You are on page 1of 322

Z Y G M U N T BAUM AN
1920'de Polonya’da doğan B aum an sırasıyla faşizmi, sosyalizmi ve kapitalizmi
eleştirel bir mesafeyi koruyarak yaşamış ve hiçbir zaman bağımsız entelek­
tüel kişiliğinden taviz verm em iştir. 1% 8 ’de Polonya’dan sm ır dışı edilmes­
inin ardından İsrail'e, oradan da Leeds Üniversitesi Sosyoloji Kürsiisü'ııün
başına geçm ek üzere Britanya'ya gitmiştir. Bu görevini 1971-1990 arası
başarıyla sürdüren B aum an, ilk yıllardan itibaren hem en h er konuda sosy­
olojik bakışın çerçevesini genişleten eserler vermiştir. Baum an genellem eleri
seven bir yazardır; am a yöntem bilim ve kavram tartışmaları yerine doğrudan
toplum la ilgilenir. Eserleri b ir sorun ve teşhis etrafında döner. Bu anlamda
Britanya geleneğinden kopar. G öçm enliği, öncelleri K. M annheim , A. Löwe.
N . Elias gibi ona da, am pirik ve pragm atik bir geleneğin şekillendirdiği ada
kültürüne dışarıdan bakm a im kânı verm iştir. Ayrıca onlar gibi, hakikat ve
ahlâkı sosyolojiye taşır.
Baumaıı kültür ve iktidarın çözüm lem esine özel ö nem verm iş ve bu çerçe­
vede toplum , ideolojiler, milli kim likler, devlet, aldaki seçim, m odernızm ve
postm odernizm konularını ele alarak sosyolojiye yeni b ir soluk getirm iştir.
Yayımlanan kitaplarından bazıları şunlardır: Between Class anıl Élite: 71te
Evolution o f the British Labour Movement (1972); Towards a Critical Sociology:
A n Essay on Commonsense and Emancipation (1976); Socialism: The Active Uto­
pia (1976); Memories o f Class: The Pre-History and After-Life o f Class (1982);
Legislators and Interpreters (1987) [ Vasa Koyucular ile Yorumcular, Çev. K. Atakay. M etis Yay., 1996]; Freedom (1988) | Özgürlük, Çev. Vasıf Erenus, Sarmal
Yay., 1998|: Modernity and the Holocaust (1989) | Modernlik ve Holocaust, Çev.
Süha Sertabiboğlu, Sarmal Yay., 1997]; Modernity and Ambivalance (1991)
[Modernlik ve Müphemlik. Çev. İsmail T ürkm en, Ayrıntı Yay., 2003]; Mortal­
ity, Immortality and Other Life Strategies (1992) [Öliinılüliik, Ö lüm süzlük ve
Diğer Hayat Stratejileri, Çev. N urgül D em irdöveıı, Ayrıntı Yay., 2000]; Life in
Fragments-Essays in Postmodern Morality (1995) [Parçalanmış Hayat-Postmoderıt Ahlâk Denemeleri. Çev. İsmail T ü rk m en , Ayrıntı Yay., 2 0 0 1 1; Postmodernity and its Discontents (1997) |Posmıc></crıı/ife ve Hoşnutsuzlukları, Çev. İsmail
T ürkm en, Ayrıntı Yay., 2000]; Globalization:The Human Consequences (1998)
[Küreselleşme. Çev. Abdullah Yılmaz, Ayrıntı Yay., 1999] ve The Individualized
Society (2001) [Bireyselleşmiş Toplum, Çev. Yavuz Alogan. Ayrıntı Yay., 2005|.
Ayrıca çok sayıda makale ve kitap eleştirisi yazmış olan Z . Baumaıı Moder­
nity and the Holocaust kitabıyla Amalfı Avrupa Sosyoloji ve Sosyal Bilim ler
Ö dülü'ııii almıştır.

A yrına: 204
tikflemc Dizisi: 112
P a san o d e m Etik
Zygmunl Baumm

Kitabın Ö zgün Adı
Pcstmodan Eıhies

İngilizce'den Ç eviren
Al<v Tıirker
Y ayım a Hazırlayan
Mehmet Kûfitlt
Düzelti
D ili Çelik
© 1993 bv Z ygnıunt B aum an
Bu kitabın T ürkçe yayım haklan
A yrına Y ayınlarına aittir.
Kapak İllüstrasyonu
Srvtiif Allan
Kapak Tasannu
Anlatı Kahraman
Kapak D üzeni
Giikfe Alpa
Baskı
Kayhan Matbaacılık San. vcTic. Lltl. Şii.
Davııtpofa Cad. Güven San. Sit. C Blok No. :244 Topkapt /İst.
Tel.: <0212) 6 1 2 31 85
Birinci Basım 1998
İkinci Basım 2011
Baskı A dedi 2000
ISBN 978-975-539-181-6
Sertifika N o .: 10704

A Y R IN T I Y A Y IN LA R I
H obvar M ah. C em al N adir Sok. N o.:3 Cağaloğlu - İstanbul
' T el.: (0212) 512 İS 00 Faks: (0212) 5 1 2 1 5 11
w w sv.ayrm ayayinlan.com .n- A’ info@ ayrinriyayinlari.com m

Zygmunt Bauman

Postmodern Etik

AYUNT1

İNCELEME DİZİSİ
YEŞİL P O L tT IK A //P .> rrto
M A R K S . F R E U D V E G Ü N L Ü K HAY ATİN E L E S T IR IS I'B .B onn, e t K A D IN L IK
A R Z U L A IU /R C m rnd ■«/ NASIL S O SY A L İZ M : H A N C I YEŞİL? N İÇ İN TİN S E L L İK ’ / « . ftA m e t IK IU IN 'E
D O Ğ R U /R . Ipıilunu -u/ Y A R I N /« Нннтгшпл
D EV LETE KAİLŞI T O P L U M T С З л н о
EDEB İY AT
K U R A M I /T B tg k u n e t E Z İL E N L E R İN P E D A G O JİS İ//' F m tt e t SAN A Y İ S O N R A S I Ü T O P Y A L A R /ft
Frmıktl M İŞ K E N C E Y İ D U R D U R U N ! / T. . i l a m e t Z O R U N L U E Ğ İT İM E H A Y IR ’/ C B o ka e t SESSİZ
Y IĞ IN L A R IN G Ö L G E S İN D E YA DA T O P L U M S A L IN S O N U /JI BamtnUtud e t Ö Z G Ü R B İR T O P L U M D A
B İL İM //' F ıyaıA ım l e t VAHŞİ SA V A ŞÇ IN IN M U T S U Z L U Ğ U /P C la s m e t G Ö S T E R İ T O P L U M U VE
Y O R U M L A R /G . D eten! *
A Ğ IR Ç E K İM /L S t# ıl e t C İN S E L ŞID D ET /.-1. O v b ı / i ■«' A L T E R N A T İF
T E K N O L O J I/D . Dııla m ■ * ATEŞ VE G Ü N E Ş /! М п к к Л e t O T O R İ T E /« . S a n ın ı e t T O T A I.il A R I Z M /S
T rnnıy e t İS L A M 'IN B İL İN Ç A L T IN D A K A D IN /E A y ı S M a h *
M EDYA VE D E M O K R A S İ/J. U ta ,t e t
Ç O C U K H A K L A R l/ü r f. B. FatıH tu e t Ç Ö K Ü Ş T E N S O N R A /ö r r . R BİMİrtımı e t S IN IR L A R I Y IK M A K '.W
M A n e t K A P İTA LİZM , SO SY A LİZM . EK O LO Jİ A t i r e e t A V R U P A M H R K E Z C IL IK /S. Amin e t AHLAK
V E M O D E R N L İK 'R . PmtU ■»' G Ü N D E L İK HAYAT K IL A V U Z U /S ИТ/Ь e t SİVİL T O P L U M V E D E V L E T /
D a . I- K rem e t T E L E V İZ Y O N : Ö L D Ü R E N E Ğ L E N C E /N ftu u re » *
M O D E R N L İĞ İN S O N U Ç L A R I.'A .
С İ İ İ a n e t DA H A A Z D E V L E T D A H A Ç O K T O P L U M '« . O m u a ı e t G E L E C E Ğ E BAKM AK. .T/ . i l l a ! - К
Hnhnrt e t M EDYA. D EV L E T V E U L U S /R 6'M n ın g n ■ * M A H R E M İY E T İN D Ö N Ü Ş Ü M Ü /A CuM rıu e t
T A R İH VE T İ N / / K a n i e t Ö Z G Ü R L Ü Ğ Ü N EK O LO JİSİ Л/ ВиоЫни e t D E M O K R A S İ V E SİVİL T O P L U M /J
K'fjnr e t ş u H A İN K A L P L E R İM İZ /« . C a n m l e t AKLA V E D A /P Frjm ıt™ .( e t B E Y İN İĞFAL ŞEB EK ESI/A
M m tU n e t İK TİSA D I A K L IN E IE Ş T IR IS I/A t i r e e t M O D E 1L N L İĞ İN S IK IN T IL A R I/C Ц ! от ■ '» '
G Ü Ç L Ü D E M O K R A S İ/B . B a ıta e t Ç E K İ R G E '« Simi e t K Ö T Ü L Ü Ğ Ü N Ş EFFA FLIĞ I//. Bmulııllmd •« '
E N T E L E K T Ü E L /Е . S s ıJ e * T U H A F HAV A/A R « ı e t Y E N İ Z A M A N L A R /S . H u ll- M p t^ u a e t T A H A K K Ü M
VE D İR E N İŞ S A N A T L A R I //« S a n e t S A Ğ LIĞ IN GASPI T ШМ: e t S E V G İN İN B İL G E L İĞ İ/A . f-mktМ ы т
e t K İM L İK VE FA1LKL1LİK/İP itn m o lly e t A N T IP O L İT İK Ç A Ğ D A P O L IT İK A /C .Mıtlyun e t YE N İ B İR
S O L Ü Z E R İN E T A R T IŞ M A L A R /H . № м и * * 1
D E M O K R A S İ VE KAPİTAİ İ Z M 'S k m t n - H C inin e t
O L U M S A L L IK . İR O N İ V E D A Y A N IŞ M A /R R a t y e t O T O M O B İL İN E K O L O JİS I/P F a m ıJ-C M a u n e t
Ö P Ü Ş M E . G ID IK L A N M A V E SIK IL M A Ü Z E R İ N E /.! Ihıllıpı e t İM K A N S IZ IN P O L İT İ K A S I'/.» R a m a
e t G E N Ç L E R İÇ İN HAYAT B İLGİSİ a KİTABI К li'ir tjr m e t EK O LO JİK B İR T O P L U M A D O Ğ R U ',»
B a ıU m ı e t İD E O L O Jİ/ / ' l a l a m ı e t D Ü Z E N V E K A L K IN M A KISK A CIN D A T Ü R K İ Y E /.! /ю г/ e t
A M E R İK A // HmıJnlİMİ e t P O S T M O I)E R N İZ M VE T Ü K E T İM K Ü L T Ü R Ü /,M F a n l m n m - * E R K EK
A K IL /G . U tytl e t B A R B A R L IK /.W. H a tif e t KAM U SAL İN S A N IN Ç Ö K Ü Ş Ü /R Som rll e t P O P Ü L E R
K Ü L T Ü R L E İL /D R e m e t B E L L E Ğ İN İ Y İT İR E N T O P L U M / R.Jttvby e t G Ü L M E /H . Bagum e t Ö L Ü M E
K A R ŞI H A Y A T/N . O B m m e t SİVİL İT A A T S İZ L İK /D rr.:V Cuj.ii ■ * A H LA K Ü Z E R İN E T A R T IŞ M A L A R //,
S 'u tu ll e t T Ü K E T İM T O P L U M U //
e / EDEB İY AT V E K Ö T Ü L Ü K . G . B uuillı e t Ö fcÜ M C Ü L
HASTALIK U M U T S U Z L U K /S K ıahtuaaıl e t O R T A K B İR Ş EY LER İ O L M A Y A N L A R IN O R T A K L IĞ IM
Lingiı e t VAKİT Ö L D Ü R M E K /P !r)vr.ıhanl e t VATAN A Ş K I/,» Гщ./ı e t KİM LİK M E K A N L A R I/ D. М а к у - К
R itim e t D O S T L U K Ü Z E R İN E -'» ’. L fu ıh e t K İ Ş İ S a İL İŞ K IL E R /H . L ıF A ıl l ı e t K A D IN L A R N E D E N
Y A Z D IK LA R I H E R M E K T U B U G Ö N D E R M E Z L E R :/» D a l a e t D O K U N M A /G . I n i p n v i e t İT İR A F
E D İL E M E Y E N С Е М А Л Т /Л /. Bitimlim e t F L Ö R T Ü Z E B J N E /.!. Plıilüp: e t FELSEFEYİ Y A Ş A M A K /«. Btllingnm
—' P O L İT İK K A M E R A /.» R p m -D . K rlln a e t C U M H U R İY E T Ç İL İK //! İYı/ıl e t P O S T M O D E R N T E O R I/S
Bftfl-D K ıllııa e t M A R K S İZ M V E A H L A k 'S D ıla ı e t VAH ŞETİ K A V R A M A K //,P R m num n e t S O SY O L O JİK
D Ü S Ü N M E K /Z . B m u i m e t P O S T M O D E R N E T İ K /Z Bmuıun e t T O P L U M S A L C İN S İY E T VE İK T İD A R /
K .I P O n ı ı r i / e t Ç O K K Ü L T U R L Ü Y U R T T A Ş L IK /IP Kymliıha e t K A R Ş ID E V R İM V E İS Y A N /H . . И г а н
e t K U S U R S U Z C İN A Y E T // IW n N ,W e t T O P L U M U N M tD O N A L D L A Ş T IR II.M A S I'G . «ICjct
K U S U R S U Z N İ H İL İS T 'К . ! . Р е ю т e t H O Ş G Ö R Ü Ü Z E R İN E /A L ИЫ.тг e t 21. Y Ü Z Y IL A N A R Ş İZ M İ/
D a . : l Pm kiı С- I R a m e t M A IO C TN Ö Z G Ü R L Ü K E T IĞ I/G G B m ıttın e t M EDYA VE G A Z E T E C İL İK T E
ETİK S O R U N L A R -D a. A . BeUry f t « . ( Ь М
e t HAY ATIN D E Ğ E R İ.'/ H am t e t P O S T M O D E R N İZ .M İN
Y A N IL S A M A L A R I/T. liaglam e t D Ü N Y A Y I D E Ğ İŞ T İR M E K Ü Z E R İN E /Л /. U w y e t Ö K Ü Z Ü N А '81/Д
S.mıirn e t TAH AYYÜL G Ü C Ü N Ü Y E N İD E N D Ü Ş Ü N M E K /» гг.. С/ R M n ı m C -J Knınlıll e t İÇ C K U L U
S O S Y O L O Jİ/.! < utun I- .! SaıulH- e t a iE P S İ Z L İK . A N A R Ş İ VE G E R Ç E K L İK /'« . S-tavrlI e t K E N T S İZ
K E N T L E Ş M E '.» . R ıv k tlm e t Y Ö N T E M E K A R Ş I/P Fıym ıbant e t H A K İK A T O Y U N L A R I// H>rı//lr. e t
TO P L U M L A IL N A SIL A N IM S A R ? //? О п т а н т e t O L M E IIA K K I/S . /« ro jlu e ! A N A R Ş İZ M İN B U G U N Ü /
D a.: Ih m -lu n y ,, O n/aı *
M E L A N K O L İ K A D IN D I R /» . R in ka l e t SİYAH A N 'L A R I II’У В а М Ы e t
M O D E R N I Z M , E V R E N S a L İ K VE B İR E Y /Ş . B n tlu M e t K Ü L IU R E l E M P E R Y A L İZ M 'i T o n lu m н e t
G Ö Z Ü N V İC D A N I/R . Saıuelt
K Ü R E S E L L E Ş M E /Z . В м п ы п e t E T İĞ E G İ R İ Ş /.!. B ity a e t D U Y G U Ö T E S İ
T O P L U M /S . M a tım '; *
ED EB İY A T O L A R A K H A Y A T".! Л 'гМ нш e t (M A J/K . K utnu e t M E K Â N L A R I
T Ü K E T M E K // t'rr)' e t YAŞAM A S A N A T I/G . S m ırrli e t A R Z U Ç A Ğ I// K m \ e t K O L O N Y A L IZ M
P O S T K O IO N Y A L İZ M /.! Lu,mıhu e t K R E Ş T E K İ Y A B A N İ'.!. İM lip ı e t Z A M A N Ü Z E R İN E /N . liltm e t
T A R İH İN Y A P İS Ö K Ü M Ü /.!. AIıiHrlmi' e t F R E U D SAVAŞLARI/J. In m a ta e t Ö T E Y E A D IM .» . Blm dını
e t I4IST Y A PISA İ.C İ A N A R Ş İZ M İN SİYASET F E L S E F E S İ/T May e t A T E İZ M /« D /W * ı* ı - ^ A Ş K
l L I Ş K i a R İ / O ./ : A m ıtn v e t ['O S T M O D E R N L IK VE H t/Ş N U T S U Z L U K L A R I 'Z . B a n ım ı " Ö L Ü M L Ü L Ü K .
Ö L Ü M S Ü Z L Ü K V E D İĞ E R HAYAT S T R A T E J İL E R İ/Z . Bihhih/i e t T O P L U M VE D IL İN Ç İH Ş I'K . D lc ılM , e t
K A H K A H A N IN Z A F E R İ 'B . S srıJm e t ED EB İY A TIN YA R A T IL IŞ I/P D u p m l e t PA R Ç A L A N M IŞ HAYAT '2
Ranttım e t K Ü L T U R a BELLEK/J. Attınımn e t M A R K S İZ M VE » I I FELSEFESİ' p ;Y M.lı'pıu'i'
M A R K IN
H A Y A LETLER İ//. D auJu e t E R D E M P E Ş IN D E '.L .A M /nıpır e t D E V L E T İN Y E N İD E N Ü R E T İ M İ // S m em
e t Ç A Ğ I)A Ş SOSYAL B İL İM L E R F EI.SF.raSl В Гну e t K A R N A V A LD A N R O M A N ti/.A I. Rtıkhıin w PİYASA/J.
d ' S ı i t l e t A N N E MF.LEK M I.Y O SM A M I1/L-. İ T » llj.m e t K U T SA L İN SA N /G .<t««ııttnı e t B il IN Ç A L I INDA
D E V L E T /R D u n u e t Y A ŞA D IĞ IM IZ S E F A L E T '.! CLre e t YAŞAM A SANATI FELSEFESİ .! . S r lım m ,

içindekiler

G İR İŞ: M O D E R N V E PO STM O D ER N
PE R SP E K T İFT E A H L Â K ......................................................................... 9
A HLÂK İ SO R U M L U L U K L A R . E TİK K U R A L L A R .................... 27
A. Ahlâki belirsizlik....................................................................................... 29
B. Erik a ç m a z................................................................................................. 33
C. Gasp edilen ve iadesi talep edilen ahlâki y a r g ı................................ 4 1
D. Postm odendik: Etik kodu olmayan a hlâk............................................45

............................................................................................194 E...............................170 G.......... Öteki hakkında bilgi sahibi olm ak.................... 1............................. 137 A... Yanı başımızdaki ya ra tık .......... Güvensizlik üzerine kurulan b in a ............. 201 F.............83 fi.... 124 V.. Kimsenin değil....... 81 A......................II.................................................................................... Ben-Sen asim etrisi........................ Gizemli sahte karşılaşma sanatı..............-.. Estetik m ekân............................ Ûçüncünün yarattığı deprem ya da toplumun d o ğ u şu.......... Köklerinden koparılmış benliğin yeniden köklendirihnesi 59 C.............. 159 E........................................... Yönetilen oyun sa h a sı...... 188 D...................................................................................... T O PL U M S A L M EK Â N LA R : B İLİŞSEL............................................. benim toprağım............................. 7 1 III... 178 A...........................220 6 ................................................................... Ulus-devletten çıkış................................................................................... 164 F............................................................................ Yabancının aporisi.................................... Etik evrenselliğin ahlâki sınırları..... A H L Â K İ................ 96 D....................................................... Postmodern ayrılık..................................................... ELE G E Ç İR İL E M E Y E N T E M E L L E R ............................ kabilelere giriş......................... Özgürlükten önce a hlâk...109 fi..................206 H..63 D................................................ ............ A HLÂK İ B İR LİĞ İN Ö T E S İN D E ...........................100 IV............. Ahlâki mekân oluşturma: Estetik mekânı yıkm a...... Evrensellilik ve ondan hoşnut olm ayanlar...................105 A.................... Ahlâki itkiyi estetik dışına a tm a k ....... İK İLİN İN A H LÂ K Î B İR L İĞ İ.... Okşama olarak a h lâ k .................. Temelsiz tem el..... Ahlâki mekân oluşturma: Bilişsel mekânı yıkm a............. Aşk hastalıkları ve ilaçları ve yeni aşk hastalıkları.... Yapı ve karşı-yapı............................................... 54 fi................ Oyun sahası olarak birliktelik........................... 117 D...... ELE G EÇ İR İL E M E Y E N E V R E N S E L L İK ................................................ Ahlâki itkiyi rasyonelliğin dışına a tm a k ..... Yakınlık aporisi............. E STETİK ............... 51 A.....................................179 fi......... 212 I................................................................... Ahlâki öznenin yalnızlığı. 204 G.... 184 C................................................... 112 C....................... 90 C..................................................... 140 fi.......148 D.............................. Yapının ve karşı-yapının doğal tarihi......... Sorumluluğun dayanılmaz sessizliği...................................173 VI........ Ötekini tanımak.... 144 C.. 219 /.....................................................................

...........................................2 9 5 7 .... 2 6 2 VIII...2 3 6 C..................................... Güvensizlik ve zalim lik..................................................................... 282 D.............VII............. GENEL BİR BAKIŞ: NİHAYET BAŞLANGIÇ...........................2 7 3 B....... ÖZEL AHLÂK.......... ............ Risk toplumu: Teknolojinin son durağı...... 226 230 A......................... Kendi kuyruğunu yiyen y ıla n E... 241 ......................... 2 8 9 E....................... Yeni dünya düzensizliği ya da dünyanın yeniden mekânlara bölünm esi..... 253 D...269 A.... Kısıtlayıcı bağlardan kurtulmuş araçlar................... B.. KAMUSAL RİSKLER...................... Modernliğin sorunlarına etik çözümler arayışı............................................. postmodern güçsüzlük. Ahlâki ilerleme mi? ..... Postmodern bilgelik......................................... Ahlâki benliğin teknolojik olarak gizlenm esi..................... Serseri ve turist: Postmodern tipler............................................ 2 7 6 C ....

.

pa rça pa rça betim lenirler.elden geldiğince kapsamlı bir envanterini çıkarm ayı he­ defleyecektik. postm odern ahlâk incelem esi değil. Am aç postm odern ahlâk incelem esi olsaydı. Bunun da haklı bir nedeni var: Bu konular. Günüm üzün “ahlâki gündem i”. postmodern bir dünyada yaşayan erkeklerin ve kadınların karşılaştıkları ve çöz­ m eye çalıştıkları ahlâki sorunların -g e re k geçm işte titizlikle in­ celenm iş eski sorunların bugün büründüğü yeni biçimlerin. H er iki tür sorunun da eksikliğini hissetmiyoruz. bu kitap. gerekse geçm iş kuşakların bilm edikleri ya da fark etm edikleri yeni so­ ru n ların . o zam an insan yaşantısının bir 9 .Giriş: Modem ve postmodem perspektifte ahlâk P arçalanm ış varlıklar en iyi. geçm işin etik yazarlarının nadiren değindikleri ya da hiç değinmedikleri m addelerle dolu. bir postm odern etik in­ celem esidir. R a in e r M a r ia R ilk e Adından da anlaşılacağı gibi.

Bu çalışm anın asıl konusu. m uhataplarım kendi seçim lerini yapm ak gibi can sıkıcı bir işlen kurtaracak. Y a da diğer uçta bü­ tünsel olarak çağdaş yaşam ın bugünkü durumundan. esneklikleri. etikteki postm odern devrim in bu yorum unun tartışmalı olduğunu ve m üm kün tek yorum un hiçbir şekilde bu yorum olm adığını derhal fark edecektir. modern çağın özeleştirel. Bu kitabın tem el savı. bazıları yeniden canlandırılan ya da icat edilen. gerçekten m üthiş bü­ yüklükte risklerden söz edebiliriz. çağdaş. daha önceki etik teorilerin (ama m odern çağın ahlâki kaygılarının değil) izlediği birçok yolun. postm odern perspektifin kendisidir. postm odern dönem in etik düşünüşünün yol aldığı zemin olarak. “Postm odern y a z ıla r’a ve postm odem lik üzerine güncel ya­ zılara aşina olan okur. am a yalnızca. Bu sorunlar bu çalışm ada sık sık gündem e gelm ektedir. değerler ve norm lar içinde. Bunu anlam ak için. ya da bazıları her şeye karşın varlığını sürdüren. sık sık kendini karalayıcı ve birçok açıdan kendini yıkıcı evresine ulaşm asının so­ nucunda (postm odem lik kavram ının kavram aya ve ifade etm eye çalıştığı süreç). postm odern etik pers­ pektifinden bakıldığında bu sorunların büründüğü biçim ve onlara atfedilen önemdir. öte yandan ahlâki fenom enlere ilişkin ta­ mamen yeni bir anlayışın yolunun açıldığıdır. genel kabul gören bir hiyerarşi oluş­ turm a umudu olm asa da. fazlasıyla sık olarak etik olanın ölüm ünün. değişkenlikleri ve kırılganlıklarıyla ünlü ilişkilerin. çıkm az bir sokak gibi görünm eye başladığı. cinsel ilişkilerin ve aile ilişkilerinin -k urum sal olarak ye­ tersiz bir şekilde belirlenm iş olm aları. Bu kitabın araştırm a konusu. sadakat ve kişisel davranışa kılavuzluk etm e konusunda yarışan birçok g elen eğ in .bugünkü kötü durum undan kaynaklanan türlü türlü ahlâki m eseleden söz etm ek ycterlidir. gündelik yaşam düzeyinde çift iliş­ kilerinin. kısmi ve tek taraflı amaçların birbirini kesm esinden kaynaklanan ve eylem lerin yapılanm a tarzları nedeniyle önceden tanılam ayan ya da eylem ler planlanırken görülem eyen. Bu sorunlar ahlâk üzerine özgül postm odern pers­ pektifin içerisinde oluştuğu yaşantı bağlamı olarak ele alın­ maktadır.parçası olarak ifade edilm iyordu. Postmodern ahlâk yak­ laşımı nosyonu. etiğin yerini estetiğin alm asının ve bunu izleyen nihai kurtuluşun kut10 . eşi görülm em iş.

sonu gelm ez ödevlerin. emirlerin ve mutlak yüküm lülüklerin son kalıntılarından da kur­ tulduğu / ’après-devoir' çağına. (y. Başka birçok postmodern teorisyen gibi Lipovetsky de. davranışım ızın nihayet. Yaygın olan davranışı betim lem ek.n.) 11 . postm odern öncesinde olduğu kadar farklıdır. araş­ tırmanın konusunu bir araştırm a kaynağı olarak. Postmodern etik devrim inin bu tür bir yorum una bir örnek istenirse. ahlâki ödevlerin toplumsal durum lara göre incelenm esi. postmodern çağda da.h. Çağım ızda özveri düşüncesi m eşruluğunu yitirdi. hoşgörü kendini ancak kayıtsızlık olarak ifade edebilir). Postmodern kurtuluşun ünlü ozanı. 1992) başlıklı ça­ lışmasına göz atmak. ahlâki bir beyanda bulunm ak anlam ına gelmez: Bu iki yordam (procedure). Etiğin kendisi de. insanlar. alkışlarla karşılam am ız ve beraberinde getirdiği özgürlükten zevk alm am ız gereken tam am en yeni bir durum dur. G illes Lipovelsky'nin yeni yayımlanan Le Crépuscule du devoir (The Tw i­ light o f Duty . (y. Ödev sonrası çağ ancak en kalıntı halindeki m inimalist ahlâka izin verebilir. “ Aşırılığa hayır!" Bi­ zimkisi katıksız bireycilik çağı ve sadece hossörü talebivle sı­ nırlanan iyi yaşam arayışı revaçta \k e n d i kendini kutlayan ve vic­ dandan yoKsun oıreycııiKie oirleştiğinde. post-deontik” çağa girdiğim izi ileri sürer. ezici. açıklanması ge­ rekeni açıklayan olarak sunm ak gibi ikili bir hala işlemektedir. yapılacak en kötü şey olmaz. artık çürüm üş ve tarihin çöp sepetine gitm eye mahkûm olan tipik modern kı­ sıtlam alardan biri olarak yerilm ekte ya da alaya alınmaktadır.sanm asıyla ilişkilcndirilm işlir. ahlâki ideallere ulaşmaya ve ahlâki değerleri korum aya teşvik edil­ m iyorlar ve bunun için kendi sınırlarını zorlam aya istekli değiller.) ” “Ö dev bilimi". L ipovetsky’ye göre bu. Lipovetsky’nin tasviri doğruysa ve bugün ahlâki endişelerden kurtulm uş bir top­ lumsal yaşam la.Ödevin Gün Batım ı) (G allim ard. politikacılar ütopyaları tamamen öldürdüler ve dünün idealistleri pragm atikleşti.n. The Era o f the Void (Boşluk Çağı] ve E m ­ pire o f tlıe Ephem eric’in [Geçiciliğin İm paratorluğu] yazarı olan Lipovetsky. En evrensel sloganım ız. artık herhangi bir “olması gereken” tarafından * Ö dev-sonrası.h. bir zam anlar zorunlu görülen zincirlerin gereksizliği artık apaçık or­ tadadır: Postm odern erkeklerin ve kadınların eksikliğini hiç de his­ setm eyecekleri başka bir yanılsam adır bu zincirler.

Bence. yüküm lülük ve ödevden ay­ rılm ış toplum sal bir ilişkiyle karşı karşıyaysak sosyologun görevi. postm odem liğin önem i. bir zam anlar toplum un kendi kendini yeniden üretm e m ücadelelerinde kullanılan silah deposundan çıkarılm asının nasıl gerçekleştiğini ortaya koym aktır. M odem elik felsefesinin ve politik pratiğinin gözlerden giz­ lediği „hlâki güç kaynaklarının bu koşullar altında görünür kı­ lınabileceği. ahlâki düzenlem enin. evrensel ve temel otanır . toplum sal yaşamın ahlâkileşm esi ihtimalinin artırılabileceği -k im b ilir? . bu örtü olm adığında. her şeyden önce tipik m odern ahlâki kaygıların terk edilm esinde değil. görevleri bu noktada da son bulm ayacaktır. ahlâki so­ runları ele alm anın tipik m odem yollarının (yani. bazı hedeflerin ulaşılabilir ve dolayısıyla arzu edilir olm adığının kabul edilm esi anlamına gelir. teoride ise felsefi olarak m utlak. tam da yukarıdaki türden araştırm ayı şim diye kadar olduğundan daha etkili bir şekilde yürütm eleri doğrultusunda eleştirel sosyologlara sağladığı fırsattan kaynaklanm aktadır. Sosyologlar toplum sal dü­ şüncenin eleştirel akım ına dahilseler. Bu çalışm anın ele aldığı “postm odern p e rsp ek tif’. M odernlik. Bir şeyin.yönlendirilm eyen katıksız bir “olanla” . kendi kendini incelemeyi engellem e konusunda tuhaf bir kapasiteye sahipti. sadece var olduğu için doğru olduğunu kabul etm eyecekleri gibi. öte yandan geçm işteki görünm ezliklerinin nedenle­ rinin daha iyi anlaşılabileceği ve sonuç olarak. Bu çalışm anın varsayım ına göre. oldukları haliyle bu m e­ kanizm alar gereği gibi işleyem iyordu. heı şeyden önce yanılsam alar m askesinin çekilip çıkarılm ası anlamına gelir. Postm odem lik çağının tarihe ahlâkın gün batım ı olarak mı. postm odern etik yaklaşım ının yeniliği. ulaşabileceği şeye ulaşm ak için. önüne ulaşılam ayacak hedefler koym ak zo­ rundaydı. m odernlik.um udu bu ça­ lışmaya yön verm ektedir. yoksa yeniden doğuşu olarak mı geçeceğin zaman gösterecektir. bazı iddiaların yanlış olduğunun. ken­ dini yeniden üretm e m ekanizm alarını öyle bir yanılsam alar ör­ tüsüyle sarıyordu ki. kendilerinin yap­ mış olduklarını düşündüklerinden ya da yapm ış olduklarını nasıl an latıld ık ların d an başka bir şey olm adığı yargısını da veri kabul etm eyeceklerdir. insanların yaptıklarının. politik pratikte ahlâki m eselelere zora dayalı norm atif düzenlem eyle yanıt ver­ menin.

anlamına geliyordu. “A hlâk”. aynı doğru ve yanlış terazisinde Ölçülüyordu. bu erkeklerin ve kadınların. barışçıl işbirliği ile kişisel yetke arasındaki denge. “Y ararlılık”. H esaplanm ası. insanlık tarihinin büyük kısmı boyunca pek az fark görüldü ya da hiçbir ayrım yapılmadı. varsa bile ancak -S t. ve âdetlerden görünür bir şekilde sapan her şey bir ihlal olarak görülüyordu. genel olarak modern çağın başarısıydı.bireyler konumuna gelm eleriyle. “güzellik” . yaşam bir bütün olarak İlahi yaralımın ürünüydü. bireysel davranış ile kolektif refahın uyum ­ lulaştırılm ası g ib i. insanın düşünce.yanlışı doğruya tercih etme öz­ gürlüğüydü. kişinin seçm esi gereken eylem lerdir. “uygunluk" gibi. Eliğin en büyük meseleleri -in sa n hakları.aranm asının) reddedilm esinde yatıyor. bireysel davranışa yönelik. seçilebilecek olan ama seçilmeyen 13 . “ hakikat”. Tüm veç­ heleriyle. se­ çim den kaçınm ak -â d e t olmuş yaşam tarzını izlem ek. hiçbir insan iradesinin ya da kaprisinin karşı çıkam ayacağı güçler tarafından geçerli kılınmış gibi yaşanıyordu. ölçülm esi ve değerlendirilm esi gereken. Öte yandan. doğru yolda olm ak bir seçim meselesi değildi: Tersine. Ö zgür irade. bu. İlahi takdirin gözetim indeydi.güncelliğinden hiçbir şey yitirmedi. her şey aynı önem düzeyinde gö­ rülüyor. yolların ve araçların bütünlüğü. toplum sal adalet. insan davranışının bugün kesin bir şe­ kilde ayrılan standartları arasında. Ender olarak uzaktan bakılan ve dolayısıyla üzerinde nadiren düşünülen “geleneksel” yaşam tarzında. yani T anrı’mn em irlerini ihlal etmekti: T anrı’nın bu­ yurduğu şekliyle dünyanın yolundan ayrılm aktı. A ncak bütün bunlar. karşılıklı olarak özerk olan bağlam ların artmasıyla birlikte. dağınık olm akla birlikte. geleneğin kontrolünün (sosyolojik deyişle. A ugustine’in üzerinde durduğu ve K ilisenin elden geldiğince en­ gellem eye çalıştığı g ib i. henüz ve­ rilm em iş ya da verilmiş am a eksik olarak verilm iş kimliklerle do­ natılm alarıyla-dolayısıyla bu kim likleri “kurm a” ve hu süreçte se­ çim ler yapm a ihtiyacıyla karşı karşıya o la n . sıkı ve her yerde hazır ve nazır olan komünal gözetim ve yönetimin) giderek gevşem esiyle ve artan sayıda erkek ve kadının yaşamının yönlendirildiği. duygu ve eylem lerinin “doğru” ve “ yanlış” arasındaki ayrım la ilişkili yönü olarak ayrıldıysa. başka bir deyişle.birlikte değişti. Yalnızca yeni bir tarzda görülm eleri ve ele alınm aları gerekiyor.

karar alan insanın hissettiği. m antığa rağm en. Bir yandan. (duygusal yükleri olan aile yaşam ı için doğru ve uygun olan) ahlâki paylaşım ve özen standartlarının aynı bölgede karşılaşm aları ve böylece karar verm ek isteyen kişiyi büyük bir ntüphem lik içinde bırakma tehlikesini bertaraf eden bir ayrım dır bu. D eğerlendirm e. başka bir açıdan yanlış olabilirler. değerlendirm enin boyutları dallanm aya ve birbirinden giderek uzaklaşan yönlerde gelişm eye başlar. seç­ menin. mantıktaki “ya o ya bu” ilkesine uym am asıdır. Ancak değerlendirm eye başlayınca. Bir za­ m anlar tek ve bölünm ez olan “doğru yol”. yaşam bir bütün olarak ahlâki anlam taşım aktadır. ilkesel olarak birbiriyle çelişen. “yararlı”nın m utlaka “ iyi” olm adığı ya da “güzel”in “ hakiki” olmak zorunda olm adığı açığa çıkar. Ama yine de. yaşamın hangi alanında olursa oisun ne yaptığınız ahlâki olarak önem lidir diye vurguladıkları ve daha doğrusu. “ekonom ik olarak makul”.öbür eylem ler arasından seçtiği eylem lerdir. K uşkusuz. bu çelişki. hangi ölçütlerle değerlendirilm elidir? Ve birden fazla ölçüt uygulanıyorsa. (iş dünyası açısından doğru ve uygun olan) verim lilik ve kârlılık ölçütleriyle. Eylem ler bir açıdan doğru. m o­ dern toplum un. yaşam ı tam am en kucaklayan bir elik ürettikleri ve yaşam ın herhangi bir yönünü gözden ırak tutmayı şiddetle red­ dettikleri için Protestan reform cuların. Bir kez değerlendirm e ölçütleri so­ rulm aya başlandığında. ister istem ez modern ya­ şamın öncüleri olduklarını öğreniyoruz. VVeber’dcn. “ahlâki olarak uygun" şeklinde bö­ lünmeye başlar. Ö te yandan. karar alm anın vazgeçilm ez bir parçasıdır. ev ile işin ayrılm asıyla baş­ ladığını öğreniyoruz. Hangi eylem . çeşitliliğin yerine tekbiçim liliği ve m üphem liğin yerine tutarlı ve saydam düzeni koym aya çalışan ve bunu yapm aya ça­ 14 . “estetik olarak hoş”. zorunlu olarak açıklam alardan birinin yanlış olduğu an­ lamına gelm ez. mantıksal olarak birbiriyle uzlaşm az iki açıklam ası (m odern deneyim tartışm am ızın gündem ini başka herhangi bir düşünürden daha fazla belirlem iş olan) Max W eber'de bulunabilir. M esele tam da modern yaşam ın. yalnızca alışkanlıkla hareket edenlerin nadiren üzerinde düşündüğü bir ihtiyaçtır. tam da dürüstlük en iyi politikadır. yılm adan am a boş yere kucaklanam az olanı ku­ caklam aya. iki açıklam a arasında m antıksal bir çelişki var. A çıklam alar arasındaki çelişki. m odernliğin. hangisine öncelik verilm elidir? M odernliğin doğuşunun.

As­ lında bağlantıları bunun tersi bir sırada görm ek gerekir. kendileriyle ilgilenm eye ve kendilerini önem sem eye baş­ ladıklarından söz edildiğini sık sık işitiriz. o kadar çok çaba gösterdikleri halde).oluşturm aya ve dayatm aya çalıştılar. bu nedenle her şeyi kapsayan birleştirici bir etik -y a n i. gözlerini dört açar ve tutkularını bastırırlarsa insanların karşılıklı ilişkilerini. ahlâkın.lışırken. m odem bireylerin kendi kendileriyle m eşgul olmaları sekülcrleşm cnin bir ürünüdür ve dinsel inancın yeniden can­ landırılm asıyla ya da seküler olduğu halde. İşte bu nedenle. herbiri farklı bir bağlamda ve farklı edim bilgisinc (progm atics) göre peşinde koşulm ası gereken. kurtulm ayı başardığından daha fazla bölünm e. m odern kuşkuculuğun saldırısına m aruz kalarak yıpranm adan önce hemen hemen tam hâkim iyeti elinde bulunduran büyük dinlerinkine benzer kapsayıcılığa başarıyla sahip çıkacak bir düşünceyle onarılabilir. gerek modern yasa koyucular gerekse modern düşünürler. Bu öyküye göre. çeşitlilik ve müphem lik üreten bir toplumun eşit güce sahip eğilim leri arasındaki gerçek çatışm ayı doğru olarak yansıtm aktadır. bu yöndeki en içten çabaları boşa çıktı (önceki çabaları ne kadar az başarılı olduysa. tasarlanm ası ve insan davranışına sokulm ası gereken bir şey olduğunu hissettiler. inançla “körleştikleri”. M odernliğin gelişiyle birlikte tanrısızlaştıkları ve “dinsel dog­ malar’^ inançlarını yitirdikleri için insanların giderek bireysel dü­ şünm eye. yine bu nedenle. insanların öğrenebilecekleri ve itaat etm eye zor­ lanabilecekleri tutarlı bir ahlâki kurallar b ü tü n ü . dikkatle ve ustalıkla uyum lulaşlırılm ış bir dizi rasyonel kuralla dol­ durulabileceğine ve doldurulm ası gerektiğine. erkekleri ve kadınları. insan yaşamının “doğal bir özelliği” olmaktan çok. hayatlarının parçalandığını. birleştirici bir dünya görüşünü destekleyen “ her şeyi kapsayıcı” bir düşüncenin am açlarına iyi hizm et etm esi ve do­ layısıyla hayallerini etkilemesi ihtimal dışı kalm ıştır. Kilisenin. durdurulm az bir şekilde. Modern gelişm eler. şimdi tükenm iş ya da et­ kisiz kalmış olan ahlâki gözetim inin bıraktığı boşluğun. yabani ve evcilleştirilm em iş duygularının başıboş bırakıldığı dö­ . inancın artık yap­ madığını aklın yapabileceğine. birbirine gevşek bir şekilde bağlı am açlara ve işlevlere bölündüğünü gören bireyler durum una ittiği içindir ki.

“yukarıdan bir bakış” -görevi düzenin ya­ salarını yapm ak ve kaosu önlem ek olanların b a k ışı. “ genel refahın” muhafızlarının gözüyle “yu­ karıdan” bakıldığında. sürekli bir istikrarsızlık kaynağı -d a h a doğrusu. sonuçlarının tam am en öngörülem ez olması nedeniyle. modern elik düşüncesinin ve tavsiye ettiği pratiğin zımni. Erkeklerin ve kadınların m odern yaşam koşullarındaki varoluşsal durum ları eskisine göre son derece farklı olduğu halde. potansiyel olarak kötü itkilerinin kontrol altında tu­ tulması -içerden ya da dışardan: Rasyonel yetilerinin yardım ıyla 16 . Ö zgür olduklarında (ki modern koşullarda özgür ol­ mamak ellerinde değildir) bireylerin özgürlüklerini yanlış yönde kullanm alarının önlenm esi gerekeceği. barışçıl ve rasyonel bir şe­ kilde) düzenleyebileceklerine içtenlikle inandılar.nemlerde olduğu kadar. bu şekilde idare edilen bir to p lu m . Bu bakışa göre.olması nedeniyle baştan kuşkuludur. özgürlüğün kontrol edilm ediği takdirde her zaman ahlâksızlığın kıyısında dolaştığı ve bu nedenle iyinin düşm anı ol­ duğu ya da olabileceği varsayım ının. Bu inanca pa­ ralel olarak. Bireylerin m ü­ nasebetsiz. “Toplumun işleyişi”nden sorumlu olanların. Öte yandan.ara­ yışından hiçbir zaman vazgeçilm edi. Felsefecilerin ve yö­ neticilerin bakışı ise. hatta belki de o dönem lerde olduğundan daha çok ve daha iyi (daha “uygar” . bireyin özgürlüğü kaçınılmaz olarak göz­ lemciyi endişelendirir. “ insanların birarada ya­ şamalarını rasyonel bir şekilde düzenlem e” -bireylerin özgür ira­ delerini uygular ve seçim lerini yaparken.olm ak zorundadır. düzeni sağlam ak ve güvenceye alm ak için engellenm esi gereken kaos un­ su ru . özgür bireylerin doğru olanı yap­ malarını sağlam ak için bir tür zorlam a gerekliydi.felsefecilerin kafasında ve yasa koyucuların uygulam alarında hüküm sürmeye devam ettiği söylenebilir. artık T an rı’mn em irlerinin ardına gizlenm eden “ insan yapım ı” kökenini yüksek sesle ve utanm adan ilan edecek ve buna rağmen (ya da daha doğrusu bu sayede) “tüm rasyonel insanlar’ün benimseyeceği ve boyun eğeceği ahlâki bir kod oluşturm ak için durm aksızın çaba gösterildi. yanlış ve kötü olana karşı doğru ve uygun olanı m uhtem elen seçecekleri şekilde kalem e alı­ nan bir yasalar bütünü. Ve bu hiç de şaşırtıcı değil. am a hemen hemen istisnasız var­ sayımıydı. eski varsayım ın -ö z g ü r iradenin kendisini sadece yanlış seçim lerde ifade edeceği.

bir m üdahaleye sırf müdahale olduğu için hınç du­ yabilir ve direnebilirlerdi. çözülem eyen bir çatışm ayla sonuçlanan bir çelişki) mo­ dern toplum un kaderi olarak. bir uçta baskı olarak yaşanan kurallara isyan etm e yönündeki anarşik eğilimin. Aslında iki yol birbirine sıkı sıkıya bağlıydı. m ükem m elliğe giden yoldaki kalıntı F ^ Ö N /P o stıfU H terıı E tik 17 . “Yukarıdan ba­ kıldığında” bireysel yargı hiçbir zaman tamamen güvenilir ola­ mazdı ve bunun tek nedeni bireysel olm ası ve bu nedenle köklerini düzenin muhafızlarının ve sözcülerinin otoritesinden farklı bir oto­ riteden almış olmasıydı.içgüdülerini bastırıp “doğru yargıları”nı uygulayarak aktörlerin kendileri tarafından. ne kadar ustaca ve hünerli olursa olsun ödülleri ve cezaları m anipüle etm e çabaları boşa gidecekti. rasyonel olarak tasarlanm ış dışsal baskılara maruz bı­ rakm ak y o lu y la. am a barış içinde birarada var olmaları da m üm kün değildi. itiraf edildiği gibi “ insan yapım ı” bir yapıntı olarak kalmak zorundaydı -a m a kaderin onarılm az ol­ duğunu kabul etm em ek m odernliğin en büyük özelliğiydi. Aporinin. A yrıca gerçek bir yargı özerkliğine sahip olan bireyler. İster is­ temez birbirlerine kenetlenm işlerdi. am a ilkece çözülebilir olan bir çatışm a olarak. birbirinin koşulu ve tam am layıcısı ola­ rak görülm eliydi. ikisi ancak birarada anlamlı olurdu. “yanlış yapm anın kârlı olm am ası”nı sağlayarak çoğu bireyin yanlış yapm asını çoğunlukla önleyecek. B i­ reysel yargı gücünü geliştinnek (bireylerin neyin kendi çıkarlarına olduğunu görm elerini ve gördüklerinde bu çıkarların peşinden git­ melerini sağlam ak üzere eğitm ek) ile ödülleri. Bireyler rasyonel yetilerden yoksun olsalardı. Rasyonel bireylerin özerkliği ve ras­ yonel idarenin dışerkliği (heleronom y) birbirinden ayrılamazdı. üstesinden gelinemeyen bir çelişki. Be­ raberliklerinin üretm eye hiç ara verm ediği çatışm a. diğer yanda ise “genel refah” ın koruyucularının akıllarını çelen to­ taliter görüşlerin tohum larını atm aya devam etti. geçici bir baş belası. amaçları potansiyel olarak çatışıyordu. Bu apoıetik durum (apori: Özel olarak. Ama öle yandan. dışsal uyanlara ve teşviklere gerektiği gibi tepki verm eyeceklerdi. bireysel çıkar ara­ yışını yasa koyucuların yerleştirm ek isledikleri düzene itaati teşvik edecek şekilde idare etm ek.gerekliydi. ya da aktörleri. sonu ve gerçek bir kalıcı barış umudu olm aksızın çatışm ak ve m ücadele etm ek zorundaydılar. henüz çözülm em iş.

İki ev­ rensellik. ama yaranın tedavi edilebilir olduğunu dü­ şünüyordu. belki de tanım layıcı bir özel­ liğiydi. evrensellik ve tem el yazılı bayraklar altında böyle bir radikal çö­ züme ulaşm aya çalıştı. Am a. M odernlik çatışm a-çözümüne ve çözüm lenebilir ve çözüm bekleyen çatışm alar dışında hiçbir çelişkiyi kabul etm em eye da­ irdir. Biraz daha çaba.bir kusur. Felsefeciler evrenselliği. Felsefecilere 18 F M R K A /P o M m o d e r n E tik . etik kuralların. kurallara itaati makul bir beklenti haline getiren. aklın hâkim iyetine giden yoldaki bir akılsızlık kalıntısı. modern yasam a pratiğiyle işbirliği içinde. devletin zor kullanm a gücü anlam ına ge­ liyordu: bu gücün desteğini aldığı sürece kuralın temeli sağlam olu­ yordu ve temel bu desteğin etkililiğiyle pekişiyordu. Yasa koyucuların pratiğinde. sıkı ve verimli bir işbirliği içindeydiler. egem enliklerinin uzandığı bölge üzerinde bir grup yasanın istisnasız hâkim iyeti an­ lamına geliyordu. Y asa koyucuların zora dayalı tekbiçim lileştirm e uygulam aları (ya da niyetleri). M odernlik derin bir yara aldığını biliyor. gerçekten birleşm eksizin birbirine göz kırpıyor ve el edi­ yordu. Yasa koyucuların pratiğinde. temeller. hukuksal olarak kurulan devlet-tebaa modelinin insan kaderinin cisim leşm esi ve som ut örneği olarak sunulm asına yardımcı oluyordu. her in­ sanı yalnızca insan olduğu için doğruluğunu tanım aya ve böylece zorunlu görm eye sevk eden özelliği olarak tanım lıyorlardı. Modern etik düşünce. Bu nedenle şifalı bir m erhem aram aktan hiç vaz­ geçmedi. Bu inançtan ve bu çabalardan vazgeçm eyi reddettiği sü­ rece ve reddettiği ölçüde “m odernlik” olarak kaldığını söyleye­ biliriz. fel­ sefecilerin evrensel insan doğası m odellerini üzerine inşa ede­ bilecekleri “epistem olojik zem ini” sağlıyordu: Y asa koyucuların kültürel (ya da daha doğrusu idari) yapıntılarını “doğallaştırm a” konusunda felsefecilerin gösterdikleri başarı ise. im zalanm adığı ve devlet arşivlerine ya da üniversite kütüphanelerine yerleştirilm ediği halde. bireysel çıkar ile genei çıkar arasındaki en uygun dengenin ne olduğu ko­ nusunda henüz tam am en giderilem em iş bilgisizliğin bir işareti ola­ rak küçüm senm esi. hiçbir sözleşm e hazırlanm adığı. evrensellik. m odernliğin tipik. aklın kısa bir süre sonra düzeltilecek geçici bir kusuru. aklın yeni bir başarısı bir daha hiç yitirilm eyecek uyum a ulaşılm asına yetecekti.

son dar­ beler olm ayacak ve dünün üm itlerinin boşa çıkm ası. Doğru ta­ sarım ve nihai tez bulunabilir.v e her şeyden önce “neden ahlâklı olm alıyım ?” so ru su n u . çünkü iyi ku­ ralların yapıntısal olarak tasarlanm ış kurallar olması gerektiği var­ sayım ına. bulunm alıdır ve bulunacaktır. direşken ve inatçı. o kurallara uym ası beklenen kişiler şu ya da bu nedenle onlara uymanın yapılması doğru olan şey olduğuna inandıkları ya da buna ikna edildikleri takdirde sağlam olacaktı. Kalıcı çe­ lişkilerin olm adığı bir toplum. m antığın yaptığı gibi yalnızca doğru çözüm lere giden yola işaret eden bir toplum . Genel olarak. “Neden bu kurallara boyun eğm eliyim ?” sorusuna ikna edici bir yanıl getiren kurallardır. hüm anist projenin uygulana­ bilirliğine ve nihai zaferine duyulan inanca borçluydu. kâşifleri bugün daha da büyük bir çabaya sevk edecektir. Kuralların haklılığını yaptıkları şeyin gösterdiğine ilişkin popüler inanç zor kullanm a kurum larının görevini kolaylaştıracak. hem felsefeciler hem de yasa koyucular bireylerin bu tür sorular sormalarını bekliyorlardı.göre. önünde sonunda inşa edilebilir. yeterli zaman ve iyi niyet olduğu takdirde. “dayanıklı” kurallar ve “sar­ sılm az” tem eller arayışı. kuralların temeli. Böyle bir temelin atılması zorunlu görülüyordu. canlılığını.sormaları çok muh­ temeldi. "Evrensellik”te olduğu gibi iki “tem eller” versiyonu da. özgür bırakıldıklarında bireylerin bir dış etken ol­ maksızın iyi kuralları benim sem eye istekli olm aları gerekmediği öncülüne. tekzip edilebilir ve red­ dedilebilir. çünkü dışerk kaynaklı yasal/etik ta­ leplerle karşılaşan özerk bireylerin bu tür sorular . “Tem eli sağlam ” kurallar. yeni arayışları la19 . alazlanan parm aklar çok fazla acım ayacak. bireylerin ahlâki davranabilm eleri için ilkin ahlâki dav­ ranışın kurallarını kabul etmiş olmaları gerektiği ve bunun içinse ilkin ahlâki davranışın ahlâka dayalı olm ayan davranıştan daha kabul edilebilir olduğuna ve benim sem eleri islenen kuralların as­ lında ahlâki davranışın ne olduğunu tarif ettiğine ikna edilmeleri gerekliği ilkesine göre düşünüyor ya da hareket ediyorlardı. birbirine ka­ rışm adan işbirliği yapıyor ve birbirini tam am lıyordu. ama gerçekten kusursuz bir reçete. felsefi savın kuru dam arlarına kan verecekti. Ne olursa olsun. “ K usursuz” ol­ duğu ileri sürülen bir reçete yanlışlanabilir. bu arada yasal yaptırım ların am ansız baskısı. Böyle bir inançla.

Ya da ondan sonraki kö­ şede. birbiriyle çelişen. böyle bir olasılığa inanm am aktır. 1. kendisini ortaya koyduğunda moderrt görüşü imkân­ sız kılm ak anlam ında) “ post” değildir. Başka bir deyişle.normal seyrini izleyeceğini (çıkarsam a ya da sadece önsezi biçim inde) ima etm e anlam ında. pratik olarak imkânsızdır. m odernliğin uzun ve sa­ mimi çabalarının yanlış olduğunu. bu keşif gezisine başladığım ızda bilm ediğim iz şeyi bugün bi­ liyoruz: Aporetik olm ayan. ancak m odernlik sona erdiği veya yok olm aya yüz tuttuğu anda or­ taya çıkm ak.e r ya da g e ç . aşağıdakilerin ahlâki durum un işaretleri olduğunu ileri sürüyorum.mamen ortadan kaldıracak bir reçete (içlerinden biri bunu ke­ sinlikle yapm alıdır) arayışı engellenem ez.bir yandan bu müp20 . “ İnsan özünde iyidir ve doğasına uygun olarak hareket et­ m esine yardım cı olm ak yetcrlidir” ve “İnsan özünde kötüdür ve kendi itkileriyle hareket etm esi önlenm elidir” şeklindeki. parm aklarım ızı çok sık yaktığım ız için. terim lerdeki bir çelişkidir.etik kod hiçbir zaman bulunm ayacaktır. m üphem olm ayan bir ahlâk. evrensel olan ve “nesnel temellere dayanan” bir elik. Postm odern perspektiften bakıldığında görüldükleri haliyle. Bunu izleyen tüm toplumsal düzenlem eler -rasyonel bir şekilde ifade edilen ve düşünülen kuralların ve ödev­ lerin yanı sıra iktidara dayanan kurum lar d a . Postm odern olan. A m a bir son­ raki köşede kesinlikle bizi beklem ektedir. Ku­ sursuz -evrensel ve sarsılm az temellere sa h ip . aporetik olmayan etik bir kodun olanaklılığına duyulan inanç harekete ge­ çiriyordu. hatta belki de bir oxym oron. aldatıcı görüşlere dayandığını ve . buna karşılık sık sık aynı iman gücüyle dile getirilen id­ diaların ikisi de yanlıştır. kendi im kânsızlığını. Aslında insanlar ahlâki olarak m üp­ hemdirler: M üphem lik yüz yüze insan ilişkilerinin “ ilk sahnesinin” m erkezinde yer alır. m üphem olmayan. um utlarının beyhudeliğini ve çabalarının verim siz­ liğini modernliğin kendisinin göstereceği (henüz gösterm ediyse) ve kuşkuya yer bırakm ayacak bir şekilde göstereceği anlam ında. Böyle bir kod henüz bulunm am ış olabilir. Bu çalışm anın konusunu m odern özlem lerin bu postm odern eleştirisinin sonuçlarının araştırılm ası oluşturm aktadır. “kro­ nolojik” bir anlam da (m odernliği yerinden edip onun yerini almak. başka bir deyişle. m o­ dernliğin ahlâki düşünce ve pratiğini.

m onoton ve öngörülebilir değildirler. dolayısıyla. Esas olarak bu nedenle herhangi bir “etik kod” tarafından kapsanam azlar. ahlâkın esas itibarıyla müphem olan durum una “ uygun” düşemez. Öte yan­ dan. araçlar-am açlar şem asına uy­ mazlar. Yasa gibi. müphem olm ayan bir ahlâk varoluşsal olarak imkânsızdır. m ükem m el bir insan gibi m ükem m el bir toplumun da uy­ gulanabilir bir proje olm adığının. zayıflatır. Ahlâki özneye. Başka bir deyişle. hayattaki her durum da. Bu tür garantiler olm adan ve bu garantilerin hiçbir zaman verilm eyece­ ğinin. Ancak am aç düşüncesinden ve kâr-zarar hesaplarından önce gel­ dikleri zam an ahlâki oldukları için. ayrıntılı ve müphem olm ayan tanım lar üretmektir. taraf olduğu durum larda “uygun” ve “uygunsuz” eylem leri tanım lam aya çalışır. etik. Ahlâki fe­ nomenleri kişisel Özerklik alanından iktidara dayalı dışerk alanına 21 . bu tanım lar uygun olan ve uygun olm ayan arasında seçim yapm ak için kesin kurallar sunacak ve m üphem liğe ve birden fazla yorum a yol açabilecek “gri b ölgeler” bırakm ayacaktır. 2. Bu son çaba ya etkisiz kalır ya da zararsız hale getirm ek is­ tediği kötülüğü daha da artırır. diğer yandan onu m üp­ hem olm a ilk günahından arındırm ak için ellerinden geleni ya­ parlar. ne insan eylem i için daha iyi tasarlanm ış bağlam larla ne de insan eylem inin daha iyi biçim lendirilm iş güdüleriyle. en fazla onu sus­ turabilir ve felç edebilir. Ahlâki fenom enler doğaları gereği “gayrı-rasyonel'’dirler. M antıksal olarak tutarlı olan hiçbir elik kod. bir gruba ya da bir davaya sağladıkları ya da sağlam aları beklenen fayda ya da hizm et ile de açıklanam azlar. böylelikle “iyi olanın yapılm ası” ihtimalini güçlendirm ek bir yana. sayısız kötü seçenek karşısında bir se­ çeneğin iyi olduğuna hükm edilebilir ve edilm elidir varsayımıyla hareket eder. Yasa gibi düşünülür. İnsan birlikteliğinin esas yapısı düşünüldüğünde. Kurallara bağlı oldukları söylenebilecek bir şekilde düzenli. Etik. A m a bu varsayım ahlâkta neyin gerçekten ahlâki olduğu sorusunu atlıyor. tersini kanıtlam a çabalarının in­ sanlıktan çok zalim liğe ve kesinlikle daha az ahlâklılığa yol aç­ tığının farkında olarak yaşamayı öğrenm ek zorundayız.hcmliği yapı m alzem esi olarak kullanırken. tek­ rara dayalı. aktörler de olm aları gerektiği gibi ras­ yonel olduklarında eylem rasyonel olabilir. Pratikte ender olarak ulaştığı ideali. D olayısıyla ahlâki davranış garanlilcnem ez. rasyonellik ahlâki itkiyi hüküm süz kılam az.

Ötekine yönelik özen itkisi. yerel tarihin veya kabile tarihinin kap­ rislerinden ve kültürel icatlardan etkilendiği şeklindeki. sonuna kadar götürülürse Ö tekinin özerkliğinin ortadan kalkm asına. eyler ve belirsizlikle ölür. tahakküm e ve baskıya yol açar). Am a daha önem ­ lisi. Tersine yö­ nelik tüm çabalara karşın. sık sık dile getirilen ve görünüşte benzer olan önerm eyle ifade edilen ahlâki göreciliği zorunlu olarak desteklem esi gerekm ez. oysa ahlâki aktör sı­ nırları genişletm ek için içtenlikli bir çaba gösterm ezse hiçbir ahlâki itki uygulanam az. etik pratiğin gerçekçi bir hedefi değil. Bu cüm lenin. Aslında. O halde m üphem liğin bu­ lunmadığı ahlâki durum . Bu kitapla dile getirilen “ahlâk cv22 . Ahlâki benlik m üphem lik ortam ında hareket eder. ahlâki kişiye. ahlâki bir benlik açısından muhtemelen vazgeçilm ez olan ufkun ve uyarıcının ütopik bir varoluşudur yal­ nızca. Bıı açıkça göreci ve sonuçta nihilist olan ahlâk görüşüne karşı çıkıyorum ben. do­ layısıyla şim diye kadar uygulanan her tür ahlâki davranışın zam ana ve yere bağlı olduğu. ahlâki benlik. hisseder. ahlâki tavrın alındığı yere. 3. Sorum lulukla oluşturulan ahlâki benliğin yerine öğ­ renilebilir kurallar bilgisini koyuyor.yol gösteren sorum luluk her zaman yapılm ış olanın ve yapılabilenin ötesindedir. yapılması gereken her şeyin yapılıp yapılm adığının belirsizliğiyle tanınabilir. A hlâk ıslah olmaz. yasa koyuculara ve kanun bekçilerine karşı sorum luluğu yer­ leştiriyor. sonuna kadar götürülürse hemen hemen her ahlâki itki ahlâki olmayan sonuçlara yol açar (daha tipik olarak. belirsizlik ahlâki benliğin durum una her zaman eşlik edecektir. an­ lamsız ve varoluşsal önemi daha az olan şeylerdir).kaydırıyor. Ahlâki eylem ler na­ diren tam bir tatmin sağlar. bir şekiide aporetiktir. bir yer ve zam anda ahlâki olduğuna inanılan şeye başka bir yer ve zam anda kesinlikle kaş çatıldığı. M üphem olm ayan bir şekilde iyi olan pek az seçenek vardır (bunlar da görece. ahlâkın ancak yerel (ve geçici) bir âdet olduğu. Ahlâki se­ çim lerin çoğu. çelişkili itkiler arasından yapılır. Daha evvel Ö tekine ve ahlâki vicdana karşı sorum luluğun bulunduğu. 4. göreci olan bu önerme genellikle ahlâklar arasındaki tüm karşılaştırm alara ve her şeyden önce ahlâkın tam am en tesadüfi ve olumsal kaynaklarını araştıranların dışındaki tüm araştırm alara karşı çıkan bir buyrukla ilişkilidir. A hlâk evrenselleştirilem ez.

aklın (veya onun kendinden menkul sözcüleri ve tem silcilerinin). ' Eşgüdüm lem e. ortadan kaldırılmaları ya da yasadışı ilan edilm eleri değil. ortaya konulan eylemlerin bu­ günkü çeşitliliğini ve bireysel ahlâki tutum ların geçm işte sahip ol­ dukları ve inatla sürdürdükleri farklılıkları tanım akla birlikte. T oplum un denetim m a­ sasından. D olayısıyla bu çabaların bütünsel etkisi ahlâkın evrenselleşıirilm esinden çok.h. ahlâki itkinin susturulm ası ve ahlâki ka­ pasiteleri. Bugün gördüğüm üz gibi bu çabaların bürünebileceği tek biçim. düzenin içindeki kaos ve anarşi tohumu gibi. Tekbiçim liliğe ve disiplinli. eşgüdüm lü eylem in talep edilm esine yönelen her toplum sal bütünlük için. ahlâki itkiler “gerçekten var olan” herhangi bir düzenlem enin idaresi için vazgeçilm ez bir kay­ naktırlar: Tüm toplum sal düzenlerin kalıba dökülm esini sağlayan toplum sallığın ve ötekilere bağlılığın ham m addesini sağlarlar.* tüm Farklılıkları bastırm ak ve en önemlisi ahlâki yargının tüm yabani -ö zerk . tüm yerel çarpıtmaları tahliye edecek ve yer­ lerini alacak. hatla yok edilm esinden başka bir anlam a gel­ mez). gizlice. kendi tercih et­ tiği etik kodu. A m a bunu açık açık. bunu iğrenç bir şey ve bir meydan okum a olarak gördü ve üstesinden gelm ek için çok çaba harcadı.n. birbirinin benzeri ve eşiti kılm a. “Rasyonel düzen” açısından ahlâk irrasyoneldir ve öyle ka­ lacaktır. 5.v e içeren-. toplumsal olarak tasarlanm ış hedeflere yöneltm ek olm uştur. zaptolunm az ve denetlenem ezkaynaklarını ortadan kaldırmak için gayretli bir çabaya girişme ni­ yetinin pek de iyi gizlenm eyen bir ilânı olarak işlev gören ahlâki evrenselciliğin som ut bir çeşidine karşı çıkıyor. (y. farklı kodlara bağlı olan nüfuslara genişletm ek vc zaten hâkim iyeti altında tuttuğu nüfusları daha iyi pençesine almak adına değil. Bu nedenle. ahlâki benliğin özerk sorum luluğunun yerine dışerksel. ahlâki inançların ve kurumsal olarak.) . ahlâksız am açlan da içerebilecek . tüm insanlığı kucaklayacak tek bir etik adına yaptı.Tenselleştirilemez” iddiası farklı bir anlam taşıyor: M odern çağda. G leichschahung'a. ahlâki benliğin inatçı ve esnek özerkliği bir skandaldir. dışarıdan dayatılan etik kuralları koym aktır (ve bu ahlâki benliğin yetkisizleştirilm esinden. B ununla birlikte. insan bir­ likteliğinin “ m ükem m el” düzenlenm esi olarak ilan edilen şeyi ta­ sarlam ak ve uygulam ak için yapabileceklerinin dış sınırı gibi gö­ rünür. M odern düşünce.

ortadan kaldırm ayı başardığından daha fazla m üphem lik yaratm adan edem eyen karm aşık ve narin bir iştir. isterse acı çekm e yoluyla olsun. isler değerlendirm e yapm a. gerekçeleri ve sebepleri ifade etm ek için kullanılan terim lerin ortaya çıktığı ve anlam taşıdığı. B ir vazgeçm e varsa. oysa ahlâki benlikten önce hiçbir benlik yoktur. V ar olm amasını islem ek veya sağlam ak neden m üm kün değilse. O ysa ahlâki sorum luluk tam da kendini kurma eylemidir.) 24 . ahlâki sorum luluğun -Ö tekinin yanında ola­ bilm ek için Öteki için o lm a k . D olayısıyla hiçbir “tem eli” yoktur. top­ lumun bir ürünii değil. ahlâki benlikten toplumsal benliğe. hiçbir belirleyici etkeni yoktur. ahlâka yönelik olarak “ nasıl müm kün olabilir?” sorusu hiçbir anlam ifade etmez. özel ve güçlü bir dava yoksa benliklerin “ normal olarak” ahlâki olm ayacaklarım . toplum sal olarak idare edilen bağlamın ortaya çı­ kışından önce gelir. varlığının gerekli olduğunu ikna edici bir şekilde savunm ak da aynı nedenle mümkün değildir. hiçbir ne­ deni. vaz­ geçilen öğenin özçıkar olm asıdır. boşluktan. aslında. Böyle bir soru ahlâkın kendisini gerekçelendirm esini ister. 6. en yaygın öncül. sürekli ola­ rak budanm ası ve gelişim i engellenm eden ve hayatiyeti k u ­ rutulmadan istenen biçim de tutulm ası gerekir. eğer varsa ex nihilo" yaratım edim idir. ‘ Hiçlikten. ahlâki olm ak için ben­ liklerin öncelikle oluşturucu öğelerinin bazılarını bırakm ak veya azaltm ak zorunda olduklarını varsayar (ahlâki eylem in tipik ol­ mayan bir şekilde özverili olm ası tem elinde. Ahlâkın toplum sal idaresi. Etik yasam adaki toplum sal çabaların m uğlak etkisi göz önüne alındığında. ahlâk nihai.benliğin ilk gerçekliği olduğu. oysa ahlâkın sebebi yoktur. Son olarak bu soru zım nen ahlâki sorum luluğun akla karşı bir gizem olduğunu.h.n. burada kendi için değil Öteki için olm anın “doğaya aykırı” olduğu ve varlığın iki kipinin birbirine zıt olduğu varsayılır). işe yarar hale getirilm eleri ve kullanılm aları g e­ rekir. Bir tem el olm adığında. Toplum sal idarenin ahlâki benliğe yaptığı m uam elede her zaman görülen m üphem lik bundan kaynaklanır: Ahlâki benliğin. bir başlangıç noktası olduğu var­ sayılm alıdır. İster bilgi.evcilleştirilm eleri. Ö teki ile girilen tüm ilişkilerden önce gelir ahlâki sorum luluk. dizginleri tam am en bırakılm adan yeşertilm esi gerekir. Bu soru ahlâktan köken belgesini gösterm esini ister. (y. belirlenm em iş m evcudiyettir.

etik kodların ve önerdikleri ya da destekledikleri ahlâki uy­ gulam aların güreciliğinin.için olm aktan “sadece” yanında olmaya giden yolda ortaya çıkar. politik güçler alanını etik iddialarla globalleş-tirm enin nihai ürünü olarak değil. özerkliğin yerini dışerkliğin alm asına yol açabilir ancak. belirli bir kurumsal iktidarın çerçevesini ve erim ini genişletm e yoluyla çeşitliliğin üstesinden gelm ek (ahlâki güreciliğe karşı savaşan mo­ dem savaşçıların hep bir ağızdan talep ettikleri gibi). bunların dargörüşlü olarak aşağıladıkları kodlanm am ış ahlâki durum un ve ahlâki davranışın değil. geleneksel toplulukların ve gelenek arayışı içindeki toplulukların. ahlâki fenom enlere ilişkin postm odern perspektif ahlâkın güreciliğini or­ taya çıkarmıyor. Söz konusu olan tersidir. benzer bir şekilde yön­ lendirilen “evrenselleştirm e” ihtiyacı bir yana. Tersini apaçık doğruym uş gibi gösterm ek. ulus devletlerin. 7. Etik kodların gözle görünür bir şekilde azaltılamaz çeşitliliği karşısında bu konuda yapabileceğim iz hiçbir şey yok gibisinden bir silahsızlanm ayı da talep edem ez veya dolaylı olarak tavsiye edem ez. devlet arayışı içindeki ulusların. daha eksiksiz bir şekilde ahlâkın yerini etiğin. ahlâki kapasitenin toplumsal idaresinin tüm farklılaştırıcı etkilerini önceleyeıı ortak ahlâki durum a varana kadar m itlerin kalın örtüsünü delmeyi ba­ şarmıştır. yüzyıllar süren iktidar destekli yasal talim ve felsefi telkin gerektirdi. evrensel­ lik iddasında bulunan etik kodların politik olarak desteklenen dargöriişlülüğünün sonucu olduğunu gösterir. postm odern perspektif. İktidara dayalı herhangi bir etik kod ile ahlâki benliğin son derece karm aşık durumu arasındaki uyum suzluğu ortaya koyarak ve toplum un ahlâkın esas yaratıcısı ve tek güvenilir bekçisi olma iddiasının sahteliğini gözler önüne sererek. Modern toplumlar evrensel eliği geliştirm e m askesi altında ahlâki dargöriişlülüğü uy­ gular. İnsanlık çapında ahlâki birlik düşünülebilse bile. O halde yaygın kanaatlere vc bazı postm odernisl yazarların aceleci “her şey uyar” şeklindeki zafer çığlıklarına karşın. Politik olsun kültürel olsun. bu dert etik otoriteyi gasp eden kurumsal güç­ lerin kabile dargörüşlülüğünün bir yansım asından ya da tor­ tusundan başka bir şey değildir. kabilelerin 25 . G örccilikle başı dertte olan etik kodlardır. ahlâki benliğin yerini bir kodun. Post­ modern perspektif iktidar destekli evrenselliğin gelm esinin yakın olduğuna dair kehanetleri bir tarafa atarak.

bu so­ rum luluğun içinde kalıba döküldüğü ve zaten onun kaderi olan. adanm ışlığından dördüncü kez yararlanm ak benim için büyük b ir ayrıcalık oldu. Ahlâki benliğin durum una ilişkin olarak postm odern bakış açısının sağ­ ladığı türden anlayışın ahlâki yaşam ı daha kolay kılm a ihtimali yok. 26 . özerk ahlâki benliğin uzak (ve dolayısıyla ütopik) kurtuluş üm idi ve ahlâki sorum luluğunun ka­ nıtlanm ası olarak. En çok biraz daha ahlâki kılması beklenebilir. kitabın içinde bu­ lunabilecek şeylerin ışığında hiçbir etik kod düşünülem ez. Bu tem alar kitap boyunca. Dilin katı talepleri ile yazarın ıslah olm az kendine has dü­ şüncesinin kural tanım azlığına gösterilen saygı arasındaki ince den­ geyi kurm ayı bilen olağanüstü bir editör olan David R oberts’ın m ü­ kem m el becerilerinden ve mesleğine. ahlâki benliğin.ve yeni kabilelerin ve onların atadıkları ve kendinden menkul söz­ cülerinin ve peygam berlerinin “benden sonra tufan” iddialarının yapısöküm ünün ütopik ufku olarak. hâlâ yeniden kaderine atılm ayı bekleyen içkin ve değiştirilem ez müphemliği cesaretle karşılam a ihtimali olarak düşünülebilir. O kuru uyarm ak gerek: Bu araştırmanın sonunda hiçbir etik kod ortaya çıkm ayacak. kaçm a isteği duym adan. her bölüm de farklı bir açıdan ele alı­ nacak ve araştırılacaktır.

aynı zam anda da ötekilerin bize karşı tavırlarına. G ünlük işlerimizi yaparken. birbirim izin karşısında kendim izi güvenlikte hissedebilmemiz. te k n ik d ü n y a ra syo n e llik ve en tro p iy le yö n e tiliy o rsa . etik kurallar D o ğ a l d ü n y a k a d e r ve şa n sla . o şeylerin bulunması o kadar zor olur. huzur içinde işbirliği ya­ pabilm em iz ve birbirim izin varlığından korku ve kuşkuyla le­ kelenm em iş bir keyif alabilm em iz için. genel olarak uyulm asını umut edebileceğim iz türden.I Ahlâki sorumluluklar. Bu tür kurallara fena halde ihtiyaç duyduğum uzu her an his­ sediyoruz. to p lu m sa l d ü n ya a n ca k ko rku ve titre m ele r için d eki b ir v a ro lu ş o la ra k n i­ telenebilir. D a n ie l B ell Bazı şeylere nc kadar çok ihtiyaç duyulursa. birbirim ize karşı tavrımıza -b izim ötekilere karşı tavırlarım ıza.kılavuzluk edebilir. tüm ei değm em işliği için­ 27 . Bu. birbirim ize yardım edebilm em iz. genel kabul gören etik kurallar için kesinlikle doğru: Bu kurallar.

ss. İnsanlık tarihinin büyük kısm ı için ger­ çeklik doğaydı. güç kullanılarak düzeltilm em iş ve değiştirilm em iş vahşi do­ ğayla nadiren karşılaşıyoruz (yani çoğum uz). ss.. en inatçı v e ba şa çıkılm ası en güç yönü an lam ına geldiğini kabul edersek. “G erçeklik" düşüncesinin. onlara tam am en güvenip güvenem eyeceğim izdcn pek em in olam ıyoruz.2 Son yıllarda “postm odernliğin etik krizi” olarak tanım lanan. üzerinde basit kullanm a talim atları olan. B ilgeliğe. yaşam deneyim inin en anlaşılm az. d ü n y am ızd a (Bell bu dünyayı 'postendüstriyel' olarak betim lem eyi tercih ed er) insanlar giderek d aha çok doğanın dışında ve giderek d a h a az m akinelerle ve şeylerle birlikte yaşıyorlar: ya ln ızca birbirieriyle birlikte yaşıyorlar ve birbirieriyle karşılaşıyorlar. Birçok kişi bu krizin çok ge­ rilere uzandığını ve modern çağın etik krizi olarak adlandırıl­ m asının daha doğru olduğunu söyleyecektir. 176.. teknik mam ulleri ço ­ ğunlukla. esas olarak bu talep ve arz farkıdır. 1980). bu an laşılm azlığın odağıdır. insanın dışında bağım sız bir va rlığ a dönüşen teknik.v e bütün bunlar anlayam a­ dığım ız ve kestirem ediğim iz yollarla gerçekleşiyor. buna karşılık. yaşam ları ve eylem leri bizim yaptıklarım ıza bağlı olan ve bizim yaptıklarım ızı. bu krizin pratik ve teorik boyutları var. salt toplum sal dünya haline g e ­ liyor (“Culture and Religion in a Postindustrial Age". ona en az inandığım ız zam an -ihtiyaç du­ yuyoruz”. aletler ve şeyler haline geldi.. E thics in a n A g e o f Pervasive Technology içinde. der. 2. 3 6 -7 ). 1. Son 15 0 yıl boyunca gerçeklik. Bugünkü ahlâki durum um uzun en derin çözüm lem ccilcrinden biri olan H ans Jonas’ııı gözlem lediği gibi. H ans Jonas..1 Böyle bir ha­ yatta. “ kul­ lanım ında bu kadar az kılavuz olan bu kadar çok güç hiçbir zam an yoktu.. insanlar tarafından yapılan am a şeyleşm iş bir dünyada. bu bilgi ve beceriler bize sunulduğu zaman da (eğer su­ nulursa). bitm ez tükenm ez gibi görünen bir yığın başka insanla birlikte yaşıyor ve hareket ediyoruz . tanıdığım ız ve ta­ nım adığım ız. Adı ne olursa olsun. sıkı sıkı ka­ patılm ış siyah kutular içinde görebiliyoruz ancak.. Z a m an içinde değişen.de.. 28 . 19 74 ). P hilosophical E ssa ys: From A ncie n t C reed lo Technological M an (Englevvood Cliffs: P rentice Hail. Bell’in aceleci genellem elerinin. Şim di gerçeklik. A m a bu bilgi ve becerileri nereden edineceğim izi bil­ m iyoruz. “doğa yasaları”nın bilgisinden veya teknik becerilerden daha sık ve daha yoğun bir şekilde ahlâki bilgi ve becerilere ihtiyaç du­ yuyoruz. Daniel Bell'in sözleriyle. M elvin K ranzberg (Boulder: W estview Press.. yapabildiklerim izi ve yapm am ız gerekenleri et­ kileyen. ilk bakışta göründüğü ka d ar abartılı olm adığı or­ taya çıkacaktır. 1*78. gördüğüm üz ya da düşündüğüm üz.

