrlerini oluturur. Faist totalitarizmin eiindeki
bir toplumdaki babalk ve annelik figrlerini, eril ve diil figrle
ri...
46. A.g.y., s. 539.
47. A.g.y., s. 989.
217

"Musevi Olmak ya da lmek"*

* Kristeva'nn kulland balk "juivre ou mourir". Balk bu haliyle "yaamak ya da


lmek" deyiinden esinlenmi grnyor. Bir de buna Kristeva Juif (Musevi) szc
ve vivre (yaamak) fiiliyle rettiijuivre fiilini eklemitir. (.n.)

Coku, iyice delirmektir - Yazk! Ku


kusuz Freud da epey delirmiti - bizim
u anki deliliimiz ise yalnzca politik
fanatizmlerden kaynaklanan bir delili
e benziyor - bu, ok daha sama - Bu
nun farkndaym. nk ben de politik
fanatizmlerle aklm yitirmitim.
"Lettre a Hindus", 5 Austos 1 947,
L 'Herne.

MANTIKSAL TEREDDTLER: BR ANARZM

Celine'in yergi yazlar kukusuz elikili, fkeli, hatta


"lgnca"dr (Mea culpa, [Sulu Benim] 1936; Bagatelles pour un
massacre, [Bir Kym in nemsiz eyler] 1 937; l'Ecole des cadav
res, [Cesetler Okulu] 1 938; les Beaux Draps, [Can Skc Durum]
i 94 1 ) . zleklerinin basmakalp olmasna ramen bu yazlar,
Celine'in slubunun vahi gzelliini srdrr. Bu yazlar
Celine'in metninin btnnden soyutlamak her halkarda ideo
lojik olan sa ya da sol eilimlere zg bir koruma ya da bir sahip
lenmedir ama analitik ya da edebi bir tutum deildir.
Ayrca yergi yazlar, romanesk eserin stne bina edildii fan
tezi dayanan, baka yeri olutururlar. Romanlarn ve yergi ya
zlarn bykannesinin ismi olan Celine ismiyle imzalayan yazar,
223

ancak bylece ok "namuslu bir ekilde" yergi yazlarnn tama


men varolusal ve biyografik babaln stlenebilmek iin baba
snn adn, resmi adn, Louis Destouches'u kullanr. Kimliim
sz konusu olduunda "benim" dile getirecek deliliimden baka
bir hakikatim yok: toplumsal grnme brnm arzumun do
ruu. Yazan ve ailevi benim olmayan teki sz konusu olduun
daysa, "zne-ben" aar(m), "zne-ben" yer deitirir(im),
"zne-ben" artk yoktur (yokum); nk gecenin sonu, znesiz
dir, rigodondur, mziktir, periler alemidir... Destouches ve Celine:
Biyografi ve thanatografi,* delilik ve yazmak ; kukusuz bunlarn
arasnda bir ayrm mevcuttur ama imkansz bir kimlik tuzan
dan saknan Janus gibi, metinler, romanlar ya da yergi yazlar da
iki boyut tarlar.
Bylece Celine bir yandan ideallerin kmesini ve halkn sra

dan ihtiyalara indirgenmesini eletirir, te yandan bylesi bir du


rumu yaratanlar, bata Hitler olmak zere, ver. rnein Can
Skc Durum'da yle yazar:
Halkn ideali yok, yalnzca ihtiyalar var. Neymi halkn ihtiyalar? [ . . . ]
Daha fazla yemekten ve daha az almaktan oluan bir program. Emb
riyon halinde henz yerini bulamam bir burjuvazi. 1

Ya da:
Bir yanda Yeryznn iblisleri, te yanda burjuvalar, aslnda bunlar tek
bir ey dnrler, zengin olmak ya da zengin kalmak, birbirlerinin ay
nsnn tpks, tersi de yz de bir, bir parann iki yz, niyetlerinde
hibir farkllk yok. Her ey ikembe ve benzeri iin. Her ey yemek
iin.2

Cesetler Okulu ndaysa:


'

Halkn hakiki dostu kimdir? Faizm./ Kim iiler iin elinden geleni
yapt? SSCB mi Hitler mi? Hitler. Gzn krmz bokla doldurmadan
yakndan bakmak yeterli/ kim kk esnaf iin elinden geleni yapt?
Thorez deil, Hitler tabii ki!'
* lmle ilikili, lm itkisiyle ilikili. (.n).
1. Les Beaux Draps, Nouvelles Editions Franaise, 1941, s. 90.
2. A.g.y., s. 89.
3. L 'Ecole des cadavres, Faris, Denoel, 1938, s. 140.
224

Ayrca tm bunlar, savatan sonra Hitler'in iddetli bir ekilde


eletirilmesine de engel deildir:
Hitlerci patrt, bas bas baran yeni-romantizm, Wagnerci eytanilik
bana hep mstehcen ve tahamml edilemez bir ey olarak grnd:
Couperin'den, Rameau-Jacquin'den [ . . . ] , Ronsard'dan ... ve Rabelais'den
yanaym ben.4
Hitler'in arkasnda hibir ey, hemen hemen hibir ey yoktu, tinsel a
dan demek istiyorum. Kasabal tamahkar bir kk burjuvalar srs,
rahip.

(Celine'e gre, Naziler bu niteliklerinden dolay Nazizme layk


olamamlardr. )5

Farmasonlara, niversite mensuplarna ve dier laik elitlere kar


sert svgler yadrabilir, ayn zamanda Katolik Kilisesi'ne de en
az bu svgler kadar iddetli Nietzscheci yanklar tayan saldr
larda bulunur. Demek ki bir yandan:
Fransa, Musevi ve mason yanlsdr [ . . ] Fransa, yirmi be bin bal
Hydre'dir. Siegfried bile buna inanmakta glk eker!
Mason yanls Fransz Cumhuriyet'i, sradan Franszlar iin artk yalnz
ca mide bulandrc, seime dayal bir dolandrclktan, hayal mahsul
bir aldatma giriiminden baka bir ey deil.7
Fransz olduu sylenen masoncu sapkn Cumhuriyet, gizli Musevi top
luluklarn ve bankalarn (Rothschild, Lazarre, Barush vb.) insafna kal
m durumda can ekiiyor. Akln almayaca kadar kangren olmu bu
Cumhuriyet, skandallarla parampara oluyor. Musevi ve onun farma
son kpei kadavradan geriye kalan yeni paralar ve krntlar halinde
parampara olmu Fransa'y hala her eye ramen aralarnda payla
yorlar, tknyorlar, alem yapyorlar! zenginleiyorlar, azlar kulakla
rnda etekleri zil alyor ve yaptklar kefen soygunculuuyla lgna
dnyorlar.8
.

te yandan:
"Pierre ve Paul"n eril rklara, nefret edilen Ari rklara yaylm dini,
4. "Lettre a Hindus", 2 Eyll 1 947, L 'Heme, s. 1 24.
5. "Lettre a Hindus", 1 6 Nisan 1 947, L 'Herne, s. 1 1 1 .
6 . Les Beaux Draps, s . 78.
7. L'Ecole des cadavres, s. 3 1 .
8 . A.g.y., s . 3 1 .
225

eserini hayran olunas bir ekilde gerekletirir, bu rklar dilencilere,


insan kategorisi dndaki varlklara, doduklar andan itibaren itibaren
boyun een halklara, Hristiyan edebiyatyla ba dnm, Saint Suaire'i,
byl ekmekleri* fethetmek iin kendinden gemi, bylece aptalla
m, Tanrlarn, yce dinlerini, kan ve soyu belli Tanrlarn ebediyen
terk etmi srlere dntrr.'
Hristiyanms ibne lden ebediyen Yahudilerin sultas altna dm
olan en yzsz hangisi. . . [ ... ] . Hristiyan dini mi? Yahudi- zeburi-ko
mnist mi? Bir ete! Havariler? Hepsi Yahudi. Hepsi gangter! ilk ete
mi? Kilise! lk antaj m? lk halk komiserlii mi? Kilise! Petrus mu?
Neidelerin bir Al Capone'u! Romal kleler iin bir Troki! nciller mi?
Bir antaj kodu. . . 10
Yahudi-Hristiyan ibirlii Yahudi-mason katliamnn habercisidir. .
.

Komnizmi ve "ortalamac Devrim''i olduu kadar Maurrasiz


mi** de cokulu bir ekilde yaylm ateine tutar. Bunu, Sulu
Benim'in tamamnda ve dier metinlerde grmek mmkndr:
airsiz, Yahudi tarz, bilimsel, akl yrten akl izleyen, maddeci, Mark
sist, ynetimci, mao, k yalayc, her tmcesinde 600 kilo szck kul
lanan komnizm, hibir gelimeye denk dmeyen, yavan, ba belas bir
giriimden baka bir ey deil. Komnizm, mutlak olarak korkun, ye
nilmez yutulmaz, insanlk d zorba bir Yahudi aldatmacasndan, kle
lerin pis bir zorbalndan, akl almaz korkun bir bahisten, ktlkten
daha kt bir areden baka bir ey deil. 12

Ayn zamanda bunun tersi de dile gelir:


Maurras'n amac ne? Doktrin Latinizminin inceliklerinden, lllk
lerinden, her iki taraf da honut eden byleyiciliklerinden hibir ey
anlamyorum. 13
Ve slup! nl slup! Likrms, kekeleyen, yan tutan, yalanc tank,
Yahudi.14
* Saint-Suaire, sa'nn lrken giydii ve zerinde imgesinin olduu varsaylan giy

sidir. Byl ekmek ise, sa'nn bedenini temsil eden ayin ekmeidir. (.n).
9. Les Beaux Draps, s. 8 1 .
1 0 . L 'Ecoles des cadavres, s . 270.
1 1 . A.g.y., s. 272.
* * Charles Maurras, iki dnya sava aras dnemde L 'action franaise isimli ar
sa gazetenin sahibidir. Kar-devrimci ve monariden yana olan Maurras, faizme
popler olduu ve kitlelere ynelik bir ideoloji olduu iin kardr. Dneminde
entelektel dnyada olduka etkili olmu bir ahstr. (.n.)
12. A.g.y., s. 1 33.
13. A.g.y., s. 252.
14. A.g.y., s. 1 89.
226

Ve burjuvalara kar:
Burjuvann hibir ey umurunda deildir, istedii tek ey, servetini,
"Royal Dutch"taki hisselerini, imtiyazlarn, konumunu ve sizi Bakanl
a balayan trden iyi ilikiler kurduu Locasn korumaktr. Nihaye
tinde burjuva Yahudidir, nk altnlara sahip olan Yahudidir. .. 15

Ayn ekilde Celine, hayvani kendiliindenlii azaltan okula


kar, soyut ve babaya zg, zorlayan ve sakatlayan akla dayanan
okula kar da iddetli bir kzgnlk besler, ("simgeler douran ku
luka makinesi''l6 okul, Can Skc Durum da, ocuklarn "yara
'

maz en akrakln yutan" ey olarak betimlenir; okul ocuklara


kendiliinden, doutan gelen ve hayvani gzellie kar, akl,
sahteyi ve hileli olan dayatr). Celine gerek aileyi, babann sa
lam diktatrln hararetle savunur ("Bir baka aile koduna ina
nyorum ama ok daha dayanakl, daha youn, ok daha cmert
bir koda; yoksa koruyucu, tartmac, prsyp ie yaramaz hale
gelmi bir koda deil. Ama hayr! Ama hayr! Her eyi, Fransa'nn
hayvanlarn, mallarn ve insanlarn, ocuklarn ve yallarn
ayn aile iinde bir araya getirecek gerek bir kod, doal olarak
Yahudiler bu ailenin iinde yer almayacak, tek bir aile, tek bir
baba, diktatr ve saygdeer"17).
arpc hakikat szcklerinin, bu mantksal salnmlarla dile
geldiini itiraf etmek gerek. Bu szcklerde, akl, globalletirmeye,
btnletirmeye ve totalletirmeye giritii andan itibaren, top
lumsal ve siyasi deneyimin fantezilere ya da lgnlklara dnen
kimi blgelerinin mkemmel bir radyografisini buluruz. Bu du
rumda, bu sylemin anarizmi ya da ezici nihilizmi yerinden ka
yar ve bu olumsuzluun tersi olarak bir nesne ortaya kar: Bir
nefret ve arzu, tehdit ve saldrganlk, istek ve irenme nesnesi.
Yahudinin temsil ettii bu nesne, dnceye tm elikilerin
akland ve giderildii bir yuva kazandrr. Celine'in bu yergici
oynakln yaplandran en az iki ortak zellii serimlemeye al
rsak, Yahudinin onun syleminin dzeninde stlendii ilevi
belki daha iyi grebiliriz.

15. Les Beaux Draps, s. 70.


16. Bagatelles pour un massacre, Paris, Denoel, 1937, s. 144.
1 7. Les Beaux Draps, s. 1 52.
227

SMGESEL YASAYA KARI: BR YASA TAKLD

lk ortak zellik, Simgesele kar duyulan fkedir. Simgeseli


dinsel, din-st ve ahlaki kurumlar (Kilise, farmasonluk, Okul,
Entelektel Elit, komnist deoloji vb.) temsil eder; simgesel
Celine'in halsinasyonlarn grd ve bu kurumlarn temeli ve
atas olduuna inand eyde doruk noktasna ular: Yahudi tek
tanrcl. Celine'in fikirler arasnda kurduu balantlar yakn
dan ele aldmzda, onun -etkili, keskin, basmakalp ama
tutkulu- Yahudi kartl znde laik bir kzgnln basit bir so
nucu olarak ortaya kar; Yahudi kartl, en ezeli dman dinle
birlikte dinin tm yan temsilcilerini, soyutlamay, akl, bakala
m ve erillikten uzaklatrc olduu dnlen iktidar sprp
atan mutlak bir seklarizm olarak grlebilir.
kinci ortak zellikse, zorlayc ve baskc bu simgesele mutlak,
btnlkl ve gven verici bir baka Yasay ikame etme giriimi
dir. Faist ideolog Celine, mistik bir olumluluk olan bu tr bir
yasay arzular:
Halklarn ynlendirici bir fikri vardr. Bir yasa vardr. Bu yasa, mutlak
mistisizme doru ykselen, hatta korkusuzca ve programsz bir ekilde
ykselen bir fikirden hareket eder. Politikaya doru kayarsa, ii biter.
amurdan da daha aaya der ve onunla birlikte biz de [ . ] Fransa'ya
dierlerinden daha korkun bir fikir, bir doktrin, elmas gibi bir doktrin
gerek.1
.