1 9 92 ). O d ak noktası giderek kurbanların ne görebildiği ne de algılayabildiği tehlikeler üzerindedir. O nlara istem eden.ve bu yüzden eylem lerim izin niteliğini tüm e t­ kilerinin eksiksiz bir envanterini çıkararak ölçm em iz çok zor. s. Bu sonuçlar yüz yüze gelebilecek kadar uzun yolculuklar yapm adığım ız veya birlikte uzun süre yaşam adığım ız insanları et­ kileyebilir. “beklenm edik sonuçları” vardır. tasarlayarak değil bilm eden. 29 .] bir ahlâki değerlendirm enin konusu olabilecekleri bile açık değildir. “kör eylem in” (son d e re ce kar­ m aşık olan çağdaş toplum larda eylem ler âd eta ku ru m sa I o la ra k gözü bağlıdır) doğurm ak zorunda olduğu risklere ve tehlikelere ilişkin öncü çalışm asında. içkin. N asıl olup d a n e d e n li eylem lere ayrılm ış olan ex p o s t facto [sonradan yapılm ış olup öncekileri d e kapsayan. uzun erim li ve kalıcı sonuçlara yol açabilir. eylem in nedenleri ve niyetlerinde yer alm azlar.5 Bizim ve ötekilerin yaptıklarının.n. G eç m odern dünya. A nthony G iddens modernliği bir “risk kültürü” olarak nitelem e noktasına v a ­ rıyor: Risk kavram ı hem profesyonel olm ayan aktörlerin hem de teknik u z­ m anların ahlâki dünyayı d ü zen lem e biçimi için tem el hale geliyor. Etkiler “insanın dolaysız alg ıla m a gü­ cünden bütünüyle kaçar. ing. önceki kuşakların karşılaşm ak zorunda olm adıkları riskleri getirdiği için [M o ­ de rnity a n d S elf-Identity: S e lf a n d S ociety in th e Late M odern A g e (C am bridge: Polity Press. ss. dünyanın sonudur. beslenen iyi niyetleri boğabilen ve ne bizim ne de başka birinin islediği veya düşündüğü felaketleri ve acıları getirebilecek “yan etkileri”. kötü niyetle hareket etmeden ve başka açılardan ahlâki olarak ayıplanm ayı hak etm eden zarar verebiliriz (veya onlar bize zarar verebilir). çocuklarının yaşam süreleri içinde etkilerini gös­ terirler" [R isk S ociety: Tow ards a N e w M odernity. kaçın ılm az bir şekilde felakete yöneldiği için değil. A m a Ulrich Beck.. A H L Â K İ B E L İR S İZ L İK Krizin pratik boyutlarından biri sırf güçlerim izin büyüklüğünden kaynaklanır. Bu tehlikeler hareketten önceki hesap lam anın bir parçası değildir ve olam az.. İnsan e y ­ lem lerinin zararlı etkileri kasıtsızdır. Bizim yaptıklarım ız ve diğer insanların yaptıkları. 27]. Ey­ lem ler ile sonuçlan arasında. Eylem lerim izin sonuçlarının ça­ pının yanında.. tehlikeler bazı durum larda etkilenenlerin yaşam süreleri içinde değil. Bu nedenle ahlâki bir kişinin bunlardan nasıl kaçınabileceği açık değildir. "sağlığı bozanın ve ya doğayı m ahvedenin n e olduğu kişinin kendi duyguları ve y a gözleriyle tan ın am az”.. kimse özellikle kötülük istem eden. diyordu. ne doğrudan görebildiğim iz ne de tam olarak önceden düşünebil­ diğim iz derin. 3-4 ].A . 1 9 9 1 ). sahip olabileceğim iz ahlâki im gelem küçük ka­ 3. alelade algılama yetimizi kul­ lanarak anlayam adığım ız m uazzam bir m esafe var -h e m zam anda hem de u z am d a. ç. çev. M ark Ritter (Londra: S a g e .

bu beyhudelik. Bu kuralların hepsi gözüm üzün gördüğü. G eçm işten m iras aldığım ız ve itaat etmeyi öğrendiğim iz az sayıda. felaket getirici sonuçlarda kaçınılacağından emin olam ayız. kim se nihai sonucun yaratıcılığım (ya da so­ rum luluğunu) “üstlendiğini” akla yatkın ve ikna edici bir şekilde ilen sürem ez (ya da bununla suçlanam az).labilir. farklı zam anlarda yapılan birçok küçük işe bölünm üştür. Bir diğer pratik boyut. B irçoğum uz için. Bu ortam ların her birindeki m evcudiyetim iz. am a test edilm iş ve güvenilir etik kuralı da etkisizleştirirler. “insan çabalarının nafileliği” inancını besler ve bu nedenle özincelem e ve hesaplaşm a çabasına hiç girm em enin ye­ terli bir nedeni olarak görünür. elimizin erdiği insanlara nasıl yaklaşm am ız gerektiğini ve bu insanlar üzerindeki görünür ve tahmin edilebilir etkilerine bağlı olarak hangi eylem lerin iyi (ve do­ layısıyla yapılm ası gereken) ve hangilerinin kötü (ve dolayısıyla kaçınılm ası gereken) eylem ler olduğunu söylerler. çevrem izdeki herkes de bu kurallara uysa bile. Bireyler olarak yerim iz doldurulam az. her biri işin sadece küçük bir parçasını yapan birçok kişiyi içerm esinden kaynaklanm aktadır.bugünkü etkilerim izin ölçüsüne göre ya­ pılmamıştır. işlerin kendileri gibi parçalıdır. zamanım ızın ünlü (ve gurur duyulan) titiz iş. oy­ nadığım ız birçok rolden biriyle ortaya çıkarız. uzmanlık ve işlev bölümü nedeniyle hemen hemen her gi­ rişim in. Günahkârların olmadığı günah. Etik araçlarım ız -ah lâk i davranış kodu. her biri farklı bir yerde. çok doğal ola­ rak. Dahası. suçluların olm adığı suç! So­ nucun sorum luluğu. D aha doğrusu suç o kadar incelm iş bir şekilde ya­ yılır ki. hayat boyu icra ettiğim iz işler. canilerin olm adığı cinayet. “kısmi aktörlerin” herhangi birinin en gayretli ve içten özincelem e ya da pişmanlığı nihai durum da pek az şeyi de­ ğiştirecektir -değiştirebilirse tabii. tabir caizse. Bu rollerin hiçbiri “benliklerim izin bütünü”nü ele geçirm iş gibi görünmez. Bu kurallara ti­ tizlikle uysak bile. am a rollerim izden herhangi birinin oyuncusu olarak yerim iz dol­ 3« . hiçbirinin “bütün” ve “biricik” bireyler olarak “gerçekten olduğum uz şeyle” özdeş olduğu varsayılam az. kararlaştırm adan uyduğum uz kuralların to p lam ı. farklı insanlar arasında. hiçbir yerde doğal limanını bu­ lamadan yiizer. H er ortam da yalnızca bir “rolle” . işin içine karışan insan sayısı o kadar büyüktür ki.

durulabilir. H er role, lam olarak hangi işin nasıl ve ne zaman ya­
pılacağını gösteren bir özet iliştirilm iştir. Özeti bilen ve işin ge­
rektirdiği becerilere vâkıf olan herkes işi yapabilir. Dolayısıyla,
ben (yani bu tikel oyuncu) çekilirsem çok fazla bir şey de­
ğişm eyecektir: Benim bıraktığım boşluğu hem en başka biri dol­
duracaktır. “ Biri bunu nasıl olsa yapacak” -b izd en istenen işin
ahlâki olarak kuşkulu ya da nahoş olduğunu anladığım ızda ken­
dimizi böyle avuturuz ve haksız da olm ayız... Yine sorumluluk
“yüzm ekte”dir. D aha doğrusu role aittir, o rolü oynayan kişiye
değil -b ö y le söylem em iz gerektiği hatırlatılır bize. Ve rol kişinin
kendisi değildir -sad ece iş sırasında giydiğim iz ve günlük ça­
lışmamız bittiğinde çıkardığım ız iş giysileridir. Formalar, giyenleri
esrarengiz bir şekilde aynı gösterir. Form alarda da, onları gi­
yenlerin yaptıkları işte de “kişisel hiçbir şey" yoktur.
Am a insan her zaman böyle hissetmez; rol oynanırken oluşan
işe ait tüm lekeler yalnızca iş giysilerinin üstünde kalmaz. Zaman
zaman çam urun vücudum uza da bulaştığı ya da formaların bizi ra­
hatsız edecek kadar üstüm üze yapıştığı şeklinde tatsız bir duygu
hissederiz; form aların çıkarılıp dolapta bırakılm ası kolay ol­
mayabilir. Bu acı verici bir endişedir, am a m esele bu kadar basit
değildir.
Bize olabileceği ve olması gerektiği söylendiği gibi, rollerimiz
ile “gerçek benliklerim izi” birbirinden ayrı tutm ak için, dolapları
sıkı sıkı kapalı tutmayı başarsak da, endişe yok olmaz: Yalnızca bi­
rinin yerini bir diğeri alır. O zaman davranış kodu ve bir rolün oy­
nanmasına ilişkin seçim lerin kuralları, “gerçek benliği” ele ge­
çirecek kadar genişletilm iş olmaz. G erçek benlik özgürdür; bu
özgürlük sevincin, ama aynı zam anda hiç de küçük olmayan acının
bir nedenidir. Burada, salt “rol yapm aktan" uzak olarak, gerçekten
“kendim izizdir”, bu nedenle biz ve yalnızca biz eylemlerimizden
sorum luyuz. ’Seçim lerim izi, sadece peşinde koşm aya değerli bul­
duğum uz şeylere göre özgürce yapabiliriz.1A m a çok geçmeden an­
ladığım ız gibi, bu, hayatı kolaylaştırm az. K urallara bel bağlamak
bir alışkanlık halini almıştır, form alar olm ayınca kendimizi çıplak
ve çaresiz hissederiz. Ötekilerin tüm çalışm alarım ızın so­
rumluluğunu aldıkları (ya da aldıkları konusunda bizi temin et­
tikleri) “dışarıdaki” dünyadan geri dönünce, aşina olm adığım ız so­
31

rumluluğu taşım ak, alışkın olm adığım ız için kolay değildir. G e­
nellikle ağzım ızda acı bir tat bırakır ve tereddütlerim izi artırır. Bize
sorum luluk verilm ediği zam an sorum luluğu fena halde özleriz,
ama geri aldığım ızda tek başına taşınam ayacak kadar ağır bir yük
gibi görünür gözüm üze. Ve daha önce bizi kızdıran şeyi özlem eye
başlarız: Bizden daha güçlü olan, güvenebileceğim iz ya da itaat
etm ek zorunda olduğum uz, seçim lerim izin uygunluğunu teyit eden
ve böylelikfe “aşırı” sorum luluğum uzun bir kısmını paylaşan bir
otorite. O olm ayınca kendim izi yalnız, terk edilm iş, çaresiz his­
sederiz. Ve o zaman “yalnızlık ve güçsüzlükten kurtulm a çabası
içinde, yeni otorite biçim lerine itaat etm e ya da kabul edilm iş oto­
rite örüntülerine zorla uym a yoluyla bireysel benliğim izden kur­
tulm aya gönüllü oluruz” .4
Ne yapılm ası gerektiğine ilişkin seçimin bize ve göründüğü ka­
darıyla yalnızca bize ait olduğu birçok durum da, sağlam ve gü­
venilir kuralları, onları izlediğim izde haklı olduğum uzdan emin
olabileceğim iz konusunda bizi temin eden kuralları boş yere ararız.
Bu kuralların arkasına sığınm ayı nasıl isleriz (bu kurallara teslim
olm aya zorlandığım ızda kendim izi hiç de rahat hissetm eyeceğim izi
çok iyi bildiğim iz halde). G eigclelim , rahat etmemizi engelleyecek
kadar çok kural var gibi görünm ektedir: Farkfı seslerle konuşurlar,
birinin değer verdiği şeyi diğeri m ahkûm eder. Birbirleriyle çar­
pışırlar ve çelişirler, her biri diğerlerinin yadsıdığı otoriteye sahip
çıkar. K urallara ne kadar titiz bir şekilde uyarsak uyalım , bunun
bizi sorum luluktan kurtarm adığı er veya geç ortaya çıkar. Çünkü
çelişkili kurallardan hangisine uyulacağı ve hangilerinin göz ardı
edileceğine dair kararı her birim izin tek başım ıza alm ası gerekir.
U yulacak ya da ihlal edilecek tek bir kurallar dizisi olm adığı için,
seçim, kurallara uym ak ve onları ihlal etm ek arasında değildir.
Seçim daha çok farklı kurallarla ve onları vaaz eden farklı oto­
riteler arasındadır. Bu nedenle, kişi tedirgin edici sorum luluk yü­
künden yakasını kurtarm ayı ne kadar çok isterse istesin gerçek bir
“konform ist” olam az. H er itaat edimi zorunlu olarak bir itaatsizlik
edimidir; tüm diğer otoriteleri reddedecek ve tekel kuracak kadar
güçlü ya da cesur bir otorite olm ayınca, hangi otoriteye itaatsizliğin
“ehvenişer” olduğu açık değildir.
4. Erich From m , The F e a r o f F reedom (Londra: R oulledge. 1 9 60 ). s. 116.

32

K uralların çoğulluğu (ki biz çoğulluk çağında yaşıyoruz),
ahlâki seçim lerin (ve bu seçim lerin düm en suyunda bırakılan
ahlâki vicdanın) içkin ve onarılam az bir şekilde müphem gö­
rünm esine neden olur. ‘İçinde bulunduğum uz çağ, ahlâki miiphemliğin güçlü bir şekilde hissedildiği bir çağdır. Bu çağ bize daha
önce hiç sahip olm adığım ız bir seçim özgürlüğü sunar, ama öte
yandan bizi daha önce hiç bu kadar ıstıraplı olmayan bir tereddüt
durum una sokar.'Seçim lerim ize ilişkin olarak bizi sürekli tedirgin
eden sorum luluğun bir kısm ının om uzlarım ızdan kaldırılabilm esi
için, güvenebileceğim iz ve bel bağlayacağım ız bir yol göstericiliği
özleriz. Am a güvenebileceğim iz otoritelerin hepsine karşı itirazlar
vardır ve hiçbiri aradığımız garantiyi verecek kadar güçlü gö­
rünmez. Sonunda, hiçbir otoriteye güvenm eyiz, en azından hiç­
birine tam am en ve uzun süre güvenmeyiz: Her yanılm azlık id­
diasına kuşkuyla yaklaşm adan edem eyiz. Yerinde bir deyişle
“postm odern ahlâki kriz” olarak adlandırılan krizin en ağır ve en
belirgin pratik yönü budur.

B . E T İK A Ç M A Z

Ahlâki pratiğin m üphem likleri ile etiğin, ahlâk kuramının aç­
mazları arasında ahenkli bir tını var: Ahlâki kriz etik bir krize yan­
sır. Etik - te k ahlâk kuralı, her ahlâklı kişinin itaat etm ek zorunda
olduğu, birbiriyle tutarlı ilkelerden oluşan tek buyruklar g ru b u - in­
sani tarzların ve ideallerin çoğulluğunu bir tehdit, ahlâki ytırgıların
müphem liğini düzeltilm esi gereken m arazi bir durum olarak görür.
M odem dönem boyunca ahlâk felsefecilerinin çabaları, çoğulluğun
azaltılm ası ve ahlâki m üphem liğin d ef edilm esi hedefine yönelikti.
M odernlik koşulları altında yaşayan çoğu erkek ve kadın gibi, m o­
dern elik, m odern ahlâkın gündelik yaşam pratiğinde kalıba dö­
küldüğü tatsız durum dan bir çıkış yolu aram ıştır.5
Başlangıçta çoğulculuğun gelişi (gelenek kalıbının kırılması.
5. T ü m insan davranışlarının, birden fazla yorum a aç ık olm ayan, kesin, d e ­
ğişm ez, istisna kabul etm ez kurallarla kapsanabileceğin e ilişkin um utlar kırıldı
ve son etik ya zıların d a terk edildi. Bunun yerini am aç lar ve araçların tuhaf bir
tersine çevrilm esi aldı. Bu yüzyılın etik felsefecileri, yaşam daki tüm durum larda
yol gösterebilecek kapsayıcı ahlâki eylem kodunu (ya d a evrensel ilkeyi) ara ­
m ak yerine, giderek kesin bir şekilde önerilebilecek davranışları ve seçim leri
nöN/PoMHKuiom Ktik

33

bölgesel ve yerel topluluğun sıkı ve titiz denetim inin kalkm ası, dini
etik tekelin pençesinin gevşem esi) düşünen, tartışan ve yazan azın­
lık tarafından sevinçle karşılandı. B aşlangıçta çoğulculuğun öz­
gürleştirici etkisi vurgulanıyordu: İnsanlar artık doğum tesadüfüne
bağlı olarak değişm ez kalıplara dökülm eyecekler, tesadüfen ait ol­
dukları insanlığın küçük bir kısmının baskısı altında ol­
m ayacaklardı. Yeni özgürlük duygusu sarhoş ediciydi; zafer çığ­
lıklarıyla kutlandı ve vecd ile yaşandı. G iovanni Pico della M irandola, “insanın islediğini olabilm ek için hava kadar özgür olduğu”
çıkarsam asından felsefecilerin aldıkları keyfi çok güzel ifade edi­
yordu.6 Rönesans düşünürlerinin en büyüleyici ve hayranlık verici
buldukları görüntü P roteus’un görüntüsüydii. O vid, Proteus’dan
şöyle söz ediyordu (M etam orphoses vii 7):
İnsanlar onu genç b ir adanı gibi, sonra bir aslan gibi görüyorlardı;
bazen kızgın bir yabani dom uz gibi, bazen dokunm aya çekindikleri bir
yılan gibi ortaya çıkıyordu; y a da b o ynuzlan onu bir boğaya d ö ­
nüştürüyordu. Sık sık b ir taş ya da bir ağaç gibi görülebiliyordu...
tem el alm a eğilimi gösteriyorlar. Bu yaklaşım etik soruşturm anın odak noktasına
m arjinal v e rahatlatıcı bir şekilde önem siz durum ları oturtarak, ya şa m ın geniş ve
çok önem li alanlarını etik kaygının d ışında bırakıyor. Yirm inci yüzyıl Britanya
etik felsefecilerinin g üya en orijinali ve en etkilisi olan, ahlâki davranışın te ­
mellerini sa p tam a yönündeki b a şarıs ız çabalardan um udunu kesip, “b ana 'iyi
nedir1 diye sorulacak olursa, yanıtım şu olur: İyi iyidir, işte bu kadar, iyiyi g ö ­
rünce an larız ve bu nedenle iyi ‘aç ıklam a’ g erektirm ez” (aslında onu başka bir
şeyle açıklam ak, M oore'un deyişiyle doğalcı bir yan lışa yol açar) de m ey e b a ş­
layan G .E . M oore böylelikle araştırm asının sonunda, açık ve kuşkusuz bir ş e ­
kilde iyi olanı, "kişisel sevgi ve S an atta ve D o ğ ad a gü zel olanın d e­
ğerlendirilm esi" diye ifade edebiliyordu [P rincipia E thica (C am b ridge University
Press, 1903), ss. 10, 188J. G .E . M oore'un "sezgici" okuldan s ö zd e taraftarlarına
ilişkin olarak, M ary W arn o ck’un iğneli yorum unu aktarm ak sanırım iyi olur; Bize
diyorlar ki, "m atem atiğin doğrusunu bildiğim iz gibi, hatta belki d e d a h a d a İyi bir
şekilde etiğin doğrularını biliyoruz, a m a bildiğim iz şe y birdenbire ço k sıkıcı g ö ­
rünüyor...Ö rnekler giderek önem siz v e saçm a hale geliyor. B ayılan bir ad am ın
kendine gelm esini sağlam ak için bağırm alı m ı bağırm am alı m ı, a ra b a m ızla ana
yola yaklaşırken yavaşlam all m ıyız yavaşlam am ak m ıyız, ödünç ald ığ ım ız kitabı
iade etm eli miyiz etm em eli miyiz, gibi konularda insanın kendisini sıkıntıda his­
settiğini düşünm ek güç" ( E thics since 1900 (O xford University Press, 1979), ss.
4 3 -4 . G enelleştirm e eğilim ine sahip son etik felsefesinin ürünlerinin baştan sona
okunm ası, W arnock'un hükm ünün ele aldığı konunun çok ötesine uzandığını
gösterir.
6. “O ration: O n the Dignity of M a n ” (1 5 7 2 içinde; S tevie D avies'ten aktarılm ıştır.
R enaissance View o t M an (M anch ester University Press, 1 9 78 ), ss. 6 2 -6 3 .
^4

FnARKA/PoiimoJern Etik

“Bu dönem de bukalem unun gizem li anında adaptasyon ye­
teneği nedeniyle bukalemuna benzer insan imgesi yavanlık dü­
zeyine varana kadar vurgulandı” , diyor Stevie Davies, modern
çağın şafağı olan Rönesansın felsefi folklorunu özetlerken.7 Eras­
mus, dönem inin iisı sınıflarını çocuk eğitm e sanatı konusunda bil­
gilendirirken, insanların oldukları gibi doğm adıklarını, sonradan
biçim lendirildiklerini söylüyordu. Birdenbire, -d a h a dün oranlı­
ğından yakınılan ya da aynı nedenle istem eye istem eye teslim olu­
n a n - kader, ne yaptığını bilen insanın ellerinde, becerikli bir hey­
keltıraşın ellerindeki kil gibi yoğrulabilir görünm eye başladı. “İn­
sanlar isterlerse her şeyi yapabilirler”, diyordu Leon Battista
Alberli, keyifle; Pico della M irandola “ N e istersek olabiliriz” di­
yordu. John C arrol'ın. Rönesans hüm anistlerinin geride bıraktıkları
m irasların tarihsel çıkış ve inişlerine ilişkin son çalışmasında onaya
koyduğu gibi, Rönesans “hüm anistleri”, “T a n n 'n ın yerine insanı
koym aya, insanı evrenin m erkezine yerleştirm eye, onu tan­
rılaştırm aya çalıştılar”.8 Dünyada tam am en insani olan bir düzeni,
tamamen insan yetenekleri ve kaynaklarının yardım ıyla kurulacak
bir düzeni bulm aktan daha azıyla yetinm iyorlardı.
A m a bütün insanlara bahşedilenler eşit değildi. Rönesansın m i­
litan hüm anistleri seçilm iş azınlığın özgürlüğünü kutsadılar. Marsilio Ficino’nun ruha dair yazdıkları -(sadece zaman içinde yer alan
vücudun tersine) kısmen ebediyette, kısm en zam anda a sılı- insan
toplum unun bir m etafonı gibi görünüyordu: Toplum ölüm süz ve
ölümlü, ebedi ve geçici, ulvi ve aşağı, tinsel ve maddi, yaratıcı ve
yaratılm ış, ifa etm e ve katlanm a -ey ley en ve hareketsiz o la n - ara­
sında bölünm üştü. Bir yanda olağanüstü insan yeteneklerini öz ya­
ratım ve özyasama özgürlüğünün hizm etine verebilenler vardı.
Diğer yanda ise, John M illon’ın kitleleri tanım ladığı sözcüklerle,
“kölelik için doğm uş saf ve bahtsız sürü” vardı. Rönesans, öz­
gürleşm e çağı, aynı zam anda büyük bölünm e çağıydı.
Seçkinler kendilerini benliklerinin “hayvani” olan ya da ye­
terince insani olm ayan, cahil, bağımlı, “öteki yanı”ndan kurtardılar
- v e bunu hemen le menu p eu p le'c,‘ kendi kendisini özgürleştiren
7. D av ies ,R en a iss an c e View o f Man, s. 7 7 .
8 Cf. John C arroll. H um anism : The R ebirth a n d W reck o f W estern C ulture (Lon­
don: Fontana, 1 9 93 ), Ö nsöz.
* K aba saba, önem siz yığın, (y.h.n.)

35

seçkinlerin gözünde insandaki hayvanlığın en çirkin ve latsız be­
lirtilerinin hepsini tem sil eden kaba ve görgüsüz “kitlelere” yan­
sıttılar. “ Büyük bölünm e”nin zeki analisti Robert M uchcm bled’in
belirttiği gibi, kendi kendilerini uygarlaştıran seçkinler, ken­
dilerindeki benzer istekleri daha iyi bastırabilm ek için, kendilerine
“yabani, kirli, şehvet düşkünü” görünen her şeyi reddettiler. Kendi
kendilerini biçim lendiren seçkinler, def etm ek istedikleri içsel şey­
tanlar gibi kitlelerin de “vahşi, kirli ve uygar bir kalıba girm ek için
tutkularını denetim altına alm a yeteneğinden tam am en yoksun ol­
duklarına karar verdiler” .9 Ö nce hangisinin geldiğini sorm ak an­
lamsız olacaktır: Kendi kendini ulvileştirm e çabası, kaynaşıp duran
“ölekiler”de görülen ahlâk bozukluğuyla mı destekleniyordu,
yoksa seçkinler kendi kendilerini eğitm e çabalan sonucunda, yeni
boyanm ış “ insanlık” cilasının altında gizli gizli varlığını sürdüren
kaba tutkulara ilişkin gizli ve mahrem korkuyu kitlelere yan­
sıttıkları için mi düşünen azınlığın gözünde kitleler daha yabancı,
ürkütücü ve anlaşılm az hale gelm işti? Ne olursa olsun, hiyerarşinin
yukarı ve aşağı bölgeleri arasındaki iletişim hatları kopm uştu - g ö ­
ründüğü kadarıyla onarılam az bir şekilde. İlahi bir yaratım edi­
m iyle yaratılm ış ve ilahi inayetle destekleniyor olm aktan kay­
naklanan sürekli bir zincir olm a imgelemi,' insan yeteneklerinin
özgür gelişim ine yer açm ak için bir kenara itildiğinden, artık kit­
leler ile seçkinler arasında dolaysız bir anlaşm a olam azdı.
Tam am en soyut terim lerle söylenirse, tepedeki hüm anist kur­
tuluş, toplum un tam am en zıt iki ilkenin yönlendirdiği iki kesimi
arasındaki az çok kalıcı bir kopuşla sonuçlanabilirdi: H er şeyi kap­
sayan norm atif denetim e karşı tüm kısıtlam alardan özgürlük,
plankton benzeri varoluşa karşı öztanım lam a, tutkulara kölece bağ­
lılığa karşı kendini ortaya koyan Ü berm enschheit.* A m a böyle bir
karşıtlık ancak felsefecilerin hayali evreninde düşünülebilirdi,
orada bile mantıksal olarak doğrulanabilir olduğunu kanıtlam ak
giiç olurdu. Pratikte, kendi kendilerini aydınlatan seçkinler, kit­
leleri insanın kaçınm ak zorunda olduğu (ve kaçınabileceği) kor­
kunç ve çirkin bir “öteki” olarak değil, bir yönetim ve özen nesnesi
9. R obert M u chem bled, L'invention d e l'hom m e m oderne: S ociabilité, m oeurs et
com portem ents collectives dans l'Ancien R égim e (Paris: Fayard, 1988), ss. 1 3 ,1 5 0 .
• Ü stinsanlik. (y.h.n.)

36

Büyük bölünm enin sonucunda kopan iletişim hatlarının y e­ niden kurulm ası. uçurum un iki yanına uzanan bir bağı gayretle aram a çabasına yan­ sım ak zorundaydı. ahlâkın tüm insanları -tü m toplumsal konumlardan ve tüm uluslardan ve ırklardan in san ları.) 37 . yerel ge­ leneğe borcu yoktu (Tanrısal em irlere atıfla bulunan Hıristiyan ahlâk ilkeleri. bu pratik güçlük. H elvétius’un vurguladığı gibi ancak “dünyaya ser­ pilmiş az sayıda H ıristiyana” uygun olabilirdi. oysa felsefeciler “her zaman evrensel olandan söz etm ekle yüküm lü”ydüler).olarak karşıladılar -ik i görev politik liderlik konum unda iç içe geçti.h. evrensel bir insan ka­ pasitesi açısından tartışılması gerekiyordu. 10. D aha sonra gelen diğer felsefecilerin ifadeleri aynı kaynaktan alınm ıştır. 9.h e r zam an insanlığın sadece küçük bir kısm ı adına dile getirilm ek gibi ek b ir günahı yüklenen. kendi kendini oluşturm a özgürlüğü insan potansiyeli adına talep edilmişti: Tutarlı bir şekilde talep edilm esi için. ra­ ison d ê tre 'i* haline getirdi. daha doğrusu hiçbir tikelci.bağlayan sağlam ve sarsılm az temellerini oluş­ turma ihtiyacı ve olanaklılığı konusunda hem fikirdiler. Vrin). Jacques D om enech. 19 8 9 . Aranan te­ mellerin Hıristiyan vahyine.n. Ve bu.10 Aslında bütün anlaşm azlıklarına karşın les philosophes. her insanı insan olm a sıfatıyla ele alacak şekilde tem ellenm eliydi . C laudius ve N eron dönem i üzerine kalem e aldığı D en em e’de Diderot. Etiği m odern çağın kay­ gıları arasında en üst konum a çıkartan. (y. s. Ayrıca. Jacques D om enech’in sözleriyle. Uygun insan toplum unun ahlâkı. L a M ettrie’nin ahlâkın gerçek tem elleri h akkında en ufak b ir fikri ol­ m ayan bir “yazar” olduğunu yazdığında. bir A ydınlanm a felsefecisine yöneltilebilecek en ağır suçlam ayı dile getiriyordu. açıkça sekler terim lerle değil. pratik ve teorik ge­ rekliliklerin bu karışım ı ve karşılıklı etkileşim iydi. ‘ Varlık nedeni. Felsefe açısından. LÉ thique d e s Lum ières: Les fondem ents de la m orale dans la philosop hie française du X V IIIe siècle (Paris: J. aziz insanlığı kendi kendilerini kurtarm ış seçkinlerle sınırlam a arzusuna karşı çıkarak. yeni kazılan uçurumun üzerine köprü atılması ge­ rekiyordu. Bu te­ m eller sadece “İnsanın d o ğ a sf’na dayanm alıydı (d ’Holbach). onu m odem felsefenin tökezleyen kısmı haline getirm enin yanı sıra.

Legislators a n d Interpreters (C am bridge: Polity Press. Hayat “kötü. Zygm unt B aum an. “cahil ve u y u ştu ru lm u ştu . kaba ve kısa” olurdu. Etiğin te­ m elleri “gerçekten var olan” am pirik erkeklerin v e kadınların “do­ ğasında” .insan üstü ya da insan dışı otoritelere bel bağlamamalıydı. N e olursa olsun ifade edilen niyet buydu. ahlâki davranış ilkeleri konusunda uluslara yol gösterm ek” aydınlanm ış seçkinlerin göreviydi. F el­ sefecilerin etiği Kilisenin Vahyinin yerini almalıydı -a m a evrensel geçerliliğe ilişkin daha da radikal ve uzlaşmaz. d ’Alemb ert’e göre. kabalık. Felsefeciler. G elgelelim . modern devrim i oluşturan iki etkiyi eşanlı yaratm aya yönelikti: Evrensel insan niteliklerinden haberi olmam ası (ya da bu nitelikleri açıkça bastırm ası) nedeniyle dinsel otoritenin gayri meşru kılınm ası. olduğu haliyle insan düzeninin karşısındaki tehdide ilişkin korkunç tablolar çizerek okurlarını korkutm ayı ter­ cih ettiler: İnsan davranışının kendiliğinden eğilim lerini izlem esine izin verildiğinde. insanların hedeflerinin peşinde koşarken ve birbirleriyle_ ilişkilerinde gerçekten yaptıkları seçim lerde ortaya çıkan ham ve işlenm emiş eğilim lerde ve dürtülerde mi bulunuyordu? Böylesine “dem okratik” bir insan doğası versiyonu. felsefecilerin tinsel li­ derlik çabalarına çok zarar verir ve hizmetlerini gereksiz hale ge­ tirirdi. Felsefecilerin Vahye karşı saldırıları.. Les 11. Les philosopltes'un her fırsatta tek­ rarlam aktan hoşlandıkları gibi. Felsefecilerin halka ilişkin çelişkili görüşleri ve bu görüşün A ydınlanm ayı destekleyenleri içine soktuğu çö züm süz çatışkılar . insan yapımı düzen ve bu düzende bilgili sınıfın kendisi için talep ettiği yönetici rol düşüncesi açısından yarattığı tehlikeyi açığa çıkarm ak için bu niyetin ifad eed ilm esi yeterliydi. "ahlâkın üzerinde inşa edileceği te­ m elleri uluslara açıklam ak. gaddarlık ve vahşi tutkularının yıkıcı sonuçlan açısından hesap edilem ez.. etiğin doğal temelleri for­ m ülünün. Böy­ lelikle felsefeciler ulusların tinsel yöneticileri ve koruyucuları ola­ rak ruhban sınıfının yerini alacaklardı. bunun yarattığı boşluğun.. 1 9 8 7 ). 38 . insanın yaşam asına uygun bir düzen ortaya ç ı­ kamazdı. bir iddiayla. Etik kod “İnsanın d o ğ a sfn ı temel almalıydı. artık ulusların ahlâkını ilerletm ek ve korum ak yüküm lülüğünü üst­ lenmiş olan Evrenselin aydınlanm ış sözcüleriyle doldurulm asının haklılığının kanıtlanm ası. güçlü ve cömert eylem ye­ teneğine sahip değildi” .çin bkz. bölüm 5." K itlelerin davranışı. Halk yığını.

İnsan doğası kendi potansiyelidir. onların düşüncelerine ve eylem lerine bağlıdır. bilgilileri ve bilgililerin bilgisini uygulam aya koyabilenleri sağlam bir şekilde yüce otorite konum una yer­ leştirmiştir. ikinci olarak yasa koyucuların vasıfların ı. am a -e n ö n em lisi. uzun bir çaba ve şid­ detli doğum sancıları sonucunda dışarı çıkm ak için ebesini bek­ leyen bir olanaktır.aklın ve akıl sahiplerinin yardım ı olm adan. gerçekleşm em iş bir potansiyeldir. gerçek ahlâki davranışı desteklem ek ve ödüllendirm ek üzere dik­ katle tasarlanm ış bir ortamın hazırlanm asıyla bu standartlara uy­ maları için onlara yardım cı olm ak gerekiyordu. İnsan doğası “ henüz” yoktur. İnsanlar öğretm enlerinin açıkladığı ilkelere neden bağlı kal­ malıdırlar? Artık kesin olarak reddedilen ilahi yaptırım ların yok­ luğunda. zor bir sorun çıkarıyordu -ç ü n k ü etik yasa koyucular ve ahlâki gar­ diyanlar olarak aydınlatıcıların rolünü m eşrulaştırm aya yarayan etik kodu bu tür erkeklerin ve kadınların “doğası”nda arıyorlardı. am a böyle bir temel gö­ revi görecek olan şu anda olduğu haliyle. Açm azın düşünülebilecek tek bir çözüm ü vardı: Evet evrensel olarak bağlayıcı etik kod için kaya sağlam lığında ve yeterli bir temel sağlayacak olan İnsanın doğasıdır.gerektiriyordu. B irincisi. in­ sanlar karşılam a kabiliyetine sahip oldukları. önlerine bir sorun. geleceğin etiğinin 39 . H er iki görev de açıkça profesyonel vasıflar -ö n celik le öğretm enlerin. Bu durum . kendi başına gerçekleştirilem eyecek bir potansiyeldir. Şim diye kadar insan doğası hiçbir yerde tam olarak gerçekleşm em iştir.philosophes hiçbir zaman “am pirik” erkeklere ve kadınlara saygı gösterm ekle ün kazanm am ışlardı. İnsan doğası bugün sa­ dece in potentia mevcuttur. İnsan gerçekliğini yeniden insan doğasıyla uyumlu hale getirm e kaderi. Bu potansiyelin hayatın gündelik gerçekliğine dönüşm esi için öncelikle yapılm ası gereken iki şey vardı. ama yardım sız keş­ fedem edikleri standartlar konusunda aydınlatılm alıydılar. Ahlâklı olma arzusunun kökleri. “hakiki insan doğası”nın tezahürü değildir. henüz doğm am ış. İkincisi. Çünkü şu anda görebildiğim iz ve bildirebildiğim iz şey. Bu görevlerin aciliyeti bilgiyi. insanlarda gizli olan ahlâki potansiyelin onlara açıklanm ası gerekiyordu. etik bir kodun ona uyması istenenlerin ihtiyaçlarına hitap etmesi gerekir. bugün görülebildiği ve kaydedilebildiği haliyle “erkeklerin ve kadınların doğası” değildir.

üzerinde inşa edilm ek zorunda olduğu tem eller kadar dünyevi ol­ malı ve bu tem ellerin üzerine oturtulduğu zemin kadar insani olan sınavı geçm elidir. diyordu Voltaire. Özsevgi yaşadıklarım ız ve yaptıklarım ız konusunda her birim ize “doğal olarak” yol gös­ teren şeydir. -k a b a . bu nedenle tout hom m e raisonablc conclura q u ’il est visiblem ent de son intérêt d ’être honnête hom m e [her m antıklı insan dürüst olm anın apaçık kendi çıkarına olduğu sonucuna varacaktır] (Traité de métaphysique). bulgularını. “bilen insanların" otoritesiyle yap­ 40 . dar çıkarlarla bulutlanm am ış akla daha dolaysız erişim im kânına sahip insanlardır. diğer durum larda olduğu gibi. ama bu tikel eşitlik durum unda. gerçek çıkarlarının gerektirdiği gibi davranm aya zorlanınalıd ırlar-g erek irse kendi istençlerine rağmen. bazı insanlar öbürlerinden daha eşit­ tir.özsevgiye ulaşm ak garanti değildir. gerçekleri gördüğünde iyi davranışın kötü dav­ ranıştan daha iyi olduğunu kabul etm ek zorundadır. H er mantıklı insan. getirdiği ödüller açısından rasyonel olm alıydı. ahlâki aydınlatıcılara itaat etm e ve öğ­ retilerini kabul etm e nedenlerinin adlarıydı. dinlem ezlerse ya da duym akta güçlük çek­ tikleri anlaşılırsa. iyi davranışı gösteren kişi için iyi olduğunun kanıtlanm ası gerekiyordu. İnsanlar başkalarına zarar verm em elidirler. Bu kabulle. am a aydınlatılm adıkça -ta m olarak anlaşılm ış özçıkarın des­ teği ve yol göstericiliği olm ad ık ça. İyi davranış. İnsanın birlikte ya­ şadığı kişiler tarafından küçüm senm esi hiç kim senin dayanam a­ yacağı bir durum dur. bu nedenle m an­ tıklı insana hangi tür davranışın dikte edileceğini araştırm ak onların görevidir. dar görüşlü bir kişi tersini düşünse bile— en azından uzun dönem de özçıkara uygundur. saf akla. İyi bir yaşam arzu eden kişi açısından rasyonel seçim olarak geçerliliğini kam llam alıydı. Felsefeciler akla. H epim iz zevk isleriz ve hepim iz acıdan kaçınm ak is­ teriz. çünkü başkalarına zarar verm em ek. Bunu bulduklarında.yararlar için istenm eliydi. İyi davranışın. am a ham ve işlenm em iş zihnin açık şekilde yoksun ol­ duğu şey tam da bu anlayıştır. Akıl ortak bir insan özelliğidir. akıl özsevginin yardım ına gelir ve karşılaşm aları kişinin tam olarak anlaşılm ış özçıkarına etkide bulunur. “ Ç ıkar” ve “ özsevgi” (/’am our-propre). kendi başlarına bu­ lam ayanlara aktarmalı ve bunu. getirdiği -b u dünyada g etird iğ i. İnsanlara gerçek çıkarlarının neler olduğu söylenm elidir.

kişiyi “kendi kurtuluşu” için. etik kod ahlâki dışerke davet ya da onu gerekçe­ lendirme dışında bir şey olmazdı.malıdırlar. GASP EDİLEN VE İADESİ TALEP EDİLEN AHLÂKİ YARGI Etik kod. H erkes ahlâki seçim yapabilir ve her kişiye ahlâki talebin m uhatabı ve ahlâki sorum luluğa sahip bir özne olarak yaklaşm am ıza imkân veren budur.kesinlikle bireysel ve özerk olm akla birlikte. felsefi yaratm a yeteneğini sı­ nırlarına kadar geren m antıksal bir paradokstu. am a şu ya da bu ne­ denle (Adem in günâhının ortak ve kalıtsal yükü. N e var ki. böyle bir gedik olduğu sürece. ahlâki davranışın gerçekliği ancak Yasanın dışerke dayalı gücüyle sağlanabilir. ta­ limatlarını uygulatm ak için zor araçlarıyla donanm ış otoritelerin koydukları yasalar gibi düşünm eliyiz. Zorlayıcı yaptırım larla desteklenen 41 . M antıksal olarak. seçim yaparken ahlâki açıdan iyi olanı seçm ez. Akıl her insanın özelliği ol­ duğu halde. lam da yar­ gılam a ve seçm e özgürlüğü. en azından Pelagius’un sapkınlığına Aziz Augustine’in saldırm asından bu yana ahlâk düşünürlerini rahatsız et­ mektedir. Bu paradoks. genel yaşayışın gerçek durum u devam etliği sürece bunda pa­ radoksal olan hiçbir şey yoktu. A hlâklı olmanın gerekçesi -ö zsevgi ve özçıkara atıfta bulun arak . akıl adına ilan edilen kurallara. Akıl adına ilan edilen kuralları. “ gerçekten var olan” bireysel eğilim ler ile insanların dav­ ranışlarına doğru anlaşılan özçıkar yön verdiği takdirde insanların sergileyecekleri varsayılan davranış biçim i arasındaki açıklıkta bir toplumsal tahakküm aracı olarak kullanılabilirdi. C. kodun kendisi (yapm ak zorunda ol­ duğu gibi) insanın doğuştan gelen özerk ahlâki yargı kapasitesine seslense bile. bu. “kendi iyiliği” için ya da “kendi çıkarı” için iyi olanı yapm aya zorlayan bir dış gücü gerektirir. dı­ şarıdan seçimi teşvik eden bir kural. mesajın iletildiği öbür insanlara bulgular Yasa biçim inde gelir: Kendi seçim lerine içkin bir kural değil. kişinin kendi çı­ karlarının farkında olm aması ya da insandaki hayvanın söz din­ lemez tutkuları) insanların birçoğu. Gerçeklen de. ezici bir dış güce itaat edildiği gibi itaat edilm elidir. Bu nedenle paradoksal bir şekilde. Bununla birlikle.

çeşitli bireylerin m araz kaldığı son derece farklı dışerk düzeylerini ve bu koşulu kabul edebilm e ve etm e de­ recelerindeki büyük farklılıkları gizlemektedir. O ysa bireyi birey sıfatıyla esas itibarıyla güvenilm ez kılan. ister “birey için iyi” olarak. ister topluluk için iyi olarak. insan bireyinin “ varoluşsal bir açm azı” olarak. Bu. G elg eld im . özerklik ve dışerk. O zaman bireysel sorum luluk (yine teoride değilse de pratikte) toplum sal olarak onaylanm ış etik-yasal ku­ rallara uym ak ya da bu kuralları ihlal etm ek sorum luluğu olarak tercüm e edilir. Modern toplum da. Böyle genel bir biçim de ortaya konulduğunda ahlâk/yasa di­ yalektiği kendisini. Modern toplumda bireysel özerklik ve dışerk eşitsiz bir şekilde dağılm ıştır. Em ile Du'rkhcim’dan Sigmund Freud’a kadar felsefi ve sosyolojik analizlere genellikle bu şekilde^ yansım ıştır. 42 . hâlâ da alıyorlar. kendi başına bir tahakküm aracı ve tahakkümün yansıması olan. farklı dü­ zeylerde farklı toplumsal konum lara tahsis edilm iş olarak son de­ rece farklı niceliklerde bulunurlar. (“iyi”. ahlâkın yerine yasayı koymak ve etiği yasanın modeline göre biçim lendirm ektir. isterse her ikisi olarak yorum lansın) iyi se­ çim ler yapm a konusunda bireye güvenilem eyeceği varsayım ını temel alıyorlardı. neyin iyi olduğuna karar verme hakkını toplum sal olarak onaylanm ış ku­ ram lara bırakm ak ve onların kararlarına boyun eğm ektir. Bireysel özgürlüğün ahlâki açıdan olumlu sonuçlar ver­ mesinin tek yolu (teoride değilse de pratikte) bu özgürlüğün dışerke dayalı olarak belirlenen standartlara teslim edilm esidir. Herhangi bir insanlık durum unda ikisinin de varlığı saptansa bile. öz­ gürlük ve bağım lılık (ve ex post facto çatışkılarının kökü olarak teorileştirilm e eğilim ini taşıyan ahlâki güvenilirlik suçlam ası) top­ lumsal tabakalaşm anın belli başlı faktörleri arasında yer alır. iyi davranış standartlarını belirlem ede tek otoriteye sahip zorlayıcı kuram larla dolm asıdır. Bu diyalektik Jean-Jacques Rousseau’dan Herbert S pencer’a. Aslında. özet olarak. “gruba karşı birey” ya da “toplum a karşı birey” tipinde çözüm süz bir çatışkı olarak ortaya koyar. bu düşüncelerin ürettiği görünüşle ev­ rensel olan m odel. “ Evrensel insanlık durum u”nun felsefi ve sosyolojik m o­ dellerinin teoride (boş yere) üstesinden gelm eye çalıştığı şey.lüm toplumsal kurum lar. modern toplum daki ahlâki duruşların pratik ikiliğidir. tam da ortak yaşam ın.

öte yandan özgürlüğü kötülük yapm ak için kul­ lanacağı varsayılanların özgürlüğünü kısıtlam a ihtiyacının yarattığı açmaz olarak ifade edilir. onlara daha fazla kaynak sunmak gerekir (bu kaynakları iyi bir şekilde kullanacakları umul edilir). rasyonel karar alma ko­ nusundaki çok özel becerileri nedeniyle özgür seçim hakkı üze­ rinde bir tekele ya da en azından yüksek bir düzeye sahip olmak is­ leyenler islediklerini nadiren elde ederler ve kuşkusuz her zaman değil.bazı bireyler öbürlerinden daha özgürdürler: Bazıları öbürlerinden daha bağım lıdır. İkisi de gerçek durum ların arasında yer aldığı hayali kutuplardır. ideal olarak. ama Şiddetle itiraz edilen ve itiraz edilm eye m ahkûm olan bir ayrıcalık. am a beceriksizlerin kötülük yapm alarını önlem ek için. yoksula daha az para verm ek gerekir). gerçek çıkarlarını bildiklerine ve dolayısıyla bu çıkarlara uygun olarak davranabileceklerine ina­ nılmaz ya da olası özerk eylemleri bir bütün olarak grubun iyi­ liğine ve dolayısıyla aktörlerin kendilerine zararlı olarak ta­ nımlanır. Bazılarının kararlarında özerk olm alarına izin verilir (ve karar alıcıların elindeki kaynaklar sayesinde bu kararlar özerk olabilir). Bu nedenle. Özgürlük (ideali değilse de gerçekliği) bir ayrıcalıktır. beceriklilerin daha fazla iyilik yapm alarını sağlam ak için. bu ölçüm ikiliği bir yandan özgür karar alm anın içkin arzu edilirliğinin. makul kararlar alabilecekleri konusunda güvenilir ya da aldıkları kararlar toplum sal olarak ortaya konulan etik kodun yetki alanı dı­ şındadır ve “ahlâki açıdan önem siz” {adiaforik -y a n i etik oto­ ritelerinin bir tavır belirlemeyi gerekli görm edikleri türden) ilan edilir. am a bütün insanların akıllı olduğuna güvenem ezsiniz. D aha ince bir şekilde -ö z 43 . Akıllı kişinin (güçlünün kod adı) özerk olarak iyi davranabileceğine güvenebilirsiniz. K ısacası. Ayrıcalık açık açık talep edilem ez. Ayrıca. K arar alıcı konum unda olmayan öbür insanların kararlarının gerçekten özerk olm asına izin verilm ez (ve potansiyel karar alı­ cıların elindeki kaynakların krtlığı düşünüldüğünde bu kararların özerk olm ası zaten çok zordur). el­ lerindeki kaynakların daha da kısıtlanm ası gerekir (örneğin her iki durumda da iyi işlerin yapılm asını sağlam ak için zengine daha fazla. Kuşkusuz toplumun hiçbir yerinde tam özgürlük ya da tam ba­ ğımlılık bulunm az. ya karar alıcılara çıkarlarım çok iyi bildikleri ve bu nedenle doğru.

özgürlük ya da her ikisi 12. G elgeleiim . M odern toplum un. “ Bizi m odern yapan”. Alan W olfe. 1 9 8 9 ). Bu üzücü durum kuşkusuz felsefecilerin hatası değil. Düşünsel açıdan ne kadar' sağlam olurlarsa ol­ sunlar. ama pratik ahlâk ve olduğu haliyle top­ lumdaki günlük karar alm ayla son derece ilgisiz soyut m odellerden oluşan bir listeyle ortaya çıkarlar. s. ayrıca sahip oldukları ahlâki özerkliğin dereceleri de farklıdır. sırtında eylem lerinin sorum luluğuyla birlikte. evrensel ilkeleri evrensel davranışın etkili standartları ha­ line getirebilecek (ya da bu nedenle bunu isteyecek). bu teoriler sonunda evrensel olarak yaşanan. Standartlar da özerklik de çatışm a ve m ü­ cadele konusudur. 19. evrensel il­ kelere ulaşm ayı am açlayan etik teorilerin hepsinin göz ardı ettiği ya da kendi zararlarına örtbas ettiği gerçek bir çatışm a ve yaşam koşulları arasında gerçek bir karşıtlık vardır. diye yazar Alan W olfe. İnsan toplum undaki çeşitli insanlar kendilerine dayatılan farklı ahlâki stan­ dartlarla karşı karşıyadırlar. ayrıcalığın bu şekilde sa­ vunulm asına bile karşı çıkılır. çelişkili ahlâki talepler. Ö zgürlüğün doğru kullanımının ne olduğu ve ne olm adığı.12 A m a ister m odern olalım ister olm ayalım .savunulm ası gerekir.gürlüğün insanlık durum unun doğuştan bir özelliği olduğu ilan edi­ lerek ve sonra herkesin onu toplum un bekasına ve refahına zarar verm eden tolere edebileceği şekilde kullanam ayacağı iddia edi­ le re k . varlığıyla bireyi tatm in edici ve güvenilir hiçbir çıkışı olmayan ahlâki bir belirsizlik durum una iten birçok kurum ve birçok etik standart vardır. Bunun yerine. evrensel olarak bağlayıcı etik kuralların Yasaya benzer bir kodunu ararken geçtiği yolun so­ nunda. seçenekler ve özlem lerin bom bardım anı altında kalan m odern birey durm aktadır. ortak refaha neyin yararlı olduğu ve neyin zararlı olduğu tartışm a götürür bir m eseledir -g erçek bir çıkar ça­ tışması konusu ve karşıt yorum ların nesnesidir. 44 . W hose K ee p e r? S ocia l S cience a n d M o ra l O bligation (U ni­ versity of C alifornia Press. Burada. “kendi ahlâki faillerim iz olarak hareket edebilm cm izdir” . hiç itiraz edilm eyen ve güçlü bir toplum sal kurum yoktur. am a son derece önem siz ya da hayali iki­ lemlere ilişkin önem siz reçetelerden ya da mantıksal zarafetiyle felsefeciyi mem nun eden. bize kendi ahlâki faillerim iz olm ak dışında pek az seçenek bırakan m o­ dern bir toplum da yaşıyoruz -iş i (para.

hayatı sürdürme yeteneğine sahip olm alarını sağlayan ahlâki kapasiteleri olmalıdır. Hiçbir m üphem lik taşımayan iyi (yani evrensel olarak üzerinde anlaşılan. yine aynı noktaya gelip dayandık. T oplum u. rasyonel olarak ör­ gütlenm iş “ş e ffa f’ bir toplum da belirsizlik ıstırabından kur­ tulacaklardı. Alan W olfe’un dediği gibi. diğer yanda ise değişebilen bir kültür arasında m üzakere’’ edilen bir pratiktir. D. Büyük bir ihtim alle ahlâki seçim ler gerçekten de seçimlerdir ve ikilemler gerçekten de ikilem lerdir.13 Toplumun üst­ lendiği eğitim /alıştırm a görevi olm asa ahlâki bireylerin ol­ m ayacağını tekrarlam ak yerine. insanın zayıflığının. bil13. İşin doğrusunun bize söylenenin tersi olduğundan kuşkulanıyoruz. POSTMODERNLİK: ETİK KODU OLMAYAN AHLÂK Eşi görülm em iş büyüklükte olan ve korkunç sonuçlara yol açma potansiyeli taşıyan seçim lerle karşı karşıya kaldığım ız zaman. D aha doğrusu. W hose Keeper?. ahlâk “bir yanda büyüyebilen bilgili tem silciler. B ireyler Aklın ve yalnızca Aklın hâkim olduğu. bu süreçte herkesi özgür kılm a vaadi de. insanların toplum lar oluşturma ve her şeye karşın -m u tlu ya da daha az mutlu o la n . Modern çağın diğer ucunda. s. W olfe. Bireylerin ahlâki sorum luluklarını yasa ko­ yuculara kaydırarak bireyleri evrensel olarak ahlâklı kılma girişimi başarılı olm adı. 45 . şeklindeki anlayışa yaklaşıyoruz. varlığının devam et­ mesini ve refahını m üm kün kılan. itiraz edilm eyen) çözüm ler olm aksızın ebediyen ahlâki ikilemlerle karşılaşacağım ızı ve bu çözüm lerin nerede bulunabileceğinden. 220. üyelerinin ahlâki kapasitesidir -te rsi değil.karşılığında) bizim yerim ize yapm aya talip olanlar konusunda hiç­ bir eksiklik olm asa bile (ya da daha doğrusu olm adığı için). Böyle bir ihtimalin hiç olm adığını ve olamayacağını bugün biliyoruz. hatta bunları bulm anın iyi olup olm ayacağından asla emin ola­ m ayacağım ızı artık biliyoruz. artık yasa koyucuların bilgeliğinin ya da felsefecilerin anlayışının bizi tüm ahlâki m uğlaklıktan ve kararlarla ilişkili tereddütlerden bir ke­ rede kurtarm asını beklem iyoruz.

daha da azım ız birbirimize karşı iyi ve nazik olm ak için sahip olm ak zorunda olduğum uz “tcm eller”den ha­ berdar olduğum uz halde.14 İnsanın kendiliğindenliğine. Postm odernliğin. Sonucu iyi olm ayacak durum lardan kaçınm ak. er geç aklın düzenli ve sis-. Hakikatin bu olduğunu bilm ek (ya da yalnızca bunu sezm ek veya bunu biliyorm ı/j gibi devam etm ek) postm odern olmaktır. “ ilkesiz” bir ahlâk. alınan ve ger­ çekleştirilen kararların ardından istenmeden gelen acı bir ağız ta­ dından (buna ister vicdan azabı. içinde (London: Routledge. İnsan ger­ çekliği karışık ve m üphem dir. soyut etik ilkelerin ter­ sine ahlâki kararlar da müphemdir. temelleri olm ayan bir ahlâk düşünem eyen endişeli felsefecilere meydan okurcasına. büyünün bozulm asına karşı hemen hemen hiç sona er­ meyen direncin. Intim ations o f P o slm o d e rn ify . dünyada oluşturduğum uz küçük düzenlerin ve “sistem ler”in kolay zedelenir. tematik hâkim iyetine yerini bırakacak olan geçici ve onarılabilir bir durumdan başka bir şey olmadığı inancına gelip dayanır. Bu durum u “N arrating Postm odernity"de daha kapsam lı bir şekilde tartıştım . M eselelerin önceden belirlenm iş çözüm leri yoktur.'kendi hakikatini kabul e t­ meyi reddeden postm odernlik olm asıdır). isler suçluluk bilinci. dolayısıyla. içkin bir şe­ kilde tercih edilebilir yönlerin bulunduğu yol ayrım ları da yoktur. m odernliğin gövdesini kaplayan postm odern diken olduğu) söylenebilir. ezberleyebile­ ceğim iz ve kullanabileceğim iz kesin ilkeler yoktur. dünyanın büyüsünü bozm ak için girişilen. so­ nunda sonuçsuz kalan uzun ve gayretli m odern m ücadeleden sonra dünyanın “yeniden büyülü hale getirilm esi” olduğu (ya da daha doğrusu. Söz ko­ nusu hakikat. her gün böyle bir dünyada yaşayabileceğim izi ya da yaşam ayı öğ­ rendiğim izi veya yaşam ayı başardığım ızı gösteriyoruz. ne yaparsak yapalım . insan dünyasının “ karışıklığı”nın. 46 . bir sonraki bildirim e kadar ve al­ ternatifleri kadar keyfi ve sonuçla olumsal olduğudur. Biz böyle bir dünyada yaşam ak zorundayız.gisizliğinin ya da hatalarının geçici ve onarılabilir etkileri değil. ne bilirsek bilelim karışıklığın yerinde kalacağı. Söz konusu yanılsam alar. islerseniz günah deyin) uzak durm ak için öğrenebileceğim iz. öngörülm esi ve 14. sorulduğunda pek azım ız bizi yönlendiren ilkeleri dile getirebileceğim iz. Zygm unt B aum arı. Postm odernliğin yanılsam aların olmadığı m odernlik olduğu söy­ lenebilir (bunun öbür yüzü m odernliğin. 19 92 ).

insanlar “m akul” olm ak şöyle dursun. hatta irrasyonel sem patiler ve bağlılıklar meşrulaştı. değiştirilem ez çekirdeğini bu tür olayların ve eylem lerin oluşturduğunu bile söyleyecektir. kendilerini gerekli kılan nedenler ol­ madan gerçekleşebilir. Postm odem dünyada gizem . insanın ahlâki sezgisini ve birlikle yaşama sanatını ve usullerini m üzakere etme yeteneğini denem e ihtimaliyle dehşete kapılır. Theodore Adorn o 'y a göre m odem Aydınlanm anın en ağır psikolojik etkilerinden biri olan boşluk korkusu (hiçbir zam an tam am en önü alınamasa da) körelm iş ve yatışm ıştır. he­ sapçı akla yönelik güvensizlik aldı. zar zor tolere edilen bir yabancı değil artık. Ama bu güçlüğün hayırlı tarafları da epey fazla. M odern duyguların. yararlılık ve am aç açısından açıklanam ayan. H enüz açıklanm am ış olm akla kal­ m ayıp. Bu dünyada. amacı ve hesaplanabilir getirileri olm ayan eylem leri değerlendirm eyi ye­ niden öğreniyoruz. katı ve kapsayıcı bir etik kod olmadan yaşam a. açıklanam az. Dünyaya posi47 . bir ölçüye kadar zaman zaman her bi­ rimizin bu korkulan ve endişeleri paylaşm am ıza yetecek bir ka­ lıntısı eğilim yoluyla hepimize verilm iştir. Ba­ zılarımız. insan duygularına önem vermeyi. açık­ lanabilir am aç testini zor geçen şeyler yapabilirler. özellikle en önemli eylemlerin hepsinin gerekçelerini ortaya koym ak ve saygım ıza lâyık ol­ duklarını kanıtlam ak zorunda olm adığını kabul ediyoruz.rasyonel olarak gerekçelendirilm esi m üm kün olm ayan dürtülere. itkilere ve eğilim lere yönelik güvensizliğin yerini duygusuz. (ileride bilebileceklerim ize dair bilgilerim izle) açıklanam az olan olaylar ve eylem lerle birlikte yaşam ayı öğreniyoruz. insanlık durum unun katı.z o r gücünün yardım ıyla yasaya benzer. bu tür postmodern duygular in­ sanların birlikte yaşamaları için ölüm cül bir tehlike oluş­ turmaktadır. Davaları için yalnızca “tutkulara” ve kendiliğinden eğilim lere sahip olan insani eylem leri kötülem iş ve itibardan dü­ şürm üş olan modern akıl. D uygulara itibarları iade edil­ di.insan davranışının “kurallardan arındırılm ası” . Tüm eylem lerin. gayrı şahsi kuralların desteğini aram ak y e rin e . Olum sallığı kabul etm ek ve m üphem liğe saygı gösterm ek kolay değil: bunun psikolojik maliyetini küçüm sem enin anlamı yok. M odern bir zihin açısından. şeyler. sınırdışı edilm eyi bekleyen. . İnsanların bir­ birlerine ve kendilerine yaptıkları her şey için açık ya da gizli iş­ levler arlık hararetle aranm ıyor. Müphemliğe saygı gösterm eyi.

modernliğin yeniden kazandırdığı büyü. m odern sürgününden yeniden insan dünyasına kabul edilm esi için. Kişisel ahlâkın etik m üzakereyi ve m u­ tabakatı olanaklı kıldığını. geçici olm asına ve evrensel kabul gör­ m em esine neden olacaktır. Ahlâkın yapay olarak oluşturulm uş etik kodların sağlam zır­ hından çıkm asına izin verm ek (ya da onu orada tutma arzusundan vazgeçm ek) onu yeniden kişiselleştirm ek anlam ına gelir. ulaşılabilecek tüm anlaşm aların yetersiz. kişilerin ahlâki kapasitelerine em anet edilem eyecek kadar ciddi bir görev olduğu düşünülüyordu. Halta bu m ü­ zakereleri güçleştirebilir ve bazı engeller ilave edebilir: A rtık yollar göz korkutarak açılm ayacaktır. tersinin geçerli olm adığını öğreniyoruz ve bunu acı bir şekilde öğreniyoruz. gizlenm em iş ve bozulm am ış bir şekilde ortaya ko­ yulması şansını içerir. önerilen ya da düşünülen bütün göz kulak olm a çabalarının gerçekçi olm adığı ya da daha kötüsü za rarlı. ya da k'işisel ahlâk ve onun inatçı m evcudiyeti dikkate alınm adıkça bu kadere gereğince göz kulak olunam az (yani. insanın birlikte yaşam a kaderinin.v e bu. Ahlâkın yeniden kişiselleştirilm esi. İnsan tut­ kularının çok hatalı ve kararsız olduğu. modern güvensizliğin bıraktığı lekenin. Bunun sonucunda dünya zorunlu olarak daha iyi ve daha konuksever olacak değil. K uşkusuz kişisel ahlâk bu m ü­ zakerelerin başarılı olm asını garanlilem eyecektir. haklarının ve itibarının iade edilm esi için. A m a yasayla yok ede­ mediği sağlam ve esnek insan eğilim leriyle anlaşm ak . Şim di anlıyoruz ki bu kaderin em a­ net edilebileceği pek başka bir şey yoktur. A m a biz bunun lam olarak şeylerin ve bizim durduğum uz yer olduğunu ve ancak ayakta durm am ızı teh­ likeye atarak aksini varsayabileceğim izi biliyoruz.için bir şans olacaktır. insanın ahlâki ka­ pasitesinin.v e buradan yola çık m ak . iftiranın silinm esi için apaçık. bizim insan olm a tarzım ızda kök sal­ mazsa. miitevazılığı nedeniyle olacaktır. ahlâki sorum luluğunun (sürgün edildiği) etik sürecin bitiş çizgisinden (yuvası olan) baş­ langıç noktasına dönm esi anlam ına gelir. Ahlâki sorum luluk baş­ langıçtan itibaren olm azsa. ol­ duğu gibi. ne kadar yticc gönüllü ya da ne kadar zoıbaca bir çaba 48 . olduğu ortaya çıkacaktır). Büyük ihtim alle. Belki de buradan yola çıkm ak (başlangıcın olum suz ve boş olduğunu ilan etm ek yerine) daha in­ sani bir dünya umudunu daha gerçekçi kılacaktır . insanların birlikte ya­ şam alarını sağlam a görevinin.

Pritchard’ın kısa bir süre önce. Traité des ve rtu s'den (1 9 6 8 ). sonra duygusal tonlardan dikkatle arın­ dırılmış ve işlenm edik insan m ahrem iyetiyle tüm bağları ko­ parılmış olan tezlerden kalkarak eliğin binasını yeniden inşa et­ meye çalışm ak. Top­ lumsal olarak oluşturulan tüm ikamelerin -işlev sel ya da usule iliş­ kin sorum luluklar. İnsanların birlikte yaşam a ahlâkının oluşturulduğu m alzem eyi sağlayan şey ahlâki dürtünün. “ahlâki mahremiyet” olgusunun da “kötü niyet durumu dışında tem­ yizin mümkün olm adığı” “ nihai durum ” olarak görülm esi gerektiği önermesini gecikm iş olarak değerlendirm eye başladık. Yirmi yılı aşkın bir süre önce P. F reedom a n d R esentm ent a n d O th e r E ssays (London: M e t­ huen. K ockelm ans (N ew York: D ouble day. 4 5 -6 . Straw son. bunun. “ toplum sal olarak onaylanan ta­ lepleri olan bazı sistem leıin varlığına ilişkin genel çıkardan söz edilerek yanıtlanm am asına”13 içgüdüsel bir sempati duyuyoruz (artık ahlâktan elde edilen çıkara ilişkin sorunun sorulm ası ge­ rektiğinden em in olm adığım ız. P. 19 74 ). cogito olgusunun tam kuşkuculuğu geçersizleştirmesi gibi. Bu ikam eler. s. ahlâkın tutunduğu son dal ve son umut olan ki­ şisel sorumluluğu desteklemek yerine köreltirler. “ Bireyin ahlâktan çıkarı nedir?” sorusunun. Tersini kanıtlam aya yönelik yüzlerce yıllık çabalardan sonra.F.16 Önce ahlâki itkileri ve duyguları meşru olm aktan çıkarm ak ya da "parantez içine alm ak” .eskim iş.F. C ontem porary E uropean E thics: S elected R e­ adings'!den aktarılm ıştır. M ichael S. 15. Straw son tarafından kalem e alındığı gibi. 3 5 . güvenilm ez ve (araçsal olarak etkili bile olsa) ahlâki açıdan kuşkulu ikam eler olduğuna inanm aya baş­ ladık. (Harold G arfinkcl’in unutulm az m etaforunu kulla­ nırsak) duvarları yıkabilseydik tavanı neyin desteklediğini daha iyi görebilirdik dem eye benzer. ne kabulünü sağlam ak için kendisi­ nin vicdan tarafından rahatlatılmasını talep eden aşkın bir otorite”. “ içimdeki ahlâkın gizem i” (Kant) bir kez daha kurtulunması imkânsız bir şey olarak görünüyor. ahlâki so­ rumluluğun. çok yaygın bir ruh halini ifade ederek im a ettiği gibi. Joseph J. '9 7 2 ). yanıtlanm asını im kânsız­ laştıran sahte bir soru olm asından kuşkulandığım ız halde).olursa olsun daha geç bir aşam ada asla anım sanm ayacağım -b ir endişe ve umut k arışım ıyla. “Ruhun bü­ tününün bu m ahrem rızasının yerini hiçbir şey alam az -n e söz­ cüklere dayanan yüzeysel rıza. der. 16. ahlâki m ahrem iyetin ilksel ve temel “kaba ol­ g u s u d u r.anlıyoruz. rJ Û N /P o M m m tc r n K lik 49 . ss. V ladimir Jankcléviteh’in.

n. ’ K endinde. tüm ahlâksızlık -a h lâ k i özneden ya da ahlâki itkisinin nesnesinden ya da her ikisinden. duygularım ıza m ağlup olm adan savunm aya ç a ­ lışabiliriz. Bu ufuk açıcı bir şanstır.17 A m a ç lıl± ve yararla ilişkili m odem saplantı ve olotelik olan (yani kendi am acı olduğunu ileri süren ve kendinden başka bir şeyi kastetm eyen) her şeye yönelik aynı derecede saplantılı kuşku yok oldukça. T arafsız b ir zem in yoktur.K endim izden dışarı çıkm aya ve uu [etik] önerm eleri. sonudur. ne kadar tersini istersek isteyelim . bu testten sonra hayatta kalam ayacağı için. Dışsal gerekçelendirm e. varlığı kendisinin -h e m zorunlu hem y e te rli. in­ celem eyi yürütm ek için hangi kaynaklara güvenebileceğiz? Konuya hakkını verm ek için. yalnızca ahlâki bir m evcudiyet olarak m evcudiyetin farkında olm adığı sü­ rece baki olan ve kendisini bir inceleme nesnesi olarak şeyleştirm eyen. duygularım ız da dahil olm ak üzere ahlâki du­ yarlılıklarım ızı kullanm ak zorundayız. M ichael S. dışsal. S u aw so n ’un gözlem lediği gibi. 17. H iç­ bir ahlâki itki yararlılık ya da kârlılık testinden yara bere almadan çıkm ak şöyle dursun. ahlâk felsefesi bir “ iç çaba" olm ak zorundadır. Pritchard. (T önnies’in G em einschaft’ma çok benzeyen) yalnızca an sich’ durum unda var olan. ahlâki duygularım ızı “ nesnel o larak" görebilm em iz için onlardan kurgusal olarak uzaklaşm am ızı gerektiriyorsa. böyle bir g i­ rişim şim diye k ad ar başarılı olm am ıştır ve bu nedensiz değildir. ahlâk rasyonel olmayışını kabul etm ekte (ya da daha doğrusu utana sıkıla ikrar etm em ekte) özgür olacaktır. Bu şans değerlendirilirse.nedeni olacaktır. Artık de­ lillerini sunm ası için.h. On B ecom ing R esponsible (U niversity Press of K an­ sas. s. G elgelelim . nesnel bir bakış açısından. çünkü -ile rid e göreceğim iz g ib i.“Neden ahlâklı ol­ m alıyım ?” sorusu ahlâki duruşun. 1 9 91 ).böyle bir test talebiyle başladığı için. 10. saygınlığa ya da m utluluğa getirdiği yararı ya da kolektif güvenlik. B izim için herhangi b ir pratik yararı olacaksa. kişisel bekaya. ahlâk nihayet lâyık olduğu m evkiye erişiyor. (y. kendisini kendisine özgü olmayan standartlarla de­ ğerlendirm eye tabi tutm ayan bir duruşun başlangıcı değil. yasa ve düzene verdiği hiz­ meti belirterek var olm a hakkını gerekçelendirm esi için yüzüne gülünm esine ya da baskı uygulanm asına son verilebilir.) 50 F4 A R K A /P i»sinH H !cut E tik . bu iyi olacaktır.

on dokuzuncu yüzyıla en incelikli ve haklı olarak bitirilm em iş bir veda olan D er M amı ohne Eigenschafteıı’de (N iteliksiz Adam ) şöyle diyordu: İyinin ve kötünün "sab it” değerler değil. hatta rahatsız edip etmediği. yapılan işlerin iyiliğinin tarihsel koşullara. yarım yüzyıl kadar önce. günlük kaygılarına göm ülm üş sıradan erkekleri ve ka­ dınları ne ölçüye kadar rahatsız ettiği. “ işlevsel değerler" o l­ duğunun. insanların iy i­ liğinin ise niteliklerinin kullanıldığı psiko-ıeknik beceriye bağlı o l­ duğunun anlaşıldığı b ir zam anda. ahlâk vaizlerini iliklerine kadar titreten bu “tarihselliğinin”.II Ele geçirilemeyen evrensellik Robert M usil. 51 . iyi ve kötü üzerine m odası geçm iş boş konuşm alar artık kim i ilgilendirir ki? Kötü ve iyinin.

yaptığım ız şeyin “bize benzer insanlarca" . tanım gereği tektir. Felsefecilerin m esleki işareti olan tutarlılık ve uygunluk arayışını sıradan erkeklere ve kadınlara yüklem eden ya da yerel özlem lerini evrenselci bayraklar altında sa­ vunan baştakilere özgü kaygıları onlara yansıtm adan böyle bir bağ ilke olarak ileri sürülem ez ve sürülmezdi. am a açık ve net bir dinginlikle karşıladı. hem en hem en kesin olarak esas itibarıyla felsefecilerin düşüncesi ve felsefecilerin kaygısıydı.onaylandığı inancıdır. Ö yle görünüyor ki. iyi ve kölii imgelerimizin ne kadar yaygın bir şekilde (ya da aynı nedenle ne kadar dar bir şe­ kilde) paylaşıldığını ve anlaşm anın ne kadar sürdüğünü ve sü­ receğini anlam aya zahm et edenlerim izin sayısı pek fazla değil. başka zam anlarda ve yerlerde.kararsızlık anlarında.“önemli insanlarca”. A m a bu konuda yazan ya­ zarların pek azı bu olguyu M ontaigne gibi m ütevekkil. İyi ve kötü im gelerinin gerçekten de yere ve dönem e göre d e­ ğiştiği ve bu konuda yapılabilecek pek bir şey olm adığı. Burada ve şim di vaaz 52 . Ama bu bağ gerçeklen de felsefecilerin kaygısıydı ve onlar açısından ciddi bir kaygıydı. Ahlâk kurallarına uym a ile evrenselliklerine inanm a arasındaki sıkı bağ. ve bu endişenin hayat larzlarını fark edilebilir bir düzeyde değiştirip değiştirm eyeceği tartışm aya açık bir sorudur. aynı şey ke­ sinlikle ahlâki doğruluğa da uygulanm alıdır. Çoğu kim se bu olguyu bir tehdit ve tam bir saçm alık -h e m düşünüre hem de yapana karşı bir meydan o k u m a . hatta kendilerini kaybolm uş gibi hissettikleri ıravm atik anlarda hareket etm e aczlerini. huzur içinde uyum ak için ve “onlar” -b izim gibi olm ayanlaronaylam adığı zam an vicdanımızı susturm ak için çoğum uzun ih­ tiyaç duyduğu tek şey. başka insanların. Doğru. en azından M ontaigne’den bu yana bir sır değil.onları çok tedirgin edip etm eyeceği. sa­ yısız olan hatalardır.olarak korkuyla karşıladı. ya da bu bilginin -b ö y le bir bilgileri varsa e ğ e r. iyi ve kötü arasındaki çizgiyi ken­ dilerinden farklı bir şekilde çizm iş olm alarına bağlam a konusunda felsefecileri izleyip izlem eyecekleri. bi­ linm ezliğini korum akta inat eden kendi geleceklerini denetlem eye çalışırken kendilerine m usallat olan şüphe ve kararsızlık endişesine katkıda bulunup bulunm ayacağı. ahlâk ilkelerinin “ben bunu istiyorum ve şim di istiyorum ” diyerek tepinm ek ve yum ruk savurm aktan daha saygıdeğer bir otoriteye sahip olması isteniyorsa.

bil­ gisizlik ve toyluğun sonucu oldukları gösterilm elidir.) Bu görüş.G. kendi iyilikleri ve herkesin iyiliği için en kısa zam anda göm ülm esi gereken zom biler o larakyorum lam ak kalıyordu. V. (Geriye bir tek. Ölekilik (etik ötekilik de dahil olmak üzere insan eseri olan tüm ötekilikler) ilerlem e düşüncesine özgü bir şekilde lam ansa lla ştın ld ı: Zam an hiyerarşiyi ifade ediyordu. 19 88 ). 53 . Kiernan. Jo hannes Fabian. bu görüşün birçok başka görüşten biri olduğu anlaşıldığında kesinlikle ortaya çıkacak çö­ küşten kurtarm a arzusunu karşılam anın en iyi yolu.” 1 Johannes Fabian bu yaygın alış­ kanlığa “kronopolitik” adını verdi: K ültürel alternatiflerin “allokronik” -b a şk a bir zam ana ait olan ve yok olm aya mahkûm ol­ dukları halde hileyle bugüne kadar hayatta kalan kalıntılar. Tim e a n d the O ther: H o w A nthropology M akes its O b je c t !N ew York: C olum bia University Press. 811. 1983). The Lords o f H um an K ind (London: C resset Library. aynı zam anda uygarlığı yaydıkları inancına sıkı sıkı sarıldılar. yanlış ya da kötü oldukları. Kar§.edilen ve/veya uygulanan ahlâk kurallarının böyle bir otoriteye sahip olm aları için. onları zam anından fazla yaşam ış ve bugün de yaşayan am a ödünç alınm ış zam an sayesinde yaşayan kalıntılar olarak -ta şıy ı­ cılarını ise aslında zaten ölm üş olan.2 1.olarak tanım lanabilm esi için. s. “ kötü" ise “ zam anı geçm iş”le ya da “ henüz yeterince gelişm em iş” le özdeşli. farklı ülkelerin ve kültürlerin fethini ve onlara boyun eğdirilm esini m eşrulaştırm a ihtiyacına ve bilginin çoğalm asını ve yayılm asını yalnızca değişim in değil. V .ıs la h ın . tarihinin büyük kısmı boyunca m odern düşünüşe hâkim olan ilerleme d ü ­ şüncesinden geçm ektedir.başlıca m ekanizm ası olarak sunm a ih­ tiyacına uygundu. onay­ lanmayan görüngüleri doğal ikam etgâhları olan geçm işe havale etmek. öbür kuralların farklı olduklarını gösterm ek yelnıcz. “daha sonraki" “daha iyi”yle. “ sömürgeci ülkeler dünyaya yalnızca düzeni değil. 2. iyiye doğru değişim in . Kişinin ahlâk görüşünün bütünlüğünü. bugünkü farklılaşm ayı zaman okuna yan­ sıtm ak.G . K iem an ’m sözleriyle. kötü niyetin değilse.

am a kom ünal köklerden ve bağlılıklardan kurtulabilm eli. "pozitif" y a d a "toplumsal" olandan farklı olarak. "Two concepts of morality”. m ahalleliler.“1 G elg eld im . A lasdair M acIn tyre. “T ek insan doğası” ya da “ insanın özü” gibi ilişkili kav­ ram ların. 4. ss. G eneralization in E th ics. devletin onaylam adığı hem şerilik anlayışı olarak belirlenen düşm anlarda derin yaralar açı­ 3. Y alnızca bazı evrensel. 54 . her şeyden önce za­ m ana ve m ekâna bağlı kom ünal iddiaların yetkili bir şekilde ahlâki yargılarda bulunm asının reddi anlam ına geliyordu. "insanın nedenlerini söyleyem ediği ahlâki bir yargının sözel biçim ine sahip bir beyan kesinlikle g e rç ek bir ahlâki yargıyı ifade etm ez" . ya da daha som ut olarak. A fte r Virtue.bir “engellenm em iş benlik” ol­ malıydı.A . bu ah lâk versiyonu örneğin H . seçilm iş bir hedefe yönelen bir kılıç. a k ­ taran Neil C ooper. kom ünal olarak teşvik edilen tikeldiiklerden etkilenm e­ mesi şart değildi. Karş.A. Evet. deyim yerindeyse kendini üst bir düzeye çıkarıp oradan kom ünal taleplere ve baskılara uzun. "özerk” ya d a "bağım sız" olarak adlandırır. Teorik koyul. zam an dışı ve mekân dışı ilkelerin tes­ tinden geçen kuralları ahlâkı kabul etm e şartı.L. en başından beri bu am açla kullanılan kılıcın iki kenarının da keskin olduğunun anlaşılm ası uzun sürmedi. les pouvoirs interm édiaires'e (ara ik­ tidarlar) açtığı savaşa. modern evrenselleştirm e pratiği üzerindeki bir yan­ sımaydı. boş inanç olarak yeniden tanım lanan ve m erkezi yönetim e direnm e suçuyla ölüm e mahkûm edilen yerel âdetlere karşı sürdürdüğü kültürel haçlı seferlerine çok uygundu. K em iklerine kadar “ insan d o ğ a sf’na indirgenen “evrensel insan” -A lasd air M aclntyre’in deyişiyle3. ilksel toplum sal grup ahlâkından gelişen bir şey olarak kavrayabiliriz" iddiasında görülebilir. tarafsız ve eleştirel bir bakışla bakabilm eliydi. P hilosophy içinde (1 9 6 6 ). 193 3 ). 1981. C ooper böyle bir ah lâk an layışın ı. akrabalar ve diğer yerlilerin alacalı bulacalı toplam ının yerine yurttaşı (yalnızca birleşik ve egem en devlet adına hareket eden tek ve itiraz edilm eyen otoritenin yasalarının at­ fettiği niteliklere sahip olan kişiyi) koym a niyetini yansıtm ası gibi bu koyul da. Hart'ın (Le g a l a n d M o ra l O bligations: Essays in M oral P h ilo so p h y deki) "bireyin ahlâkını ancak. EVRENSELCİLİK VE ONDAN HOŞNUT OLMAYANLAR Evrensellik koyutu her zam an bir muhatabı olan bir talep oldu. m odem devletin tekbiçim lileştirm e ar­ zularına ve pratiklerine.bu görüşün prototipik bir ifadesi olarak kabul edilebilir (M arcus Singerdan. keskin kenarı.

evrenselci talep. kendisini ev­ cilleştirm ek ve kendi asilerine karşı sürdürdüğü savaşta kullanm ak isteyen polisin aleyhine döner.yordu. soyut ilkelere bir çağrı olarak değil. S an del. üyelerini kendi sınırları içinde birleştirdiği ve aynılaştırdığı ölçüde. am acını aydınlatan ve/veya soylulaştıran aynı evrenselcilik ilkesi adına kendisine karşı çıkıldığını ve dircnildiğini göriir. “ tikelleştirir”. der. s. yasam a erkinin uy­ gulayıcıları gibi değil. "Introduction”. ayrıştırır. Koyutun m antığı kendi kendini sınırlayan hiçbir politik topluluğun pratiğine uygun değildir. O 5. bu talep mantıksal sınırlarına gö­ türüldüğünde tüm ahlâki em irlere karşı durm adan m uhalefet üret­ mek ve böylelikle radikal bir şekilde bireyci bir duruş yaratmak zo­ rundadır. Politika. Bu nedenle. 1 9 84 ). M ichael J.bir ben­ liğin karşısına konur. “K onum landırılm ış” benlik (M aclntyre’m terimleriyle. felsefeciler gibi) ele alındığında. 10 . Liberalism a n d its C ritics içinde. aynı zam anda dev­ letin en üst ahlâki otorite olm a iddiasını savunulam az hale getirir. tam da A ristoteles’in insanlığın en yüce kaynağı ve koruyucusu olarak politika ilkesine karşı çıkar. yalnızca evrenselliğe doğru ilerlemeyi engellem e suçlam asıyla sanık sandalyesinde oturm akta olan belirli bir karşı iktidara değil. görünüşle evrensel olan. buradaki ve şim diki devletin. şimdi tür­ deş ulus-devlelin idari birim lerine dönüşm üş olan toplulukların ahlâki yetkilerini ellerinden alm akla kalm az. Yasasının kendi özünü açıklam a hakkını neden tanışındı ki? Ken­ disini devletin şekillendirdiği yurttaşlık kalıbıyla sınırlam a çağ­ rısını neden kabul etsindi ki? Evrensellik koyutu ciddiyetle (yani. onları diğer toplulukların üyelerinden ayırır. am a zorunlu olarak ülke içinde geliştirilen ve ülkeye bağlı olan standartları ileri sü­ rerken. H erhangi polis. ahlâki uslamlamayı. am a aynı zam anda istenm eyen yaralar da açıyor. devletin kendi egem enliğini savunm ası beklenirken ona zarar veriyordu. M ic­ hael J. Söz ko­ nusu politik topluluğun yerleştirildiği düzey ne olursa olsun. S an del (Oxford: Blackwell. politik bir top­ luluğa içkin anlam lara bir çağrı olarak5 düşünen çağdaş Aristotelesçiler M ichael W alzer ya da M ichael O akeshott’un teorileri gibi bütün teorileri çürütür. “engellenm em iş benlik”in karşıtı) her zaman farklı bir şekilde konum landırılm ış -b a şk a bir poliste kök sa lm ış. “Engellenm em iş benlik” devletin.

insan öz­ gürlüğüne karşı işlenen bir şiddet hareketidir. evrenselci özlem ler ve evrenselleştirm e pratikleri kuşkusuz bir zorbalıktır. Seren K ierkegaard gibi. Bu nedenle in­ sanların tüm çabaları sü rü leşm ey e-y ö n elik tir. devlet sınırlarında durm a eğilim indedir.. İşin aslı şu ki. iktidara doym az ida­ reciler ile ötekine yönelik ahlâki sorum luluğun yükünün sözüm ona m asraflarının hissettirdiği hoşnutsuzluk arasındaki fesat planının bir örneği olarak göreceklerdir: İnsan. am a hakiki evrensel egem enliğin hayli uzağındaki faillerle. bu. Tanrı görünm ez olur. 5 1 ). 56 . (s. (y.-“gelin birleşelim ” .ileri sü­ rülen etik kodları. her­ kes gerilim den kaçar" (s.zaman evrensel standartların ileri sürülm esi. “K im se tek başına olm ak istem ez. ahlâk ancak bireylerin insan olm a sıfatıyla sahip oldukları niteliklerde ve yeteneklerde kök salabilir. S a re n K ierkegaard. bu öz­ lem ler ve pratikler. evrenselcilik silahının onu kullananlara karşı dönebilm e­ sinin tek nedeni bu değil. Tabii ki bütün bunlar şatafatlı isim ler. s. gerçekte var olan (daha doğrusu gerçekçi bir şekilde am açlanan) evrenselliğin ufku. İng. 1968). inanm ış. bizim gibi alçakların her zam anki ikiyüzlülüğüdür. The Last Y ears: Journals." içlen ve tutarlı liberal evrenselciler için de kabul edi­ lemez. “K onum landırılm ış” benliğin savunurları (tanındıkları adla “toplulukçular”) açısından. 1853-55. 31. adı altında yapılır. birey ve ideal stan­ dardından bir sürü içinde kurtulm uş durum da oluruz.. doğası gereği hayvani bir yaratılışa sahiptir. Tanrı sa d ec e tek tek İnsanlar için vardır". egemen otoritelerin çoğulluğu arasında is­ tikrarsız varoluşlara yol açar. büyük planların uygulanm ası vb. aşk. 95 ). Evrenselciliği destekleyen. bir baskı aracı.) 6. gruplar adına -iste r “yüce grup çı­ karları” adına isterse “yüce grup bilgeliği" adına o lsu n . Tutarlı liberaller. Tutarlı liberallerin baktığı noktadan. H er egem en otoritenin ev­ renselci özlem leri.h. R onald G regor Sm ith (Londra: Collins.6 Ne ki. sözde evrensel standartları ileri sürdüklerini iddia eden evrenselden daha dar olan tüm güçlerden kuşkulanan hona fide.n. Y alnızca bir bütün olarak insanlığı ' İyi niyetli. G elgelelim . sıma “kitle ortaya çıkar çıkm az. vb. çev. kuşkulu bir şekilde insan doğasının bastırılması olarak görülür vc hoşgörüsüzlük ola­ rak kınanır. sem pati ve coşku.

tutarlı bir şekilde evrensclci olabilir. eius religio' tarzı hâkimi­ yetinin sınırları içinde biricik egem enliğinin açık ya da zımni ola­ rak tanınm ası. (y. görüşm eler. gerçek ya da sahte anlaşm a noktaları arayışı. ulus devletler ilkesine göre ör­ gütlenm iş bir dünyada ve ulus devletlerden hiçbirinin eküm enik egem enlik rüyasını uzun süre ciddi ciddi görem edikleri bir dün­ yada ortaya çıkm ası ihtimal dışıdır.olarak telakki et­ miştir. “za' Bir bölgede krallık kim inse. Ahlâki evrenselliğin uygulanm asının ne kadar zor olduğu ortaya çıksa da. “ortak kökler”den çok “ortak payda”ya benzer.mevcut ya da m uhtem el hâkim iyciinc tâbi olan nüfusla öz­ deşleştirm e yeteneğine sahip bir iktidar.h. Sonunda “gerçekten evrensel“ olduğu konusunda anlaşm aya varılan şey.h e r şeyden önce. pazarlık. onu ortaya atan ve ifade etm e hakkını elinde bulunduran iktidarların göreceli kuv­ vetine bağlıdır. kısa süre içinde dü­ zeltilmesi gereken geçici. Böyle bir iktidarın.) 57 . Evrenselci projenin bu sınırlılıkları ne kadar güçlü ve içkin çe­ lişkileri ne kadar derin olursa olsun. ben de kendi tebaama. Bu durum da. orada onun dini geçerlidir. onu uygulanabilir kılan varsayım durm aktadır: Evrensel ahlâkın birden fazla kavranışı vardır ve hangisinin hüküm sürdüğü. Orada em niyetteydi -evrenselleşm e sürecinin gerçekleştiğine.n. Siz kendi tebaanıza ne yapm ası gerektiğini söy­ lersiniz. bir ideal ve tarihin ufku olarak evrensellik üzerine herhangi bir gölge düşürm esine izin ve­ rilmemiştir. ideale doğru durdurulam az iler­ lemede sadece geçici bir pürüz olarak küçüm senm eye çalışılı­ yordu. G örecilik her zaman sadece “şim dilik’’ti: bugünkü ça­ balara rağmen devam etm esi. Nasıl ki evrensel ahlâk kurallarının imgesi. m odernlik tüm göreliliği bir baş belası ve bir tehdit . devlet otoriteleri tarafından yayım lanan evrensel yasa ka­ lıbı temel alınarak ülke içinde kullanım uyarınca biçim lendirilirse. hiçbir pratik zorluğun . can sıkıcı bir d u ru m . İnsanlığın nihai hedefi olarak evrensellik hayali ve onu ger­ çekleştirm e kararlılığı evrenselliğin siireçsel kavranışına sığındı. Prosedürün berisinde. devletler üstü ahlâki evrensellik de. her biri kom ­ şuları tarafından sınırlanan bir nüfuz bölgesine sahip egem en oto­ ritelerin bir arada yaşam ası egem enlerin dayanışm asını gerektirir ve besler: Her egem enin. “ uluslararası ilişkiier"in su­ retinde tahayyül edilir: D iplomasi. cuius regio.

tek tek insanların sahip olm adıkları bir nitelikler harekeli olarak tahayyül ediyordu. uygarlaşm a sürecinin yayılm asının yarattığı ahlâki ev­ rensellik üm itlerini uzak ve belirsiz hale getirmektir.7 Postm odern evrede (tutkularıyla onu ayakta tutan güçlerle bir­ likte) baltalanan ve eski m oda diye bir kenara atılan. denileceğini ileri sürm enin çok d a yanlış olm ayacağına inanıyorum".) 58 . Alain Finkielkraut da daha yaİcırrbir tarihte şöyle diyordu: M odern insan geleceğin. m odem zih­ niyete özgü olan bu inançtır.n. M odern insan g e ­ lecek kuşaklara doğru yürür. (y. “ Kültürel olarak ileri” ya da “en gelişm iş” ulus devletlerin “ uy­ garlaştırm a m isyonu’ na dayanan geçm işteki zem ininden arlık yok­ sun olan evrensel ahlâk düşüncesi hayatta kalabilm ek için.olağanüstü iyileştirici yeteneğine duyulan güven. B ir bütün olarak insanlığı. Yeni historiosophy’nin tek yaptığı..olarak adlandırıyordu.. Finkielkraut. toplumsal öncesi ahlâki it­ 7. ' Tarihin hüküm ranlığı.manın ilerleyişi”nin inanılır bir şekilde durdurulam az bir ilerleyiş olarak görülebileceğine ve bugünkü farklılıkların giderek bu­ danm asına ve sonunda bastırılm asına yol açacağına makul bir şe­ kilde inanılabildiği sürece. 1 9 91 ). Alain Finkielkraut. Diderot m odern insanı “ posterom ane” -g elecek kuşaklara â ş ık . Tarih (ya d a insan türü) yolunu bulacaktır. Le M écontem porain: Péguy. Zamanın -ö zellik le henüz olm ayan kıs­ m ının. S on­ suzluğa duyduğu güveni gelecek zam ana verdi. Evrenselleşm e historiosophy’sinin’ postm odern versiyonu küreselleşm e perspektifidir: Politik. le cte u r du m onde m oderne (Paris: G allim ard. m o­ dern aklın en çok öne çıkan özelliğiydi. insanın hakkında özgürce hayal kurabildiği ve am pirik olarak sınanm a korkusu taşım adan ona sihirli güçler atfedebildiği k ısm ın ın . er geç. bugünün adaletsizliklerini düzeltm e y e ­ teneğine güveniyordu. şu ya da bu şekilde. C lau d e Sim on'ın sözlerini aktarır: “Son tahlilde. ancak tüm insanlığın doğuştan barındırdığı. s. kültürel ve ahlâki otoritelerin eküm enizasyonunu içerm ediği apaçık gö­ rülm ek üzere bilginin. teknolojinin ve karşılıklı ekonom ik ba­ ğım lılığın küresel olarak yayılm ası görüşü (küreselleştiği var­ sayılan faktörlerin uluslararası ya da uluslarasra değil.h. ulusal olm ayan faktörler oldukları düşünülür). bir zam anlar Tanrı yolunu bulacaktır dendiği gibi. 13.

bir­ çok kişi bu çekiciliği dayanılm az bulacaktır. (y. savaş alanını evrenselcilik vaizlerinin m üzm in hasım ları olan toplulukçulara bırakm ak ola­ caktır. “konumlan­ dırdığı” benlikleri kavradığı pençeyle ve dolayısıyla onlarda ya­ ratmaya m uktedir olduğu ahlâki m utabakatın ölçüsüyle tanımla­ nırsa.h. “önce topluluk vardı” diyen dünya görüşü tüm hıncıyla geri döner. B ir topluluğun kim liği. K ültürel/ahlâki egem enliklerin (politik/ekonom ik egemen­ liklerden ayrı olarak) çoğulluğunun belirsiz bir süre. Toplulukların sınırlarını belirsizlikten uzak bir şekilde çizm ek devletlerin sınırlarını çizm ekten daha zor­ dur. belki de ebe­ diyen devam etm e ihtimalini kabul ettiğim iz an. dünyadaki insanların aynı derecede ortak olan temel ya­ pılarına başvurabilir. düzen. “zam ana ayak uydurdu­ ğunu”. KÖKLERİNDEN KOPARILMIŞ BENLİĞİN YENİDEN KÖKLENDİRİLMESİ Yeniden doğan loplulukçuların görüşlerindeki sorun. evrensel ahlâki de­ ğerlerin soğuk ve soyut toprağından. Böylecc. B. daha doğrusu insan bilim lerinin kanonu* ve itiraz edilem ez “ sağduyusu” dü­ zeyine çıkartılm aya çok yaklaşır. modem çağın büyük kısmı boyunca felsefi ve politik düşüncenin nadiren ziyaret edilen periferisine sürgün edilen. bilim sel ve “ ilerici” olduğunu gururla ilan eden hâkim dü­ şünce taralından muhafazakâr. yasa koyucu/düzenleyici/eğilici eylem in nihai ürünlerinin ve tortularının tersine) ya da keza toplum m üdahalesinden önce gelen (bir sonraki bölüme bakınız). am a esas mesele bu değil. nostaljik ya da rom antik diye hor görülerek reddedilen ve unutulm uşluğa terk edilen. “yerel topluluğun'’ sıcacık ve basit kucağına geri çekiliş son derece baştan çıkarıcı görünür.kilere (toplum sal süreçten kaynaklananların. gözetimlerini ulus devlet sınırları boyunca dikilen kontrol noktalarıyla sınırla­ mayı reddeden evrenselcilik savunurları gibi. “ konum lan-dırılnnş” benliklerin yalnızca “hakiki lopluluklar” ın (yani teorisyenler ta­ rafından hayal edilen toplulukların) sınır m uhafızı rolüyle ye­ tinmeyi reddetm eleridir.n. bizzat topluluk sınırları (özellikle ulus devletlerin deKural.) 59 . Bunun alternatifi. ölçüt.

Böyle bir oto­ rite olm ayınca. grubu gerçek kılm ak için işbirliği yapm a talebi aracılığıyla elde edilen bireysel se­ çimlerin sınırlanm ası ve verim lileştirilm esi. am a aynı za­ m anda nispeten birbirine benzeyen. Kavram ların görece güvenli alanından çıkılarak kav­ ramların ifade ettiği varsayılan herhangi bir somut nesnenin tas­ virine gelindiğinde. dinsel. toprağı komünal ziraat için boş bıraktı. D evlete bağlı ya da devlet destekli faillerinkine benzer bir yasal hüküm gücüne sahip hiçbir kom ünal otorite yoktur.ncdiklcri türden sıkı. kültürel/ahlâki olarak hom ojen olan bir nüfusu çevreleyen girintili çıkıntılı bir çizgi halini alan daha gevşek sınırlar) düşüncesini savunm ak zorlaşır. üyelerini bir dereceye kadar kalıcı sonuçları olacak şekilde “konum landırm aya” gerçekten m uktedir olan bir topluluk. bir program . bencil çı­ karların .herkesin çıkarı için feda edilm esi gerekliliği olarak ifade edilir). bölgesel. G ünüm üzde devletin ahlâki yasam adan çekilm esi (ya da daha doğrusu bu yasam ayı her yere genişletm ek ve kapsayıcı kılmak şeklindeki eski m odern tutkuları bir yana bırakm ası). hayatın bir olgusundan çok metodolojik bir koyul gibi gö­ rünm ektedir. aynı olduğu düşünülen farklı am açlarla hareket eden. toplum sal cinsiyet ve cinsel politika te­ m elli) kategorilerin ahlâki özgüllük ve özbelirlenim haklarını ta­ nıyor -y a da daha doğrusu bu özbelirlenim in planlı bir şekilde fit) . Ahlâki top­ luluğun hayal edilm ekten çok koyutlandığı ve ihtilaflı bir şekilde koyullandığı ortaya çıkar. belli sayıda erkeği ve kadını bağlam a ve ey­ lemlerini. bu tâbi kılmanın arzu edilen etkileridir: Grubu ayakta tutm a talebi olarak kam ufle edilm iş (talep sık sık dobra dobra ve iki yüzlülükle. M esele her zaman bir koyutun diğer koyutların karşısına konulm asıdır. iç çelişkilerle dolu ve çalışan elik önerm eler arasında karar verm ek için sahip oldukları araçların yetersizliği apaçık olan akış­ kan bir erkekler ve kadınlar toplam ı görülür sadece. en önem lisi. denetim li ve geçirim siz sınırlar. Ahlâki toplulukta "ahlâki” diye tanım lanan. topluluğun koyutlanan varlığını gerçek kılm a çabasıyla tercih edilir hale getirilen bazı seçim lere tâbi kılm a girişim idir. D evletler giderek ulustan daha küçük (etnik. hemen hemen olanaksızlaşır. bireysel. geçm işi -savunma ya da haklılığını ortaya koym a çabasından çok bir geleceği bağlam a girişimi.h e r zam an varsayım dan ibaret o la n .

gözü yükseklerde “topluluk lid e rle rin in ellerinde bir savaş narasına ve şantaj silahına dönüşüyor. çelişkili baskıların hiçbiri. Bir taraftan. Ko­ num landırılm ış benlik teorisi ve bu teorinin yansıttığı ve yardım et­ tiği topluluk inşasına hizmet eden bir ideoloji. “ Doğal bir veri" olm anın çok uzağında olan 61 . Benliğin önce budanması ve kır­ pılm ası. sürecin gerçek m an­ tığını tersine çevirir. her biri bireyin ahlâki seçim hakkını gasp etm eyi am açlayan bir sosyal baskılar ve/veya yarı elik şantaj örnekleri kakofonisiyle karşı karşıyadırlar. bireyin durum unu bir bütün olarak belirlediği. yurt­ taşın.ilan edilir. her biri -k e n d i iddialarına g ö re . Bir taraftan devletin kendi yasam a güçlerinin bazı ayrıcalıklarından ve bireysel yaşam ı kapsayıcı.değil. fark­ lılığın bireyselleşm esinden. karm aşık bir hedef oluşturan in­ sanlar. devlet uyruğunun alışkın olduğu kadar kapsayıcı bir duruma hitap etm iyor. tüm diğer yönleri gölgede bırakacağı ve hepsinden ağır basacağı -böylecc bireyi bu diğer yön­ lere referansta bulunan basınçlara karşı.sonucu olan insan hakları. parçalarına ayrılm ası ve sonra gerçeklen “ konum landırıl­ m ış” hale getirilm ek üzere yeniden birleştirilm esi gerekir.bu benliklerin “ konumlandırılmışlığından” türeyen kuralları kendi elik gözetim lerinin doğal alanı olarak yorum lam a hakkını talep eden rakip basınçlar tarafından dolduruluyor. Talep edi­ len. titiz bir şekilde dü­ zenlem e yönündeki eski tutkusundan vazgeçm esinin -devletin. Ama bu yönün esas olduğu. zım nen gerçekleşm esine izin veriyor. kendi alanı içinde çeşitliliğin kalıcılığına razı olm asının. G elgeldim . koyutlanan topluluğun üzerinde inşa edileceği temel olarak alınan tek bir yüze indirgenirler. diğer taraftan devletin bıraktığı güçleri top­ lamak isteyen. Eskiden ulus devletin tanımladığı ve uyguladığı yasal/ ahlâki “evrenselliğin” yoğunlaştırılm ış gücüne göğüs geren bireyler artık. Normal olarak. gelecekteki tüm ita­ atsizliklerden peşin olarak beraat ettireceğ i. çok-yönlü kim liğin diğer yönlerine referansla bulunan rakip itaat taleplerini m arjinalleştirm esi ya da hüküm süz ve geçersiz kıl­ ması gereken bir tür sadakattir. diğer taraftan -ik isi de öncekinden farklı bir düzeyde de o lsa .fark­ lılığı yeniden kolektifleştirm e ve yeni bir dışcrk icat etme yönünde kılık değiştirm iş am a kararlı girişim lerde bulunuluyor. bireyin çok yönlü kimliğinin yal­ nızca bir yönüne hitap edilir. B oşluk şim di. yeni ahlâki özerklikten söz ediliyor.

bireylerin ortak davayı -tü m diğer kaygıların ü zerine. birer direniş ve fesat yuvası olarak kuşkuyla yaklaşırlar ve bu bağları yok etm ek için fırsat beklerler.bi­ reysel seçim in bir sonucudur. koyutlanm ış top­ luluklarda. s. şiddetli ve hırçındır. Koyutlanm ış top­ luluklar. bireylerin kendiliğinden. 62 . sadece koyutlanm ış oldukları için güvensizdirler. H er ikisi de bireysel inisiyatiften ka­ çınır. yerleşik. Thesis Eleven. koyutlanm ış topluluklarda müzmin ve tedavisi imkânsız olan güvensizlikten kaynaklanır.“ konum landırılm ışlık” toplum sal olarak ve tartışmalı bir şekilde yaratılır. çev. Y ukarıda sözü edilen nedenlerle. özerk ahlâki so ­ rum luluğun yerine geçirm eye çalışır. bugünlerini kuvvetlendirm ek ve geleceklerini sağlam a bağlam ak uğrunda ne yaparlarsa yapsınlar ebediyen koyutlanm ış halde kalacakları için kendilerinden em in değildirler. H er ikisi de kişiler arası bağlara. M ilitanca hoşgörüsüzlük. Dinlenm ek için zaman yoktur. Ama daha çok. bir anlık bir dikkatsizlik 8. Devletin yasalaşlırdığı ahlâk ve koyutlanm ış toplulukların ken­ dinden menkul sözcülerinin dağınık ahlâki baskıları bir noktada hemfikirdirler: İkisi de bireysel ahlâki takdir hakkını yadsır. en azından yaşam ın “ortak refah’Ma ilişkili görülen alan­ larında özgür seçim ler yapm asını engeller: Çatışm a durum unda. H er ikisi de bireyin ahlâki se­ çimini. H er ikisi de. planlanm am ış ve gö­ zetim altında olm ayan ilişki sürecinde kendi kendine oluşturdukları bağlılıklara ve sadakatlere katlanam az. her zam an rekabetçi m ücadelenin ve -ç o k sık o la ra k . "Reflections on Racism ". Com elius C astoriadis’in dediği gibi. “kişinin benm erkezci kalesinin en derin girintilerinde bir ses tatlı tatlı am a yorulm ak bilm eksizin du­ varlarım ız plastikten. en azından azaltır. kendiliğinden ve özerk.8 Dininden döndürülenlerin itaatkâr!ığından başka bir temeli olm adığı için toplulukların m evcudiyeti her gün yenilenm ek zo­ rundadır.yükselten eylem i yeğlem elerini isterler. akropolim iz kâğıttan yapılm a diye söylenir durur”. ing. bi­ reysel olarak yaratılan ahlâka karşı düşm anlık. H er ikisi de dışerkin em rettiği etik ödevi. em niyetli ve kendinden emin devlette ol­ duğundan çok daha ihtiyatlı. (“Herkesin çıkarı her birim izin çı­ karından önce gelm elidir”). cilt 3 2 (1 9 9 2 ). D avid A m es C uıtis. C om elius C astoriadis. 9.

bu ahlâki benlikler her şeyi saran “ biz"dc eri­ yebilirler -a h lâ k i “ben”. herhangi bir grupsal-evrensel ahlâkın (söz konusu grup isler bir bütün olarak insan türü. İkisi de su­ iistim ale karşı bağışıklığa sahip değildir. ikinci ya da üçüncü tekil şahısta ifade edildiğinde de ahlâkidir. “ ko­ num landırılm ış” benlik imgesi de.n. en azından çoğunluk gibi davranm a hakkını arzu eden bir azınlığın hakları) olarak kolektifleştirilen “ insan haklan” adına bastırılm aktadır. Böylece ahlâkın şu ya da bu şekilde -yetkili bir ya­ sam anın ya da kasıtlı olm ayan. kararlı koyutlanım dan istikrarsız varoluşa giden yolda uygulanabilen zulüm ve baskının hiçbir sınırı yoktur. yıkıcılık ve ihanet olarak m ahkûm edilir. ahlâki davranışın aslında evrensel bir biçim verilebilen kurallarla ifade edilebileceğini zımnen varsaym asıdır. “K onum landırılm ışlık” ın dayatılan yorum unun kabul edilm em esi.geri dönüşü olm ayan bir dağılm ayla sonuçlanabilir. C. ister bir ulus devlet. Yani. birinci tekil şahısta ifade edildiğinde ahlâki olan. ha­ inler de m erham et beklem esinler. am a aynı derecede güçlü olan a p rio ri' bir kom ünal “konum landırm a”nın sonucu o larak . benzer bir bastırmanın toplulukçu uygulam alarını örtbas etme eğilim indedir. V e bu etik “biz” içinde. etik norm lar için belirlenen koşulları karşıladığı dü­ şünülür.h. G erçekten de. “ben” ile “o” birbirinin yerine kullanılabilir. etik “ biz”in tekil biçim inden başka bir şey değildir. ETİK EVRENSELLİĞİN AHLÂKİ SINIRLARI H er iki kavram ın.ancak ko' Önsel. elik dışcrkin yararına kullanılabilm esini sağ­ layan. ikisi de ahlâki dışcrkin yükseltilm esi ve bireyin ahlâki yargı hakkının gasp edilm esi için kullanılm aya karşı yeterli korum aya sahip değildir. T iz perdeden yapılan “engellenm em iş” benlik çağrısının ço­ ğunlukla üniler ulus devlet tarafından ahlâki özerkliğin bas­ tırılm asına karşı protestoyu susturm ak için kullanılm ası gibi. G ü­ nüm üzde bireysel özerklik en am ansız ve kanlı bir şekilde. gasp edilen ve “azınlık haklan” (am a her zam an çoğunluk olmayı arzu eden. bekleneceği üzere.) 63 . ancak bu “gayri şahsileştirm e”ye karşı koyan ku­ ralların. isterse koyutlanm ış bir topluluk olsun). (y. Bu nedenle.

Bununla birlikte öncüller ancak zımni ve dolayısıyla kontrolsüz kaldıkları sürece ayakta durabilirler. Saygı gösterm ek. D oğruluğu önceden. 4 3 . A m a bu em rin aşağılayıcı o l­ mam ası için -aşağ ıla n m a m saygı gösterm e olanağını elim den ala­ c a k tır. yasa önünde değil. “biz”i gramaıik olarak “ ben”in çoğul biçimi olarak ele alma zorunlıtğuna uy­ makla özgürüz. am a öteki bana em ir verir.) 64 . yani bir işi gerçekleştirm eye m uktedir biri olarak kabul edilirim . B ir cm irin d iğ er bir cm ire bu referansı nedeniyle “biz” . 19 91 ).v Y alnızca tüm “ bcn”lerin. (E ntre n ous: E ssais s u r le pan se r-à -la u tre (Paris: G rasset. Bir varlığa bana em ir verm e em rini verm ekten ibarettir. Birey üstü bütünlük düşüncesi ahlâk dünyasına uygulanabilse bile. bunun bir ahlâk karikatürü olduğu iti­ razını getiren Em m anuel L cv in asşu açıklam ada bulunur: Saygı gösterm ek boyun eğm ek anlam ına gelem ez. Ing. bana bir iş em reden bir varlığın önünde eğilm ektir. organik bir bütün değil. s. Em m anuel Lévinas. “biz" dem e.aldığım em ir aynı zam anda bana em ir verene em ir verm e emri olm alıdır. Birinci öncülü alalım: A hlâki görüngüleri tartışırken. 1987). “ahlâki birlik” için bu geçerli değildir. 49 . ancak tam da her biri yeri doldurulam az olduğu için ve ilişkileri asim etrik olduğu için ahlâki özneler olan benlikler 9. bir-grup o lu ş­ turm a olgusudur. saym a işleminin bir sonucudur. ahlâki görüngülerin tanım lanm a ve seçilm e biçim iyle garanti altına alınmıştır. Bu durum da “ biz” bir toplam . G elgelelim . Alphonso Lingis (Lahey: M artinus Nijhoff. o kadar açık görünm edikleri gibi. sıfırların top­ lamıdır. Bir em ir verm e em rinden yapılan bu referans.lekıif olabileceği totolojik olarak apaçıktır. en azından birim leri bir küm enin üye­ leri olarak ayıran bir nitelik açısından (“ biz sarı saçlılar” ya da “biz X Ü niversitesi m ezunları” veya “ biz Lecds U nited taraftarları” gibi) genellikle aynı oldukları ve dolayısıyla yine bu açıdan bir­ birinin yerine konulabilir oldukları varsayılabildiğindc birçok “ben”den kolektif “biz”e yum uşak bir geçiş olacaktır. G elg eld im . çev. 'T h e Ego and the Totality" (Le Moi et la Totalité). “ ben” in çoğulu d eğildir (N ous n ’esı pas le piuriel de Je). B en em ir alırım . Daha yakından bakıldığında. C o l­ lected P hilosophical P apers içinde. kabul edilm eleri güvenli bile de­ ğildir. s.

tu10. karşılıklı olm ayış. 3 1 4 -1 5 . Justice et Amour". kısacası “ Ötekine karşı ben” ilişkisinin organik olarak dengesiz ve dolayısıyla tersine çev­ rilebilir olmayan bu niteliğidir. ta­ nımlayıcı özellikleri bunlardır. Em m anuel Levinas. Post-Kantçı etik teorisinin diğer daha yum uşak versiyonları. bugününe. bu kar­ şılık istem em e.11 partnerlerin dur­ m aksızın rolleri değişlikleri. Örneğin M artin B uber’e göre. ‘•Philosophie. 18781923 (Londra: S ea rch Press. 1982). karşılaşm ayı ahlâki bir olay haline getiren. bu hakkaniyetli olmayış. M artin B ubers Lite a n d W ork: The E a rly Years.10 L evinas’ın bu cüm lesi Yüzün bir tanımı olarak okunabilir: Ancak ve ancak benim Ö tekiyle ilişkim program atik olarak sim etrik değilse Y üzle karşılaşılır. 1 SÛN/PntiuKHİcm l-tik 65 . Bir koyul ya da kategorik bir beklenti olarak ba­ şından itibaren var olarak. Ve ahlâk Ötekiyle Y üz olarak karşılaşm aktır. başlangıçtan iti­ baren karşılaşm anın diyalojik karakteri ya da bir diyalog bek­ lentisidir: “ B en-Scn” bir hiıap ve yanıt yapısına. tek yanlılık. ss. E ntre nous içinde. tersine çevrilem eyen bir ilişki: Ahlâki bir duruşun vazgeçilm ez. kazançları ya da ödülleri “dengelem e” konusundaki bu kayıtsızlık. İlişkilerden önce tutum. verilen ve uygulanan em irler temelinde bir­ leştirilmiş ve sürekli olarak birleştirilen bir bütüne gönderm ede bu­ lunabilir. birbirlerine hitap ettikleri ve birbirlerine aynen yanıl verdikleri devam etm ekle olan bir söyleşi yapısına sahiptir. 11. C f. ilişkiye Ben-Sen niteliğini veren. yani Ö te­ kinin geçm işine. 122-3. bu karşılıklılığa ilgisizlik. Levinas. beklenen ya da um ut edilen karşılığa bağlı değildir. ss. yalnızca Ö tekinin hatırına Öteki için du­ yulan kaygının yol gösterdiği bir duruş ve özgür bir özne ve “ken­ dinde am aç” olarak Ötekine gösterilen saygı olarak ahlâk an­ layışının hakkını verebilir. Ahlâki duruş esas olarak eşitsiz bir ilişki doğurur. K anl'ın “ içimdeki ahlâki yasa”nın gizem lerine ilişkin çözüm ünden en radikal sonucu çıkarm akladır. Bcn-Scn ilişkisini B en -0 ilişkisinden (Ötekinin ahlâki bir özne olarak oriaya çıkm adığı ilişkiden) ayıran. bu eşitsizlik.tarafından alınan. M aurice Friedm an. başlangıçta bana göre Ötekinin kim olduğu önem li de­ ğildir -b u onun m eselesidir” . “Yüzle ilişkide olum lanan asi­ m etridir. am a yalnızca böyle bir radikalizm K ant’ııı. K anl’ın anlayışının gerektirdiği ahlâki ta­ lebin muazzam lığını pek de karşılayam az.

(y.h.12 H cidegger’in M itsein 'ı' da başlangıçtan itibaren bir sim etri varsayımı taşır. “ Biz" -B e n ve Ö tek i. dans eden a m a uyuşuk iki kız ve nihayet -s a n k i serinin zirve si o la ra k . Justice et Amour". m ü d a h il o lm ayan bir gözlem cinin ve b a ğ ım sız bir g ö z ­ lemcinin onlar hakkında anlayabileceği tek şeydir.*“ belki de zusam m enm a rsch ieren û h . Em m anuel Levinas. eleş­ tirm enlerin H eidegger’i. Levinas’ın alaylı y o ­ rum larıyla. böylesine yoksullaştırılm ış. 122. ahlâktan önceki bir birliktelikten. s. M it yan ın d a olm ak a n ­ lam ına gelir. dünyadaki m evcudiyetim izin bir anından başka bir şey değildir. görülebilen am a an laşılam ayan çiftler tem ası a ra ­ sındaki çarpıcı yakın lığa dikkat edin. M iteiııandersein bir başkasıyla birlikte olm ak.. Bu. Birlikte (var) olm ak. partnerleri eşitsiz kılan. Blumfeld'in iki yardım cısı. Birlikte yürüm ek.) 13.son d e re ce senkronize bir şekilde hareket eden iki selüloit top. ‘ Philosophie.h. a m a işi­ tilebilir bir şekilde hareketlerini açıklam am alarıdır. (y. Blum feld’in yardım cıları an cak Blumfeld tüm sesleri bastıran pencerenin diğer tarafından kendilerine baktığında birbirleriyle konuşurlar. Ötekinin benim seye­ 12.1* '" ’ “Y anında varolm ak” (Being with) simetriktir.nın iki asistanı. Y an ın d a (var) olm ak. M erkezi bir yer tutmaz. ■*” Alm.n. içeriksiz bir­ liktelikten. Sim etrik ol­ m adığı bariz olan. Em m anuel Levinas. (y. (y.Bütün bu çiftlerin ortak nok­ tası.h.) “ Alm . zaten ahlâki taahhüt ve bağlılığı gerektirm eyen birliktelikten türetilebilecek bir etiğin yüce olm ayışıyla. Y üzle karşılaşm ak değildir. bunun nedeni senin de bana senin Seni ola­ rak davranm am şart koşm am dır (beklem em .hk .) Alm .n.. ve birlikteliğin M itsein da tem ellendirilm esinin kaçınılm az sonucu olan telâfisi im kânsız etik tarafsızlıkla (ahlâki açıdan konuşursak tarafsızlık kayıtsızlıktan ayırt edilem ez) suç­ lam alarında şaşılacak bir şey yoktur. zıtsum m ensein. 135. K afka'nın saplantılı bir şekilde dönüp dönüp geldiği bir tem adır: K . bunun için çalışm am dır). dışarıdan görünüşte ah en k içinde hareket ed er gibi görünm eleri.“beraberce onun içinde olduğum uz” sürece ben Ö tekiyle birlikleyim .. sana O olarak değil Sen olarak davranıyorsam . Justice et Amour". C om p. Y an y a n a (var) olm ak..) 66 lo A R K A /P o M T n iH k ın F. s.n.h.tum ların ve sorum lulukların sim etrisidir.n. hareketler arasınd aki bağıntı tarafsız bir gözlem cinin. Bizi “bir­ leştiren” sadece ontolojik açm azın ortaklığı olduğu için. ' Alm. ''Philosophie. H eidegger'in M iteınandersein görüşü ile K afka'nın tekrar tekrar ortaya çıkan harikulade a m a gizem li bir ah en k içinde olan.

P hilosophy içinde (1 9 5 7 ). “ben”in çoğulu de­ ğildir -s o n derece eşitsiz konumlardaki birim leri biraraya getiren karm aşık bir yapıyı çağrıştıran bir terimdir. O halde. Ötekine benim için olm ası için şantaj yap­ mayacağım a ve Ötekinin özgürlüğüne başka bir şekilde müdahale etm eyeceğim e dair rızamı da içermek üzere Ötekinin özerkliğine yönelik saygıyı içerir). “ Ben senin içinim ” başka ne içerirse içer­ sin. deyim yerindeyse onun prob­ lem idir ve onun bu problem le uğraşıp uğraşm adığı ya da nasıl uğ­ raştığı benim Onun için olmamı zerre kadar etkilem ez (benim Öteki için olm am . “ İnsan ahlâki tem ellerde kendisi dışında herhangi biri için yasa koym ayı reddedebilir”.bileceği duruşa bağım lı olm aktan kurtararak benim konumumu ay­ rıcalıklı kıla n . yalnızlık ve kayıtsızlığın da öteki için olm anın eksik bi­ çim leri olduğunu ve bu nedenle onu dolaylı olarak olumladıklarını belirtir. onun benim için olması. “ benim için sen” biçim inde ödüllendirilm e. (Levinas. 3 2 5 -3 5 . 22 5.". ö7 . "W hat Morality is N ot”. E nire no u s içinde. s. Levinas "ahlâki tem ellerin" tanım layıcı özelliğini redd ederek kuşkusuz d a h a ileri gider. 15. "ahlâki bir birliği” belirten “ biz”. yalnızca bir “ben” olarak beni oluşturur. ss. Ahlâki bir ilişkide. “M ourir pour. Bana hitap ettiğinde sorum luluk ahlâkidir.)14 Öteki ister benim için olsun isterse olm asın ben Öteki içinim. ben ve Öteki birbirinin yerine konulam az ve dolayısıyla çoğul bir “biz” oluşturm ak üzere “ toplanam az”.. Ahlâki bir ilişkide. Alasdair M aclntyrc’ın etkileyici bir üslupla ifade ettiği gibi. ödevin lalep etliğinden daha 14. ve beni. sorum luluk ahlâki içeriğini ta­ mamen kaybedebilir. bu karşılık.15 C aptain O ates gibi ahlâki bir kahram an. karşılık verilirse.. sadece (M itsein m da bertaraf ettiği) yalnızlığa değil. A lasdair M acIn tyre. benim . için olma açım dan bir tesadüften başka bir şey değildir. Em m anuel Levinas. Sorum luluğu Ötekini bağ­ layacak şekilde dönüştürdüğüm an. nasıl ki tem bellik ve işsizlik işe dayalı bir varoluşun eksik biçim leri olarak emeğin önemini olum larsa. Benim Ö tekiyle ilişkim tersine çevrilebilir değildir. karşılık alm a ya da “dengelenm e” talebini içermez. düşünüle­ bilecek tüm “ödevler” ve “kurallar” sadece bana yöneliktir. C f. sadece beni bağlar. için olmaktır (being for) -etre-pour-lautre. kayıtsızlığa da mey­ dan verm eyen varlık biçimi.

En azın­ dan. “Öteki için ölm eye hazırım ” ahlâki bir cüm ledir. çok önemli bir ahlâki itkiyi izleyem em c konusunda vicdanı temize çıkarabilir. b ir insan vazife dışı b ir işi yapm ayı görev edinebilir ve ö tek iler bunu y a p ­ m adıklarında onları kınam adan. Ö tekilerin. Ahlâki kişi ve o kişinin ahlâki kaygısının nes­ nesi aynı kıstasla ölçülem ez -v e ahlâki kişiyi ahlâki yapan tam da bunun anlaşılm asıdır. fedakârlığın bir hizm etler alış­ verişi ya da karşılığı m eselesi olm adığını. Ahlâki bir kişi olm ak kar­ deşim in bakıcısı olduğum anlam ına gelir. C aplain O ates’un yapm ası gerekeni yaptığını ileri sü r­ m enin anlam ı yoktur. K ant’ın kategorik buyruğu. B ir insanın vazife dışı b ir işi yaparak görevini yerine getirdiğini söylem ek kendi kendiyle çelişm ektir. ne kadar değerli olursa olsun anavatan. bana. “O benim için ölm eye hazır olm alıdır” cüm lesinin ahlâki olm adığı ise apaçık. oysa bir düşünce iz bırakmadan ölmesin diye benim kendi bekam dan vazgeçm eye hazır olm am beni ahlâki bir kahram an yapabilir.fazlasını yapan kişidir. -a h lâ k i davranışın yeterli koşulunu açıkladığı şeklinde yo­ ru m lanırsa.belirli bir davranışı ahlâki bir görev haline getirebilir. Ne v a r ki. emrin evrenselleş­ tirilebilir olm adığım ve dolayısıyla başka birinin om uzlarına yük­ lenm ek üzere benim om uzlarım dan alınam ayacağını kabul ettiğim için alılâki olan sorum luluğu yükler. A m a aynı zam anda kar­ deşim kendi kardeşlik görevlerini benim gördüğüm gibi görsün ya da görm esin ben kardeşim in bakıcısıyım . tam da fedakârlık etm e em rinin benim için ve yal­ nızca benim için geçerli olduğunu. parti ya da her­ hangi bir başka dava için hayatlarını feda etm elerini isleyen bir em ir de ahlâki bir cüm le değildir. am a ahlâki emrin zorunlu koşulunun tanım lanm ası olarak ele alı­ nırsa. Bu nedenle "m eli/m alı” nın ev renselleştirilebilir anlam ında. gerçek ya da varsayım sal öbür kardeşlerin yaptıklarından ya da yapabileceklerinden ba­ ğım sız olarak ben kardeşim in bakıcısıyım anlam ına gelir. ancak bu şekilde davranm aya m ecbur olan. halta bu şekilde 68 . Öteki hatırına fedakârlığa hazır olm ak. desteklem eye yönelik olduğu ahlâki kuralların evrenselliği (dolayısıyla ahlâki öznelerin karşılıklı olarak birbirlerinin yerine konulabilir olm ası) konusunda ısrarlı olduğu için. kendisi bu görevi y erine g etire­ m ediğinde kendisini kınayacak şekilde kendisini bu göreve adayabilir.

bu standartları makul bir şekilde ötekilerin uymasını talep edebildiğim kurallarda bulamam. görevim in sınırına vardığım konusunda beni temin etm esi ve böylecc “vicdan azabı” olarak açıklayacağım endişeden beni kurtarm ası gibi bir rahatlığım yoktur. Le moi de celui qui est élu à répondre du porchain. Dünyadaki tüm kardeşler kendi kardeşleri için benim yapm ak üzere olduğum şeyi yapsalar da yapm asalar da önem li olan budlur.kaçtıkları şeyleri ve 16.. A zizler biriciktirler. bildiğim ve dikkat ettiğim kadarıyla yalnızca benim için dile ge­ tirilen ve başkalarının kulakları tıkalı bile kalsa benim duyduğum bir kural olacaktır. 99. C ohen (Pittsburgh: O uquesne University Press. G eleceğe yanıt verm ek için seçilen kişinin beni. öbür insanların . tek bir lövbekâr için açık tutulduğu ve o öldüğü an kapatılacağı için hiç kim senin geç­ mediği ünlü Adalet Sarayı kapısı m eselindeki gibi) tekil bir kural. Beni ahlâki ilişkiye sokan. ss. “ Appel de la sainteté précédant le souci dexister. Lévinas. Unicité de lélection!”.ç o k korktukları ya da çok zayıf veya çok bencil oldukları iç in . bu ancak (K afka’nm. Ahlâki sorum luluğum un ahlâki itkim e eşdeğer olup olmadığını ölçecek standartlan aradığım da. her zaman ötekilerden daha fa zla bir sorum luluğu vardır. Beninı sorum luluğum her zaman Ö tekinin sorum luluğundan bir adım önde... 1985).. Sorum luluğum bir kural olarak ifade edilebilirse. “Benin. Pascal’in tenin isteklerini içermeyen aşk dediği.. Mourir pour..” 16 söz­ leşme ortaklığından farklı olan bir ahlâki birlik ancak bu varsayım tem elinde düşünülebilir ve anlaşılabilir. 2 2 8 -9 . her zaman daha fazladır.davranabilir olan tek kişi benmişim gibi davranırsam gerçekten onun bakıcısı olabilirim . ce que Pascal appelait am our sans concupiscence. R ichard A. Zaten var olan norm ların ve zaten uyulan kuralların bana yol gösterm esi. sorum luluğum un bu biricikliği (“genelleş­ tirilebilir” olm am ası!) ve bu tersine çevrilem eiliğidir. is­ tatistiksel olarak ortalam a ya da genel olarak paylaşılan standartlar olamaz. Seçimin biricikliği!].. ben yalnız başım a taşıdığım bu sorum luluk tarafından seçildim -b u nedenle benim standartlarım sıradan. 69 . 17. E thics a n d Infinity: C onversations w ith P hilippe Nemo. s. Em m anuel Lévinas. çev.17 [Varoluş kaygısından önce gelen azizlik çağrısı. ing. azizlik kaygısı. Souci com m e sainteté. Ahlâki kayıtsızlık açısından bardağı ta­ şıran son dam layı yaratabilecek tek kişi her gam an benim .

Am a so­ rum luluğum un nesnesini benim standardım a getirm ek. ahlâki kapasitem i oluşturan. Benim (yalnızca benim ) kendi (yal­ nızca kendi) eylem im i ya da sorum luluğum u ölçebileceğim stan­ dart. ahlâki bir duruş olmaktan vazgeçm eden peşinde koşabileceği ya da düşünebileceği bir sonuç değildir. emrim altına sokm ak. B izim “ahlâki birliğim iz" bir kaynaşm a. ne Bana ne Sana. İm kân­ sızın.yapılm ası salt nezaketin ya da görev çağrısının ötesine geçtiği için yapılm asını talep etm eye vicdanın elverm eyeceği şeyleri yapan ki­ şilerdir. eşit m uam ele. özdeşlik.tekbiçim lilik yoktur. azizlik standardıdır: Benim yalnızca kendim için belirleye­ bileceğim ve öteki insanların önünde onların ahlâkının ölçüsü ola­ rak öne sürem eyeceğim bir standart. herhangi bir gerçek başarıyı acınacak bir şekilde geride. islendiği zaman varsayılan ya da sayılm ayan ye varsayılm adığında var ol­ mayan bir şey değildir. dengeli alışveriş standardını içeren) ortak bir standart içinde erilm e birliği değildir. A zizler bu tür şeylerin ancak kendileri tarafından ya­ pılmasını talep edebilirler ve azizleri aziz yapan. üçüncü bir tarafa (yani. onu ele ge­ çirm ek. bu şeylerin öte­ kiler tarafından yapılm asını talep etm ezken kendileri tarafından yapılmasını talep etm eleridir. uzlaşım sal ya da istatistik ortalam alı ölçüsünün üzerindeki bir standarttır. kendisini yadsım adan. G österilen özenin. onun farklılığım . L évinas’in “azizlik standardı” ile kastettiği. şu ya da bu açıdan benim le aynılaştırm ak ve böylece onu. postPlaıoncu etik felsefecilerinin aradıkları türden bir kolektivite dc70 . Ahlâki kolektivite le face-à-face sans interm édiairc’dir [aracısız yüz yüze]. yerine getirilen sorum luluğun en sonunda -h a tta sorum luluğun üstlenildiği an tahayyül edildiği haliyle bile so nunda. onun biricikliğini oluşturan onun sorum luluğundan soym ak kesinlikle benim so­ rum luluğum un. ahlâki nam usun paylaşılan. evrensel. Sorum luluğun “am acı” ya da “ ne­ deni” yoktur (“ istencin” ya da “kararın” sonucu değildir. bu Ö teki için şimdi ve burada sorum lu olm am am ın im kânsızlığıdır). am a herkesin boyun eğm ek zo­ runda olduğu bazı gayri şahsi ilkelere) ortak boyun eğm e. ulaşılm azın standardı. benim azizliğimi ve senin farklılığını ikim izin de bireyselliğini silen (ve karşılıklılık. tatm in edici olm aktan ebediyen uzakta tutan bir ütopya.

kendim i başka herhangi bir şey.18 D. A slında çoğum uz çoğu zam a n bu durum a ulaşır v e kendim izi bu d u ­ rum da buluruz. A ncak diğer zam a n lard a ahlâki yük yaratan durum larda ya şa rız ve bu yal­ nız olm am ız an lam ına gelir. gerçeğe dönerek ötekini karşısında değil yanında hisseden] bir “biz”e dal­ dıkları ve battıkları bir kom ünyon değildir.beni uykusuz gecelerden ve kendi kendini aşağılam ayla geçen günlerden kurtarmaz. am a bunun fay­ dası olm az -e n azından radikal bir faydası olm az. ss. A H L Â K İ Ö Z N E N İN Y A L N IZ L IĞ I O halde hiçbir evrensel standart yoktur. çiçek verdiği ve solduğu toprağı oluştururlar -va ro lu şs al ölüm . L e tem ps e t l'a u tre (P resses Universitaires d e France. tourné vers le soleil intelligible. 19. hissettiğim kendi sorum luluğum la aynı şey gibi görünm ez. bazılarım ızın günah dediği ke­ mirici kendi kendinden hoşlanm am a kurdundan kurtulm ayı iç­ tenlikle isterim. Bildiğim hepim izin görevi. a m a ahlâki öznelerin filizlendiği. E vet bunlar e şik durum lardır. V icdan azab ın ın m usallat olm adığı durum a ulaşm ak kuşkusuz oldukça ko­ laydır.ğildir: A hlâki öznelerin ortak bir idealin kolektif bir temsiline. Em m anuel Lévinas. İnsanın başını çevirip de “benim gibi” olan öbür insanların yaptıklarına göz atm a imkânı yoktur. geliştiği. am a parm ağım ı herhangi birine çevirem ediğim için “ vicdan” dediğim jüriyi feshedem ez. “ Ben görevim i yaptım ” düşüncesi. et non pas en face de soi” [anlaşılabilir güneşe. yargıçları tepem den alabilir belki. İyi niyetli bazı kişiler. sent lautre à côté de soi. 88 -9 . ötekilerin yapm ayacağı hiçbir şeyi yapm am ak ne­ deniyle temize çıkarm ak ve günün sonunda tertem iz bir vicdana sahip olm ak m üm kün değildir. aşk ve an ab ab alık extrem as\ v e bunların dev gibi ve yoğun gölgelerini uzattıkları sa yıs ız durum gibi. vers la vérité. dünya böyle”. Bakarız ve dinleriz. 1 979). ötekinin m ahrem iyetine saygı gösterm ek ve gözlerini b a ş k a tarafa çevirip ötekinin yü ­ züne bakm a m ak yoluyla saygıyı görünür kılm ak gibi basit bir kuralın yanı sıra. Ne yaptıklarına ya da ne yapıyor olm aları gerektiğine dair söylediklerini dinleyip onların örneğini izlem ek. 71 . "‘qui.19 Bazılarım ızın suçluluk. kodlanm ış v e bu nedenle kolayca öğrenilebilen ve yorum lanabilen m e ­ kanizm alardan g e çere k uzlaşım ların ve adabım uaşeretin yeterli olduğu alana g i­ reriz.“insanlar böyle yapıyorlar. nasıl her zaman doğru olu­ 18. Parm ağım ı ken­ dimden başka tarafa çevirm ek . A m a “çoğu zam an" ahlâki eylem alanın ın d ış ın a çıkar.

Ahlâkın evrenselleştirilebilir olm ak için sahip olm ak zorunda olduğu. onları bi­ reyler haline getiren sorum luluktur. 72 .20 Ama ben bu öğüt­ lerin ortaya attığı um uda ne kadar üm itsizce sarılırsam sarılayım . "İlk günah"ın ve d a h a sonra “doğu m travm ası’Yıın ya d a erken. bu umudun bir sonraki. ama ahlâki sorum luluk sadece bireyin sor­ gulanm asıyla ve bireysel olarak yerine getirilm esiyle var olur. yani G leichschaltung'un işi yerine ge­ tirildikten sonra geriye kalandır. bulutsuz bir şekilde kendi kendinden m em nun olm anın varoluşsal im kân sızlığı. B ir amacı olm ak fiilleri uygun ve yararsız ola­ rak ayırır. Birincisi amaç. D iğerleri ise hiçbir güvence gerçekten g ü ­ venilir olm adığı halde. toplum sallaşm aya. İnsanlık ortak paydalarda kav­ ranm az -o ra d a balar ve yok olur. evrenselleşm eye direnen şey olduğu söylene­ bilir.nacağını öğrenirsem . etiğin işi. am a sahip olm adığı birçok nitelik var. yine de tövbe edebileceğim i ve böylece de geçm iş sicilimi tem izleyebileceğim i söylerler. Örneğin gelecekteki risklere karşı sigorta: Boğulm akta olan bir yabancıyı kurtarm ak için tereddüt etm eden ırm ağa atlam alıyım . düşünen kişiyi en uygun eylem leri seçm eye ve daha az uygun eylem lere girişm e ar­ zusuna karşı m ücadele etm eye sevk eder. Yalnızca kurallar evrensel olabilir. form elleşm eye. A hlâk. uzak. “ Hilekârlar 2 0 . bir tercih yapılm asına ve buna göre davranılm asına izin verir. Fiilleri al­ ternatiflere dönüştürür ve onların karşılaştırılm alarına. Ahlâkın kodlanm aya. A m aç uy­ gunluğun m ükem m elleştirilm esine izin verir. sorum luluğun doym ak bilm ez talepleri boyunca sağlandığını ileri sürm ek çekici görünüyor. denenm em iş sınavdan sağ salim çıkm ası çok zor olacak. Birçok arzu edilir durum kendini “ahlâkın am acı” olarak ortaya koym uş ya da böyle ol­ dukları ileri sürülm üştür. bir daha asla kendimi hatalı hissetm eyebileceğim i söylerler. Seçim ölçüsü ve kriterini am aç • sağlar. Bu nedenle ahlâki öznenin ahlâkı bir kural niteliği taşım az. Ö devler insanları birbirlerine benzer kılm a eğilim indedir. Evrensel kuralların dikte et­ tiği ödevler yaratılabilir. eri­ şilm ez çocukluğun aynı d e re ce d e inatçı diğer psikolojik kom plekslerinin im ­ gesinin ilk k e z oluşturulduğu m aden filizinin bu kökü k a z ın a m a z v e bastırılam az "yeterince yapm am ış olm a” deneyim i.“B ir gün benim de kurtarılm aya ihtiyacım olabilir”.

Evrimin m antığı.Sosyobiyologlara göre genlerle geçen. 17. şimdi (bilimsel ruh tarafından) çekinerek bastırılan vaat bulunm aktadır: İyiler ödüllendirilir (öteki dünyada ya da bu dünyada). evrim in bekaya verdiği biçim buna tanıklık edebilir: “Kar­ şılıklı bir alışverişle bir taraf olm anın avantajları varsa ve kişi öte­ kiler için gerçekten kaygı duyduğunda bir taraf olarak seçilme ih­ timali daha yüksekse.-y ard ım alan am a yardım da bulunmayı red d ed enler. . kontrol edilem ez olanı kontrol etm ek. 44. B eaucham p ve N orm an E. Bu durum da. H ayatla kalma şan2 1 . Kilisem. s. A m a uygunluk kaygıları hiç akıldan çıkm az: Th o m as M . Klonow ski’nin ( B usiness E thics (E n g ­ lewood Cliffs: Prentice H all. 73 . iş konusunda ders verenlere göre firmanın başarıdan başarıya koş­ masını sağlayan. P eter Singer. E th ica l Theory a n d B usiness (Englew ood Cliffs: Prentice H all. Partim ve bunların ifade ettiği. s. Straus & G iroux. benden daha güçlü bir şeyin hayatta kalm ası -ak rab am .21 Ya da biraz daha açık bir biçimde ifade edilirse: “Haklı olarak genellikle ahlâklı davranışın iş dün­ yasında yararlı olduğuna inanılır ve bu. geçici olarak bağışlanabiliriz". T om L.asla başarılı olam azlar. Ahlâk. çünkii ötekilerin bunu takdir edeceklerini. 5. koruduğu ve pazarlıkta kendilerini ölüm ­ süzleştirerek ölüm süz kıldığı düşünceler. 1 9 86 ). A hlâklı olm ak geleceğe yatırım yapmak. ss. Bow ie. G arvett ve R ichard J. ulusum . daha huşu veren. Bağlı ol­ mayanı bağlam ak. çünkü hileleri fark edilir ve cezalandırılır". işteki her şey gibi sonunda giderler ve kazançlar m e­ selesidir. The E xpanding C ircle: E thics a n d S ociobiology (N ew York: Farrar. 13) okurları bilgilendirdikleri gibi: “Kuş­ kusuz sık sık kötülüğü ö nleyem eyeceğim iz y a da an cak çok büyük bir bedel kar­ şılığında önleyebileceğim iz bir konum da bulunuruz. 1 9 81 ). Derinlerde bir yerde bir zam anlar (dinler tarafından) sap­ lantılı bir şekilde verilen. ahlâka uygun davranm ak için haklı bir nedendir”.hale ge­ tirmek anlam ına gelir. 22. kötülerse cezalandırılır (cennette ya da hayatta kalm a problem leriyle). özellikle de kara günler için tasarrufta bulunm aktır. ötekiler için gerçekten kaygı duym anın evrimsel bir avantajı vardır” . bi­ linmeyeni içinde yaşanır -h a tta belki de k o nuksever. Y a da “daha büyük bir şey”in. güven ve em niyet kredisi vereceklerini ve sonunda belki de fa­ iziyle birlikte aynen geri ödem e yapacaklarını varsaym ak ma­ kuldür. 1 9 88 ). geri kalan herkes için yalnızca kişisel bekaya yar­ dımcı olan şey ahlâki bir duruşun am acıdır: Ö tekiler için kaygı duym ak kâr getirir.

A hlâk “. hayattayken ya da öl­ dükten sonra yararlanm am ın önem i yoktur.. H er iki öneri de ahlâkın. Önemli olan.. Ahlâki belirsizliğin eziyetleri dü­ şünüldüğünde. bir arada durm aya.. haklılık garantileri direnilm esi zor ayartm alardır. birbirim ize özen gösterm eye ve birbirim izin im dadına ye­ tişmeye. ahlâk bir kum ar değildir -p a y ım a düşeni yaptığım ve bunu yapm akla haklı olduğum konusunda temin edilirim .. Fedakârlığım dan şimdi ya da gelecekte. ihtiyaç anında birbirim ize yardım etm eye. her zaman beraber ol­ m aya. Ahlâki edim ler bir amacın araçlarıdırlar. kendisini kontrol eden akıldan bilgi alan hizmetçisidir. Bu te­ minat “daha büyük bir şey” in sözcüsünün şevkle ve etkili bir şe­ kilde kullandığı yem dir. Ö nem li olan amaçtır. Birbirine yardım etm ek bir fedakârlık gerektirebilir ve ahlâk. bir am acı olduğu için benim senen akıl­ cı bir duruş olduğunu ima etm ektedir. bir partnerin görevi öbür partnerden eşdeğer bir görev talep 74 . Bu durum da uygunluk hesabı otorite sahibi bir kişi tarafından benim yerim e yapılır. Hesaplam a ahlâktan önce gelir. Ahlâk akıllı bir varlığın akıllı olduğu ve bir varlık olduğu için se­ çeceği şeydir. iyinin ve doğrunun başarısıyla ölçüldüğü grubun devam ına katkıda bu­ lunm uş olm am dır.sim izin “onlar”dan. Ahlâk “anlam lıdır” . Eylem im in etkililiği bir bahis değildir. karşılıklılık ahlâkın sahip olm adığı -a m a ev­ renselleştirilebilir olm ası isteniyorsa sahip olmak zorunda olduğuyaşam sal niteliktir. Ahlâk. hesap yapan bir kişinin hesapları doğru yaptığı her zam an tercih edeceği duruştur. fedakârlık yapm ak demektir. B ir partnerin görevi öbür partnerin hakkı de­ ğildir. va­ roluşun. düşm anlarım ızdan ya da rakiplerim izden daha fazla olabilm esi için. Ahlâki bir duruş.mek için”dir. G erçekten öyle m idir? Ahlâk kendisini ken­ disi dışındaki bir şeyle gerekçelendirm ek zorunda mıdır? Teşvik et­ tiği şey için özür dilem e ihtiyacını hissettiğinde ya da buna zor­ landığında ahlâk olm aktan çıkm az mı? Öte yandan. bu amaç kendi kendini ko­ rum adır: Bireysel ya da kolektif düzeyde hayatta kalm a ya da ölüm süzlük. birbirim ize kar­ deşlerin birbirlerine karşı davrandıkları ya da davranm ak zorunda oldukları gibi davranm aya m ecburuz. hayatta kalma hesaplarının önerdiği fiiller zorunlu olarak ahlâki midir? Bir fiil yalnızca hayatla kalm a açısından değerli olm adığı için ahlâki ol­ maktan çıkar mı? O halde.

Aslında doğru olan tersidir: Ö z­ neyi ahlâki bir özne haline getiren. B ununla birlikte başka tür karşılıklar da var -an ın d a olmayan. bir vaadin yerine getirilm em esini çok elle tutulur. Örneğin ticari bir muamelenin karşılığı hem anında hem de özgüldür. en çok. ticari m uam ele ile ahlâk arasındaki bu dolam baçlı bağlantı bile kuşkuludur. arm ağan verme çoğunlukla anında olm ayan bir karşılık bi­ çimidir: Arm ağan verildiği anda ödül ne tartışılır ne de bilinçli ola­ rak hesaplanır -a m a uzun vadede arm ağanların karşılığının verilmesi ve eşitliği sağlam ak için gerekli olduğu düşünülen m ik­ tarlarda verilm esi beklenir. (sözleşmenin “söz­ leşmeye dayalı olm ayan” koşullarını vurguladığında D urkheim ’ın yaptığı gibi) partnerin -sık sık ahlâki dürüstlüğün işareti olarak su­ n u la n . T i­ cari muam eleden farklı olarak. ne kadar belirsiz olursa olsun karşılık verilm esi beklentisi de değildir. Onu ahlâki kılan. titiz yasal düzenlem eler ve sert ceza tehditleri partnerlerin davranışını. Ticari muameleleri ahlâki ilişkilerle karşılaştırm ak zordur. daha sık olarak eylem i tetikleydi iyilikseverliktir. Karşılık anında ya da daha sonra. G elgclelim . özgül ya da genelleşmiş ola­ bilir. ne önceki m uam eleler uygunluğunun hesaplanm asını etkiler ne de o m uam ele gelecekteki muameleleri hafifletir ya da başka türlü etkiler. H izm etlerin alışverişi ya eşzam anlı olm alı ya da açıkça belirtilm iş bir tarihte tam am lanm alıdır ve her iki taraf da değiş tokuş edilen hizm etlerin burada ve şim di bu muam ele içinde genel olarak birbirini dengelediğini düşünm elidir.sözünü tutma ve vaatlerini yerine getirm e gönüllüğüne du­ yulan güven olm adan hiçbir ticari m uam elenin mümkün ol­ mayacağı söylenebilir. geri ödem e. Bir duruşun ahlâki olm ası için karşılığının verilmesi ve böylece ikili ya da çoklu ilişkinin bir bileşeni haline gelmesi ge­ rekm ez. deyim ye­ rindeyse bir boşlukta başlar ve orada sona erer. Bu beklenti gerçekleşm edikçe armağan verme gönüllülüğünün sonsuza kadar sürmesi ihtimal dışıdır. H er ticari m uamele. ahlâki duruşlarını gö­ rünm ez ve konu dışı kılacak düzeyde kuşatırken. Ticari bir muamele kendi içine kapalı bir olaydır. hesaplanabilir bir anlam da “kötü ticaret” haline getirdiği için.etm ez. Ö r­ neğin. arm ağanın nedeni kâr değildir. özgül olm ayan ya da ne anında ne de özgül olan karşılıklar. ödül ya da eşit standart sorusuna yaklaşım ındaki itid a ld ir-itid a l devam etliği sü­ rece. Ama daha 75 .

. Jam es H arle Bell ve John R ichard von S turm er (Boston: B eacon Press.h. C f. kendi kendine yeten bir edim değildir. 19 69 ). arm ağan verme edim inin en sonunda. M arcel M auss’un le don’ düşüncesini geliştirerek gösterdiği gibi2î. G enelleşm iş karşılıklılığın bu zayıflığı. G enelleşm iş karşılıklılıkta hakkaniyet. desteklenm ez ya da vekâlet edilmez). zorunlu olarak aynı biçimde ya da bağlam da ol­ maksızın. armağan verm ede olduğu kadar kolay ölçülem ez. A rm ağan verm enin ahlâki bir görevin ta­ şıyıcısı haline getirdiği kişi. yani yasal düzenlem eler ve yasal olarak emredilen yaptırım lar tarafından buyurulm az. onun başlangıcı olarak değil sonucu olarak ortaya çıkar. Bu bağlam da ahlâki yüküm lülük olarak görünen ne varsa. çev.kar­ şılıklı olarak birbirini dışlayan ve/veya birbirine düşm an olan grup­ lar arasında istikrarlı ve barışçı ilişki kurm anın bir aracı olarak gö­ rüldüğünde anlam taşır. (Pratikte genellikle tersi doğrudur: G enelleşm iş karşılıklılık her iki tarafın da sıkı denetim inden kurtulur ve böylece hile ve numarayı “rasyonel” ve her zaman akıl çelici önerm eler ha­ line getirir. İng. Nezaketin karşılığını sonunda birileri (bu birisinin ille kendisine nezaket gösterilen kişi olması gerekm ez). Tam tersine. ■A rm ağ an. bu nedenle ahlâki bir kaygı söz konusu olduğunda bile. Ne anında ne de özgül olan bir karşılıklılık türü de var. E le m e n ta ry S truc­ tures o t K inship başlığ ıyla İngilizce (gözden geçirilmiş) basım . ahlâkidir. herhangi bir kolektif çabanın sağ­ 23 . Les S tructures élém entaires d e la pa re n té (1 9 5 5 ). aksi halde -C la u d e L cvi-Slrauss’un. (y.. belki de fazlasıyla verecektir. A m a ticari m uam elelerdeki gibi.önemlisi arm ağan verm e epizodik.) 76 . ötekilere karşı iyi dav­ ranm anın “kârlı” olduğu düşüncesini tartışırken kısaca sözünü et­ tiğim iz türden bir karşılıklılık. zaman sının olm ayan genelleşm iş bir karşılıklılık: daha önce ötekilere karşı iyi davrandığı kanısına vardıkları kişilere ötekilerin iyi dav­ ranm a ihtim ali daha fazla olduğu için. yasal mü­ dahaleye sürekli bir davetiyedir.n. vereni değil alanı tem el alır. alan kişidir: Bu görev de karşılık verme görevidir (bu durum da sadece ahlâki olm a anlam ında kuş­ kusuz. Ticari m uam elelerde olduğu gibi arm ağan verm ede de karşılıklılık başlangıçtan itibaren varsayılır. armağan vermenin (ne anlam a gelirse gelsin) uygunluk ve başarı ölçüleri “doğruluk" ve “hakkaniyet”lir. Bu nedenle prensip olarak gelirler giderleri karşalam asa bile uzun süre devam edebilir.