Politikann tesinde yer alan ama politikay da yadsmayan bu


maddi olumluluk, btnlkl, somut, gven verici ve mutlu tz,
Aile, Ulus, Irk ve Beden tarafndan temsil edilecektir.
Bununla birlikte romanc Celine bu varlklara ilerlik kazand
ran irenci gereince ele almamtr. Ama yergi yazar bu varlk
lar arzular ve onlarn btnlkl, tekisiz, tehditsiz ve
heterojenliksiz varlklar olarak fantezisini kurar; bu varlklarn
farkllklarn bir tr aynlkta [memete] uyumlu bir ekilde so
urmalarn ister. Bu aynlksa, incelikli bir kaymayla, bir durak
lamayla, sonlandrmayan ama balayan bir noktalamayla -ilk
narsisizmin taklidi- elde edilmitir. Efendisi olmayan bu evren,
Ritimlidir; tekisiz bu evren, Dans ve Mziktir; Tanrsz bu evren
18. lvan-M. Sicard'n derledii konumalar, L 'Emancipation nationale, J. Doriot'nun
ynetiminde, 2 1 Kasm 194 1 .
228

sluptur. Celine Aknln l dzenine kar tzn ve anla


mn, doaln/rksaln/ailevi olann ve tinselin, diilin ve erilin,
hayatn ve lmn bir ikinliini ileri srer. Sz konusu olan ad
landrlmayan ama anlama kendisini bir Ritim olarak teslim eden
Fallus'un yceltilmesidir.
Dans etmeyi yeniden renmek gerek. Fransa rigodon'a kadar mutlulu
unu korudu. Artk bir daha asla fabrikada dans edilmeyecek, ark da
sylenmeyecek. Eer artk ark sylenmiyorsa, hayatn sonu gelmi,
kimse ocuk yapmaz olmu, var olduunu unutmak iin herkes sinema
lara kapanm demektir1' [ ]
Ah nefis densizlik! Kasrgalarla evrelenmiler [ . . . ] Merhamet! Binlerce
kstahlk! Ayak ularnda kedi adm ve duraklama! bizimle alay ediyor
lar! te! ite! ite! ... melodinin bizi srkledii yer... fa' da ar! her ey
buharlap gidiyor! iki ses titretmesi daha! ... bir arabesk! ... bir ara! Tan
rm ite onlar! . . fa . . . mi ... re ... do ... si! ... Gkyznn ehvetli kadnlar
bizi coturuyor! cehennemliksem cehennemliim, oh ne iyi!'0

Celine'in slubu, bu "henz bir olmayan" ile "tamamen teki


olmayan" arasndaki bu ikili byleyiciliin yazya dklebildii
ni kantlar. Bu slup bizi, ilk denilen narsisizmin ikinliinden
alnan hazzn yeniden biimlendirilen ve mzie varncaya kadar
anlamszlatrlan [desemantise] bir gsterende yceltilebilecei
ne ikna eder.21
Ayrca, tektanrl simgeselcilikle ve onun politik ve yasal teza
hrlerine gre rgtlenen bir toplumun parampara edici zorla
malarnn tesinden gelen bu ritme ve neeye arnn
zgrletirici hakikatine kulak kabartmamak imkanszdr.
Bununla birlikte, hem slubun byleyicilii hem de zgr
lk kendiliindenlik kendi snrlarna sahiptir: Dnen, etik
ve yasa koyucu bir Birliin basksndan kurtulmaya yeltendikleri
anda her ikisinin de en katledici fanteziye gbeklerinden bal ol
duklar ortaya kar. Hem tekine hem de bu Bire kar duyulan
yadsnan ve rkm arzu, bu ayn teki ve Bire kar duyulan yok
edici nefretin semptomunu retir.
Bu durumda Yahudi figr bir yandan, Efendiye [Maitrise]
kar duyulan, yadsnan, yadsnd iin de nefrete dnen arzu19. Les Beaux Draps, s. 148.
20. A.g.y., s. 221-222.
2 1 . Bkz. biraz ileride, s. 223.
229

yu ve te yandan bununla balantl bir ekilde de bu efendinin


yok ettii eye duyulan arzuyu iinde tayacaktr: Zayflk, haz
verici madde, diiliin ve lmn damgasn tayan cinsellik. ..
Yahudi gibi bylesine fanteziye dayal ve ift deerli bir nesne
si olan Yahudi kartl, bir tr din-st oluumdur: Hem inan
lnn hem de inanszn irenlik deneyimine sahip olmak iin
yaratt tarihin barnda ortaya kan sosyolojik bir rpertidir.
Buna bal olarak, toplumsal ve/veya simgesel kodun irencin
oluturulmas konusunda yetersiz kald durumlarda daha id
detli bir Yahudi kartlyla kar karya kalnacan ileri srebi
liriz. Her halkarda bunun bugnk modern toplumumuz iin ve
kiisel nedenlerle de Celine iin geerli olduunu syleyebiliriz.
Ritim, itki, diil gibi, Yahudiliin-Hristiyanln bastrd eyle
re geri dnmek amacyla kltrel yrngemizde tek tarafl olarak
dile gelen ar araclyla bu ikilinin snrlarn amay amala
yan giriimler de Celine'inkiyle ayn Yahudi kart fanteziden
beslenmezler mi? Yukarda dile getirmeye altmz gibi22 bu
nun nedeni, seilmi halkn yazlarnn, irencin temsil ettii u
simgesel olgu olarak insanln tahamml edilemez doruuna en
kararl ekilde yazlm olmasdr.
Bu anlamda Celine'in yergi yazlarnn itiraf edilmi delilie
dayand sylenebilir. Bu delilikten hareketle yapt kimliin s
nrlarnn karanlk blgelerinde servene atlr. Bir delilik sz ko
nusuysa eer, Celine'in bizzat iaret ettii gibi23 bu delilik, gndelik
sradanlyla srekli karlatmz Yahudi kartlnn ierdii
trden bir deliliktir; Yahudi kartln ar ulara gtren Nazi
taknlklarnn ya da Celine'in hepten boalmsal olan lklar
nn uykuya ve hazza susatlmlmzda bizi hareke geirdii tr
den bir delilik.

22. Bkz. Kutsal Kitap 'taki Bayalk Anlaynn Semiyotii, s. 123 ve devam.
23. Celine yaamnn sonuna kadar Yahudi kartlndan vazgememekle kalma
m ("Hibir eyi yadsmyorum... hi de gr deitirmiyorum... yalnzca kk
bir kukudan sz ediyorum ama yanldmn ve hakl olann ben olmadmn
bana kantlanmas gerekir'', Entretien avec A. Zbinden, La Pleiade, t.II, s.940), Yahu
dilerle barmay denediinde bile ("Yahudilerin savunulmas deil ama Barma"
diye kendisi altn izer), amac yeni bir rkl, kesinlikle srekli bir teki nefreti/
sevgisi olan bir gr ileri srmektir: "Biyolojik temellerden hareketle yeni bir rk
lk yaratmak gerekir" ("Lettre i Hindus", 10 Austos 1947, s. 122).
230

KARDE ...

Her trl nefretin, arzunun ve Simgeselden duyulan her trl


korkunun rnei olabilmek iin Yahudinin Celine' de hangi fante
zileri harekete geirdiini sormak gerekir.
Yahudi ncelikle bir kahraman figr olarak belirir. Bu kahra
man baba deil, tercih edilen, seilmi ve babann iktidarndan
yararlanan ouldur. Freud, her kahramann baba katili olduunu
daha nce saptamt. Celine, Yahudi esiz, dier oullardan s
tn, "bir bakasndan daha fazla insandr"24 eklinde dnd
nde bu kahramanl varsaysa bile, ii Freud'un szn ettii
bu kahramanl dnmeye kadar vardrmaz belki de. Bu stn
ve kskanlan aabey Ari rkn "kaba kaytszl"nn25 aksine tpk
Bir Kym in nemsiz eyler' in Yubelblat' gibi tamamen aktiftir:
Muhteem bir aforizma ... bir dakika bile duraklama yok... Vaat etmek. ..
Vaat etmek. .. izerken pohpoplamak. .. sevgi ya da nefret uyandrmak...
duraklasnlar, zayflasnlar, kendilerini kaybetsinler... Yeniden bala
mak! Ne tam tam... ihtiyatl davranmak! Katetmek! ... Katetmek [ . . ] fr
dnmeler, becerikli kurtulmalar, trapezler, gizli toplantlar, gizemler ve
uluslararas dolap evirmeler, Narin Yubelblat.'6
.

stelik Celine, Yahudinin yenilgiyi kabullenmediini syleye


rek alldk grn tersine de gidecektir: "Yahudi hibir eyden
korkmaz... ",27 yeter ki amacna eriebilsin, iktidar ele geirebilsin:
"Emirleri veren hep o olsun."28
Yahudi, en nemli nesneye sahip olmaya ("Yahudinin gelecei
var, paras var", Bir Kym in nemsiz eyler, s. 327) dayanan
tamamen anal bir denetimle, kendisine var olduu, hem her ey
olduu hem de her yerde olduu gvencesini verir. Bunu yapar
ken de, mutlak denetimi altnda dnyay atlak vermeyen bir b
tnde tmletirir.
Yahudilerin hepsi kendini gizler, klk deitirir, bukalemun gibidirler,
snr deitirdikleri gibi isim deitirirler, isimleri bazen Bretons, Au 24. Bagatelles pour un massacre, s. 270. Catherine Francblin "Celine ve Yahudiler"
ball<l yaymlanmam master tezinde Celine'in Yahudi kartlnn al<l banda
bir analizini neriyor. zleyen satrlar bu almadan esinlenmitir.
25. A.g.y., s . 1 28.
26. A.g.y., s. 102.
27. Les Beaux Draps, s. 1 36.
28. A.g.y., s. 1 4 1 .
231

vergnats, Corses olur, bazense Turandots, Durandards, Cassoulet... he


men hemen her ey yani, deitiren, yanltc grnen her ey.29
Bir takliti, bir fahie, dierlerinin grnmne brne brne uzun
sredir yok olmu olmas gerekirdi, eer agzl olmam olsayd, a
gzll onu kurtaryor, tm rklar, tm insanlar, tm hayvanlar
yorgun drd, u an yeryz yorgunluktan bitkin [ ... ] hala evrenin,
gkyznn, Tanrnn, Yldzlarn bana bela olmaya devam ediyor,
her eyi istiyor, hep daha fazlasn istiyor, Ay' istiyor, kemiklerimizi isti
yor, Sabbafta kullanmak, Karnaval'da bayrak gibi her yana asmak iin
bigudi halinde barsaklarmz ele geirmek istiyor.30

Sr gibi ve gizemli Yahudi ("Yahudi gizemlidir, onun tuhaf dav


ranlar vardr... "3) , kavranlamaz bir iktidara sahiptir. Yahudi
nin her yerdelii yalnzca uzamla snrl deildir, yalnzca bizim
yaadmz mekanlarda deildir, derimize ilemitir, hemen en
yaknmzdaki ve bize en benzeyen kiidir, asla farkn ayrt ede
mediimiz kiidir, kimlik aknl: "Ne sahip olduklar ve sahip
olabilecekleri yzleri tanyoruz ne de nasl davrandklarn."32
Bylece Yahudi zamann tmln ele geirir, kendisine hem
gelenei hem de aileden ve toplumdan oluan grubun servetini
devralma ansn garanti eden bir soyun, bir tr soylular snfnn
mirass, devamcs ve bunlardan yararlanacak kiiye dnr:
Her kk Yahudi gzel bir kariyer yapmaya yarayacak tm olanaklar
daha doduu anda beiinde bulur. . .33

Babann ve kkl ailelerin kutsad Yahudi, toplumsal gerek


liin alarn hileyle maniple eder ve bunu eer aristokrasiye da
hil olmay baarmsa daha da iyi yapar...
Bununla birlikte bu iktidar konumu, klasik egemenlie zg
souk ve arbal denetimle ortak hibir yana sahip deildir. Ya
hudi kart fantezide Yahudi iktidar baba otoritesinin uyandrd
gibi bir sayg hissi uyandrmaz. Tersine endieyle evrili bu
iktidar, kardele girilen rekabetin yol at tahriki serbest brakr
ve bu rekabete giren Ari'yi yadsnan ecinsel tutku ateinin iine
srkler. Gerekten de bu seilmi karde fazlasyla zayflk iare29. Bagatelles, s. 1 27.
30. Les Beaux Draps, s. 142
3 1 . A.g.y., s. 1 19.
32. Bagatelles, s . 1 27.
33. A.g.y.
232

ti gsterir (Celine aka bu kardein snnet edilmi olduunu


sylemediinde, onun ksa boylu olduunu, melez niteliklere sa
hip olduunu dile getirir: "Tm bu konularda Lenin, Warburg,
Troki, Rothschild ayn grlere sahiptirler. Aralarnda penis
ban rten deri farkll kadar bile bir gr farkll yoktur,
yzde yz Marksizm ite!"34); ayrca bu karde bir artdeer, yani
haz kayna olan ikircil bir yoksunluu fazlasyla eker. Yahudi
kardein bu zayfl ve ikircil yoksunluu ona boyun emekle ya
da onu grmezden gelmekle yetinmemizi engeller. Nasl olur da
davran Her eyden ve Her yerden doduuna iaret eden bir
varlk karsnda, stelik bu varlk bylesine zayf ve haz dk
nyken, onun karsnda nasl olur da geri ekilebiliriz? Zayfl
yzne vurulacaktr; bir gasp olarak grlecektir ama asl ona
haz almasndan tr kzgnlk duyulduu hemen itiraf edilecek
tir. Sanki dnyadaki u esiz ve pagandan ok farkl kii, halesi
ihtiaml ve dolgun bir bedenden deil, zayflndan ve teki
nezdindeki znelletirilmesinden [subjectivation] kaynaklanan
kii vardr karmzda.
Celine ald kavranlmas g haz nedeniyle, bu tercih edilen
kardei aka cinsel ve ecinsel nitelikler ieren sado-mazoist
bir sylemle knar: " 1 5 milyon Yahudi 500 milyon Ari'yi
becerecek."35 Roosevelt hakknda ve balam diklzate alndnda
Yahudi hakknda yle konuur: "Hi de umurunda deil, haz al
yor, buna ya uygun, eleniyor.'136 "Afrikal-Asyal melez Yahudi
lerin, eyrek, yan-siyah ve Ortadoulu Yahudilerin, zincirlerinden
boalm zinaclarn bu lkede hibir ii yok";37 ya da dier fante
zilerin yan sra bir baka fanteziyi "Yahudi Salvador" imzasyla
"Pis Celine"e gnderilen mektupta buluruz: "Yahudiler seni gt
deliinden becerecek, becerilmek istiyorsan, bize haber ver,
yeter."38 Bununla kar karya kalan Celine, bu hazzn edilgen ve
kle, saldrlan ve sadistletirilen nesnesi olarak diil ve mazoist
bir konuma indirgendiini grr.
Tam da Yahudi kymlarnn balad bir dnemde ortaya
kan Ari dnyasn hedefleyen Yahudi tehdidi fantezisi ("Yahudi
34. Les Beaux Draps, s. 103.
35. Bagatelles, s. 127.
36. Les Beaux Draps, s. 3 1 .
37. L 'Ecole des cadavres, s. 2 1 5.
38. A.g.y., s. 1 7.
233

faizminin tam ortasndayz", Bir Kym in nemsiz eyler, s.


1 80), baka ekilde aklanamaz. Bu fantezi dorudan, Yahudinin
sahip olan varlk, hazzna ulat Her eyin oluturduu varlk
olarak grlmesinden ve zellikle de bu hazzn dorudan cinsel
letirilmesinden kaynaklanr.
Sana kiisel bir hakszlk yapmyorlar m? ... benim sinirime dokunuyorlar... [ . . . ] Beni ele geirmek iin yoklayp duruyorlar... Her sayfa evriliinde... her dakika biraz daha fazla gevediimi, biraz daha fazla boyun
ediimi grmek iin bana enayilii beendirmeye alyorlar. .39
Ltfediniz, benim sevgili canavarm! ar kibar armha gericim! bana
kalrsa, olduka nadirsiniz! Size hayranm! Tm dileklerimi yerini geti
rin! Beni sabrszlkla bekletiyorsunuz! iki gzmn iki eme olduunu
gryorsunuz! nihayet daha fazla ac ekeceim dncesinin verdii
mutlulukla bitkin dm bir halde ... 40
Ke banda her zaman pusuya yatm, alayc, kendisini eliyle yokla
yan, Yahudi olmayan ve kzm birini gzetleyen bir Yahudi vardr...
imdi emin, yaklayor... nesnenin iyice atelendiini grerek... bu gzel
amcn stne elini yerletiriyor!. . .41
.

Fanteziye dayal inann kreendosunda, Yahudi, en sonunda


despot bir tirana dnr. Yahudi kart anal erotizm ile bu tiran
arasnda, Celine'de aka, baka yerlerde biraz daha sinsice, ba
lant kurulur. Celine kendini bu hayali saldrgan karsnda bir
"ibne figr" olarak betimler: "Yahudiler senin suratna syor";42
ona gre, "iyi Ari [ . ] Yahudisine her an haz vermeye hazr"43 kii
dir.
Ama Yahudi hazzn bilgisine sahip olan kii olarak betimlense
de, ayrca bu haz iin (kendini) tketmeme kaygs gden kii ola
rak grlr. Hazzn efendisidir ama zanaatkar, sanats deil.
Dolaysyla bu tiran karde, doal, hayvani ve kassal kendiliin
denliin aksine babaya ait, stbensel, itkileri egemenlii altnda
tutan bir yasa kertesine boyun eer. Kendisini birazck olsun
"dorudan insanla" teslim etmekten bile sknt duyan Yahudi,
"tiranl ayn anda iki katna karr."44 Egemendir, onu yetenee
..

39. Bagatelles, s. 3 19.


40. A.g.y., s. 1 34.
41. Les Beaux Draps, s. 124.
42. L 'Eco/e des cadavres, s. 1 7.
43. Les Beaux Draps, s. 125.
44. Bagatelles, s. 194.
234

erimekten mahrum eden souk bir aklla ncelikle kendisini


egemenlii altna alr. Entelektel prototipi, bir tr sper entelek
tel Yahudi (Can Skc Durum'daki profesr M. Ben Montaigne
gibi niversite hocas bir de Yahudi olduunda en ar entelekt
el souklua eriilir) sanat yeteneine sahip deildir ama "tek
nik"* kaifidir (Bu teknikse "ksz fermuarlarn! l bzklerin!
sahte memelerin, her trl ikiyzllk rezilliklerinin"45 yapay
dnyasn dourur). Yahudi, yazar olduunda, yazdklar "alnt
larn, n camlarn ... tamponlarn arasndan grlen ya da ktp
hanelerin mahzenlerinden alnma eylerin stn kr bir araya
getirilmesinden ... "46 ibaret burjuva yazar trnden bir yazar ola
bilir. Yasayla, Denetimle, Soyutlamayla, Evle zdeletirilen Yahu
di arzulanan ve kskanlan karde konumundan ele geirilemez
baba konumuna kayacaktr. Celine'in Yasann, Dilin, Duygunun
ve Mziin tekisi olmay talep eden yaptlarnn hepsi, Oedipus
karakterli saldrlarnn tamam bu babay hedef alacaktr.
"Deliliin" bu snrnda Yahudi kart, Babann ve Yasann
dini olarak grd Museviliin mutlana kar yadsmayla bir
likte besledii derin inancn ortaya koyacaktr: Yahudi kart, bu
dinin tutkulu hizmetkardr, semptomu olduu tektanrc iktidara
kart [a contrario] kant ileri sren eytan, denilegeldii gibi bir
"dibouk",47 baarsz ve ekemez birisidir... Yahudi kart, Muse
viliin zmledii, ycelttii ve denetimi altna ald travmatik
yerleri [topoi] yoksa bu nedenle mi -tpk irenmenin travmatik
yerleri konusunda yapt gibi- dile getirmektedir? Yahudi kart,
bylece en azndan dinin zne zerindeki bilind etkisini dile
getirmi olur, sz konusu olan bu dinin hakikatini dile getirmek
olmasa bile, yle mi?
...YA DA KADIN

Yahudi kart sylemin, miras kardee duyulan korkuyla ka


rk arzunun inasnda u an atmamz gereken bir nc adm
daha var. tekinin Yasas altnda olmaktan faydalanmasna, te
kine boyun emesine ve haz olarak egemenliini de bylece elde
* Technique deil de taichnique biiminde yazlm. Byk olaslkla Cetine'in
amac alayc ve kmseyici bir slup kullanmak. (.n.)
45. A.g.y., s. 77.
46. A.g.y., s. 1 66.
47. Bkz. A. Mandel, "D'un Celine juif', L 'Herne, s. 386 ve devam.
235

etmesine ramen, bu kendisinden ekinilen Yahudi Babann bir


nesnesi, bir atk, bir ekilde babann kars, bir irenlik deil mi
dir? Yahudi, Birin ve tekinin, Yasann ve Hazzn, Var Olan kii
ile Sahip olan kiinin u tahamml edilemez birlemesi olduun
dan dolay tehditkar hale gelir. Yahudi kart fantezi buna kar
kendini savunmak iin bu nesneyi [ objet] irencin [ ab-ject] yerin
de konumlandrr. Yahudi: Atn ve arzu nesnesinin, kadavrann
ve yaamn, dksaln ve zevkin, ldrmeye ynelik saldrganl
n ve en ntrletirici iktidarn birlemesidir - "Ne biliyordum?"
"Ya Yahudi olmak ya da lmek gerektiini" ... igdlerimle ve tar
tmasz bir ekilde biliyordum!"48 Yahudi, egemen konumuna
yerletirilmi u diil, u bakalam efendi, u ok anlaml ey,
benzer ile teki, zne ile nesne ve hatta ierisi ile dars arasnda
ki kat ayrm izgilerinin kaybolduu u snr haline gelir. Demek
ki Yahudi, hem korku hem de bylenme nesnesidir. Bizzat i
renliin kendisidir. Yahudi irentir: kirlidir, rmtr. Onun
la zdeleen, onunla kardee ve lmcl bir ekilde
kucaklamay (snrlarm yitirdiim kucaklamay) arzulayan
ben, kendimi ayn irenlie, rmle, dksalla, diillie
ve edilgenlie indirgenmi olarak bulurum: "iren Celine".
[ ... ] pis herif, tembel [ ... ] Musa'nn st Yahudi boktan ar lks mev
kisini korur, Musa'da ve Ebediyette dier boktan kiilerle dosttur! Yal
nzca rmtr, rtcdr. zgn tek bir eye sahiptir, o da, bize
kar besledii nefret, bize kar duyduu kmseme ve bizi gitgide
daha da derinleen ortak mezara topluca gmecek kzgnldr.49

Yahudinin simgesel iktidarndan yoksun olan Ari, bir "dene


yim eti", bir "rmkte olan et"tir.5 Cumhuriyet "kangren ol
mutur", Yahudiler Cumhuriyet'i "irinli paralar", "kk
armaanlar" ve "kadavra paralar"51 halinde aralarnda payla
maktadrlar. Burada, Yahudi kartln merulatrmaya ya da
hatta eletirmeye alt bir sylei srasnda Celine'in kendisini
karlatrd XIV. ya da XV. Louis'den olduka uzaz ("Ama on
lar (Yahudiler) Temple Tarikat'ndan olanlar ya da Jansenistler
gibi bir tarikat olduklar lde, XIV. Louis ve XV. Louis'nin Ciz48. Les Beaux Draps, s. 57.
49. A.g.y., s. 1 1 3.
50. Bagatelles, s. 3 16.
5 1 . L 'Ecole des cadavres, s. 30.
236

vitleri kovalamakta gsterdikleri kadar kararlla sahiptim ... De


mek ki, ite, yle deil mi, kendimi XIV. Louis ya da XV. Louis
sanmtm, bu, kesinlikle byk bir hatayd").52 En azndan bu
megalomanlk, tpk Majestenin kendisi gibi krizdeki, rm,
iren bir kimliin bo, terk edilmi atosunun gerisinde gizlen dii kesin maske deilse eer...
Yahudi kart yanlmaz: Yahudi tektanrcl yalnzca Yasann
ve Simgeselin birliinin en kat yanda deildir. Ayn zamanda
kendisinin ifti olarak anneliin, diiliin ya da paganln izini
de kendisiyle birlikte tar. Yabanl mevcudiyetinden ei grlme
mi bir katlkla kendini uzaklatrsa bile, onu inceliksiz bir ekil
de kendisiyle btnletirir de. Bu mevcudiyet, byk olaslkla
teki ve buna ramen btnlemi tektanrc zneye bakalam
bir varln gcn kazandrr. Bir edebiyat irenle yz yze gel

diinde aslnda Kutsal Kitap 'ta tanmlanan tiksin eylerle ve zel


likle de peygamber sylemiyle rekabet halinde kimliin snrlarnda
konumlanr. Celine Kutsal Kitap metinlerini anar, peygamberlere
onlara verip veritirerek gnderme yapar. Bununla birlikte
Celine'in metni peygamberlerin yolculuuna katlr, kskantr,
ama yine de onlardan farkldr. nk Celine peygamber tavrnn
sahip olduu Yasaya sahip deildir; sahneledii iren, peygam
berlerinkinin tersine hibir sme atfen devralnmayacaktr; bu
iren yalnzca byler aleminde, bir baka zamanda deil, he
men imdi metinde yerini alacaktr. Dolaan halkn yapt gibi
Celine de -irencin konuan varla ikin olduu saptamasnn
ardndan- bir yolculua ksa bile, romancnn yapt projesiz,
inansz bir yolculuktur, gecenin sonuna bir yolculuktur... Ama
nasl olur da Tanr'nn, Projenin, nancn silinip gitmesiyle boa
lan tm yeri Celine'de Edebiyatn, slubun ald grlmez?
Celine'in anlad ve uygulad anlamda bu edebiyatn aknl
nasl dntrdn (yerinden etmek deil sz konusu olan) ve
bu aknln iinde devinen znellii Onun nasl yeniden biim
lendirdiini okumamz gerekir.

52. Entretien avec A. Zbinden, La Pleiade, c.II., s.939.


237

Balangta ve Sonsuz ...

Bilirsiniz, Kutsal Kitaplarda yle yazar


"Balangta Kelam vard". Hi de deil!
Balangta duygu vard. Kelam duygu
nun yerini almak zere ondan sonra
geldi, tpk trs gitmenin drtnala git
menin yerini almasnda olduu gibi,
oysa atn doal yasas drtnala gitmek
tir; ata trs gitmeyi rettiler. nsana
duygusal iiri terk ettirip diyalektii,
yani az kalabaln
benimsettiler, yle deil mi?
Louis-Ferdinand Celine vous parle,
La Pleiade, t.II.

DPTEN SESE

Celine'in metni yanklanmaya brakldnda, yazar olarak


inand eyler konusundaki beyanatlar okunduunda, anlatla
rn ve tarihsel kavgalarn gecesinin sonunda slupu Celine'i ke
federiz.
Bir fikir adam deilim. slup adamym. yle ya, slubun nnde her
kes durup kalyor, kimse ona yanamyor. nk bu zor bir i. Size sy
lediim gibi, slup, tmceleri zvanalarndan kararak kullanmaya
dayanr. . 1
.

Sonda m balangta m? Kukusuz bu metafizik sorun


Celine'in zihnini zellikle de dille yzlemesi asndan kurcalar.
1 . L. F. Celine

vous

parle, s. 934.
243

nk Celine'in "ii", anadiliyle nefret dolu, en azndan by


leyici ve tutkulu bir mcadeledir. Birlikte ve kar, daha uzaa,
araclyla, daha aaya ya da teye? Celine dili kendinden ko
parmaya, iftlemeye [dedoubler] ve dili kendi yerinden oynatma
ya "ama hafife oynatmaya" alr. "Oh! ok hafife! nk tm
bunlar fazlaca oynatrsanz, yle deil mi, bu bir hatadr, hatann
ta kendisidir".2 Bu ak dokunuu, zellikle gizli bir ieriye, g
ml bir otantiklie doru bir ini olarak tahayyl edilir. Buras
Celine asndan, duygunun adlandrlamaz hakikatidir, bazen de
daha az doal ya da zsel tarzda tanmlad boluktur, bir mzi
in ritminin ya da bir dansn jestlerinin dokunmaya geldii yer
dir. "Zvanasndan karmay" denedii anda Franszca'ya nasl
hayran olduunu dinleyelim ncelikle:
Ah hep birlikte ne kadar da mutlu olacaz! orada binler ve binlerce!
birbirimizle hep birlikte Franszca konuurken! Nee! Nee! Nee! Nasl
da kucaklayoruz! benim kusurum, itiraf ediyorum tek kusurum: Fran
szca konumak!/ Benimle Franszca konuacak bir celladn yapt he
men hemen her eyi balarm... yabanc dillerden nefret ediyorum!
kaba diller, var olmalar inanlmaz! ne katlk!'
Fransz dili krallara yarar! Etrafndaysa yalnzca berbat kaba diller!1
ngilizce'den nefret ediyorum [ ... ] Fransa'nn bana yapt her eye ra
men, Fransz dilinden kopamam. Beni elinde tutuyor. Ondan zgrle
mem mmkn deil.5

Bu ak konumu, yazan, bir eklenti ya da yarat olarak deil


ama yalnzca bir ifa olarak tahayyl ettii bir inie doru iter:
Burada sz konusu olan, dibi yzeye, duygusal kimlii anlamlan
drc grnlere [ apparances signifiantes] , sinirler ve biyoloji de
neyimini toplumsal szlemeye ve iletiime tamaktr.
Her ey insann dnda, ezgide zaten yazlm - [ . . ] Doruyu sylemek
gerekirse hibir ey yaratmyorum - bir tr gizli bir madalyay, amu
run iine gml bir heykeli temizliyorum.6
.

slubun, dibe tapnma olarak, annenin temsil ettii duygusal


2. 2. A.g.y., s. 933.
3. Feerie, I, s. 95.
4. A.g.y., s. 1 54.
5. A Pierre Monnier, L 'Herne, s. 262.
6. "Lettre i Hindus", 15 Aralk 1947, L 'Herne, s. 1 30.
244

ukurun tam da dilde yeniden canlanmas olarak tanmland u


satrlar okuyalm: "Duygusal metromda! hibir eyi yzeyde
brakmyorum."7 Ya da daha doal tarzda:
Hayr yalnzca kulanda deil! ... hayr! ... sinirlerinin mahremliinde!
tam sinir sisteminin ortasnda! tam da banda!'

En u noktasna kadar gtrldnde bu, tersine bir rklk


vurgusu kazanr:
Politikalar, sylemler, bo lakrdlar! ... tek bir hakikat: biyolojik! ... yarm
yzyl sonra, belki de daha nce, Fransa sarlar ve siyahlarla dolacak. .. '

Celine'in duyguyu ieriden ele geirmek iin kendisini teslim


ettii ve mecbur kld ba dnmesi, onun bak asndan, ede
biyatn en temel hakikatidir. Bu ba dnmesi onu irence kar bir
tr meydan okumann sonuna kadar gtrr: renci adlandra
rak onu hem var etmeyi hem de amay ancak bylece baarr.
"Vlgerlik" ve "cinsellik", gsterenin bu nihai serimlenmesine g
tren eiklerdir sadece: sonuta bu izleklerin pek nemi de yok
tur:
Ne vlgerliin ne de cinselliin bu hikayede ii var - yalnzca aksesuar
onlar.'0

Proje,
dili yeniden duyarllatrmaktr, dil akl yrtmektense titresin - BE
NM AMACIM TE BUYDU. .. "

Bu duygusal dip aray, "eylerin bizzat mahremliine" yaplan


"zsel bir daln terimleriyle dile gelse bile, Celine bu gml
mahremlii yalnzca melodinin ifa ettiinin ve hatta ona melodi
nin sahip olduunun farkna varan ilk kiidir. Bylece, duyguya
tapnma, sesin yceltilmesine dnr:
7. Entretiens avec le professeur Y, s. 104.
8. A.g.y., s. 122.
9. Rigodon, s. 797.
10. "Lettre a Hindus'', 15 Mays 1947, L' Herne, s. 1 1 3.
1 1. A.g.y.
245

Bu, fikre melodili, melodiye dayal belli bir seyir, bir ray, ezgili kk bir
ustalk kazandrmakszn mmkn deildir.12
eylerin derinliindeki mziin ne olduunu biliyorum. Timsahlar
Pan fltyle dans ettirmek gerekseydi, bunu yapabilirdim. '3
... yle ki, bir kez yazldnda [ . . . ] okura kulana sesleniliyormu GB
GELR."

Tam da duygunun sese dnt yerde, beden ile dilin kesi


me noktasnda, ikisi arasndaki facia-bklmde, "benim en b
yk rakibim, mzik" birden beliriverir:
Evrenin orguyum ben [ . . . ] Kyametin Operasn besteliyorum [ . . . ] Ce
hennemin kaps kulakta. nemsiz kk bir atomdan baka bir ey
deil bu.'5

Buna karn duygunun mzie ve dansa dnmesinin son


kertede ulat yer, boluktan baka bir yer deildir. Yolculuun
sonunda, yolculuk bittii anda, dilin adlandrlamaz bir tekiliin
etkisi altnda bir sluba dnmesinin, balangta tutkulu, ar
dndan ritmik ve nihayetinde boalmayla son bulan yolculuu
nun nereye getirdii bylece ortaya kar:
Kendimi yalnzca hibir eyin, boluun refaketinde iyi hissediyorum.'
NEFRET YAZMAK

Bu iini oymaya ulamadan nce -belki de daha kesin bir ifa


deyle buna ulaabilmek iin- duygu, sesini duyurabilmek iin po
pler konuma tarzn ve nefreti aka dile getirmek
istediindeyse argoyu kullanr.
Argo, size okuru yakalama imkan veren ... onu hi haline getiren! ... sizin
insafnza brakan! ... bir nefret dilidir, okur aptalca baka kalr! ...
"

Okurun pek de anlamad argo sz daarc, tuhafl ve id


detiyle doal olarak radikal bir ayrm, reddetme ve nihayetinde bir
12. A.g.y., s. 1 12.
13. "Lettre i Hindus", 30 Mart 1947, L 'Herne, s. 1 10.
14. "Lettre i Hindus", 15 Mays 1 947, L 'Herne, s. 1 12.
1 5 . Mart a credit, s. 525-526.
16. "Lettre i Hindus", 29 Mays 1 947, L 'Herne, s. 1 13.
17. Entretiens avec le professeur Y, s. 72.
246

nefret aracdr. Argo bir bulanklk yaratr, yani noktalama iaret


lerini koyduu ve ritim kazandrd szcelerde bir bulankla yol
aar, anlamsal bir kopu retir. Ama argonun en nemli nitelii,
Celine'in ulamaya alt anlam boluunu imkanl klmasdr.
Duygunun "konuturulmas" hem anlam hem de melodi a
sndan daha zengin ve mziksel bir zmdr. Celine'in popliz
minin salt ideolojik bir yan tamadnn altn izmek gerekir.
nk bu poplizm aslnda bir slup stratejisi olarak kullanlr.
Poplizm, Celine'in dilin dzeninde ulamay arzulad ar yo
un duyguyu gsterene tatma imkan salar. rnein "fikirler"e
kar isyan ettiinde amac, "konuma dilinin duygusunu yazyla"18
davurmay salamaktr; "duygu yalnzca konuma diliyle ele ge
irilebilir ve kaydedilebilir";19 "duygu yalnzca konuma dilinde
bulunur."20 "Aslnda konuma dilinde pek fazla parlt" olmamas
na ramen, ben bu parltlar yine de ele geirmeyi deniyorum...
[ ] Konuma dilinin canl elmaslarnn trstln yapyorum."21
Celine'in konuma dilini yazya aktarma projesi, izleksel ve
ideolojik bir angajman ile yazl dilin mantksal ya da dilbilgisel
egemenliini buyruk altna almay hedefleyen bir szcelemenin
bulutuu yer haline gelir. Bu buyruk altna almay ve tersine e
virmeyi Celine'in duygu olarak tanmlad eyin ve dilde sade
yisel ve retorik ilemlerin oulluuyla kendini davuran eyin
gl bir ekilde geri dnmesi (gstergebilimciler olsayd, onlar
buna "ikincil biimlendirme sistemi" derlerdi) tamamlar.
Kukusuz bu tr bir szceleme stratejisi szdiziminde derin
dnmlere yol aar. Bu dnmler Celine'in syleminde iki
temel biime brnrler: lk romanlarnda yapt gibi tmcenin
(bir birimin daha sonra ya da daha nce gelmesi yntemiyle) b
lmlenmesi; son romanlarnda yapt gibi ne olduu tahmin edi
lebilir szdizimsel eksiltiler.* Bu adan Celine'in mziinin bir
. szdizimci yntemiyle bestelendii sylenebilir; mzisyen Celine,
gndelik konuma dilinin bir uzmanna, ezgi ile mant olaa
nst bir tarzda bartran bir dilbilimciye dnr.
...