H içbirinde “kişisel” olan bir şey yoktur. genellikle de ilgilenmezler. taşıyıcısı ya da operatöründen başka bir şey olm am asıdır.kendilerine düşen “sözleşme yiiküm liilükleri”ni yerine getirm ek zorundadır. ahlâki itki dışındaki köklerden doğar. an­ laşmanın paragraflarının biraraya getirilm esiyle oluşturulm uş yasal bir cüm leden başka bir şey değilim . Söz­ leşm elere kendi iyiliğini korum ak ya da geliştirm ek için girilir. ta­ nım lanm ası ve üzerinde anlaşılm asıdır. B irbirlerine ilgilerinin söz­ leşm eyle üzerinde anlaşılan işin ötesine geçm esine ne ihtiyaç var­ dır ne de bu teşvik edilir. yapm adıkları için kınanabilecekleri şey­ ler hep önceden belirtilir ve sınırlandırılır. Sözleşm enin özü.) G elg eld im . birey değildir partnerler.lam bir temeli olarak "salt ahlâki dürüstlüğe” nadiren bel bağ­ lanabilm esinin ve toplum un istikrarlı bir yapıya sahip olması için bir yapı malzem esi olarak kesinlikle güven duyulm am asının baş­ lıca nedenidir. (gecikm iş ve dağınık bir bi­ çim de de olsa) karşılıklılık beklentisi güdülerde sağlam bir yer tutar ve bu durum değişm ediği sürece yol açtığı eylem . bir işin yapılm ası. onlardan islenebilecekler. durum ne olursa olsun. durumun sap­ tanm ası ve fark edilm esi kolay değildir. H er iki partnerin de dikkati birbirleri üzerinde değil. G erekirse onların yüküm lülüklerini başkaları yerine getirebilir. Ben. H er iki partner de -n e daha az ne daha ç o k . hiçbirinin sözleşm e partnerinin çıkarlarını koruması istenmez. Partnerlerden beklenenler. birbirlerinin iyi­ liğiyle ilgilenm ek zorunda değildirler. Sözleşm eye girmenin açık bir amacı vardır ve bu amacın bencil bir 77 . belli bir miktar para karşılığında belli bir hizmetin ve­ rilm esi. Kişi de­ ğildir. yüküm lülüğü yerine getiren bensem. dıştan bir gözlem ci açısından tarafsız cö­ m ertliğe çarpıcı bir şekilde benzeyebileceği için. Ahlâk sözleşm ese! olarak da tanım lanam az (evrenselleş­ tirilebilir olm am asına neden olan bir diğer eksiklik) ve bunun da nedenleri çok benzerdir. Partnerler gayri şahsi bir söz­ leşm enin tarafları olm a kapasiteleri nedeniyle. partnerlerin gö­ revlerinin herhangi bir eylem e girişilm eden önce görüşülm esi. genelleşm iş karşılıklılık düşüncelerinin ilham verdiği davranış. bunun tek nedeni sözleşmeyi benim im zalam ış olm am dır.üzerinde yoğunlaşm alıdır. eldeki iş -b elli bir m alın teslim edilm esi. herbirinin verilen hizmetlerin ya da m alların bir temsilcisi. Çünkü önem verdikleri ya da önem verdikleri varsayılan tek şey.

sonunda da aktör. sözleşm e yüküm lülüklerinin kurgusal bir sözleşm esi olan ben de öyleyim . Bu durum sözleşm eye dayalı davranışın dışerkli karakterini daha da ağırlaştırır. Yüküm lülüğüm ün bağışlanm ası için ihtiyacım olan tek sav “O payına düşeni yapm adı”dır. “ Bunu yapm adığım da cezalandırılacağım ”ın ötesinde pek bir anlam taşımaz. en azından “haksız” durum a düşm esine yol açacak bir şey yapm am alıdır. D olayısıyla. Ama bu noktadan sonra eylem lerim de “kişisel hiçbir şey” yoktur. görevlerim e bağ­ lılığımdan kurtarm ak partnerim in elindedir. Ancak partner aynı şeyi yaptığı sürece ve o ölçüde ben de sözleşm eye uym akla yü­ küm lüyüm . Partnerim benim yüküm lülüğüm ü yerine getirm em i “hak etm ek” ya da “ kazanm ak” zorundadır. Görev düşüncesinin dışsal bir anlamı vardır. bağım sız bir karar mercii ola­ rak statüm ün ifadesi olarak tanım lanabilir. Ayrıca sözleşm e ilişkisinde yüküm lülüklerim kesin bir şekilde sınırlandırılm ıştır. yüküm lülüğü ye­ rine getirm enin zorluğu ile görevin ihmali nedeniyle verilen ce­ zanın sıkıntısını karşılaştırm a m eselesidir. zorla yaptırılabilir eylem ler içinde kalır. Bir kez söyleşm eyle bağ­ landıktan sonra. benim ki değil. bireysel duruşum olarak ele alınam az. am a içkin bir anlam ı yoktur. Bir yaptırım ol­ m adıkça görev yoktur. “ Bu benim görevim ” cüm lesi. O nay­ landığında. “benim konum um da”. uygulam a kurumlarının de­ netim indeki ceza yaptırım larıyla “ uzaktan kontrol edilir” . İyi niyet burada cezalandırılm a korkusunu izleyecektir ve sonuçta her zam an yaptığım şey. İs a b e tli o la r a k “ a h lâ k i" d e n ile n e y le m le rin sa h ip o lm a d ığ ı b ü tü n 78 . incelediğim ve değerlendirdiğim hareket partnerim in hareketidir. İlk olarak gözlediğim .am aç olduğu apaçık ortadadır. Benim eylem lerim arlık tek taradı olarak benim kendi. eylem lerim . yani sözleşm e ko­ şullarıyla tanım lanan durum da olan herhangi birinin bu şekilde davranm ası beklenecektir ve beklentilerin karşılanm am ası du­ rum unda o kişi zorla hizaya getirilecektir. “görevi yerine getirm e görevi”nin her iki taraf için de öbür tarafın siciline bağlı olm asıdır. sözleşm e fiillerim de öyledir. Deyim yerindeyse beni (bilerek ya da bilm eyerek) “özgür bırakm ak”. bir sözleşm eye girm ek. Sözleşm eyle tanım lanm ış bir davranışı ahlâki bir davranıştan en iyi ayıran şey. Benim görevlerim dışerkseldir.

bu niteliklerin ortak bir paydası var. A m açlılığı, karşılıklılığı ve
sözleşm eselliği birleştiren şey, üçünün de eylem in hesaplanabilirliğini ima etm esidir. Hepsi düşünm enin yapm aktan önce gel­
diğini; tanım ın işten önce geldiğini; gerekçenin görevden önce gel­
diğini varsayar. Üç nitelik de, aktörler eylem e girerlerse rasyonel
karar alm anın sonucu olan ya da en azından böyle bir sonucu ola­
bilecek bir eylem i öngerektirir. Max VVeber’in rasyonellik tanımı
ışığında, bu niteliklerin işaret ettiği eylem lerin, araçlar ve am açlar
açısından değerlendirilebilm ek açısından rasyonel olduklarını söy­
leyebiliriz. A raçların uygunluğu ve seçim lerinin yerindeliği. ilkesel
olarak, bu araçların hizm et etm eye yönelik olduğu am açlara göre
nesnel bir şekilde d eğ erlen d irileb ilir-sö z konusu eylem ler aynı za­
m anda gayri şahsi olm a anlam ında nesneldirler: Seçimleri kim ­
senin kişisel m ülkiyetinde olmayan akıl tarafından yapılır ve farklı
seçim ler ancak bilgi ve bilgisizlik ya da akıl yürütm e becerileri ve
zihinsel yetersizlik arasındaki farkla açıklanabilir. Rasyonel ey­
lemin, kuralların yol gösterdiği bir eylem olarak, teoride evrensel
olan ve pratikte evrenselleştirilebilir olan kuralları izleyen bir
eylem olarak tanım lanm asına izin veren tam da bu gayri şahsiliktir.
Ben ahlâkın tam tersine her zaman ve çaresiz bir şekilde ras­
yonel olm aktan uzak olduğunu ileri sürüyorum -h esaplanabilir ol­
madığı, dolayısıyla gayri şahsi kuralları izlediği söylenem eyeceği,
dolayısıyla prensipte evrenselleştirilebilir olan kuralları izler diye
tanım lanam ayacağı anlam ında. Ahlâki çağrı tamamen kişiseldir;
benim sorum luluğum a seslenir ve böylece yaratılan kaygı, öte­
kilerin de onu benim için yaptıklarının ya da ötekilerin yaptıklarını
harfi harfine izleyerek payım a düşeni zaten yaptığım ın farkında ol­
mamla hafiflctilem ez ya da yatıştırılam az. K urallar bana neyi ne
zaman yapacağım ı söylerler; kurallar bana görevim in nerede baş­
ladığını ve nerede bittiğini söylerler; kurallar bir noktada yapılması
gereken her şey yapıldığına göre artık dinlenebileceğim i söyleme
hakkını verirler ve böylece bana söylendiğine göre var olan bu ula­
şılabilir dinlenm e noktasına doğru sürekli olarak ve her fırsatta ça­
lışmama izin verirler. Ama kurallar yoksa durum um daha zordur,
çünkü ötekilerde gözlem leyebileceğim , ezberleyebileceğim ve tak­
lit edebileceğim standartları sadakatle izleyerek iç rahatlığı elde
edem em . Em irler ve yasaklar ağına yakalanm ış olduğum halde
özgiir olduğum gibi, toplumsal bir kişi olarak her zaman ötekilerle
79

birlikte olduğum halde, ahlâki bir kişi olarak yalnızım . (M aurice
B lanchot’nun dediği gibi, “herkesin kendi hapishanesi vardır, ama
o hapishanede herkes özgürdür” .)24 “ Ö tekilerle birlikte olm ak”
kodlanabilir kurallarla düzenlenebilir. “Ö teki için olm anın” düzenlenem eyeceği apaçıktır. D u rk h ein rın sezgilerine karşı olm akla
birlikte D urkhcim ’m terim leriyle, ahlâkın daimi ve çaresiz anominin koşulu olduğunu söyleyebiliriz. Ahlâki olm ak, özgürlüğüm e
terk edilm em anlam ına gelir.
Ben düşünm eden önce ahlâkiyim . K avram lar (her zaman
genel), standartlar (yine genel), kurallar (her zam an potansiyel ola­
rak genelleştirilebilir) olm adan düşünce yoktur. A m a kavram lar,
standartlar ve kurallar sahneye girdiğinde, ahlâki itki sahneden
çıkar; etik akıl yürütm e ahlâki itkinin yerini alır, am a etik, Yasanın
surelinde yapılm ıştır, ahlâki ilkinin değil. Bizim etik dediğim izi
Jean Fourastie “m orales du peuple”ün karşısına koyduğu "m orales
des savants” olarak adlandırm akladır. Birincisinin “ içgüdüye çok
yakın” olduğunu ileri sürm ektedir. “ Bilgelerin ahlâkının tersine,
halkın ahlâkı akıl yürütm e ve tanıtlam a yoluyla ilerlem ez”.25 A y­
rıca bu ahlâkın (“m orales du peııple”) bir fedakârlık ahlâkı ol­
duğunu -y a n i geriye dönüşlü olarak etkileriyle değerlendirildiğinde
böyle olduğunu ortaya k o y d u ğ u n u - ileri sürm ektedir. Bu ahlâk,
mutluluk arayışı ya da - n e kadar dolaylı olursa o lsu n - aktörün çı­
karlarının savunulm ası olarak açıklanamaz.
Sonuç olarak ahlâki edim in başlangıcına yalnızlık dam gasını
vuruyorsa, sonunda birliktelik ve komtinyon ortaya çıkm akladır
- “ahlâki birliğin” birlikteliği olarak, “için olm a”nın hem merkezi
hem de ifadesi olan özveri edim inde yalnızlıklarının ötesine geçen
yalnız ahlâki kişilerin başarısı olarak. Toplum sayesinde ahlâki de­
ğiliz (toplum sayesinde yalnızca etikiz ya da yasaya bağlıyız); biz
ahlâki olduğum uz için toplum da yaşarız, biz toplumuz. T op­
lumsallığın m erkezinde ahlâki kişinin yalnızlığı vardır. Toplum dan
önce, yasa yapıcıları ve felsefecileri toplum un etik ilkelerini ifade
etmek için gelm eden önce, kodlanm ış iyilik kısıtlam ası (ya da
lüksü?) olm adan ahlâki olan varlıklar vardır.
24 . M aurice Blanchot, Vicious Circles, trig. çev. Paul Aster (N ew York: Station
Hill, 1985), s. 10.
25 . Je an Fourastie, E ssais de m orale p rospective (Paris: G outier, 1 9 66 ). s. 29.
80

III
Ele £eçirilemeyen temeller

L’humain est un scandale dans t'être, une "maladie" de
l'être pour les réalistes...*
E m m a n u e l L é v in a s

Ahlâki benlik aynı zam anda temeli olm ayan bir benliktir. Kuş­
kusuz üzerinde duracağı zem in olarak ahlâki itkiye sahiptir; ama
sahip olduğu tek zem in budur. Ahlâki itki ise felsefeciler ta­
rafından pek de temel olarak adlandırılm aya lâyık görülm eye­
cektir. Yasa ve Düzenden sorum lu olanlar (yasaları vasıtasıyla dü­
zeni düzensizlikten ayırt edenler) açısından, ahlâki ilki, üzerine
önemli ve kalıcı bir şeyin inşa edilebileceği türden bir zemin de­
ğildir: Bir bataklık gibi, inşaat arazisine dönüştürülm esi için önce
iyice kurutulm ası gerekir. Felsefeciler, ahlâki itki gibi öznel, an­
laşılm ası zor, ele avuca sığm az bir şeyin, güvenilir bir şekilde her* G erçekçilere göre insan, varlıktaki bir skandaldir, varlığın bir “hastalığı"dır.
(y.h.n.)
P fiÖ N /P o M im A fcfiı E tik

81

hangi bir şeyin tem elini oluşturabileceğine inanmazlar; insanlar
ahlâki olarak tanım lanabilecek bir şekilde davranıyorlarsa ve az
çok düzenli bir şekilde böyle davranm aya devam ediyorlarsa,
bunun daha güçlü bazı nedenleri olmalıdır. Bu, (Leo Strauss’un
1953’te ileri sürdüğü gibi) doğa ya da tarih olabilir; her zam an ve
her yerde bütün insanlar için aynı olan ve bu nedenle keşfedilm esi
gereken bir şey; ya da ilk başta kolektif olarak yaratıldıktan sonra
zam ana ve yere göre değişen bir şey olabilir. Ama her iki durum da
da, tek tek bireyler her zam an, kendi eğilim lerinden daha güçlü
olan, tür çapında ya da topluluk çapında bir “m eli/m alı” ile karşı
karşıya kalacaklardır; bireyin iktidarı dışında kalan bir şey ta­
rafından güdülecek ya da yönlendirilecek, ondan ilham alacak ya
da onunla sınırlanacaklardır. Ahlâk ancak dışerkli olabilir.
Felsefeciler de düzenin tem silcileri de, sadece ahlâki itkiye d a­
yanan bir benliğe büyük bir kuşkuyla yaklaşırlar. B öyle bir ben­
liğin ne yapacağını tahm in etm enin yolu yoktur; böyle bir benlik
söz konusu olduğunda, “her şey olabilir” . Düzen m uhafızları için
de felsefeciler için de, her şeyin olabileceği bir dünya (yetkili bir
şekilde neyin olacağını ve neyin olm ayacağını söyleyem edikleri bir
dünya, diye okuyun) akla hakaret ve eylem, adam ı için kırm ızı
alarmdır.
Felsefeciler, m odern çağ boyunca, düzen yapıcıların kaygılarını •
tekrarlayarak ahlâki benliğe büyük bir kuşkuyla yaklaştılar. B en­
liklerin kendi im kânlarıyla baş başa bırakılam ayacakları, bu açıdan
yeterli im kânlara sahip olm adıkları iddiası, doğruluğu deneysel
bulgulara dayanm ayan bir iddiaydı; gerçeklikten yola çıkıp ge­
nelleştirilm iyordu, am a düzen m uhafızları açısından gerçekliği bi­
çim lendirm e yolunu, felsefeciler açısından ise gerçekliği düşünm e
ve yorum lam a yolunu tanım lıyordu. G üvensizlik başlan itibaren
benliklerin içinde hareket ettikleri dünyanın biçimine ve ey ­
lemlerini açıklayan anlatılara kazındığı için, benliğin ahlâki ye­
tersizliği iddiası güvenli bir şekilde, deneysel sınam anın yapıldığı
alanın dışında kalabiliyordu. İddianın doğru ya da yanlış olması
önem li değildi -ö n em li olan, iddanııı doğru olup olm adığının an­
laşılabileceği (Tanrı korusun) durum un ortaya çıkm asının, dü­
şünülebilir olanın alanı dışında düşünülm esi yoluyla düşünürler la82

F 6 A R K A /P o v u ın x J e rn K lik

rafından ve düzen dışı ilan edilm esi yoluyla uygulam acılar ta­
rafından önlenm esiydi (Tanrıya şükür). D üşünürler ve uy­
gulam acılar, “ahlâki” bir itki olarak benliği harekete geçirebilecek
itkileri reddetm e çabası içinde güçlerini birleştirdiler.

A . G Ü V E N S İZ L İK Ü Z E R İN E K U R U L A N B İN A

Genel refah m odern bir toplum da genellikle insan düşüncesinin ve
düşünceye dayalı eylem in bir eseri olarak düşünülür. Bu eylemin
tek am acı, doğam ı,, insanların ne olm alarını ve ne yapm alarını “ is­
tediğini” ve “gerektirdiğini” açığa çıkarm ak ve sonra tam olarak
bunu yapm alarını temin etm ek bile olsa, bu görevin, körlcmesine,
düşünm eden, yardım almadan “doğal eğilim lerini” izleyen bi­
reylerin kendileri tarafından yerine getirilm esi beklenem ez. İnsan
düzeninin tekâm ülü, insanların bir arada yaşam alarının niteliği,
artık yarı alaylı yarı endişeli bir şekilde “cangıl yasası” olarak ad­
landırılan “şeylerin doğal düzeninden” uzaklaşm a derecesiyle öl­
çülür. (D orian G ray’in portresi gibi, hiç değilse kendi gözüm üzde
tenimizin pürüzsüz kalabilm esi için, yüzüm üzün pürüzsüz teni al­
tında saklanan zalim kırışıklıkları gösteren bu m ilik cangıldır; top­
lumsal olarak imal edilm iş yasam ızın iç şeytanlarının ayna im­
gesidir.) Böyle bir düzenin, bizatihi düzenin eşanlam lısının, bir
yapıntı olarak yorum lanan dünyada tasavvur edebileceğim iz tek
düzenin köklerini doğal toprakta, kendi başına hareket eden, ekil­
meyen ve denetlenm eyen doğada bulabilm esi akla aykırıdır, daha
doğrusu tasavvur edilem ez bir şeydir. İnşa edilen bir genel refah,
sakinlerinin ahlâki itkilerinin insafına bırakılam ayacak kadar kı­
rılgan ve em niyetsiz bir binadır. (Saygın bir m im ar, tasarımının uy­
gulanm asını profesyonel olm ayan kişilere bırakabilir mi?) En iyi
durum da, “yeni bir yönetim altında” işlerlerse, asıl sahiplerinden
daha em niyetli ve güvenilir kurum lar tarafından iyi bir kullanım a
sokulurlarsa, ahlâki itkilerin gerçekten ahlâki olm a ihtimalleri var­
dır. O rtaçağ sim yacıları gibi toplumsal güçler de ham doğal eği­
limler cevherini saf ahlâki niyetler altınına dönüştürebilirler; ama
sim yacıların tersine, toplumsal olarak oluşturulan potada çökelen
altın, tüm evrende bulunabilecek tek ahlâki altındır; simyacıların
83

toplum denilen m ağarasının duvarları dışında ahlâk yoktur.
Jerem y Benlham , -H o b b esçu esine sad akatle- “ insanların, di­
ğerkâm lık açısından yetersiz olduklarına ve bu nedenle kendi çı­
karlarından çok çoğunluğun çıkarlarını gözetm ek için zor tehdidine
ihtiyaç duyduklarına” 1 m odern etik felsefesinin gündem inden so­
rumlu olan herhangi bir diğer düşünürden daha fazla inanıyordu.
B entham ’a göre (T.L.S. S prigge’nin özlü tercüm esiyle) insanın
m utluluğu aram a ve acıdan kaçınm a gibi -k en d i başlarına ahlâki
anlam dan y o k su n - “doğal” saikleri
yasa koyucunun ya da toplum sal m ühendisin ilgilenm ek zorunda o l­
duğu lıam insan psikolojisi m alzem esidir sadece. Ö nem li olan, in­
sanların gerçeklen sahip oldukları saiklerin iyi niyetler üreteceği, is­
tencin norm al olarak iyi eylem ler, yani m utluluğu artıran eylem ler
üreteceği bir toplum yaratm aktır.2

Aleyhtarlarının çoğu gibi Bentham ve taraftarları için de, ahlâki
niyetler ve edim ler ancak toplum sal m ühendisliğin ürünü ola­
bilirdi. İşi yapm ak üzere çağrılan m ühendisler iki türlüdür: Bir
yanda ülkenin yasasım ilan eden ve bencil m utluluk arayıcılarını,
çcvrelerindckilerin m utluluğunu düşünm eye zorlam ak için bu ya­
sayı uygulayan yöneticiler vardır. D iğer yanda ise; ikili görevleri,
yöneticilere, toplum sal olarak dağıtılm ış zevkleri ve acıları, itaati
daha m uhtem el kılacak şekilde yönlendirm e konusunda öğütler
verm ek ve zora tâbi tutulanları direnm eksizin zora boyun eğerlerse
m utluluk aram a itkilerini karşılayacaklarına ikna etm ek olan ahlâk
düşünürleri yer alır.
Ahlâki kuralların “ tem ellerine” yönelik ateşli arayış, yalnızca
bu ikinci, ikna etm e göreviyle desteklenir ve gündem de tutulur.
G erçekten de yasanın zoru, ancak zor tehdidinin ortaya atılm asına
dayanak oluşturan yasanın yasa koyucuların kaprisinden ibaret ol­
madığı gösterilebilirse, an az şikâyetle kabul edilm e şansına sahip
olur. Güçlü olanın kaprisi bile olsa, kapristen daha güçlü bir şeyi;
yalnızca kabul edilm esi değil, aklı başında bir kişinin kabul et­
1. R .S . Dow rie v e Elisabeth T alfer tarafından R espect fo r P erso n s'la yo­
rum landığı gibi (Londra: Allen & Unw in, 1969), s. 42.
2. T .L .S . Sprigge. Theoretical Foundations o f E thics (Londra: Routledge, 1988).

s. 16.
84

Bu teori insanlara. ifade edilebilecek. diyor Raw ls. bu değerlerin ve nihai am açların.kuşkuyla yaklaşm ayı öğretir.3 Bu konuda yalnız da değil. tam d a ilgilenilecek sözde k a ­ rarsız yakınlıkların ve itkilerin tam am en en alt sıraya yerleştirildiği ahlâki ölçütler hiyerarşisinde ilkelere bahşedilen m ükafâtın açık y a d a gizli am acıdır. “ Dürüstlük. cem aatler için­ de yaşadıkları v e arkadaşlığ a önem verdikleri bir dünyada. çünkü bir ilkeye göre hareket etm ek anlamına gel­ m edikçe hiçbir edim ahlâki olam azdı. listelenebilecek. John Raw ls. insan etkileşim inin "daha önem siz" tem ellerinin önüne ge çm e k zoru nda olduğunu düşündüğü “ilkeleri" arayıp dur­ m asın a. on­ ları “ insafa” terk etm eye varacağı konusunda hem fikirdir.t a n ı­ dıkları insanlara kişisel b a ğ lılık la rın a . d o laysız ihtiyaçlarım ı ve is­ teklerim i değerlendirm em e ve düzenlem em e yardım edecekse -k i ke­ sinlikle etm elidir-. Çok çeşitli düşünce okullarının etik üzerine yazan üyeleri. R aw ls kadar akılcı vukuf talep ed en bir ah lâk teorisinin pek a z yaran vard ır ve hatta yük haline g e ­ lebilir. A Theory o f J u stice (O xford University Press. 85 . Ahlâki ilkeler olm azsa ahlâk da olam azdı. s. sosyolojik naifliğin bir sem ptom u değildir... var olan ihtiyaçların ve çıkarla­ rın insafına bırakılm am ıştır”. 2 6 1 . deyim yerindeyse. R aw ls'un. ilkelerin hayatta pek az kullanım alanları . Dolayı­ sıyla bu konuda.meden yapam ayacağı bir şeyi. 19 71 ). formüle etm e ve ayrıntılandırm a faaliyetidir. onlara tesadüfen 3. A lan W olfe (W h o s e K eep e r? S ocia l S cience a n d M o ra l O bligation (University of California Press." W olfe’un görem ediği y a d a o rtaya ko yam adığı nokta ise şudur: Bu kuşkunun öğretilmesi bir hata. kendilerine en fa zla yardım edebilecek olana . ancak Y asaya benzer bir biçim de. hemen hemen rasgele alınan aşağıdaki ifadelere benzer ifadeler günüm üzün etik yazılarında bol bol bulunmaktadır: Tem el değerlerim ve nilıai am açlarım . Bununla birlikte. otoriteye sahip insanların ve onların yerine düşünenlerin “dürüst­ lük” olarak tanım lam aya hazır oldukları şeyin kaderini “var olan” (yani işlenm em iş) “ ihtiyaçlara” ve “çıkarlara” em anet etm enin. eylem e yol gösterecek ilkeler olarak Yasanın em irlerinin ve yasaklarının temelini oluşturan ve vekâleten eylemlerin te­ m ellerini oluşturacak olan tam da söylem sel kavrayış. hem itaat etm esi istenenleri hem de onları itaate davet edenleri aynı karşı konulm az güçle bağlayan bir şeyi temsil etm elidir. s. 125). Daha da önem lisi (bu düşünce araştırm a için bilinçli saikler sağlayacak kadar gün ışığına çıkarılm adıysa da). 1989). yani dile getirilebilecek. d a h a da a z pratik etkileri ol­ duğuna işaret ed erek karşı çıkar: “insanların çocuk yetiştirdikleri. sayılabilecek ilkeler biçim inde su­ nulurlarsa ahlâki em irlerin tem eli olduğunu düşünebiliriz.

6 Okur.belli bir yoğunlukta inanmamdan bağımsız bir yaptırımları olmalıdır.. ge­ nellikle yazarın dile getirilen görüş için. sadece kendisi ya da oluş­ turulmuş bir grup için değil. (ç.. 4 9 . en yakından ilişkili olduğu uslam lam anın özü olm asa. G elgelelim bu. İki sayfa sonra bunu belirtir: "B ana öyle g e ­ liyor ki. . The M o ra l P oint o f View (Ithaca: Cornell University Press. s. A yaktakım ım n ahlâki sezgilerine karşı savaşın en cesur savaşçıları hararetle ve zevkle kendi yasal sezgilerine bel bağlarlar. kendi başına çok fazla önem ta­ şım ayacak form el bir gözlem dir sadece. tem el sorusu değil".“m alıdır”.n. Liberalism a n d its C ritics içinde. Bu durumda.. Le D ebat. özerk ahlâki özneye. 159. tem el arayıcıların/oluşturucuların ortodoks özsavunm alarından farklıdır. lam da inançlardan ve ge­ leneklerden ayrılma anlamında ahlâki olan özünü damıtmalıdır .. S an d el. 1958). tanım v e istikrar sorularıdır. 5. “ kesinlikle -m a lıd ır” gibi ifadelerin ne kadar çok ol­ duğunu kuşkusuz fark edecektir. akla uygun olana ilişkin “sezgi” ya da yazarın “uygunsuz” bulduğu şeye ilişkin korku dı­ şında herhangi bir neden gösterem ediğini ifade eden “ . keşif. Kurt Baier. herkes için geçerli olan kurallara göre davranmalıdır. bu yüküm lülüklere ilişkin olarak kendilerini ortaya koyan başlıca sorular. ahlâk felsefesi. sadece rasyonellik gü­ cüyle. aktarılan ve birbirine benzeyen bu paragraflarda. “Justice and the Good". der. "Pour la philosophie morale".5 Liberal demokrasiler. bireylerin tamamen farklı iyilik ve insani ku­ sursuzluk anlayışlarına sahip olmalarına izin veren ahlâki çoğulcu­ luğun alanıdırlar. belli bir sonucu he­ deflemek yerine ilkeli davranmaya hazır değilse. M ichael J. Kişi. 6. sadece amaçlı olarak hareket etmek. G erçekten önem li olan ve doğru uslam lam anın sadık savunurlarının petitio principii* ba­ hanesine baş vurm aya hazır oldukları öz. 21 0. cilt 7 2 için­ d e (1 9 9 2 ). ' Tartışm a konusu olan bir m eselenin hiçbir delile dayan m adan doğru olduğunu iddia etm e. kişinin ahlâki bakış açısını benimsediği söylenemez. S an del (O xford: B lackw ell.. ilkeler olarak ele al­ maya. 19 84 ). 4.. M onique C an to -S p erb er. s. Bu gereklilik ilkesel olarak rasyonellik ile tarihsel köklülük arasında ra­ dikal bir ayrım olduğunu varsayar. Bu ne an lam a gelirse gel­ sin v e hangi biçimi alırsa alsın.4 Ahlâki kuralları pratik yöntemler olarak değil. s.) 86 . M ichael J. evrensel yükümlülüklerin formel.em ez”.. C an to -S p erb er yakın lık duyduğu prog­ ram ın en sert ifadelerinden kendisini ayırır ve günüm üzün kuşkucu ruh haline bazı ayrıcalıklar tan ım ay a hazırdır. Kabul etm ek gerekir ki..

169): "D uygularım ızın v e duygulanım larım ızın bizi ahlâki olarak yansıtabileceği iddiası.) " N iyet ötesi. Etik tezlerin çoğu. “herkes" için konuştuğuna iddia eden bir otorite ta­ rafından onaylanm ış ilkelerin içselleştirilm esinden başka bir te­ mele sahip olan ahlâki bir özneye duyulan güvensizliktir. K ant’a vc taraftarlarına göre erdem.n. ahlâki öznenin otoriter bir kılavuzluğa duyduğu ihtiyaç o kadar belirgindi (ve ümit verici bir şekilde daha ikna ediciydi).yani. ' N iyet öncesi. 1980). Tem el inşaatının en dolaysız etkisi ve başarısı. (y. kişilerin vc edimlerinin yasal statüsü hakkında bağlayıcı beyanlarda bulunm aya yetkili olan yasal otoritenin görüntüsünde düşünülürdü. Blum 'un tercüm esinde ( Friendship. özerk ahlâki yargıya duyulan güvensizlik. bir kural olarak.bizi ahlâki olarak yansıtabileceğini ileri süren Kantçı görüş içinde dü­ şüncenin en derin izlerinden birine karşıdır. Aranılan tem eller. vakanın doğ­ rularını ve yanlışlarını kararlaştırm a ve böylelikle onaylanan edim ­ leri onaylanm ayan edim lerden ayırm a yetkisine sahip bir otorite. inşaat çabaları ne kadar telaşlı ve ateşliyse. Yalnızca ilkelerle ölçülen bir davranışın ahlâki olarak görülebileceği id­ diasının ve bu ilkeler için pre-conative* ve supra-conalive” bir te­ melin açılm ası ve gösterilm esi gerektiği talebinin ilettiği gerçek mesaj. ahlâki açıdan güçlü etkenler olarak duy­ guları hüküm süzlcştirm esini hemen kabul ediyordu: D uy­ gulanım lardan kaynaklanan duyguların ahlâki bir öneme sahip ol­ madığı. K ant’ın. an cak seçim yapm a kapasitem izin -is­ tencim izin.n. akıl vc kuralın kı­ lavuzluğu eşanlam lı görülüyordu) üzerine bahis oynanıyordu.) 7. daha doğrusu aklın dikte ettiği kurallar ve kuralın kılavuzlu­ ğundaki akıl (tüm niyetler ve am açlar açısından. ahlâki özneye yönelik şüphe." 87 . (y. özerkliği. Karşı konulm az bir biçimde. karşısında tam am en pasif ol­ duğum uz duygular ve duygulanım lar bizi ahlâki bir kişi olarak yansıtam az.h. (evrensel bir insan özelliği. daha doğ­ rusu her insanın edinebileceği. akıl yeteneği ve onun dikte ettiği karar­ ların aktörü ahlâki bir kişi olarak yansıtabileceği aksiyom atik ola­ rak varsayılıyordu. yalnızca seçim . A ltru ism a n d M orality (Lond­ ra: R outledge. ahlâki seçim lere ve ahlâki edim lere dayanak oluşturacak başka te­ m ellerin olm adığını ya da yetersiz olduğunu ilan etmekti. dolayısıyla edinm em ek için hiçbir bahanesi olam ayacağı bir özellik olan) akıl ve kurallar üzerine.7 Aslında. L aw rence A. s.h. tesadüfen ortaya çıktığı haliyle davranışın ilkevı'z ve te­ melsiz olduğudur.

“ iyi­ lik yapm a” sorusunu tam am en ahlâkın gündeminden çıkarır ve onun yerine disiplin m eselesini koyar. ahlâki özerklik ara­ yışına hep musallat oldu. A klın. edim in-sonuçlarının “ iyi” olııp olm adığını anlam a zahm etine girmeye gerek olm adığını ileri süren (ahlâki davranışın fiilen' kurallarla yönetilm eyle özdeşleştirildiği düşünüldüğünde. çünkü duygular akıl dışıydı. Ahlâki itkinin manipülasyonu. ahlâk sorunlarının kural-yönetindi eylem olarak ve kuralların da dışerkli olarak tartışılm asını ön­ ceden sağlam a bağladı.insanın duygusal eğilim lerine karşı koym a ve akıl adına onları et­ kisizleştirm e ya da reddetm e yeteneği anlam ına geliyordu. en uç biçim inde. davranışın iyiliğini sonucunun iyiliğinden. KH . Aklın duygu dışı olm ası gerekiyordu. ahlâk sorununu “ iyilik yapm a” sorunundan ayırm ayı başaran sa f “prosedüralizm e” indirgenir. VVaddington’ın oluz. akıl ile kurallar arasındaki dengenin sürekli ola­ rak kurallar yönüne kaym a eğilim iyle ortaya çıkar: Edim in ahlâki olarak doğru olup olm adığını bilm ek için. “ iyi”yi. eylem in ahlâki değerlendirim i açısından önem ta­ şıyan tek yeti konumuna atanm ası. akıl tam da eylem m ekanizm asının yasalaştırılabileceği m e­ kanizm adır. kurallara sadakatle uyulup uyulmadığı sorusundan bağımsız. duyguların tersine. aktörün ahlâki vicdanının tam am en konu dışı olduğunu ilan eden ve araç­ ları am açlardan. Dolayısıyla ahlâkın ölçütleri. edim in. bununla birlikte akıl. aklın duygu dışı hâkim iyetinde doğru ve dürüst bir şekilde ta­ sarlanıyordu. Orada da ortaya konulduğu gibi. dışerk kaynaklı bas­ kıların aktörlerin seçim lerinin “ saiklerinin içine" nüfuz edebileceği açıklıktı. G erçekten de tutarlı deontolojik ahlâk an ­ layışı. olarak tanımlamak zaten çok zor bir iş olacaktır) “deontolojik” ahlâk anlayışına göre. etkiler ve saiklerden çok prosedürü öne çıkartm asıyla. C. ahlâk. güvenli bir şekilde formel (ya da fom ıelleştirilebilir) kurallar göm leği içine sokarak eh­ lileştirme ve evcilleştirm e arzusunun akıl üzerine girilen bahsi ne kadar teşvik ettiği. bireysel özerk ahlâki yargı hakkının gasp edilmesi ve ahlâki vicdanın karalanm ası için kapıyı ardına kadar açar: bunlar po­ tansiyel olarak korkunç sonuçlar d o ğ u ru r. K ant’ın duygulara ilişkin korkusu. bu tür eylem için em redilen kurallara uygun olup olmadığını bilmek yetcrlidir. Ele avuca sığm ayan ahlâki duyguları. yıl önce uyardığı gibi.H.

son tahlilde. ey lem lerinin haklı olduğuna içtenlikle inanan insanlar tarafından ve aslında inandıkları bazı temel ilkelerin uygulanm asının gereği olarak yapılm ıştır. "süper-egom uzun bugünkü gelişimi. 1989)). duyguları a priori kararsız ve değişken ilan ederek. bahsi. ahlâki öznenin dışsal yasam a kurum una boyun eğm esi konusunda çok şey yaptı. C . ama iyiliğin hacmini artırm a konusunda pek az. ki bu. kararsız duygular kabuğundan çıkarm aya çalıştıkları rasyonel karar alıcıya kay­ dırdılar. Ahlâki davranışın sağlam temellerine yönelik uzun arayış bu­ rada başlangıç noktasına dönüyor. kurtuluş edim i olm aya yönelikti. tüm argümanları göz ardı edebilen zorlam anın bir sonucu olm alıydı) ve sonuç olarak özgürleşm e.. geç dönem dinozorların m u a zzam büyüklükleriyle y a d a bazı parazitlerin sadece tek bir canlı üzerinde yaşar hale gelm elerine neden olan garip ad aptasyonlarıyla kar­ şılaştırıldığında.. şey yaptı. akla uygun davranm ak. Tem el arayıcıları. s. Ahlâki argümanın prosedüralizm lehine gerekçesizleştirilm esi. işkenceler. aşırı bir uzm an laşm ayı tem sil etm iyor m u?" şeklinde bir soru sorulabilir. eylem in duygulara ba­ ğım lılığını akla bağım lılığıyla değiştirm ekle aynı şeydi. uya­ rısının kalıcı güncelliği birçok kez teyit edildi. Ahlâki bir benliğin alam el-i farikası olan özgürlük. Akıl tanım gereği kuralla yönetilir. kurallara ne kadar titizlikle uyulduğuyla ölçülm eye baş­ 8 . M odernity a n d the H o lo ca u st (C am bridge: Polity Press. diye yorum larına d evam ediyor. hatla hiçbir şey yapm adı. ahlâki benliğin. bazı kurallara uymak anlam ına gelir. zorunlu göçler v e diğer hesaplanm ış vahşetler çoğunlukla. ar­ dından duygular özgürlüksüzlük olarak tanım landı (akıl ya­ pılmamasını söylediği halde insanın yapm aktan kendini alamadığı her şey. 19 60 ). ahlâksız em irlere karşı ahlâki direniş güçlerini silahsızlandırdı. RO .H .8 W addington’un bu cüm leleri kalem e alm asından bu yana. Bahisteki bu kaym a. diğer açılardan ahlâki olan insanların ahlâki açıdan çir­ kin edim lerin kolektif olarak sürdürülm esine ve özellikle m odern soykırım biçimlerine katılm alarım m üm kün kılm a konusundaki rolünü başka bir yerde in­ celedim (Zygm unt Baum an. W addington.yakın tarihe dam gasını vuran savaşlar. d ışerke dayalı kuralların insan davranışını biçim lendirm edeki önem i göz önüne alındığında. 187. insaniyetsizliğin bir parçası olm aya karşı sahip olabileceği hemen hemen tek ko­ runm a yoludur. The E th ica l A n im a l (Londra: Allen & Unw in. O yuncuların ba ğ ım s ız ahlâki ya r­ gıları karşısında örgütsel disiplini aşırı ö n e çıkarm a eğilim iyle ünlü olan prosedüral indirgemeciliğin. W addington.

1991). 9. Entre N ous: E ssais s u r le penser-à-tautre (Paris: G rasset. yanıt sadece ontolojiden gelir. Böyle bir şey olm adıysa. Bu “bir şey”.9 O ntolojik olarak hepim iz birbirim izden ayrıyız. T an rı’nın “ K ardeşin nerede?” sorusuna. Kabil T anrt’nın sorusuna kızm akla haklıydı. birbirim izin sırtını sıvazlayabiliriz. bu o. K a­ b il’in “Ben kardeşim in bekçisi m iyim ?” şeklindeki yanıt/sorusunu yorum layarak şöyle yazıyor: Kabil'in yanıtı Tanrı'yla alay eimek gibi ya da küçük bir çocuğun tep­ kisi gibi düşünülemez: “ Bu ben değilim. ben benim. kardeşim le benim . Tek eksik olan eliktir. K abil’i H abil’in nerede olduğu konusunda sorgulam anın uygunlu­ ğunu gerekçelendirm ek T an rı’nın işiydi. “Philosophie. yetkili birisinin oluşturduğu ve bana yerine getirm em i söylediği bir ödev listesi ola­ bilir: “Kardeşinin hareketleriyle ilgilenm ek zorundasın”. ss. ya da daha talepkâr bir biçimde: “ K ardeşine bir zarar verilm em esine dik­ kat etm ek zorundasın”. K abil. 128-9. o da o. 90 .” Kabil'in yanıtı iç­ tendir. V eya “bu bir şey”. en fazla birbirim izle birlikteyiz. Ö nce bizi. justice et am our". sonunda benliğin ahlâki yargı hakkının yad­ sınm asına varır.landı. A hlâklı kişi günün sonunda özerk duygu bağlarından kur­ tarılıyor. Biz ontolojik olarak ayrı varlıklarız. ÖZGÜRLÜKTEN ÖNCE AHLÂK Em m anuel Ldvinas. fi­ ziksel olarak yakın olabilir. Ontolojik olarak. B. am a dışerk kaynaklı kuralların koşumları boynuna geçiriliyordu. Em m anuel Lévinas. T a n rı’nın sorusunu duyduğunda şaşkınlığını ifade etm ekte ve gücenm ekte tamamen haklıdır. bana yöneltildiğinde “K ar­ deşin nerede?” sorusunun doğal görüneceği bir ilişki içinde bir araya getirecek bir şey olm alıdır. Yan yana. usulüne göre im zaladığım ız ya da yem in ettiğim iz bir sözleşm e olabilir. Benliğin ahlâki kapasitesine duyulan güvensizlikten başlayan arayış. bir ölçüye kadar birbirim izin tem silcisi olabilm em iz ve kaderlerim izin ya da bazı yönlerinin birbirine bağlanm ası için girdiğimiz.

am a yine de sonsuz bir şekilde uzağız: H er biri ipseite’si* (Paul Ricoeur), kendi kendisiyle özdeşliği, kendi sınırları, kendi alanıyla
korunarak var olan iki ayrı ve kendi içine kapalı varlık, sıradan Leibnizci m onadlar. Paradoksal olarak, birlikte olm ak ayrı olm ak an­
lam ına gelir. “O, ben olm ayandır, işgal ettiği yer benim o'm adığım
bir yerdir” . Ayrım , aram ızdaki m esafe hiçbir zaman kapanm a­
yacaktır. A çıklığa ancak köprü kurulabilir: Benim onun hakkındaki
bilgim le, onun varlığının taşıdığı muhtem el yararları ve potansiyel
tehlikeleri değerlendirm em le ya da ona istediğini vermem ve
ondan istediğimi alm am la. Birbirim ize karşı nazik olabiliriz ya da
birbirim izle kavga edebiliriz. Barış içinde bir arada var olabiliriz
ya da birbirim ize tuzaklar kurabiliriz. Bütün bunlar söylense ya da
yapılsa da, biz hâlâ sadece yan yana duracağız. Ayrıca köprüler yı­
kılabilir. Bu nedenle köprülerin korunm ası gerekir. Onların yı­
kılm asını önlem ek için sağlam harça ve uyanık bekçilere ihtiyaç
vardır. A yrıca sabotaj eylem leri için ağır bir ceza da yararlı ola­
bilir. Yasaya ihtiyaç vardır. Ya da yasayı taklit ederken ancak
Ahlâk olarak m askelenebilecek E tiğe ihtiyaç vardır. Yasa - dışerkselliği ve zora başvurabilm e g ü c ü y le - oııtolojik olarak ayrı
olan varlıkların birlikle olm asından yola çıkıldığında varılabilecek
tek noktadır.
Levinas bunu bilir ve dolayısıyla Ileidegger’in M iteinandersein'ı
üzerinde düşünürken şöyle der: “Ö tekiyle kökense! ilişkiyi ta­
nım lam ak için kullanılm ası gereken edat m it değildir.” 10 Mit, on­
tolojiyi oluşturan şeydir. Ontoloji ahlâkın olm adığı bölgedir. O n­
tolojinin perspektifinden, ahlâki ilişki ancak sonraki bir ilave
olabilir; hiçbir zaman tamam en meşru olm ayan, her zaman yabancı
ve biçim siz bir beden olarak kalan, her zam an kuşkulu olan ve sü­
rekli olarak savunm a gerektiren bir konum a fırlatılan ve asla ger­
çekten kabul edilm eyen bir yapıntıdır: “olması gereken” hiçbir
zam an “ olan”dan türetilemez; değerleri olgulardan yola çıkıp tar­
tışamayız. O lgular ne iyidirler ne de kötü; gerçek olgular nötrdür
ve gerçek olm aya devam etm ek için nötr kalm ak zorundadırlar;
' Latince kökenli skolastik bir terim . “K endi kendisi olm a" an lam ına gelir. Bir bi­
reyin kendi kendisi olup, tüm ötekilerden ayrı olm ası, (y.h.n.)
10. Em m anuel Levinas, Le tem ps e t l'a u tre (Paris: Presses Universitaires de
France, 1 9 79 ), s. 19.

91

“m eselenin olguları” değerlendirm eler içermez... O ntolojiden yola
çıkan kişi ahlâkı kurm aya girişm ez. Bunun yerine varlıktan önce ve
olgulardan önce “ verilm iş” olan ahlâkın yetkisini elinden alm aya
girişir ve böylelikle ahlâkın yerine Yasanın ve Y asaya benzeyen
Etiğin geçirilm esini kaçınılm az sonuç haline getirir.
Ama ahlâk verilklir, istikrarsız bir şekilde, senteze direnen, sen­
teze dayanam ayan, sentezin idareyi ele aldığı noktada eriyen ve
solan bir durum da da olsa verilidir. M im arlar ve m üteahhitler,
başka hiçbir şey bu unvana sahip çıkam asın diye, onu böyle sun­
mak için ellerinden geleni yaptıkları halde, ontolojik “birlikte
olm a” durum undan hareketle oluşturulan şey ahlâk değildir. Ahlâk
ontolojiden önce gelir; için, ile'den önce gelir:
İlişkinin indirgenem ez ve nihai yaşantısı bence başka b ir yerdedir:
Sentezde değil, insanların yüz yüzeliklerinde. sosyallikle, ahlâki anlam tnda. A m a ahlâkın, bütüncüllük ve tehlikeleri üzerine soyut d ü ­
şünüşün üzerinde, ikinci bir tabaka olduğu sonucuna varılm am alıdır:
ahlâk bağım sız ve ilk sıraya sahiptir. İlk felsefe b ir etiktir...
İnsanlar arasındaki ilişki kesinlikle sentezlenebilir olm ayanın en iyi
örneğidir. İnsan ayrıca. Tanrı düşüncesinin, özellikle D escartes'ın d ü ­
şündüğü biçim iyle T anrı düşüncesinin, b ir varlık bütünlüğünün parçası
haline getirilip getirilem eyeceğini; getirilem ezse varlığa aşkın olup o l­
m adığını da m erak ediyor. “ A şkınlık" terim i lam da, T a n ri’yı ve var­
lığı birlikte düşünem em eyi belirtir. K işiler arası ilişkide de m esele,
ego ile ötekini birlikte düşünm e değil, yüz yüze gelm e m eselesidir.
G erçek birlik ya da gerçek birliktelik, sentezin birlikteliği değildir, yüz
yüzenin birlikteliğidir.11

İlk felsefe bir etiktir... Etik ontolojiden önce gelir... Ahlâki iliş­
kiler varlıktan önce gelir... Bütün bunlar ne anlama geliyor? Varlık,
ontoloji, henüz yokken “önce” ne anlama gelir?
“Ö nce" ve
“sonra” gibi sözcüklerin atıfta bulunduğu zaman sırası yalnızca on­
tolojide yer alm az mı? Eşzamanlılık ve ardışıklık, “önce” ve
“ sonra” ontolojik varlıkla birlikte ortaya çıkm az mı? M esele tam
da budur: Ahlâki durum un öncesi ontolojik olmayan bir öncedir,
ontolojinin m üdahale etmediği bir durumdur; ya da bu m ü­
11. E m m a n ıe ! Levinas. E thics and Infinity: C onversations w ith P hilippe Nemo,
İng çev. Richard A. C ohen (Pittsburgh: Duquesne University Press, 1 9 85 ), s. 77.

92

dahalenin reddedildiği ve orada değilm iş gibi göz ardı edildiği bir
durum dur ve ontolojinin otoritesi, aynı zam anda “önce” ve “sonra”
üzerindeki,” birlikte" ve “tek başına” üzerindeki otorite tanınmaz
ve dayanak noktasını yitirir. Bu durum da, “önce” , varlığın dü­
zenliliğini, düzenlenm iş, yapı verilm iş bir varlığı belirtmez. T er­
sine, tüm düzenlem e çabalarının, varlıkları “ ait oldukları yere” fır­
latan tüm yapıların reddini temsil eder. O ntolojinin yokluğunda ya
da ontolojiye rağmen “önce”nin ancak ahlâki bir anlamı olabilir ve
bu anlam daha iyidir. “Yüz yüze” “ ile beraber”den daha iyidir.
“İle beraber” “yüz yiizc” karşısında pratik bir üstünlüğe sahiptir;
varlığın katı gerçekliğinin, olanaklılığm yeni filizlenen sürgünleri
karşısındaki üstünlüğüne benzer bir üstünlük. G elgelelim . üs­
tünlüğe sahip olmak en fazla daha güçlü olm ak anlam ına gelir,
daha iyi anlam ına değil.
Burada ahlâk da etiolojik bir mit kahram anı olarak, hayali sı­
radan bir “ ilksel” varlık olarak; farklı bir tür varlık, bildiğim iz var­
lıktan önceki başka bir varlık, benliğin m iıik bir “ontoloji öncesi”
durum u olarak; ontolojik “zam an içinde varlığı” önceleyen bir var­
lık olarak (öncclem ek sadece ziyadesiyle ontolojik bir nosyon ola­
rak düşünülebilir) öne sürülm ez. Ahlâkın “önce”si ontolojinin yok­
luğuyla değil, rütbesinin düşürülm esiyle ve tahttan indirilmesiyle
kurulur. Ahlâk varlığın bir aşkm lığıdır; daha doğrusu ahlâk böyle
bir aşkınlık ihrimalidir. Ahlâki benlik, varlığın üzerine yükselm e
yeteneği, varlığa meydan okum ası sayesinde; “ ile beraber” kar­
şısında “yüz yüze”yi seçmesi sayesinde; varlığın pençesinin ger­
çekten “dem ir bir pençe” olduğunun kabul edilm em esi sayesinde;
varlığın, ontolojiden bildiğim iz varlığın, sesi yokm uş gibi ya da
sesi varsa bu ses duym azdan gelincbilir/m'ş, bu sese itaat etmek gerckmezw»'ş gibi Ö tekiyle “yüz yüze” yaşam ak sayesinde lâyık ol­
duğu mevkie erişir. L evinas'ın çevirm eni Richard A. C ohen'in de­
diği gibi,
E tiğin bir özü yoktur, onıın “özü", deyim yerindeyse, tam da bir özü
olm am ası, özleri yerlerinden etm esidir. “ K im liği" tam da bir kim liği
olm am ası, kim likleri sökm esidir. “ V arlığı” olm ak değil varlıktan dcdıa
iyi olm aktır. Etik, tam da varlığın (ya da varlık olm ayanın, varlığın

93

karşılığının) gönül rahatlığını bozarak etik olur. M esele, der L evinas
ısrarla, “olm ak ya da olm am ak" d eğ ild ir.11

Ahlâkın hiçbir “zem ini” , hiçbir “tem eli” yoktur (bunlar da,
ahlâkın diline tercüm e edilem eyen, ontolojiden “önce”ki ahlâki
dünyada, “ varlıktan başka türlü” olanda hiçbir göndergesi olm ayan
tamam en ontolojik iki nosyondur). Ahlâk, aşkınlık edim inde; ken­
dini “varlığın gerçeklikleri” , “durum un olguları” üzerine yük­
seltm ede; her ikisiyle de bağlı olm am akta doğar ve ölür. Bir kişi
(p erso n a : O ynanan rolü belirtm ek için takılan maske; bu rol ilk
olarak senaryoda açıklanm ış ve belirtilm iştir) olarak değil, yüz ola­
rak Ö tekiyle karşılaşm ak zaten aşkınlık edim idir, çünkü varlık
olma sıfatıyla Ö tekine ait olan her şey Y üz olarak Ö tekinde yoktur.
“Y üz bir güç değildir. B ir otoritedir. O torite genellikle güç ol­
maksızın var” . Yüz, “karşıtlığıyla bana direnendir, direnciyle bana
karşı çıkan değil... Bir yüzün mutlak çıplaklığı, örtülü, kapalı ya da
maskeli olm ayan, mutlak bir şekilde savunm asız yüz, onun üze­
rindeki iktidarım a, şiddetim e karşı çıkan ve kendi başına karşıtlık
olan bir karşıtlıkla, m utlak bir şekilde karşı çıkandır” .1-' Ötekinin
benim üzerim de iktidarı yoktur; daha doğrusu, böyle bir iktidarı
varsa -b o y u n eğmem gereken em ri zaten dile getirm işse- artık bir
yüz değil, ontolojik bir varlık, direnişin ve rekabetin değişm ez ger­
çekliği olacaktır. Öteki, ben rchbc-ıhk ettiğim , em rine öncülük et­
tiğim, onu beklediğim ve kışkırttığım sürece; bana em ir vermesini
12. Levinas, E thics a n d Infinity içinde, s. 10. Etik "varlıktan önce varlık” d ü ­
şüncesini ifade etm ey e çalışan birçok cüm le, kulağa, düzeltilem eyecek kadar
m ünasebetsiz gelm ektedir. K ullandığım ız dil (kullanabileceğim iz tek dil), on­
tolojinin rakipsiz tahakküm ü altında örgütlenm iş yaşam ın bir tortusudur. O n ­
tolojinin tanım ladığı biçim de yo rum landığında, varlığı bildirm ek ve açıklam ak
için biçimlendirilmiş bir dildir; "varlık" kavram ı ve tüm karşılıkları ve türevleri,
doğal olarak ontolojinin tan ım la m a hakkını ifade ederler. Lâvinasçı etik söy­
lem de “varlık"ın, D errida'nın söyleyeceği gibi so u s ra tu re ' göründüğünün a n ım ­
sanm ası, o rtaya çıkan zorluğun aş ılm asın a yardım cı olabilir.
13. “T h e Paradox of Morality: an Interview with Em m anuel Levinas by T a m ara
W right, P eter H ayes and Alison Ainly", İng. Ç ev. A ndrew Benjam in ve T a m ara
W right, The P rovocation o f L evinas: R ethinking the O th e r içinde, der. R obert
B ernesconi v e D avid W ood (Londra; Routledge, 19 88 ), s. 169; Em m anuel
Levinas, "Freedom and C o m m an d ”. C o lle cte d P hilo so p h ica l Papers, der. Alphonso Lingis (Lahey: M artinus Nijhoff, 1987), ss. 1 9 ,2 1 .
* Üstü çizilmiş, karalanm ış olm akla birlikte, karalananın hâlâ görülebilir olm ası,
(y.h.n.)

94

cm reltiğim sürece bir yüzdür. Emir dile getirilm eden önce emri
dinlem eye ve bana ne yapm am ı em rettiğini bilm eden önce em re
uym aya istekli olduğum için Ö teki bir otoritedir. Ö teki “Kendi ba­
şına" (böyle bir durum varsa) zayıftır ve onu Yüz olarak ko­
num landırm am ı ahlâki bir edim haline getiren tam da bu za­
yıflıktır: Ö tekine em ir verm e hakkını veren, zayıfı güçlü yapan,
sessiz olanı konuşturan, bana em ir verm e hakkını sunarak varlık
olmayanı varlık haline getiren ben olduğum için, ben tamamen ve
gerçekten Öteki içinim . “Ben öteki içinim ", kendim i rehine olarak
Ötekine verdiğim anlam ına gelir. Ötekinin sorum luluğunu alırım.
Am a bu sorum luluğu, sözleşm e im zalar ve sözleşmenin g e­
rektirdiği yüküm lülükleri üstlenir gibi almam. Sorum luluğu alan
benim ve ben bu sorum luluğu alabilir ya da reddedebilirim , ama
ahlâklı bir kişi olarak, bu sorum luluğu, sorum luluğu alan ben de­
ğilm işim , sorum luluk üstlenilebilir ya da reddedilebilir değilm iş,
“zaten” ve “ her zam an” oradaym ış, ben hiç üstlenm esem bile benimm iş gibi alırım. Eşzamanlı olarak Ötekini Yüz olarak, beni ise
ahlâki benlik olarak kuran sorum luluğum koşulsuzdur.
Öteki için sorum luluk benim bağttlanışım la. benim kararım la baş­
layam az. K endim i içinde bulduğum sınırsız sorum luluk, ö zgürlüğü­
m ün öbür yanından, “ tüm anlam lardan” önce gelenden, “ tüm b a­
şarılardan sonra” gelenden, par excellence’ m evcut olm ayandan, kökcnsel olm ayandan, anarşik olandan, özün öncesinden ya da ötesinden
g e lir.14

Koşulsuz olm ak, durum un özelliklerine ya da Ötekinin ni­
teliğine bağlı olm am ak dem ektir. Benim sorum luluğum . Ötekinin
kazandığı ve talep etme “hakkına sahip olduğu” mükâfat değildir.
Hatta, sunulan hizm etlerden ölürü Ö tekine borçlu olduğum bir şey
de değildir. H enüz hiçbir şey vuku bulm adığı ve ben ile Öteki ara­
sındaki “ahlâki birlik” daha şim di başladığı için, herhangi bir şeyin
karşılığı ya da bedeli değildir. A hlâk m utlak başlangıçtır.
Bu tanım lam anın ürkütücü belirsizliği, “gerçek olm ayışı” okuru
şaşırtacak, büyük olasılıkla cesaretini kıracaktır. Öteki bir yüzden
' M ü kem m elen, (y.h.n.)
14. Em m anuel Levinas, O therw ise than Being, o r B e yo n d Essence, İng. Ç ev.
Alphonso Lingis (Lahey: M artinus Nijhoff. 1 9 81 ), s. 10.

95

ibaret olabilir mi, en fazla birinin yüzü değil midir? Her yüzün ar­
kasında bir kişi; kötülüklerin yanı sıra iyiliklerin, başarıların ve ba­
şarısızlıkların, yapılanların ve yapılm ayanların, iyi niyetin ve kölii
niyetin, hoşluğun ve iğrençliğin normal yüklerini taşıyan bir kişi
yok m udur? Şim di ve buradaki karşılaşm aya kadar ben onun far­
kında olm asam bile, birlikteliğim izin bir geçmişi yok m udur? Bu­
rada tanım landığı haliyle Yüz bir kurgu; -işle ri daha da şaşırtıcı bir
hale getirm ek isterm işçesine- hep oradaym ış gibi yaparken, ta­
mamen kendim den yola çıkarak oluşturduğum varsayılan bir kurgu
değil midir?

C. TEM ELSİZ TEMEL
Evet, Kabil, T an rı’nın sorusunu konu dışı ya da saçm a bularak
om uz silktiğinde ne kadar haklıysa, okur da kuşkularında o kadar
haklı. Varlıktan önce gelen bir ahlâkta, sorum luluğum u gerekçelendirccek hiçbir şey yoktur; benim sorumlu olduğum u, so­
rumluluğun bana ait olduğunu belirlem ek için daha da az şey var­
dır; belirlem e ve gerekçelendirm e varlığın, ontolojik varlığın; her
şeye rağm en orada olan tek varlığın özellikleridir. Ve aklı başında
okur, “varlıktan öncc’Yıin varolm adığına, varolsa bile onun hak­
kında - “olgular” hakkında “bildiğim iz” şekilde- hiçbir şey bi­
lemeyeceğim izi işaret ettiği zaman haklı olacaktır. Evet, bütün
bunların doğruluğu apaçıktır (çünkü ihtiyaç duyulacak bütün ka­
nıtları ontoloji sağlam aktadır). A m a ahlâk için varlıktan ö/ıceden;
yani, tekrarlayalım , varlıktan daha iyi olan alan - olm ayan alandan
başka bir yer yoktur. Bizi bu alana götürecek şekilde ezilip düz­
lenmiş ve işaretlenm iş yollar olmadığı için, bu alanı ahlâki benlik
bulm ak zorundadır. Sorum luluk, karşılaştığım Yüzü m eydana ge­
tirir, am a aynı zam anda ahlâki benlik olarak beni yaratır. So­
rum luluğu, zaten sorum luym uşum gibi üstlenmek, başka bir yerde
ya da başka türlü çizilem eyen ahlâki alanı yaratma edimidir.
“Zaten oradaym ış gibi” kabul edilen bu sorumluluk, ahlâkın sahip
olabileceği tek temeldir. Z ayıf bir temel olduğunu kabul etm ek zo­
rundayız. A m a kabul ya da reddetm ek size kalmış...
Etik olarak, ahlâk varlıktan öncedir. Ama ontolojik olarak var96

ama nihayetinde tüm ahlâki eylem lere kılavuzluk eden bir şeyin ta­ nınm asıdır. hepimizin içinde bulunduğu alanda iki anlam rekabete girdiğinde her zaman iisıün gelen anlam da. ahlâk ancak var­ lıktan sonra. Etik. “Öteki beni neden ilgilendirsin ki?. bu. Söylediğim de ütopyacı bir uğrak var. A m a ontolojik anlamda. insan denilen kanlı canlı nes­ nelerden ayrılam az. yani “daha iyi” olm a anlam ında varlıktan ön­ cedir.lıktan önce hiçbir şey yoktur. T h e “P aradox of M orality '. ontolojik perspek­ tifin görebileceği anlam da “tem elleri” yoktur. s. yalnızca kendisi için bir kaygı konusu olduğu önceden varsayılırsa bu soruların anlamı olabilir. Ve ahlâki benlikler (varlıktan başka tiirlii olan. gerçekleştirilem eyen. bu nesneler ahlâki ben­ liklerden önce gelir. ahlâki benliği kuranın lam da oraya bakm a edim i olduğunu bildiği için varlığın “önce”sine. Levinas. mutlak olarak benim dışım da olanın. Ü topyacılık -ta m olarak azizliğin iyilik olm ası anlam ında ü io p y acılık -o lm ad an ahlâki yaşam olm az. başka bir varlık olm ayan) ontolojik olarak. aranan te­ mellerin orada saklandığı umudundan ötürü değil. 117. belirlenm iş olm am asıdır.. O therw ise than Being. on­ tolojik perspektiften geçerli görülebilecek hiçbir anlam da ka­ çınılm az olm am ası. varlık ahlâktan öncedir. “önce”nin ahlâki anlam ında. 178.16 15. Ontolojik olarak. “V arlıktan önce”nin Büyük Bilinm eyenine adım atan etik bunu. F 7 Q N /J \) > m n x le ı ıı K lik 97 . çünkü ontolojik olarak “varlıktan önce” de başka bir varlıktır. yani ya varlığın belirlenm iş bir sonucu olarak ya da kendisini varlığın terim leriyle gerekçelendirm eye gönüllü ol­ masıyla varlığın önceliğini kabul etm eye m ecbur bir kural olarak gelebilir. Ben kar­ deşimin bekçisi m iyim? Egonun yalnızca kendisiyle ilgilendiği. s. “varlık”tan yola çıkan hiçbir keşif heyetinin ortaya çıkaram adığı ya da inşa edem ediği te­ melleri bulm ak ya da inşa etm ek için yapm az. ahlâkın sahip olabileceği ve sunabileceği tek temel olan varlığın “öncc”sine bakar. O ntolojik olarak. ötekinin beni ilgilendirmesi an­ laşılmaz bir şey olarak kalır”. Ahlâk ancak kendi içinde. varlığın alanında.15 Ahlâka ilişkin korkunç gerçek. ahlâki benlik ahlâki bir benlikten başka bir şey olamaz. 16.. G erçekten de bu varsayım da.

bu doğuşla içerilen ya da bu doğuşu içeren “ uyanış” (leveil) olarak tanımlar. 98 F 7 A R K A /P u s tim x ic rn E ttk .i halinden. Uyanış kendim le “başka bir benlik” olarak karşılaşm aya değil. içinde K örper' in Leih.. G elgelelim . ontolojik benliği “varlıktan başka türlü” nün sür­ gününde dolaşm aya ve böylelikle kendisini ahlâki bir benlik haline getirm eye yönelten bir şey mi vardır? Ldvinas bu yolculuğu. “ Ben içi/ıim”dedir. Başka bir uyanış yoktur. ahlâk şansını yitirm ek aynı zamanda benlik şansını da yitirm ektir. benliğin uyanışıdır. “ilksel alan ön­ celiğini yitirir. A ktif bir ütopya. tinsel beden. İnsan uyanabilir de. H usserl’a göre epistem olojik olm ayan (bilişsel olm ayan).Ama soru işareti yok olm ayacaktır ve onunla yüzleşm ek ge­ rekir. öznelliğe sahip beden haline geldiği Ötekinin Husserlci görüntüsüne atıfta bulunur. ayıl­ madır. Hem uyanm a hem de ayılm a iki yönlü bir geçite işaret eder. s. öznellik cgolojisinden uyanır: Egoizm den ve egotizm den” . bir ve 17. “H er şey başlangıçtan itibaren . .17 U yanış “ Ben benim ”de değil. m esele şu ki. Ahlâki olmanın zorunlu bir yanı yok­ tur. 103. biricik ben olarak. Bu olay “Ö tekiyle karşılaşarak kendim den özgürleşti­ ğim de. 112.i halinde”yse. Em m anuel Levinas. E nire N ous içinde. Her şey başlangıçtan itibaren .i halindedir. İnsan uyanabilir ya da ayılabilirse. kırılganlık hayat boyu ona m usallat olur. canlı beden. (her zam an değilse ve başarısı garantili de­ ğilse de) ahlâki eylem üretm eye m uktedir bir (sadece m uktedir) ütopya ile boş ve soyut bir ütopyacı fantezi arasındaki fark nedir? Varlığın içinde. Ahlâkın beşiğini şüphe sallar. am a ceza olarak kaybedilm esi de aynı derecede kolaydır. ben­ liğin doğuşunun teşvik ettiği. s. İnsan ayılabilir. Ben ötekiler ara­ cılığıyla “ kendim dcyim ” . dogm atik uyuklam adan uyandığım da ayılm a olanağıdır. “ için varlık”lan başlam ayan hiçbir benlik olm ayacaktır. ben­ liğin doğuşudur. am a tüm epistem olojinin (epis­ tem olojinin olanaklılığınm ) başlangıcı olan bu harikulade olay. Bu olayda. Öteki için varlığa uyanmak. Bu yine de uyanıştır. O t­ herw ise than Being. Ahlâklı olm ak. ama sarhoşluğu devam edebilir. sa­ dece L evinas’ın analizinde tüm ahlâkın (ahlâkın olanaklılığınm ) başlangıcı olan etik öncesi olaydır. uyuyabilir ve sarhoş da olabilir. uyanm ayabilir de. “La Philosophie et leveil". kullanılabilecek bir şanstır. Ya da daha dokunaklı bir şekilde..

bir kategorinin örneği olmayan ben olarak kendim i bulmanın başka bir yolu yoktur.18 Beni ben yapan bu sorum luluktur.başlattığını ileri sü­ rüyordu. değiştirilebilir o l­ m ayan benim . ben kendim i herkesin yerine koyabilirim . Benlik ancak birlikten doğabilir. direnm em e yol açan bir saldırıdır. yeri dol­ durulam az benlik haline gelirim. Kendimi Ö tekine doğru uzatarak olduğum biricik. ss. Ötekinin ilgi ve alakalarıyla oluşturulan bir şey haline getirir. Sadece sorum lu olduğum için ben benim . “nesneleştirici bakış”.. Jean-Paul Sartre eg o ’nun kendini tanıyıştan doğduğunu. İnsan olm ak. Ö teki bana bir nesne olarak bakar ve bunu yaparken benim öznelliğim i tehlikeye atar. Ötekinin tehdit elliği özgürlük için mücadele eder­ ken bir benlik.. öbür nesneler arasında bir nesne.. 99 . biricik olanın en yüce d e­ ğeridir. keşfedilm ektir. Bu yük.tek ben. A slında bu. Bu. varlıklar arasında bir varlık değilm iş gibi yaşam ak a n ­ lam ına gelir. Ötekini. bir direnm e edimi olm adığı sürece düşünülem ez olurdu. tüm öbürlerinden farklı olan ben. ama bu kendini tanım ayı Ötekinin bakışının -in celey ici bir bakış. Levinas böyle olm adığını söyler. keşiften çok. Onun. Ö znellik yabancılaşm adır. kopuş. de­ ğerlendirici bakış. buyruğa dayanan sorum luluktan ya da sözleşm eden kaynaklanan yüküm lülüklerden kökten farklı bir sorum luluk. bana ya da benim için ne yaptığını ya da ne yapabileceğini bildiğim için so­ rumlu değilim . Ö tekini destekleyen benim ve ondan ben sorum luyum . Ethics and Infinity.. A ncak Ö tekine karşı gücümü toplar. bir ego haline gelebilirim . kesinlikle dışerkli olmayan... beni “ bizatihi varlık”. öbür var­ lıklar arasında bir varlık. am a hiçkim se kendisini benim yerim e koyam az. Sorum luluğum devredilem ez. benim öznelliğim in doğum edim idir. tek. 100-1. kim se benim yerim i alam az. erdem lerini. Bu sorum luluk başka bir şeyden “türem ez” . Kendim e “uyanışım ” (Sartre bu deyişi kullansaydı). Sartre’a göre. O na karşı sorum luluk borçlu olduğum u bana ka18.. Sorum luluk yalnızca bana yüklenen ve benim insan o la ­ rak reddedem eyeccğim şeydir. yeri doldurulam az ben.. sorum luluktan y ola çıkarak tam da insanın özdeşliğini söylem e m eselesidir.

itaatle kirlenm ez. aynı zam anda varlığın rahatlatıcı güvenliğinden uzaklaşıp so­ rumluluğun dehşetli güvensizliğine yaklaşm ak anlam ına gelir. egoizm diğerkâm lığın. M üphem lik ahlâkın kalbinde yatar: Rehine olduğum sürece özgürüm. öğrenilebilen ödevlerin ve sınanabilen ve m ahkem elerde savunulabilen hakların düzgün. üzücü olm akla birlikte kaçınılm az olan bir fedakârlık olarak savunulm ası gereken bir uzlaşm adan.başka bir şey bulam az. suçluluk duygusuna karşı sigortalanan yaşam ın. Ahlâki benlik “m üphem lik sonrası”nda tem elleri boş yere arayacaktır. Öteki için olduğum sürece ben benim. ahlâki benliği gerçekten kuran karm akarışık. tek temelinin m üp­ hem lik olduğuna “ayılm akta” bulunabilir. m üphem lik zaten çıkarların ikili karşıtlığına. bir ehvenişer. D. biçimli varoluşunu arkada bırakır­ sam. uygunsuz. ahlâki benlik toplum sal olarak onaylanan etik normun karşısına çıkar. yaşam bu “ bölünm eden sonra” da. egoizm i yaralanm am ış ve çıkarları birbirinin karşıtı olarak bırakan bir uzlaşm adan . Ancak bu m üphem liğin üzeri örtüldüğü ya da gözlerden uzak tu­ tulduğu zam an. Bu sonrada. “bir tem ele sahip olm a”nın yalnızca bu cesur ve gururlu reddiyledir ki. so­ rum luluk beni özgürleştirir. iyi düşünülm üş ve m antıksal varlıktan geri çekilişte. Bu özgürleşm e. DanimarkalI devasa bir etik felsefecisi olan Knud E. kişisel çıkar genel refahın. ifade edilebilen ve hesaplanabilen çı­ karların. “ Bir nedene sahip oim a” nın. çatışm asına ve m ücadelesine dö­ nüşmüş olduğunda sürdürülür. ahlâkın ne düzenli ne de m antıklı olduğuna.nıllam ak Ö tekine düşm ez.b ir teslim . 100 . nihayet. kendimi Ö tekinin iyi­ liği ve kötülüğü için bir rehine olarak teslim etm em in sonucu olsa bile. rasyonel olm ayan m üphem liğe yeniden ulaşmak için “uyanm ak” zorunda olduğum uz bu yaşamdır. Net bir şekilde sınırlanabilen. Tem eller ancak bu dü­ zenli. zehirlerinden arındırılm ış olarak uyulm aktan daha fazlasını talep etm eyen uzlaşımlara dönüştürülm üş şefkatli katılım ın rahatlığından vazgeçm iş olurum . SORUMLULUĞUN DAYANILMAZ SESSİZLİĞİ “Öteki için”in tedavisi m üm kün olm ayan m üphem liğine geri dön­ mek. Bununla birlikte. İşte.

tam am en teknik bir hesaplam adır" (s. uzlaşım sal nezakete giren şey­ lere ilgi gösterm em izdir. uzlaşım ların kolayca unutm am ıza yardım ettiği ontoloji öncesi talebin farkına varm ak ne kadar sıkıntı vericidir. Jensen (Philadelphia: Fortress Press.) 101 . karşıtlığıyla bana direnir. 1971 [orj. (y. Yüzeyden bakıldığında... "Hıristiyan ah lâk ı” diye bir şey ola­ m am asının nedeninin bu olduğunu ileri sürer. hem gösterdiğim iz güveni hem de öteki kişinin yaşam ına özen gösterm em iz talebini azaltır” . Bu talep dile getirilmez. Oysa. “Bunu herkes yapar”. Toplum sal uzlaşım . The E thical Dem and. H er şey m ekanik bir şekilde yapılabilir. tertium non datur. gerekli olan tek şey. ing. suçlu vicdanın koruyucu ve etkili ilacıdır. Ç ev. 115). kurallar. uzlaşım sallığı daha da baştan çıkarıcı kılan başka bir özellik var: Toplum sal norm lar yapm am ız gerekenler ve yapm am am ız g erekenler hakkında görecekesin talim atlar verirler. İsa talebin sessizliğini kırdıysa (s.‘ Toplum sal normlar.L 0gstrup'ın sözleriyle. yalnızca uzlaşımsal nezakete uymak birlikteliğin aracı gibi görünür. U zlaşım lar yaşamı kolaylaştırır: Kişisel çıkar arayışı için­ de yaşanan hayalı korurlar. Logstrup. Bu kul­ lanım uzlaşım ları çekici hale getiriyor ve uzlaşım sal nezaket olarak birlikte yaşam ayı ayartıcı kılıyor. hele hele yaşam ını dikkate alm ak zorunda kalm adan bu talim atlara uya­ b iliriz. U zlaşanlara uym ak düşünm eyi gerektirm ezler.19 Burada haklıyım . Aslında.n. di­ renciyle bana karşı çıkm az (direnç beni m ücadele etm eye ve başa 19. her iki durum da da tam ola­ rak nerede durduğum u biliyorum . ahlâki töz etik biçim den çıkarılm ıştır. 58. bir yüz­ dür: Öteki sadece Ö teki olm akla. 121). 20 . bağlılık d a gerektirm ezler: “V erilen talim atları uy­ gulam aya ve yerine getirm eye özen gösteren birinden d a h a düşüncesiz kim se olam az. uzlaşım lar her zaman güvenlik ve huzurlu vicdan içindirler. U zlaşım lan “birbirim izden uzak durmanın ve kendim izi tecrit etm enin bir aracı olarak kullanırız” . 19. Knud E. Logstrup. Ama kazancım da ko­ layca göz ardı edilem ez. bunun etkisi ayrılıktır. 1956]). “gündelik hayatta norm al olarak bizden beklenen. A nım sayacağım ız gibi Öteki bir güç değil. G elgelelim . “İşler böyle yürüyor” . bir kişinin hayalına değil. ’ Üçüncü bir veri yok.h. her zaman burası ya da orası. ss. Doğru. Theodor I. yan etki olarak özerkliğim i yitirdim . şurada haksızım. N orm al olarak ö b ü r insanı düşünm ek.

The E thica l D em and. çünkü durum un doğası gereği cöm ertliği sa ­ yesinde öteki kişiye en iyi neyin hizm et edeceğini sadece o bulabilir. O taleplerini dile ge­ tirseydi. tam da dile getirilm em işiikten kaynaklanan radikalliktir. L pgstrup’ın işaret et­ tiği gibi.20 “Talep” . H atla benim sorum luluğum a em anet edilen Ötekinin yardım etm e umudu bile yoktur. Bu nedenle ilgi gösterm e. karışık ve kafa karıştırıcıdır. 102 . Talebin kaya gibi sert. beni silahsız bırakan aslında di­ renişin olm am asıdır). hiçbir kural yoktur.. Dürüst olm ak gerekirse. Logstrup.. Ö tekinin talep etm e hakkı yoktur. 4 6 -4 7 .. R adikallik öteki kişinin talepte bulunm a hakkının olm am asında da kendini gösterir.çıkm aya sevk eden bir şeydir.sağlayan. Uzlaşmaların çenebaz ve gürültücü olduğu yerde inatla sessizliğini koruyan bir talebi ne m ahkem eler ne de yum ruk yum ruğa kavganın yatıştırm a ihtim ali vardır. “için ol”m a emri dile ge­ tirilm eden önce verilm iştir ve hiçbir zam an dile getirilm ese ve ebediyen sessiz kalsa bile verilm iş olacaktır. şüpheli kesinliğini dayandırabileceği te m e li. talebin radikalliğine eri­ şebildiğine tam am en ikna olm ak im kânsızdır. Bunu yaptım . ama daha fazlasını yapam az mıydım ? G örevim in sınırlarını çizecek. talep radikaldir. ss.. etik felsefecilerinin hayalini kur­ 20. yıkılm az. Ö teki “sadece” otoritedir ve otorite güce ih­ tiyaç duym az. zar zor duyulabilir. hiçbir zaman sınırı aşm am aya razı olm am ın karşılığında zihinsel huzur sağlayacak hiçbir uzlaşım .. koşulsuz olm asını -ah lâk i benliğin em niyetsiz gü­ venliğini. Y apılm ası gerekenin yüzeyde ne kadar önem li ya da önem siz göründüğüne bağlı o l­ m aksızın. Talep tam da dile getirilm ediği için radikaldir.. rahatlatıcı ölçüde kesin olan düzenden farklı olarak muğlak. bu. normları ve kuralları yardım a ça­ ğırmış ve kanunlaştırm ış ya da (kavga edebilm em iz için) kaslarım sıkm ış olacaktı. Yorum ne kadar radikal olursa olsun. Ahlâki benliği kendi yorum cusu olm aya ve -lü m yorum cularla birlikte— yorumun doğruluğundan hiçbir zam an em in olm am aya zorlar. (ikim izin de m ahkem eye gidip dava açabilm em iz için) sa­ dece hakları ve yüküm lülükleri... T alebin etkisi talebin yöneltildiği bireyi sözcüğün tam anlam ında bir birey haline getirm ektir.

21 G erçeklen. 103 . Nazi kurbanlarının en aktif ve kararlı kurtarıcılarından biri olan W ladyslaw Bartoszewski. “ Sadece yardım etm eye çalışırken ölenler yeterince çaba gösterdiklerini söy­ leyebilirler”. hedeflediği ya­ şayanlara çok fazla yardımcı olm ayacaktır: H ayat boyu sürecek bir suçluluk duygusu cezasına benziyor. A hlâk ezici tam am lanm am ışlık duygusuyla. Şöyle dediler: Onu bize teslim etm ezseniz. s. îlyas peygam ber her zam an H aham Jo sh u a 'y a görünürdü. A m a yine de ahlâki ben­ liğin sahip olabileceği tek tözü sağlayan. Legstrup. The E thical Dem and. Bu arazi üzerine uyumlu bir etik inşa edilem ez. Ahlâki benliği oluşturan. L o d 'a giderek. Arzu edilecek çok fazla şeyi dışarda bırakıyor ve Y asa için inşaat arazisi arayanların başka yöne bakmayı tercih etm elerinin nedeni belki de budur. “ Ama bütün bunlar hep kişinin doğru biçim de davrandığından hiçbir zaman tam am en em in olam am asına yol açar” sonucuna varıyor Logstrup. kendinden hiçbir zaman hoşnut olm am ayla tanınır. am a daha az kişi kurban olm aya hazırdı. V atikan.dukları ve kurm aya devam ettikleri türden bir tem el değildir. ne yapılm ası gerektiğini bilm ek değil. Bu temel. tam da çıkışı ol­ mayan bu şüphe. doğru olarak yerine getirilm iş ödev değil. anorm alliğini kabul ediyordu. Bu hüküm . yerine getirilm em iş görevdir. mimari uyum ve sakinlerinin zi­ hinsel huzuru dışında her şeyi vaat eder. Ulla bar K o sh ev ’e gitti ve onu teslim olm aya ikna etti. Ahlâki benlik her zaman yeterince ahlâklı olm adığı kuşkusuyla uğ­ raşan bir benliktir. başka bir Auschw itz tutuklusunun hayatını kurtarm ak için ölüme giden Papaz K olbe’yi aziz ilan ederek radikal fedakârlığın olağandışılığını. 114. kenti yerle bir ede­ ceğiz. hiç çözülm eyen ahlâki anksiyetenin da­ ğınık filizleri gelişir. Haham Joshua ben L ev i’ye sığındı. ahlâki anksiyetedir. am a o günden sonra görünm em eye başladı. soykırımın dehşetini yaşayıp hayatta kalan birinin ahlâki sorum luluğundan söz ederken. K oshev. H aham Joshua günlerce 21. sonucuna varıyordu. H üküm et kuvvetleri g eld iler ve kenti k u ­ şattılar. H aham Joshua. onu yapm a dürtüsüdür. B irçok kişi kurbanlara yardım etti. ahlâkın temelidir. Talm ud filozoflarının da bu konuda kuşkuları yoktu: Trum ot'da (8:10) şöyle diyorlardı: Ulla bar K oshev’i hüküm et isliyordu. bu toprakta sadece hiç sona erm eyen.

ölüm kalım m eseleleri olduğu anlam ına da gelmez: Hayal ge­ nellikle bu tür uçlardan ve nihai seçim lerden yeterli bir uzaklıkta geçer. Ahlâkın en inatçı surları. O lduğu şey -a h lâ k i p ratik. ahlâklı olmak için aziz olm ak ge­ rektiği anlam ına gelm ez. İlyas p eygam ber sertçe cevap verdi: “Peki yasa aziz­ ler için m i?" Azizlerin aziz olm alarının nedeni. kendinden emin olm anın eksikliği ve bunun beslediği kendine yö­ nelik kızgınlıktır.yâ da öteki kişinin bunu temin etm esiyle kendisini rahatlatam az. kendisine. A m a ahlâkın kahram anca olm ayan.oruç tuttu ve nihayet İlyas pey g am b er kendini gösterdi. 104 . sıradan hayatta etkili olabilmesi için. azizlerin kahram anca büyüklüklerine göre öl­ çülmesi ya da daha doğrusu tek ufuk olarak azizlerin azizliğini gör­ mesi gerektiği anlam ına gelir.olması için. A hlâki p ra tik ancak p ratik olm ayan temellere sahip olabilir. Bu. “ için olm a”nın sonuçlarını en sonuna kadar. her gün. “ M uhbirlere görünm em mi gerek iy o r?" d iye sordu. H aham Joshua şöyle dedi: “ Ben yasalara uydum ". Yasanın güçlü om uzlarının arkasına saklanm am alarıdır. ulaşam ayacağı standartlar belirlem esi gerekir. nihai ölüm ya da kalım se­ çim ine kadar izleyem eyeceğini bilirler ya da hissederler veya hissediyorm uş gibi davranırlar. Ahlâki seçim lerin her zam an. V e hiçbir zaman standarda ulaştığından em in olarak. N e kadar cöm ert ve insaniyetli olursa olsun hiçbir yasanın ahlâki ödevin bütününü görem eyeceğini.

der.in­ dirgedi. 2 5 . 2 1 9 -2 0 . 105 . bizatihi in­ sanda ortak olanın özü olarak onda ortaya çıkm ası’2 için -b u u m u tla. Louis D um ont. 2. E ssays on Individualism : M o d e m T heory in A nthropological P erspective (U niversity of C hicago Press. en derinlerdeki özünü tahrip eden tüm tarihsel et­ kilerden ve sapm alardan kurtarm aya koyuldu. insanı tüm “tikelci koşum larından birer birer soydu ve onu (varsayılan) “tam am en insani” öze . “herkeste.insanı. s. D onald N .“bağım sız. G eorg Sim m el. özerk ve do­ layısıyla esas itibarıyla toplumsal olm ayan ahlâki varlığa”. 1 9 86 ). 19 71 ).1 M odernlik başlangıçtan itibaren. Freedom and the Individual. O n In dividuality a n d S ocial Form s içinde. Levine (University of C hicago Press.i v İkilinin ahlâki birliği M odernlik. s. K uşkusuz “bizatihi 1.