18. A.g.y., s. 23.


1 9. A.g.y., s. 28.
20. A.g.y., s. 35.
2 1 . "Lettre i Hindus", 17 Ekim 1 947, L 'Herne, s. 1 28.
* Burada kullanlan szck elliptique szcdr: anlam, bir szcenin birimlerin
den birinin ya da birounun slupsal ya da dizgesel bir ekilde eksik braklmas
dr; tm bunlara ramen szce yine de anlalrln korumaktadr. (.n.)

247

BLMLEME: ENTONASYON (VURG U), SZDZM, ZNELLK

Leo Spitzer, Celine'ci bir tmcenin tikel, "gndelik konuma


ya" zg blmlenmesine dikkat ekmi ve ele almtr.22 Burada
sz konusu olan, szdizimsel birimin kesilmesi ve bileenlerinden
birinin yerinden karlmasdr, ertelenmesi ve nceden susturul
masdr. * Sonuta, tmcenin ezgisinin normalde alalan perde
deiiklikleri iki merkezli bir titremlemeye dntrlr.
Celine'in ilk romanlarnda, zellikle de Yolculuk'ta bunun birok
rneine rastlanabilir.
Sava aniden her ynyle kefetmitim ... Savan ne olduunu, kahret
sin, dosdoru ve cepheden grmek iin o anda benim olduum gibi yal
nz olmak gerekir.**
znt sonunda kelimelere dklmt, ama zntyle ne yapacan
bilir gibi bir hali yoktu, zntsn smkrmeye alyordu, ama
znts gzyalaryla birlikte boaznda dmleniyor ve o da yeni
den balyordu.

lk rnekte szcede yerinden karlan para ("kahretsin") daha


sonra gelmektedir ama ikinci alntda ("znt") bata yer alr.
Yerinden karlan e, szcede yinelem*** sreciyle temsil edilir
("la voir la vache"; "qu'en faire du chagrin"; il lui revenait, son
chagrin").**** Bu tr yeniden girilerde, yerinden karlan para
nn szcede kesin bir szdizimsel ilevi yoktur.
Ayn szceler szdizimsel yaplar olarak deil ama konuan bir
zne ile muhatab arasndaki szceleme srecindeki iletiler-bildi22. "Une habitude de style, le rappel chez Celine", Le Franais moderne iinde, III,
1935. Bu yaz L 'Herne'den alnmtr, s. 443-45 1 .

* Sz konusu olan, tmcenin bileenlerinden birinin nde yer alarak veya ardndan

gelerek dier birimlerle veya tmcenin geri kalanyla ilgi kurulmasdr. (.n.)
** Noktalama iaretlerinden hemen sonraki tmce Jaut diye balar. Oysa yazl
dilde Il fa ut eklinde yazlmaktadr. Celine Jl'i atar, yalnzca faut yazar. kahretsin
eklinde evrilen szck la vache'dr. Genellikle aknlk, tepki belirtir. (.n.)
*** Burada kullanlan szck anaphorique; anaphore szcnn dilbilimsel anla
m udur: bir sylemin herhangi bir parasn yorumlamak-anlamak iin bu para
y sylemin bir baka parasyla balandrmann zorunlu olduu durumlarda, sz
konusu parann yinelemeli yani anaphorique olduunu syleyebiliriz. Etimolojik
olarak anaphore szc, geriyle balantl anlamna gelmektedir. (.n.).
**** Birinci tmcede tekrarlanan 1a'dr. ilk la sava szcnn yerini tutuyor,
ikinci la ise diil kelime vache'a aittir; ikinci tmcede en chagrin (znt) szc
nn yerine geiyor, bylece ayn szck iki defa yinelenmi oluyor; nc tm
cedeyse hem chagrin szcnn yerine geen il zamiri hem de chagrin szc
birlikte kullanlm. (.n.)

248

rimler olarak baka bir erevede analiz edilecek olursa, yerinden


karmann amacnn, yerinden karlan paray temalatrmak
olduu aklk kazanacaktr; bylece yerinden karlm para
bir tema (baka bir deyile konuann hakknda konutuu ey)
deil, ama vurgulanm bir yorum [ rheme] (yani temaya szan bil
gi) konumuna brnr. Bu tr bir inada, kahretsin [la vache] ve
znt [chagrin] asl bilgiyi, yani konuann vurgulad temel
iletiyi ifade ederler. Bu bak asndan da, yerinden karlan e
nin szdizimsellii bozulmaktadr.23
Ksacas, bilginin bildiriimsel nvesi muhtelif yerinden kar
ma aralaryla kuralc szdizimsel yapya zarar verecek ekilde
vurgulanr. Adeta son kertede szdizimin mantn (zne-eylem
yklem) iletinin mant (tema/konu-yorum, konu/yorum, des
tek-dayanak/ekleme, ima edilen/belirtilen vb.) biimlendirmi
gibidir. Sz konusu olan, szcelem kipliinin, konunun (olumla
yc ve sorgulayc iki muhtemel kiplik uyarnca) en son betilen
mesine derinden bal olarak biimlenmesidir. Tema/konu
ikililiiyle birlikte bu betimlemeye zellikle ocuklarn szdizi
mini renme srecinde ya da duygusal ve rahat, gnlk-popler
konuma dilinde ok sk rastlanmas, bu betimlemenin szceyi
szdizimsel yaplardan daha derin bir ekilde biimlendirdiinin
ek bir kantdr.24
Celine' de tmcenin bir baka kurulu biimi benzer ilemlerin
varlna iaret eder. Sz konusu olan, ardndan qui/que [en-an/
d-dii] gelen ya da gelmeyen tmce yardmcs "Bu ... dur"
[c'est] : Franszca bu arac, paralarndan birini adal bir tarzda
vurgulayan iletinin tikel bir deerini belirtme yklemiyle [predi
cat d'identification] szdizimletirmek iin kullanr.25 "Korolar ba
sit figranlktan ok daha iyi kazanyor ve daha sanatsal" ["c'est
bien mieux paye et plus artiste les chceurs que la figuration simp. le"] . ' "C'est" tm ykleme ["bien mieux paye et plus artiste"] iaret
eder ve vurgular; ayrca tmcenin znesi korolar ["les chreurs"],
2 3 . Gnnmz Franszcasnn paralanmas konusunda bkz. Jean Perrot, "Foncti
ons syntaxiques, enonciation, information", BSLP iinde, 73 ( 1 978) I, s. 85- 101; ay
rca Mario Rossi, "L'intonation et la troisieme articulation", BSLP iinde, 72 ( 1977)
I, s. 55-68; Claude Hagege, "Intonation, fonctions syntaxiques, universaux", BSLP
iinde, 72 ( 1 977), s. 1 -47.
24. Bkz. I. Fonagy, "Prelangage et regression syntaxiques", Lingua iinde, 36 ( 1975),
s. 163-208.
25. Bkz. J. Perrot, a.g.y.
249

yklemin belirgin bir ekilde vurgulanmasyla yerinden karlr


ama "basit figranlk"la balantl bir ekilde de vurgulanm olur.
Tmcenin bu ekilde kuruluunun farkna kat bir szdizimsel
analizle varmak mmkn deildir. Yaplmas gereken zne/yk
lemden oluan alldk szdizimsel yapya daha derin bir mantk
kazandran konuan znenin duygusal ve mantksal niyetinin ke
sinlikle dikkate alnmasdr. Ayn ekilde: "i arayan insanlar kolay
anlalrdr"* ["c'est tres comprehensible les gens qui cherchent du
boulot"] . Tmce yardmcs "dr" [c 'est] bu tmcede, genel bir yk
lem olan ve "i arayan insanlar"a gnderme yapan "kolay anlalr
dr". Bu tmcede belirleyen [determinant] belirlenenle balantl
olarak ima edilmitir, enformasyon (ya da konu) yklemi (ya da
temay) ndelemitir.
Kuralc szdiziminin bu yeniden biimlendirilmesi konuma
tmcesini (ve Celine'in tmcesini), normal szdizim dzeni be
lirleyen/belirlenen olan (rnein Macarca, eski ince gibi) baz
dillere yaklatrr. Bu diller, daha az enformasyona dayal eyi
deil, temel enformasyonu imtiyazl klma eilimindedirler; ba
ka bir deyile konu/hatrlatma emasn tema/konu emasna ter
cih ederler.
Dolaysyla Spitzer'in "tmcenin ikili [ binaire] kuruluu" ola
rak adlandrd bu tmce kuruluu, iletinin ya da szcelemin
mantnn (iletiim ediminde konuan znenin niyetinin ya da
arzusunun dikkate alnmasyla) szcenin mantna (Franszca'da
zne-Eylem-Yklemden oluan kuralc denilen szdizimi) bas
kn kmasyla nitelenebilir. Bu tmce yaps, blmlemelerle,
imalarla, yerinden karmalarla ya da hatrlatmalarla belirginlik
kazanr; bunlarn yan sra sz konusu tmcenin bir dier zellii,
"alldk" bir inile sakinlemek yerine tema ve konu, destek ve
ekleme yardmyla ykselmi ya da ykselmeden nce hafife du raklam entonasyon erisinin birbirini izleyen perde deiiklikle
riyle kurulmu olmasdr. Sonuta Celine'in szcelemin genellikle
ikili ritmi, uzun tmcelerde kesintili bir nitelik kazanan ritmi or
taya kar. Bu kesintinin virgllerin iaret ettii kesintilere eklen
diini de not edelim: Adeta Celine "gndelik konuma diline"
zg blmlenmeyle tmcesini kesmek, tmcesine ritim ve m
zik kazandrmak iin kendisine ek aralar salamaktadr.
* Ya da bu tmce "i arayan insanlar ok anlalrdr" eklinde de evrilebilir, by
lece Franszca'daki c'est, "dr" olarak evrilmi olur (.n.).

250

"Alcide'in yannda/kaba saba gsz birinden baka bir ey deil/


ben, ar ve gereksiz/ deildim, hi de huzurlu/deildim." "Onla
rn/ kularn/ orada karanln dibindeki ayakyollarnn/ hepsi bir
araya toplanm ayakyollarnn yan bandaki/ kafeslerinde asla
gremeyecekleri/ ilkbahar... ". Her (/) iaretinde, noktalama iare
tinin sahip olduundan daha az, sradan bir art arda geliten daha
hafif bir titreim ortaya kar. Bu titreim Celine'in tmcesine
mzii ya da mahremi, baka bir deyile arzulanr, cinseli ima
eden olduka tikel bir rperti kazandrr...
Bylesi bir teknik tam olarak ne tr bir psikolojik deer tar?
Spitzer, ima edilen enformasyonun byk bir zgvene ya da mu
hatabn ar deerli klnmasna iaret etmesine karn, yerinden
karlan parann yinelenmesinin, sylenilen alldk bir ey ol
madndan verilen enformasyon iin gerekli bir dzeltmeye ve
bir eklemeye iaret ettiini belirtir. Spitzer bundan sonu olarak
unu karr: "Bu yazarn blmlenmi tmcesinde birbiriyle m
cadele eden iki kart g, kendine zgven ve nihilist z
gzlemlemedir."26 Celine'de teki karsnda kendini annda,
abucack ve iinden geldii gibi anlatmaya ynelik bir belirsizlik
var gibidir. tekinin varlnn bilincinde olunmas yinelemenin
fazladan bir aklk getirmek iin kullanlmasna ve dolaysyla da
blmlemeye bavurulmasna yol aar gibi grnmektedir. Ko
nuan zneyse bu tip tmcelerde iki konumda yer alr gibidir:
Kendi z kimliinin yeri (dorudan enformasyona, konuya ba
vurduu yer) ve teki iin kullanlan nesnel ifadenin yeri (yeni
den deindiinde, yinelediinde, aklk getirdiinde). Bu
psikolojik yorum, kimi romanesk szcelere zg, zellikle de
Dostoyevski'deki szcelere zg diyalojizm konusunda Bahtin'in
grlerine aklk getirme avantajna sahiptir.27
Ancak biz bunun tersine bu tip tmce kurulularnn (tema/
konu) ocuklarn szdizimini renmesinin ilk aamalarnda
baskn olmasn dikkate alacaz.28 nk hem vurgusal hem de
mantksal bu ikilik [ binome] znenin oluumunun nemli bir
aamasyla ayn ana dek der: znenin tekinden zerklemesi,
kendi z kimliinin olumas. Freud ve R. Spitzer'in inceledii
hayr'n insann simgesele ve zevk ilkesi ile gereklik ilkesi arasn26. L 'Herne, s. 449.
27. Bkz. M. Bakhtine, La Poetique de Dostoi"evski, a.g.y.
28. Bkz. J. Fonagy, a.g.y.
251

daki paralel ayrma geiinin iareti olduunu kabul ettiimizde,


iletinin ikiliinin (konu/tema ve tema/konu), olumsuzluun, red
detmenin ve lm itkisinin simgesel zmlenmesi ynnde ileri
ye doru atlan bir adm, temel bir adm olduunu dnebiliriz.
Sz konusu olan, can alc nemde bir admdr, nk szdizim
sel yapnn oluumundan nceki bir aamada zne, iletinin bu
ikiliiyle zevk ve gereklii birbirinden ayrt etmekle kalmaz, ayn
zamanda bu acl ve aslnda imkansz ayrma ok yakn bir ekilde
unlar dile getirir: "ima ederek sylyorum" ve "aklk getirerek
sylyorum", yani: "benim iin nemli olan sylyorum" ve "ak
olmak iin sylyorum" veya "houma gideni sylyorum" ve "se
nin iin, bizim iin, anlaabilelim diye sylyorum." Dolaysyla
ikili ileti, zevk zne-Beninin muhatabn senine ve belirsiz kii za
mirine [on] hakiki evrensel bir szdiziminin oluabilmesi iin ge
rekli kaymasn gerekletirir. Szceleme znesi de byle doar.
Szceleme znesi bu parkuru yeniden ezberleyerek kendi kkeni
ni, hi olmazsa kendi zgnln bulur. Celine'in "konuma"
[parlee] slubu bylesi bir ezberleme edimini gerekletirir.
Entonasyonun [titremleme] oynad nemli, btnletirici ve
mantksal-szdizimsel rol de arkaik bir yap hipotezini dorular
niteliktedir. Ksacas yeni aratrmalara gre entonasyon, hem g
dlere yakn bir duygusalln iaretidir hem de olduka erken bir
dnemde ortaya kan derin bir szdizimsel rgtleyici ilevi gr
mektedir. Entonasyon, kat szdizimsel kategorilerin olumasn
dan nce mulakln hkm srd durumlarda tmceleri
oluturan paralarn gerek anlamsal-mantksal deerinin belir
lenmesine imkan tanr.29 ki dzenin, yani duygusal ile szdizim
sel dzenlerin arasnda yer alan entonasyon, dil sistemi sistem
olarak ortaya kmadan nce dil sistemini oluturur. Szcesinde
var olmadan nce zne, szceleminin entonasyonal niteliinde
kendisini davurur; bu ncelik kronolojik olduu kadar da man
tksal bir nceliktir.
Ama entonasyonun mantksal ve szdizimsel rgtleme fakt
r olarak baskn olduu ve iletinin yapsnn (tema/konu ya da
tersi) tmcenin yapsndan (zne-Eylem-Yklem) daha nemli
olduu slubun, szceleyenin ocuksu tmcelere ya da a 'nn d
zenine doru basit bir gerilemesine denk dt sonucuna var29. Bkz. daha nce gnderme yaplan Rossi, Hagege ve dierleri.
252

mamak gerekir. Bylesi stratejiler sylemin yetikin kullanmnda,


rnein popler konumada ve zellikle de bilinli bir ekilde
Celine'in slubunda yeniden ortaya ktnda, szdizimsel i
lemlerin berisinde deil, tesinde ilerlik kazanrlar: Bir "daha az"
deil, "daha fazla" szdizimi sz konusudur. Zaten orada olan ve
"gerileyici" (repressives) stratejilerin kendisine eklendii bu szdi
zimsel kapasite, sradan konumaclarn bir yeteneinden [ com
petence] (performansta zorunlu olarak kendisini davurmayan
bir yetenek) baka bir ey olamaz. Ama Celine gibi bir yazarda bu
kapasite canlandrlr, mevcutlatrlr ve cisimletirilir: nk
Celine asndan "halktan biriymi gibi yapma", bir hile, bir edebi
koul, "tmceleri zvanalarndan hafife karmak" iin szdizi
miyle ve szdizimi araclyla yaplan zorlu bir almayla ula
lan bir eydir. Guignol'un Topluluu'nda torun Celine'in
sylediine gre nl bir hatip olan Celine'in bykbabasnn
d, "ocuk, tmceden sakn!" olmutur sanki. "Szcklerle
duyguyu izliyorum, duyguya tmcelere brnme zaman
tanmyorum".30 Ancak tmceden bu ka aslnda, ar bir szdi
zimciliktir. Szceleme ilemleri burada szdizimsel ilemlere ar
ykleme yapmaktadr. Sz konusu szceleme ilemleri genellikle
bastrlrlar; birbiriyle rekabet eden ama ayn zamanda da kar
lkl olarak birbirlerinin bys altnda olan zne ile muhatab,
szcelemenin salad imkanlarla elde ettikleri mantksal (tema/
konu), mekansal (nceden gelme/sonradan gelme) ve niyetsel
aralarla szcede kendilerini ifade edebilirler. Celine'in ar deer
verdii duygu ancak bastrlm szceleme stratejilerinin geri
dnmesiyle dile gelebilir; bu szceleme stratejileriyse kuralc sz
dizimine eklenerek piyano ezgisinin iki elin birlikte almasndan
olumasnda olduu gibi iki programn (szceleme ve szce) st
ste bindii karmak bir zihinsel makine olutururlar...
EKSLTLER: NOKTA VE KESMELER [SUSPENSION)

Celine'in tmcesi balang dnemindeki gndelik konuma


diline dayanan kurulu biimini Bir Kaleden brne, Kuzey ve
Rigodon gibi son dnem romanlarnda korusa bile, zellikle ksa
lyla dikkat eker. Bu son dnem metinlerinde daha nceki me
tinlerde de grlen nl " noktal" kesme ve nlem iareti
30. "Lettre a Hindus", 16 Nisan 1947, L 'Herne, s. 1 1 1 .
253

giderek artar ve kopuk kopuk bir ritmin ve szdizimsel ve man


tksal bir eksiltinin d iaretleri olarak ortaya karlar. Bu eksilti
ler Bir Kaleden brne de ok youn bir ekilde kullanlmaz;
Rigodon gibi kmekte olan bir ktay ve bir kltr kyametimsi
ve kat bir yaklamla ele alan bir romanda younluk kazanrlar.
Bir Kaleden brne nin tmce yapsna biraz daha yakndan
bakalm. Kesme noktalar genellikle hibir kesme unsuru ierme
yen bitmi nermeleri izler. Bu kesme noktalar sanki, szdizimsel
yap normal olarak tamamlanm olmasna ramen szcelemenin
henz tamamlanmadna iaret etmek zere kullanlmaktadr:
Szceleme devam eder, yer deitirir ve baka nermeler sralar.
" nokta" nermedeki bir boluun gstergesi deildir; aksine
nokta nermenin daha kapsayc bir szceleme birimine ta
masna iaret eder. Baka bir deyile, nermenin biimsel olarak
paragrafn ve ayn paragrafta " nokta"dan sonra gelen her yeni
nermenin byk harfle balamamasnn fark etmemizi salad
ileti birimine tatna iaret eder. Bu teknik genellikle yarm say
fa, bazen de bir veya daha fazla sayfadan oluan bir tr uzun sre
yi ilerlie sokar. Proust'taki alkantya ve deiip durmaya kar
Celine'deki sre, alt alta sralamalardan kanr, kendini mantk
sal-szdizimsel bir birlik olarak oluturmaz ve ksa szcelerle iler
ler: tek bir nefeste sylenebilecek, kesen, koparan ve ritim
kazandran nermeler. te buna bir rnek:
'

'

Bilmiyor, umurunda deil, arkasn dnyor... horluyor... tek bama ba


kacam! ... dikizci olmann yan sra bir de limanlardaki hareketlerin
fanatii olduumu size sylemem gerek, su trafiinin... , yzp yanaan
her eyin ... Babamla dalgakranlardaydm. . . Treport'da sekiz gnlk ta
til ... neler grmedik ki! sradan balklarn klar girileri... yaamn
yitirilmesi pahasna mezgit!. .. dul elerin ve ocuklarnn denize yakn
mas! ... dokunakl dalgakranlarnz vard!... u bekleyileriniz! imdi bir
dakika! byk Guignol (kukla) bir kukladr ve Hollywood milyarlar!
imdi orada, ite Seine nehri... ah tamamen bylenmi durumdaym ...
suyun ve gemilerin hareketlerine ocukluumdaki kadar vurgunum ...
eer gemileri, hareketlerini, limandan klarn, geri dn leri n i delice
seviyorsanz, bu, tm yaam boyu srer... yaam boyu sren ok fazla
bylenilen ey yoktur [ ... ] ya vurgunsunuzdur ya da dei l... . . . kiiii k
bir sandal yaklasa, tepetaklak oluyorum, greceim . . . f rlayp gid iyo
rum ... artk frlayp gitmiyoru m , uzaktan bak, hepsi bu!. .. "
3 1 . Celine, ( ) '1 1 11 c// l c / '1111l r'.

2'.>I

s.

l'.>.

Celine tamamlanm olmalarna ramen kesme iaretleriyle


art arda sralanan nermelerin yan sra, iki tip blmleme daha
kullanr. Bunlardan ilki, temel nermenin ya da yklemin bir un
surunu kesen kesme iaretleridir; bylece yaltlan e szdizim
nesnesi olma kimliini yitirir ve bu e hakiki zerk bir deer ka
zanmasa bile mantksal ve anlamsal eitli yananlamalara, dolay
syla hayallere yolu aan szdizimsel bir belirsizlikte yzmeye
koyulur. rnein: "Limanlardaki hareketlerin fanatiiyim, su tra
fiinin... yzp yanaan her eyin". Kesme noktalarnn yerine
virgl kullanlsayd, "fanatiim" "yzp yanaan her ey"e balan
m olurdu, oysa Celine'in slubu nesne szdizimini ("yzp ya
naan her ey") zneden ve yklemden grece bamszlatrr ve
okuru bunu baka bir zneye, baka bir ykleme, belirsiz ve belki
de daha znel bir ykleme balamaya davet eder.
Bir unsurun temel zne/yklem yapsndan bu ekilde zerk
lemesi bizi Celine'in srecindeki ikinci blmlemeye gtrr:
Zamir tmceleri [phrases nominales] . rnek: "Treport'da sekiz
gnlk tatil... [ ... ] sradan balklarn klar girileri... yaamn
yitirilmesi pahasna mezgit... vb." Burada iki farkl kiplii ayrt
edebiliriz: noktadan oluan kesmeli zamir tmceleri ( . . . ) ve n
lemli zamir tmceleri ( ! ) . Her iki durumda da yklem kullanl
maz: "Treport'da sekiz gnlk tatildi [c 'etait] ya da Treport'da
sekiz gnlk tatil geirdik [nous avans passe]" ; sradan balkla
rn klar girileri (idi, vard ya da gryorduk!) . Bu szceleri,
konular askya alnm temalar olarak da deerlendirebiliriz.
Sanki bu betimlemelerin ierdii enformasyon sylenmemi gibi
dir. Bu enformasyonun yerini alan, bylece fiil rol oynayan ya da
szceleme znesinin tutumunu souran entonasyon ... dur. Noktal
vurgulama tamamlanmaml artrr ve muhatab hayalperestli
ge katlmaya arr. nlemli entonasyon, konuann cokusuna,
aknlna ve bylenmesine iaret eder. yle ki, entonasyon
biiminde temada ierilen, temada kaydedilen konu dalmaz;
lam tersine tema znelleir. "Treport'da sekiz gnlk tatil..." zamir
ii ncesi, size yalnzca tatilimin sresi ve tatilimi geirdiim yer
l ak k da bilgi vermekle kalmaz, ayn zamanda melankolik ya da
u l l u bir eki lde ge m ii anmsayan zne konumumu ve zne
( d u ygusal Vl' at ksa l ) t u l umumu size -bunu aka ifade etme
d c ,,:c'i., /rdW i i l n s{iy lcyc i n hen olduuma iaret eder.
255

nlemli zamirlerde tema ile konunun, baka bir deyile nesnel


[objectale] enformasyon ile temel znel enformasyonun bu kay
namas daha da iddetli bir hal alr: "dul elerin ve ocuklarnn
denize yaknmas! . .. dokunakl dalgakranlarnz vard!... u bek
leyileriniz! imdi bir dakika! . .. ". Zamirsel olsun ya da olmasn bu
nlemli tmceler anlamlandrmalar araclyla daha derin, sz
daarcna ait olmayan bir anlam tarlar; konuan znenin ar
zusunu da-vurduu ve okuru szcklerin tesinde ve ezginin
szdiziminin ve znel konumun ilk iareti -arkaik snr izgisi
araclyla- bu arzuya katlmaya davet ettii youn ve tutkulu bir
tutumu gzler nne sererler. " (honutum, bunu size sylyo
rum, bakn ne kadar harikulade gzlemlemek) dul elerin ve o
cuklarnn denize yaknmasn!".
lk romanlarndaki ikili [ binaire] bir yapya sahip olan tmce
kurulu biiminin aksine burada, iletinin iki kutbunun bir youn
lamas sz konusudur. Tema ve konu daha da eksiltili, sz daar
cnn kesinlii yalnzca betimleme cimriliiyle karlatrlabilir
bir szcede st ste biner. Yorum, mantksal ya da psikolojik ak
lama yalnzca entonasyonda iaret edilmek, orada antrmal bir
ekilde mevcut olabilmek iin sylenmeyenin alanna dahil olur
lar. Szceleyen anlamlandrmadan kanarak bir gsterge (szck
-lexeme-) deil, bir tmce hi deil (szdizimsel-mantksal yap),
ama bir iaret [indice] seer: hem duygusal olann hem de znel
konumun taycs (anlamsal olarak daha sonra ii doldurulacak
ya da asla doldurulmayacak) entonasyon.
Celine slubunu davurumcu ressamlarn slubuyla karla
trr. Celine'in szcelerini renk lekelerine benzetebiliriz. Bu szce
lerde, Celine'in ilk romanlarda kulland ikili tmce yaps,
noktann beyaz uzamlarnn bir betimlemeler deil ama znel iz
lenimler halesinde yan yana dizdii ksa bir birlikte younlar:
Biliyorsunuz, nokta, davurumcular noktay kullandlar. Seurat'yu
aln rnein, Seurat her yere nokta koyuyordu; noktann resmini
havalandrdn, uuturduunu dnyordu. Haklyd, bu adam.
ok eitimli deildi [ . . . ] . Eitimli olmak ok zordur.32

Rigodon'da bu yntem u noktasna gtrlerek kullanlr: sz


konusu olan zamir tmcesinin -baka bir ifadeyle ima edilen bir
32. L. -F. Celine vous parle, s. 934.
256

szdizimsel yapnn eksik tmcesinin- bir ses taklidi deerini


hem betimleyici hem de znel bir ekilde kazanmasdr. Ayrca
Celine'in izgi romanla rekabet halindeki slubu ses taklidini gi
derek daha sk kullanr. Celine savan cehennemi ritminin kendi
zgn slubunun en belirleyici etkeni olduunu dnr.
Celine'in slubu tam da ezgiselliiyle balantl olarak sava tns
tadndan bir tr gerekilie ular ve izgi roman hatrlatt
iinse belli bir modernlik kazanr.
Sizi uyaryorum u andan itibaren gncem birazck kopuk kopuk, size
anlattm yaam olan ben bile bunlarn iinde yolumu zor buluyo
rum ... Size "comics"lerden* sz ediyordum, kendinizi bu "comics"lerin
yerine bile koysanz bylesine aka ani bir olayn bann sonunundan
kopuu ve kahramanlar... hakknda olayn olduu haliyle, maalesef! ...
bir fikir edinemezsiniz... u ani patlamalardan biri ve geriye hibir ey
kalmad ... ve yirmi be yl sonra sizlere bunlar anlatrken ben bile
nemsiz ayrntlara taklp kalyorum yolumu rastgele zar zor buluyo
rum! Affnza snyorum .. 33
.

Ksacas Rigodon'un younlam slubu, ayrcalkl ifadesine


bombardmanlara gndermeyle kavuur.
Tm yer sarslyor! daha da kt! sanki atlyor!. .. ve gkyz! ite ora
da! Restif** yalan sylememi ... boom! bir tane daha! fazla uzakta de
il!. .. grlebiliyor! top ateleri!... krmzlar!... yeiller! ... hayr! daha
ksalar! havan toplar!. ..hepsi istasyona!. .. imdi grlebiliyorlar! Od
dort!. . Denildii gibi istasyon tutumu ... yksek alevlerle ve her yer
den, pencerelerden, kaplardan, vagonlardan ... ve boom! bir daha! bir
daha!. .. stasyondakilerin hibiri kurtulamayacak, bir teki bile!. .. Restif
yalan sylememi ... ama imdi nerede? u pelerinden gittiimiz kiiler
nereye gittiler? ... size bombardmanlarn nasl olduunu anlatacam,
u hedefli atlar, hepsi istasyonu hedef almt, biliyorsunuz... u kor
atelerinden biri!. .. imdi iyi grlyor... ok iyi... havan toplar ve ksa
mesafeli toplarn olaand topular. . . [ .. ] Messerschmidt*** ... grlty tanyoruz ... vnn! vnnL. ate bana ... sanki elle yaplan aba...
Lili'ye yaptm ... yapmyorum, o da bunu biliyor... hala yzst yatyor!
ve patt! ... rrak!. .. bir mayn! ve paralarn dalmas. .. ldrc
darbe!. .. '4
.

* Amerikan izgi romanlar. (.n.)


33. Rigodon, s.823.
** Brtanyal ar sa dnceli yazar. (.n.)
*** kinci Dnya Sava srasnda Almanlarn kulland bombardman uaklar.
257

Ancak anlat tmcenin bu "paralar halinde dalma"syla s


rer: kahramanlar, kalabalk, dekor, yolculuk projesi ve yolculuun
gzergahlar buradadr, dile getirilmitir, anlatlanmtr denilebi
lir; ancak ksa ve zl bir tarzda sanki yalnzca ima edilmilerdir,
sanki sreleri ya da mantksal arlklaryla, zaman ve mekan
olanlar tarafndan yeniden oluturulmay beklemektedirler. . . Bu
sayfada, yazarn hem a hem de slubu olan savata nlem tm
ceyi paralar ve zamirsel nesne szdizimlerine duygu katar ("top
larn ateleri!'', "havan toplar"): belirleyenler (" ... krmzlar! . .
yeiller! .. " ) ; zamirsel zne szdizimleri ("ve gkyz! ") ; eksiltili
tmle ("hepsi istasyona! ..-istasyondaki hibir eyi gremeyiz; ya
da her ey istasyonu hedef alyor vb.) ; zamir tmceleri ("u kor
atelerinden biri"); tmcelerin tamam ("Tm yer sarslyor!"; " ...
istasyondakilerin hibiri kurtulamayacak, bir teki bile"). Bu gn
delik konuma diline ait son tmcenin ikili yaps (vurgulu ve ek
siltili "bir teki bile"nin de kullanlmasyla), Celine'in ilk
yaptlarndaki ikicilik ile son yaptlarndaki duygu tayan yo
rumsuz ksa szcelerden oluan nlemli ve eksiltili slubu birbiri
ne yaklatrr.
Bylece olabildiince nesnel olan ve ar ekilde pinti bir be
timleme ile yorumlanmam en youn duygunun ittifakndan
oluan Celine'in arlna ularz. Yorumlanmam olsa da yo
un duygu, metnin sylenmeyen bilfiil anlamn iinde tar. K
sacas sz konusu olan, Celine'den sonra ortaya kacak yeni
roman trnn takipilerinin nclleri olarak grebilecekleri,
nesnel dnyadan soyutlanm bir betimlemedir. Ayrca tam da bu
nedenle sz konusu olan, kimi yeni romanclarn semeci [choi
siste] ya da cinsiyetbilimci [ sexologique] teknokratizmini aan bir
znelliktir; sancl bir ekingenlikle kendisini adlandrmaktan ka
nan, hakl olduundan emin, kzgn bir ekilde baran ya da
ark syleyen takn bir znelliktir.
Son romanlarnda ilk romanlarn tmcelerinin ikili salnmn
dan kanlsa ve bunun yerini szdizimlerinin ya da nlemsel ola
rak askya alnm zamirsel tmcelerin ksal alsa bile, bir tr
ikilik varln korumaya devam eder. Bu ikilik Celine'in eserleri
ni, onun bizzat varln oluturan srekli gerilimin farkna varlHedefi dikey olarak bombalayan bu uaklar bombalama srasnda insanlar korkut
mak iin bir de grlt karyordu. (.n.)
34. A .g y. s. 812-813.
.