Jean Bethke Elshtain. 106 . Liberalism a n d the M o d e m P olity: E ssays in C ontem porary P olitical Theory içinde. “bireyleri temel ya da anlamlı bir şekilde değiştirm e ya da dönüştürm e” kapasitesine sahip olmak olarak görm ediler. Sim m el’in sert üslubuyla. birey (“ülkenin yasası”nı yapma yetkisine sahip tek gücün dile getirdiği ve uyguladığı yüküm ­ lülükler dışında). O halde ötekilerle tüm ilişkiler. M ichael J. 1978).3 G elgelelim . 35 . "Liberal H eresies: Existentialism and R epressive F e ­ minism". sadece tek bir güce -d ev letin yasam a g ü cü n e. s. esirgem ek ve savunm ak için var olduğuna” inandılar. “Bizatihi insan”m çıplak be­ deninin ve ruhunun yeni. öbür -â d e t hükm ünde ve geleneksel.bi­ çimlerin ezilm esi ve bir kenara atılm ası gerekiyordu.tâbi kılman ve o güçle harekete geçirilen insanın kod adıdır.yıkım ını ya da etkisizleştirilm esini tem sil eder. genel toplum la (uluş-devlet diye okuyun) sadece dışsal ve araçsal bir ilişkisi olan bir birey tasavvur etliler: “Toplum un bir parçası olm a”yı. diğer şeylerin yanı sıra asosyal bir yalnızlık olduğu anlaşıldı. bu destekleyici ka­ naate hâlâ ihtiyaç duyduğu için tem elde ötekilerle aynı olduğunu h is­ 3. bu arada “ öz”ün tüm bozulm am ış saflığıyla parlayabilm esi için gerçekleştirilm esi gereken özgürleşm e. ya da daha doğrusu âdet ve geleneğin “ölü yet­ k is in i (kontrollü yeniden üretimin yerel olarak tahkim edilm iş m e­ kanizmaları sayesinde aslında canlılığını epeyce koruyan bir yetki) tek yasa yapıcı olarak devletin istenciyle değiştirm e savaşındaki birçok m ücadeleden biriydi yalnızca. Doğal bağlarının kabuğu soyulan “bizatihi insan” ın “özü”nün. e g o ’nun sonunda kendine ulaştığı yol boyunca uğradığı istasyonlardır.insan”. “İnsani öz”ü ortaya çıkarm a mücadelesi. bu kez tasarım cı elinden çıkm ış giysilere büriindürülebilm esi için. yasam a ve tekelci bir şekilde yasam a hakkı için yü­ rütülen savaştaki. der. toplum sal kurum ların “ bireylerin kişisel çı­ karlarını korum ak. başka insanlara karşı tüm yüküm lülüklerinden kurtulm uştu. bu görüşte. Ego sadece kendine ve kendi y e ­ teneklerine güvenerek tek başına ayakta dururken. tüm a n ıcı iktidarların (pouvoirs interm édi­ aires) -m o d em devletin “evrenselleştirici” gücünün yerine g e­ tirmeye çalıştığı işi sabote eden “tikelleştirici” güçlerin. Yapay olarak tasarlanm ış yeni düzenin H obbes ya da Loçke gibi önde gelen düşünürleri. G arg a s M cG rath (N ew York: M arcel D ekker.

ulus devletin soyut. dik başlı ahlâki itki gibi güvenilm ez ve evrensel yasaya dirençli güçlere yer yoktu. Sadece kodlanabilir ku­ 4. hayali bü­ tünlüğüne yeniden yönlendirilebilirlerdi (Reinhold N iebuhr’un te­ rimleriyle.4 Hava geçirm ez bir şekilde kapalı. ken­ diliğinden ve öngörülem ez bir şeyin saptırıcı etkisine. Bu.. bireyin yakın çevresini. her ilişkide sadece kim liğini besleme şansını arar. İtaate davet edilenlerin kişisel çıkarlarına hitap ettikleri sü­ rece hukuk kurallarına itaat edileceği um ut ediliyor ve var olan ya da mümkün olan en iyi hizm etin verileceği vaat ediliyordu: Hukuk kuralları. Yakınlık m ahrem iyet ve ahlâkın alanıdır. her bireyin kendi eşsizliğinin ve dünyasının bireyselliğinin bir ölçüsü olarak ötekileri kullanabilmesi için oradadır. M odern toplum. 107 . çok sayıda varlık. deyim yerindeyse ikincil bir ahlâki cehaletti: Bireyin Ö tekinin varlığıyla vc bu varlığın -şim d i gö­ ründüğü gibi. Benlik ile öteki arasındaki mesafe. yakınlık or­ tamından sürüldükten sonra. bir kez doğal ortam larından. Sim m el. s. 22 3. bireysel diğerkâm lık yeniden grup egoizm i biçimine sokulabilirdi). Yasal olarak tanımlanan birey.uyandırdığı duy­ gulanım la başa çıkm a kabiliyetsizliği. ötekilerin çıkarları olmayan çıkarlara sahip olan biriydi. toplum sal uzamın yeniden parlatılm asında uzm a laştı: hiçbir ahlâki yakınlığın olm ayacağı bir kam usal uzam yaratm ayı am aç­ lıyordu. danışıklı dövüş ris­ kinin ötesine uzatılıyordu. sadece hukuk kurallarıyla yapılandırılm ış bir m esafe olm alıydı. ama sonsuz derecede uzak ve telafisi im kânsız bir şekilde yabancı olan ötekiler arasında bırakılır. Bütün bunların yarı planlı. m esafe ise ya­ bancılaşm a ve Yasanın alanıdır. D uygulanım lar.selsin ya ila hissetmesin veya kendi niteliğinin yalnızlığına da­ yanabilecek kadar güçlü olsun ya da olmasın bu doğrudur. elin eri­ şebileceği kadar yakın. yarı beklenm edik etkisi. yalnız monad. bunun nasıl ya­ pılacağını gösterm eyi vaat ediyordu. gizem li ve gayrı meşru bir şe k ild e . Benlik ile öteki arasında. bireysel çıkarlar arasındaki ay­ rılık ve (her zaman müm kün olan) çatışm ayla. hayalını geçirdiği öte­ kilerin birlikteliğini ahlâki olarak kurulacaktı. "Freedom and the Individual". bireylerin kişisel çıkarlarına uygun olanı aram alarına yar­ dım edecek ve onları bu konuda teşvik edecekti..

Ötekinin ahlâki davranışlarının açıklanabilm esinden bile önce. davranışları açıklam a gücünden bile önce.] Ya da M arc-Alain O uaknin’in sözleriyle: L évinas’in etiği bir “ hum anism e de l’Autre hom m e”dur [Öteki insan hüm anizm i]. am a her şeyden önem lisi şaşırtıcı derecede m üphem bir m evcudiyet olarak aslından daha büyük görünüyordu: Benliğin kim liğinin potansiyel em niyeti. um . “ Lévinas invente un Autre radicalem ent éthique. ama aynı zam anda e g o ’nun kendini dayatm ası karşısında bir engel. yakınlığın özerk ahlâki anlam ını yeniden kuran bir etik. sürüldüğü hesaplı çıkarlar dünyasından ahlâki ben­ liğin çekirdeğine yeniden kabul edecek bir etik. Levinas’da öteki zaten etik bir ötekidir. 6. “m onadolojik bireyciliğe dayatılan sınırlam a” olarak öznellikler arasılığa odaklanm a ihtiyacını duyacaktır. Postm odernlik. Öteki.v«rg/i.verw«ıf]. öz­ neyi kuran. 1 9 92 ). Alain R enaut’nun ileri sürdüğü gibi. ken­ disini aşan özne haline getiren açma stratejisidir. bir direniş. 9. François L aruelle’in dediği gibi Lévinas “le penseur de l’A utre”dur (Ö tekinin düşünürü). il dit lAutrê par quoi il fut interpellé avant même de pouvoir en énoncer les m anières”. L'È re de l'in d ivid u (Paris: G allim ard. 61. Modern etikte Öteki. m odernliğin radikal bir şekilde peşinden ko­ şulan özlem lerinin bizi getirdiği çıkm az sokaklardan bir geri çe­ kilişse. Ötekini bir komşu olarak.7 5. François Laru elle (Paris: Jean -M ich el P lace. 1989). modern etik felsefesinin ihm allerini düzeltm ek için. s. tersi değil. “Irrécusable. François Laruclle. çünkü onu harekete geçiren monadik içkinliği kıran ve özneyi kendi dışına adım atan özne. postm odern bir etik. Ö tekini. Textes p o u r E m m anuel Lévinas içinde. ele v e zihne yakın olarak. Alain R enaut. Lévinas’a göre. ahlâki benliğin layık olduğu m evkie eriştiği süreçle çok önem li bir karakter olarak yeniden kuran bir etik olacaktır. 7. L évinas’in eliği postmoderndir.6 [Lévinas ta­ mamen etik bir Öteki icat eder. s.5 Bu anlam da L évinas'in etiği postm odern etiktir. cisim leşm iş çelişki ve benliğin tam am lanm aya doğru yürüyüşü önün­ deki engellerin en korkuncuydu. benliğin dışında. 129. 19 80 ). der. M arc-A lain O uaknin. yeni etik. irrecevable”.rallarla yorum lanan bir dünyada. M éditations é rotiques (Paris: Balland. gizem lileşlirici. öznellikler arasının bu ortaya çıkışıdır [. s.

Alphonso Lingis (Lahey: M artinus Nijhoff. aşırı bir incinebilirliktir. E m m anuel LĞvinas. benim ile komşum arasında ku­ rulan tüm karşılıklı ilişkilerin üzerinde ve ötesinde. Benim her zaman ötekilerden daha fazla bir sorumluluğum var. Ö teki herhangi bir şey talep etm eye vakit bu­ lamadan Öteki için duyulan sorum luluktur.Postm odern bir etikte... en iyi durum da benliğin yaşam sı­ vılarını yeniden doldurm ak için beslendiği av.) ’ * Ö nsel. R ichard A .h. Ya da daha doğrusu. E thics a n d Infinity: C onversations w ith P hilippe N em o. sorum luluğun üstlenilm esinin ve reddedilm esinin atıfta bulunduğu sorum luluk.. (y. İng.. 1985). onun bana karşı hareketiyle ilgilenmeden ötekine git­ mekten ibarettir. s. taahhütlerle öl­ çülm eyecek kadar sınırsız olan.. tüm ta­ ahhütlerden önce beni ilgilendirir. (y. Levinas’ın kendi sözcükleriyle. C ollected P h ilo so p h ica l Papers. Em m anuel LĞvinas. ben.. Özneler arası ilişki simetrik olmayan bir ilişkidir. çev. C o h en (Pittsburgh: D uquesne University Press. ss.n.” Bu söz­ cüklerin ifade ettiği. ing.. öznellik. Öteki. BEN-SEN ASİMETRİSİ Levinas. hatta onların sorumlulukları için yanıt veren.n. öteki için bir sorum luluktur.) 9. ' Sonsal.h. bu karşılığı çok istesem bile karşılık beklemeden Ötekinden sorumluyum.9 Öznellik bağı. daha önce sorgusuz sualsiz benliğe atfedilen önceliği Ö tekiye verir. “insanın insanlığı. bana emir veren otoritenin tasarımlarını ya da kavramlarını içselleştirmeden. tüm taahhütlerin a prio ri" ölçüsü olan sorum luluk. travmatik 8. Ben.. a posteriori* taahhütlerle ölçülm ek­ ten çok. 149. bütünsel bir sorumluluktan sorumluyum. 98 -9 . Benliğe dönüş. çev. dışarıdan. rıza gösterilen ya da reddedilen tüm üstlenmelerden. en kötü durum da ise benliğin kuruluşunu engelleyen ve sabote eden kişi olm ayacaktır artık. A.8 Taahhütlerde bu­ lunmadan önceki sorum luluk. Sanki. tüm ötekiler için ve ötekilerdeki her şey için. "No Identity". 1 9 87 ). 109 . Bu anlamda. her zaman ona doğru bir adım daha fazla atacağım şekilde yaklaşmaktan ibarettir. Komşum. m odern etiğin ilkelerini tam am en tersine çevirerek. Karşılıklılık onun meselesidir. sonu gelm ez bir dolam baçlı yol halini alır.

bir başka kısıtlam anın alm asıyla sonuçlanır.bir şekilde emir alırım. kendi ahlâki sorum luluğu tem elinde hareket etm e hakkı iade edilen benliğin özgürlüğü. O therw ise than Being. Şeylerin ve edim lerin anlam lar taşım aları ve anlam lara sahip ol­ maları. bizatihi bağım lılıktan değil. zafer kazandığında. bireysel içgüdülerin ve duyguların düzensiz ve kontrol edilm eyen. V arlık alanı. sınırsız değildir. bir yü­ küm lülükler ve verilen ödevler listesini tamam lam a girişim inde bu­ lunulm adığı sürece. aynı zam anda anlam lar alanıdır. 110 . anlaşmalardan. Bir bağım lılıktan kurtulm anın tek yolu başka bir bağım lılığı kaldıraç olarak kullanm aktır. Kendime şu soruları sormam: Bu benim için ne demek? Emir verme hakkım nereden alıyor? Daha baştan borçlu olmak için ne yaptım ben? Bir komşunun yüzü benim için. So­ 10.öbür şeylerin ve edim lerin sahip olmadığı anlam lara sahip olm aları beklenir. en çok korkulan ba­ ğımlılıktan kurtulm aktır. özgür bir bireyi değil. İng. hiçbir şekilde hafiflem eyen ve her zaman benliğin verebileceğinden ya da verm ek istediğinden daha fazlasını talep eden ahlâki bir em re kendini teslim etm ek anlam ına gelebilir sadece. özgür rızadan. itirazı mümkün olmayan bir sorumluluğu ifade eder. ss. çev. o r B eyond Essence. kodlanm am ış ve dolayısıyla “kör” güçlerine ba­ ğımlılığın yerini alacak. Em m anuel Lövinas. utanm adan ve özür dilem ek zorunda kal­ madan. sorum luluğun böyle bir anlamı olamaz. her şeyi kapsayıcı. H er özgürlük mücadelesi. acı veren ve can sıkıcı olan bir kısıtlam anın yerini -denenm em iş ya da görülm em iş olduğu için ehvenişer o la n . toplumsal olarak dayatılan norm lardan oluşan kısıtlayıcı zincirlerin çıkarılm ası. 88. 84 . anlam sahibi olm aları ve -sa h ip lik bir dışlam a ilişkisi ol­ duğu iç in . Alphonso Lingis (Lahey: M artinus Nijhoff. kurallar alanı.10 H içbir özgürlük m utlak. yasal olarak onaylanan ve dolayısıyla Ülkenin yasası olarak yeniden vaftiz edilen kuralların yol gösterdiği top­ lum sallaşm ış insandır (örneğin D urkheim ’a göre. Sadece ahlâki olduğu sürece. M odern öz­ gürleşmenin ideali. 87 . K utlanan her özgürlük. net bir şekilde ifade edilen. Ö te yandan. rasyonel olarak işlenen. 1981). söz­ leşmelerden önce gelen. hayvani tutkuların kölesi olan birini ortaya çıkaracaktır).

82.rum luluğun karşılaştığı yüz. ben de kom şum da anlam lar ediniriz: Ben sorumlu olanım . Ötekinin anlam ının ve dolayısıyla benim anlam ım ın yaratılm a­ sıyla. basitçe (ya da hiç de ba­ sitçe değil) “ insanlığı öngerektirir. anlam sızlığıyla. a priori’den “eski”dir. eksiklikle değil fazlalıkla. Burada da kullanılan terim . “ Y akınlık” etik du­ rumun . bir komşunun basit “temsili”ne de indirgenemez. Levinas. herhangi bir mesafe ya da geometrik sınırdaşlık kip­ liğine indirgenemez. sim etrisizliği nedeniyle. bağım lılığın her yerde hazır ve nazır olan gölgesinden kurtulm uş olan tek özgürlüktür. O therw ise than Being. Yakınlığın “m utlak ve gerçek anlam ı” . etik benliğin öz­ gürlüğü belki de. 81. yüzün varlığını sorum luluğum olarak kabul et­ tiğim zam an. yak­ 11. kim liklerin sınırdaşlığına ya da birleşm esine atıfta bulunmaz. 10 0-1 . Bu öncelik. sadece (basitçe değilse de) “m esafenin bastırılm ası”dır: Yakınlık ilişkisi. son derece acil bir randevudur. toplum sal uzam (karşılıklı bilgi yo­ ğunluğunun alanı) anlam ında da yoktur. Y al­ nızca daha sonra. göz ardı etm ek ya da yad­ sımak bile değildir. anakronik ola­ rak tüm taahhütlerden önce gelen bir yükümlülüktür. “bilinçlilik aşam asını. özgürlüğüm . Yakınlığın yakınlığı mesafenin kısalm asına. Bu şekilde. etik özgürlüğüm ortaya çıkar. Ill . fiziksel uzam anlam ında ke­ sinlikle olm adığı gibi.” ' 1 Kom şunun yakınlığı “saplantılı”dır. o ise beni sorum lu kılm a hakkını verdiğim dir.“paylaşılm ayı umul etmeyen aşkta olduğu gibi kar­ şılıklılığı unutan”.sous rature'dür: Y akınlıkta ger­ çekten uzam sal olan hiçbir şey yoktur. kol kola ya da yanak yanağa (harfiyen ya da m etaforik olarak) gelen iki varlığa. Yakınlık çok kısa bir m esafe değildir. Ve tam da so­ rum luluğun tek yanlılığı. ss.biricik niteliğini temsil eder. sorum lu olm a (ve dolayısıyla özgür olma) ahlâki ko­ mutunun alanına “yakınlık” der. Levinas. yaratıcı gücün tamamen benim tarafım da yoğunlaşm asıyla.u zamsal çağrışım larıyla b irlik te. paradoksal olarak. anlam üstlenme ve anlam taşım a potansiyelinin gerçekleşm em işliğiyle talep eder. o zaten bir randevudur. m esafeyi alt etm ek. Ç izilebilecek ve ölçülebilecek herhangi bir göreceli şeye atıfta bulunm az.

112 . “Language and Proximity". C ollected P hilosophical P a­ pers. 174. 1969). boş olanı boş bırakarak ve ace­ leden. Dikkat. verilm iş ve itaat edilm iş hiçbir em rin azaltam ayacağı hakkını kul­ lanması için Ötekini beklem ek. Yakınlık ne üzerine köprü kurulm uş bir m e­ safedir ne de köprü kurulm asını talep eden bir m esafedir. Acele etmeden. V e olduğu gibi kalm aya hazırdır: Sürekli dikkat du­ rumu. asla geçm eyen sorum luluk. kendisi niyete dayanm am akla birlikte tüm niyetlerin ze­ minidir. B. Yakınlık. G allim ard.f i ­ ziksel zor ya da “tanım lam a” denilen entelektüel fetih y o lu y la. Em m anuel Lévinas. ayrılık olm alıdır. bu sınırlara o kadar yaklaşır ki.12 Niyet. Dikkat. bu şekilde beklem ek göz korkutucu bir iştir. 119. sı­ nın aşm aktan kaçınm a olanağı ortadan kalkar. baştan itibaren. Em ir verm e hakkını. “ karar verm ek”. s. ne olursa olsun. bu bekleyiş sahiplenici değildir.o l­ makla yetinir. H içbir zam an tam am lanm ayan. asla tü­ kenm eyen. YAKINLIK APORİSİ Dikkat etm ek. Ötekini . ölçülen bir boşluğu. Benliği dayanm a sınırlarına kadar gerer. N iyetin olm ası için önce. bir m esafeyi varsayar. gerilim ya da bilginin kişiyi meşgul eden belli bir şey etrafında seferber edilmesi de­ ğildir. beklemektir [L’atıention esi l’attenre]: Bir çaba. H içbir son vaat edil­ m emişse. L'E ntretien in fin i (Paris. ayırt edici özelliğinden ve kim liğinden yoksun bı­ rakmayı am açlam az. bekler. sabırsız arzudan ve dahası.laşmanın fazlalığıyla kaçıran” türden bir dolaysızlıktır. M aurice Blanchot etik ilişkide Ötekinin “dikkat” olduğunu ileri sürdü. olduğu ş e y -y a k ın lık . s. pratikte yalnızca bir yutm a ve m assetm e edim i olabilecek bir kim lik tespiti ve birleşm e başlangıcı değildir. bizi boşluğu vaktinden önce dol­ durmaya iten boşluk korkusundan kaçınarak bekler. beyan ve ilan etm ek için vakit olmalıdır. Yakınlık “niyetin ötesinde”d ir. M aurice Blanchot.is­ tencinden. 13. beklem enin sona ereceği şeklindeki bir 12. düşünüp ta­ şınmak.13 Böyle bir dikkat. Y akınlık.

Amansız. ontoloji öncesi sorum luluk durum u. ahlâkın en göz ka­ maştırıcı zaferlerinin alanıdır. korum ak isteyeceğim herhangi bir öz­ gürlüğü benden alm ak için tuzak kuran oradaki güç. güçlülüğü ve sal­ dırganlığı ise beni savaş alanına atıyor ve orada tutuyor. b iricikliğim in. insan ne kadar bekleyebilir? Düşünmenin. ağır basm aktan başka. ka­ zanma ümidi taşım ayan bir savaştan daha acım asız. özgürlüğüm ün çevresine bir sınır çeken. So­ rumluluk alanı aynı zam anda kaçınılm az olarak zalim liğin alanıdır. susturur ya da gözden uzaklaştırır. “dile ge­ tirilmeyen em rin". Bununla birlikte. Yakınlık durum unda Öteki. doym ak bilm ez sorum luluktan ve sonsuz bekleyişten kurtuluş vaadi gibi baştan çıkarıcı bir şey. yadsınm asında ortaya çıkar. Sınırsız olduğu için sorum luluğun en dayanılm az olduğu du­ rumun yakınlık durum u olm asından ötürü. Aynı toprak. am a aynı zam anda en onur kırıcı ye­ nilgilerinin alanı. sorum luluğun hararetle kendisini yadsım asıyla başladığına kuşku yok. en acım asız m ücadelelere yol açar (üm itsizlikten kaynaklanan. Y akınlık. aşkı da nefreti de besler. sevgilerin en şefkatlisini ve nefretlerin en zalimini. Beklemek gibi mücadele de son tanım az. Yalnızca zalim liğin sınırsızlığı etik em rin koşulsuzluğundan daha ağır basabilir (ya da mantık böyle söyler). sorum luluktan kaçm a it­ kisinin en güçlü olduğu durum da yakınlık durum udur. son da görünür bir uzaklıkla değil. doym ak bilmez isteklerinin ve sonsuz söylenm e­ lerinin tutsağıyım ). şim di bir güç. benim sorum lu­ luğumun -özgürlüğüm ün. Erich Fronım ’un “özgürlükten k a ç ışf’nın en karşı konulm az olduğu durum. Artık ben gerçekten bir rehineyim (Öte­ kinin acım asız. sessiz olduğu için am ansız olan hücumuna karşı F S Ö ÎS / P m tı m u lc r n l i t l k . Ötekinin za­ yıflığı bendeki ahlâki benliği harekete geçirdi. sabık. özgürlüğün en mutlak ve dolayısıyla dayanılm ası en zor olduğu durum dur. yalnızca benim bağımlılığım ola­ rak Ötekini ortaya çıkarır. "B en kardeşim in bekçisi m iyim ?" sorusu. gerçekten öyle olunm asına bağlıdır. önceki gibi. bir direnç haline gelir. K ayıtsız dikkati sürdüren aynı durum.rahatlatm a yadsınm ışsa.tem elini oluşturan oto­ rite idiyse. Açıklığı kapatm a. âlicenaplığa daha az yer veren bir savaş yoktur). A m a Ötekinin iktidarı. Ö tekine doğru uzanm aktan irkilme. hiçbir toptan çözüm ü kabul etmez. D olayısıyla paradoks ortaya çıkar.

bu kanıtlar karşı tarafın kendinden em in olm asını önleyecek kadar çoktur. yakınlık durum u. yani çö ­ zümü olm ayan bir çelişkiyle iç içe geçen bir durumdur: K endini yadsım adan kendini gerçekleştirem eyen. yaratılıştan gelen m ükem m elleşm e çabasının zorunluluğundan kaynaklanan bir durum. koşulsuz talebin aporisi vardır. o zam an dikkatin yerini dikkatsizlik. “savunulm ası”. benim gücümü kışkırtan zayıflık ola­ rak. Ö tekine bir öteki olarak. Ö z yıkım itkisi. çatışm alardan ve ça­ tışm a çözüm ünden önce. A çm a du­ rumu ile kapatm a dürtüsü arasındaki boğucu m ücadele akıldan çok önce başlar ve aklın karıştırm a eğilim inde olduğu etik kurallar m ü­ dahale etm eye başlar. özlerin ve kuralların krallığına g i­ riyoruz. çatışm a o kadar yaygın ve o kadar “norm aP’dir ki. Bu bir çatışm adır. İki tarafın da tezlerini destekleyecek bir sürü kanıtı vardır. çatışm alar çözülebilen (ya da çözülebilir olduğuna inanılan) çelişkiler ol­ dukları için. G elgelelim . kendi kendini m ü­ kem m elleştirm e. ko­ şulsuz talep silahsızlanır. tam olarak bir apor'ıdir. aynı zam anda saldırganlığın yerleşik do­ ğasını kabul etm eden ahlâki itkinin “doğuştan geldiği”ni düşünm ek imkânsızdır. A s­ lında. A slında. cöm ertliği çok zahm etli ve Ö te­ kinin zayıflığının benim kuvvetim karşısındaki koşulsuz önceliğini ebediyen kabul edilem eyecek kadar ağır bulan kişilerin birçok kez yaşadıkları bir çatışm adır. gerçek bir çatışm adır. çözüm isteven ve -z a fe r ya da uzlaşm a aracılığıyla ve oyunu kuralların içinde tu tarak . ahlâktan başka türlünün alanına.. Yakınlığın yerini aklın dolayım ladığı m esafe aldığında. bir çatışm a değil. Aynı zam anda. Burada varlığın alanına. ahlâki benliğin doğum yeri. (direnciyle bana karşı koym a şansına sahip olmadan önce ya 114 F S A R K A / l 'o M m m f e r n E t i k .çözüm ler arayan çatışmaların alanına giriyoruz. Şimdi getirilmesi ye yerine konulm ası. İnsanların “doğaları gereği” iyi olduklarına inanan d ü ­ şünürlerle kötülüğün “doğallığı'Yıı ileri süren düşünürler arasındaki tartışm anın sonsuzluğu ve sonuçsuzluğu bundan kaynaklanır.. tartışılması. kendi kendini tam am lam a çabasıyla zayıflam ak­ tan kendini alam ayan b ir durum . başlangıçtan itibaren kalm a itkisi ve kaçm a itkisi arasında parçalanır. bek­ leyişin yerini sabırsızlık alır.m ücadele etm e ayartısından ölürü insanlık zalim liğe yönelir. isabetli olduğu ve “iyi nedenleri olduğu” gösterilm esi gereken dikkat ve bekleyiştir.

ister 115 . Öteki için olm ak. bilgiden önce gelir. Bana em ir veren Ö te­ kidir. A m a bu içeriği. benim ifade ettiğim şekliyle Ö tekinin em ­ ridir.koyar. (Zaten böyle bir özdeşlik ne anlam a ge­ lebilirdi ki? Sanki ben durum un bu olduğunu bilebilirm işim ve sanki durum un bu olup olm adığının nasıl bulunabileceğini bi­ lebilirmişim gibi.. bilgiden önceki bu dikkattir. kendisi için olabilecek Ö teki ile benim kendisi için olduğum Öteki arasına bir m esafe -d a h a önce orada olm ayan bir m esafe. Em ir ile temsili arasındaki ahenkli tını zaten her zaman benim yorum um olacaktır. Özdeşlik aldatıcı. bilginin gelişiyle tanınm ayacak kadar değişir: Artık bir it­ kiden çok akla dayanan bir karardır. için -varlığım onu konuşturm am ı talep eder. beni.da ben ona bu şansı tanım adan önce) karşıtlığıyla bana direnen öteki m evcudiyet olarak gösterilen dikkat. am a bu em re ses verm ek. B ilgim . İçin-varlık. Eski masum yakınlık artık yok­ tur.. Ö tekinin em ­ rini dinlem ek anlam ına gelir. “B ulduğum ”. emrin kendisiyle aynı bile olsa bu durum gerçekleşir. için olmam dolayım hdır. açıklam alar ve garantiler talep eder (ya da gösterir). dikkat. projesi) bu olm asa bile. “B ulm ak”. “sorum luluğum dan sorum lu” olm ak. Ötekinin sesine benim verdiğim ifadedir. Ötekinin durum una dikkat etm ek benim sorum luluğum dur. bu em ir dile getirilm ez (sorum lulu­ ğumun sınırsız olm asının nedeni tam da budur). bu durumun ne olduğunu bilm em i talep eder. bilgi gelir gelm ez dikkat sona erer. Emrin içeriğini araştırm aya başlarım .) M esafe . Ö teki hakkında bilgi sahibi olmak anlam ına gelir.. am a sorum lu bir şekilde sorum lu olm ak. onu benim duyabileceğim hale ge­ tirmek zorunda olan benim . Niyeti (ve daha doğrusu bilinçli niyeti. Artık benim. Ötekinin keyfi ve acısıdır. Doğal olarak. A m a beni bilgi yoluna çıkaran ve ilk itkiyi veren. “so­ rumlu olm aya” içeriğini veren. Ö tekinin sessizliği bana için-konuşm a emri verir ve Ö teki için konuşmak. am a benim . varsayım sal olabilir. onu ko­ nuşturm am ın tek yoludur..b ir m esafe olduğu için kaçınılm az o larak . Ö teki hatırına hareket etmek anlam ına geliyorsa. benim bilgim olarak “tem sil etm ekten”. dikkat ettiğim Ötekinin durum unu soruşturm aya iter.özdeşliğin olmam asını her zam anki mantıki so­ nucu olarak ele alır. bir araya getirm ekten başka bir yolla bu­ lamam. benim sorum luluğum un çerçevesini çizen. her ne olursa olsun. Ve em re benim verdiğim ifade.

D oğrudur. “Kendisi için ol­ duğum Ö teki“. Ancak bu artık benim yorum um a. Ve böylelikle. istençlerin çekişm esi olarak geri tepm ektedir. benim onun için yorum um a karşı onun kendi yorum u ortaya çıkar. Ardından. Arlık emrin ne em rettiğini söyleyen benim. “yorum lanm ış ha­ liyle görüldüğü üzere” Ö tekinin keyfi ve acısından sorum luluğum a hizm et edecek bir em ir olacaktır. onun “kendi çıkarı”nın farkında olm am ası ya da kendi çıkarını y a n ­ lış yorum lam ası olarak gördüğüm şeyin üstesinden gelme ödevini de dahil etm ek zorunda hissedeceğim . sorum luluğum u kabul edebilirim . Ötekinin otoritesini çalarım. gördüğüm den hoşlanm adığım ı ya da aşırı zahm ete girm em gerekenin o olm adığını düşünm eye başlayabilirim (zaten cliişünüyorunulur): “ Ben kardeşim in bekçisi m iyim ?” sorusu bunun hem en ardından ve “doğal olarak” gelir ve “ahlâki birlik" sona erer. ihtiyatsızlığı. gözden kaçm ış ya da ihmal edilmiş hiçbir şey kalm adığından em in olm ak istersem. her zaman atfedilm iş olacaktır. Ö teki adına vekâletnameyi kendim imzaladıysam da. o da sorum luluğum un hoşa gidecek şekilde çoğalm asıdır: Ötekinin naifliği. yapılm am ış. en iyi it­ kilerle hareket ederek. Sorum luluk baskıyı m eydana getirir. H erhangi bir şey varsa. ahlâki ilişkinin içinde yaptığı gibi sessiz kalırsa. karşılığında ha­ rekete geçebileceğim tek em irdir. kışkırtıcı m evcudiyete ilişkin benim kendi yorum um dur. am a şimdiden onun ölüm ünü haber veren bir başka soru gelebilir: “O nun için neyin iyi olduğunu ben daha. benim sesim le kışkırtılan kendine ait bir ses edinirse ve böylelikle direnm eye başlarsa. em ri açıkça duyduğum tek biçimdir. Benim hatam ya da kötü niyetim olm adan. an­ laşm azlığı öğrenm em in hiçbir yolu olm ayacaktır. H izm et. bu sessiz.iyi değerlendirem em m i?” Öteki. Ben sorumlu olduğum için ve 116 . benim vukufum un. sessizliği kırar. Ö teki benim yaratım ım olarak yeniden biçimlenir. Ö tekinin tam yetkili elçisi oldum. tedbirsizliği. ve ben sorum luluğum un lam olarak yerine getirildiğinden. Ö teki.gerçek isler fantazi olsun. emri hâlâ izleyebilir. basiretim in ve dikkatliliğim in altını çizer. özen. yorum da kendini tanıyam ayabilir. sorum luluğum a. hâlâ ahlâki birliğin içinden gelen. fark edilm ez bir şekilde ve gizlice kendi m antığını izleyerek iktidara dönüş­ müştür. ahlâki itkimin beni sevk ettiği yere hâlâ gidebilirim . Am a emrin temsili.

OKŞAMA OLARAK AHLÂK Postm odern elik. çünkü ben sorum luyum ” . okşam a aşkı temsil eder. C. G örülebilen hiçbir iyi çözüm yoktur. etiğin ontoloji öncesi uza­ mına ilişkin ilk önseziden çok önce. hatta ben­ cillikle suçlam anın imkânı yoktur: Ben hâlâ Ötekinin hatırı için ha­ reket ediyorum .. her adınım bir sonraki adım a götürdüğü bu yolun problem i. s. aşkta görüş alanından kaçanı görselleştirir. Ö tekinin iyiliğine ilişkin olarak kendi yorum um a göre hareket etm ezsem . hep açık kalır. suçlam alara vereceğim yanıt budur. erotik aşk. “ bir okşam a eti­ ğidir” . O uaknin. hâlâ kişisel çıkarıyla ilgilenm eyen.. kaybettiklerini hesap etm eyen. Bu ahlâki yakınlığın gerçek aporisidir. okşanan bedenin şekline uyarak hareket eder. yakınlığın ve sınırı olmayan sorumluluğun ifadesinin fenom enolojik araştırm asından önce o r­ taya çıktı.. Ix v in a s ’in etik felsefesinin tarihinde. asla ele geçirm ez. M éditations érotiques.. 129. diyordu M arc-Alain Ouaknin. hangi adımda bağırm aya başlam ak gerektiğini bilem em ektir. Emmanuel Lévinas okşam a alegorisini ilk olarak 1947’de. genel olarak 14. “Y apabile­ ceğim gerçekten başka hiçbir şey yok. Ötekinin direncini kırma konusunda ne kadar ileri gitm eliyim . Beni açgözlülükle ya da sahiplenici olm akla. onun özerkliğinin ne kadarını ondan ala­ bilirim? Bertrand R ussell’ın başka bir vesileyle söylediği gibi. O kşam anın ahlâki ilişkinin pa­ radigması olarak görülm esi. aşkın yapm adığı bir şekilde kendisini betim lem eye bırakır. İlk anlam ıyla. hiçbir zaman bir pençe halinde sertleşm ez. okşam a erotik aşkın etkinliğidir. bastırm adan dokunur.. tipik olarak. baş­ yapıtı O therwise than B ein g ’ı (Varlıktan Başka Türlü) tam am la­ madan otuz yıl önce kullandı. Ötekini. fedakârlığa hazır bir ahlâki benliğim . 117 . ilk olarak. tüm kalbimle “onun kendi iyiliği” olarak gördüğüm şeye itaat etm eye zorlam aya m ec­ burum.14 O kşayan el.sorum luluğum dan kaçm adığım için. Özen ve baskı arasında sadece ince bir çizgi vardır ve kayıtsızlık tuzağı onu bilen ve sınırı aşm aktan sakınarak dikkatle ilerleyenleri bekler.. günahkâr kayıtsızlıktan suçlu olmam mı? Ve böyle hareket edersem . Betim lem ede.

bilm e” niyeti yoktur. dahası erotik aşkı mümkün kılan farklılığın m utlaklığıdır. 64. Öteki olarak öteki. ebe­ diyen gizlenenle girilen bir ilişkidir. başkalığı (alterity) et­ kisizleştirmez. B ergson’un. Bugünde. c ’est P autre” (G elecek Ö tekidir). geleceğin mutlak ötekiliğini ve ele geçmezliğini amaçlar. “şim ­ diki gelecek”inin tersine). erotik aşkın bir m etaforudur: Eşzamanlı olarak genelleştiren ve tikelleştiren ana kategori ve aynı zam anda aşkın özgül b ir durum u. Özne. Bu ilişki.içinde “ için olm a”nın. L evinas’ın etik öğretisinde ifade edildiği gibi ahlâki duruş. G e­ lecek. korur. Le Tem ps et l'autre (Paris: P resses Universitaires de F ran ce. böyle bir niyeti olsaydı. geleceğe ilişkin olarak da “ne peut rien pouvoir” [hiçbir şey yapam az]. benim olmak ya da ben olmak zorunda olan bir nesne de­ ğildir. Aşk pathos’u* varlıkların başa çıkılmaz ikiliğinden ibarettir.n) 118 . “gelecek bir olgu”yu değil. Em m anuel Levinas. ’ Istırap. bizatihi ahlâki durum un çizildiği çerçeveyi sağladı. güçlü duygulanım . Gelecek “üstüm üze gelir” ve “bizi bunaltır” . 78. 7 1 -2 .h. çünkü elimizi ne kadar uzatırsak uzatalım onu yakalayam ayız. ss. “ L 'avenir. Ö tekine ilişkin olarak ol­ duğu gibi. yüz yüzeliğinde). 19 91 ). hiçbir şekilde kavranamayandır. kavranabilir olanda geleceğin hiçbir m uadili. okşam a Ötekindeki başkalığı (alterity in the Othcr) ortadan kaldırm ayı ve dolayısıyla öz yıkımı 15. lam tersine kendi gizemliliğine çekilir. Bugün ile gelecek arasında bir uçu­ rum vardır. G elecek. iki olma olgusuna dayanır. kavray ab ildiğim de. uzamsal dışsallıktan tam am en farklıdır. H eidegger’in. gelecek ile Öteki arasındaki çarpıcı paralelliğe ilişkin analizi bağlam ında oturur. Öteki de öyle. S arlre’ın geleceğinin.15 Aşk arzusunun kasıtlılığı. hakiki gelecek. Erotik aşk bu m utlak farklılığı tanır. Arzunun etkinliği olan okşam anın “sahip olm a. Cf. O kşam a L evinas’ın görüşünün m erkezine. henüz olmayan gelecek (beklentide var olan geleceğin. Arzu pathos’u. m utlak bir baş­ langıçtır. (y. G e­ leceğin dışsallığı. hatta bir benzerlik bile bulunam az. tutku. her zam an yeni bir doğum . 6 8 . aynı anda “verili” ve “gizli”dir. Aşk. Öteki gibi gelecek de (karşılaşm a edim inde. yakalam a. bizatihi geleceği. Y a da başka bir deyişle. Başka bir deyişle.

ş u “saf yaklaşm aya.birbirlerinden ayırt edilm eleri çok zordur. s. der. gizem le. C f.. her zaman gelecek olan bir şeyle oynanan.. 1980). Okşam a. okşam anın bir hatası ya da a ra n değil. L evinas’m ontoloji öncesi eti­ ğini.dayandırılabileceğini ileri sürebiliriz. “bizim olm ayı ya da biz olmayı he­ deflem eyen. sa­ hiplenm eye ve şiddete dönüşm e olasılığı.. 82. Okşama da. katışıksız geleceğe. farklılıkla. de­ neysel ve araştırıcı olsa bile. içeriği olm ayan bir geleceğe dikkat ke­ silm ektir. fiziksel saldırı da (başkalığın yeniden doğrulanm ası ve vü­ cudun m ahrem iyetinin istila edilm esi) dokunm a örnekleridir ve -b irç o k davanın gösterdiği g ib i. onun niteliği. O k­ şam a. aynı zam anda genel olarak “Öteki etiğini”) görm e ya da duyma yeteneğine değil. François Laruelle (Paris: JeanMichel P lace. ebediyen erişilm ez. korkulan ve sevinçleri paylaşm a konusundaki olağanüstü kapasitesini tam da içkin ve içinden çıkılam az m üphem liğine borç­ 16.ilişkidir. Ama bu “çok-sonulluk”.am açlayacaktı. “ varlığın yakm lığı”n a . iç “yapısı” itibarıyla bir istila edim idir. bizatihi ahlâki duruşun biçim lendirildiği ve yargılandığı m odel olduğu var­ sayım ıyla.h e r şeyin bulunduğu bu dünyada asla o lm ayanla. hiçbir projesi ya da planı olm ayan bir oyuna benzer. ayrı olanı bir araya getirme. Aşk kalıbı gibi ısm arlam a olduğuna kuşku yok. Textes p o u r E m m an uel Lévinas içinde. dokunm a görüngüsüne etikten daha fazlasının dayandırılabileceğini de ilave etm ek gerekir. Edith W yschogrod. 17. öteki.. Le Tem ps e t l'autre. Okşam anın m erkezinde bir kez daha m üphem liği buluyoruz.) görm e ya da duym adan (saf ve basit tek yanlılık) ayıran şeydir ve “aşk etiğini” (ya da aşkın. "Doing before Hearing: O n the Prim acy of Touch". ancak dokunm a duy­ gusuna (ya da öte-duyuya. Bununla birlikte. her zaman öteki. en büyük duyuya) . ss. sonucunun yeterince belirlenm iş olm am ası. gelecekle . öbür bir bedene ulaşan bir bedenin jestidir. dokunulabilm c yeteneğine dayandırabilmenin nedeni de budur. her şeyden önce dokunm ayı (tek yanlı am a. görm e ya da duym a yetisine değil. 17 9-2 03. saklanan bir şeyle oynanan bir oyuna. saf yakınlığa”.” 16 Erotik aşk. 119 . K arşılık verilm esi ve karşılıklılığı da öyle. daha baştan. D avet edilm iş olm ak ya da hoş karşılanm ak zorunlu koşulu değildir. kurucu özelliğidir. Okşam a. Edith W yschogrod’la17 birlikte. Lévinas.

S oren K ierkegaard. Am a beslendiği gizem . varlığın iki­ liğinin geçici bir başarısızlıktan. aşk. İng. 4 5 3 ). gücünü tükettiği için. Bu sevgisiz bir edimdir. aşk sadece “varlıkların alı edilem ez ikiliği”nin tanınm ası olsaydı. işte aşk böyle solar. 1982). kırm ayı umut ettiği bir gizem dir. ikiliğin alt edilem ez olduğunu kabul eder. çok sıkı bir tasma olarak hissedilm esini. kurur ve ölür. itidalle d ü ­ şünülem eyecek bir durum olarak algılanm asını talep eden bu ek va­ siyetnam e olm asa. varsayım ını yadsım aktır.lu olan bir durum dur bu. daha baştan ve aşk sürdüğü sürece. Peki bu nedir? İnsan bir gizem için -sonuçta insan varlık bir gizemdir. 19. bilgi um ududur ve umul 18. 1 9 68 ). tam aldırışsızlık ve ka­ yıtsızlıktan nasıl ayırt edilecekti? Özkaygı narsisizm ine dö­ nüşm esini ne engelleyecekti? Evet. Ele geçirilemezlikleriııi korumaları için liim canlıların salıip oldukları hakkı ondan esirgeriz ve sonra artık ilişkinin var olmadığını görerek ikimiz de şa­ şırır ve düş kırıklığına uğrarız. G erçekten de.. der. eşin duygularına “göm ülm ek”.19 Evet.. The L a s t Years: Journals. çev. iki bedeni tek bir beden haline ge­ tirm ek. Yeni gösterilere kanlına isteğimiz azalır.heyecanlı bir bulmaca için yorulmuştur. s. M erak. M ax Frisch. alt edilem ez olanı alt etmek: Eşin acılarını kendi acı­ ları haline getirm ek. 186. A m a bu kabulü ifade etm ek için y a­ pabildiği tek şey. o kişi bizim açımızdan biter. Ve böylelikle insan kendisi için bir imge yaratır. S ketchbook. şim diye kadar alt edilem em iş olmaktan daha fazla bir anlam ifade ettiğini kabul eder. 1977). 120 . 17. ihanettir. aşk olm aktan çıkacak. s. diyordu R oland B arthes. s. İkiliğin bir meydan okum a olarak ya­ şanm asını. “kişinin yalnızlığı değildir.. ing. R onald G reg o r Sm ith (Londra: Collins.. aşk pathos’u gizem den beslenir. K ierkegaard'ın ileri sürdüğü gib i. Ek vasiyetnam enin düşürülm esi.18 eşin varlığını paylaşm ak (“sevm ek sevgiliye benzem ek üzere değişm ektir”). Susan Sbnntag (Londra: J o ­ nathan C a p e . çev. “aşk path o s’u”. 1853-1855. G eoffrey Skelton (N e w York: H arcourt B race Jovanovich. Max Frisclı'i dinleyelim : Aşkımız sona erdiği için. 1946-1949. bedenler arasındaki sınırı tek bir bedeni bir arada tutan ek yerine dönüştürm ek. “Sevgilinin yalnızlığı". Düş kırıklığına uğrayan şöyle der: “Sen artık benim tanıdığım kişi değilsin”. saf ve basit başkalık olacaktı. sistem in yalnızlığıdır: B undan bir sistem ç ı­ karan sad ece benim " (A B arthes R eader.

H er iki durum da da. Aşk başarısızlığından geçinir. Bunlar. ya- . A m a kendisini açm aya. Jeff­ rey B lustein’ın doğru bir şekilde gözlem lediği gibi. gizem liliğinc son verm eye. C are a n d C om m itm ent: Taking the P erso n a l P oin t o l View (O xford University Press. Jeffrey Blustein. R ousseau’nun cüretkâr reçetesini uygularm ışçasına. Bu şartlar altında. Yani. 1991). aşkın günlük çabaları yatıştırıcılar. İkinci tu­ zaktan kaçm ak için aşkın geri çekilm esi yeterlidir. “altedilm ez ikiliğin” iki yanında... aşkın kendi iç dürtüleriyle. 2 0 . partnerini özgiir olm aya zorlam a ih­ tiyacını hisseder. gizem kayıtsızlığa yol açar. Ancak başarı aşkın ölüm haberidir. Peki tuzaklar henüz sadece dışsal bir ihtim alse ve aşk hâlâ kendi yolunda devam ediyorsa ne olur? M üphem lik aşkın günlük ekm eğidir.. yarı çözüm ler. açılm asına izin verecek tüm kandırm aları ve tecavüzleri göz ardı eden bir gizem . 176. kısmi çözüm ler. talihsiz aşkı kötü tuzaklar bekler. hiçbir sürpriz içermeyen bir rutin içinde kendisini tüketm eye çok istekli bir gizem de bu gücü yitirir. 148). ne de olsa aşk partnerin özgürce serpilip gelişm esine dairdir (böyleym iş gibi davranılm azsa aşk olm ayacaktır). aşkın . aşkın dış sınırlarında dizilen. V e Blustein'a göre bunun nedeni tam d a aşkın bir tür tarafsız özen olm asıdır (s. o kadar yaralanm aya açık hale gelir.. insan. s.söndüğünde.vaz­ geçem eyeceği özlem lerle yaratılır. Birinci tu­ zaktan kaçınm ak için aşk “ inisiyatifi kendi eline alabilir” ve giz­ lice. “ yakın ilişkiler kolayca kendilerini m anipülatif ve paternalist saygısızlıklara bı­ rakabilirler”. tatm inin sürekli olarak ertelenm esinden gına getiren merakla ya da giderilen m erakın can sıkıntısıyla zehirlenebilir.20 İlişkiler ne kadar yakınlaşırsa.a ş k olduğu iç in . Çok kapalı. baştan çıkarıcı gücünü yitirir. Aşk. Tam am en özgür olduğunda partnerin nasıl olacağına ilişkin bir görüş oluş­ turulur ve bu görüş partnerin “edim sel var olan” özgürlüğüyle par­ çalanır. bulm acanın yerine kendi “çözüm ü”nü koyabilir. yeni çözüm lere duyulan ihtiyacı besleyen çözüm lerdir. Aşkın çabaları başlam adan yitirilir. Aşk. dışsal bir dayatm ayla değil. Ö ze n ne kadar fazlaysa. anık saygı gönrıüyordur ve artık ilgilenm eye değer değildir. aşkın aporisiniıı çaresi aşk olm am aktır. Ama zorlanan bir partner artık özgür değildir. Ama aşk bu ikiliği alt etm eye çalışarak yaşar. Aşk tuzaklara yakalanınca ya da sadece onlardan kaçma arzusuyla hareket edince zayıflar ya da ölür. alt edilm ezliğini koruyan bir ikiliğe ihtiyaç duyar. bu görüşü süreklileştirm e ihtiyacı hissedilir.

bir biri d a h a iyi. eksiksizliğe ve yet­ kinliğe ulaşm a çabası içinde. 1 9 84 ). pragm atik zorunluluğa karşı çıkmalı ve engel olm alıdır. bir arada bulunm aları aşkın sine qua ло/ı’udur (olm azsa olm az ko­ şulu). Birinci. “T h e Foundering of Form against Life". şefkat ve özen -şe fk a t dolu özen.özen göstereni. ikinci. A slında. 3 4 . çev. eşitsizliğin süslenm esi. ss. Birinci cüm le âşığın teslim olduğunu ilan eder. am a tam am en uyum suz iki niteliğini yan yana getirdiğinde. aşk . s. bir diğeri". Â şıklar yetkinlik (âşık olduklarının kınkk. daha asil. “Â şık olmak: Asla haklı çıkm am aya çalışm aktır” . A m a aşkın çabasının ufku olarak ortaya atılan. I22 . tahakküm ün zıttı değildir” sonucuna varıyor. Ve: “Aşkımın nesnesi hiçbir zam an aşkım ın yolunu kapatm ayacak şekilde âşık olm ak”. Aşk ürünleri olarak ev hayvanlarına ilişkin etkileyici bir ça­ lışmada Yi-Fu Tuan “şefkat. A nna Bostock (C am b ridge. eşitsizliğin sürekli ve en verimli kay­ nağıdır.. yum uşatılm ası ya da dindirilm esi değildir. Şefkat. aşkının ve özeninin nesnesini “cansız nesnelerin ve m ekanik oyuncakların suretine” indirgemeye22 yö­ neltir. aşkın nesnesi aşkın yolunu kapatır. ing. d aha güzeldir. Sorun ikisinin de aynı ilişkinin yönleri olm alarıdır. aynı sayfada aşkın aynı ölçüde vazgeçilm ez. varoluşsal zorunluluğa. diye y a za r Lukâcs.Aşkın m erkezinde bir m üphem lik. İkinci cüm le ise âşığın tahakküm ünün m a­ nifestosudur.21 Â şığın eşine verdiği armağan olan özbelirlenim. nesnesinin m utluluğudur. Yi-Fu Tuan. daha da kafa karıştırıcı bir şekilde şefkat ancak bir eşit­ sizlik ilişkisinde m üm kündür diyor: “Özen sözcüğü öylesine bir merhamet ifade ediyor ki... 2 1 .. S o u l a n d Form için­ de. Aşkın. kusursuzluktan uzak dünyâm ızda hemen hemen kaçınılm az olarak ham ilik ve tenezzülle lekelendiğini unut­ ma eğilim indeyiz” . D om inance a n d A ffe ctio n : The M a kin g o f P ets (N ew Haven: Yal» University Press. M ass: M IT Press.. G enç Lukâcs. Aşkı geçici yapan tam da aşkın onsuz olam ayacağı ideal niyettir. Kendini tam olarak gerçekleştirm e. âşığı. 1-5. âşığın m utluluk görüşüdür ve öyle olm alıdır. 2 2 .G y ö rg y Lukâcs. bu aporiyi dokunaklı bir şekilde ifade ediyordu. A ncak bu tahterevalli gidip g elm eye d evam ettikçe. karşılıklı bağım lılık ve yaralanabilirlik o kadar f a z la d ır -v e sonra saygının v e ardından tara fsız ö zen in yitirilmesi gelir. bir apori vardır. aşkın nesnesi cansızlaşınca “aşkımın yolunu kapatmayacaktır” kesinlikle. ilişki devam ettikçe. "bir biri bir diğeri haklı olur. 1 9 7 4 ). belki de istem eden. ikinci cüm lede iptal edilir. tüm özenin am acı..

M ax S ch eler. W illiam W . 1 9 53 ). yüzyıl önce Max Scheler tarafından ortaya atılm ıştı. s. res­ sentim ent'den -k a ra rlı ve kendinden emin fa rklılığın uyandırdığı hınç ve g arezd en . 1961). Philip S . güç bolluğu duygusunun tezahürüdür. M otive edilen aşk. aşklarının yetkinleşm esi) arayışı içinde. A nders N ygren. 123 . Mesih günahkârlara ve m eyhanecilere tenezzül eder. A g a p e a n d Eros. (ç. der N ygren. 7 5 . H oldheim (N ew York: Free Press..m ek için” -d a h a önce sahip olmadığı bir şeyi Kendisi için elde etm ek iç in . İsa örneğini izleyen bütün aşklar da böyle olmalıdır. ss. Cf. N ietzsche’nin ‘ V u n a n ca 'd a sevgi an la m ın a gelen A g ap e. güvenlik. görünürde Nietzsche karşıtı aşk betim lem esinden yola çıkıp düşünseydi. kendilerini bahçecilik uzm anlarına. 24. iyi ve azizce olan kötü ve sıradan olana. eşlerini ise sanatlarını teşhir ettikleri bahçelere dönüştürm e eğilim ine girerler. bunun sonucu olarak d a hem cinslerine duyduğu sevgi için kullanılır. bütünlük. kendiliğinden ve m otive edilm eyen aşk İlahidir. T anrı’nın aşkı. O kesinlikle “. Aşkın ve tahakküm ün diyalektiklerinin yakınlığı. beceriksiz insani taklitlerinin ölçülmesi için mü­ kemm el modeldir: A m a Tanrı her şeye kadirdir. Ve adım ­ ların pürüzsüz sürekliliği içinde nerede bağırm aya başlam ak ge­ rektiğini bilm ek çok zordur. A m a aşklarını İlahi dü­ zeye çıkarm aya ça lış m ak insanların görevidir. “soylu avam a. 8 6 -8 . R essentim ent. zengin yoksula. Scheler’de meleksi beyazlıkla parlayan şeyi ce­ hennemi siyaha boyayan N ietzsche’ye yanıt olarak yazdı: Nietzsche’ye göre (özellikle A ntichrist'e bakın) agape. O nun aşkı -a g a p e .sevm ez. A şk edim inde. İng. aşk z ayıf için ken­ diliğinden bir güç taşkın ından çıkan bir mirastır. kuvvet. G elgelelim . çev. Aşk "esas itibarıyla genişlem edir”. sağlıklı hastaya.hep verm ek ve hiç al­ mamaktır.) 23. Yeni A hit'te T anrı'nın özellikle Hz. O halde aşk “ insanın kendi yaşam sal bolluğundan serbestçe vaz­ geçm esidir”. güzel çirkine. Scheler kendisinin.n. Ing. İsa aracılığıyla insanoğluna duyduğu sevgi ve karşılığında insanın Tanrı’ya. W atson (P hi­ ladelphia: W estm in ster Press.23 A gape (her zaman şehvet günahıyla lekelendiği için hiçbir zaman gerçekten “motive edil­ m em iş” olm ayan E ro s'a ' karşı konulan) Hıristiyan aşk idealidir.”24 Scheler bu agape görüşünü.. in­ sanidir.doğan ve onunla beslenen bir baskıdan başka bir şey değildi.yetkinleşm esi olarak yansıttıkları. K endinden emin güçlünün zayıfa “ te­ nezzül etm esi” nihayetinde tahakküm ve hiyerarşinin doğum edi­ midir: Farklılığın aşağılık olarak gösterilm esi. çev. bunda çok fazla kusur bulam ayacaktı.

Mûphemliği alırsanız aşk da yok olur. aşkıniık zorunlu olarak ileri doğru bir sıçram a değildir. so­ rumluluğunu temin etm e çabası.gibi g ö ­ rülür. ta baştan.agape'si gibi Schelerin a g a p e'si de. ham ilik ve tenezzülle lekelenmiştir. “az zararla çok yarar sağlam a”. Ama aşkın patentli. İlişkiyi kararsız ve geçici duygulardan kurtarm a. İşin zahm etliliğinin ve gerekli olan ağır emeğin re-Jdedilmesi.b ir geri çekilm em e d u ru m u . makul bü şekilde izlenm esi beklenebilecek iki strateji vardır: Sahitlem e ve Sürüklenm e Sabitlem e. uzman tavsiyeli ilaçlarının hepsi tam da bunu yapm aya çalışır. Her hastalık tedavi edilebilir -am a tedavi başka bir hastalığın bahanesinden başka bir şey d e­ ğildir. aşkın özü olan müphem liktir. Em niyetsizliğin çoğu kişi için rahatsızlık verici ve uzun vadede dayanılm az bir durum olduğunu varsayarsak. geriye dönüp bakıldığında daha çok sadece aynı' yerde kalmak için koşuşturm a . Sürüklenm e. D. Aşk. ulaşılm ış olanı geçm e ve aşm a arzusudur.eşlerin aşkın arm ağanlarından ya­ ralanm ay a devam etm elerini sağlam a. ilkesel olarak kaçınılabilir olan olum sal hastalıklar nedeniyle değil. Aşkın ölümü aşktn yaşam faaliyetlerinin ürünüdür. “ön­ ceden program lanm ış” ölüm lülük nedeniyle ölür. -d ıy g u ların a ne olursa o lsu n . Sağlıksızlık aşkın normal durum udur. AŞK HASTALIKLARI VE İLAÇLARI VE YENİ AŞK HASTALIKLARI Kendi m üphem liğiyle kam çılanan aşk. parayı . diğer eşin ilgi. O sırada öyle görünse bile. gerekli olan gi­ derlerin altına düştüğünde. doğası gereği huzursuzdur: Sürekli olarak. Sağaltılam ayan bir hastalık. onları temin etm ek için. Kazançlar. özen. cisim leşm iş em ­ niyetsizliktir. Â şıklar gibi aşk da. H er gün yeniden filiz verm ek ve her gün yeniden ken­ dini dayatm ak zorundadır: Biriktirilen serm aye her gün ye­ nilenmezse çabucak tükenir. hayatta kalm ak için hep yeni enerji kaynakları edinm ek zorundadır. N ietzsche'nin açıkça maskesini indirm eye çalıştığı ikiyüzlü ve kendi kendini aldatm aya yönelik şekilde. Bu nedenle aşk. D aha fazla verm eden ya da yer­ leşik modelin talep ettiğinden daha fazlasını vermeden alm aya devam edilebilecek durum a ulaşm a çabası.

S . genellikle aşkın. insanın sem­ pati duymadan ödevini yerine getirmesi mümkündür. yalnızca em patiyi ve duygusal özdeşleşm eyi belirten pasif sem patinin tersine. 26). Oysa aklımız ödevi bir zorunluluk olarak kavrama kapasitesine sahiptir.. aynı pratik so­ nuçları veren eşdeğerini gönüllü bir şekilde kabul ederiz. çünkü Kant'a inanırsak. em niyetsizlikle m ücadele edilm ez. em niyetin daha düşük m aliyetle ve daha az zahm etle başka bir yerde bulunabileceği umuduyla ondan kaçılır. M aclagan üs­ lubunda ötekiler için duyulan pratik kaygı olarak tanım lıyorlar. (sempati) olmadan yapabiliriz. W . ödevin varlığı sayesinde ahlâk mümkün olacaktır. Bu stratejinin klasik form ülasyonunu m odern çağın başlangıcında Kant sunm uştu ve o zamandan beri bu form ülasyon zımnen sabitlem e stratejisinin temellendirildiği aksiyom olarak kabul edildi. Ahlâk bizi 25 . yani sabitlem e stratejisi. Y azarla r aktif sem patiyi. Ö rneğin Downie ve T aifcr’iıı yorum uyla. Aşk duygusunun kendiliğindenliği başarısız olsa bile. bu kendiliğinden duyguya güvenemeyeceğimize göre. ss. R espect fo r P ersons (Londra: Ailen & Unvvin. 125 . Birinci strateji.. Bu stratejide.. diye ekliyorlar (s. Dovvnie v e Elisabeth Talfer. Y a zarla rın yaratıcı ahlâki yaşam ın bir koşulu olarak gördükleri sem pati bu n e d en le kurallarla aynı ontolojik statüye sahiptir: Ahlâki aktörlerin entelektüel yetilerini yapı m alzem esi olarak kullanır. A ncak yazarlar. R .G . "ahlâki yaşam ın yaratıcı ve hayal g ü ­ cüyle dolu uygulam ası” (bu ne an lam a geliyorsa) aklil sem pati olm adan m üm ­ kün değildir..-'' Aynı düşünce Francesco A lberoni'nin ve Salvatore V eca’nın popüler ahlâki diğerkâm lık incelem esinde daha açık bir şekilde ifade edilmiştir: Kendimizi birini sevmeye mecbur edemeyiz. Aktif sempati olmadan ödeve uygun eylemlerin dışarı doğru hareketlerini sürdürmek mümkün olabilir. Ödev.. Her iki stratejinin de uygulayıcıları ve felsefecileri vardı (hâlâ da var). Aşka. çabalam aktan vazgeçip başka bir de­ nemeye girişm e stratejisi. aşkın bıraktığı boşluğu doldurur. 1969). 2 5 -6 .. sem ­ patinin ve güvenli bir ilişkinin temeli olam ayacak kadar gü­ venilm ez ve yüksek maliyetli bulunan diğer duyguların yerine ku­ ralların ve rutinlerin geçirilmesini amaçlar.yanlış işlerde çarçur etm em e.

ödev de aşkın yerini öyle alır. sü­ rekli arkadaşlığın beklenen sürprizleriyle beslenir. kesişen yolların yarattığı ıstırap verici tereddütten kurtulur insan. 1990)]. aşkın “görüntü açısından ben­ zeridir". Bunun nedeni. aşkın kararlılığının hep im kânsızlığıyla birlikte a rtm a sıdır (s. Ve hayatta kalanlar. m odern aşkın haletine ilişkin zeki ve keskin anlatılarında [D a s ga n z n o rm a le C haos d e r Liebe (Frankfurt am M ain. “aşkın ahlâkı bir keyif ahlâkıyken. ödevin ahlâkının bir ça b a ahlâkı" olduğunu ileri sürerler (s. Y azarlar. Bir m ezarlığın nahoşluğu. L ’A ltru ism e et la m orale (Paris: R am say. 7 9 )..âşıkmış gibi davranmaya zorlar. Francesco Alberoni ve S alvato re V e c a . ve bu gerçeklik de hemen 26. en gellenen va ad e karşıdır. nasıl çılgın çabanın ve maceranın yerini alırsa. m odern rasyonelliğin “E vd e İlkyardım Ç a n ta s ın d a yer alan öğütlerin ve tedavilerin. çetin bir m ücadeledir. Bir kişinin başka bir kişi hakkında bilebileceği her şey sadece beklentidir. A s­ lında ödev. çünkü diğer bir insanı anlama yanılsaması. 20 5). 9). m üm kün kılacağı şeyi kesinlikle ortadan kaldırır: Aşk" (s. ödev zahm etsizdir.'kapitalizmdeki ko­ m ünizm dir” (s. sürekli olarak uygulandığında alışkanlığa dönüşür. Belki d e bir ya n d a sürekli ça b an ın . Bu sakin bir nahoşluktur. sem bolik sanatın. aşkın m üzm in lam am lanm am ışlığm ın ve be­ lirsizliğinin her gün neden olduğundan farklı bir tür nahoşluktur: Bu. hep aşina olunan soruyla karşı karşıyalar. '. sadece po­ tansiyel. bir insan ile bir diğeri arasındaki köprü kurulamaz boşluğa dair acı veren. Ama bu. Ödev. ancak yenilenen mucizelerle. sadece arzu ya da korku. aradıkları kendiliğindenlik.ölümüdür. diğer ya n d a ise rutin ve alışkanlığın olduğu söylenebilir. s. A ncak bizim analizim izin ileri sür­ düğü bu değildir. Aşk.. kesinlik ile ölüm arasındaki ölümcül bağın tüm korkutucu -ö lü m c ü l. Aşağıdaki. 126 .kesinliğiyle gözler önüne serildiği ilk denem elerinden alınm ış güzel bir pasajdır: Biri öldü. 1 9 90 ). hüzün veren am a eylem e yol açm ayan bir nahoşluktur. “S özleşm e. der Beck. tedavi etm eyi am açladıkları hastalığın parçası olduğunu ilan edi­ yorlar. Ulrich B eck ve Elisabeth B eck-G ernsh eim . sadece gerçekliği daha sonra gerçekleşcnin bir sonucu olarak elde etmektir. duyguların ahenkli tınısı. 77..26 Rahatlatıcı bir şekilde tanıdık olan rutin. baştan çıkarıcılığın. aşkın -eziyetlerinin yanı sıra ihtişamının d a .. Tutunabilecekleri hiçbir şey kalmadı. L ukâcs’ın. diyesi geliyor insanın. Rutinin talep ettiğini yapm ak hiç de hoş ol­ mayabilir. Aşk. 23 2). Ufukta başka hiçbir şey görünm ez: T ek bir alternatif yok gibidir. sonsuz mesafeye. lam da rutin niteliği nedeniyle dayanılabilecek bir nahoşluktur.

her şeyden daha nettir. Sabitleme dışında. gerçek olaydan önceki günlük tekrar. bir tek ölüm hakikatin kör gücüyle yalnızlığı muhtemel yakınlığın kollarından -her zaman yeni bir ku­ caklama için açık olan kollardan.potansiyeller olarak çözülür. Ne mucize ne sürpriz ne de düş kırıklıkları. ss. ss.b ir ölüm m ask esi. Ö dev. bugünün yaşam ı yarının ölüm ü ta­ rafından söm ürgeleştirilm iştir. bu ölüm ün bir provasıdır. tek bir “am a” olm aksızın sev­ gilisinin portresini kendi paletini kullanarak boyam akta özgürdür. Son kucaklaşm a. aşkın kendi kendisini yetkinleştirm e yol­ culuğunun son durağı olarak. Rutinin “dışarıdalıklığı” her zaman için aşkın “ iç” eğilim i olm uştur. sabitleme olm adan kendisini tam olarak gerçekleştirem ez. doyurulm am ış. aşkın. kendisinden em in olm az. Aşk. bir kere değil.çekip aldığı için. Hakikat. A ncak. tekrar tekrar. böyle bir eğilim olm ak aşkı hayatta tutar. henüz sonulluk bulaşm a­ mışken ölüm ün sevecenliğini. âşığı ve sevilen kişiyi sakat edici deli göm lekleri içinde ayıran klişeleri v e beklentileri serbest bırakm ak. “Tüm gerçek aşkların koşulu. A m a kaderin bir sillesi olarak değil. aşk olduğu için her zaman hayal ettiği ve çabalarının çoğuna ilham veren tek bir kişi içindeki iki kişi so­ nunda geldi. Am a fırçanın altından çıkan ebe­ diyen ölüm ün bir portresi . 107108. belki de sadece. rutinleşm iş bir prova.27 Ö lüm . aşkın tam am lan m ayla flört etm ekten kaçın d ığ ın d a d a -d a h a doğrusu bu kaçın m anın son u cu o la ra k . ölümün formelliği göz kamaştırıcı bir şekilde nettir. 1989).“ölüm e yazgılı" olduğunu da belirtelim. 3 8 . A slında. son d e re ce güç olan b ıra km a gönüllülüğüdür. am a bu 27. aşkın olanaklılığının zorunlu bir koşuludur. artık hiçbir şeyin vuku bulm ayacağı anlam ına gelir. 39].olarak kalacaktır. sakinliği. kontrolü b ırakm ak ve hatta bazı anlam larda öteki kişi üzerindeki iddianızı bırakm ak. D arton. G yörgy Lukâcs. artık âşık. onların kendileri olm aları ve sizin kendiniz olm anız için onları ö zg ü r bırakm ak. ve fiziksel ölüm sad ece nihai serbest b ırakm adır” (Gordon Mursell. “T h e M o m en t and Form ”. Onu aşk yapan bu huzursuzluktur. S ou l a n d F orm içinde. bu özgürlüğe ancak şimdi tam olarak ve gerçekten ulaşılm ıştır... O ut o ( the D eep: P ra ye r as P ro te st [Londra. âşığın aşkı da. ölümün hilesini çalm a girişim i. korku dolu ve huzursuz kalır. A şkın yolu bir dizi küçük ölüm sözleşm esidir. 109. gerçekten ve tam am en özgürdür. I27 . Longm an & Todd. Ama an ölüm anıdır ve yer mezarlıktır. Her bakımdan sevilen kişi artık ölüdür. Sevilen kişinin ölümü âşığın güvenliğidir.

huzursuzluğu lanır ve direnm eden kabul ederse gerçekten aşk ol­ mayacaktır. İnsanlık sürekli olarak kendi açm azından kur­ tulma çabası içinde kendisini gerçekleştirm eye m ecburdur. ama bu telaş. dik duramayan. E ros’un ara­ basını sürüyor gibidir.. ss. Jacques D crrida. diyor Derrida. amaçlı hareketi aynı anda yönlendiren ve teli<8.o halde insanlık sürekli bir çocukluk durum u ve asla tam ola­ rak gerçekleşm eyen bir olanaklılıktır. ölüm bizi ayırana kadar ebedi aşk) ideal olarak kabul etmeli ve dolayısıyla susuzluğu ve heyecanı kendi kusurluluğunun işaretleri olarak ele alm alıdır.28 . Aşk olm ak için sabillem cyi (ne olursa olsun. Tamamlanmışlık. The Irıhum an: R eflections oe Time. A m a ideale ne kadar yaklaşırsa. A şk.. aşkın ideali kendi m ezarıdır ve aşk oraya ancak bir ceset olarak ulaşabilir. ama ulaşıldığında son (ölüm) olacaktır. ilgilendiği nesneler kar­ şısında tereddüt eden.insan varoluşuna dam gasını vuran tüm çabalar bu çocukluğu geride bırakarak “olgunluğu" amaçladığı halde. benzer bir şekilde ancak hayatları pahasına ulaşabildikleri bir telosun sürüklediği diğer birçok am açla paylaşır gibi görünm ektedir. üstünlüklerini hesaplayamayan. 128 . yine de kaçınılmaz olarak yöneldiği tamamlanmışlığa ulaşamaz ve ulaşmamalıdır. g e­ riye ondan o kadar az şey kalır. G eeftrey B ennington ve R achel B ow lby (C am bridge: Polity Press. Belki de bu sadece aşkın derdi değildir. iyilikte ve kötülükte. Tamamlanmışlık onun re/os’udur. Sanki aşk sadece Jean-François L yotard’m sözünü ettiği daha genel insanlık aç­ mazının bir örneğidir (göz alıcı. Sanki Tanalos. Tamamlanmıştık amaçtır (hedeftir). aporetik ka­ rakterinin. “özündeki m üphem liğin” sonuçlarını. Amaç.. İng. rom antik ve ilham verici ör­ neklerinden biri olduğu ileri sürülebilir): sözden mahrum edilmiş. 1991). hareketsizleştiği ya da öldüğü bir yapıya sahiptir. ula­ şıldığında amacın yanı sıra kendisinin de yok olduğu. 2-7 . ortak akla du­ yarlı olmayan çocuk. kötürümleştiği. ziyadesiyle insandır çünkü çocuğun sıkıntısı ola­ naklı şeyleri haber verir ve vaat eder. aşkın yolculuklarının kayıtsız şartsız uyacağı bir şekilde dilsel edim lerin am açsallığı üzerine yazıyor. çev. Cf: Jean-François Lyotard..

E indeutigkeit'ın” hayal edilen sabitliğinden çok tekrarlanabilirliğin yerleşik m üphem liğidir. "Afterword: To w ard s an Ethic of Discussion". ss.) B aşka hiçbir an lam a meyil gösterm eyen. Ona doğru yönelmeyen hiçbir amaç olamaz. özüne indirgendiğinde mühim bir haber değildir: Özet olarak. Etik yasa koyucular bunu hissettiler (sezginin bir açıklam asını vermekten im tina etseler bile sezdiler) ve en enerjik ve yaratıcı projeleri. gizem li ve kavranam az olduğu için sevilen nesnesini . S a ­ muel W eb er.h.tikeye sokandır. çev. aşkın kendi kırılganlığından kaçma. ing. spiritus m o v e n s'i' olan kendi in­ tihar eğilim inin üstesinden gelm esine imkân veren -D e rrid a ’ya g ö re . Ö zellikle. hiçbir tara fa çekilem eyen. bir yeniden doğuş. 1988).n. ' H arekete geçiren. diğer bağlam ların ve diğer am açların yaşam sıvılarını emme olsa bile yalnızca görünürde (ifade tarzları tekrarlanırlar. Jacqu es D errida.) l^ N / P ı n d r m ı d e r n E t i l 12 9 .h. etik yasa koyucular açı­ sından.n. 128-19]. bir yeniden gençleşm e. Ancak bu.sıkı sıkı elinde tulm a yönündeki karşı ko­ nulmaz arzusunu destekledi. Aşk tehlikelidir ve aşk am acıyla hareket ettiği sürece öyle kalm aya yazgılıdır.. ölüm e karşı tek kusursuz koruyucu ilacın yaşam (ölüm e doğru yaşam olan ve olm adan ede­ meyen aynı yaşam ) olduğu şeklindeki beylik gözlem i ifade eder. Sabitlem e itkisi (ölüm onu istenm eksizin getirm eden önce lam am lanm ışlığa ulaşm a yönündeki üm itsiz girişim ) sadece içerdeki müphem liği ve ardından gelen aşkın tedavisi im kânsız lehlikcliliğini ortaya çıkarır. hiçbir boşluk barındırm ayan tekanlam lılık.v’unun yerleşik m üp­ hemliğine içkin olan tehlikelere karşı tek önlem ya da panzehir.» Dilin tehlikeden sakınm asına. içinde [Evanston: N orthw estern University Press. aşkın doğal tem ayülünü m utlak bir ilkenin zirvesine çı­ karmak ve sonra aktörleri tem ayüllerini değil ilkeyi izlemeye 29. Lim ited Inc. “ her tekrar” ka­ çınılm az olarak bir yenilenm e. ifade tarzlarının kendilerini yaratan am açsal bağlam dan ayrılabilirlikleri ve görünürde tekrarlanm aları. (y. daha önce vuku bulm uş olanı tekrar etm eyen bir yeniden vuku bulma. itekleyen esin. ama öte yandan ona ulaşıp da onunla birlikte yok olmayan hiçbir amaç yok­ tur. yeniden tekrar edilm ezler). Am acın re/o.“sa­ dece” okşam ak y erin e..lekrartanabilirliğidir. bu tuhaf tekrar/tekrar olm am a. dolayısıyla sabitlem e tutkusu hiçbir zaman dinm eyccektir. (y.

. faydacılık aşk itkileri izerine inşa edilen yıkılm ası kolay binayı pekiştirm ek için çelik }apı iskelesini kurdu. der. Çoğunlukla vicdan tem izliğinin bürokratik açıdan basitleştirilm iş -utinlerine eşlik ederler: Burada tanımladığım şey. yıkıcı bir politik doğruluğu getirdi. öteki için en iyisini yapm ak ve senzeri aşk m otifleri artık tahakküm ü m eşrulaştırm a form ülleridir. bu eylemin bu kökensel amaçlarının.çağırmak yeıerliydi (teoride ve bu teoriden önce gelen pratikte). D urum ne olursa olsun. ahlâkın “zihnin istenen ya d a değe» verilen durum larına giden yolu gösteren bir tür psişik mühendislik" haline geldiğini söyler H am pshire.akla dayanan tüm ey­ lemlerin üstün reçetesi haline getiren faydacılıktan daha başarılı Hçbir etik felsefe yoktur. ss. donuk. G örünüşe bakılırsa. sacbce şuna ulaşm ak için: Ö lüm den sonra aşkın hayalet gibi ortaya çıkışı.(daha doğrusu re­ toriğinden) başka hiçbir şey kalm az. Son moda yardım yem ekleri bir yem eğin paylaşılm asından 3 0 . 'ötekinin hatırına bir şey yapm ak” . Ama ötekilerin “gerçek ç ık a rla rın ın boğazlarından aşağı itildiği soğuk ve acımasız zalim lik için rahatlatıcı bir özür sağlam a fırsatını çok da az ele geçirm ezler. A m a sadece görünüşte. Geriye aşkın ve özenin sözcük dağarcığından. “Öteki için duyulan kaygı” . Faydacı zihin alışkanlığı beraberinde politikadaki yeni bir soyul za­ limliği.30 Aşkın yum uşak dokunuşu iktidarın dem ir pençesine dönüşür. “çobanıl iktidar”a özgü tahakküm ün bir çe­ şidinden başka bir şey değildir. 4. duyguların hepsi gider. ilkelerin teşvikiyle cesedin galvanizlenerek. Stuart H am pshire (C am b rid g e University Press. Faydacı felsefecilerin elinde. nesnelerine itaat etm eleri için şan­ taj yapan ve kendisini “sürünün hayatı ve kurtuluşu” adına bir fedakârlık olarak sunarak faillerini kendi haklılıklarına duydukları güvenle uyuşturan en sinsi tahakküm biçim lerinden biridir. 3. Stuart H am pshire. uygulamalı bilimlerde görece baş edilebilir problemler olduğu ya da kısa bir süre sonra olabileceği duygusu. 130 T 'M R K A / F m u t K k l e r n B l ik . Michel Foucault’nun terim leriyle.. Aşkın özgün amacını Ötekinin m utluluğu için duyulan k ay g ıy ı. 1978). Stuarl H am pshire’ın dediği gibi. insanların ve duygularının en yüce öneminin kökensel anlamı. M orality and Pessim ism . P ublic a n d P rivate M o ra lily için­ de. bir zam anlar tendi aşk itkisiyle harekele geçen canlı bedenin yaptığı ha­ reketlerin hayali taklidini elde etm ek. abartma yoluyla karşıtına dönüştürüldü.

Sürüklenm e. Bununla birlikte. Bu durumda eşitlik kuşkusuz güçlü tarafın ideolojisi. alınan ya da hâlâ um utla beklenen keyiflerin acılara ağır basm aya devam ettiği zam anla sınırlar. dahil olan herkes için yapı itibarıyla teh­ likeli bir ilişkidir. ancak m uhtemelen biri kendisini diğerinden daha güvensiz hissedecektir. Aşk ilişkisi her iki taraf da onaylam adıkça ya­ ratılamaz. aına aynı zam anda sürekli bir fedakârlıktır. Bu ne­ denle. Aşk. Ya da daha doğrusu ödem eleri. tercih şıkları. Aşk ilişkisinin zayıf yanı açısından. sürüklenm e.nasıl farklıysa. sürüklenm e stratejisini m em nuniyetle kabul edecek ola­ nın zayıf taraf olm ayacağı açıktır. Sii131 . (ne şe­ kilde olursa olsun) sevilm ek ile terk edilm ek arasında olabilir. belki de tek barınaktır. ehvenişer olabilir. aşktaki özen öğesinin (aşkın kendisi değilse de. Bu iki taraf için de aynı ölçüde geçerlidir. faydacıların evrensel m utluluk reçeteleri de sevgi dolu özenden o kadar farklıdır. H er iki eş de sürekli olarak belirsizlik iş­ kencelerinden geçer. sabitlem e su katılm am ış bir felaket değildir: en azından herkes açısından değil. rutin. İkincisi için ağır bir bedel ödem eye gerek kalm adan birincisinin korunm asını vaat eder. Rutinleşm iş özenin standartlarını yükseltm ek için atılm ası gereken ilk safradır aşk. ancak ilişkiyi bitirm ek için bir tarafın kararı yeterlidir. Artık diğer tarafın duygularının ve arzularının önemi yoktur. en çok güçlüye hoş görünen öneridir. zayıf tarafın ise kendi ken­ dini aldatmasıdır. rutinleşm iş ve kuralla sabitleşm iş özen. Uçucu erotik itkinin içine katılaşlırıcı evlilik ya­ salarının katılması ya da kaprisli ebeveyn dürtülerinin aile gö­ revlerini tanım layan norm larla kayıt altına alınm ası en tipik ör­ neklerdir. daha az güvenli olan eş açısından. Bahisleri dü­ şürerek ve durum dayanılm az düzeyde kızışm adan önce bir çıkış yolu sağlayarak aşkın eziyetlerini yum uşatır. Aşk sürekli bir ke­ yiftir. aşkın kaprislerine karşı ger­ çek. anım sayacağım ız gibi. Aşkın verebildiği hizmetlerin alıcısı olan birçok kişi açısından. Aşkın güvenilm ezliğinin çaresi olarak alternatif stratejiyi. İlcisi de ilişkiye özgürce girer ve ikisi de çekilm ekte özgürdür. aşkın canlı bedeni ile iskeleti arasında değil. am a erken gelişm işlik derecesi nadiren her iki taraf açısından da eşittir. gör­ düğüm üz gibi aşk hiçbir rutin içermez) rutinleşm esinin zayıf taraf açısından bir korunm a sağladığı ileri sürülebilir (güçlü olanın ge­ nellikle buna direnm esinin ve zorlanm adıkça kabul etm em esinin nedeni budur).