258

masn salar. Tam olarak sz konusu olan, duygunun, szcklerin


tesinde noktalama iaretlerinin grlr kld seste kaytlanma
sdr. Tmcelerin ocukluktaki yutulmas [holophrases] elin ya da
tm bedenin hareketinde ve sesin younluu ile sesin ayarlanma
snda, daha sonra szceleyenin szce nesnesi karsndaki konu
munu ortaya karacak yargy sakl tutar. Ama tpk ilk
metinlerindeki ikili tmce kuruluunda olduu gibi Celine'in son
metinlerinde de szcklerin yutulmas dzeyine bir gerileme sz
konusu deildir. Szcklerin yutulmas ilemleri yetikin syle
minde yeniden ortaya karak kuralc szdizimi yetisine ve per
formasna eklenen bir stratejiye younluk kazandrrlar; bu
ilemler tam da szce dzeyinde (daha nceki blmlerde ele al
dmz temasal dzeyde deil) bir "bastrlann geri dn"nn
iaretleri olarak edimde bulunurlar.
Celine'in mziinin szdizimsel-mantksal ar bir yetenek,
dilsel ilemlerin fazladan bir karmaklatrlmas sayesinde "yaz
l duygu" olduu bir kez daha ortaya kar. Bylece Celine'in bir
slubun yaratlmasna tekabl eden olaanst aba konusunda
ki aklamalarn daha iyi anlarz.
Bu slup bir ekilde tmceleri zorlama ( ...) onlar hafife, diyelim ki,
zvanalarndan karma, yerlerini deitirme ve okuru kendi anlamn
yer deitirmeye zorlama tarzndan olumaktadr. Ama hafife! Ah! ok
hafife! nk bunu kaba bir ekilde yaparsanz, deil mi, bu bir hatadr,
hatann kendisidir [ . . . ] nsanlar beni grmeye geliyor ve ska bana di
yorlar ki: "Kolay yazyor gibi grnyorsunuz". Hi de yle deil! Kolay
ca yazmyorum! ok zor yazyorum! Ve stelik yazmak beni ldryor.
nce ince, ok narince yaplmas gerekir. 800 sayfalk el yazmas iin 80
000 sayfa gerekiyor, geriye kalan silinip gidiyor. Bu emei kimse grm
yor.35

Yazarn almas Rigodon da karncann sabrl zekasyla kar


latrlr: "eintide gitmek ve gelnek."36
Emek harcanmas, abann srdrlmesi, soyutlamann silin
mesi, dile gelmeyen tm bu eyler sayesinde ve bunlar araclyla
gdye, irenmeye ve bylenmeye en yakn duygunun (adland
rlamaza en yaknn) seste ve lkta patlak verip ortaya kabil
mesi iin . ...
'

35. L. -F. Celine vous parle, s . 933-934.


36. A.g.y., s. 73 1 .
259

KIYAMET RTEL

Duygunun, szcelemenin temel yaplarna ikin olarak szdi


zim-tesinde kaytlanmas, Celine'deki ieriklerle, temalarla ve
mitlerle balantl olarak irenme olarak adlandrm olduumuz
eyin kukusuz en incelikli grnmlerinden birini oluturur.
nk daha nce de belirtiimiz gibi tmcelerin nlemle ke
silmesi, youn ama belirsiz, ikircikli znel bir tutumu gzler n
ne serer. Bu tutum akkan olduundan gdsel dizinin kabul
etmeden reddetmeye kadar uzanan iki kutbunda da kolayca yer
alabilir. Yceltme ve tiksinme, nee ve iteleme: Okur bunlar duy
gunun tmcelerde ifade edilmeye yanamad beyazla delik de
ik edilmi satrlar okurken hemen fark eder. Absrdn,
budalaln, iddetin, acnn, bedensel ve ahlaki dknln be
timlenmeleri, tm bu tutumlar Celine'in nleminin iaret ettii
irenmenin ve bylenmenin arasnda bir yerde biimsel olarak
da konumlandrrlar.
Entonasyonda ierilen ve askya almayla ya da nlemle iaret
edilen duygunun bu ikirciklii, dorudan doruya sluba,
Celine'in temel zelliklerinden birine gtrr bizi. Celine'in rk
m gl: renmenin komiklii. Celine hi durmadan kya
metin sesn ve imgesn, hatta kyametin nedenlerini
serimlemeye alr. Asla kompozisyona, yoruma, yargya bavur
maz. Kyamet karsnda esrimeye yakn bir rkntyle haykrr.
Celine'in gl rkm ve bylenmi bir haykrtr. Kyame
timsi bir gltr.
Kyamet trnn nasl ortaya ktn ve bu trn faciaya da
yal retorie sahip olduunu, Yunan tanrlarnin vahiyleri, Msrl
ya da Persli kaynaklar ama zellikle de Musevi peygamberler sa
yesinde biliyoruz. Hakikatin felsefi ifasnn aksine Filistin'deki
byk kyamet hareketi ( 11. yzyl ile S il. yzyl arasnda),
genellikle eksiltili [ elliptique] , ritimli ve ifreli bir nitelie sahip
olan byleyici iirsel szlerle [incantation] her kimliin, grubun
ve szn tamamlanmamln ve irenliini dayatan bir gele
cek kestirimciliini [ voyance] kodlar. Gelecek kestirimcilii ken
dini imkansz bir gelecein ncl olarak ve bir patlama vaadi
olarak sunar.37
37. Bkz. H. Sterlin, La Verite sur l'Apocalypse, Buchet-Chastel, 1972; R.P. Boismard,
"L'Apocalypse ou !es apocalypses de Saint Jean", Revue biblique iinde, c.L VI, Oc
tobre 1949; J. Levitan, Une conception juive de /'apocalypse, Ed. Debresse, 1966 vb.
260

Yeni Ahit'e ve Celine'in statlar arasnda sayd ("Her ey


Aziz Jean'da", Feerie pour une autre fois, s. 54.) Aziz Jean'n Kya
metine dayanarak kyamet trnn, tufanlar, facialar, ller, dn
yann sonu gibi konular seline gmlm Musevi ve Ortadoulu
peygamber edebiyatndan esinlenerek Hristiyanlk dneminde
ortaya kt sylenebilir. Bu edebiyatta diilden, eytaniden, cin
selden duyulan benzer bir kutsal dehet, tikel sadeyisi [prosodie]
trn adlandrlmasn dorulayan iirsel byleyici bir sylevle
kendini gsterir: Hakikatin kefedilmesi ve rlplak ortaya d
klmesi. Burada sz konusu olan, imgeler halinde halsinasyonu
kurulan sesler araclyla bir vizyondur, hibir durumda gizlinin
felsef bir ifas ya da akl yoluyla ispatlanmas deildir.
Aksine karnaval, kyametten esinlenmedeki, aslnda ahlaki
olan kat konumuna yerlemez, onu ihlal eder ve ona kendi bast
rlann dayatr: aas, cinsel, karnavaln yasayla dalga geerek
davurduu dine ve kutsalla aykrlk.
Dante'nin komedisindeki yce gln, gksel gln ne ol
duunu biliyoruz. Beden bu glte, "baarl" bir ensestten ald
hazla cisimlemi bir kelamn sat neede kendinden geer. n
sanln sululuk duygusuna kaplmadan tene, anneye ve bedene
en sonunda kavutuu inancyla kendinden getii tatlara kendi
sini gvenli bir ekilde teslim eden Rabelais'nin neesine gpta
edilir. Balzac'n insanlk komedisini dikkatle izleriz, nk kor
kun skntlarn ya da absrdlklerin, yce uyumu ve bir ruhun
ya da (Balzac'in inandn syledii) bir Tanr'nn dahiyane bir
projesini a contrario kantlayan yanllklardan baka bir ey ol
madn biliriz.
Celine'le birlikte baka bir aleme geeriz. Celine kyametimsi,
hatta peygamberimsi szcelemeden yararlanarak deheti dile ge
tirmeyi [le dire de l'horreur] baarr. Bu szceleme yarglamaya,
yaknmaya, cezalandrmaya imkan tanyan bir mesafeye dayan
masna ramen, -mesafeli durmayan- Celine'in ne ileri srlecek
bir tehdidi ne de savunulacak bir ahlak vardr. Bunlar ne adna
yapacaktr ki? Bylece Celine'in irenme karsndaki gl
Freud'un sezinledii bildiimiz kaynaktan ortaya kar: Bu gl
sz konusu olan ister cinsellik ister lm olsun, bilindnn, bas
trlann, bastrlan arzunun yeniden ortaya kmasndan kaynak
lanr. Ortaya kmay kabul bile etsek, ne neeli ne gvenli, ne
261

yce ne de varsaylan bir uyumla coan bir ortaya ktr bu. p


lak, skntl, rkm olduu kadar da bylenmi bir ortaya
ktr.
Glen kyamet, tanrsz bir kyamettir. Transandantal silinme
nin karamsar mistii. Buna dayanan edebiyat belki de laik, ahlak
dikkate almayan, yargsz ve umutsuz bir tutumun en nihai bii
midir. Bu tip bir yazar olan Celine ve faciams bir haykra daya
nan slubu, destek alabilecekleri d bir dayanak bulamazlar. Tek
dayanak, burada, sayfa, zerinde dili insann gizemine, ayn anda
hem lnlen, hem dnlen hem de haz alnan yere en fazla
yaklamaya zorlayan jestin gzelliidir. Yazarn hem znesi ve
kurban, hem tan ve kaldrac olduu irenmeye i'likin sz...
Nede kaldra? Her ideolojinin, tezin, yorumun, ar dknl
n, kolektivitenin, tehdidin ya da umudun iinde boulduu s
lubu oluturan bu tutku ve dil kaynamasndan baka hibir eyde
deil... Ilt saan ve tehlikeli bir gzellik, yalnzca "herhangi bir
eyin var olmad u parldayan derinlikler"de38 yitip giden bir
nihilizmin dier yz... Mzik, ritim, rigodon, amaszca, hibir
ey adna.

38. Rigodon, s. 927.


262

Korkunun Gleri

Hemen her ey, akl almaz dehetler


Aziz Jean'da bulunur! Ktphaneci
Krgzlar bu kurnazlklar sizin iin ye
niden tasarlayp duruyorlar.
Celine, Feerie pour une autre fois, l.

).

. ..

.' .
!'-.
.
,

mgesiz ama karanlk seslerle sarslan bir gecede; her eye ve


hibir eye kar var olmaya devam etme arzusundan baka hibir
eyin igal etmedii terk edilmi bedenlerin kalabalnda; trans
fer srasnda boluklarn bana hediye olarak sunanlarn acsn
iziktirdiim bir sayfa zerinde irenmeyi adlandrdm. Binlerce
yllk hafzay katederek, bilimsel bir ama tamayan ama dinsel
imgelemlerin izinden giden kurgunun, korkuyla ve tm gcyle
birlikte nihayet edebiyatta gerekletiini grdm.
Yakndan bakldnda tm edebiyatn byk olaslkla bu k
yametin bir versiyonunu oluturduu grlr. Toplumsal-tarihsel
koullar ne olursa olsun bu kyamet, kimliklerin (zne/nesne vb.)
var olmad ya da ancak ift, belirsiz, heterojen, hayvani, dn
m, bakalam ve iren olduu krlgan snrda ["borderline"]
kk saldn dndm bir kyamettir.
267

Ykc ya da analitik direniini modernden, edebiyattan ve po


pler ya da vlger algya eklenen epik kapasitesini klasik edebi
yattan alan Celine' in yapt aslnda irencin bakalarnn yan sra
olas rneklerinden yalnzca birini oluturur. Baudelaire,
Lautreamont, Kafka, G. Bataille, Sartre (La Nausee [Bulant] ) ya
da dier modernler, adlandrmann ya da anlamlandrlabilir [sig
nifiable] kimliin cehennemine iniimi kendi tarzlarnda destek
leyebilirlerdi. Ama belki de Celine ayrcalkl ve bu anlamda da
kolay bir rnektir. nk kinci Dnya Sava gibi kresel bir fa
ciadan kaynaklanan Celine'in ilii, irencin yrngesindeki
hibir evreni balamaz: ne ahlak, ne politika, ne din, ne estetik
ne de ok hakl olarak znel ya da szel [ verbal] olan balanr.
Bylece Celine ahlak bir bak asndan nihilizm olarak deer
lendirilecek eyin gidebilecei en u noktalardan birini gsterir
bize; ayrca korkunun bu blgesinin aka ya da gizlice herkesin
zerinde uygulad byleme gcn gzler nne serer. Bu ki
tapta dehetin hem anlamnn hem de gcnn hangi (evrensel
olduuna inandm) znellik mekanizmasna yaslandn gs
termeye altm. Bir yandan edebiyatn dehetin ayrcalkl bir
gstereni olduunu iddia ettim; dier yandan genel olarak d
nldnn aksine bu edebiyatn kltrmzn nemsiz bir
marj olmadna ve en mahrem ve en derin krizlerimizin, kya
metlerimizin nihai bir kodlanmas olduuna iaret etmeye al
tm. Bu, szn ettiimiz edebiyatn hem karanlk gcn
("byk karanlk", Angele de Foligno) hem de ktlklere katl
masnn kaynan oluturur: "Edebiyat ve ktlk" (Georges Ba
taille). Ayrca edebiyatn kutsaln yerini almasnn nedeni de
budur, yle ki hem bizi terk ettii hem de rahat brakmad l
de kutsal, hemen hemen her trl sapknln arlatanlarna ar
yapmaktadr. Kutsaln yerini igal eden, dehetin kutsal gcn
bylece ele geiren edebiyat belki de nihai olarak irence kar bir
direnme biimi deildir ama irencin ynn deitiren bir ey
dir. Sz konusu olan, irencin Szn Kriziyle zmlenmesi, bo
altlmas ve dar atlmasdr.
renme dediim bu belirsizliin "anneye ait olandan" hare
ketle edimde bulunmas, temel bir mcadeleyi konu alan edebiya
ta aklk getirir: sz konusu olan, ister kadn ister erkek olsun bir
yazarn, eytani diye, ancak aslnda eytani olann bizzat kendi
268

varoluunun ayrlmaz bir parasn, onu srekli iten ie igal


eden ve ona sahip olan teki cinsi oluturduunu gstermek iin
adlandrd eye kar girmek zorunda olduu bir mcadeledir.
Sonsuz bir katarsisin iinde, irenle allak bullak olmu olmann
yaratt ruh halinin dnda edebi metinler retilebilir mi? Far
knda olmadan hem narsisizmi hem de cinsel kimlik de dahil ol
mak zere her trl kimlii darmadan eden Celine gibi bir
yazara ancak -iktidar talep eden en son ideolojilerden biri olan
iktidarn koruma kskanl iindeki bir feminizm zorba diye
barabilir.
Gelgelelim, insann iini karartan bu kriz annda var olmann
yaratt dehet zerinde srar etmenin ne gibi bir yarar olabilir?
Analizin, bir edebi yaptn ya da acl ve esritici bir deneyimin
yolunda yrm olanlar bu kitab entellektel bir egzersizden
baka bir ey olarak okuyabilirler: nk sz konusu deneyimler
sayesinde bu kiiler hem kendilerine hem de yaknlarna kar
duyduklar sevginin kaynan oluturan cemaati gizemin rt
sn -kendi ve teki sevgisini ima eden irenmenin yaratt ac
y sezinleyebilmek iin- aralamak zorunda kalmlardr. nk
iren, bireylerin uyumasn ve toplumlarn yatmasn salayan
dinsel, ahlaki ve ideolojik kodlarn dier yzdr. Bu kodlar, i
rencin arndrlmasna ve bastrlmasna hizmet eden kodlardr.
Ancak bu kodlarn bastrdnn geri dn bizim "kyamet"imizi
oluturur, bu nedenle dinsel krizlerin yaratt dramatik ve sarsn
tl kargaalardan da kurtulamayz.
Bizim tek farkmz irenle birebir yzlemekten kanmamz
dr. Kim peygamber olmak ister? stelik Gsteren Bir Efendi'ye
olan inancmz yitirdik. ngrmeyi ya da batan karmay ter
cih ediyoruz: planlamak, bir iyiletirme vaadinde bulunmak ya da
estetikletirmek; sosyal gvence oluturmak ya da medyannkin
den ok farkl olmayan bir ekilde sanat yapmak.
Kim kendisine iren olduunu, irenmenin znesi ya da i
renme znesi olduunu sylemeyi kabul eder, sorarm size?
Hibir ey psikanalisti mistiin yerini almaya ehil klmyor.
Psikanalitik kurumlarn mistiin yerini almas ise hi mmkn
grnmyor. nk bu kurumlarn kendi sapknlklar onlar,
transferi minik-paranoyaklarn retilmesi amacyla ilevlerinden
uzaklatrmaya mecbur etmektedir; tabii eer transferi kalpla269