G iddens’ın önceki çalışm alarında açıkladığı gibi sosyolojinin görevi olan bu “çifte yorum bilgisi’Yıde kendisini ikinci derece yorum bilgisi olarak ortaya koyan bu deneyim dir (İn­ gilizce experience sözcüğü Alm an dilinin ayırdığı iki anlam ı bir arada ifade etm eseydi.31 İki tanım da da ahlâki güdülere ya da etik anlam a bir gönderm e yoktur (aslında.) 132 . 19 92 ). aşk biçim lerindeki çağdaş eğilim lerin bugüne kadar gördüğüm üz en kapsamlı araş­ tırm asını ve en tutarlı analizini buluyoruz. A nthony G iddens’ın yeni bir çalışm asında.6 1 . geç modern ya da postm odern koşullarda yaygın olan aşk stratejileri arasındaki.h. GiddensTn analizine m alzem eyi sağlayan. giderek belirginleşen yerini kesin olarak belirtm ektedir. çünkü saf ilişkinin ve kavuşan aşkın hedefi. aşkın sürekli tuzağı olan tahakküm ün çaresi olamaz. G iddens’ın iki kavram ı sürüklenm e pratiğini çok iyi kavram akladır: S a f ilişki ve kavuşan [confluent] aşk. kişilerin birbirlcriyle kalıcı bir ilişkiden elde ede­ bilecekleri şey için girildiği bir durumu belirtir: bu ilişki ancak her iki taraf da bu ilişki içinde kalmanın bireylere yeterince tatmin sağladığını düşündüğü sürece devam eder.. bazı önemli çağ­ daş deneyim lerin. olumsal aşktır ve bu nedenle romantik aşk komp­ leksinin “ebediyen” ve “biricik” nitelikleriyle çatışır. Kavuşan aşk aktif. (y.) " Tecrübe. aktörlerin tarif olunam azlığıyla ün salm ış E r le b e n 'm i' söylem sel bir biçim de ifade edilebildiği ve deyim yerindeyse “rasyonalize” edildiği E rfahrung" 31. pratik. (y. Bu çalışm a sü­ rüklenm enin (G iddens’a ait bir terim değil) çağdaş. Toplumsal bir iliş­ kiye o ilişki hatırına.n. V e böyle olm ası da tamamen do ğ ­ rudur. yani bazı önem li erkeklerin ve kadınların (ko­ nuşkan.. m ahrem iyetin güncel dönüşüm lerine ayrılan ki­ tabın diğer açılardan titizlikle ayrıntılandırılm ış dizininde hiçbir elik ya da ahlâk girişi yoktur). alışkanlık. rutin.rüklenm e. 5 8 . ' G örüp geçirm ek. ya şa m ak . idrak etm ek. standart koyucu oldukları için önem li) bugünkü deneyim lerinin en iyi biçim de anlaşılm asını sağlayan kavramsal ağın ilmekleri olarak işlev görm ek olm alıdır. The Transform ation o f Intim acy: Sexuality.h. gürültücü. Love a n d E ro ­ ticism in M odern S ocieties (C am b ridge: Polity Press. ss.n. Saf ilişkinin cinsel saflıkla hiçbir ilgisi yoktur ve yalnızca tanımlayıcı olmakla kalmayıp. G iddens’tn yöntem inin. sınırlayıcı olan bir kavramdır. Anthony G iddens.

Kim liğini.düzeyine çıkarm ak olduğunu söylem ek mümkün olacaktı. postm odern m ahrem iyet deneyim inin.32 (Burada aşkın sü­ rüklenm esiyle kastettiğim tam da budur). aynı m etinden -d o la y lı o la r a k . m ahrem iyet durum larını açıklam ak için yeterli olm ak zorundadır. ly s is 'e göre. ben-sen aşk ilişkisini hem motive ettiği hem de kısıtladığı bilinen ahlâki zor­ lam alardan kurtulm aya çalışm a eğilim idir. G erçekten de. birbirine en çok b en zeyen kişiler aynı z a m a n d a en çok düşm anlık. dün farklı oldukları noktada. ss. m ah­ remiyet deneyim inin postm odern olm ası için. 133 . yasaklam a ve elem eye başvurarak (dilinde tüm teleolojik terim leri yasaklayarak) kuran bilimle bir analoji kurarak.W . aynı zam anda ve 3 2 . İhtiyaçları karşılanm ış (ya da sevgi nesnesi arlık eksik şeyleri sağlam ayan) kişinin aşkını sürdürm esi için hiçbir neden yoktur. didişm e ve nefretle dolu oldukları için. bu nedenle kendi ken­ disine yeterli olan. 1 9 89 ).) Gidd e n s’ın analizinin hem kaynağını hem de konusunu oluşturan bu birincil deneyim de. postm odern yaşam tar­ zını sürdüren erkeklerin ve kadınların aradıkları ve uyguladıkları türden m ahrem iyetin en çarpıcı özelliklerinden biri.. Bu temel olarak. Yorum d a h a çok L ysis m etnine dayan m aktadır. bugün benzem ektedirler. “her kişinin birlikten ne elde edebileceği” ölçütü. Cf: A . yani hiçbir şeyden yoksun olm ayan ve hiçbir şeye ihtiyacı olm ayan kişi. uygun bir sevgi nesnesinin. Love a n d Friendship in P lato a n d A risto tle (Oxford: C la ­ rendon Press. Price. kim liğini.. ahlâki kaygılar gerçekten de yokluklarıyla göze çarparlar. her iki tarafın “ tatmin elde etm esi”dir. Postm odern m ahrem iyetin. 4 -6 ). nasıl ki gerçekliğin tem silinin bilimsel olması için kullanılan tek ölçüt “durum nedir” ölçütüyse. ahlâki ödevlere ve yüküm lülüklere tüm gönderm eleri eleyerek oluşturduğunu söy­ leyebiliriz. öznenin aksi halde yoksun olduğu ve özlediği şeyi sağlam ak anlam ında sevgi öz­ nesine yararlı olm ası gerektiğini ileri süren P laton’un (J)i>aa kav­ ramının (bugün aşk ve arkadaşlık olarak adlandırdığım ız şeyleri birleştiren bir ilişki) yeniden üretilm esidir. G iddens’ın “saf ilişki”si. yalnızca mahrem ilişkilerin bir zam anlar hizm et etm eye yönelik ol­ duğu toplum sal işlevlerden kurtulm uş (nesnel olarak değilse bile.şefkatin işlevini yerine getirdikten (yani şefkatin nesnesinin ihtiyaçlarını doyurduktan) sonra eski eşlerin karşılıklı düşm anlığına dönüşm e eğilim inde olacağı sonucu çıkar. eşlerin özfarkındalıklarında) olduğu için değil. Böylece ilişkinin “kendi hatırına ol­ m a s ın ın anlam ı ve mahrem ilişkiyi hayatta tutm ak için öne­ rilebilecek tek gerekçe. kim seyi sevm ez.

şimdilik tanım lanm am ış olsa bile yakın bir son noktalan ol­ duğunun düşünülm esi. Ben “saf ilişki”nin. aşkla karşılıklılığı laiep etm iş olabilirim . Benim kendi dışarı yayılm am ın. sonunda uzun süreli oldukları ortaya çıksa bile. Öteki için sorum luluğum da. ancak bu sonuçsallığın conative (niyetlilik) an­ lamının yadsınm ası ya da reddedilm esi veya otoritesine itiraz edil­ mesi koşuluyla olanaklıdır. Ama m ahrem iyetin postmodern biçim i. daha doğrusu bağlayıcı rolü oynar. doğaları itibarıyla epizodik olarak "yaşanırlar”. saf bir ilişki içindeki eşlerin sık sık yap­ tıkları biçim de aşkım ın m eydana getirebileceği yan etkileri açık­ larken sorum luluğum u dışarıda tutsam bile bu böyledir). nasıl ki iştah yem ekle artarsa. Saf ilişkiler (yukarıdaki anlam da saf oldukları için) ve kavuşan aşklar (kavuşan olduğu için). Ö teki için (sınırsız) sorum lulu­ ğum. Ö teki üzerindeki etkimden sorumlu olmam can alıcı bir rol oynar. kişi.(örneğin anababalarının kavuşan aşkının gel giderinden çok belirgin bir şekilde etkilenen çocuklar gibi. genişler ve silinm esi giderek daha zor hale gelir. Saf ilişki. sürüklenm e yoluyla aşkın aporilerinden kaçışı arayabilir ve uygulayabilir. Ben aşkım ın etkilerinden sorum luyum dur. Aşkın tarihinin bıraktığı iz zam anla k a­ lınlaşır. ahlâki talepler de boyun eğilirken arlar. okşayıcı dokunuşum un etkileri dikkate alınm alıdır. ilişki süresince ahlâki özne kim liklerini askıya alan kişilerin m ahrem iyeti olduğu­ nu ileri sürüyorum. B öylece sorum luluğum yerine getirilirken azalm ak yerine artar. Ancak sorum luluktan kurtulduktan sonra. Ama epizodik olmanın 134 . part­ nerimin bana karşı açık olm asını sağlam ış olabilirim. Aşktaki partnerim e karşı ahlâki görevlerim aşkım ın sonucu olarak çoğalır ve büyür. öm ürlerinin her anında ancak “bir sonraki bildirime kadar” olm aları anlam ına gelir.bence esas olarak eşlerin m ahrem iyetlerine ilişkin tanım larından ve açıklam alarından ahlâki kaygıları elem enin yanı sıra ahlâki itkileri yok etm esi nedeniyle saftır. Aşkım sonuçsaldtr (consequential) ve onu beraberinde gelen yeni ve büyüyen sorum luluklarla birlikte kabul ederini. Saflık arayışındaki ilişkinin üstünden ilk attığı şey ahlâki ödev bağlarıdır: Ahlâkın kurucu edim i. etikden arındırılmış bir mahremiyettir. Epizodik olarak yaşanm aları kuşkusuz “ölüm bizi ayırana kadar” o l­ madıklarının varsayıİması ve buna uygun olarak hareket edilmesi. partnerimin okşayışım a verdiği yanıtın benim verdiğim yanıta bağım lılaşm asını sağlamış olabilirim .

kaçış ne çekici bir girişim olacaktı ne de gerçek anlam da bir kaçış olacaktı. Diğer bir deyişle epizodik olm ak.başka bir anlam ı daha vardır: Bugün olan hiçbir şey geleceği bağ­ lam az. Ötekinin acısının haklılığı tüm ahlâksızlığın başlangıcı ve çekirdeğidir. D aha önce gördüğüm üz gibi sabillem enin m üphem liği. Çok sık olarak. tek yanlı vazgeçm e hakkı ilişkinin ahlâki doğasını kapsayacak şekilde ge­ nişlerse. 1988). gü­ venlik ve kölece bağım lılık üm itlerinin eşzam anlı olarak ser­ gilenm esinden oluşur. D iğer yanda ya da kavuşan aşkın sınırlarının ötesinde.anlam ına gelir. sürüklenm enin yapabildiği tek şey bu olsaydı. der. katı hiçbir şey çökelm ez. 163. L övinas’ın birçok vesileyle vurguladığı gibi. Sürüklenm e politikası ancak. özgürlük ümidinin güvensizlik hayaletiyle birleştirilm esinde yatar. partnerlerin her biri aşk ilişkisini sona erdirebilm enin yanı sıra. s. Buna karşılık sürüklenm enin müphemliği. diğer bir deyişle. bir partnerin özgürlüğü yeniden ele geçirmesi.e n azından ka ­ lıcı sonucu (yani “tatm in elde etm e”den daha uzun süren bir so­ nucu) o lm am ak . Ö rneğin karşılaştırın: The P rovocation o f Levinas: R ethinking the Other. sonuçsuz olm ak . A m a sürüklenm e politikası yalnızca çok acı verici bulunan bir aşk karışıklığından tek taraflı olarak kaçm a olanağına dayanmaz. böyle bir ahlâki konu dişilik ancak kendi içinde ahlâksız olan bir edimle ku­ rulabilir. uğrunda çaba harcam aya değer bulunan kazançlara göre çok yük­ sek olacağı için. kaçm a özgürlüğüne. (kavuşan aşkın uz­ laşmalarıyla sesi boğulan am a hiçbir zam an tamamen yok ol­ mayan) ahlâki sorum luluğun yara alm ası şeklinde ödenen bedel.31 saf ilişkinin uzlaşanları. artık yabancılaşm ış olan Ötekinin ahlâki değersizliğiyle birlikte. diğer partnerin kaderi üzerinde bir deprem etkisi yaratır. kaçılan kişinin acısını haklı gösterm e hakkı tanıyacak şekilde yorum lanır. eşlerin birlikteliği zam anla “bi­ rikm ez” . Sü­ rüklenen aşk. K avuşan aşkın sonunda. edim in ahlâki açıdan önem siz olduğunu ilan edebiliyorsa gerçektir. ardında yoğun bir ıstırap bırakır. O ysa âşıklar açısından bu dünyaya giden tek yol ahlâksız bir edimin zalim liğinden geçer. 135 . R obert Bernesconi ve David W ood (Londra: R outledge. ardışık güncel anların m ahrem iyetinde tam am en tüketilir. 3 3 . adabım uaşeret kurallarının ve yol-yordam norm larının ahlâki itkilerin yerini aldığı ve gün­ delik edim lerin çoğunun ahlâki kınam aya uygun olm adığı dünya uzanır.

Ayrıca. karşılıklı yüküm lülüklerin ve sü­ reklilik garantisinin olm adığı ilişki. 136 . Bu stratejilerin (beklenen ya da beklenmeyen e t­ kilerinin m üphem liğiylc ölçülen) kendi m üphem likleri. Sabitlem e aşkın ömrünü uzatır. yaşla birlikte kaçınılm az olduğu üzere kaynaklar azaldıkça alternatifler de azalır. iplerle bağlı olm ayan. geldikten sonra keşfedilir. benliğin aşk iliş­ kisinden kesinlikle m uzaffer bir şekilde çıkm ak zorunda ol­ madığını belirtm ek gerekir. ancak bu inanç potansiyel olarak bedeli yüksek bir yanlıştır. her biri için kullanılabilir olan kaynakların hacm i ve kalitesidir. terk eden partner açısından bir kendi kendini aldatma. Y aşam da olduğu gibi aşkta da hikâye aynıdır: Yalnızca ölüm m uğlak değildir ve müphemlikten kaçış. am a kavuşan bir aşka giriş iki kişiyi gerektirir .Ancak. T anatos'un baştan çıkarıcılığıdır. ilişkiyi sona erdirm enin maliyeti olarak düşünülen ve başka açılardan benliğin kurtuluşu ile gcrekçelendirilen şey. aporisini tedavi etme çabaları söz konusu olduğunda hayatta kalam az gibi görünm ektedir. Sonuçsal olm am ak ancak. kişinin kendi kaynaklarının genişliğinin yansım asından başka bir şey de­ ğildir. am a aşkın başka durum larda tehlikeli bir şekilde de olsa ne­ şeyle araştırılan derinlikleri ziyaret etm esini engellem e pahasına. yani ancak m üphem liğiylc birlikte aşk olarak devam edebilir. K afka’nın Mesilıi gibi. Saf ilişki. alternatifler tükenm ez gö­ ründüğü sürece reddetm ek için herhangi bir nedenin bulunam adığı bir teklif gibi görünür. K avuşan bir aşktan çıkış. Ö te­ kine verilen acı ve yalnızca bu acı olduğu halde. zaman içinde alternatif kavuşan aşklar olasılığının azalm adığı şeklindeki bir inançla birlikte inanılırlık ka­ zanır. giderm eye ya da en azından hafifletm eye çalıştıkları m üphem likten daha az şiddetli ve daha az can sıkıcı değildir. Aşkın aporisinden kaçm a stratejilerinin ikisinin de kusurlu ol­ duğunu gördük. Sonuçsallığın yadsınm ası -k avuşan bir aşk ilişkisinin geleceği ciddi bir şekilde ipoLek altına alm adığı iddiası— çift taraflı bir aldatm acadır: T erk edilen partner açısından ikiyüzlü bir teselli. A ncak alternatiflerin zenginliği. sü­ rüklenm e istikrar ile özgürlüksüzlük arasındaki can sıkıcı bağı kal­ dırır. Aşk. Ancak bu. belirli bir hastalığın tedavisinde etkili olduğu kanıtlanan her ilacın bir bütün olarak aşk için öldürücü olduğu ortaya çıkm akladır. ama m ezarın üzerinde dolaşan bir hayalet şeklinde.v e ba­ şarı şansını belirleyen. tanım gereği tek yanlıdır.

Camets Önceki bölüm de ahlâkın “ ilk pcrde”sini gördük.daha fazla bir anlam ifade etm eyen Ö tekiyle ilk karşılaşm anın olduğu “varlıktan önce”yi ziyaret ettik. henüz “daha iyi”nin “ olan”ı yaratm ak zorunda olduğu ve “yanında olm a”mn “ için olm a” sonucundan başka bir şeye neden olm adığı. henüz benim sorum luluğum dan -d ile getirilm em iş. “ ahlâki birliğin” alanıdır. “m ah­ rem toplum”un. kodlanm am ış ve do­ layısıyla sınırsız ve koşulsuz sorum luluktan. çünkii hasmımın ölümünü isteme ya da kabul etme yeteneğinden yoksunum. ahlâki benliğin beşiği ve yuvasıdır. “yüz yüze”nin.V Ahlâki birliğin ötesinde Ü Ş? Ben politika için yaratılmamışım. Ahlâkın başladığı yerdir. ahlâk -ü rk ü tücü aşk ve nef­ 137 . Şöyle ya da böyle değerlendirilsin. bu. A lb c r t C a m u s . ahlâkın başka bir başlangıcı yoktur. tüm diğer babalık iddiaları küstahlık ya da sahtekârlıktır. Ahlâkın “ ilk perde” si.

ben ve Ötekinin mahrem ikili toplum una itiraz görm eden hükm edebilir. yani ona bilerek sahip olm am a koşulu dışında s a f olunam az”). Ama bu.’ün ileri sürdüğü gibi. sorum luluktan dokunm uş bir ilişki sürekli bir çaba. “Ö zgürlüğün gerçekliği değil. 1960). yani çok fazla geçm iş olan geçm işin nos­ taljik melankolisidir". o sürekli bir yaratım edim idir. 1 9 6 8 ). 62).h.ret. Vladim ir Jankélévitc. sonuçlan açısından m üphem dir. “ Endişe" der Shestov. s.f i i r sich ' m üphem ” değildir. C ontem porary E uropean E thics: S ele cte d R e ­ adings içinde. ilerlerken standartlarını oluşturur. mükemmel varlık. günah (günah işlem iş olm a) deneyim i ancak. bu nedenle hepsinden “önce gelir” (ahlâki itkinin “tarifsiz” ya da “dilsiz” olduğunu bile söyleyem eyiz -ta rif­ sizdik ve dilsizlik dilden sonra gelir. Ö zgürlüğün yitirilm esinin tezahürüdür”. Zaten onları anlayamaz. A kla ya da bilgiye. d e r Jankélévitch. hiçbir geçm iş “çok geçm iş" değildir. Onun ya­ rattığı insan da böyle bir seçim yapmadı. a m a ahlâki ilişkinin yüz yü ze dünyasında.. ahlâki ben­ lik içkin m üphem liğinin farkına varır. ve Adem ile H avva'nın C ennet’ten kovulm asını ahlâki masumiyetin tekrar tekrar kaybedilm esinin alegorisi olarak ele alm ayı önerir: Tanrı. her zam a n sonsuz olan ahlâki taleple "her zam a n çatışm a için­ de olan sonlu yasanın gelişiyle birlikte ortaya çıkabilir: ya sa tövbekârın bir g ü ­ nahkâr olduğunu an lam asın a yardım eden bir pedagogdur" ( P hilosophie d e la volonté: Finitude e t culpabilité. 52. “O n C onscience. sürekli bir şimdiki zam a n . özen ve zalim lik potansiyeliyle ve itici gücü olan m üphem liğiyle. (y. “P işm anlık tersine çevrilem ez olanın. ' K endi için. s ü ­ rekli bir bağışlanm a arayışı ve olanağı olduğundan ötürü. “saflığa sahip olm am a. o kendi standardıdır. iyi ile kötü arasında seçim yapmaz. yani “için olm ak”. sava ya da kanaate ihtiyacı yoktur. 19 72 ).n. Kockelm ans (N e w York: D oubleday.1 Ahlâki ilkinin m üphem liğine dair önceki gözlem leri tek­ rarlam akta fayda var: Ahlâki dürtü. am a ahlâki ilki sözden önce gelir).. dünyaya ahlâki açı­ lışın saflığının yitirildiği andır. çünkü seçilecek bir şey yoklu. cilt 2 (Paris: Aubier M ontaigne. Yalnızca insan bize düşman olan ve bizim anlayamayacağımız bir gücün önerisine uyarak elini ağaca doğru uzattığında aklını uykuya 1. o naifliğin saflığıdır (V ladim ir Jankelevitch’in işaret ettiği gibi. der. Suç ya da m asum iyeti bilmez.) 138 . O rada kendi kendisine yeterlidir. fedakârlık ve lahakküm . s. or on the Pain of H aving-D one-lt" ( Traité des vertu sden. Paul Ricoeur. Standartlara da gereksinim i yoktur. am a kendisi bu müphem liğin farkında de­ ğildir . Ancak saf iyiyi dam ıtm aya ve saf kötüden ayırm aya çalışan yasanın m evcudiyetinde. Joseph J.

Olan her şey yap­ tıklarım dan ve yapm akla olduklarım dan çıkar.2 Yalnızca dışarıdan bakıldığında “ahlâki birlik” bir “karı-koca” . Dışarıdan bakış ahlâki birliği “ nesnelleştirir" ve böylece onu bir birim. anlam kaybı olm adan “onların”. Ö tekiyle beraber­ liğim yalnızca bana dayanır ve benim ya da Ötekinin yok olması ya da çekilm esi durum unda hayatta kalamaz.v e bütün bunları tetikleyeıı Y ü zle. ss. İyi ancak kötüyle karşıtlığı içinde görülebilir -a m a hiçkim senin yeri doldurulabilir olm adığı. “uzaktaki onlar” olarak donar (dışarıda hüküm süren kar­ şılıklılık yasasıyla. Ama ahlâki bir varlık olarak benim bakış açım dan “biz" yoktur. "kullanılabilen". öze­ nim. Zayıftır. H er birimiz yeri doldurulam az olduğum uz için. sorum luluğum ölçülem ez ya da tatmin edilem ez ve kendisini sınırsız hisseder. sürekli teh­ likededir. “çifı”in için­ dekiler tarafından “ biz”e tercüm e edilm esi beklenir). “A hlâki bir birliğin” beraberliği son derece savunm asızdır. B ernard M artin (Athens: O hio University Press. em ir olm ak için bir 2. “ol­ duğu haliyle” betim lenebilen. yönetilebilen bir şey haline getirir. ed. bana ve yalnızca bana em ir veren em irle . “ ikilinin ahlâki birliğinde” . 3 1 3 . bu koşul altında emrin oto­ rite elde etm ek için hiçbir sava ihtiyacı yoktur. bir “çift”. tahayyül edilebilir herhangi bir diğer kolektiften daha savunm asızdır.v e bütün bunların nedeni bu birlikte benim yerim in ya da Ö tekinin yerinin doldurulam az oluşudur. Be­ raberliğim izi ahlâki kılan tam da bu yerin doldurulam azlığıdır ve kendi kendini sürdüren ve kendi kendine yeterli olan be­ raberliğim iz ahlâki yasa kurallarına ihtiyaç duym az. biri açısından iyi olanın bir diğeri açı­ sından kötü olabildiği bir toplum da (“hakiki” toplum la tamamen zıt bir toplum da) nasıl kalınabilir? Böyle bir “ahlâki toplum da” . zayıf varlık ha­ line geldi. ölçülebilen ve değerlendirilebilen.3 1 1 . Bu yok oluştan sonra “hayatta kalacak” bir şey kalm az. ölümün gölgesi hiçbir zaman üstünden eksik olmadan tehlike içinde yaşar . kırılgandır. Sorum luluklarım . “çift” yoktur.terk etli ve şimdi gördüğümüz. 139 . içim izden birinin eylemlerini “egoist” ya da “özgeci” olarak sınıflandırm anın yolu yoktur. “onun gibi” olan ötekilerle karşılaştırılabilen. 19 70 ). “ ihtiyaçları” ve “hakları”yla birey üstü bir kendilik yoktur. yabancı ilkelere tâbi. A S hestov A nthology.birlikte yalnızca ben varım.

Y aratıcılarından bağım sız olarak yaşarlar. Bütün bunlar Üçüncünün ortaya çıkışıyla değişir.. Onlara değil. m u­ hayyile tahayyül eder. “Akıl.) 3. Birçoğu ve a rk a d a şla rıy la dolu bir dün­ yada yaşıyorum . A. Sınır.”3 Ve bütün bun­ lar Ü çüncünün gelişiyle olanaklı. akıl yürütür. B enzer bir şekilde. yani “ahlâki birlik” .tehdidin desteğine gerek duymaz. Zam an. 140 . ÜÇÜNCÜNÜN YARATTIĞI DEPREM YA DA TOPLUMUN DOĞUŞU Toplum sensıı stricto’ Üçüncü ile başlar.. “doğal boyutları”nı aşıp toplum a dönüşünce. Do­ ğarlar. Bazıları. ayrıca Ö zgürlük. A gnes Heller. böylece benim gaflarım yalnızca bana zarar verir. kendisinin bir oyun ’ D ar an lam da. yapabile­ ceğim her şeye karşı bağışıklığa sahiptir. A rtık oyunda rol alan karakterler onlardır: Agnes H eller’in anlam lı bir şekilde belirttiği gibi. em rin koşulsuzluğu açık­ ça yadsınır. Bilgi. Bocalayan ahlâki itki duraklar ve talim atları bekler. naif beraberliği ne bozulm am ıştır ne de naif. A d alet'v e A daletsizlik ve kuşkusuz Doğruluk ve Y anlışlık vardır”. O zaman ger­ çek toplum belirir ve “ahlâki birliğin” zorunlu ve yeterli koşulu olan naif. “daha iyi” değil. Artık ben ve Ötekinin bo­ zulm am ış. Uzam . güçsüzlüğüm karşısında güçlüdür. kendisini bir em ir gibi ve her zam an koşulsuz bir em ir gibi hisseder. ölüm lülüğüm karşısında ölüm süzdür.h. 85 . Artık bu beraberlik hakkında sorulabilecek ve sorulan birçok soru vardır. Sorum luluk üm itsizce sınırlarını araştırır. “Farklılık. İstenç ister ve Dil konuşur (<die Sprache spricht). (y.Şim di. A P hilosophy o f H istory in F ra g m e n ts '(O x fo rd : B lackw ell. s. Üçüncü de bir Ö tekidir. gaflarım karşısında bozulm am ıştır. Sayı. K arakterler böylece resen aktörler haline gelirler.. 1993). B unlar Toplum denen oyunun başkarakterleridir ve hepsi benim ahlâki (artık “yalnızca sezgisel”) bilgeliğim in erişem eyeceği kadar uzaktadır. ama ahlâki oyunun.n. Artık öncelik “önce olm ak” anlam ına gelir. yönetilm eyen ve yönetilm esi zor ahlâki itki artık yetersiz kalır. hatta kaçınılm az hale gelm iştir. Artık “Herkes.

biri konuşursa.im geleri ile im gesi inatla kategorik stereotipten etkilenm eyen Yahudi kom şu. ve der. ss. ahlâki karşılaşm ada karşılaştığım ız Ötekinden bu kadar farklı kılan. Üçüncünün ölekiliği tam amen farklı bir ötekiliktir. Le M onde. çev. Kurt H . politikanın alanıdır. Benim ile öteki arasındaki iliş­ ki artık üçüncü için. 1878. ahlâki Ö tekinin yakınlığından çok farklı olan uzaklığıdır. bu Devletin. 1 9 89 ). Adaletin -a h lâ k ın d e ğ il. “ üçüncü öğe diğer ikisinden 4. 5. m a n tığ a m eydan okuyan aynmı a n lam aya çalıştım .5 Üçüncüyü. B undan sonraki tüm alıntılar The S ociology o f G eorg S im m e t den alınm ıştır. Üçüncünün. 14 5 -5 3 .olduğunu bilm eden benim sorum luluğum tarafından sahnelendiği ve yönetildiği “ birinci perde”dc karşılaştığım ız Öteki değildir. iki eşil arasında karar veren egemen bir yargıç için yer bırakmalıdır. S o yu t b ir ka tegori o la rak “öteki". Üçiincüniin biricik ve yeni ufuklar açan rolünü.hüküm sürdüğü Toplum sal Düzen alanına girdiğim izde karşılaşabiliriz. “İki öteki" birbiriyle sohbet etm ezler. kapı kom şusu Yahudi arasındaki şaşırtıcı. R oger-Pol Droit. tanıdığım "öteki" ile iletişim kuram az. 6 . I4I . 1 9 50 ). ikna edici y a da sinsi en ­ telektüel stereotip va r olabilir. S onuçta içinde kişisel im gelerin oluşturulduğu yakınlıkile-sorum luluk bağlam ının onları "salt soyut" savları hem en hem en geçirm ez olan kalın bir ahlâki duvarla çevrelediğini ileri sürdüm . “İki öteki” farklı dünyalarda . W olff (G lencoe: Free Press.4 Üçüncü olan ötekiyle ancak gerçek ahlâk alanını terk et­ tiğimizde ve başka bir dünyaya. A lm anların çoğunun bilincinde olduğu haliyle “bizatihi Yahudi" -e v re n s e l o la­ rak m ahkûm edilen y a d a soğuk bir kayıtsızlıkla e le alınan bir kategori olarak Y a h u d i. Em m anuel Lâvinas'la söyleşi. Ing. 2 H aziran 1992. öteki dinlem ez. G eorg Sim m cl6 kendi adlandırm asıyla “ üçüncü öğenin sosyolojik anlam ı’’nı değerlendirirken. ss. H er biri ancak öteki bir adım öte­ deyse ya da daha iyisi dışarıda kalırsa kendisini evinde his­ sedebilir. M od ern ity a n d the H olocaust içinde (C am bridge: Polity Press. adaletin. Devletin ve dolayısıyla aynı zamanda politikanın yargısına göre belirlenmiş bir dizi toplumsal kuralın müdahalesine izin vermesiyle hayırseverlikten ayrılır. a m a uygulam a bölgesi kişisel ilişki alanının baş­ ladığı ye rd e aniden biter.h e r biri öteki “öteki”nin yörüngesiyle ça­ kışm ayan kendi yörüngesine sahip iki g ezeg en d e.yaşarlar ve yö­ rüngelerin değişmesi durumunda hiçbiri hayatta kalamaz. Adalet belli bir eşitlik ve ölçüm biçiminin. öteki dinlese duyduklarını anlayam az. Yine L evinas’tan bir alıntı yaparsak.

) . Tam da “yakınlığın yitirilm esi” olarak adlandırılabilecek bu ayırm anın. hükümleri veren ko­ numuna yerleşir. yasalar. partnerler artık eşit. ölçülebilir. değiştirilebilir ve yeri doldurulabilirdirler. kay­ gıların bu ayrışm asının Ü çüncüyü biricik “kayıtsız üçüncü ta r a f ’ rolüyle kurduğunu düşünebiliriz. “ istatistiksel olarak ortalam a” olan ya da “norm atif sta n d a rtla f’la değerlendirilebilir hale gelirler . iddialarla yüzleşm ek. Ahlâki benliklerin rasyonel olmayan itici kuv­ vetlerine karşı şimdi Üçüncü. “D olayım oluşturan üçüncü bir öğe. Ahlâki ilişkinin asim etrisi tamamen yok olur. tutkunun ya da naifliğin ku­ rutulduğu eylem lerin ex post facto' açıklam aları dediğim iz şeydir. Üçüncünün ve yalnızca Üçüncünün bakış açısından. bu parçalam anın. Yaptıklarını açıklam ak. kendilerine ait ol­ mayan standartlara atıfta bulunarak haklılıklarını kanıtlam ak zo­ rundadırlar.yönelim bozukluğu ve kaos olmaması için m ü­ dahale etm ek zorundadır. çıkarların ve avantajların “nesnel ölçütleri”ni koyabilir. “ahlâki birlik” bir grup. sonradan yapılanın öncekini d e kapsam ası.v e Üçüncü sağlam bir şekilde yargıç. Üçüncünün hediyesi olan nesnellik. Akıl. “G ru­ bun” bekası Ö tekinin hayatından ve benim onu destekleyen so­ rumluluğumdan başka bir şey haline geldiğinde. Akıl.h. hakem. der Sim m el. Ve arazinin üzerine acilen inşaat yapm ak gereklidir. am a aynı zam anda sevgiyi hayal kılavuzu olan gücünden yoksun bırakır.n. (ahlâki birliğin içinde oldukları halde biricik ve yeri doldurulam az olan) benlikler karşılaştırılabilir. tutkular yok olduğunda ve bizi itecek bir güç kalm adığında nc yapacağım ızı bize söyleyeceğini umut ettiğim iz şeydir. üç öğeyi de aynı şekilde ilgilendiren hiçbir ger­ çek sosyolojik etkileşim yoktur". ahlâki partnerleri harekele geçiren sevgiye ölümcül. (y. kendine ait bir yaşam la donatılm ış ken­ dilik. A rtık arazi norm lar. çelişkili talepleri duygusal niteliklerinden soyar” .öylesine uzaktır ki. "Ü çüncü" sürekli olarak geride bırakılır. “parçalarının toplam ından daha büyük” olan bir bütünlük ola­ rak donar. etik kurallar ve adalet mahkemeleri için tem izlenm iştir. “ üçlü" içindeki “ İkiliyi" ya­ kınlaştıran her şey onu ayrı tular. en azından potansiyel olarak yok edici darbeyi indjrmiştir. Ijiricik Öteki Bir‘ G eriye dönük işleyiş. Böylece aynı zam anda. Akıl tutkunun d ü şm an ı. kişisel olm ayan. diye açıklam aktadır. “N esnellik” olarak yansır “ka­ yıtsızlık”.

M askeler yüzler kadar güvenilir değildirler.. Birbirine tam amen zıt iki düşünceyi ele alalım: Önce Lpgstrup’ınki. Ü çüncünün gelişiyle birlikte d ef edilem ez bir hayalet olarak -ön sezisi.. endişeyle birlikte ya­ şamanın yoludur. endişeden kurtulm anın yolu değil. Ahlâki dürtünün masum. sonra Shestov’unki: Karşılıklı olarak birbirimize güvenmemiz insan hayalının bir ni­ teliğidir. doğrulanm ış mevcudiyetinden daha da ürkütücü. umutlu güveninin yerini be­ lirsizliğin asla yatışm ayan endişesi almıştır. (y. akıl olm aksızın yaşayam ayız. Artık yüzlerle değil m askelerle uğraşm aktayım (m askelerin sınıfları... güven istismar edil­ diğinde görülür. eriyen ilk şey Yüzdür. O nlar kişilerdir (persona -m ask eler gibi— yüzü gizleyen. güvenmek kendini bir diğerinin el­ lerine teslim etmektir. ortaya çıkarm ayan maske anlam ına gelir). başlangıçta bir­ birimize güveniriz.n. Gelgelelim.h. Ama o zaman bile tam am en güvencede olamam.. Hoşlansam da hoşlanmasam da m askelere güvenm ek zorundayım -b a şk a yolu yok. çıkarılıp ta­ kılabilirler. Öteki B irçokla eridiğinde. Ve ben bu endişeyle birlikle yaşam ak zorundayım. m askelerin/üniform aların beni gönderdiği stereotipler).sahtekârlık ortaya çıkm ıştır.. Kim inle il­ gilendiğim i ve sorum luluğum un ne olması gerektiğini belirleyen maskedir.. H er tür m askenin anlam ını öğrenm ek ve ilişkili yanıtları ezberlem ek zorundayım .çoğun otelciliğinde eridiğinde.) 143 . ben bir “birey” olabilirim . İnsan benzerinin düşm anıdır. Honıo hamini lupus* en sarsılmaz özdeyişlerden biridir. Güven. Bu güvenin ve onunla birlikte gelen teslimi­ yetin insan hayalının temel bir parçası olduğu.. Birçoğun bekası ve benim kendi bekam iki farklı bekadır.. artık söz konusu olan m esele benim hayatım ile birçoğun hayatı ara­ sındadır. Başlangıçta birbirimizin dünyasına inanırız. dışarıdaki gerçek tehlikelerden daha kötürüm leştirici o la n . ama Öteki artık kategorik bir stereotipte erimiş olan bireyselliğini kesin olarak kaybetm iştir ve böylece benim için-varlığım kendi kendimi korum a görevi ile grubun ko­ runm asına yönelik yüküm lülüğüm halinde bölünm üştür. Kom’ İnsan insanın kurdudur. Öteki(ler) artık yüzsüzdür(ler). ortaya çıkardıkları ölçüde (ya da daha fazlasını) giz­ lerler..

biri m üşterilerin red­ detmekte zorlanacakları tekliflerde bulunur. oysa yakınlık etiğinde takdir yetkisi her şeydir. Bir adam kökleşmiş geleneğin dışına çıktığı her zaman. Knud E. katı ku­ ralların önemi asgari düzeydedir” . Toplum bu yardım ın adıdır. aynı anda ikisi de doğrudur: Hayatım ız çe­ lişkilerle doludur ve bu nedenle çaresizce m üphem kalm aya m ec­ burdur. Jeffrey Blustein’dan alınm ıştır. ipin asılmış adamı desteklediği gibi destekler -n o rm la r iptir. Ne ki. akıl ise ip imalatçısı. “ Y abancılar etiğinde”. B. Bu nedenle ötekilerin gü­ venilir olduğuna inanır. Toplum . diye yazar Stephen Toulm in. The E thical Dem and. kural­ ların raflara dizildiği. “Bu adam kötü niyetli. ing. Turner. çerçevelenm e ve ko7. A yrıca toplum . (bizi güvendiğim iz biri için kolay av haline getirecek) güvenden ve güvensizlikten (sürekli gü­ vensizlik yaşam ı dayanılm az hale getirir) aynı derecede korkarız. G üveniriz ve güvenm eyiz. ka­ famız karışır. am a birbirini dışlam a­ makladır -m an tığ a inat. Logstrup. 144 . aynı zam anda da kuşku duyarız ve bu bizi sürekli bir bilişsel uyum suzluk durum una iter. 70. K ayboluruz. 1971). iki depo var gibi görünm ekledir. 1 9 9 1 ). Y ardım a ihtiyaç duyarız.7 İki açıklam a birbiriyle çelişm ekte. YAPI VE KARŞI-YAPI Antropolojinin büyük eserleri arasında değeri en az bilinenlerden birinde (ya da antropolojinin değeri bilinm em iş eserlerinin en bü­ yüklerinden birinde) V ictor W.s Arlik takdir yetkisine bel bağlayam ayanlar kurallara şiddetle ihtiyaç duyarlar. C are a n d C ontract: Taking the P erso n a l P oin l o t IVevv{Oxford University Press. diye düşünürüz. yasaların kısıtlamaları olmasaydı bizi mahvederdi”.yularımızın hepsinin içinde bir kurt olmasından korkarız. saklandığı ve elde edilebildiği deponun adıdır. çev. Jensen (Philadetphia: Fortress Press. 8. ahlâki benliği zam an zaman. diğeri reddi yanıt ola­ rak kabul etm ez. beraber olanların (ya da biraraya gelenlerin) davranışının teşvik edilm e. savunm asız kalırız. s. ss. 8-9. Theodor I. s. 218. A S he sto v Anthology. Kendi halim ize bırakıldığım ızda (kendi halim iz nedir?) güven ve güvensizlik arasında seçim yapam ayız. “ kurallara saygı her şeydir ve takdir yetkisi ola­ nağı azdır.

toplum sal yapıda toplum sal olarak tanım lanan bir mev­ kiden bir diğerine giden dolaysız bir yol olm adığıdır. yapılanmış. terminoloji sistemiyle nitelenirse. eşitliği.ordinc edilm e biçim lerine göre iki ayrı beraberlik biçimi ta­ nımlamıştır. farklılaşmış ve çoğunlukla hi­ yerarşik bir politik-yasal-ekonomik konumlar sistemi olarak toplum modelidir. toplumsal yapıda bir m evkiden bir diğerine geçtiğinde ya da taşındığında. birlikle varoluşlarını.. İkincisi. statünün olmayışı. statülerin farklılaşm ası. “yapı ile anti-yapı” arasındaki karşıtlık olarak ifade etmiştir: Com m unitas’m durum u. T urner iki bölümlü modelini toplum -bilim sel folklorde banalleştirilen kavramsal çift­ len ayırm ak için societas ve com m unitas'\ım söz. birbirlerine girm elerini ve m ünavebelerini ve hatta sürekli ve düzenli bir birliği ima eder. insanları daha çok ve daha az diye ayıran birçok değerlendirme tipine dayalı. yolcular önce societas açısından bir belirsizlik durum u. Societas heterojenliği.. Am a T önnies’in tersine Turııer. bir boşluk. Ancak bazı yönler bizim konum uzla özellikle il­ gilidir. Yukarıdaki farklılıklar simgesel PlOÖNtfPmtHKKİtîfn Euk 145 . G esellschaft ve G em einschaft arasındaki kutsanm ış idel-tipik ayrım ın yeni bir ver­ siyonu gibi görünm ektedir. “ normal zam anlarda” societas’ın hayatını destekleyen yapısal düzenlem elerin da­ ğıtılması ya da ertelenm esi veya geçici iptalidir. Societas ve com m unitas durum ları hem en hemen her açıdan birbirlerine zıttır. Sanki insani ilişkinin yan yana duran ve münavebeli iki büyük “mo­ deli” vardır. T urner karşıtlığı bazen farklı bir şekilde. katı bir şekilde yapılanm ış bir toplum da bile com m unitas düzenli bir şekilde açıkça ortaya çıkar (T urner’ın tezinin geçiş ayinleri analizi tem elinde geliştirilen ana fikri. com m unitas hom ojenliği. anonim liklc öne çıkar. yapılanmamış ya da ilksel biçimde yapılanmış ve görece farklılaşmamış communitas olarak. topluluk olarak. Birincisi. iki bi­ çimin tarihsel bir ardışıklığını ve zam ansal dışlayıcılığını değil. halta ih­ tiyar heyetinin genel otoritesine boyun eğen eşil bireylerin koınünyonu olarak toplum modelidir. hiçbir yer olan com m unitas'tan geçm ek zorundadırlar). etm eyi önerir ^ona göre bir birey ya da grup. İlk bakışta T u m e r’ın toplum sal m odeller çifti.

) 9. A ncak nihai istek. Bu çalışm an ın sonunda Turner. 146 F ID A R K A /P o M m u tle rn K lik . veya kişisel gö­ rünüm e özen gösterm e ile görünüm ünü dikkate alm am a arasındaki göz alıcı. yapısal rolleri oynarken bile com m unitas değerlerine göre hareket etm ektir" (s. 177). A ncak tartışm a boyunca Tu rn er iki koşulun iki ayrı. D iğer bir deyişle.n. H içbir bilinçli ta­ sarım ima edilm ese bile. bir m odele uygun olan davranış öbürüne uygun olan davranıştan u za k ­ laşm a eğilim indedir. ss. "Toplum sal yaşam sü­ recinde. com m unitas içinde sıvı halde ve biçim siz halde bulunanı kalıba döker. bir “çifte vic­ danen her toplum a m usallat olm a olasılığını -g e liş tirm e d e n . Böylece açıklam anın mantığı içinde dolam baçlı olarak.olarak. The R itu a l P rocess: S tru d u re a n d A nti-stru ctu re (Londra: R outledge. “yapı” nın “anti-yapı” üzerindeki hâkim konumu yeniden teyit edilir: A çıklam ada “anli-yapı”. 1 9 69 ).9 Bireyler yükselm ek için kibirlerini kırm ak-zorundadırlar. Birey açısından so­ nucu. societas' ın kalıba dökm ek ve işlem ek için çok çalıştığı şeyi eritir. kam u önünde soyunm ak antiyapısal bildirim lerin en etkilisidir) arasındaki. çarpıcı karşıtlıklarda yansır. çoğunlukla sistem ik yeniden üretim in öngerekliliklerinin dikte ettiği bu zorunluluk iki “durum ”un bir arada var olmasını işlevsel olarak vazgeçilm ez kılar. 9 6 . analitik olarak kendi kendisine yeterli toplpm sal d ü zen lem e “d u ­ rum ları“ ya da aynı d ereced e ayrı iki teorik m odel olduğunu savunur. ya da cinsel fark­ lılıkların fazla ve az sim geleştirilm esi arasındaki. sistem yönetim inin ihtiyaçları ikiliğin “açıklam a’’sı olarak ileri sürülür. biçim lendirir ve katılaştırır. farklı giysiler giyebilm ek için daha önce giydikleri statüye bağlı öteberiyi çıkarm aları gerekir. diyelim bir larafla statüyle ilişkili ayırt edici giysi ile diğer tarafta üniform a (ya da çıplaklık. Turner. “yapı”nın ' Birincil m a lze m e . Victor W . statü merdiveninde daha yukarıya çıkmak için statü mer­ diveninden daha aşağı inmektir.h. (y. 17 0. societas. Turner iki durum un (açık ya da gizli) birarada varoluşunu ge­ nellikle işlevsel olarak açıklar: Statü değiştirenlerin societas’ta iki yerleşik ikamet arasındaki communitas' ta kısa bir süre konaklamaları onları özgül biçimden soyulmuş ve yine toplumsal olmakla birlikle statünün kabul edilen tüm biçimlerinden mahrum olan ya da onların altında kalan bir duruma indirgenmiş bir tür insaniprimo malerio' ha­ line getirmek gibi toplumsal bir anlama sahiptir.ele alm ış ve “iki kar­ şıt toplum sal m odel"e zım ni gönd erm elerle ifade etm iştir. Buna karşılık. conımunitas.

onu başka bir yapı. dokum a. bir kez daha bir kaynakla karıştırılm am ası için. İşlevsel “açıklam alar’’ın tahakküm anlatılarının .hizmetçisi olarak ortaya çıkar. Toplum sal uzam m etaforuna (imgelem i. iki sü­ recin de en iyi. baştan itibaren m ünhasır tahakküm ' Kendi kendini örm e.ötesine geç­ mesini önleyen. “anti-yapı”yı “yapı” nın örüntüsünde düşünm e. Toplum un başka bir (zam ansal olarak sı­ nırlanm ış) gerçekliği ya da toplumun bir parçası olarak veya ana­ litik bir model olarak anti-yapı. açıklam a çabasına girişilm eden önce efendi ile köle rollerini dağıtan varsayım ların “veri” olm asıdır.n. yapının yol açtığı bu düşünüşün tortusu da çıkarılm alıdır. Bu nedenle konunun. insanlık durum unun “güçlü olguları” olarak ta­ savvur edilebileceğini. toplum sal gerçekliğin bir “durum u” olarak görülür.b ir öykü olarak söylenen tah ak k ü m ü n. yeniden düşünülm eyi ve gözden ge­ çirilm eyi gerektiren diğer bir yönü daha var: Büyük ölçüde bi­ linçsiz olarak. T urner’ın analizinin. birini diğerinin “işlevsel bir eki” olarak düşünm ek yerine her birini kendi içinde ve kendi ototelik' an­ lamında bir görüngü olarak düşünm enin yararlı olacağını. sürekli devam eden ve hiçbir zaman tam am en tekrara dayalı olm ayan bir kendi ken­ dine yeniden üretim etkinliği olduğunu bildiğim iz) “am acı" açı­ sından düşünülür: Yani sabit bir durum . ulaşm aya ve sürdürm eye çalıştığı sabitlik açısından düşünülür. İki süreç (her ikisi de G iddens’m ölçütlerine göre yapılaşm a sü­ reçleridir) toplum sallaşm a ve toplum sallıktır [socialty]. T u rn er’ın analizinden işlevsellik temasının çıkarılm ası gerekir. (y. Toplum un durum ları olarak düşünm ek yerine iki toplumsal süreç olarak düşünm enin. T u rn er’ın diğer açılardan devrim ci olan anti-yapı keşfini lekeler ve “yapısal olmayan yapı”nın esas olarak durağan bir tablosu olarak tezahür eder. başında eksi işareti olan bir yapı olarak ele alm a yö­ nünde bir eğilim. T urn er’ın teorik görüşünden. Ahlâki itkilerin eylem kılavuzu olarak artık yeterli olmadığı zam anda ve yerde insan beraberliğine ulaşm anın analizinde kul­ lanılabilmesi için. Yapı ise (bir süreç.) 147 . Bu düşünm e tarzı. böylece yorum her iki sürecin işleyiş şekli üzerinde ve işin yapılm ası sırasında yarattığı biçim ler üzerinde yo­ ğunlaşırken.h. “N eden?” ve “N e için?” sorularının gereksizleşeceğini ileri sürüyorum .

10 G erçekten de güçlünün düşüncelerini güçlü düşünceler olarak ve uzun süreli zor kullanm a ve aşılam anın tortularını tarihin yasaları olarak ele alan birçok (çoğunluğu) sosyolog m odern çağ boyunca. T oplum sallaşm a (en azından m odem toplum da) “ söylem sel olarak telâfi edilm eye” açık seçim lerden olu­ şan. “eski vahşetin yerini kurnazlık alm a eğilim indedir ve birçok sosyolog bunun gerçek bir ilerlem e olduğuna inanm aktadır”.v e böylece ilerlem e im gelem ine uym ayan anom aliler sosyolojik dünya görüşünde yasal yerlerini alm ak için boş yere mü­ cadele ettiler. Ya da iki süreç arasındaki farkı. bu nedenle genellikle kurallara konukseverlik gösterm ez. Ing. “yö­ netim ” ve “ kendiliğindenlik” arasındaki fark olarak düşünebiliriz.-H u lm e (N ew York: Collier. Yine diğer bir biçim de. T . I48 .E . 1967). “yapı” lehine bahse girer) alıfta bulunarak. İki sürecin amaçları farklıdır ve yalnızca birincisi (top­ lum sallaşm a) açıkça ve kabul ederek İkincisine karşı bir yıpratm a savaşı içinde olduğu halde. çev. gelecek. ku­ ralların söylem sel telâfisini sorunlu hale getirir ve eylem in araçsal anlam ını iptal eder. kazançların ve kayıpların rasyonel olarak hesaplanm asına in­ dirgenen bir eylem ortam ı yaratm ayı amaçlar. s. zaman zam an açık m ücadeleye dönü­ şen sürekli bir rekabet içindedirler. S o rel’in işaret ettiği gibi. Bu yer ancak a priori suç sıfatıyla kabul edilebilirdi. C.önünde eğilerek. 191. geleceğin yö­ neticilere ait olduğu onaylandı. kim liklerin bazı düzenlem elerinin yeniden ürc10. R eflections on Violence. Toplum sallık biricikliği düzenliliğin üzerine ve yüceyi rasyonelin üzerine yerleş­ tirir. G eorges Sorel. sı­ rasıyla “yukarıdan aşağıya” ve “aşağıdan yukarıya” doğru ilerleyen süreçlerden söz edebiliriz. ahlâkın yerine söylem sel ku ­ ralları koym ak ile ahlâkın yerine estetiği koym ak arasındaki kar­ şıtlık olarak ifade edebiliriz. Hem en hemen oybirliğiyle. yönetilen bir toplum ola­ caktı . AHLÂKİ İTKİYİ RASYONELLİĞİN DIŞINA ATMAK Toplum sallaşm a. karşıtlığı. yöneticilerin yanında yer alm a ve onların uyum ve düzene giden yolda ortaya çıkan engellere ilişkin kaygılı düşüncelerini anlayıp paylaşm a eği­ liminde olm uştur.

kim likler arasında seçim yapm a öz­ gürlüğünün değişen dereceleriydi. kuralları koyanlar.“tarihçilerin betimledikleri büyük disiplin. kendi kendini yaratanlar.tilm csini (idam esini) am açlayan yönetilebilir (her zam an gösterip adlandırılabilecek yöneticiler tarafından yönetilm ese bile) bir sü­ reçtir. eşitsiz bir şekilde dağıtılan bu özgürlüktü. P un ish m e n l a n d Classifica lion (C am bridge: Polity Press. akıl ve zekâdan yoksun. bireysel olarak sahip olunan ya da birey kategorileri içinde paylaşılan kim likler halinde bir­ leşen. tutum suzdurlar ama 11. Farklılaşm anın (eşitsizliğin) esas boyutunu sağlayan. toplum sal dü­ zenin yönetilm esinin her şeyden önce. sözcüğün dar an­ lam ında bireyler. açgözlüdürler am a idare ve çok çalışm ayla refahlarını artıram azlar. denetim . ahlâki ehliyeti ve özgürlüğü (ve­ rilmişse) kabul edilebilir bir şekilde kullanm a yeteneği yadsınanlar diğer tarafta kalır. I49 . Seçim yapm a arzuları (bu arzular kendilerini his­ settirirlerse). 1 9 85 ).. seçim yapma konusunda güvenilm eyenler. ayrım ve gözetim projesi. Y oksullar ve m uhtaçlar -ak ılla değil karanlık itkilerle hareket ederler. yani kendi kendine yeterli ve kendi kendini ge­ liştiren k en d ilik ler. Stanley C ohen. pratikte değilse bile ideal hedefinde bir kolektivitenin her bir üyesine kim likler verm ekten ibarettir. Toplum sallaşm a sı­ nıflandırm a ve farklılaştırm anın vasıtasıdır: A slında.. ss. hem ilerisini düşünm e yeteneksizlikleriyle ço ­ cuksu hem de kısa öm ürlü tutku patlam alarında ortaya koydukları yabani fiziksel güçleriyle tehlikeliydiler. Nüfusun görece küçük bir kısmı N ietzscheci “ ü stin sa n "-se ç e n ­ ler. kim likler arasında hareket etm e öz­ gürlüğünün ya da -d ile rse n iz . “Aşağı ırklar” -g e ri. N üfusun büyük çoğunluğu ahlâki kendine yeterliliğin ve özyönetim in “dışında sı­ nıflandırıldı” . tensel zevkler ko­ layca görevlerini ihmal etm elerine neden olur. ilk başta sınıflandırılan. farklılaştırılan ve ve­ rilen belirtik kim likler değil. cezayı hak eden ya da yoğun tedavi gerektiren veya her ikisini de gerektiren davranış olarak suç haline getirilirdi. toplumsa] olarak verilen hakların ve görevlerin sı­ nıflandırılm ası ve fa rk lıla ştırm a sın d a n ibaret olduğu söylenebilir. Geri kalanlar. V isions o f S ocial C ontrol: Crim e. norm alleştirm e. Stanley C ohen’in özetlediği g ib i11 .kutbuna yaklaşır. hep sınıflandırm a projeleriydi” . verilen kim likleri yok saym a yönündeki tek ya da bir­ kaç çabaları. “Geriye kalanlar” çok fazlaydı ve çeşitli etik ehliyetsizlik ve güvenilm ezlik kategorilerini içeriyordu. M odern toplum da. 19 1-2 .

. onları seçim yapanlar yerine seçim nesneleri haline ve do­ layısıyla etik-ıslah edici-cezalandırıcı düşüncenin kaynağı ve he­ defi haline getiren. K a­ dınlar -erkeklerden daha fazla hayvanlık bahşedilm iş ya da yük­ lenmiş oldukları. bu insan sınıflarının tüm seçim lerini özerk seçim ler. islenilm em iş ve önceden tasarlanm am ış seçim ler olmaları kadarıyla a priori kuşkulu hale getirir. hatta basitçe “ayaktakımından kişiler" olarak ta­ nımlananlar. 1750-1900 (Londra: Longm an. V ar sayılan (“doğru”. düşük ücretler. uzmanların ve eleştirmen­ lerin çoğu. 1 9 87 ). anababa ihmali ve eğitimsizlik olarak sunuldu. ay­ laklık.tek yoluydu. “olgun”) ahlâki yargı ehliyeti eksikli­ ği. C rim e a n d S ocie ty in E ngland. dışsal olarak uyarılan bir davranış olabileceği kuralı. kötü edebiyat. Foucaull’nun anlattığı gö­ zetim . 2 0 2 .tutarlı bir şekilde aklın sesini izleyem ezler.. serseriler. 4 9 -5 0 . C live E m sley. aylak­ lar. (Hapse allıvılanlar] mahvolmanın kaygan eğiminde olduğu ve bu ne­ denle ıslah edilme ihtiyacı duyduğu düşünülenlerdi -serkeşler. kendi se­ çim leri.12 12. lüks.başka insanların tutum luluklarının m eyvelerini kıskanırlar. Beceriksiz ve tehlikeli sınıflar arasında seçim özgürlüğü pra­ tikte ya da esinde kendisini gösterdiği her zam an. Suçun başlıca nedenleri ahlâki zayıflık. hepsine isnat edilen ahlâki ehliyetsizlik özel­ liğidir. “ahlâki olarak uyuşuk” sınıfları hedefleyen toplum sallaşm a destekli etik yol gös­ terici ilkesinin pratik ifadesinden başka bir şey değildi: İyi dav­ ranışlarının ancak dışerkli. sürekli olarak duygular tarafından saptırılm a ve baştan çıkarılm a tehlikesi içinde oldukları iç in . Aslında ahlâki ehliyetsizlik ile suç davranışı arasındaki sınır ta­ mamen silinm işti: Suçlular ahlâki olarak kötü oldukları için iğrenç yollara başvuruyorlardı . yoksulluk ve suç arasındaki tüm ilişkileri yadsımaya çalıştılar. on dokuzuncu yüzyılın “ büyük kapatm alar” ı.b u nedenle seçim özgürlüklerini e l­ lerinden alm ak onları kendi suç işleme itkilerine karşı korumanın ve nihayet onları ıslah etm enin -y a n i etik em irlere itaati “ ka­ falarına sokm anın”. zora dayalı. Clive Em sley sonuç olarak o r­ taya çıkan stratejiyi canlı bir şekilde özetlem ektedir: 1750 ile 1900 arasındaki dönem boyunca. I50 . ss. Bu kadar farklı insan sınıflarını bir­ leştiren. alternatif olarak patolojikleştirilm iş (tıbbileştirilm iş) ya da suç haline getirilmiştir.

Aynı nedenle. kişinin yaşamı da Kriminal Öykü Noktaları olarak standartlaştırılır ve ceza verme kararları iki hat­ lın birleştiği noktaların bulunmasına indirgenir. K işiliksizleştirm e. farkları silen. bu özellikleri ceza kararı açısından anlamsız hale getirmekten çok daha fazlasını içerir. öte yandan lutukluların. N ils C hristie’nin çağdaş ceza uygulam ası çalışm asında saptadığı gibi. s. başlangıçtaki varsayım ın doğ­ ruluğunu görünür bir şekilde güçlendirm ekten başka bir şey yap­ mayan. Toplumsal ortamını. 86 ). Nils C hristie. “tam am e n otom atikleşm iş ve tutukluların gardiyanlar y a d a diğer tutuklularla hem en hem en hiçbir zam an yüzyü ze tem as kurm ayacakları şekilde düzenlenm iş olan en son teknolojiye sahip" Pelican B ay H apishan esi’ne ilişkin tasviri aktarm aktad ır (s. W estern S tyle? (Londra: R outledge. suçlular hep aynı davranışa yol açacak koşullara fırlatılıyor. Mahkûm Etme Kılavuzu ve onun başlıca sonucu olan Mahkûm Etme Tablosuyla suç.13 M odern toplum u sınıflandırırken. ayrıştırırken suçlam a kuş­ kusuz kıyıdakilerin gördüğü m uam ele olarak kalır.Suçlam a ve hapsetm e kendi kendini gerçekleştiren kehanetler gibi hareket ediyorlardı. -belki de ınullu günlerden gelen bir pırıltıyla karışmış. Chris­ tie 1 M a yıs 19 90 tarihli L os A ng e le s Times \an. tektip bir cezai bağlam için zemin sağla­ nıyordu. Suçlular arasındaki farklılıklar siliniyor ve konudışı ilan ediliyordu. ancak bu kıyıdakiler yalnızca. 1 9 93 ). Suç Düzeyleri olarak. Suçlam a. 138. toplumsal yaşamı.yenilgilerini. suçlu büyük ölçüde bir kişi olarak dışlanır. Sanığın toplumsal ortamını dikkate almama yönündeki politik bir karar. toplum un büyük kısm ı başarıyla ilgili ka­ tegorilere ayrıldıktan ve böylece düzenli bir bütün haline getirildikten sonra hiçbir kategoriye “ uym ayan” m arjinaller de­ ğildir (aynı zam anda böyle olm akla birlikte). Suçu kitlenin yüzsüzlüğünün ya­ rattığı kabul ediliyor ve suçlulara. hapsetme 13. standartları olan ve onların yol göstericiliğini benim seyen kişiler olarak davranm a imkânları en aza indiriliyordu. yü zsüzlük ve bireylikleri ezm e örüntüleri. çocukluk hayallerini. C e z a kufum larının ilericiliği en a zın d a n A B D 'de bu ideale yakın lıkla ölçülm ektedir. 151 . sürekli olarak ulaşm aya çalışılan a m a as la tam olarak ula­ şılam ayan idealler olarak m odern hapishanenin tepesinde asılı durur. ötekinin tam bir insan olarak algılanması için temel bir önem taşıyan tüm şu küçük şeyleri ortaya çıkarmanın yararı yoktur. C rim e C ontrol as Industry: Tow ards G ulags.

Bu haliyle m odern toplum öğrencileri için bir laboratuvar işlevi görebilir. eğitsel uy­ gulam ayı ve “büyük kapatm a” çağında işe nesnelerini kapalı. bireyin m otivasyonlarının kendine haslığının ey ­ lemleri üzerindeki tüm etkilerinden soyulduğu bir toplum olacaktır.. D ışına giden yol d a h a d a az açık tır. kurum un ne ya d a n e re d e o lduğu d a aç ık değildir" (C ohen. sınai. uygulam acıları için de kesin olarak bir laboratuvar işlevi görür. s. bunun yerine..standartlarını oluşturan ve ilerleme yönünü b e­ lirleyen ideal ufka yaklaşm ış “denetim te k n iğ in in cisim leşm eleri olarak görülebilir.ve cezai uygulam a. duvarlardan başlayıp. po­ tansiyel olarak uyuşm az am açların dayattığı kısıtlam alardan kur­ tarılm ış hedefleridir. uygulam aların herkesin ilgili incelem esine ve kararlı kullanım ına açılm asına kadar uzandığını ileri sürm ektedir. m odern toplum un radikal ucuna itilm iş ya da -d a h a d o ğ ru su . aktörlerin düşündüklerinin ve hissettiklerinin önem taşım adığı bir 14.. V isions o lS o c ia l Control. 57). sü­ rekli olarak denetlenen bir m ekâna kapatarak başlayan tüm diğer denetim uygulam alarını ekleyebiliriz). hem “denetlenen" ve “özgür” alanları birbirinden ayıran duvarları hem de “m ahkûm lar” ve “ özgür insanlar" arasındaki l’arkı .. M odern toplum un düzenleyici ilkesinin sezgisel bir şekilde davranışçı m etodoloji ilkelerini izlediği söylenebilir: En dü­ zenli toplum. "Bir kurumun içine giden yol açık değildir. Eylem çe­ şitliliğinin tam am en yok edilm ese bile azaltıldığı bir bağlamı uz­ manca tasarlam anın önem i vurgulanır.14 Bu laboratuvarda toplum sal denetim in en yüce ilkesi olarak davranışın dışcrkliğine verilen rol gözlem lenebilir. . her şeyden önce denetim ve düzen hapishane sistem inin açık sözlü hedefleridir .ortadan kaldırarak. cezai uygulam a başka yerlerde za­ yıflatılan ve saflığı bozulan eğilim lerin saf biçimleri içinde göz­ lemlenebileceği bir laboratuvar işlevi görebilir. içerisini dışarının istenm e­ yen m eraklı gözlerinden saklayan geçirimsiz. bağlam ın tekbiçim liliği davranışın tekbiçim liliğine tercüm e edilerek yanıtların m aksim um öngörülebilir­ liği sağlanır. Seçim özgürlüğünün ar­ dından normal olarak gelen rasgele yanıtlar yoktur. Stanley Cohen genel olarak cezai uy­ gulam a eğilim inin (buna tıbbi. psikiyatrik. Bu yorum la.d i ­ ğer tüm kaygılar karşısında açıkça öncelik verilen ve diğer. dış uyarı ile bedensel hareketler arasındaki bağın m aksim um say­ dam lığı söz konusudur.

toplum u . Ontolojik olarak yapı. öncelikle. monoton olması anlam ına gelir. sonuç de­ ğişm eyecektir. en önem lisi bütünlüğün yasam a otoritesini atlayan standartları gayri meşru kılm ak ve dışlam ak ve böylece bi­ rimlerin davranışını toplum sal basınca uyum lu hale getirm ekten ibarettir. hareket etme kabiliyetim i sorum luluk ola­ . Bu istikrarsız düzenlilik ancak “toplum sallaşm a” bas­ kısının (enstantane bir resim de dondurulduğunda toplum sal ör­ gütlenm e olarak betim lenen şeyin siireçsel boyutu) sürekli. vatandaşlarının çoğunun çoğu zaman tekbiçim li bir etik koda bağlı kalm aları yönündeki makul bir beklentiye dayanacaksa. Olasılıkların rasgele dağılm adığı.toplum. Toplum sal düzen. A hlâki davranış yalnızca Ötekinin bir yüz olarak varlığıyla tetiklenir: Yani gücü o l­ mayan bir otoritenin. beni ne cezalandırabilir ne de ödüllendirebilir. Öteki bana hiçbir şey yapam az. epistem olojik olarak (bu nedenle) ön­ görülebilirlik anlam ına gelir. kalıcı bir ürünü olarak var olabilir. lam da Ötekinin bu zayıflığı benim gücüm ü. rastlantısallık denizinde bir düzenlilik adasıdır.ya ­ pılaşm ış halde tutmaktır. Düzeni korum ak. olayların görece tekrara dayalı. D aha da önem ­ lisi. öngörülem ez olan ahlâki itkilerin etkisini azalt­ mak ya da yok etm ek için önlem ler alınm alıdır. birim lerinin davranışını araçsal ya da yo n la m sa l de­ ğerlendirm e ölçütlerine tâbi kılm aktan ibarettirler. tüm diğer ölçütleri. Büyük ya da küçük. globai-ıoplum sal ya da yerel ve işlevsel olarak spesifik olsun tüm toplumsal ör­ gütlenm eler.ki­ şisel. Bastırılm ası gereken bu tür standartlar arasında en yüksek mevkiye ahlâki dürtü -e n göze çarpıcı şekilde özerk (dolayısıyla ör­ gütlenm e açısından öngörülem ez ve düzene karşı) davranışın kay­ n a ğ ı. Öteki. çünkü düşünceleri ve duyguları ne olursa olsun.ş u toplum sal etkileşim ler a ğ ın ı. Toplum bu anlam da “yapılaşm ıştır". her zam an -ç a re siz c e . D aha önce ileri sürdüğüm üz gibi. ahlâki davranışın özerkliği kesin ve indirgenem ezdir: A hlâk kendi dışında hiçbir am aca hizmet etm ediği ve kendi dışında hiçbir şeyle ilişkiye gir­ mediği için tüm kodlam a girişim lerinden kurtulur. bazı olayların gerçekleşm e ihtimalinin diğerlerine göre yüksek ol­ duğu bir mekânı “yapılanm ış” olarak adlandırıyoruz.sahiptir. cezalandırm a tehdidinde bulunmadan ve ödül vaat etm eden talep eder. zaptolunm az.

eylem in alıcı ucunda olanlar ak­ törlerin ahlâki itkilerinin erişem eyeceği bir yerde tutulurlar. yani rasyonel eylem ler. doğanın varlıktaki kalıcılığına karşı özgürlük. onaylanm ış am açla ya da davranış kurallarıyla tanım lanan akılla gerekçelendirm eleri is­ tenir. am aca uygunluk ya da yordam sal disiplin ölçütlerine uy­ mayan eylem lerin toplum sal olm adığı. A m açsız ol­ duğu için. Örgütlenm enin üslubuyla toplum sallaştırm a ey­ lemi. aklın tezleri an­ laşılmaz. V a r olm a çabası. irrasyonel -v e kişise l. Ancak bu şekilde düşünülen ve savunulan ya da bu şekilde anlatılm aya uygun olan eylem ler.arasında yakınlık değil.rak açığa çıkarır. Dolayısıyla tüm toplum sal örgütlenm elerin amacı ahlâki itkinin yıkıcı ve düzen bozucu etkisini nötralize etm ektir. Böyle bir özgürlükle karşı karşıya kalan “toplum” si­ lahsızlanır. aktörleri toplum sal aktörler sıfatıyla tanım layan özellikler olarak işlev gören eylem ler gerçek toplum sal eylem ler sınıfına kabul edilirler.ol­ duğu dan edilir. Örgütlenm enin ahlâki davranışın bu özerkliğine verdiği yanıt araçsal ve yordam sal rasyonalliklerin dışerkliliğidir. Yaptırım korkusu ya da ödül vaadiyle tetiklenen eylem in tersine. (3) eylem in diğer insan ' Lat. Aynı nedenle. Yasa ve çıkar. “oradaki” dünyaya.) 154 . bir mesafe olmasını sağlayarak. Ö tekinin yüzü (anım sadığım ız gibi Lcvinas bu konuda ısrar eder) var olm a çabasına getirilen bir sı­ nırdır. Bu nedenle nihai özgürlük sunar. po­ tansiyel “yüzler” sınıfının dışında tutmak.n. düzen çağrıları sağır kulaklara ulaşmaz. dışerke dayalı yasam a ya da “söylem sel kefaret" ih­ tim allerinden uzak durur. Bu bir dizi ta­ mam layıcı düzenlem eyle sağlanır: (1) Eylemin iki kutbu arasında . Tüm dışerk kaynaklarına karşı. (y. cezalandırm a tehditleri korkutm am aya başlar. ahlâki dürtünün arm ağanını ve yaptırım sızlığını yerinden eder ve onun yerini alır: A ktörlerden davranışlarını.h. kaçınılm az bir sonuç olarak ahlâkın kişiselleştirilm esini içerir. başarı getirm ez ve hayatta kalm aya yardım cı olmaz. conatus essen d i'ye* sağır kalır -böylece rasyonel çıkar yargısından ve hesaplanm ış kendini korum a öğü­ dünden. aynı nedenle. Ahlâki eylem bu sorum luluğun ardından gelendir. tüm bağım lılıklara karşı. bağım lılık ve dışerk dünyasına giden ikiz köprülerden uzak durur.“yapm a" ve “ m aruz kalm a”. (2) bazı “ötekileri” ahlâki sorum luluğun potansiyel nesneleri.

özgün olarak Kilise tarafından önem siz . am a ahlâki ölçütlerle değil. O bedience to A uthority: A n E xperim ental View (Londra: Tavistock. 1 9 74 ). var olm a ça­ bası üzerindeki sınır oluşturm a biçim indeki özgün rolü açısından etkisiz kılar. 133) so­ rumluluğun aktörden u z a ğ a kaydığı. teknik (am aç yönelimli ya da yordam sal) ölçütlerle ölçülebilir. Bu düzenlem eler sayesinde. 16. “D olayım lı eylem " (terim John Lachs tarafından o rtaya atılm ıştır. am a kendi kendinin reklâm ı için yazılan se­ naryoların tersine. s. ss. Ö teki için duyulan ahlâki sorum luluğu. tek tek erkeklerin ve kadınların ölüm lülüğünü aşan ve toplum sal konudışılık halinde kişiselleştiren “ İnsanın ölüm süzlüğü” olarak teorize ettiklerini ileri sürm ek çekici görünüyor. aktörün başka birinin isteklerini yerine g e ­ tirdiği bir durum u belirtir. Y alnızca toplumsal eylemi ahlâki olarak adioforik kılar (adiaforon terimi ecclesia’nın diline aittir. 5 7 -8 ). “Faillik durum u" (S tanley M ilgram 'ın ortaya attığı terim . bkz. bkz. hiçbir resmi onay ya da yasaklam a gerektirm eyen bir inanç ya da âdet an­ lamına gelm ekledir): Ne iyidir ne kötüdür. aktör ile eylem inin nihai etkileri arasınd a sınırsız sayıda "aracının I55 .hedeflerini işlevsel olarak özgül özelliklerin toplamı halinde sak­ lamak ve bu özellikleri ayrı tutmak -b ö y lecc ayrı ayrı “kalem ler­ den” “yüzü” yeniden bir araya getirm e fırsatı ortaya çıkm az ve her eylem için belirlenen görev ahlâki değerlendirm eden m uaf tu­ tulabilir. Bazı eleştirm enlerin suçlam alarında olduğu gibi kö­ tülüğe destek sunm az. örgütlenm e ahlâksız davranışı des­ teklemez. iyiliği de desteklem ez.olduğu ilan edilen ve dolayısıyla hiçbir dayanak. lam da örgütlenm enin bu niteliğini. A yr nedenle. Eylemin ahlâki sınırların erim ini aşan etkilerinin ortadan kal­ dırılm asıyla başlarsak: K endilerini “ faillik durum u” 15 içinde bulan ve bir dizi dolayım nedeniyle hem eylem zincirinin amaç bilinci kaynaklarından hem de eylem in nihai etkilerinden kopan16 ak­ 15. 1981). (M odern çağın eşiğinde toplum sal örgütlenm eyi ilk önce bir tasarım ve rasyonel iyileştirm e meselesi olarak algılayan toplum felsefecilerinin.n e marifet ne de g ü n a h . 12-13. aktörün bakış açısından dışerklidir ve aktörün otoritenin faili olarak tanım landığını b e ­ lirtir. Durum un faillik durum u olarak tan ım lanm ası. R es­ ponsibility a n d the In dividu a l in M odern S ociety (Brighton: H arvester.) Toplum sal örgütlenm enin “etiğini" oluşturan ve aynı zamanda ahlâki olarak toplum sal eylem i adiaforize eden bu düzenlem eleri adım adım izleyelim .

kendi işlerinin ahlâki olarak konuyla ilgili olduğunu algılam aları pek m uhtemel değildir. benzer bir faillik durum unda olan insanlara. kendi katkılarının hizm et etm eye yönelik olduğu amaçları düşünm e fırsatına pek az sahip olurlar ve çok daha seyrek olarak fi­ illerinin sonuçlarıyla doğrudan doğruya yüz yüze gelirler. Artık aktör ahlâki bir benlik olarak onların iyilik ve kötülüklerinden sorum ludur. Başka bir deyişle ö r­ gütlenm e. etik başarısız­ lıktan çok aklın bir hatası olarak açıklanm ası yoluyla nedensel bağ kuşkusu ikna edici bir şekilde yok edilir. Faillik durum unun önem li bir m antıksal sonucu. Daha da önem lisi. H erkesin nihai etkiye katkısı. bu sonuçlarla karşılaşsalar bile. kendisi ahlâki olarak yansız olan bir edim in “beklenm edik” ya da “am açlanm ayan” ürünü (ya da daha iyisi “yan ürünü" ya da “yan etkisi”) olarak. aktörün y a­ kınındaki “ aracılara” yönelir. onları gerçekten de kendi fiillerinin sonuçları olarak kavram aları zor olacaktır. kesin bir neden olm a rolü şöyle dursun nedensel bir işlev atfedilem eyecek kadar küçük ya da kısm i olduğundan ötürü. verilen görev ile yordam sal kuralların ikili iktidarıyla kar­ şılaştığında konuşm a yeteneğinden yoksun ve savunm asız bırakır. parçası (am a ya ln ızca parçası) olduğum uz eylem in g e rç ek so nuçlarına ilişkin cehaletim iz ''büyük ölçüde kendim iz ile edim ler a ra ­ sındaki aracılar zincirinin uzunluğunun bir ölçüsüdür". “havada kalan” so­ rum luluk özel olarak kim seye ait değildir. H er eylem hem dolayındı olduğu hem de sadece dolayım oluşturucu olduğu için. sıradan bir aktör açısından “eylem lerim izin uzun erimli etkileriyle sefaletin ortaya çıkışına nasıl katkıda bulunduğunu" görm ek son d e re ce güçtür. ahlâki sorum luluğu havada asılı tutm aya yönelik bir m a­ kine olarak tanım lanabilir. aktörlerin ahlâki kapasitesinin önce parçalanm ış ve sonra koordine edilm iş kolektif eylem in nihai insani hedeflerinden güvenilir bir uzaklığa atılm ış olm akla birlikte tam am en yok olm am asıdır. Sorum luluğun par­ çalanm ası ve kalanların dağıtılm ası yapısal düzlem de Hannah A rendt’in dokunaklı bir şekilde “H içkim senin hâkim iyeti” olarak tanım ladığı şeyle sonuçlanır. Aktörün artık ko­ lektif çabanın genel am acına ve sonucuna m üdahale etmesi önm evcudiyetine işaret eder. bireysel düzlem de ahlâki özne olarak aktörü. artık daha uygun bir yöne kanalize edilebilir -ey lem zincirinin diğer üye­ lerine. Sonuç olarak. 156 . -n ih a i sonuçlara katkıda bulunan tüm diğer iş­ lerle karşılaştırıldığında küçük ve önem siz o la n .törler. kanıtların. Her şey he­ saba katıldığında.

Ö zellikler. başlangıçta soyutlandıkları “bütünlüklü kişileri’den tam am en uzaklaşm ış olan istatistiksel olarak işlenmiş “hesaplam a birim leri”dirler. (potansiyel) ahlâki bir benlik olarak yok eder. y ve z ’nin toplam ından “başka bir şey ol­ madığı” çıkarsam asını gerektirir. sadece teknik. kişilerin kendilerinden çok kişilerin özgül özelliklerini hedefler. m antıkçı pozitivisl indirgemeci hevesin ilk kurbanları 157 . K uşkusuz ahlâki beyanların “an­ lamlılığı” . (M antıkçı pozitivizm tarafından des­ teklenen felsefi indirgem ecilik koyutunda dile getirilenin top­ lumsal örgütlenm enin bu gerçekliği olduğu tahmin edilebilir: P kendiliğinin x. kim seye ahlâki öznellik kazandırm ayacak par­ çalar ya da nitelikler derlem esine indirgenir. ahlâki öz­ nenin bütünlüğü. özelliklerine ayrıştırılır. araçsal de­ ğerleri açısından değerlendirilebilen eylem kaynakları arasından seçilm iş grupların sınıflandırılm asından geçer ve yüzün görülebilir hale gelebildiği ve ahlâki bir talep olarak göze çarpabildiği rutin insani karşılaşm adan yabancının çıkarılm asına kadar varır. Diğer bir deyişle. Eylemin alıcı ucundaki hedefleri ahlâki özne kapasitesinin yadsındığı bir konum a atm ak ve böylece eylem in am açlarına ve etkilerine karşı ahlâki bir itirazda bulunm alarını engellem ekten ibarettir. eylem in hedefleri. Ü çüncü düzenlem e eylemin nesnesini. N esne. Her du­ rumda. İkinci düzenlem eyi en iyi.lencn ahlâki kapasitesi tam da bu çabanın etkililiğinin hizmetine sunulm uştur: Bu yalnızca “dostlara”. aktörle potansiyel olarak “yüzler” ola­ rak karşılaşabilen varlıklar sınıfından çıkarılır. “silah arkadaşlarına sadakati” ahlâki uygunluğun esas ölçüsü haline getirir ve böylece işbirliğinin uzak etkilerine ilişkin olarak ortaya çıkabilecek vicdan azabını bas­ tırarak herkesin eldeki göreve bağlılığını artırır. y ve z kendiliklerine indirgenebileceğinin ka­ nıtlanm ası. P ’nin x. Ö teki için duyulan ahlâki sorum luluğun sınırlayıcı etkisi askıya alınır ve etkisiz kılınır. disiplini ve iş­ birliği yapm a gönüllüğünü güçlendirir. Daha sonra eylem ler. Bu am açla kul­ lanılan araçları çok çeşitlidir. “yüzün silinm esi” (“gayri insanileştirme”ye karşılık gelen bir süreç) olarak tanım layabiliriz. işlemin me­ todolojisinden dolayı. İlan edilen düşm anın açıkça ahlâki korumadan m uaf tutulm asından başlar. ahlâki olarak anlamlı etkileri olan karşılaşm a anının etrafından do­ laşarak ya da bu andan tam am en kaçınarak.

arasındaydı. aktörün “silah ark ad aşlarad ır ve ak­ törün ahlâki itkileri onlar üzerinde odaklanır. güvenilir) beyanlarda bulunm a oto­ ritesi toplumsal olarak verilm iş rolleri oynayan k işile r. sorum luluğun resmi olarak onaylanm ış bir şekilde havada kaldığı ve başlıca be­ lirleyenler (ya da en azından arka plandaki faktörler) olarak em ir ve zorun kullanıldığı bir durum da yürütüldüğü zam an. “uzm an­ lar” -bağlayıcı (doğru. Bu öğüt “ m üşteri” tarafından zor uygulam a gücü ol­ mayan uzm anlardan “satın alındığında” dışerkin saptanm ası daha da güçtür: Ticari m uam elede tezahür eden tüketici özgürlüğü ve müşterinin daha sonra satın alınan talim atı uygulam a ya da göz ardı etme özgürlüğü. ras­ yonel olm ayan. Yukarıdaki düzenlem elerin genel etkisi. bu olgu her durum da apaçık olm am akla birlikte. düz­ gün. gerçekten de am açlı eylem ancak toplum sal örgütlenm enin çerçevesi içinde olanaklı hale gelir. öğüdün m üşterinin durum unun başka biri ta­ rafından tanım lanm asının. (Genellikle örgütlenmeyi “ahlâki bir­ likken ayıran ve ahlâki bir birliğin yerine getirem eyeceği amaçları belirlem esine izin veren bu kurtuluştur. Ö rgütlenm enin iki yönlü etkisi mekânı “yapılaşm ış” hale getirm ektir. başka birinin m üşterinin mutluluğuna ilişkin görüşünün ve başka birinin doğruyu yanlıktan.) K ısaca.) Ayrıca ahlâki kendine yeterliliğin m enzili dışına uzanan geniş toplumsal mekânı da organize ederler. eylem in dışerke dayalı yapısı açıktır. eylem lerin getirebileceği sonuçların ön­ görülm esine izin veren. aktörün görüş alanı içinde beliren tek “ bütün kişiler”. kararsız ve denetim siz ahlâki itki değil. eylem in dışerkliliğidir. kılık değiştirm iş olarak. uygunu uy­ gunsuzdan ayırm a ölçütlerinin ürünü olduğu olgusunu etkili bir şe­ 158 . hedefi dikkatle belirlenen eylem in bütünsel benlikler olarak insan hedefler üzerindeki etkisi görüş alanı dışında bırakılır ve am acın bir parçası olm adıkları için ahlâki de­ ğerlendirm eden m uaf tutulurlar. hesaplanm aya uygun. etkili. toplum sal örgütlen­ menin insani ahlâki itkilerin dayattığı kısıtlam alardan büyük öl­ çüde kurtulm asını sağlar.tarafından verilen öğüt biçim inde ortaya çıktığında daha az görünür ya da hiç görünm ez. Eylem bir ör­ gütlenm enin form elleştirilm iş çerçevesi içinde. Bu m ekân içinde eylemi yönlendiren. Em ir.) Birlikte ele alındığında bu üç düzenlem e. Düzenli. rasyonel hesaplam adır. (Yine.

Toplum sallaşm a. toplum sallık düzdür. toplum sallık. top­ lumsallık bir blok gibi kesilir ve ancak bütünlüğü içinde kendisi 159 . nereye gittiğini de bilmez. hep aynı düzeyde kalır. bir pazar m üşterisi ise itaat gösterebileceği uzman em rine karşılık kendisi para öder. yer değiştirm eksizin. onu güven duyulabilecek kurum ların listesini verdiğine inanılan uzm anlarca üretilen “San Sayfalar’’da adı geçen ad­ reslerde aram a itkisini veren dışerke dayalı bir m ekanizm anın var­ lığını gizler. toplum sallaşm anın ter­ sine. toplum sallığın hiçbir yönü yoktur. doğurduğu biçim ler ne kadar uzun sürerse sürsün tamamen şim diki zam anda yaşar. biyografisi yoktur ve tarihi “yapm ak”lan çok kesintiye uğ­ ratır. Toplum sallaşm a attığı her adım la henüz açık olan seçenek­ lerin sayısını azaltıyorsa. ilkinin hem en hemen tam tersidir. her an ye­ niden başlayarak. başka birinin açıklam alarına başvurm a. yarının hedeflerine ulaşm ak için diinün kazanmalarına dayanan küm ülatif bir süreçse. Bir örgütlenm edeki bir çalışana patronun em irlerine itaat karşılığında para ödendiği doğrudur. işleyişi hakkında m üşterilerin pek az bilgi. Top­ lumsallaşma analiz edilebilir. m üşterinin yol göstericilik için yöneldiği adresi seçen top­ lumsal bir m ekanizm anın varlığını. eylem i aktörün ahlâki sorum luluğundan kurtarm a ve onu dışerke dayalı bir şekilde kont­ rol edilen kazanç ve araçsal etkililik standartlarına tâbi kılma açı­ sından patronların em rinden çok farklı değildir. H er şeyden önce. D. G el­ g eld im . kısmi perform anslara ve tam am layıcı işlevlere ayrılabilirken. muamelenin ticari yapısı. yaşayan olanaklar toplum sallığın pat­ lamasıyla birlikte çoğalır ve ölü olanlar yeniden canlanır. Toplum sallaşm a. her zaman henüz olm adığı zam anda am açlanarak zam an içinde çiziliyorsa. aşam alara ve kurucu hareketlere. harekete geçmeden önce ulaşılacak durumu öngörüyor ve hareket için­ deyken onu izliyor ve yeniden yorum luyorsa. AHLÂKİ İTKİYİ ESTETİK DIŞİNA ATMAK Ahlâki benliklerin ahlâki kapasitelerinin gasp edilm esinin diğer bi­ çimi. bunun dışında uzm anların öğütleri. daha da az kontrol sahibi ol­ dukları.kilde saklar. Toplum sallaşm a.

attığı her adım a bu am aç anlam verir. ifade yetersizliği. ken­ disi dışında hiçbir şeyin aracı değildir. am acına. toplum sallık patladığında gürültülüdür. D uy­ gular paylaşılır am a ifade edilm eden önce ve dile getirilm ek yerine paylaşılır: Paylaşm anın kendisi paylaşılan duygular arasında en önde g e lir-tü m diğer duyguların önüne geçen. Birinden bir Ö tekine giden yol eskiden uzundu. toplumsallığın te­ zahürlerini ölçm enin ve değerlendirm enin hiçbir slandartı yoktur. patladığı an ulaşır. şjmdi “biz”. Tek varlık biçim i duyguların anlık olarak eşzam anlılaşlırılm asıdır. gelişm e ve sonucuyla anlam lı.rasyonel eylem ler ailesine girmez. sözcüklerin yetersizliği acı­ larından geçen koordinasyona giden yol ansızın kısalır. kazançların kayıplara karşı değerlendirilm esine. ifade edilm iş anlatının paradigm ası olarak işlev görüyorsa. Toplum sallaşm a ken­ disi dışında bir am aç olm adığında anlam sızdır. şu karşı-yapısal yapılaşm a. atılacak ya da atılm ayacak adım ların göreceli değerinin karşılaştırılm asına. diğer duyguların in­ celenm esine yer ya da zaman bırakm ayan. başarı ile başarısızlığın ayırt edilm esine. Toplum sallık araçlar ve am açlar açısından düşünülem eyeceği için -W e b c r'in standartla­ rıy la . oysa kazançları top­ lumsallığın enerjisi biter bitm ez dağılır. “para değerinin” . belli bir durum a ulaşılm ası. çünkü toplum sallık hiçbir şeye ulaşm aya çalışm az ve maliyeti ancak tam am en bittiğinde hesaplanabilir. per­ form ansların etkililik derecelerinin hesaplanm asına izin veren bu amacın varlığıdır: Belli bir düzenin kurulm ası ya da korunm ası. am açsız ve ototeliktir (yani. Bilinçli olarak ya da geriye dönük olarak iyice incelendiğinde. duyguların en karşı ko­ nulmazıdır. tam önümüzdedir. Gelgelelim . Ön ha­ zırlıklar gereksizdir: Paylaşm a şim di. Aksi halde dolam baçlı olan. Toplum sallığın hiçbir hedefi yoktur. Toplum sallaşm a giriş. Toplum sallaşm anın hesaplanm ış bir süreç ol­ masına.kalır. yani “ben"in çoğulundan başka bir şey olmayan “biz” evreninde artık 16(1 . En çarpıcı farklılık toplum sallaşm anın amaçlılığı ile top­ lumsallığın kayıtsızlığı arasındaki farklılıktır. Toplum sallık. sonsuz bir şekilde kendi kendini inceleme. estetik bir görüngü­ dür: Kayıtsız. toplum sallaşm a bir am acın ara­ cıdır ya da öyle görünür. am a kökensel hakikati içinde bildirilem ez ve yeniden söze dökülem ez. toplum sallığın yalnızca ka­ sılm alar ve patlam alar halinde ara sıra yaşam asının nedeni belki de budur. burada. amacı kendisidir).

arzu ettiği m evki.hiçbir mesafe. yüksekliğine ulaşamaz. M esafenin üstesinden gelm ek (daha da iyisi. ahlâki yakınlık gibi bu yakınlık da haklar. K alabalıkta olm ak için olmak değildir. A m a aynı zam anda. Ahlâki so­ rum luluk farklılıktan beslenir. Ahlâki ya­ kınlık Yüzün yakınlığıdır. Hiçkimse başka birinin yakınına gelemez. Kalabalık içindeki en önemli olay yük boşaltmadır. sınıflam aları. Yakınlık? Belki.. yüküm lülükler.. m utabakattan önce. H atta belki de bu bile değildir: Yalnızca içinde olm aktır. Yüz Ö tekinin ötekiliğidir ve ahlâk bu ötekilik için duyulan so­ rum luluktur. statüleri ve rolleriyle toplum u askıya alır ve bir yana iler. K alabalık. Ka­ labalık yapıları. kalabalık içinde olan tam da budur.. Bundan önce ka­ labalık gerçekte yoktur. hiçbir gedik ve delik kalm am ıştır.bütün bunlar mesafe yaratmaya. İnsanlar ancak bir arada kendilerini mesafe yüklerinden kurtarırlar. farklılığın ortadan kaldırılm ası. A hlâki yakınlık gibi. İnsan güvenli ve iyi tanımlanmış bir noktada tek başına durur. onu yaralan yük boşaltmadır. Ö tekindeki ötekiliğin yok olm asıdır. hiçbir köprünün kurulm asına ihtiyaç yoktur. Bu. ahlâki benliğin hiç sona erm eyen çilesidir. sözleşm eler ya da yasal hak­ lar bilm ez ve işitm ez. ve muazzam bir rahatlama duyI I l Ö N / h ı a m i K İ e t n E lik 161 . mesafeyi çaba gösterm eden ve hemen tam amen yok eder.. Yanında olmaktır. bir süre için ahlâkı m ah­ veder.te k bir y ü k boşaltm a edimiyle. mesafeleri doğrulamaya ve genişletmeye yarar. K alabalık benzerlikle yaşar. sahip olduğu konumlar. bu duygusal eriyip kaynaşm a yakınlığı da varlıktan “önce"dir -b ilg id en . Bildiğimiz ka­ darıyla tüm yaşam mesafeler içinde geçer -kendisini ve mülklerini ka­ pattığı ev.. K alabalık ötekiliğin boğulm asıdır. Elias C anelti'nin dediği gibi . yakınlığın bir m e­ safe içinde dağılm asına izin verm em ek) çetin bir mücadeledir. kalabalığa ait olan herkesin farklılıklarından kurtulduğu ve kendisini eşit his­ settiği andır. Estetik yakınlık ise kalabalığın ya­ kınlığıdır ve kalabalığın anlamı yüzsüzlüktür. A m a benzerlik burada sona erer.. savdan. am a “ ikilinin ahlâki birliği’’nde karşılaştığım ız yakınlıktan çok farklı türde bir yakınlık. Ahlâki yakınlık gibi o da akıl yürütm eye yer verm ez ve kendisini açıklam a ve m azur gösterm e taleplerini an­ lam ayacaktır.. her jesti ötekileri bir mesafede tutma hakkını ifade eder.. Evet. anlaşm adan.

yapıya v e­ rilm iş devam sızlık iznidir. parçalanm az. İnsanlar kimsenin başka birinden daha büyük ya da daha iyi olmadığı bu kutsal anın hatırına kalabalık haline gelirler. “köle. tarihsel zam an ın iptal edilm esi. İkinci bir kez dü­ şünüldüğünde -b e lk i de her şeye rağm en bir lanet değildir: G e­ çicilik olm asa. bir görev. düşm an duvarların hepsi yıkılır" (Friedrich N ietzsche. 1956). Son durum kalabalığın doğuştan gelen lanetine katkıda bu­ lunabilir: Doğasında bulunan kırılganlığı. Yapı ve tarih birlikte gelir ve birlikte y ok olur. ss. der C anetti. Francis Golffing (N ew York: Doubleday. Foulkes. “insan yarattığı m esafelerd e taşlaşır ve kararır'’. The Birth o f Tragedy. 18 -19 .büyük basitleştirm e. Crow ds a n d Pow er. Henüz patlam asına neden olduğu yapının . çabuk geçen anlardır. M ichel M affesoli. 1 9 73 ). M e safeler "birlikte olm a"nın sıcaklığıyla eridiği zam a n insan ca n la n ır ve h a yata döner. böylece kendi geleceğini iptal eder. kalabalığın ise hiçbir tarihi yoktur -y aln ızca “kolektif olarak yaşanan şimdiki zam an” vardır.enkazı içinde düşüncelere dalar. Yine de. Ç ev . Dinonisosçu cüm büşçüler arasınd a.18 K alabalık bir kez bir araya gelince ulaşılacak her şeye ulaşır. geçm işi unutm asa ve geleceğe omuz silkm ese. Toplum sallaşm a “Ü çüncünün dünyası”na. yalnızca g ö ze çarpm ası gerçekten “postmodern" olarak düşünülebilir. kalabalık görüngüsünün evrensel bir özelliğidir. ing. ahlâki birliğin dı­ şındaki dünyaya güvenli bir geçiş sağlam ıştır. yapılm ası gereken bir iş olarak belirlem ez (bir kalabalık olarak. 146. İng. no 1-2 (1 9 8 8 ). çok daha az güvenli olm akla birlikte 17. özgür bir insan olarak o rtaya çıkar. cilt 4. M affesoli bu özelliği spesifik olarak p o stm o d e rn ‘ÿeni kabilecilik" görüngüsüne bağlar. Yapı askıya alınır. Tek bir görkem li “yük boşaltm a” anında yıllar (belki de yüzyıllar) süren sabırlı em eği geçersiz kılar. insanlar ara sın a zorunluluğun ya d a d e s ­ potizm in diktiği sert. 18. Elias C anetti. C h a r­ les R. K endisine ait hiçbir yapısı yoktur. 2 3 ). s.“ toplu”mun bildiği tek y ap ın ın . Ç ev. s. G el gelelim . k a­ labalık kırılgan ve kısa öm ürlüdür: G örkem li anları. kalabalığın esas baştan çıkarıcılığı uygulanabilir olm ayacaktı. am a bu imgeyi bir amaç. am a bu izin bitliğinde dönülecek tek yer yapıdır..gusu hissedilir. Kalabalık. D esign issu e s içinde. I6 2 F I I A R K A /P ostm tK İer» E tik . zaten “ iş yapam az”). ing. Dionisosçu kalab alıkta. şim diki anı zam andışılaştırm asa. Ç ev . Kalabalığın patlayıcı toplum sallığı diğer bir geçiş.17 K alabalığın ani toplum sallığı toplum sallaşm anın yapısına karşı bir yapıdır. C arol S tew art ( Harm ondsw orth : Penguin. “Jeux de M asqu es: Postm odern Tribalism". K a­ labalık kendisini başka bir dünyanın im geleriyle sarhoş edebilir.

v e bunu yalnızca yü­ zünü buruşturarak. Toplum sallaşm a. H edef tam am en açıktır -kristal netliğindedir. sorum luluğu karar ve­ ricinin gündem inden çıkarır. K alabalık. Theory.ihtimali vardır. ezberlenecek ve ilaat edilecek norm lar ve kurallar aracılığıyla içinde yaşanabilir hale getirm iştir. jestlerinden ve ha­ reketlerinden okunabilir. On­ ların yaptığı m akul. birlikle öldürürüz . kararın olm am ası ve belirsizliğin ol­ maması konforunu sağlar her şey. kalabalıkta sorum luluk sorusu asla-ortaya çıkmaz. çevredeki herkesin gözlerinden. dışarıdaki geniş dünyayı. diğeri doğası gereği. benliğin. H içbir şey başlam adan önce ka­ rarlaştırılm ıştır her şey. Kalabalıkta. Toplum sallığın ça­ bucak yarattığı dünyada. N orm lar farklılaştırır. Ne yapı ne karşı-yapı. birlikte dans ederiz. İkisi de itaati ister ve alır -b iri tasarlayarak. K alabalığın toplum sallığı. ing. cilt 8 (1 9 9 1 ). güzel ya da doğru olduğu için ya da böyle söyledikleri veya siz böyle düşündüğünüz için değil -y a l­ nızca onlar yaptıkları için. C ulture a n d Society. 11. Ç e v . Toplum sallaşm a ahlâki sorum luluğun yerine yordam sal norm­ lara uym a zorunluluğunu getirirken. ahlâk için yeri olmayan geniş. Yalnızca öbürlerinin yaptığını yapın. Bir an önce çok acı verici bir şekilde ayrı ve yabancı olanı birbirine yapıştırm a . Roy Boyne. norm suzluk farklılıkları yok eder. ne toplum un top­ lum sallaşması ne kalabalığın toplum sallığı ahlâki bağımsızlığı tolere edebilir. hepim iz birbirimize benzeriz.“son tahlilde en önemli şey duygusal ortam da yıkanm am ızdır”. gücün yardım ına da­ yanan yasalarında cisim leşen akıl) tutku da benliğin ahlâki ol­ masına yardım etm ez: O nlar ister istemez. M ichel M affesoli. İşe birlikte başlarız. Toplum sallaşm a. 19. b ir jestle. birlikte yanarız. orada. sorum lulu­ ğu gündem ve karar alm ayla birlikte atar. K alabalığın birlikteliğinde kaynaşan akıl da (en azından bu adı hak eden bir akıl: Toplum un. birlikte yum ­ ruklaşırız. bir çığlıkla y a p m a . Ahlâk açısından iki sonuç hemen hem en aynıdır. D ışerk (ku­ ralların ya da kalabalıkların dışerkliliği) ahlâki benliğin özerk­ liğinin yerini alır. yararlı. I63 . kısıtlayıcı norm lar ve kurallar yoktur -y aln ızc a yakındaki diğer elleri tutm a um uduyla uzatılm ış eller vardır. s. “Onun içinde hepim iz beraberiz”.1'' “N e yapılm ası ge­ rektiği” artık bir sorım değildir.daha heyecanlı bir geçiş sağlar. ‘T h e Ethics of Aesthetics'. yabancı dünyada hayatta kalm asına yardım ederler.

iki süreç olağanüstü ve örnek bir işbirliğine -h e m de basit bir zam ansal ve m ekânsal ayrılık m anevrasıyla. kendi küçük statü ve işlev ka­ fesleri içinde tutm a çabası enerjisini tükettiği -e m irle r boş geldiği ve çağrılar boş anlayışsızlık duvarına çarp tığ ı.zam an bile parçalar birbirine yapışık durm adıkça. iki ilke. ama hasmını yıpratm a dı­ şındaki düşm anca eylem leri de durdurm ak zorundadırlar. Bu tarzda.h.E. sürekli kolektif tarihini temin etliklerinin yaratıcı güç­ lerini boğm ak gibi büyük bir bedel karşılığında ulaşır: Harekete ge­ çirm ek için felç etm ek. kısacası vazgeçilmez gıdasını kendi imkânlarıyla elde etmeye * Y aşayış tarzı. Ya da daha doğrusu ardarda bir dizi tarz bulunm uştur. ama ancak parçaları ayrı. her aile avlanarak ve balık tu­ tarak. m o ­ dernlere öyle görünür: Birinin özene bezene kurduğu ve dikkatle koruduğu şeye diğeri saldırır ve parça parça eder. İki sürecin birbirine güvenm esi ve barış içinde birarada yaşam ası zordur. geçici uzlaşm a. Belki de tekrar bile o l­ m ayacaktı: Y apılar insanları ayrı ayrı tutma konusunda ba­ şarılıdırlar. çünkü y a l­ nızca onlar kendilerini oluşturan. hiçbir tarih olm a­ yacaktı. A m açları farklıdır .ulaşmış gibi görünm ektedir. B ir­ birlerine yer verm eye m ecburdurlar. yoksa yok olurlar. Birinci tarzı D urkheim ’ın “dinsel yaşamın temel biçim ieri”ne ilişkin kayda değer çalışm asından öğreniyoruz. diğeri için de zaman ve mekân vardır. YAPININ VE KARŞI-YAPININ DOĞAL TARİHİ İki süreç. birbirinden bağımsız olarak dolaşan küçük gruplara ayrılır. am a ikisi asla karşılaşm az ve hiçbir zam an çarpışmaz: Zaman zaman nüfus çeşidi meşguliyetleri içinde. T oplum sallaş­ manın yılm az çabalarıyla hayatta tutulan yapı olm asa ne gündelik yaşam olur ne de tarih: Y alnız yapıların tarihleri vardır.) 164 . yalnızca sonsuz tekrar olacaktı. yaşam ı uzatm ak içiıı donuklaştırm ak zo­ rundadır. A m a yapı bu kayda değer başarıya. Birisi için zaman ve mekân vardır. imal eden ve daha sonra onlar ta­ rafından imal edilen ölüm lü insanların yaşam larından ve edim ­ lerinden daha uzun yaşayabilirler. (y. Bir modus vivendi* bulunm ak zorundadır ve bulunm uştur.n. İtirazsız yoluna devam cdebilseydi.y a da öyle görünüyor. A m a yine de biri olm adan diğeri zor yaşar .y a da size ve bana.

çığlıklar. gerçek ulum alar ve her türden sağır edici gürültüler” arasında bir “çığ” büyür. insanüstü kahramanlık ya da kanlı barbarlık eylemleri dışında hiçbir şeyle tatmin edilmez. Dağılma durum unda. “ B ir tür elektrik oluşur”. “Ortak bir tutkuyla hayal bulan bir toplantının ortasında hepim iz kendi ba­ şım ıza kaldığım ızda aciz olduğum uz edim lere ve duygulara m ü­ sait” hale gelm ez m iyiz? Büyük devrim ci değişiklik dönem lerinde “insanlar her zam ankinden daha fazla birbirlerini ararlar ve biraraya gelirler” . şiddetli ve kısıtlamasız eylemler. Ayrılm a ha­ rikalar yaratıyordu: G ündelik hayatın bayağı. V e o zam an. erkekler ve ka­ dınlar “olağanüstü bir coşkunluk düzeyine” ulaşırlar.. “son derece güçlü bir uya­ rıcı” olarak etki yapar. “Şiddetli je st­ ler. “ölgün ve sönük” ritmi. Ama toplanma olgusunun kendisi onu tamamen. her yıl enerjisini tazeleyebilir. am a uygarlaşm ış denilen in­ 165 . İki zaman ve mekân arasında daha keskin. Zaman zaman ise tam tersine nüfus bir­ kaç günden birkaç aya kadar değişen bir süre boyunca belirli nok­ talarda yoğunlaşır ve toplanır.çalışarak kendi başına yaşar. cism ani olanın ve kutsal o la n ın . onları harekete geçiren tutkular öyle bir yoğunluğa ulaşır ki. D urkheim ’ın anlam aya çalıştığı gerçekten “ ilkel" loplumlara özgü olan tek bir şeydir yalnızca: “ Heterojen ve karşılaştırılam az olan iki dünya” mn -g ü n d elik dünyanın ve karnaval dünyasının. çekirge tarzında değiştirir. ya­ pının ve karşı yapının. Genel coşkunluğun et­ kisi altında.birbirinden yalıtılması ve yum uşak.. sakin ve düzenli m ünavebesi. ölgün ve sönüktür” . en sıradan ve zararsız burjuvanın bir kahramana ya da bir kasaba dönüştüğünü görürüz. kendisini gençleştirebilirdi. aralarda kalabalığın taşkınlığının denetim siz bir şekilde pat­ lamasıyla tehdit edilm eksizin popüler duygular pınarından gelen hayal suyundan içerek. hiçbir şeyle zaptedilem ezler”. “feveran çoğunlukla öyle bir noktaya ula­ şır ve serbest bırakılan tutkular öyle bir şiddete sahiptir ki. daha radikal bir kar­ şıtlığı tahayyül etm ek güçtür. Bu huzurlu ve kârlı birarada yaşam a "onları bir­ leştiren bağı kesin olarak kanıtlar. K uşkusuz bunda özellikle ilkel olan hiçbir şey yok. yaşam “tekbiçim li.

Aııcien regim e'm kalıntıları arasında doğan yeni düzen devlet tarafından yöneliliyor ve devlet tarafından izleniyordu ve bu nedenle yerel (“dar” . G erçekten de henüz belirsiz olan düzen. yeni ilkeler için de coşkulanm ıyoruz. “geleneksel”) otoritenin tüm izleri yıkıcı gö­ rülüyor ve onlardan uzak duruluyordu. Cismani ile kutsal (şim diye kadar kullandığım ız söz dağarıyla yapı ile karşıyapısal toplum sallık) arasındaki girift ilişkinin özellikle m odem b i­ çim ini Durkheim kusurlu buluyordu. Ct. ss. Ç ev. plum sallığa karşı am ansız saldırısıyla öne ç ı­ kıyordu. 1968). açıkça görünür değildir. The E lem entary Form s o l the Fleligious Life. âm ile D urkheim . 166 . Şu anda bunun neden böyle olduğunu biliyor gibi gö­ rünüyoruz. lekbiçim li. toplanm alar ve toplantılar aracılığıyla yeniden yapılabilir” inancına sıkı sıkı bağlıydı. sonucuna varıyordu. İng. norm ların kendilim ndenliğe karşı. aklın tutkuya karşı. Am a biz.. ilişkilerini bu­ lanıklaştırır”20 -y a n i. The E lem entary Form s o f the R eligious Life. ss. D urkheim “ahlâk ancak bireylerin birbirlerine sıkı sıkı kenetlenerek hep bir­ likte ortak duygularını yeniden olum ladıkları biraraya gelm eler. rasyonelliği ve sağduyusuyla gurur duyan m odern toplum um uzda. eski tanrılar yaş­ lanıyorlar. kendiliğindenliğin her tezahürü karşısında kendisini ra­ hatsız hissediyor vc sinirli bir tepki veriyordu. 2 0 . am a henüz. bir zam anlar A vustralyalılar’ın y a­ ratıcılıklarının sayesinde olduğu gibi. aydınlanm ış. uygarlaşm ış. . m odern çağ cismani olanın kulsa) olana karşı. bizim kesin işbölüm üne ve profesyonel ayrım a dayanan dünyam ızda ahlâki güç kaynaklarını um utsuzca arayan D urkheim ’ı bu son nokta tedirgin ediyordu. A nım sayacağım ız gibi. hatta öldüler. Durkheim böyle bir durum “sonsuza kadar devam edem ez”. 2 1 . yapının karşı-yapıya karşı.sanlar arasında bu ikisinin göreceli sürekliliği. D urkheim . görünüşteki çatışm aların arkasında sun­ dukları karşılıklı hizm etler. 4 2 7 -8 . “Toplum larım ızın bu yaratıcı galeyan saatleriyle yeniden tanışacağı günler gelecektir” . C (. Erken modernliğin kültürel haçlı seferleri tek. diğerleri ise henüz doğm adı”. top­ lum sallaşmanı. Joseph W ard Sw ain (Londra: Alien & U nw in. bir “ahlâki vasatlık” evresinden ge­ çiyoruz -a rtık eskilerin “ ilkeleriyle heyecanlananlayız”.21 D urkheim 'ın yetersiz bulduğu ve uzun süre devam edem eyece­ ğini düşündüğü bu m odern biçim neye benziyordu? Özet olarak. 2 0 9 -2 0 . “ Kısacası.

M oden çağ boyunca. ama m odem devlet ve onun eğitim le ilgilenen kolu. m erkezi olarak tasarlanan ve kontrol edilen bir panteon ve şenlikler takvimi koym ak için içten çabalar gösterildi.. çeşitli. A slında kültürel haçlı seferleri tablonun yalnızca bir tarafıydı. simgeleri kendi politika üslubunun özü haline getirdi. yavaş yavaş da olsa kendiliğindenliğin her tezahürü. yeni dinin. G eorge L. Bu.. bu tutku fes­ tivalleri düzenli olm ayı am açlayan dünyadaki patlam alar oldukları ve düzenli ve yasalara saygılı olm ayı isteyen dünyada ken­ diliğinden oldukları ölçüde. yeni. yeni ulus devletler. Başlangıçta romantisizmle çakışan mil­ liyetçilik.. kaba ve nihayet insanlık dışı geçmişin hıçkırıkları olarak görülebiliyordu. Kutsalın eski. Yani. modernleştirici devlette Genel irade seküler bir din haline geldi. am a bu kez muğlak olmayan bir şekilde yapıdan ve toplum sallaşm adan sorum lu ku­ rumlar tarafından belirlenen ve yorum lanan koşulları temel alan bir mütarekenin sağlanabileceği umut edildi. topluluk ta­ rafından desteklenen biçim lerin kökünü kazım ayı ve yok etmeyi amaçlıyordu. çok ihtiyaç duyulan kutsal birlik d e­ polarım yeniden doldurm a işlevleri açısından çeşitli topluluksal biraraya gelm elerin yerine. Yerel. düzensiz ve kendiliğinden olana karşı savaş am ansızdı. M ossc’un söz­ cükleriyle. yeni güçler ta­ rafından kontrol edilm eyen) yeniden üretim biçimleri güvenli bir şekilde ortadan kaldırıldığında. uygarlaşm a sürecinin (m odem elitin kendisini ortaya koym a sürecinin) ayırdığı toplum sal ve politik gövdeyi yeniden biraraya getirm enin araçlarını aradıkça güç ka­ 167 . “uygarlaşm am ış”. sim geleri ve ritiielleri haline gelm eliydi. kutsal olanın ço­ cuğunu yerel çoğulculuğun banyo suyuyla yıkam ayı nadiren am aç­ lamıştır. yani m illiyetçiliğin odak noktaları. Kural olarak bunlar. Haçlı seferlerinin kökünü kazım aya giriştiği şey “eski” ve “geri” varoluş tarzları olarak teorize edildi. dostça. [Mitler] dünyayı yeniden bütün haline getirmeye ve parçalanmış ulusa yeniden bir topluluk duy­ gusu vermeye yönelikti. elverişsiz bir şekilde gürültücü olan (yani.. D urkheim ’ın sevgiyle an­ lattığı taşkınlık festivallerinin en soluk kopyaları bile ancak henüz kökü kazınm am ış.yasayla desteklenen yaşam tarzı adına çoğul.

dev gösterilerin ve renkli geçit törenlerinin ye r aldığı ulusal festivaller tasarlıyordu. ayrılmaz bir parçasıydı. hatta Vaat Edilmiş Ü lkeye götürebilirdi. [Nazi] ayinleri ve toplu duaları politik bir teorinin merkezi. devlet ile kutsal olan arasındaki evliliğin ulus devletin him ayesi altında ger çekleşm ek zoru nda olduğu yeni biçimi kuran m odern liderlerden biri olarak sun m aktadır: "G eleceğin Yahudi devletine ilişkin hayaller kurarken. 9 6 . K uşkusuz entelektüeller büyülenm işlerdi. M osse. 9. Kendiliğiııdenliğin kendisi asla söz konusu değildi: festivallerin hepsi planlıydı. 2 . I6S . diğerlerinin yanısıra.22 Aynı durum kom ünist devletlerin uygulam alarında da geniş bir yer tutm aktadır. Sürekli olarak yıpratılan. ss. G eo rg e L. Ama özenle oluşturulmuş kendiliğiııdenlik yanılsaması onlara büyük bir anlam veriyordu. 97). Cf.zanan bir eğilim di. N aziler cism anı o la n a h iz­ m et ed ece k olan kutsalı oluşturm ak v e bu am açla devletin ihtiyaçlarına gö re biçilmiş ve sıkı devlet denetim i altında kutlanan gelenekler icat etm e konusunda en büyük ustalar olarak kabul edilm ektedirler. coşkun popüler eylem ciliğin 22 . an cak yaptıkları tek şey kuşkusuz çağın talebi ve şansı olan şeyi m ükem m ele ya kın bir durum a getirm ekti. Kendisini oyun yazarı olarak adlandırıyordu ve ti­ yatroya duyduğu ilgi gerçekten d e önemliydi. Popüler ila­ hiler söyletecekti ve kişi uygun bayrakla insanları istediği her yere. M o sse. 19 75 ). “yorgun”. sık sık zulm edilen yerel gelenekler nüfuzlarını ve ahlâki gündem i belirlem e ve uy­ gulanm asını deneliem e gücünü yitirdikçe bu eğilim güç topladı. Bu eğilim nihayet kitle politikası çağında (yani. (Bu gösteride. “ ölgün ve sönük yaşam ”ın en son sığınağı. Yahudi milliyetçiliğinin kurucusu olan Th eo d o re Herzl'i.. toplulukların tedrici bir şekilde kitlelere dağılm asının tam am lanm a noktasına yaklaştığı çağda) doruğuna ulaştı ve m odem devletin liberal türlerinin gö­ nülsüzce uğraştığı ve yalnızca kuşkulu bir başarı elde ettiği konuda daha büyük çaba ve daha fazla kararlılık gösteren faşist ülkelerin pratiğinde en iyi şekilde görülebilir. 6. kitlelerin ruhani liderliğinden başka bir şey hayal edem eyen entelektüelleri bu kadar cezbeden kuşkusuz hayvanın evcilleştirilm esi. A m a aynı* z a m a n d a kalabalıklar' yönetm e ve yönlendirm e m eselesi onu büyülüyordu" (s. The N ationalisation o t the M asses: P olitica l S ym b o ­ lism a n d M ass M ovem ents in G erm any from the N apoleonic W ars through the Third R eich (N ew York: Fertig.. “derm ansız” uy­ garlığın son ve şim diden ölüm e m ahkûm siperine benzeyen kendi ülkelerinde fena halde eksik olan ısm arlam a popüler coşkunun göz­ ler önüne serilen gösterisini hayranlık ve kıskançlık karışım ı bir duyguyla izliyorlardı.

kültürel ya­ ratıcıların hayal etm e ve peşinden koşm a konusunda iyi oldukları türden şeylere yer. “Ulusal ruhu“ desteklem ek faturayı yeterince karşılıyordu. benmerkezci ve yalıtılmış hale gelen bir yaşamdan ve tarafsız yasalarla yönetilen ilişkilerden kaynaklanmaktadır... yasal-rasyonel devletin gündelik yaşam ı. Ç ev . yerel kaynaklarını başarıyla yelkisizleştirdikten sonra) yasa koym aya ilaveten yapm ak zorunda olduğu bir şeydi. S erge Moscovici. Yasayı harfi harfine uygulam ak insanlık görevinin başlangıcı ve sonu olacaksa. hissizlik. 19 93 ).23 M elankoli. Bizimkinden önce gelen ve hâlâ çoğunluğu oluşturan kültürler. Günlük işlerin. 169 . bireyler arasındaki bağlar daha gayri şahsi hale gelir ve her­ kesin davranışı mantıksal bir seyir izlemeye başlar. duygusuz. tarafsız. ticari davranışına karşı sürekli tekrarlanan suçlam alardı. Tören ve ritüeli hor görerek.. hele hele saygın bir yer bırakm az gibi gö­ rünmektedir. Buna karşılık. Bu suçlam aların ardında. yurttaşı kendi dı­ şında herhangi bir şeyle ilgilenm eye itecek ve başkaları açısından bedeli ne olursa olsun yalnızca kendi kazancıyla ilgilenm esini ön­ leyecek şey ne olacaktı? Ahlâki güç zerk etm ek. devletin (ahlâki otoritenin dağınık. Bu aktif kayıtsızlık dunımu mantıksal olarak. duygular red­ dedilir.baştan çıkarıcı toplum sal görüşün arabasına görünüşte başarıyla koşulmasıydı -k u şk u su z devletin sürücü koltuğunda sıkı sıkı otur­ ması ve bir an bile yularları elden bırakm am ası koşuluyla. Serge M oscovici bu duyguları şaşm az bir şekilde sap­ tam akla ve canlı b ir şekilde kaydetmektedir: Belli bir meşalede tutulan düşünce güç kazandıkça. “T a­ 23. Halls (C am bridge: Polity Press. mekanik olarak yerine getirilen görevlerin. ing.. ss.D .) G er­ çekten de.. W .ma­ niyi kurumsallaştırmayı başarmışlardır. formcl yasaların üzerinde ulusun ahlâki yaşam ının serpilebileceği bir toprak olm adığı duygusu vardı. kişisel çıkar temelinde tutkulara karşı ve örgütlenme adına kolektif coşku patlamalarına karşı başlatılan mü­ cadele ancak bu şekilde sona erebilirdi. bizim modem kültürümüz melankoliyi kurumsallaştırmaya başarıyla çalışmaktadır. liberal-dem okratik bir dev­ lette politikanın yasal-rasyonel. can sıkıntısı.. The Invention o f S ociety: P sychological E xplanations for S ocial Phenom ena. 63-4. yönetim meselelerinin kas­ veti genel olarak toplumun varoluşuna sirayet eder.

A hlâki kapasiteye tam am en el konuldu ve devletleşm eye direnen her şeye Yasanın tüm gücüyle zulm edildi. toplum sallığın karşı-yapısal güç­ lerini “serbest bırakm aktadır” . postm odern çağın en ilginç özelliklerinden biridir. (D urkheim ’a göre) ahlâki duyguların ve ahlâkın yol gös­ terdiği davranışın tek kaynağı ve garantisi. toplum sallaşm a ve toplum sallığın yanından geçm eyi başarm ışlardır.zorundaydı. M odern devletin diğer biçim lerinden daha fazla bu rejim ler yapı ve karşı-yapım n. aynı za­ m anda ortak kaygı konusu haline getirdi.rafsız yasaları”yla devleti yalnızca ortak sıkıntı değil. F. Bireysel çalışm aların ölüm süzlüğünü vaat eden kaynaklara ve etkinliklere erişm e ola­ nağından yoksun oldukları halde. Devlet. M odern tarihin büyük kısmı boyunca devlet ya­ şayabilir bir “bütünlük” olm ak -y a n i belli bir ekonom ik ödeme gü­ cüne sahip olm ak. Bu koşulları karşılayacak kadar büyük ve becerikli plus sayısı azdı ve dolayısıyla egem en ulus devletlerin sayısı sınırlı ve esas itibarıyla 170 . POSTMODERN AYRILIK Devletin artık m anevi (bu ahlâki olanı da içerir) liderlik ka­ pasitesine sahip olm am ası ve buna ne ihtiyacı ne de isteği olm ası. ta­ sarlayarak ya da kendiliğinden.yine de ulusun kolektif şanıyla avunabiliyordu. Ç oğunluk -tarafsız ya­ saların sunduğu bireysel özgürlükten pek az yararlanan “kitle”. ulusun Ölümsüzlüğünün güneşi altında güneşlenebiliyorlardı. kurum sallaştırıldı ve politik devletin yasal güçleriyle birleştirildi. kapasite: G ündelik yaşam ı söm ürgeleştirm e ve zorla düzenlem e açısından m odem devletin bireysel ve kolektif bekanın tüm önem li boyutları üzerindeki birleşik egem enliğinden çıkardığı muazzam güç. Birincisi. “ K olektif vic­ dan ”. devlet m erkezli manevi seferberlikle birleştiğinde. yoğunlaştırıldı. Sonuç ahlâkın po­ litikaya hemen hem en tam am en boyun eğm esiydi. baskıcı gücü ve öldürücü po­ tansiyeli kom ünist ve faşist rejim lerin pratiğinde açığa çıkan zehirli bir karışım oluşturuyordu. az çok eksiksiz bir kültürel hizm etler listesi sun­ mak ve askeri olarak sınırlarım savunm ak. M odem devletin zor kullanm aya yetkili güçleri.

“kültürel egem enlik”ten. G elgelelim . kendi nüfusu üzerindeki iktidar lekeli devletin güçsüzleşen ellerinden düşmektedir. devletsiz ve göçebe ser­ maye sim sarlarını gelm eye ve kalm aya razı etm ek için yerel ko­ şulları uygun hale getirm ekten ibarettir (uysal işçiler. kayıtsız bir nüfus. desteğini almak. etnik bir ço­ ğunluk birçok azınlık üzerinde hüküm sürm ek üzere. esas olarak hizm et sunm aya yönelik işlevleri için en uygun nüfustur. devletin geri kalan. denetlem ek ve doğrudan doğruya idare etm ek konusunda önceki ya da sonraki herhangi bir politik birim den daha iyi bir ko­ numdaydı. genellikle kozm opolitan. iktidarına tâbi olan kaynakları kavram ak.genişleyem ezdi. ihtiyaç: Eski işlevler birer birer ulus devletin elinden Çıkıp. devlet yurttaşlarını kitlesel olarak seferber etm ek zorunda değildir. Hem en hem en her alanda. (Kendi başına devlet egem enliği için belirlenen testleri geçebilecek kadar becerikli olan ulusların ya da sözde ulus­ ların sayısı az olduğundan. kural olarak devletlerin çoğunun etnik açıdan heterojen olm asıydı. iyi oteller ve eğlenceli gece hayalı). kültürel din değiştirm e. İkincisi. Öle yandan silahların global menzili ve fahiş m aliyetleri barış ve güvenliğin garantörleri olarak ulusal orduları yerle bir etm iştir. onun politik egem enliğinden kurtulan kurum lar tarafından devralındığından. Ekonom inin ve kültürel kaynakların çok sözü edilen küreselleşm esi. Ulusal ekonom i bugün seçim lerdeki kullanışlılığı nedeniyle canlı tutulan bir m itten pek fazla bir şey değildir. artık bu üçlü dağılm ıştır. “bildiğim iz haliyle” m odem devletin sonunu belirtm ekte­ dir. çoğu hüküm etin ekonom ik rolü. nüfusun ahlâki kay­ nakları ve toplum sallığın karşı-yapısal potansiyeli de dahil olmak üzere. düşük ver­ giler. G erçekten de politik olarak hareketsiz. bu koşullar altında.) Ekonom ik-kültürel-askeri üçlüye sıkı sıkı tutunan her ulus devlet. K ültür sanayisi ve kültür yaratıcıları öncelikle devlet sınırlarının kısıtlayıcılığını kırm ak zo­ runda oldukları için. “yasa ve düzene” mü­ 171 . tek başına ele alın­ dığında her politik birim in savunm a konusundaki yetersizliğiyle birlikte. m itin ölüm den son­ raki varoluşu bile esirgenm ektedir. bu durum un bir yan etkisi. kültürel haçlı seferleri ve yo­ ğunlaştırılm ış tekbiçim lileştirm c çabası devletlerin en önde gelen meşguliyetleri olarak kalm ak zorundaydı. Devlet.

H alinden hoşnut ço ­ ğunluk Peler D rucker’in ardından şu sözleri tekrar edecektir: “Artık toplum tarafından kurtarılm ak yok” . 1987) tar­ tıştım). 19 92 ). Galbraith’in terim leriyle kişisel kaderlerinin bağım sız yöneticileri d u ­ rumundan “hoşnut olduğu” ve böylecc durum larının devletin m ü­ dahalesinin sürekli olarak azalm asından yarar sağlayacağına inandığı z a m a n . (Bu stratejileri ve onları ancak bir arada olduklarında etkili kılan karşılıklı bağım lılıklarını Legislalors a nd Inierpreters’dc (Cam bridge: Polily Press. S kinner’ın görüşüne göre. "The Italian C ity-R epublics”. Devletin ulusal değerleri belirlem e hakkının ideolojik ola­ rak m eşrulaştırılm ası artık gerekli değil. 65). ikili ayartm a ve bastırm a stratejilerinin yardım ıyla daha düşük m aliyetle elde edilebilir. özerklik ve katılım arasında yakın bir ilişki gören erken modern İtalyan şehir cum huriyetleriyle tam bir karşıtlık içinde son dönemin liberal özgürlük ve yurttaşlık teorisyeııleri genellikle. der. s.dahale etm edikleri sürece uyruklarının duygularına ve coşkularına ilgisini yitirm iştir. “ Ülkenin yasaları” na ve iilke hüküm etinin de­ netlem eye m ecbur olduğu. "yeni liberal teorisyenlerin" göklere ç ı­ kardıkları politik dönüşüm ün sonucunda. O nlar öncelikle vergi m ükellefidirler.24 Üçüncüsü istek: N e devlet idaresini yürütenler ne de idare et­ tiklerinin çoğunluğu “ toplum ” ile “ topluluğu” devletin himayesi ve günlük yönelim i altında birleştirm e projesine dönm ek ister gibi gö2 4 . yararlanabilirlerse ancak ikinci olarak devletin ik­ tidarından ve şanından yararlanırlar.bu daha da az gerekli olur. çevremize yöneticilerimizin ihlal etmemek zorunda ol­ dukları bir haklar kordonu dikmek olduğunu kabul etmeye razıdırlar. A yartılanların sayısı bastırılanların sayısını aştığında -seçm en lerin çoğunluğu. Quentin S k in n é rin işaret ettiği gibi. Bu durum değişikliği geç m odern politik teoride gereğinden fazla göklere çıkarılm ıştır. hacmi giderek artan devletsiz yasalara itaat. 68. yurttaşlarının özgürlüğü ile p o lis'in “medeni şerefi ve büyüklüğü” arasında. I72 . oy verme ediminin yeterli bir demokratik katılım düzeyi sağladığını ve medeni özgürlüklerimizi güvenceye almanın en iyi yolunun politikaya girmek değil. D em ocracy: The Unfinishecf Jo u rn e y 50 8 B C to A D 1993 içinde. John D unn (O xford University Pres. Q uentin Skinner. hüküm etler "yurttaşlarının yaşam larını yoksullaştırm ışlardır" (s.

ya da 173 . Şu ya da bu şekilde. “U ygarlaşm a süreci”nin ilk yıllarında olduğu gibi bir kez daha toplumsallık alanı. Bu tür kendiliğinden yapılaşm alar doym uş bir çözeltideki kristal oluşumunun anları olarak düşünülebilir -y e ri ve zam anının ön­ ceden belirlenm esi im kânsız olm akla birlikte. Prigogine’in “kendiliğinden yapılaşm a” teorisinde be­ timlediği şekilde kitle. ULUS-DEVLETTEN ÇIKIŞ. yerel yarı yapıları biraraya getirm e (ve ye­ niden ayırm a) yönünde içkin bir eğilim e sahip gibi görünm ektedir.rünm ektedir. ahlâkı devlet idaresindeki yasa içinde erit­ me dürtüsüne yol açan) evliliğin herhangi bir durum da ahlâki ya­ şamın şansını artırabileceğinden. ve baskıcı (ve en aşırı ucunda soykırım cı) potansiyeline göre hareket etm e ihtim aline karşı si­ gortalı olabileceğinden em in değiliz. ne kadar önem siz olursa olsun bir lekenin tesadüfi olarak araya girm esiyle ya da küçük de olsa bir huzursuzlukla zam an zaman tetiklenir. belki de geri dö­ nülemeyecek kadar ileri gitm iş gibi görünm ektedir. günüm üzde hiçbirim iz politik devlet ile toplum sal ahlâk arasındaki (geçmişte hep devletin. A m a top­ lumsallığın devlet yönetim ine içerlem ek ve istem eye istem eye de olsa Skinner’in “ liberal özgürlük ve yurttaşlık teorisyenleri"ne sempati duym ak için başka nedenler de vardır: Bunların öne çıkanı ancak kısa bir süre önce yıkılan totaliter sistem lerin tüyler ürpertici deneyim idir. Durum undan hoşnut çoğunluk söz konusu olduğunda kendi kendini oluşturm a ve kendini ortaya koym anın özel­ leştirilm esi bu kaynaklar arasında önem li bir yer tutar ve çoğunluk halinden “hoşnut” olm aya devam ettiği sürece işlerin şim diki du­ rum unda devam etm esi için yeterli bir nedendir. baştakilerin hiçbiri onu işlem ek istem ediği için boş kalmıştır. devlet m erkezli politika ile yurttaşlığın ahlâki varoluşu arasındaki ya da daha genel olarak devlet ida­ resindeki kurum sal toplum sallaşm a ile topluluksal toplum sallık arasındaki bugünkü boşanm a çok ileri. Kabul etliğim iz iyi toplum görüşleri ne olursa olsun. Bu düşünceye yönelik nefret çeşitli kaynaklardan gel­ mektedir. G. KABİLELERE GİRİŞ Toplum sallık alanı uzun süre boş kalam az ve kalması m uhtemel değildir.

“ psikolojik kalabalık” olanaklılığt üzerinde düşünürken ön­ ceden haber verdiği örüntüyü izlerler: Bu. 42 . K abileler -ç ü n k ü birim lerin aynı se­ viyeye getirilm esi. kalabalığa özgü he­ yecanlı etkinliğin koşulu olduğuna inandığı durum) yeni kabileler için gerekli değildir. A ncak “klasik” kalabalıkların tersine. duyguların şiddetinin. diye vurgular. cilt 4.25 Yeni kabileler kuşkusuz toplum sallık patlam alarıdır -a rlık ka­ lıtsal topluluklar ya da politik devletin yasam a organları tarafından sıkı sıkı “yapılaşlırılm ayan” . hatta kalıcı söm ürgeleştirm e umudunun (gerçekçi ihtim aller olm asa da) des­ teklediği kısa k eşif akınlart. ölüm ün günlük bir provası. s. 1992) postm odern kültürün tanım layıcı bir özelliği olarak ele aldım ). Threshold için­ d e .bunları akıntıda oluşan am a içindekilerin sürekli hareketi ve alış­ verişi sayesinde bir süre biçim lerini koruyan girdaplar olarak dü­ şünebiliriz. bir bütün oluşturan şey yeni bir tarz ortaya çıkana kadar sulandırılm ış bir hal alır”. Yeni kabileler Gustave Le B on’un yüz yıl önce. Bu kendiliğinden yapılaşm anın kısa öm ürlü. "Affectual P ost-M odernism and M egapolis”. 174 . “ Yeni kabileler” terim ini güncel söylem e sokan Michel M affesoli. Bireysel ölüm lülüğün kolektif bir telafisinden çok. ‘‘(geleceği olmayan) şimdiki zam anların ard arda geldiği anın atm osferini en iyi ni­ teleyen özelliktir” . “ K lasik” kabilelerin tersine. sınırlı bir uzam da fiziksel olarak birarada bulunm ak (Durkheim ’ın “coşkunluğun” . Bu anlam da yukarıda kısaca tartışılan kalabalık görüngüsüne yakındırlar. 2 5 M ichel M affesoli. dolayısıyla “anlık ölüm süzlük” içindeki bir egzersiz olan bir yaşam biçiminin araçlarıdırlar. “ Yeni” çünkü kendi kendini sürdürm e ve kendi kendini yeniden üretme m ekanizm alarından yoksundurlar. “oyun sona erince. hareketli ürünleri yeni kabilelerdir. daha uzun. ölümsüzlüğün yapıçöziim vasıtalarıdırlar. Im ­ m ortality a nd O ther L ife S trategies'de (Cam bridge: Polity Press. ahlâki m enzilin ötesindeki dünyaya genellikle planlanm adan yapılan seferler. Y al­ nızca biçimini tekrar kaybetm ek kaydıyla ortaya çıkan böylesi bir kaleidoskopik “ biçim lenm e” nin genel sonucu. farklılıkların silinmesi ve kolektif kim liğin m i­ litan bir şekilde öne sürülm esi onların varoluş tarzıdır. yeni kabileler birim lerinden (“üyeler”) daha uzun süre yaşam azlar. (Ö lüm süzlüğün yapıçözüm ünü M ortality.

yeni kabilelerin karşı-yapısal dışavurum un ve toplum sallığın başat tarzı haline geldiği poslm odern durum dur. A m a m odellerin m edya ta­ rafından iletilm eleri ve başka hiçbir iletim aracına ya da gü­ venilirlik kaynağına sahip olmamaları27 aynı zam anda var oluşlarının kısalığını belirler. B aşlangıçta tam am en yerel bir sorun olan durum un taklit edilm esiyle A l­ m anya'nın her yerine orm an yangını hızıyla yayılan son ırkçı saldırılar sırasında görüşm e yapılan A lm anlar'ın çoğu. s. fiziksel atalarınınki g ib i. Ayrı ayrı binlerce birey belirli şiddetli duyguların. hatta dünya çapında olaylar haline gelmesi çok kolaydır. canlı televizyon görüntüleri olm asaydı Cottbust'a neo-N azilerin olduğunu bilm eyeceklerini ve göçm enlerin kam plarını ateşe verm e düşüncesinin kesinlikle akıllarından geçm eyeceğ ini söylem işlerdir. Ne epizodik ne önem siz olan. yerel ve bir kerelik olayların -etkileri açısından değilse bile. Zayıflam ış kalabalıklar ya da güdük kabileler daha uygun terim lerdir. I 75 . etkili iletişim ağından ve bilginin genellikle görsel bir biçim alm asından kaynaklanan dolaysızlık yanılsam a­ sıyla birlikte. 12. psikolojik kalabalıkların ömrü -a y n ı “klasik”.26 Dünya çapındaki. yeni kabile olgusunu kavram ak isteyen birinin başvuracağı en yerinde terim değil. küçük ölçekli. 27 . örneğin büyük bir ulusal olayın etkisi altında belirli anlarda psikolojik bir ka­ labalığın özelliklerine sahip olabilir. bağlılıkların kam usal ilgide “tek bir konu” etrafında ve aksi halde 26. Taklit edilm ek üzere m edya tarafından iletilen m odeller. Postmodem kalabalıklar ve kabileler gerçekten de “ tortusal”dır: Âdeta. Ellerinin altındaki yüksek teknolojiye dayanan tüm araçlara karşın. 1 9 0 7 ). birbirlerinden çok uzak yerlerde eylem in eşzam anlı olarak “yeniden sahneye konulm ası” yoluyla (kırılgan bir yapıyla da olsa) m uazzam büyüklükte “ka­ labalıkları” desteklem e gücüne sahiptir. P sychologie des foules (Paris: Alcan. H er iki terim de karşı-yapısal kolektif toplum sallığın poslm odern biçim lerinde en göze çarpan ve m erak uyandıran özellikleri iletm ekledir.son derece kısadır. m edya fazlasıyla doym uş olan bilgi pazarında en kıt mal olan kamu ilgisi uğrunda rekabet etm eye eği­ limlidir ve haberlerin ilgi çekici kapasitesi günlük olarak dağıtılır. G ustave Le Bon. “Psikolojik kalabalık”. T ek tek her yeni kabile epizodik ve tu­ tarsız bir varoluşa m ahkûm dur.her zaman birçok bireyin aynı zamanda aynı yerde bulunmasını ge­ rektirmez. kötü şöhretleri açısından “ ulusal” .

toplum sallık duy­ guları tamamen serbest bırakır ve onları kaynam a noktasına getirir. Ö zet olarak: Toplum sallaşm a ve karşı-yapısal toplum sallık. Toplum sallaşm a. (farklı nedenlerle de olsa) ikisi de “ ahlâki birliğin” bir uzantısı olarak ele alınam az. karşılık toplum sallık doğası gereği bölünebilir görünm ekle­ dir. güdük kabileler tek bir konuda. çoğunlukla karşıt yoludur: H er biri kendi tarzında “ahlâki bir birlik” oluş­ turm ayan. çok işlevli ve çoksonluysa. K lasik kalabalık kolektif eylem ile doğar ve tüketilirse. Onların varoluş tarzı daha çok zayıflam ış kalabalığın sim gesi haline gelen modeli taklit eden davranışın epizodik teşhirlerinde dağınık bir şekilde yerel ola­ rak yoğunlaşan. Klasik ka­ bileler çokanlam lı. İkisi de toplum sal mekânı ahlâki çiftçilik için uygun hale getirm ez: Toplum sallaşm a silahsızlandırın ve güçsüzleştirici ahlâki kapasiteler nedeniyle. zayıflam ış kalabalık ancak eylem olasılıklarının bir dağılm a biçim i olarak görülebilir. 176 . oluşturm a ihtim ali olm ayan bir çokluk içinde birlikte va­ roluşu (“ birlikte olm ak”) olanaklı kılar. Toplum sallaşm a (her zaman evrensellikten yoksun egem en bir güce bağlı olduğundan. pratikte olm asa bile) prensipte sonsuz bir şekilde genişleyebilir: buna. bir kalabalık gibi bir yerde ortaya çıktığı ve birlikle ha­ reket etliği görülse bile çok seyrek görülür. G elgeldim . bastırm a ve söndürm e eğilim iyle öne çıkarken.ayrı olan ve farklı bir şekilde konum landırılm ış ya da yerleştirilm iş olan benlikler tarafından özüm senebilm esi. toplum sallığın geçici ve her kalıba giren ürünlerinden çok daha dayanıklı yapılar oluşturabilir. tek bir eylem tipinde ve bir grup sem bolde “ uzm anlaş­ m ışlardır”. m üsadere ettiği ve kanalize ettiğinden ötürü. toplum sallaşm a ahlâki dürtüye özgü türden duyguları yatıştırm a. ince bir tabaka halinde yayılan bir plaz­ manın varoluş biçimi gibi düşünülebilir. dağınık. K alabalık davranışının repertuvarı da bir tortudur. Yeni bir kabilenin kendinden menkul “ üycleri’’nin hepsinin. ahlâki itkinin menzili dışında kalan toplumsal mekânı ev­ cilleştirm enin ve yaşanabilir hale getirm enin iki ayrı. karşı-kültürel top­ lum sallık ise eskiden ahlâki eylem leri harekelç geçiren duygulara el koyduğu. Öte yandan. onları heyecanlandırabilm esi ve eylem e yönlendirebilm csi için görece basit (“en küçük ortak payda’’ya indirgenm iş) bir konu etrafında biraraya geldiği “tek sorun” oluşum larıdırlar.

çizdikleri toplumsal ve estetik m ekânlar başlangıçta olduğu gibi ahlâki benliklerin “duygusal yetisi” bakım ından konuksevm cz m ekânlar olarak kalır. “W h y D oes Proxim ity M a ke a M oral D ifference?”. 3 8 3 .empatiyi önem sem ez ya da ona el koyar. V etlesen . “aşk. A rne Johan Vetlesen. vol. m erham et ya da şefkat gibi ötekilere karşı özgül. ahlâki bir duruşun kar­ şılıklılık İhtim alinden habersiz bir itkiden başladığı tezin e itiraz eder.ardından g e ld iğ i ve bu birlikte yaşam an ın başarılm ası" olduğu ko ­ nusunda ısrar eder.) İkisi de işini yaptığında. açık duygusal tavırlar ve bağların hepsinin tem elini oluşturan ve böylccc kolaylaştıran duygusal bir yeti”28 olarak tan ım ladığı. f* 1 2 0 N /f'o > rm o ık am E lik I7 7 . s. .“ Ahlâki birliğin” menzili dışında kalan toplum sal mekânı kolonize etm enin iki ayrı biçim i -A rn e Johan V etlesen’in (M odernity and the H olo ca u st'm son bölüm ünde sunduğum önceki ahlâk te­ orisi form ülasyonlarım a yönelik anlamlı eleştirisinde) isabetli bir şekilde “ahlâki kapasitenin özgül bilişsel-duygusal önkoşulu”. 12 (O c a k 1 9 93 ). kalabalık tarzı birliktelik kişisel özgüllüğe taham m ülsüz “kişisel üstü”yle duygusal özdeşleşm eye dayanır. 28. Ö tekilere yönelik sorumluluğun “bir ö/z-deneyim olarak yaşanan ötekilerle birlikte y a ­ şam an ın . sem pati. G erçekten de sistem atik top­ lumsallaşmanın ya da parlayıcı toplum sallığın gidişatı içinde ve sü­ resi boyunca oluşturulan toplum sal m ekânda kişiler arası em patiye hiçbir yer kalm am ıştır. (K urallara itaat özellikle em patiyi dışlar. P ra­ xis International.

“ nesnel” ve ölçülebilir ya­ kınlığı/uzaklığı açıklam ak için icat edilm iş terimleri kullanarak toplumsal m ekândan söz ediyoruz.“saf m ekân”. “ boş m ekân”. Bu ikisinin birbirleriyle metaforik bir ilişki içinde oldukları konusunda genel bir görüş birliği var.günlük deneyimin fenomenolojik olarak saf niceliğe indirgenm esi yoluyla ulaşılabi­ leceği de belirtilebilir.’zaman 178 F 12A R K A /P ostm odem Elik .VI Toplumsal mekânlar: Bilişsel. “bizatihi m ekân” . uzaklığın “ insansızlaştırılarak” ve “zam andışılaştırılarak” -y a n i tüm olum sal ve geçici özellikle­ rinden sistem atik olarak arındırılarak. O ysa öte yanda. Fiziksel.ve toplumsal mekân arasındaki ayrım konusunda çok şey yazıldı.“nesnel” m ekân. estetik. böyle bir “fi­ ziksel mekân” düşüncesine ancak. ancak böyle bir indirgemenin sonunda “nes­ nel mekân”. ahlâki “Fiziksel” . “bizatihi m ekân”. Bir yanda.

iletişim lerin. Bilişsel mekân bilginin edinilmesi vc dağıtım ıyla düşünsel yoldan inşa ediliyorsa.dü­ şünülebilir. baş­ langıçta diğer insanlarla girilen nitel olarak farklı ilişkilerin “ ha­ ritasını çıkarm ak” için icat edilm iş olan kavram ların yardım ıyla dü­ şünsel yoldan kavrarız. “ insan yapım ı” toplum sal m ekânın üç çeşidinden ço­ ğunlukla bir solukta söz edilir ve üç kavram aynı toplumsal haritanın “cepheleri"ni belirtiyorlarm ış gibi kullanılır. estetik mekân m erak ve deneysel yoğunluk arayışının kılavuzluğundaki dikkatle duygusal olarak çizilir.ve bun­ ların ürünlerinin karm aşık bir etkileşim i olarak görülm elidir. ÖTEKİNİ TANIMAK. alışverişlerin. Ötekine ilişkin bir yorum un dayandığı temel bilgi o kadar basil ve o kadar “alelade”dir ki. birlikte ya­ şadığımız (yani ötekilerle birlikte yaşadığım ızın farkında ol­ duğum uz bir hayat yaşadığım ızda) ötekiler diye adlandırdık­ larımızın onlar hakkında bildiklerim iz olduğudur. toplum sal m ekânın kendisi hiç de basit değildir ve daha da açılm ası gerekir. ahlâki mekân ise hissedilen/üstlenilen so­ rum luluğun eşitsiz bir dağılım ı aracılığıyla “ inşa edilir” . iç içe geçm iş am a ayrı olan üç sürecin -b ilişse l. apaçık vc aşina olana şaşırm ayı meslek edinm iş felsefeciler değilsek. onun üzerinde uzun boylu dü­ 179 . geç­ mişteki karşılaşm aların. estetik ve ahlâki “m ekânlaştınnalar”ın . ÖTEKİ HAKKINDA BİLGİ SAHİBİ OLMAK Yaşam anın ötekilerle birlikte (öteki insanlarla. Bu diğer bakış açısından fiziksel m ekân dolaysız bir şekilde yaşanam ayan bir soyutlam adır: Fiziksel m ekânı. G clgelelim . D aha az açık olan ve hiç de bayağı olm ayan. kapalılık ve açıklık kav­ ramlarını kullansa da. edimbilgileri ve sonuçları açısından farklıdır. üç mekân yaratıcı m ekanizm a.vc durum a ilişkin herhangi bir içerikten yoksun mekân o larak . seçilm iş ve işlenm iş anı­ ları tem elinde kendi ötekiler ayrım ım ızı “yorum larız” . A. H er birimiz. Bununla bir­ likte üç m ekân d a yakınlık ve uzaklık. Ö zellikle. “N es­ nel olm ayan” . ortak gi­ rişimlerin ya da m ücadelelerin çökelm iş. bizim gibi olan diğer varlıklarla birlikle) yaşam ak olduğu bayağılık düzeyinde açıktır.

Doğal tutum içinde yalnızca hemcinslerimi etkileyebileceğimi değil. yanlış anlam ak doğal değildir ve anorm aldir. bu sözcükleri dinleyen sen de anlarsın. bunun gerçekten böyle olup olm adığını anlam anın hiçbir yolu olm asa da) görm e nesneleri onlara bakan herkes için “aynı”dır. çev. Benim gördüğüm ü sen de görürsün.öteki insanlarla “birlikte olm a” nın bilgisidir.“n a i f bilgi. Bu ilksel “ birlikte olm a” ilişkisinde her şey karşılıklıdır: D u­ yuların karşılaştığı nesnelerin algılanm aları. Alfred Schülz'ün Max Schcler’in izinden giderek (ve ötekilerin va­ roluşunu kesinlik arayışına girişm iş felsefecinin karşısına çıkan en şaşırtıcı meydan okum alardan biri olarak gören H usserl’e karşı çı­ karak) -k işise l deneyim ler ya da talim atlar tem elinde öğrenm eye yönelik bilinçli çabalan izlem em ek.. her bakımdan benim onları yaşadığıma benzer bir biçimde yaşıyorlar. hemcinslerim. bu çabalardan önce gelm ek a n la m ın d a -“ doğal” dediği temel tulum dur. “veri kabul etliğim iz” (yani sınam a ve kanıt gerektirm eyen bir doğru olarak. Doğal tutum Schütz’ün deyişiyle “ perspektiflerin k a rşıh k lılığ fn ı varsayar. A nlam ak doğal ve norm aldir. Benim dünyamda öteki insanların da var olduğunu ve bunun diğer nesneler gibi ve onlar arasında maddi bir varoluş olmayıp. bunları etkilem e ka­ biliyetleri. doğal tutum içinde birlikte olm ak tamam en sim etrik bir ilişkiyi be­ lirtir. ss.. sahip olduğum uzu bilm eden hepimizin “sahip ol­ duğum uz” b ilg i.1 Tem el bilgi. Z a n e r ve H . ISO . doğal tulum içinde “önceden paketlenm iş” bilgi . üzerinde düşünülm eyen bir doğru olarak kabul e t­ tiğimiz) bilgiden ibarettir. Alfred Schütz ve T h o m as Luckm ann. durup dü1.. Söylediğim bu söz­ cüklerle kastettiğim i.. karşılıklı olarak beni de içeren ilişkilerini. biz birbirim izi anlarız. hareket güdüleri. Bizim gibi ötekilerin var olduğunun ve varoluşlarının şu ya da bu şekilde önem li olduğunun farkında olm ak. 4-5 . Onlar. 19 74 ). esas olarak benimkiyle aynı olan bir bilinçle donatılmış bir varoluş olduğunu veri kabul ediyorum.şünmeyiz. R ichard M . A çıklam a gerektiren. Ing. Doğal tutum temel bil­ giden. (Ludwig W ittgenstein’in dediği gibi. Tristram Engelhardt Jr. The S tructures o f the Life-W orld. (Londra: H einem ann. onların da beni etkileyebilecekleri bana apaçık görünüyor.

im bildiğim iz şeydirler ve başka bir şey değildirler -b izi şok etm ek şöyle dursun. Bu bir kez olunca nesnelerin görünür hale geldikleri söy­ lenebilir (yani onları gördüğüm ün farkındayım dır. “ D ünya ancak işler kötüye git­ tiğinde gözüm e dünya olarak görünür”.) ** Alm.n. Ö tekiler arasında fark göz. erişilm ezdirler: O nları kullanm ak için önce ele geçirm ek gerekir.) IX! . “alışılm am ış” bir şekilde davrandıklarında ikinci kez düşünülm eyi gerektirirler. bilinçli bilgi oluş­ turm a sürecini başlatan yanlış anlam adır. Doğal tutum un sim etrisi insanları benzerler olarak kurar. şimdi geldikleri vorhanden tarzında orada dışarıdadırlar. (y. Zulümden tarzında “el allında”ydılar. El altında olm ak.etmeye. Bilgi gedik. Bilgi işte bu meydan okum adan doğar. Birinci tarzda nesnelerin üzerinde düşünülm ez. 80. 2 . naif beklentiler hüsrana uğradığında ve dolayısıyla artık naif olm adığında adam akıllı başlar. yanlış anlam a noktasından öğrenilir. parçalanm a. J o u m e y Ihrough D re a d (N ew York: D evin-A dair. G özüm ün yakınında olan şeyleri daha iyi görebilirim -a m a bu orantının tersinden de gayet iyi çalıştığı aynı haklılıkla söylenebilir. (y. asla şaşırtm azlar. onları belli nes­ neler olarak görürüm ) -çü n k ü artık benim le onlar arasında bir m e­ safe vardır. s. Bilgi bu m e­ safenin yönlendirilm esidir. yanlış anlam a deneyim i insanların farklı olduklarını varsayar. “A nlam ak” her zaman aynıdır ve bu nedenle ancak tekil olarak düşünülebilir. O ra d a olm ak. onları çeşitli açılardan inceleyebilirim . “ Y anlış anlam alar” çok sayıdadır. onları kullanm ak için iki kez düşünm em iz gerekm ez ve bu nedenle onları “kullanm a olarak” kullanm ayı düşünm e fırsatım ız yoktur. Arland U ssher. tam bi/. O nlar bu­ lunduklarını bildiğim iz yerdedirler ve başka bir yerde değildirler.2 T oplum sal dünyanın in­ şası. B ir mesafeden onlara bakabilirim . O zaman M artin H eidegger’in nesnelerin zuhanelen' tarzından vorfıanden" tarzına aktarılm ası olarak açıkladığı durum gerçekle­ şir.n. ' Alm .h. hepsi spesifik ve farklıdır ve çoğul olarak düşünülebilir ve düşünülürler. “bir resim oluşturabilirim ” . A ncak tuhaf.şünm cm ize neden olan. sim etri ve karşılıklılık varsayım ının hor görüldüğü çe­ şitli tarzları yaşayarak başlarız. zihni harekele geçiren. 1955). “D aha iyi gördüğüm ü" (yani hakkında daha fazla bilgiye sahip olduğum u) “daha yakın" olarak algılarım.h.

Böyle bir öteki gerçekten bir bilgi nesnesi d e ğ ild ir-e n iyi ihtimalle bir bilgi nesnesi olabilecek bir insanın potansiyel olarak var olduğuna ilişkin bilinçaitıyla algılanan bir farkm dalık dışında. yoğunluğuna bağlıdır.— •t 3. Genel olarak nesneler için geçerli olan. 40-1 I82 . artık edindiğim ve etkileşim içinde ol­ duğumuz sürece edinm eye devam edeceğim bilgiden oluşm aktadır. ta-------------------------------. nesneler o kadar belirsiz görünür . naif bir şekilde değil. The S tru ctu re s o f the Life-W orld. Gerçekten anonim bir Ö teki. “m ekânsal dü­ zenlemeler sistemi m ahrem iyet ve anoııimlik.a m a aslında bunu söyleyem eyiz. her ruhsal ve zihinsel halde gözlem işim dir. Ötekini günlük olarak. Hemen hemen her açıdan o insan bile değildir. dayanıklılığına. toplum sal m esafeden söz bile edilem ez. Anonimlik kutbunda. Ötekinin kim liğinde kaçırm ış ola­ bileceğim ya da farkında olm adığım bir ş e y . çünkü mahrem Öteki. her tür hareket içinde. Sctıütz ve Luckm ann. sınıflandırılm ış insanlar. insan olan nesneler (yani nesneler olarak insanlar) için de aynı ölçüde geçerlidir. olarak dü­ şünebileceğim hem en hemen hiçbir şey yoktur.bilgim ne kadar kıt ve ne kadar yarım yam alaksa. yabancılık ve tanıdıklık.3 Mahremiyet kutbunda Ö tekiyle çok fazla biyografi paylaşılır. toplumsal yakınlık ve-uzaklık farklılaşm asına katılır” . çünkü tanıdığım ız insanlar her zaman özgül insanlar. bir kez kaybedilen m a­ sumiyet bir daha asla ele geçirilem ez. Yine Schülz’den bir alıntı yaparsak. M ahrem iyet kut­ bunda Ötekinin neredeyse vorhanelen tarzından zuhanden tarzına geri döndüğü söylenebilir . ss. her durum da. “Yakın olan şeyleri daha iyi biliyorum ” ve “daha iyi bildiğim şeyler yakın” cüm leleri düşünce ve mesafe. yatırılan muazzam bilgi hacmi nedeniyle yaşam ım da çok önem lidir. Biriktirilen bilginin zengin ve çok yönlü olduğu açıktır. toplum sal mekânın dışında ya da öte­ sindedir. bilgi ve toplum sal mekân arasındaki girift bağın (daha doğrusu özdeşliğin) iki eşdeğer ifadesidir. Be­ nimle onlar arasındaki m esafeyi de benim bilgim oluşturur (ya da kaldırır).v e tüm bu ayrım lar söz konusu kişiye ilişkin olarak m ahrem iyet ve anonimlik kutupları arasında yer alan “biyografik deneyim ”imin göreceli hacmine.o kadar “daha uzak”tırlar. Yaşam dün­ yasında nesnelerin yakınlık ve uzaklığı bilgi zenginliğinin ya da kıtlığının derecesiyle ölçülür (daha doğrusu oluşturulur). Öteki bana ne kadar y a­ kınlaşırsa yakınlaşsın.

“ anonim lik düzeylerine göre labakalandınlm ıştır” . 183 . Tem astan kaçınm ak tek kurtuluştur.“’ D iğer insanlar m ahrem iyet kutbundan uzaklaştıkları oranda ya ­ bancı olurlar (tam am en gözden yittikleri anonim lik ucuna kadar). Y abancının “ barikatın üzerinde oturm ası” . Schütz’ün diyeceği gibi. su geçirmez 4. ss. M ahrem iyet ve anonim lik kutupları arasındaki alan tam da bu sınıflar ve kategorilerden oluşur. onları tipleştirm e süreci aracılığıyla -k işile r olarak değil tipler o larak . bilgi edinm e süreci içinde yapılır. “kişisel” kim likleri yoktur -k im ­ liği ait oldukları ya da daha doğrusu atandıkları sınıflardan alırlar. Y abancıların “yabancılığı” tam da bizim kay­ bolm uştuk duygum uz.bi­ liriz. Ve atam a. G aflar kuralların bilinm em esinden kaynaklanır ve yabancıların yabancılığı aslında bizim bilgisizliğim izdir. ka­ tegoriler) farklı bir şekilde dağıtılan davranış kurallarından (ve aynı nedenle farklı bir şekilde dağıtılan yanıt beklentilerinden) olu­ şurlar. nasıl davranacağını ve ne bekleyeceğini bi­ lemem e duygum uz ve bunun sonucu olarak ilişkiye girm e isteksizliğim izdir. Schütz v e Luckm ann. onlarla ancak en yü­ zeysel ve üstünkörü etkileşim lere gireriz (böyle bir durumda en makbul birlikte var olm a. am a olanaklı olduğunda tam bir kaçınm a bile bizi her zam an yanlış adımlar ve pahalı gaflar tehlikesiyle dolu olan bir durum un neden olduğu en­ dişe ve tereddütten lam olarak kurtarm az. en­ dişenin. G elgelelim . Schütz’de ele alınm ayan daha güçlü bir kaynağı vardır: Yabancı hakkında onun aşina olduğum tiplerden herhangi birine “uyup uym adığından” bile emin olam ayacağım kadar az şey bi­ lebilirini. “T ipler” (sim ilar. Bu alanda yer alan in­ sanların kendilerine ait kim likleri. 80. Y abancılar hakkında o kadar az şey biliriz ki. onlar hakkında bilgi sahibiyizdir. onu bir tipe sokm a kararım da o kadar az kendimden emin olurum. Bu insanları ta­ nımayız. m esafe arttıkça (yani bilginin kıtlığıyla birlikle) zayıflar ve tükenir. aslında karşılıklı olarak etkileşimden uzak durm aktır). Ç ağdaşlar dünyası der Schiitz. O nları dolam baçlı bir yoldan. num uneleri oldukları kategöriler hakkında bir araya ge­ tirdiğim iz bilgi aracılığıyla biliriz. Yabancı ne kadar “yabancıysa” (onun hakkında ne kadar az bilgi varsa). Tipleştirm cm in kendine güveni. The S tructures o f th e Life-W orld.m m lanm alarını sağlayan kategorik niteliklerle donatılm ış in­ sanlardır.