m alklklarn retiminde zaten kullanmyorlarsa... Ancak bir


analistin, yalnzca kendi konumuyla, bolukla, yani metafiziin
dnlemeziyle kendini snrlandrmay baarmas kouluyla
bunu yapmas belki de mmkndr. Baka bir deyile analistin,
bir sylemi, konuan varln tamamlanmamlna iaret eden
bu dehet ve bylenme rntsnden hareketle dinlemesi ve bu
sylemi bylece ina etmesi mmkndr. Ayrca, analiz sayesin
de diilin snrlarnda yaanan narsistik bir kriz olarak anlalm
olan bu dehet ve bylenme rnts insan macerasna anlam
vermeya alan dinsel ve politik giriimleri komik bir ltyla da
aydnlatr. nk irenme karsnda yalnzca paralanm, red
dedilmi ve iren klnm [ab-jecte] bir anlam vardr karmz
da: komik. "Yce", "insani" ya da "bir baka zaman'', komedi ya da
byler alemi aslnda daha sonra ya da asla ama burada, ortaya
konulmu ve alkonulan imkansz hesaba katarak gerekletirile
bilir.
Tpk R. Roussel'in papaannn zincirine smsk balanm
olduu gibi anlama smsk balanan analist, yorumlad iin, bir
volkann zerinde dans ettiimizin kukusuz nadir modern ta
nklar arasnda yer alr. Analistin bundan haz almas, sradan er
kek ya da kadn sfatyla bunalmlarmzn ve nefretlerimizin
derinlere gml mantn ortaya karmas kouluyla kabul edi
lebilir bir eydir. Bu durumda analist dehetin gcn tekeli alt
na almadan dehetin radyografisini karabilir mi? renci
kendisini irenle kartrmadan serimleyebilir mi?
Byk bir olaslkla hayr. Ama erkek ya da kadn analist, in
sanln yaad ve Musevi-Hristiyan tektanrclnn temsil et
tii dinin kutsal dehet olarak bilinen tamamlanma srecinde
zorunlu olarak ortaya kan (dinsel, ahlaki, politik, szel) ktida
rn ilk byk gizemsizletirilmesini katetmeye, bilgiyle, unutma
nn ve gln andrd bilgiyle, iren bir bilgiyle hazrlanr.
Bu esnada bakalar idollere ve gelecein kanlmaz olarak kutsal
savalarnn zorunlu bir ekilde hakl olduuna duyulan inanla
donanm her trl hakikate doru uzun yrylerine devam
ederler... Uygarlklarn anlatrarak, sistemletirerek, dnerek
uzaklatrmaya alt besleyici deheti, bu uygarlklarn sinsi ve
polisli yzeylerinde rlplak ortaya koyarak kendime bir seyrin
sakin kysn m ayrm oluyorum?
270

Uygarlklarn kendilerini ina etmek ve ileyebilmek iin olu


turduklar dehet. Yok, ben yaptm bir hayal krkl, frstras
yon, darya atma abas olarak gryorum... Byk olaslkla
irenci dengeleyen tek ey. Oysa geriye kalan -irenmenin arkeo
lojisi ve tkenmesi- edebiyattan baka bir ey deil: irencin biz
den taan gzelin ortaya knda dalp paraland ve
"herhangi bir eyin var olmad" (Celine) yce nokta.

271

Dizin

A
Adem 1 1 8, 1 2 1 , 1 5 1 , 1 54, 1 55,
1 56, 1 57, 1 58
aforizma 23 1
ahlak 1 30, 1 70, 268
ahlakd 17, 32, 1 1 9
ahlaki 33, 36, 1 00, 1 1 6, 1 22, 1 29,
1 3 1 , 1 32, 1 34, 1 46, 1 5 1 , 1 95,
228, 260, 26 1 , 269, 270
alter ego 2 1 , 22, 23
Amerika 2 1 0
anaerkil 8 1
ana! erotizm 85, 92, 234
analitik dispozitif 54
annelik 92, 96, 1 1 6, 1 46, 1 47, 202,
217
anne sevgisi 1 8 , 8 1
Antik Yunan 1 09, 1 53
Apolloncu 40, 154
argo 246, 247
arnma 30, 36, 4 1 , 86, 94, 96, 1 00,
1 04, 1 07, 1 09

Ari 225, 23 1 , 232, 233, 234, 236


Aristoteles 40, 4 1 , 42
Artaud 3 1 , 38, 39, 1 68, 1 7 1
artdeer 233
artsremli 25, 26, 87, 9 1
arzu nesnesi 33, 59, 62, 65
ak 33, 35, 1 52, 1 54
aknlk 94, 1 69, 1 72, 229, 237
ak nesnesi 33
Augustinus, Aziz 1 54, 1 55, 1 5 8
Auschwitz 1 7
Avrupa 1 89
Avustralya 98
ayba kan 9 1 , 92, 1 1 8
B
babaerkil 8 1
babalk 62, 209, 2 1 7
baba sapknl 1 4
Balzac 261
bastrma 1 9, 23, 25, 26, 28, 39, 50,
52, 7 1 , 204, 2 1 3
273

Bataille, Georges 6, 75, 85, 1 72,


268
Baudelaire 21 O, 268
beden 16, 35, 4 1 , 69, 89, 1 00, 1 1 8,
1 24, 1 26, 1 27, 1 33, 1 48, 1 49,
1 50, 1 53, 1 54, 1 82, 1 86, 204,
2 1 1 , 246
bedensellik 1 49, 1 54, 1 55
bel soukluu 1 1 8
ben 1 4, 1 5, 1 6, 22, 23, 24, 26, 27,
28, 3 1 , 32, 35, 38, 39, 52, 53, 57,
6 1 , 62, 63, 64, 66, 8 1 , 83, 92,
1 00, 108, 1 1 3, 1 28, 1 29, 1 30,
1 33, 1 36, 1 44, 1 46, 1 70, 1 73,
1 79, 1 82, 1 84, 1 85, 1 89, 1 95,
206, 2 1 0, 2 14, 22 1 , 224, 225,
230, 236, 246, 247, 25 1 , 255,
257, 2 7 1
benlik 1 7, 1 8, 26, 6 5 , 1 83
benlik blnmesi 1 9, 20
Benveniste 4 1
bilim 1 6, 32, 167, 204, 2 1 7
bilin 20, 24, 42, 95, 1 48, 1 56
bilind 1 9, 20, 52, 54, 1 29, 1 32,
235
Birinci Dnya Sava 1 85, 1 89
biyo-itkisel 5 1
biyolojik 6 1 , 1 26, 245
Borges 36, 38
Bosch 1 86, 1 92
B ougle 1 02, 1 03
Brahman 96, 97, 102
burjuva 224, 225, 227, 235
bylenme 21, 63, 1 70, 1 88, 2 1 2,
236, 270
byleyici 1 5, 72, 1 22, 1 23, 1 35,
1 83, 1 93, 206, 207, 244, 260,
261

274

C-
Caroll, Lewis 208
cehennem 65, 1 84, 1 85, 1 86, 1 92,
193, 205, 2 1 7, 2 14, 268
cennet l 55, 208, 209
Celine, Louis-Ferdinand 3 1 , 36,
39, 80, 1 63, 1 67, 1 68, 1 69, 1 70,
1 7 1 , 1 72, 1 79, 1 82, 1 83, 1 84,
1 85 , 1 86, 1 87, 188, 1 89, 1 90,
1 9 1 , 1 92, 1 93, 1 94, 1 95, 1 96,
202, 203, 204, 205, 206, 207,
2 1 0, 2 1 1 , 2 1 3, 2 1 4, 2 1 5, 2 1 6,
223, 224, 225, 227, 228, 229,
230, 23 1 , 233, 234, 235, 236,
237, 24 1 , 243, 244, 245, 247,
248, 249, 250, 25 1 , 252, 253,
254, 255, 256, 257, 258, 259,
260, 26 1 , 262, 265, 268, 269,
271
cinayet 1 7, 31, 32, 34, 1 05, 1 08,
190
cinler 1 6 1
cinsel 32, 33, 38, 4 1 , 42, 50, 5 1 ,
52, 6 1 , 62, 63, 66, 7 1 , 82, 83, 86,
92, 94, 98, 1 04, 1 07, 1 24, 1 25,
1 27, 1 28, 1 34, 1 53, 1 56, 1 58,
1 59, 1 68, 1 87, 203, 204, 207,
208, 2 1 0, 2 12, 2 1 4, 2 1 6, 233,
261, 269
cinsel arzu 7 1 , 1 53, 1 56, 207
cinsel farkllk 9 1 , 92, 1 04, l 07
cinsel haz 203
cinsel itki 50, 52, 6 1 , 62, 1 68
cinsel kimlik 92, 94, 1 28, 1 58, 269
cinsellik 35, 63, 1 04, 1 06, 1 87,
1 95, 206, 2 1 , 2 1 2, 2 1 3, 230,
245, 261
cinsel nesne 63, 66
cinsel yasaklar 98

cinsiyet 4 1 , 62, 9 1 , 93, 1 0 1 , 1 02,


1 04, 125
Comte, Auguste 2 1 7
coku 4 1 , 42, 43, 65, 2 1 1 , 22 1 ,
226, 255
Couperin 225
czam 1 1 8, 126
czi irade 1 54
D
Dante 1 92, 26 1
delilik 1 72, 1 85, 208, 22 1 , 224,
230, 235
davurumcular 256
devlilik 1 O 1 , 1 02
dlama 28, 30, 85, 86, 1 01 , 1 02,
1 03, 105
dilsel 23, 25, 39, 50, 53, 55, 58, 59,
67, 68, 82, 93, 96, 1 1 9, 259
din 79, 89, 1 2 1 , 1 22, 1 35, 2 1 1 ,
228, 230, 268
dinler tarihi 78
dinsel 30, 3 1 , 33, 66, 77, 85, 86,
87, 89, 9 1 , 98, 1 00, 1 03, 1 19,
1 20, 1 95, 204, 228, 267, 269,
270
dinsel riteller 85, 86, 89
dinsel yasaklar 86, 9 1 , 98
dispozitif 54, 1 0 1 , 1 19, 1 25
diyalektik 1 9, 30, 42, 241
diyalojizm 1 72, 2 5 1
doum travmas 5 1
Dostoyevski 3 1 , 32, 33, 1 72, 2 5 1
Douglas, Mary 86, 87, 90, 92, 95,
98, 1 1 7, 1 24
Dreyfus 2 1 5
Dumont, Louis 96, 1 00
Durkheim 9 1
drt 1 3 , 25, 27, 28, 36, 88

E
edebiyat 29, 3 1 , 36, 37, 39, 55, 60,
7 1 , 1 7 1 , 1 84, 1 85, 1 94, 1 96, 202,
2 1 4, 237, 262, 268
ekolojik 99
eksiklik nesnesi 1 7, 59
Elisabeth, Azize 1 8 , 207, 2 1 1
Emeneau, M.B. 1 0 1
Engalar 99
ensest 27, 66, 78, 79, 80, 84, 88,
99, 1 06, 1 09, 1 1 8, 1 1 9, 1 30, 1 95,
209
entonasyon 250, 252, 255, 256
epik 268
erotik 33, 39, 72
Eski Ahit 1 1 3, 1 5 3
estetik 20, 30, 4 1 , 1 58, 268
ecinsellik 34, 62, 8 1 , 128, 209,
232, 233
esremli 25, 70, 87, 88
etik 40, 42, 43, 229
etnoloji 78
evlilik kurallar 89, 1 03
F
fantezi 43, 54, 1 27, 1 30, 148, 1 94,
223, 234, 236
farmasonlar 2 1 5, 2 1 6, 225, 228
felsefe 19, 34, 40, 4 1 , 42
felsefi idealizm 68
feminizm 269
Filistin 1 59, 260
fobi 19, 20, 50, 52, 53, 54, 57, 58,
59, 60, 66, 84
fobik nesne 60, 64
Foligno, Azize Angele de 1 57, 268
fonolojik 87, 90
forklzyon 1 9, 95
Franois, Aziz 1 8, 1 57
275

Fransa 2 1 7, 225, 227, 228, 229,


244, 245
Frazer 78, 86
Freud, Anna 1 9, 40, 50, 5 1 , 52,
53, 54, 56, 58, 6 1 , 69, 70, 72,
77, 78, 79, 80, 8 1 , 82, 83, 84, 87,
89, 1 09, 1 1 0, 1 46, 1 59, 1 87, 1 94,
22 1 , 2 3 1 , 2 5 1 , 261
frstrasyon 50, 52, 271

1 49, 1 52, 1 53, 1 54, 1 59, 230,


26 1
hijyen 96, 1 27, 203
Hindistan 95, 96, 1 00, 1 0 1 , 1 03,
1 04
hipergami 1 0 1
histerik 3 5 , 63, 2 1 2, 2 1 3
Hitler 224, 225
Hugo, Victor 1 l , 68

G
genetik 28, 70, 1 45, 2 1 7
Gennep, van 86
geometrik biim 40
gereklik ilkesi 2 5 1
Girard, Rene 78, 1 3 6
Goethe 82
grsel imge 69, 70
gstergebilim 69, 1 1 9, 247
glme 20
gnah 30, 66, 89, 1 1 6, 1 23, 1 46,
148, 149, 1 50, 1 5 1 , 1 52, 1 53,
1 54, 1 55, 1 56, 1 57, 1 58, 1 59,
1 60, 1 6 1 , 1 88
gnah karma 1 59, 1 6 1
gzellik 1 53, 1 54, 1 95, 207, 262

-i

H
hakikat 40, 1 58, 1 94, 227, 245
halsinasyon 58, 59, 63, 64, 204
Hamburg 1 72, 193
Harun 1 22, 1 23, 127
Havva 121, 1 5 5
haz 2 1 , 22, 2 5 , 3 1 , 4 3 , 70, 7 1 , 72,
84, 1 10, 1 57, 203, 2 1 7, 230, 233,
234, 235, 262, 270
Hegel 42, 43, 1 48, 1 49, 1 52, 1 55,
1 57
Hristiyanlk 30, 1 36, 1 4 1 , 1 46,
276

rk 34, 225, 226, 228, 232


rklk 230, 245
ievlilik 1 00, 1 O 1
ie yanstma 54, 58, 59, 1 46
idea 42, 1 83
ideoloji 64, 1 94, 223, 226, 247,
262, 269
idi edilme 50, 5 1 , 7 1 , 85, 92
iren 1 1 , 1 4, 16, 1 7, 19, 2 1 , 24,
25, 28, 32, 34, 35, 38, 39, 4 1 , 42,
43, 52, 55, 58, 65, 72, 75, 85, 86,
97, 99, 1 00, 1 0 1 , 1 04, 1 06, 1 09,
1 1 0, 1 1 7, 1 27, 1 44, 147, 1 56,
1 57, 1 58, 1 59, 1 80, 1 84, 1 86,
1 93, 206, 2 1 3, 237, 267, 269,
270
irenlik 28, 3 1 , 33, 39, 40, 7 1 ,
1 09, 1 58, 1 60, 1 80, 193, 2 1 0,
230, 236
irenme 1 3, 15, 1 7, 1 8, 22, 24, 29,
30, 38, 39, 44, 53, 63, 65, 7 1 , 84,
85, 88, 89, 96, 1 04, 1 05, 1 22,
1 3 1 , 1 43, 1 49, 1 55, 1 67, 1 85,
1 86, 1 88, 2 1 2, 227, 260, 26 1 ,
269, 270
kinci Dnya Sava 1 72, 1 89,
1 92, 1 93, 1 96, 257, 268
imge 26, 69, 70, 84, 203, 208

imgelem 37, 54, 68, 2 1 5


imgelemsel frstrasyon 50
incelik 206, 207
ncil 32, 1 1 3, 1 1 8, 1 1 9, 1 43, 1 5 1 ,
1 57
ngiltere 2 1 5
inkar 1 9 , 33, 1 05, 2 1 5
intihar 3 1 , 2 1 5
intikam 1 7, 56, 205, 206
sa, 39, 68, 136, 1 43, 1 44, 1 45,
1 46, 147, 1 48, 1 49, 1 50, 1 5 1 ,
1 52, 1 58, 1 59, 1 60, 226
shak 1 3 5
srail 1 1 9, 1 23, 1 27, 1 29, 1 3 1 , 1 32,
1 34, 1 45
itki nesnesi 6 1 , 62
itkisel 5 1 , 52, 53, 54, 56, 58, 59,
60, 66, 195
J
Jansenistler 236
Jean, Aziz 1 08, 249, 260, 26 1 , 265
Joyce 33, 35, 36
K
ka arzusu 209
kadavra l 33, 1 34, 1 35, 1 89, 236
Kafka 3 1 , 268
Kant 42
karnaval l 72, 1 80, 2 1 0, 261
karnavalesk 1 72
kastlar 1 0 1 , 1 04
kastrasyon 43, 203, 2 1 7
kast sistemi 1 00, 1 02, 1 03, 1 04
katarsis 30, 40, 4 1 , 42
katletme 78, 1 20, 1 22, 123, 1 35,
1 48, 1 72, 1 9 1 , 2 1 2 , 2 1 3, 2 1 4
katletme itkisi 1 48
katliam 1 89, 1 90, 1 9 1 , 1 92, 1 93,
226

Katoliklik 2 1 7
kayg 34, 60, 87, 9 1 , 1 07, 1 1 8, 1 22,
2 1 0, 234
Krgzlar 265
kyamet 1 72, 1 80, 1 9 1 , 1 94, 260,
26 1 , 262, 267, 269
Klein, Melanie 8 1 , 133
komedi l70, 2 1 1, 2 6 1 , 270
komnizm 226
kudas ayini 1 48, 1 49
kurban etme 93, 1 03, 1 20, 1 23,
1 25, 135
kurban verme 77, 1 20, 1 27, 1 34,
1 35, 136
kutsal 29, 41, 50, 75, 77, 80, 85,
86, 88, 95, 1 07, 1 09, 1 1 0, 1 1 5,
1 16, 1 1 8, 1 19, 1 20, 1 2 1 , 1 22,
123, 125, 1 27, 1 28, 1 29, 1 30,
1 32, 1 33, 1 34, 1 35, 1 36, 1 47,
1 48, 1 50, 1 52, 1 53, 1 54, 1 55,
1 93, 26 1 , 268, 270
Kutsal Kitap 30, 34, 1 10, 1 1 1 , 1 1 3,
l l 5, 6, 7, l l 8, 1 20, 1 2 1 ,
1 22, 1 23, 1 26, 1 29, 1 30, 1 3 1 ,
1 32, 1 33, 1 34, 1 35, 1 36, 1 46,
1 5 1 , 1 53, 1 57, 1 58, 230, 237
kutsallk l 1 8, 1 3 1 , 1 36, 1 52, 1 57,
1 70
kltr 52, 63, 93, 96
L
Lacan 19, 39, 50, 68, 70
Lautreamont 3 1 , 47, 1 68, 1 7 1 , 268
Lenin 233
Levine, Baruch A. 1 1 6, 1 32
Levi-Strauss 79, 84, 87, 9 1
lezbiyen 207, 2 l l
libidinal 84, 1 95
lirizm 1 69, 206, 207
277

Logos 40
Londra 95, 99, 1 7 1 , 1 86, 1 90, 1 92,
208, 2 10, 2 1 2
Louis, XIV. 236, 23 7
Louis, XV. 236, 237
M
mahrem 19, 1 59, 1 68, 1 79, 1 87,
1 95, 2 1 4, 268
Maimonide 1 16, 1 1 7
Mallarme 36, 80, 1 68, 172
Marksizm 233
masumiyet 1 08, 1 09, 1 1 0
Maurras, Charles 226
Mauss 9 1
mazoist 1 88, 202, 207, 2 1 3, 233
melankolik 72, 255
metafizik 1 68, 243
metafor 53, 54, 59, 63, 64, 68, 9 1 ,
1 18
metonimik 1 20, 1 35
Mill, J.S. 70
mimetizm 26, 43
mistik 20, 1 56, 1 57, 1 8 1 , 1 82, 1 94,
228
mit 94, 1 30, 1 3 1
mizah 39, 1 87
modern edebiyat 29, 3 1 , 39, 1 87
modernlik 39, 1 67, 257
Moulinier, Louis 40
murdarlk 30, 85, 86, 87, 89, 90,
9 1 , 92, 94, 95, 97, 98, 99, 1 06,
1 09, 1 1 5, 1 16, 1 24, 125, 1 30,
1 34, 1 36, 1 46, 1 88
Musa 68, 77, 1 1 0, 1 22, 123, 1 29,
1 46, 236
Musevilik 77, 1 20, 125, 1 35, 1 43
mutluluk 33, 1 82, 209, 229, 234
mstehcenlik 1 59, 1 80, 207, 209,
2 1 2, 225
278

mzik 1 6 1 , 1 70, 1 7 1 , 185, 1 86,


1 93, 2 1 3, 246, 250
N
Naipaul, V.S. 95
Napoleon 204
narsistik 27, 28, 52, 6 1 , 62, 83, 84,
1 94, 203, 205, 2 1 3, 270
Naziler 1 7, 1 70, 1 95, 225, 230
nedensellik 56, 87
nefret 65, 8 1 , 1 70, 1 94, 206, 2 1 0,
225, 227, 23 1 , 236, 244, 246,
247
nesnel 22, 90, 1 26, 1 70, 25 1 , 256,
258
nesne-ncesi 22, 57
Neusner, Jacob 1 1 5, 1 16, 1 1 7,
1 1 9, 1 3 2
nevroz 7 1 , 79, 205
Nietzsche 1 4 1 , 1 52, 1 65
nihilizm 227, 262, 268
nostaljik 1 68
Nuerler 98
Nuh 1 1 7, 1 20, 1 22, 1 34
0-
Oedipus 50, 5 1 , 53, 56, 63, 65, 67,
69, 70, 7 1 , 83, 1 04, 1 05, 1 06,
1 07, 1 08, 1 09, 1 1 0, 126, 1 80,
205, 235
olmayan nesne 1 8, 24, 38, 63, 83,
86, 95, 98
otantik 65, 1 69, 244
otoerotizm 27, 6 1 , 83
oyun nesnesi 1 4
fke 4 1 , 228
lm itkisi 56, 1 2 1 , 1 36
lm znesi 1 09
lm sevgisi 1 89

teki l4, 1 5, 22, 27, 3 1 , 49, 53, 65,


67, 79, 80, 82, 86, 90, 9 1 , 92, 97,
1 04, 1 05, 1 09, 1 10, 125, 1 59,
1 79, 1 83, 1 86, 1 88, 1 89, 1 94,
1 95, 203, 205, 206, 224, 229,
230, 236, 237, 2 5 1 , 269
zdeleme 43, 72, 1 27, 1 50
zen 1 22, 2 1 0, 2 1 1
zgrlk 32, 3 7, 38, 1 56, 1 58, 1 59
znellik 39, 1 04, 1 1 7, 268
p

Pacme, Aziz 1 59
paganizm 30, 1 1 9, 146, 149
panteizm 207
Pavlus, Aziz 1 50, 1 5 1 , 1 53, 1 55,
157
pikaresk 1 7 1
Pilatus, Pontius 1 59
Platon 23, 26, 27, 40, 4 1
poetik 4 1 , 42, 43
Polinezya 96
poplizm 247
pornografik 1 87, 206
Pritchard, Evans 98
Proust 3 1 , 33, 34, 1 68, 254
psikanaliz 1 7, 1 33, 1 80
psiko-itkisel 60
psiko-simgesel 89
psikosomatik 69, 83, 87
psikotik 24, 60
psikoz 66, 95
R
Rabelais 1 72, 225, 261
Radcliffe-Brown 86
Rameau-Jacquin 225
Rank 5 1
resim 1 6 1 , 2 1 5

retorik 34, 53, 54, 55, 70, 82, 247


Romallar 1 5 3
romanesk 203, 223, 2 5 1
Ronsard 225
Roosevelt 233
Rothschild 225, 233
Rousseau 56
Roussel, R. 270
ruh 32, 41, 47, 82, 1 48, 1 53, 1 59,
1 68, 269
Rus biimcilii 1 80
rya 55, 70, 1 57
S-
Sade 34, 1 68
sadizm 75, 85, 206
sado-mazoist 1 88, 207, 233
saldrganlk 56, 57, 64, 1 93, 227
sanat 30, 55, 1 6 1 , 1 82, 1 95, 2 1 4,
235, 269
sapknlk 1 4, 28, 29, 63, 72, 84,
1 10, 1 54, 1 70, 1 88, 2 1 3, 268,
269
Sartre 268
satirik 2 1 1
Saussure 69
seklarizm 228
semiyotik 2, 23, 52, 93, 94, 95
Seurat 256
sevgi 22, 65, 1 69, 1 8 1 , 1 84, 202,
206, 2 3 1
snr-nesneler 1 O 1
Siegfried 225
simgesel 1 5, 20, 23, 26, 27, 28, 30,
50, 53, 56, 57, 59, 60, 62, 63, 64,
68, 7 1 , 79, 82, 84, 85, 86, 87, 88,
89, 90, 9 1 , 92, 93, 94, 98, 99,
1 00, 1 02, 1 04, 1 05, 1 06, 1 08,
1 10, 1 1 6, 1 1 7, 1 20, 1 25, 1 27,
279

1 29, 1 30, 1 32, 1 3S, 1 36, 1 4S,

1 24, 1 2S, 1 28, 1 29, 1 32, 1 33,

1 46, 1 49, s , s7, 1 67, 228,

1 34, 1 3S, 1 36, 1 44, 1 46, 147,

230, 236, 2S2

1 50, l S l , 1 54, l SS, 1 S6, 1 57,

simgesel dispozitifler 92

1 58, 1 60, 1 6 1 , 1 68, 1 72, 237,

simgesel idi edilme SO

261

simgesel sistem 86, 87

teknokrat 2 1 7, 258

Smith, W. Robertson 78, 86, 9 1 ,

ten 69, 1 1 3, 1 47, 1 53 , 1 S4, 1 S 5

s
Soler,

teoloji 1 1 8, 1 3 1 , 1 47, 1 49, 1 56

J. 1 2 1 , 1 23, 1 30

Tevrat l S l

Sophokles l OS , 1 06, 1 07

thanatografi 224

sosyalist 196

Thomas, Aziz 1 58

soyba l OO, 1 0 1 , 1 4S

tiksinme l S, 24, 27, 99, 1 03, 1 1 7,

sylem 19, 20, 4 1 , 59, 60, 62, 69,


70, 1 82

1 24, 1 30, 1 34, 1 46, 1 88, 2 1 2,


260

sz arzusu 1 67

tiksinti 22, 24, 33, 37, 63, 80, 1 1 8,

szcelem 39, 249

1 20, 1 25, 1 27, 1 30, 1 3 1 , 1 32,

szdizim 1 80, 250, 25S, 260

1 34, 1 3S, 1 36, 1 37, 1 46, 169,

szdizimsel 39, 247, 248, 249,


250, 252, 2 5 3 , 254, 255, 256,
257, 259

1 72, 1 83 , 1 85, 1 86, 1 88, 208


tin 1 48, 1 50, 185, 189
traj ik 1 04, 105, 1 07

szellik S8, 67, 96, 1 1 9, 1 44

Troki 226, 233

Spitzer, Leo 248, 2SO, 2 S l

tutku 1 7, 22, 40, 41, 1 S7, 208, 232,

Steiner, R . 86

262

su 1 7, 29, 37, 1 5 1
sululuk 77, 79, 95, 1 08, 1 1 6, 1 48,
sululuk duygusu 77, 79,

U-

utanma 16, 95

2 1 6, 26 1
1 1 6,

stben 1 4, 27, 28, 29, 52, 54, 173

1 48, 2 1 6, 26 1
snnet 1 24, 1 25, 233

V-W

efkat 62, 8 1 , 1 69

varlk 1 6, 1 8, 20, 4 1 , 5S, 6 1 , 64,

ehvet 35, l S l , 1 53, 1 77, 1 89, 229

65, 72, 83, 87, 88, 90, 93, 94, 96,

eytan 1 45, 1 49, s , I S2, 2 1 2,

98, 1 04, 106, 1 07, 1 1 0, 1 48, 1 5 1 ,

235
eytanilik 1 32 , 1 53, 225

1 S4, 1 58, 1 69, 1 70, 1 7 1 , 1 79,


1 80, 1 94, 1 96, 206, 207, 2 1 4,
2 1 7, 233, 234

Viyana 203

Tacitus 1 1 3

Warburg 233

Tanr 1 8, 3 1 , 32, 1 02, 1 04, ! I S,

Winnicot 8 1

1 1 8, 1 19, 1 20, 1 2 1 , 1 22, 1 23,

280

yadsma 19, 69, 84, 1 58, 235


Yahudi kartl 1 70, 1 7 1 , 228,
230, 23 1 , 236
Yahudi tektanrcl 228, 237
yanlsama 1 70, 1 86
yaz 7 1 , 96, 1 70, 248
Yeni Ahit 1 1 3, 1 3 1 , 1 44, 146, 1 47,
1 48, 1 5 1 , 1 58, 26 1
Yeni Gine 99
yeni-romantizm 225
yiyecek tiksintisi 1 03, 125
yolculuk 79, 1 82, 246, 258
yceltme 24, 1 10, 1 58, 1 84
z

zaman 2 1 , 3 1 , 50, 53, 58, 59, 86,


89, 1 1 8, 123, 1 24, 1 29, 1 33, 1 36,
1 44, 1 55, 1 8 1 , 1 82, 1 83, 1 85,
206, 207, 234, 270
Zekarya 1 33
zevk 1 4, 3 1 , 8 1 , 82, 83, 84, 106,
1 72, 1 82, 1 89, 203, 25 1 , 252
zevk ilkesi 2 5 1

28 1

Dehet, irenlik, pislik . . . Uzakta tutu lmaya allan, dlanan , bastrln


.a ma geri dnen; bir tokat gibi suratmzda patlayan; bedenimizi istila eden;
ryalarmz , bilincimizi ve bilindmz belirleyen , silinmeyen damga. Bini r
ce yllk bir hafzada, mitlerde, dinlerde ve nihayet edebiyattaki iziyle deh t.
ite Kristeva'nn Korkunun Glen' nde disiplinleraras bir yaklaimla, psiko

nalizden dilbilime, semiyotikten edebiyata uzanarak zerinde durduu ana


tema budur.
Yakndan bakldnda tm edebiyatn konusudur neredeyse "kyamet". V

tarih boyunca, o " kyamet"i yaayanlarn varoluu artk kimliksiz, heterojen,


hayvani, bakalam ve krlgan bir snrda kend ini gsterir: borderline yani
snr kiilikler, travman n kalcl . . .
Kristeva, dehetin anlamnn ve gcn!". hangi evrensel znellik mekanizma
larna yaslandn gstermeye alrken, bu konuda ayrcalkl yeri edebiyata
verir. Hem de bylesi bir edebiyatn en derin, en mahrem kyametleri mizin
oda olduuna vurgu yapar.
Baudelaire, Lautreamont, Kafka, Bataille, Sartre araclyla, kimliin cehenne
me iniine elik ettiimize vurgu yapan Kristeva, asl Celine zerinde durur.

O, kinci Dnya Sava gibi bir faciann ortasnda, irencin yrngesindeki

hibir eyi balamaz. Ne ahlak, ne politika, ne din, ne estetik, ne de znel


l i k ya da sz . . . Celine, bir tr n ihi lizmin gidebilecei en u noktaya iaret

ederken , dehetin bu blgesinin herkesi byleme gcn de gzler nne


sermektedir. Dev bir kahkaha, lk, alaydr Celine, btn insanlkla dalgasn
geer.
Psikanalitik boyutta, zellikle din tarihinde irenmenin konusu olan annenin,
kadnn "eytani" kabul edilii zerinde duran Kristeva, bu eytaniliin kendi
varlmzn ayrlmaz bir paras oluunun, srekli bir katarsis ediminin iinde
yaaymzn ifadesini yine edebiyatta bulur. Farkl perspektiflerin kesitii

Korkunun Gler' nde, iren temasna fenomenoloji k bir bakn ardndan

Kristeva semiyolojik dncelerini ana kutup zerinde odaklar: analitik


teori (fobi), dinler tarihi (gnah , murdar), ada edebiyat deneyimi (Celine).

Korkunun Gleri, acl ve esritici deneyimlerin emberinden gemi olanlara

h itap ediyor. renmekten , kendini ve tekini sevmeye gtren bir yolun


kitab . . .
A Y R I N T I SANAT V E KURAM
IS B N :

978-975-539-430-5

l IJllll l JlfIJIJl

20 TL