Bu nedenle toplumsal m ekân. m odern çağın "güvenlik ve kurtuluş dü­ şünceleriyle yönetilen bir dünya olm asına yol açm ıştır. öte yandan. toplum sal mekânın yönelim değeri için -benim yaşam dünyam iç in . Benlik açısından. 19 3 8 . deyim yerindeyse sü­ rekli ateş altında ve kaos tehlikesi içindedir. çüntlü artık istikrar ve denge sorunlu hale gelmiştir" (s. Bir yaratık fiziksel yakınlık alanına ancak üç sıfattan biriyle girebilir: M ücadele edil­ mesi ve kovulm ası gereken bir düşm an olarak. E ngellenm e­ miş bireyin gelişi. bilişsel asim ilasyon zorunlu olarak fiziksel mesafenin uzunluğuyla orantılı da değildir.sınıflandırm anın kendisi için. evrenin düzeni için. fiziksel. B ütünlüğünü korum ak için çeşitli çarelere başvurulur. Sonuç olarak. özel alanlara hap­ sedilmesi ve yalıtıcı rilüelin katı usulleriyle zararsız hale g e­ tirilmesi gereken geçici bir konuk olarak ya da komşu gibi gösterilm ek zorunda olan. B.bir tehdit oluşturm asıdır. kesinlikle ayrı tutulan ve nadiren karıştırılan iki bölüme ayrılır: Kom şular dünyası ve yaratıklar dünyası. biyolojik olarak insan olanın dün­ yası. kom şular gibi davranm ası sağlanan müstakbel bir komşu olarak. G elg eld im . I84 . Lewis M um ford.ve toplum sal ya­ kınlık aslında ö rtü şm ü ştü r-y a da en azından yakın birbağıntı için­ de olm uştur. başlangıçta gördüğüm üz gibi toplum sal ve fiziksel m ekânlar örtüşm ezler. 64 ). hiç değilse bir soy­ guncular çetesine bağlanm aya çalışırdı-' Tanıdıklık yalnızca sahip olduğum uz bilgi miktarının ye­ 5 . O rtaçağ’da bağı olm ayan kişi ya sürgüne ya da ölüme mahkûm edilm iş bir kişiydi. hayatta kalırsa hemen. YANİ BAŞIMIZDAKİ YARATIK İnsanlık tarihinin büyük kısmı boyunca. Lew is M um ford’un klasik özetinde. s.olması gereken sınırları bulandırm ası ve böylece güvenli bir şe­ kilde “tiplcşlirilm iş” dünyayı tem elinden yıkm ası tehlikesi her zaman mevcuttur. The C ulture o f C itie s (N ew Y ork. Y abancı. ama -d a h a da ü rkütücüsü. etkili eylem (fiziksel yakınlık sayesinde) olasılığının (ya da daha doğrusu buyruğunun) eylem e kılavuzluk eden kuralların yokluğu ya da bilinm em esiyle (toplum sal uzaklık nedeniyle) çakıştığı durum lar epey fazladır. 2 9 ). bir yanlış değerlendirm e tehdidi taşır.

kendi kendini güçlendirici ve kendi kendini yeniden üre­ ticiydi. D üşm anlığa olduğu kadar sevgiye. Birlik. her zam an potansiyel olarak görüş alanı içinde olm ası. Böyle bir toplum polissiz de yapabilirdi. Toplumsal mekân m ahallenin sı­ nırında sona eriyordu. Bedenler sınırı geçebilirlerdi. Ya­ 185 . K om şuya ilişkin bilgi geniş. ça­ tışm aya olduğu kadar dayanışm aya yer açıyordu. Bu nedenle kom şuyu geriye kalanlardan gerçekten ayıran ona karşı hissedilen sem pati değil. her zam an m ahrem iyet kutbuna yakın olm ası. her zam an m uhtem el b ir ilişki ve biyografi paylaşım ı partneri ol­ masıydı. A lgılam aların sim etrisi ya da tamam layıcılığı gerçekti. K om şuluk gerçekliği m o­ dern topluluk ideolojisinin izin vereceğinden ya da kabul ede­ ceğinden daha çeşitliydi. Böyle bir yaşam dünyası sunan toplum ların kamusal dav­ ranışı öğretecek profesyonel öğretm enlere gereksinim i yoklu. çöl uzanıyordu: Yüzü olm ayan bedenlerin yaşadığı düşünsel olarak yabancı dünya. Ama ordusuz yapam azdı. Bununla birlikte fiziksel kom şuluk yabancıların olm aması açısından. Bu nedenle her durum için kurallar vardı ve ku­ ralların yetersiz kaldığı hem en hemen hiçbir durum yoktu. m utlak işbirliği ve karşılıklı yardım bölgesi olarak topluluğu tem sil eden ideoloji daha son­ raları. se­ mantik boşluk. Sınırın öteki yanında ekilm em iş tarlalar.terliliğine bağlıdır ve dolayısıyla o zam anlar da şimdi olduğu gibi zorunlu olarak arkadaşlık anlam ına gelm iyordu. m erham et duym uyor. Birlik bilinciyle. Polise ihtiyaç hissetmeyen toplum lar bilinm eyene acım a. net sınırını ve dolayısıyla insan tutum ları ve kar­ şılıklı ilişkiler üzerindeki etkisini kaybeden ve hızla kaybeden bir kom şuluğun kesin belirtisi olarak geldi. karşılıklı sadakat. D iğerkâm fedakârlığa hazır olm ak da değildi. G üven anlam ı da taşım ıyordu. kardeşlik duygusu hiç değildi. ama birarada var olm a kuralları evde kalıyordu ve sınır geçildiğinde ha­ yatta kalam azdı. kim liğini. onun halinden anlam ıyorlardı. dolayısıyla norm atif düzenlem enin yeterli. güvenli tamlığı açısından toplumsal mekânın geri kalanını aşıyordu. lipleştirm e tortuldu ve bir kez yapıldığında nadiren gözden geçirilir ve bir an için bile pek ge­ çici olm azdı. onu aile haline getirm eden aileye benzer kılan kardeşçe bir duy­ guyla birarada tutulan b ir birlik olarak. “ Pers­ pektiflerin karşılıklılığı" varsayım ı çoğu zam an doğruydu ve nadi­ ren yanlış çıkıyordu.

Edm und Leach. duym am ak ve kokularını alm am ak. Kılıç ku­ şanm azlar: cübbelerinin altında hançer saklıyor gibi de gö­ rünm ezler (bundan hiçbir zam an emin olunam asa bile). O nlar ziyaretçiler-. hatta onlarla konuşm am ak ya da zaman zaman onların bizim le konuşm am ası im kânsızdır. "av hayvanı'Yıa karşı alınan tutum ları niteleyen “m ünavebeli dctetluk/düşm anlığın” sem iotik eşdeğeri olarak görülebileceğini ileri sürm üştür (s. Leach özellikle. (onları hemen yıkayıp çıkarm a düşüncesi çekici gelse bile) yarın yıkanıp tem izlenecekleri um uduyla tahammül edilebilen karanlık lekeler değildir. in­ celediği yerleşik tarım toplum larında. İnsanı kılıç çekm eye teşvik eden yaratıklar. 3 6 -7 . N e w D irections in the S tu d y o f L anguage içinde. Edm und Leach. varlıklarının farkında olm am ak. onları görm em ek. 19 64 ). Ama karşılaşm alar sağlam bir sınıflam a kararına varılam ayacak kadar kısa ve tesadüfidir ve ayrıca çok fazla gidip gelirler. der. kom şuyu dizideki diğer kalem lerden ayıran “dost/düşm an m u ğ la k lığ ın ın . Evet. G elg eld im . s. 4 4 ). hep etkileşim kurallarının olm adığı anlam ına geliyordu. Sim m el parayı.6 Y aratıklar. Fiziksel ve toplum sal/bilişsel yakınlık arasındaki koordinasyon koptuğunda tam am en yeni bir durum ortaya çıkar. Lenneberg (U niversity of C hicago Press. gün­ delik gerçekliğin saydam yüzeyi üzerindeki.ratıklarla ilgili hiçbir kuralları yoklu. kom şulara da ben­ zem ezler. “toplumsal m ekân alanlarını Egoya (benlik) uzaklıklarına göre ayıran” topografik kategorilerle akrabalık kategorileri arasında çarpıcı bir benzerlik saptamıştı: “ Bentik-kızkardeş-kuzen-kom şu-yabancı” ilişkileri “benlik -e v hayvanı-çiftlik lıayvanı-av hayvanı-yabani hayvan ilişkilerine” benziyordu ve ikisi de “bcnlik-ev-çiftlik-tarla-uzak" zinciriyle cşbiçim liydi. Eric H. "Anthropological A spects of Language: A nim al C ategories and Verbal Abuse". her tür tözden ve nitel farklılaşm adan yoksun 6. yabani hayvanlar ve “ uzak”. Y aratıklar normların ve ku­ ralların ötesindeydi. açık düşm anlar gibi değildirler (ya da en azından böyle söylerler). İnsanlar kom şular ve yaratıklar olarak ay­ rılm ıyorlardı: Ya insandılar ya da yaratık. O zaman y a­ ratıklar fiziksel olarak yaşam dünyasının sınırları içinde gö­ rünürler. I86 . Yabancıların yabancılığı norm un geçici bir ihlâli ve ça­ resi bulunabilir bir tahrik unsuru olm aktan çıkar. Y abancılar kalırlar ve (sonunda gidecekleri umut edilse bile) gitm eyi red­ dederler -b u arada yerel kurallar ağından inatla uzak dururlar ve bu nedenle yabancı olm aya devam ederler.

dostluğa ve sem patiye karşı da korunm alıdır. duygusal yükü olan durum larda yü­ rütülem ez. 22 7. s. bir zam anlar her şeyi kapsayanın her iki yanının da kenara itilm esi ve m arjinalleştirilm esiyle ve boşalan orta kısmın ne şu/ne bu ilişkilerinin geniş. yalnızca ortak nicelik kaygısıyla yönlendirilen part­ nerlere ihtiyaç duyar. Y alnızca duygusal tarafsızlık koşullan altında ya da daha doğrusu duyguların rahatsız edici etkisi altında olmayan ko­ şullarda doğru bir şekilde uygulanabilir. artık işlemin kendi gayri şahsi kurallarına yönelebilir.) 7. kent ya­ şamının lıem kaçınılm az ürünü. Mali işlemler için arzu edilen taraf -çok doğru bir şekilde iş iştir dendiğinde olduğu gibi. Bi­ rinci durumda para alışverişlerinin tarafsız nesnelliği ilişkinin kişisel niteliğiyle başa çıkılmaz bir çatışma içindedir. (y. sonsuz bir şekilde genişleyebilen alanı tarafından doldurulm asıyla birlikte olmuştur. bir zamanlar kulak misafiri olduğum bir öğütte özetlendiğini düşünüyo­ rum: İki tür insanla asla mali işlere girme: Dostlar ve düşmanlar. Ing. 1 9 7 8 ). M odern öncesi insan dün­ yasının bölündüğü iki uç olan kom şular ve yaratıklar kategorileri. N itelikten yoksun. The P hilo so p h y o f M oney. para eko­ nomisi içinde yasalarımız hiçbir zaman kasıtlı kötülüğü kesin olarak dışarıda bırakacak kadar kesin olmadığı için. aynı durum düşmanca ni­ yetler için geniş bir alan bırakmaktadır.saf ve nötr niceliğin şu E igenschaftenlos' soyutlam asını. T om Bottom ore ve David Frisby (Londra: R outledge.n.tamamen bizimle ilgisiz olan. K endisini diğer bir kişiye bağlayan zin­ cirlerden kurtaran dikkat. Para işaretleri kadar yüzsüz olan. 11e bizden yana ne de bize karşı olan kişidir. Para ekonom isinin genişlem esi. 187 . hem vazgeçilm ez koşulu hem de en aydınlatıcı m etaforu olarak görüyordu: Paranın doğası açısından yabancının anlamının. özneye bağlı nitel de­ ğerlerle değil. G eorg S im m el. ’ Alm . beklenen ve gerçek davranışları kaçınılm az bir şekilde biricik. Bu alan içinde gelişen ilişki. diğerinde. N iteliği yalnızca düşm anlığa ve kötülüğe karşı değil. para ilişkisi açısından aynı derecede uygunsuz ve soğuktur.h. minyatür olarak.7 G erçekten de para ilişkisi kent tipi ilişkinin (yani “ bilişsel ola­ rak kötü beslenen’’ ilişkinin) en önemli örneğidir. Ç ev .

Kom şuya benzer yaratıklar. bu sanatın icra edilm esi zorunludur. ikinci en iyi çözüm tam da bir karşılaşm a ol­ mayan. sahte karşılaşm a sanatı ötekini arka plana sürecektir. rahatsız edici. Yani toplum sal olarak uzak. Onların işgal ettiği ya da paylaştığı alandan uzak durm ak gerçekten imkânsız olduğundan. Öte yandan. GİZEMLİ SAHTE KARŞILAŞMA SANATI Yabancıların en çarpıcı vc en can sıkıcı özellikleri ne komşu ne de yaralık olm alarıdır. Y abancılarla birlikte yaşam ak için sahte karşılaşma sanatında ustalaşmak gerekir. (M ar­ tin B uber'in deyişiyle) sahte karşılaşm adır (Begegnııngdan farklı olarak Vergegnung). Onunki konu dışı bir m evcudiyet. Ama bunu yapm ak için hiçbir neden görmez.sakinleri. Ya da daha doğrusu -k a fa karıştırıcı. Diğer bir de­ yişle yabancılar. Bu nedenle altüst edici bir şekilde kararsız ve teh­ likeli olmaya ve başarı güvencesi taşım am aya m ahkûm olan bir ilişkinin failleri ve nesneleri. Fiziksel olarak erişilebilir olan yaratıklar. başka bir nedeni olm asa bile yal­ nızca sayıları nedeniyle evcilleştirilerek kom şulara dönüştiirülcıniyorlarsa. Ustalıkla icra edilirse. öte­ kini bir yabancı olarak kuran ve onu bu sıfatla yeniden doğrulayan da bu sanatın icra edilm esidir. giincel ilgililikler tahsisiyle sonuçlanan bu erişilebilir dünya incelem esinde. H içkim senin ülkesinin -n o rm su z ya da yönelimi im kânsız kılacak kadar az kuralın olduğu bir ala­ n ın . Y aratık komşular. karşılaşm a olm adığını iddia eden bir karşılaşm adır. ama fiziksel olarak yakın olanlar. tanınm am ış bir varlık. Kişi istese onu her an odak noktasına getirebileceğini bilir. K uşkusuz arka plana itilmesi ötekinin yok olm asını sağlamaz.her ikisidirler (ya da olabilirler -k im bilir?).C. Arka plan.Y abaııcının statüsüzlüğüniin ya da karışık sta­ tüsünün yarattığı kural azlığı ya da kuralların uyum suzluğu an­ lamına gelir. Toplum sal menzilin dışında kalan kom şular. yabancıya hiçbir ilgililik Lalısis edilm ez. En iyisi yabancılarla hiç karşılaşm am aktır. öteki. ürkütücü bir şe k ild e . fiziksel ortamı sağlam anın dışında eylemin seyri ve so­ nuçları üzerinde hiçbir etki yapm az. kabul 188 . Y abancılarla ilişki her zam an bir uyum suzlukıur. Arka plan tar­ tışılmaz bir şekilde oradadır. Y abancılar. eylem in yönelik olduğu arka perde üze­ rindeki bir lekeden başka bir şey olm ayacaktır. Schütz’çü periodeusis sü­ recinde.

kayıtsızlık m askesi altında incelem ek­ tir. Y apılm ası gereken. Lyn H . duygusal boşluk alanıdır. işaret direkleri kaldırılm ış. kısıtlı ilişkiler kurm a kapasitesidir" (s. Ü stünkörü bakışı hiçbir şeyin izlem eyeceğini. sem patiye de düş­ m anlığa da uzak duran taahhütsüziük. Erving G offm an. geçici. Lofland'a göre. Sahte karşılaşm a tek­ niğiyle. "Kendi işleriyle uğraşırken birbirlerine kibar ve kısa bir ilgi gösteren kişilerin nazik ilgisizlik biçimleri sürdürülebilir. 19 73 ) eksiksiz bir etnografik tanım a ve son d e re ce ikna edici bir an alize kavuşm uştur. 189 . Lofland'ın A W orld o f S trangers: O rd e r a n d A ction in Urban P ublic S pace' inde (N e w York: Basic Books. yaşam dünyası içinde vahşi bir bölgedir. yabancıya ilgisizlik alanı. d e n ­ gede bekleyebilirler". haritada gösterilm eyen bir bölgedir. Şehirdeki ya şa m ("yabancılar ara sın d a bir yabancı". 3 1 2 . 1 9 7 1 ). özellikle kente ö zgü olan diğer becerilerle birlikte ilgisizlik tekniklerinin hiz­ met ettiği görevdir. 3 3 1 -2 ). her yayanın gelip geçenlerin hareketlerini izlem ek ve böylece çarpışm adan ka­ çınm ak için atm ak zorunda olduğu kaçam ak bakışların sayısını. ilgisiz görünürken dikkat et­ mektir. 9. bakm ıyorm uş gibi davra­ nırken görmektir. Sahte karşılaşm a sanatını oluşturan teknikler içinde en göze çar­ panı herhalde göz tem asından kaçınm aktır.9 M esele. bu. karşılığı davet etm eden ve haklı çıkarm adan bakm ak. ya d a Benjam in Nelson'ın bir zam a n lar dediği gibi "evrensel ötekilik") için va zg e çilm ez olan kaçınm a teknikleri. am a bu norm al görüntünün ar­ dında bireyler k a çm aya y a d a gerekirse m ücadele etm eye h a zır bir halde. Bu. s. yanlış anlam aya yer bırakm ayacak bir şekilde gösterilm elidir. En önem lisi. 8. kentte hayatta kalm anın anahtarı "yüzeysel. K orunduğu sürece nazik ilgisizlik "kam u düzeninin yü­ zeydeki niteliğini" sürdürür (ss. 178). G o ffm a n 'a göre böyle bir alan a dahil edilm ek yal­ nızca u ygar ilgisizliğ e ihtiyaç duym ak ve b en zer bir "nezaketle" yanıt ve rm ek an ­ lam ına gelir. hiçbir karşılıklı hak ya da ödevin varsayılm adığını belirten rahatlatıcı bir bakış. yanıtı teşvik etmeden.8 tüm bilinçli tem aslardan ve en önem lisi onun bilinçli bir tem as olarak görebileceği davranışlardan gayretle kaçınılan bir alan tahsis edilir. görm ezlikten gelindiği ve görmezlikten gelm ek istendiği.edilm em iş bir varoluştur: V arlık olm ayan bir varlıktır -kendi uyum suzluğuyla uyum lu bir uyum suzluk. R elations in P ublic: M icrostudies o t the P ub lic O rd e r (Lond­ ra: Allen Lane. Bu nedenle görm ezlikten gclinm elidir. Bu tekniğin gerektirdiği becerilerin ne kadar karm aşık olduğunu anlam ak için. İncitmeden. ya da kalabalık bir büroya ya da beklem e odasına giren kişinin ken­ disine göze çarpm ayacak bir yer bulm ak için yaptığı kaçam ak göz taramasını düşünm ek yeterlidir.

Ama H elm uth P lcssncr’in ikna edici bir şekilde gösterdiği gibi. S ı­ nırlarımı kendim belirlerim . çevredeki potansiyel olarak toplum sal olan mekânın “ toplum sal olm aktan çı­ karılm ası'’ ya da kişinin içinde hareket ettiği fiziksel mekânın top­ lumsal bir m ekâna -taah h ü t ve etkileşim kurallarına sahip bir m ekâna. sınırlarda zorunlu olan hiçbir şey yoktur. onların m evcudiyetini tolere etm em i sağlayan -tolere ettiğim yalnızca onların arka plandaki m evcudiyetleri bile o lsa .dönüştürülm esinin önlenm esidir.benim nezaketim ve sağduyululuğumdur. Bilinç altında onların insanlığının farkında oluşum un. 1 9 7 4 ). 190 . Bunu yaparak kendi yüce gönüllülüğüm e saygı gösteririm . Cf. Bireyselliğin eridiği ka­ rışık. Sınırlar kayabilir. Sahte karşılaşm a sanalını uygulam anın genel etkisi. ya da daha doğrusu bir yüz edinem em ektir. Helm uth Plessner. onlar hakkında bilgi edinm ekten kaçınm ak (ve onlara kendi hakkında bilgi verm em ek) anlam ına gelir. Norm al olarak erişilebilir (yani fi­ ziksel olarak yakın) olanları toplam sal mekândan çıkartm ak ya da onları kabul etm em ek. D iesseits d er U topie içinde (M ünchen: S uhrkam p. algılanan dünyanın arka pla­ nında dururlar ve orada durm aya teşvik edilirler -in san lığ ın özel­ liksiz. yüzsüz. sınırların oyulduğu malzem enin kendisine ait hiçbir esnekliği. O nların yüzsüzlüğü sayesinde kentli kalabalığın hareketli birimleri toplum sal taahhütün olası kaynakları olarak etkisiz hale getirilir. Kenı kalabalığı bir bireyler toplam ı değildir. boş kabuklan. Ne gelişleri ne de yok oluşları bir lark yaratır. öznelliklerinin kabulünde yüzeye çıkm asına izin verilmem elidir. bireyselleşm eden u zaklaş m a olarak ödediği bedel ne olursa olsun ç a ğ ­ daş dünyanın onsuz ed em e ye ceğ i. Sahte karşılaşm a tek­ nikleri. biçim siz bir küm edir. B irim ler birbirinin yerine geçebilir ve atılabilir. oym a aletlerim i inceler ve oyma güçlerini he­ 10. P lessner yüzün kaybolm asının kaçın ılm az olarak. T op­ lumsal m ekândan çıkarılan ötekiler. onların haklarına değil. am a birimleri de öyle.10 uygar ilgisizliğin evrensel uygulamasının özel sonucu yiiziin kaybolm asıdır. Aynı şekilde. bu etkiye ulaşılm asına ve etkiye ulaşılıp ulaşılm adığıyla ve gerçekten de bu etkinin am açlanıp am açlanm adığıyla ilgilenenleri bilgilendirm eye hizm et eder. "Ü ber M enschenverachtung". birbirine ''bir m esafedep" bakm ayı izlediğini ileri sürer. Kalabalık yüzsüzdür.

“eşit özgül ağırlıkla yüzer. der. s. hiçbir nesne diğerlerine göre tercih edilm eyi hak etm ez”. Çoğunlukla kontrol altında tutulan. am a hiçbir zaman ta­ mamen kökü kurutulam ayan ve her zaman nefret şeklinde yo­ ğunlaşm aya hazır olan tiksinti ve bastırılm ış düşm anlık. C lassic E ssays on the C u l­ ture o f Cities. Milan K undera'nın yazdığı gibi. aynı düzeyde yer alır. “önceki eylem in ka­ çınılm az bir sonucu ya da sonraki eylem in nedeni değildir. öyküyü oluşturan nedensel olaylar zincirinin dışındadır. oluşturulm uş . G eorg S im m el. bu yaşam ayı teknik olarak m üm kün ve psikolojik olarak tahammül edilebilir kılar..saplarken gösterdiğim özeni gösterm em i gerektiren hiçbir yapısı yoktur.bireyler benim hayatım ın içine sokulduğu homojen bileşim de harm anlanırlar.saklandığı bilinç alanının 11. Tiksinti ve bastırılm ış düşm anlık. bundan böyle özsavunm anın doğal ve var olan tek aracıdır. N esnelerin farklı değerleri ve dolayısıyla nes­ neler sıfatıyla nesnelerin kendileri fark edilirse. olduğu gibi. H er şey. “ hayali olarak ya­ şanırlar” . yabancılar arasında yaşam aya içkin olan tehlikelere karşı doğal bir savunm a olduğunu ısrarla be­ lirtir. epizod. R ichard S en nett (N e w York: A ppleton-C entury-C rofts..y a da hiçbir zaman tam olarak o lu şturulm am ış.11 Sim m el. tüm yüzlerin bulanıklaştığı ve şekilsiz ve tekbiçimli gri lekelere dönüştüğü bu m esafenin korunm asının. G erçek karşılaşm aların tersine sahte karşılaşm alar tarih-önccsi olmayan (yabancıların orada olm alarını kimse beklem ez) ve yan et­ kileri olm ayacak bir şekilde yaşanan olaylardır. Bu karışımın tüm diğer ör­ nekleri gibi. birbirinden yalnızca kapladıkları alanın bü­ yüklüğüyle ayrılırlar” . Öykünün an­ laşılabilir sürekliliği yitirilm eden dışarıda bırakılabilen sıkıcı bir kazadır ve karakterlerin yaşam ı üzerinde kalıcı bir iz bırakam az” . bilginin istekle toplandığı ve -b aşarıy la ya da başarısız bir şe k ild e .. her zaman nefret ve antipatinin (ya da daha doğrusu sem pati riskini bertaraf etm e ça­ basının) karıştığı bu ilgisizliğin. “T h e M etropolis and M ental Life". 191 . 1969). Y üzsüzleştirilm iş. S im m el’in unutulm az cüm lesiyle. Epizod öykünün parçası değildir. O nlar epizodlardır. Bu koşullar altında tek toplum sallaşm a biçimi olan ayrımı destekler: Birbirinin yanında (am a birlikte değil) yaşamak. 52. “eşit bir şekilde düz ve gri bir tonda görünürler.

sahte karşılaşm anın sağlam çerçevesini kırmasını önlem ek için ne kadar çaba gösterirsek gösterelim . kategorize etm e ve harita çı­ karm a oyununda bir ara. Richard Scnnell. “ içinde olunacak değil. çabucak yok olan yüz yüzeliklerinin gerçeklen de sahte bir karşılaşm a noktasına ulaşana kadar azalıp azalm adığını söylem enin yolu yoktur. o sırada beklenm eyen sonuçları. ing. Karşılaşm a sona erm eden ve taraflar karşılaşm anın başlam asından önce olduğu gibi kendilerini birbirlerinin erişem eyeceği noktada bulm adan önce. Im m ortality. içinden geçilecek” alan­ lar. Tüm epizodlar gibi sahte karşılaşm a toplum sal haritacılığın geçm işteki ba­ şarılarına dayanm az.. tipleştirm e.bile. Kentin fiziksel m ekânı. ya­ bancılara karşı gerçekten güvenilir hiçbir çare yoktur. P eter Kussi (Londra: F a b er & Faber. 3 3 8 -9 . Yarattıkları korku şöyle dursun. Ya da umut edilen budur. bir gün beklenm edik bir şekilde sonraki olayların bir nedeni olm asına yol açacak bir güç ta­ şım ayacağını kim se garanti edem ez. Epizodun. bir endişe kalıntısını tamamen yok edem eyiz.. Toplum sal mekân savunusu hiçbir zam an kusursuz değildir. 1991). A m a karşılaşm anın bu görünür sonundan sonra . Kent bir sahte karşılaşm alar alanıdır. 192 .” )12 Tesadüfi karşılaşm anın. Şu anda olay değil gibi görünenin bir sonucu ola­ bileceğini ve olasılıklardan hangisinin . çoğunlukla boş yere olduğu halde. içinde. bir kesinti olduğu söylenebilir. “kullanılacak değil.ötesinde kalır. Sınırlar hava geçirm ez bir şekilde kapatılam azlar.nedeni olm a v e böylece bir öyküye ya d a bir m a ce ra ya dönü şm e olasılığını gizler”.ç o k so n ra . ss. “a p rio ri olarak so nsuza ka d ar bir epizod olarak ka lm a ya m ahkûm değildir. aktif bir şekilde peşinde koşulm ayan karşılaşm alardan kaçınılabilecek bir şekilde düzenlenir. birdenbire ortaya çıkarak. d iy e özetler Kundera. haritacılık sanatının bugünkü durum uyla gelişm ez -ilk esel olarak her şeyi olduğu gibi bırakır. içinde hareket edilecek” alanlar olarak. bu karşılaşm alar kaçınılm az iseler de önem sizliklerini koruyabilirler. “geniş boş mekân alanları". çev. 12 Milan Kundera.gerçekleşeceğinin söy­ lenem eyeceğini ve bunun söyleneceği zamanın belki de hiç gel­ m eyeceğini biliriz ya da bilm eksizin hissederiz. çünkü ne kadar önem siz olur­ sa olsun her olay kendi içinde e r ya d a geç başka olayların. Hiçbir epızod. varsayılan epizodik yapısını yalanlayabilir (bir kez daha büyük öykü anlatıcısının bilgeliğinden yararlanalım : “T a­ mamen epizodik bir olayın.

G ünlük işin büyük kısm ı. B ilişsel alan kent haritasına ya da ülke haritasına veya bir bütün olarak m odem dünyaya yansıtılabilseydi. Diğer bir deyişle.m odern kent m im arisinin bazı önem li başarılarının zekice.b ir adadan diğerine fiziksel olarak hareket e d e re k . klim alı ve sıkı sıkı kapalı arabalarıyla birlikte bir bütün olarak şehrin m ekânsal düzenlenm esi “A yerinden В yerine bir seyahat” 13 yapm ak. Londrada B runsw ick C entre. ev ışıklarını aralarındaki çölden ayırm ak için bir imkân olarak düşünülebilir. M o­ dern dünyanın her sakini bakım ından. il­ gililikler saklar. 1974). yabancıları yerlerinde tutm ak gerekir. göstergebilim sel olarak boş m ekânlar içinde seyahat ederek . çünkü orada bulunm a ihtim ali olan türden yabancılarla istenmeyen iliş­ kinin getirdiği tehdit başka yerlerde olduğundan daha az bu­ naltıcıdır. İşlek cad­ deleri ve otoyolları. l Ö N /l\ı*ın u K İ*rn H tik 193 . kendi hareket hakkını elde etm e ve öte­ kilerin bu haklarının sınırlanm asını sağlam a m ücadelesine gelip da­ 13. Bunun yanı sıra kentsel mekân dü­ zenlem esi sınıflan. bir daireden ya da kom ­ pakt ve sürekli bir şekilden çok bir takım adalar biçim ini alırdı. ss. yerler arasındaki sü­ rekliliği kırm ak. ancak daha önem lisi. P aris’te Savunm a Bakanlığı). her biri farklı bilgiler. ayrım kent içinde. anlamlar. bazen cinsiyetleri y a da ku­ şakları ayırm a yönündeki belirgin eğilim iyle öne çıkar -böylece sahte karşılaşm a teknikleri daha uyum lu bir şekilde vc etkili ola­ caklarına dair daha büyük bir güvenle uygulanabilir. etnik grupları. Toplumsal mekânın savunulm ası. toplum sal mekânın üzerine irili ufaklı sayısız bilgi lekeleri biçim inde geniş bir anlam sızlık de­ nizi boşalm ıştır: Ö zelliksiz bir çölün ortasında anlam ve ilgililik vahaları. aslında orada yabancılarla karşılaşm ak bir tehlikeden çok heyecan verici bir değişiklik fırsatı olarak hissedilir. ziyaretçinin silahsızlanabileceği ya da bir an için silahlarını bir kenara bırakabileceği geniş alanlar yaratır (ve bunlar en sık ziyaret edilen yerler olm a eğilim indedir). R ichard S en n ett. seli durdurm ak için önlem ler alınması gerekir. 12-14. The F a ll o f P ublic M an (C am b ridge University Press.geçirilir. am a bir­ birlerinin yerine de geçem ezler. Kendi kim liklerini korum aları için kıyı boyunu güçlendirm ek. de­ rinlikli bir tasvirini sunm aktadır (New Y o rk ’ta L ever Housc. m etroları. 3 !. A dalar bitişik değildirler.

P o­ p u la r C ulture a n d C lass Conflict. spagettiyi andıran bir çevre yolları. ötekilerin anonim iiklerini korum alarını en ­ gelleyen can sıkıcı m eraklarıyla davetsiz misafirlere karşı sa­ vunm aktı. duvarlarla çevrili ve iyi korunan bir dizi küçük kaledir.ne­ den oldu. Böyle bir girişim de bulunulsa bile. Mo­ dern loplumun sorunu artık yabancıların nasıl bertaraf edileceği değil. kentli bir buluşlu ve ilk baştaki görevi kamusal kent m ekânını. 194 R Î A R K A / h ı s t n ı o d c r r t K lik . aynı z a m a n d a düzeni korum ak için profesyonel bir güç oluşturm anın başlıca nedenini ifade eden ta ­ lim atlar iyi bir örnek oluşturm aktadır: ‘'G eçerli bir nedeni olm adan. G örüngünün yalnızca boyutları bu m ekanizm aların kul­ lanımını engellem ektedir. 18 00 -185 0". ayrılm aları zor olacak noktaya kadar pekiştirdi.14 İçinde olunacak değil. 183 5'te D erby'de yeni kurulan polis gücüne verilen. top­ lumsal mekân oluşturm anın m odern öncesi m ekanizm alarının es­ kimesine -e n önem lisi acınacak derecede yetersiz kalm asına. sürekli olarak onlarla birlikte -y a n i bilişsel yetersizlik. sonuçlar kuşkulu.yanır. D üzenli polis modern. işlek caddeler ve kent otoyolları labirentiyle bağlanan. Kentsel mekânın hiçbir zam an ulaşılam ayan... neden ve sonuç birbirini. Eileen v e S tep hen Y eo (Brighton: H arvester. ■Kentsel mekân düzenlem esinin bir sahte karşılaşm alar ve uygar ilgisizlik alışkanlıkları ortam ı olarak gelişm esi sürecinde. So­ nunda biri olmadan diğerini düşünm ek im kânsız hale geldi. 1590-1914: E xplorations in the H islo ry o f Lab our a n d Leisure içinde. “ Erişilebilir” yabancıların hemen kom ­ şular ve yaratıklar olarak kutuplaştırılm ası önceden var olan başarı şansını da kaybetti. s. "Popular R écréations and Social Conflict in Derby. D. YABANCININ APORİSİ Yabancıların yaşam a m ekânına yoğun bir şekilde girm eleri. tutuklanabilir v e m a h ke m ey e çıkarılabilir" (Anthony Delves'ten a k ­ tarılm ıştır. 1981). tipik bir kent su­ çuydu. tartışmalı ve kararsız olacaktır. D er. her zaman he­ deflenen ideali belki de. yalnızca içinden geçilecek bir alan olarak kam usal mekân anlayışıyla çatıştığından ötürü cezalan­ dırılabilir bir suç olarak düşünülen “aylaklık”. 95 ). Bir zam anlar geçici bir tahrik unsuru olan yabancılık sürekli bir durum haline geldi. ka­ 14. kaldm m dan rahatça geçilm esini ö n leyecek şekilde kaldırım larda duran y a da oyalanan ki­ şiler.

“Kom ünal birliktelik” mucizevi bir zafer kazansaydı. psikolojik olarak ilgisizlikle) ber­ taraf etm eye çalışan aynı gündelik yaşam ın seyri içinde sürekli ola­ rak yaratılırlar. nitel farklılıklara ilgisizlik. duygusal yükü olan ilişkiler sahte kar­ şılaşmalar ve uygar ilgisizlik alanını istila etseydi de bu kurum lar ayakta kalam azdı. tarihsel olarak edindiği biçim le m odern yaşam ya­ bancılar olm adan yapam az. çö­ zümü olm adığı itiraf edilen bu durum un “çözüm ü”. yabancılığın algılanm asında varoluşun aynı zam anda da­ yanak noktası ve felaketi olarak yansır. iç uy­ gunsuzluğun seçilen bir toplum sal hedefe yansıtılm asıyla (yani tüm toplumsal mekânı dolduran m üphemliğin bu m ekânın seçilm iş tek 195 . Y abancılar. Ö le yandan.m odern iş dünyasında vazgeçilm ezdir.. çıkış yolunu. B ekleneceği gibi. O zam an m üphem liğin. Tam tersine: Yabancıların varlığının tahrik et­ meden duram adığı yerleşik belirsizlik. modern toplumun temel kurulularından hiçbiri hayatta kalam azdı. Modern yaşamın sürm esi için yabancılığın deyim yerindeyse korunm ası ve geliştirilm esi gerekm ekledir.rarsızlık ve belirsizlik duru m u n d a.nasıl yaşanacağıdır. Bu. Duygusal taahhüt üzerindeki yasak.. yabancılığı (fiziksel ola­ rak ayırm a ve hapsetm e yoluyla. geçm iş kısıtlam alardan ve gelecek kay­ gılarından bağım sız karşılaşm aya verilen değer -yabancılarla te­ masların ve yalnızca bu temasların sahip olduğu bütün bu dikkat çekici ö zellik ler. Yabancının toplum sal mekândaki konum unun ve rolünün derin müphem liğinin nedeni budur. Ve icat e d ilirle r-h e r gün ve büyük çapla. toplumsal mekânın oluşturulm ası üzerindeki kontrolü ele geçirm e -y a n i ya­ bancıların özgürlüğünü sınırlam a ve sıkı denelim altına alm a ve on­ ları büsbütün “ait oldukları yerde tutm a”. para ekonom isi ve akıl ara­ sındaki kopm az bağa ilişkin açıklam asının ikna edici bir şekilde gösterdiği gibi. yaşam dünyasını yabancılardan tem izlem e girişim lerinin sona erdiği an­ lamına gelm ez.yönündeki sürekli ça­ balarda bulm akladır. kişisel. Y abancılar olm adığında onları icat etm ek ge­ rektiği söylenebilir. Y abancılar. varoluşsa! statünün m üphem liği göstergebilimsel olarak tutum un m üphem liğinde yansır. yaşam dünyasını asim ile etmeyi ve ehlileştirm eyi am açlayan aynı toplumsal mekân oluşturm anın ürün­ leridirler. İhtiyaç ve teh­ didin eşzam anlılığı olarak yaşanan şaşırtıcı yaratıcılık ve alıcılık karışımı. Sim m el’in yabancılık.

kavram sal “yerleşikler” ve “dışarlıklılar” çiftini üretti. diğer açılardan çarpıcı bir şekilde birbirine benzeyen iki grupta. Bu kav­ ramsal çift. öğrencisi John S cotson’un.gerekli olduğu üzere iktida­ rın asim etrisinden doğuyor ve bu asim etri tarafından güçlendirili­ yordu. Güçlerinin üstünlüğü. karşılıklı ayır­ ma ve klişeleştirm e sürecini harekete geçiren ilk girişim i “yer­ leşik” gruba atfediyordu. Eski grubun böyle bir güce' sahip olduğu açıktı. N orbert Elias. ve bunu yapm ak güçlerinin m addi temelini oluşturuyordu. “Y erleşikler” ve “dışarlıklılar” bölünüm ü. bir grubun “yerleşikler”. sinir bozucu ve sınayıcı bir hayattır. Ç abalar sonuçsuz oldukları kadar kaçınılm az olm aları nedeniyle. M esafenin aşılm azlığını korum a ihtiyacını ilk ilan edenler güçlüler olduğu için.bir kesimi üzerinde yoğunlaştırılm asıyla) ve m üphem lik m ik­ robunu bu temsili resim de yakm a yönündeki sürüp giden çabalarla üm itsizce araştırılır. bitim siz olm aya mahkûm durlar. sürekli bir sınır çizm e ve sınır ko­ ruma savaşı içinde birbirine karşı durduğu. am a birbirlerinin kim ­ lik arayışına yaptıkları hizm etler nedeniyle birbirine kenetlendiği bir tür toplum sal biçim i kavram aya yönelikti. kendi toplum sal mekân oluşturm a versiyonlarının yeni gelenlerin karşı-haritacılığından üstün olm asında cisim leşiyordu. Elias. iki grubun çökeldiği. yabancı ve yaratık olanın cisim leşm esi ve kirlenmenin nihai kay­ 1% . diğer grubun ise “dışarlıklılar” olarak ayrılm asına izin veren tek özellikti. (Bu gerçekten de. toplumsal mekân oluş­ turm a yönetim inde -to p lu m sal mekânı yöneticilerin sağladığı b i­ lişsel haritaya göre bölm e çab asın d a. eski bir yerleşim ala­ nının yakınlarında karışık bir yeni gelenler grubunun oluşturduğu yeni bir yerleşim alanında yürüttüğü araştırm adan yola çıkarak.) Daha önce itirazsız kendilerine ait olan “toplum sal mekân oluşturm a” haklarına itiraz edilm esi nedeniyle kırgın olan yerleşik nüfusun yeni gelenleri püskürtmesi ve yeni gelenlerin iyi niyetli kabul edilm e çabalarını açıkça reddetm esi ayrım sürecini başlatm ıştı. Yeni yerleşim yerinin sakinlerini “dışarlıklılar” olarak. M odern hayat yabancılarla birlikte yaşam ak dem ektir ve ya­ bancılarla yaşam ak her zam an kararsız. bölünüm ün köklerinin toplumsal mekân oluş­ turm aktan sorum lu olanların yakasını bırakm ayan problem lerde (yani toplum sal mekân oluşturm anın şifa bulmaz aporetik sü­ recinde karşılaşılan problem lerde) aranması gerekliğini ileri sür­ mek doğru olur.

iç baskının ortak inançları ya­ nılsam a ve doktriner katılık uçlarına doğru sürüklem esi o kadar büyük ihtim aldir” . N orbert E lias: C ivilization a n d the H um an S elf-Im age (O x ­ ford: B lackw ell. elle tutulur bir tehlike halinde yoğunlaştırdı. yerleşikler tarafından icat edilen stereotip.16 Bence. “ tehdit edilm e” duygusu derin olduğu ölçüde. “yerleşikler” kendi yerleşikliklerinin güvenliğinden o ölçüde daha az em in oluyordu -d a h a tüyler ürpertici ve korku uyandırıcı eğilim ler. toplum sal/bilişsel m ekândan “dışarlıklılar” olarak ay­ rılan kategoriye atfedilen değişik özelliklerin birleştiği nokta rnüp15. The E sta b lish e d a n d the O utsiders: A S o ­ ciolog ica l Inquiry into C om m unity P roblem s (Londra: Fran k C ass.) 16. (y.a m a en azından çözüm süz bir kadere hayali bir çözüm gelirdi. ‘En kötü azınlığa’ karşılık geliyordu” . Yerleşim alanı nüfusu arasında bulunabilecek farklılıklara yer bırakmayan bir siyah ve beyaz tasarım ı yaratıyordu.belki de fethedilebilir somut. diğer özelliklerinin yanı sıra. Beyazlar da siyahları çoğunlukla böyle algılıyorlardı ve hâlâ da öyle algılıyorlar. 19 65 ). Evet. Scotson. 1 9 8 9 ). artık korkanların tüm içsel kötülüklerini cisimleştircn “dışarlıklılar” stereotipine sığdırılıyordu. ' Y ık an m am ış büyük kalabalıklar. her zaman pis. S tep h en M ennell.n. Dışardakiler. 81. “kendilerini ne kadar tehdit edilm iş his­ sederlerse (her tür yerleşik grup]. A rtık tehlike yeni yer­ leşim yerinin sakinleriydi. ahlâki olarak güvenilmez ve tembeldirler. On dokuzuncu yüzyıl sanayi işçileri de çoğunlukla böyle görülüyorlardı: Onlardan sık sık "Great Unwashed’* olarak söz edi­ liyordu. Scotson/Elias’m bulgularında. G enel olarak.h. bu son derece eşitsiz güç dengeleri içinde ta­ hakkümün çok genel bir öğesidir ve çok çeşitli durumlarda dam­ galamanın içeriğinin aynı kalması dikkate değer. 122. En azından tehlikenin ne­ rede olduğu biliniyor ve böylece insan kendisini eskisinden daha az yolunu şaşırm ış ve çaresiz hissedebiliyordu. bu damgalama süreci. Ve korku. 95. ss. “toplumsal gerçekliklerin son derece basitleştirilm iş bir tem siliydi.nağı olarak kurm a fırsatı işe yaradı.15 Stephen M ennel’in çok yerinde yorum uyla. 197 . m odern durum un do­ ğuştan gelen kusurunu tedavi etm edi . D ağılm ış endişeyi biraraya top­ ladı. (dağınıklıkları nedeniyle daha da ürkütücü olan) korkuları m ü­ cadele edilebilir ve -k im b ilir? . N orbert Elias v e John L. s.

harekele geçirici gücünü koruyarak. D iğer bir deyişle. özellikle 38. Tem bellik rutinin evrenselliğine ve do­ layısıyla dünyanın çok belirli doğasına meydan okum ak anlam ına gelir. yabancılar dünyasını yaşanabilir kılm ak açısından büyük. 19 55 ). aşırı duygusaldırlar ve aklı başında yargıya varm a yeteneğinden yoksundurlar . belki de temel bir katkıda bulunur. tüm toplum sal mekân oluş­ turma am açlarının sebatla am a beyhude. ku­ ralların bilinm esine dayanan hesapları faydasız kılan kararsız dav­ ranış anlam ına gelir. IS )8 . Kir. Tristes tropiques (Paris: Pion. Ancak. belki de dışarlıklılar her yere dağılm ış olan m üphem liği de kendileriyle birlikte götürebilirlerdi. bu zor kazanılan hakkı kim elinde tutuyorsa (bu hakkın tüm ta­ hakkümün ve baskının çekirdeği olduğunu söyleyebiliriz. yerine düzeni getirm eye çalıştığı kaosun ve bu yer değiştirm e um utlarının dayandığı ku­ ralların güvenilm ezliğinin kanılıdırlar. ihtim alleri boşa çıkaran.. Dışardakiler stereotipinin diğer en genel öğeleri de benzer bir anlamsal yük taşırlar: Ahlâki olarak gevşektir. Tüm adlandırm alar kuşkusuz gerçek “sorun”un yakınına yaklaşm ayan geçici bir çaredir. dışardakiler bilişsel mekân oluşturm aya eşlik eden risklerin vc korkuların toplanm a noktasını oluştururlar. iş anlaşm alarında nam ussuz. ya­ bancıların yararlarını paylaşm adan günahlarını taşıyan ve bu ne­ denle hayat işinin temellerini etkilem eden atılabilecek (ya da atı­ labileceği umul edilen) kategori. Toplum sal mekânın dış ke­ narlarında kalm aları sağlanabilseydi. D ışarlıklılar. C lau de Lévi-Strauss.. şeylerin düzeninin tem elini oluşturan ay­ rımları bulanıklaştırm am ası için başka bir yerde kalm ası gereken. Şim diye kadar yazılm ış en büyüleyici güzelliğe vc derinliğe sahip antropoloji eserlerinden biri olan Tristes tropiques'te17 Claude 17.v e tepkileri tamamen düzensiz ve öngörülem ezdir. aynı za­ manda şim diki baskıya karşı m ücadelenin göz dikilen ödülü ve ge­ lecek baskı için bir bilettir).hemliklir. Ötekileri bağlayan toplumsal mekân haritalarım çizme hakkını. yersiz bir şeydir. D ışardakilere atfedilen tüm özellikler m üphemliği be­ lirtir. cinsel olarak uçarı. G üvenilm ezlik. kurtulm anın mümkün olm adığı yabancılar arasından. bildiğim iz gibi. böylece devam eden bir kaygı vc günlük bir görev olarak bilişsel mekân oluşturm ayı tahkim ede­ rek. sözde onsuz olunabilir bir m utlak yabancılar kategorisi seçerek aporiyi zararsız hale getirm eye çalışacaktır.

m a­ liyetlerini ve yetersizliklerini daha az engelleyici ya da daha da­ yanılır kılabilirler. A W orld on the W ane (Londra: Hutchinson. Bizimki antropoem ik (Yu­ nanca etnein “kusm ak") bir stratejidir. John Russell. oyunu bizim kurallarım ızla oyna ya da oyundan tam am en şutlaıım aya hazır ol. Tehlikeli olanları biz ya sür­ güne ya da güvenli bir şekilde hapsedilebildikleri kaçm a im kânı ol­ mayan korum alı yerleşim bölgelerine atarız -d ü zen li yaşamın yürütüldüğü yerden uzaklaştırır. 1 9 6 1 ). gizem li güçler olarak yerler. b ö lü m . her toplum da ve her toplum sal düzenlem e düzeyinde uy­ gulanır. tasvir ettiği stratejik al­ ternatifin. tarihsel olarak birbirini takip eden toplum tiplerini bir­ birinden ayırm aktan çok bizimki de dahil olm ak üzere her top­ lumda bulunduğunu ileri sürüyorum . B ir arada. İkincisi onları yaratıklarla birleştirir. bizim uy­ guladığım ız ve normal ve “ uygar” kabul ettiğim iz stratejiden farklı (zorunlu olarak aşağı değil) bir stratejinin yardım ıyla başettiklerini ileri sürm üştür. Fajik strateji “kapsayıcıdır". “ ilkel" toplum ların tehlikeli yabancılarıyla. Yaşam koşullarını ve seçeneklerini tanım ladıkları yabancılar açısından. onları özüm sem eyi ve kendilerinin kılm ayı umut ederler. em ik strateji ise “dışlayıcıdır”. O nlarınki anıropofajik bir stratejidir: O nlar bu ya­ bancıları güçlü efendi. Lévi-Strauss böyle diyor. birbirlerinin alıklarını bertaraf ederek. am a ancak birbirlerinin m evcudiyetinde. Oysa iki strateji bir arada. İkisi de toplum sal mekân oluşturm anın vazgeçilm ez m e­ kanizm alarıdır.Lévi-Strauss. ancak bir çift olarak etkilidirler. b a ş lı ğ ıy la y a y ım la n m ış t ır I99 . yutarlar ve sin­ dirirler (biyolojik olarak onlarla birleşir ve onları asim ile ederler) ve belki de böylece bu güçlerden yararlanm ayı. iki stratejinin toplum sal mekânı kontrol etm e açısından ciddi bir şans sunm asını sağlar. A m a ben. çev. yabancıları kutuplaştırırlar ve kom şuluk ve yabancılık kutupları arasındaki en can sıkıcı ve te­ dirgin edici orta sahayı tem izlem eye çalışırlar. ing. bizim gibi ol ya da ziyaretini fazla uzatm a. Tek başlanna iki strateji de az çok istikrarlı bir toplum sal mekânı garanti edem eyecek kadar atık üretirler. F ajik ve em ik stratejiler para­ lel olarak. toplum un sınırları dışında tutarız. Bu nedenle iki strateji de her ta­ hakkümün alet çantasında yer alır. gerçek bir ya o/ya bu oluştururlar: Uyum lu ol ya da lanetlen. Bi­ rincisi yabancıları kom şular olarak “asim ile eder”. Yalnızca böyle bir ya o/ya bu.

uygar ilgisizlik tarzında “ sahte k a rşılaşm ala rd an faz­ lasına izin verilmeyerek. alm a.n. Kontrolü elinde tutan (top­ lumsal mekân oluşturm aktan sorum lu olan). Yabancıların -y eterin ce tanım lanm ayan. yeterince belirlenm e­ yen. müphem duygulan p m te o fo h i' olarak adlandırm ayı öne­ riyorum. reddetm e. netliğe düşkün bilgiye inatla meydan okuyan. ama potansiyel olarak (tutarsız bir şekilde) ikisi de olan ötekilerin.hangisinin işleme konacağını belirleyen kri­ terleri kararlaşlırabilm ektir. ne komşu ne de yaratık olan. (y. yasal olarak ilan edilen yurttaşlararası eşitlik. tahsisleri atlatan ve bilinen sınıflam a çizgilerini çökerten çok bi­ çim li. alotropik fenom enlerin m evcudiyetinin yarattığı korkuyu be­ lirtir. toplum sal tahakküm e aporetik yabancılık fenomenini yeniden işler: Tahakküm ün düzeyi ve ölçüsü kontrolün düzeyini ve ölçüsünü yansıtır.Kabul kuralları ancak kovm a. İki strateji hiçbir şekilde y a­ bancılar "problem i'’nin “çözüm leri” değildir -yarattıkları en­ dişenin ya da statü ve rollerinin her zam anki m üphem liğinin de çö ­ zümleri değildirler. • H er biçim e bürünebilen. göç kontrolü ve sım rdışı etm e ku­ rallarıyla tam am lanır. ihraç etm e yaptırım larıyla tam am landıklarında etkilidirler -a m a bu yap­ tırım lar ancak kabul edilm e umudu canlı tutulduğu sürece nes­ nelerini uyuma yöneltebilirler.“ nasıl devam edeceğini bilm em e” olarak açıklanabilen yanlış anlam a endişesine benzer. sürm e. birlikte yaşanılan insanların çoğunluğunun yabancılar olarak kurulm ası gerekir) hem de bu hayatın doğuştan gelen rahatsızlıklarının en açılısıdır. toplum sal mekân üzerindeki denetim in anlam ı. Modern dünyada yabancılar her yerde ve sabittirler. Bu korku -W ittg en stein 'd an s o n ra .) 200 . vatandaşlık değiştirm e. aynı anda hem hayatın vazgeçilm ez bir koşulu (m odern hayatın müm kün o l­ ması için. “ yurduna geri gön­ derilm e” ve “etnik tem izlik” ihtim aliyle desteklenir. her Kılığa girebilen korKu. fajik ve em ik stratejileri değiştirebilm ek ve -h an g i stratejinin söz konusu durum için uygun olduğuna karar verm enin yanı s ıra . Tek tip eğitim başarısız kişiler ve boyun eğm eyenler için “ ıslah k urum lan”yla pekiştirilir. kültürel sürgün ve yabancı âdetlerin kötülenm esi kültürel asim ilasyonun cazibesiyle desteklenir.h. “problem i” ■“kontrol altında tulm a”nın yollarından başka bir şey değildirler. Bu terim . Tahakküm ün.m evcudiyetinin yarattığı ka­ rışık.

G eigelelim . Proteofobiyi temel kaynağı olarak kul­ lana-. A çıktır ki bu tür durum lar bilişsel toplum sal m ekân oluşturm anın üretim artığıdırlar: Bazı durum larda nasıl devam edileceğini bilm eyiz. sürekli olarak yeniden işlem e ve atık problem leri yaratırlar. Bu nedenle bu tür endişe uyandıran durum ları. güçsüz hissettiği durum lardan hoşlanm am asını belirtir. E. Toplum sal mekân oluşturm a süreçlerini kontrol etm ek şudur: proteofobinin odaklarını kaydırm ak. bu tür durum ların en açık ve asap bozucu olanıdır (en yaygın olm akla birlikte). böyle bir hedefi de yoktur. yalnızca tahakküm ün yol açtığı ve desteklediği m iyopi. toplum sal/bilişsel m ekân oluşturm anın “p o z itif etkilerinden farklı bir düzeye atar. proteofobik duyguların yöneleceği nesneleri seçm ek ve sonra bu nesneleri birbirini izleyen fajik ve em ik stratejilere tâbi tutmak. duygular ya bastırılır ya da -g ö rü ndiiklerindehizm etkâr rolüne indirgenir. M ekân oluşturm anın sıkıntıları ve dertleri esas olarak bilişsel yapıdadır: H er zamanki dertlerinin en yaygın ve belirgin olanı bilişsel şaşkınlıktır: Kuralların belirsizliği. Ahlâki mekân oluşturm a toplum sal/bilişsel mekânı tanımlayan 201 .Bu proteofobi kişinin kendisini kaybolm uş. am a sürekli olarak stoklarını dol­ durur. Y abancılarla karşılaşm a. çünkü nasıl devam edileceğini bilm enin anlam ını bizim için tanım layan dav­ ranış kuralları bu durum ları kapsam am aktadır. son iki faaliyeti. AHLÂKİ MEKÂN OLUŞTURMA: BİLİŞSEL MEKÂNI YIKMA Toplum sal m ekânın esas olarak bilişsel bir süreç olarak kurulması ve sürdürülm esinde. nasıl devam edileceğine ilişkin bilgi eksikliği olarak yansır. ve bilerek ya da bilm eden. kafası karışm ış. Toplum sal m ekânın yönetim i proteofobiyi ortadan kaldırmaz. tam da daha önce bir bilişsel mekân oluşturulduğu ve dolayısıyla biz düzenlenm iş m ekân içinde dav­ ranışı disipline eden bazı kuralları öğrendiğim iz için ayırt ederiz -am a bazı durum larda bu kuralların hangilerinin geçerli olduğu açık değildir. D üzenden so­ rumlu olanların bakış açısından. yabancılar “toplum sal mekân oluş­ turm a” denilen üretim sürecinin katı atıklarıdırlar.

her zaman özgül ve yeri dol­ durulam azdırlar. değişken ve kararsız görünm ek zorunda olan ahlâki mekân oluşturm adan kaçınm alıdırlar. İki mekân oluşturm a farklı ve karşılıklı olarak özerk faktörler tarafından yönlendirilir ve çalışm a ve karşılıklı yıkım heyulası sürekli olarak rahatsız birarada va­ roluşun üzerinde asılı durur. Ahlâki mekânın sakinleri olarak. Bilişsel mekân oluşturm anın nesneleri birlikte yaşadığım ız öte­ kilerdir.kuralları dikkate alm az. m antıksız. Ahlâki sorum luluk. am a örtüşm e kesinlikle kaçınılm az değildir -zo ru n lu ola­ rak ayrıcalıklı ihtimal bile değildir. kategorilerin örnekleri değildirler ve ahlâki mekâna kesinlikle kendilerine ahlâki ilginin nesneleri olm a hakkını veren bir kategorinin üyeleri olarak girm ezler. hiçbir ifade edilebilir bilgiye gönderm ede bulunm az ve sonuçlarım kabul etm ek konusunda kararsız olanları ikna etm ek şöyle dursun. son derece “ilkel” görünür: Bilimsel bir şekilde yönetilen bir fab­ rikayla kıyaslandığında bir ev sanayisi. toplum sal m ekâna hükm eden aklın sesine ve işaret direklerine kör ve sağır kalarak paylaştırılır. Bu gerçekten de olabilir. Bu ötekiler tüm tipleştirm elcre dirençlidirler. karşılaştırm a. Bilişsel mekân oluşturm aya özgü entelektüel standartlarla.)18 18. Toplum sal/bilişsel m ekân oluşturm a faaliyetini yönetenler. hesaplam a. 19 89 ) "doğrucu Davutlar” -N a z ı işgali altındaki A vrupa'da çoğunlukla kam uoyunun baskılarının yanı sıra baştakilere d e açıkça m eydan okuyarak N azi soykifim ının kurbanlarını kurtaran b ire y le r. kanıtlarla bir özsavunm aya girişem ez.insani entelektüel kapasiteleri kul­ lanmaz. dı­ şarıdaki somut ötekiler olarak. Yakınlık ve uzaklığın toplumsal ta­ nımlarından habersizdir. değerlendirm e g ib i. ahlâki ilgi en büyük yoğunluğuna ötekine ilişkin bilginin en zengin ve en m ah­ rem olduğu durum da ulaşabilir ve bilgi azaldıkça ve m ahrem iyet giderek yabancılaşm aya dönüştükçe azalabilir. 202 . Y alnızca orada. Genel o la ra k -in c ele m e. (Ahlâki mekân oluşturm a ne­ denlerden habersizdir. Ahlâki mekân oluşturm anın nesneleri kendileri için y a­ şadığım ız ötekilerdir.arasınd a yürütülm üş bir araştırm anın bulgularını an alız ettim. H içbir önceki bilgiye dayanm az. ahlâki ilgi tarafından doğrudan he­ deflenm iş olm a sıfatıyla ahlâki bir duruşun nesneleri olurlar. Ahlâki yakınlık bilişsel yakınlıkla örtüşebilir. yeni bilgi üretim ine de girişm ez. M odernity a n d the H o lo ca u s f ta (C am bridge: Polity Press.

Ahlâki m ekân oluşturm a pek az düşünce içerdiği ve dolayısıyla herhangi bir şeyden “kaçınam ayacağı” için bunun tersi pek geçerli değildir: O yalnızca bilişsel mekânın em irlerini göz ardı eder (ya da daha doğrusu göz ardı ediyorm uş gibi hareket eder). sanki bilişsel ve ahlâki m ekân oluşturm a. toplum sal m ekândan (suçlular. en yüce ahlâki sorum luluk var­ sayım ı ile davranışın toplum sal belirleyenleri olduğuna inanılan “nesnel'' y a da nesnelleştirilebilir faktörler arasınd a herhangi bir bağıntının bulunm adığıdır. Toplum sal/bilişsel mekân oluş­ turmanın entelektüel kaynakları. 203 . ahlâki so­ rumluluğun potansiyel nesnelerinin oluşturduğu sınıftan çıkarmak üzere dışlam akla. Ahlâki mekân. tözü ne olursa olsun tüm entelektüel tartışm alara isteksiz gö­ rünm ektedir. akıl ve Bu bulguların verdiği en dikkat çekici m esaj. Bu tür çabaların tamamen etkili olduğu pek seyrek görülür.“ırklar” olarak). tekrar canlanırsa ahlâki sorum luluğu kabaca toplum sal yakınlığın m ahrem iyeti ile toplum sal m esafenin yabancılığı arasındaki ayrım a karşılık gelen sınırlar içinde tutmaktır: Elindeki araçlarla.a m a d a h a d a endişe verici bir ş e k ild e . ahlâki sorum luluğun sınırlarını daha fazla potansiyel nesneyi kap­ sayacak şekilde genişletm eye yönelik ters yöndeki çabaların da aynı şekilde yakasını bırakm ayan bir zayıflıktır.v e d ü şm an . diğer bir deyişle bu insan kategorilerini insan ol­ m aktan çıkarm akla eşdeğer olacaktır. ahlâki davranışın tam am en öngörülem ez ve dolayısıyla . ulusun. ahlâki mekân oluşturm a sadece bilişsel mekân oluşturm anın başarılarını küçüm ser -a lç a k ­ lığını katm erleştiren bir kötülük. partinin ya da herhangi bir davanın düşm anları ya da “yabancı” . bazı insan kategorilerini.d e n etle n em ez olm ası an lam ına gelm ektedir. bu. baştakiler tarafından kullanılan v e kullanılabilir olan tüm standartlara göre. Bu. ötesine ahlâki so­ rumluluğun erişem eyeceği ve böylece toplum sal m ekândan so­ rumlu olanların idari kararlarına m üdahale edem eyeceği izin ve­ rilebilir “ toplum sal yüküm lülükler evreni”ni oluşturm ak. bilişsel top­ lumsal m ekân oluşturm anın en büyük hedefi. “halk düş­ m anları” . Bu. ahlâki mekânı kuran tek kaynak olan ahlâki sorum luluğun karşısında fena halde etkisizdir. Ahlâki mekân oluşturm anın önüne geçm ek ya da etkilerini giderm ek için az çok bilinçli çabalara girişilm eden bilişsel mekân oluşturm anın tortuları güvence altına alm am tyorsa da. Ahlâki sorum luluğun birdenbire yok olacağından ve bir daha canlanm ayacağından asla emin olunam ayacağı için.

kardeşlik haklarını harfiyen anlayabilen insanlara karşı hoşgörüsüzlüğün önüne geçer gibi görünm em ektedir. 'benim ark a bahçem de değil' biçim inde bir tepkiye yol açtı''.) 204 . "Bir H eidelberg mülteci projesi. öle yandan yabancı stereotipine düşm anlık. proteofilinin' estetik mekân oluşturm a çabalarım harekete geçirdiği söylenebilir. yabancı. (y. insanın pek az ilgilendiği ve daha dâ az il­ gilenm eye hazır olduğu biridir. Bu nedenle. yabancı. 19. Aynı zam anda üni­ versitenin yakınlarında oturan yüzlerce kişi. çünkü koordinasyonun gelişm e ihtimalinin en az olduğu bir alan.hatırlayın. insanın pek az tanıdığı ve daha da az tanım ak istediği biridir. bir ırk olarak Yahudileri yok etm eye hazır olan sad ık S S ’lerin her birinin esirgenm eyi hak eden "iyi Yahudi" olan bir tanıdıkları olduğundan nasıl şikâyet ettiğ in i. F. geçici olarak civarda yerleşm iş. hüm anist geleneğiyle gurur duyan üniversite kenti H eidelberg’de yaşayan binlerce kişinin. ahlâki mekân oluşturm a arasındaki alandır.y a d a Him m ler'in.duygu. sığınak arayan 1300 kişiye ilgi gösterilm esini talep ed e­ rek sokaklara döküldüğünü duyuyoruz. Ahlâki alanda. soyut Yahudi'nin iğrençliğini "Yahudi kom şu”ya y a ­ kıştırm a konusunda karşılaştığı zorluğu . “ Bütün insanlar kar­ deştir” türünden bir ideolojiyi benim sem ek. entelektüel. yorum unda bulunuyordu.h. s. ESTETİK MEKÂN Proteofobi bilişsel m ekânın itici gücüyse. kişinin oturduğu sokaktan geçerken başı derde giren bir yabancıyı kahram anca savunm asını engeller gibi görünm em ekledir. 7. toplum sal mekân oluşturm a ile duygusal. O halde görünüşe göre. Büyük ölçüde örtüşm üş ola­ bilirler. yakınlarına yerleşm ek üzere yeni gelen 100 kişinin derhal ihraç edilm esini talep eden bir dilekçeyi im zalam ıştı.19 G östericiler ile dilekçeyi im zalayanların ne ölçüde örtüştüğü belli değildi.n. Bilişsel olarak haritası çıkarılan toplum sal m ekânda. * H er biçim e bürünebilen sevgi. “Hostel Plan Tests Liberal C onscien ce” 2 A ralık 19 9 2 tarihli The G u ­ a rd ia n ’da. hem irrasyonel hem de ahlâksız edim lerde bulunm aya devam edeceğiz. hesaplam a ve insani itki arasında hiçbir iletişim hattı yok gibidir. Ö te yandan Schleicher'in. C f. ahlâki olduğu halde ir­ rasyonel olan ve ahlâksız olduğu halde rasyonel olan edim lerin yanı sıra. H aberi yazan D avıd G ow . İki tür yabancı Örtüşebi lir ya da ört üşmeyebilir.

Estetik mekân oluşturm a teknolojisi gözü. tehlike korkusu. eğlence kaynağı olarak yoğun merak nesnesi olabilir. görüntülerinin ve eylem lerinin kaleidoskopik çeşitliliği. kalabalık m ekânın sunm ak zorunda olduğu zevklerin içeri alınabileceği esas aralık haline getirir. şaşırtm a kapasiteleriyle seyircilerin hazzı için özellikle zengin bir kaynak oluştururlar. Estetik mekân oluşturm a. yeniden çizm e istemi ya da kapasitesi de olm ayacaktır. Tiyatronun yer gösterici kadınlara ve aslında. kent m ekânı. tercihen sivil giyim li olsalar ve göze çarpm asaiar bile. onların nasıl yabancı sta­ tüsünde tutulacaklarıdır. Bu koşullar altında. Y abancılardan. Bilişsel mekân oluşturm a teknolojisi. eğ ­ lence değerinin tüm diğer kaygıları hüküm süz kıldığı bir gösteridir. öngörülem eyen tarzları. toplum sal/ bilişsel mekân oluşturm anın araçlarıdır. ancak yabancılıkları g a­ ranti edilm işse. vicdan azabı ya da utanç endişesiyle lekelenm em iş gü­ 205 . Estetik olarak. Yalnızca iyi yönetilen ve polis denetim i altında olan m ekânda kentin estetik zevki çıkarılabilir. bilişsel mekân oluşturm a sırasında çizilen haritaları ye­ niden çizebilir. merak. Y alnızca orada seyirciler -sö zcü ğ ü n estetik an­ lam ıyla. “gerektiğinde" orada olduklarının bilinçaltında farkında olunan güvenlik gö­ revlilerine ihtiyacı vardır. Bilişsel ve estetik m ekân oluşturm a kentin farklı haritalarını verm ekle birlikte. seyirciler bunu sezerlerse ve gönül rahatlığının teh­ like taşım adığından emin olurlarsa keyif alınabilir. zevk ve haz uyandırm a ka­ pasitesinin eşitsiz dağılım ı. iki süreç hiç de ilişkisiz değildir. Bilişsel ve estetik m ekân oluşturm a­ ların sonuçları çakışm az. am a toplum sal/bilişsel mekân oluşturm a güvenilir sonuçlar üretm em iş olsa yeniden çizilecek hiçbir şey olm ayacak. yabancıların yanında bakışların başka yana çevrilm esini talep eder. kişinin yabancılar hakkında edinm ek istediği tek bilgi. esas olarak rahatlatıcı bir şekilde. kentin fiziksel mekânı aynı zam anda estetik mekân oluşturm anın alanıdır: İlgi. bilinm eyen. am a olm adan yapam adığı kaçınılm az bir baş belası. Toplum sal/bilişsel m ekânın yabancısı.“kontrolü ellerinde bulundurabilirler” . Y abancılar.Sahle karşılaşm a ve uygar ilgisizlik teknikleri. Ötekini esas olarak en iyisi anlam sız fiziksel m ekâna dönüşecek şekilde eriyen yabancı olarak üretir: İnsanın olm am asını tercih ettiği. “Estetik kontrol”ün güzelliği -bulutlanm am ış güzellik. G elg eld im .

Duruyorlar. Onları şu anda durdukları. Ne konuştuklarını bilm iyorum . Onların seçeneklerini sınırlam ayacak lır. toplumsal mekân oluşturm anın sınırlam aya ya da boğm aya çalıştığı yaşam ın olum sallığının gelişm esine izin verir. daha pbpiilcr olan ama 206 . Bu kontrol. Estetik kontrolün bağ­ lantısızlığı onun zevkini bulutsuz kılan şeydir. Hayal ettiğim gerçekliğin sahip olduğu ve ihtiyaç duyduğu tek sınır benim fantazimin gücüdür. Hiçbiri kesin.z e llik . yerden doğru yatağa' ya da kaçırdıkları şansa hayıflandıkları odalarına gönderebilirim . onları istediğim şeye dönüştüre­ bilirim . Nereden gel­ diklerini bilm iyorum . Adamı bir kadın avcısı. Ben sorum lu benim. onların kar­ şılaşm asına anlam veren benim. Şu kadınla kar­ şılaşan adamı görüyorum .onun bağlantısızlığıdır. kontrol edilenin ger­ çekliklerine girm eyecektir. arada sırada etrafa bakınm ak için durm a”nın (Baudelaire ve en ünlü yorum cusu W al­ ter B enjam in’in m odem kentlinin tem silcisi haline getirdiği ka­ rakter olan flâ n eu rü n [gezenti] faaliyeti böyle tanım lanır) nihai oyun olduğu söylenebilir. tüyler ürpertici ve uğursuz toplum sal kontrolün tersine estetik kontrol. sandalyenin kendisinin. K entte (polis denetim i altındaki bir kentte. geri dönülm ez ol­ mayan torbalar dolusu epizodlar olarak hayat. Konuşmaları bittikten sonra nereye gideceklerini bilm iyorum . G. bu konuda daha da rahatım. OYUN SAHASI OLARAK BİRLİKTELİK Büyük HollandalI düşünür Jolıaıı Huizinga. “ A m açsızca dolaşm a. Bunları ve daha bir sürü şeyi bilm ediğim den. bir oyun olarak hayat. onları neye dönüştürürsem dönüştüreyim bunun. toplum sal mekân oluşturm a işinin gereğince yapıldığı bir kentte) gezinm enin keyfi oyun oynam anın keyfidir. açık. onların olduğu ya da olacakları şey üzerinde hiçbir etkisi olm ayacağından. Seyirciyi yönelm en koltuğuna yerleştirir -o y u n cu lar orada kimin oturduğunun. Güle oynaya benzem eye çalıştığı diğer. hatta yönetm enin dik­ katini çekm e potansiyeli olan nesneler olduklarının farkında de­ ğildirler. konuşuyorlar. kadını ev ­ liliğin ezici monotonluğundan kaçm ak isleyen evli bir kadın ya­ pabilirim.

dünyada var olm anın bu insanca tarzının. O yun ciddi olabilir. Oyun özgürdür. “asıl”.20 Oyun. em irle oynanan oyun yoktur. Ö zgürlük yok olduğunda o da yok olur. Bizi daha sağlıklı kılabilir. hakkında hayal kur­ maya ve peşinde koşm aya değer kılm asıdır).adını tercih et­ m ektedir. onu “gerçek gerçeklikten” ayıran lam da bu “-in iş gibilik” niteliğidir. G ereksiz olm ası ve özgür olma . 1967). Bir am aca hizmet etseydi. (Atı suya gö­ türebiliriz. biçim lendirildiği ve biçim lcndirilm eye devam etliği malzemeyi oluşturur. “ciddi”. diye yazar H uizinga. ama çoğunlukla etkisi tıp adam larının sağlık olarak tanım layacağı şeyin tam tersidir. oyun m utlak ve çaresiz gereksizliğiyle or­ taya çıkar. kültürden eskidir. “gerçek” yaşam dan ayıran şeydir. O yun oynayan bir varlık kendi kendini korum a ve kendi kendini yeniden üretm e işinin ötesine geçen bir varlıktır. ger­ çekten de kültürün. benim ya da ötekilerin hoşlandığı ya da hoşlanm am ın is­ tendiği bazı şeyleri sağlam ak ya da korum ak için oynam ak zorunda olsaydım . tek hedefi kendini idam e ettirm ek olm ayan bir varlıktır. Z o­ runlu oyun. “sıradan”.1 oyunu “ norm al”.) Oyunun inatla işlevsel olm am ayı sürdürm esinin nedeni belki de budur. Hayatta kalm aya yönelik tüm vakur.kendisine göre İnsanı diğer canlı varlıklardan ayırm ak için Ona ve­ rilen daha az ay ın edici adlar olan hom o sapiens ya da hom o fa b e r yerine hom o lıtdens -o y u n oynayan in sa n . “gerçekm iş” gibi oynanır. H om o Ludens: P roeve e e n e r b e paling van h e t spelem ent d er c u llu r (19 3 8 ). am a su içm eye zorlayam ayız. K endisini işlevleriyle savunm ası istendiğinde. am a oynam aya zorlanam az.. M aria K urecka v e W itold W irpsza'nin Lehçe çevirilerinden y a ­ rarlandım (Varşova: C zytelnik. 20. Edim. şakaya gelm ez m eşgalelerin vurgulandığı bakış açısından oyun gereksizdir. Oyun hayatta kalm aya yönelik değildir (hayatla kal­ m akla bir ilgisi varsa o da hayatta kalm ayı. ama o zaman bile “gerçek için değildir". 207 . Kişi oyunun kurallarına uym aya zorlanabilir.. ancak tam am en ve bütünüyle gereksiz olduğunda gerçekten ve ta­ mamen özgürdür. Zenginlik sağlayabilir. oynam a edim im de pek az özgürlük kalacaktı. “Akla uygun” hiçbir am aca hizmet etm ez. ama başlam anın ilk am acı bu değildir. Johan H uizinga. zaten çoğunlukla ciddidir ve ciddi olduğunda en iyi durum undadır.

perdenin kalkm ası ve inm esiyle. insan oyuna girebilir ve çıkabilir. Sınırların netliği (ve uzlaşım sallığı) sayesinde. İstersem oyun­ dan. hiç­ bir şey artmaz. yeniden oynanabilir. şim di oynam ıyorum . daha doğrusu zam anın akışını iptal eder. H er yeni oyun m utlak bir başlangıçtır -so n oyunun 208 . sınırlar içinde tutulabilir. diskotek. coşkusu veya can sıkıntısı dışında). Böyle bir bilgim iz ol­ madığı ya da buna inanm aya cesaret edem ediğim iz veya doğru ol­ madığından kuşkulandığım ızda gerçeklikten söz ederiz. çünkü sonu yalnızca yeni bir başlangıç için alan açar. oyun güvenli bir şekilde zam ansal ve m ekânsal duvarları arkasında korunur. Şimdi oynuyorum . Zamanın yal­ nızca oyunun içinde bir “yönü” vardır. sonu bile “-m iş gibi”dir. bir düdük. tenis sahası. dağınık. Başlam adan önce başlam az ve sona erdikten sonra devam etm ez. “-m iş gibiliğinden” kendimi ayırabilirim . Ayrıca. oraları kir­ letm ez. vazgeçebilm e kabiliyetim dir. rahatsız edilm em esi gerekeni etkilem e­ mesi için yalıtılabilir. bir bitiş çizgisi. Oyunu “-m iş gibi” eylem i yapan benim çekilebilire. oralara erişm ez. kilise. çitler ve nöbet tutulan girişlerle kesin olarak belirlenm iş bir yeri vardır: Y arış sahası.Kişi varsayım ların ne olduğunu bilerek oynar: Ö zgürce kabul edi­ len ve özgürce bırakılabilecek varsayım lar. Çünkü tekrarlanabilir. gerçeklik balçık gibi. varsayım larından. Rövanş ihtim ali en acı yenilgileri yum uşatabilir. her yere y a­ yılm ışsa. O yunun . bir başlam a atışı. H içbir şey çoğalm az (oyuncunun be­ cerileri ya da yorgunluğu. H içbir yenilgi (ve zafer) nihai ve kesin değildir. hatta gizli bile tu­ tulabilir.b ir zil. satranç tahtası. her yerde.kesin olarak be­ lirlenm iş başı ve sonu vardır. bu “gerçeklik”le yapılam ayan bir ha­ rekettir. Oyunun sahne çerçevesi. am a oyunun tekrarlanabilirliği bu yönü. stadyum . G erçek­ likte gereksiz hiçbir şey yoktur ve bu kadar çok özgürlük bu­ lunmaz. dans salonu. Her zaman yeniden denenebilir ve roller tersine çevrilebilir. O y­ namak birikim sel değildir. Oyun insanın tem iz tutm ak islediği ya da tem iz tut­ mak zorunda olduğu kısım ların üzerine dökülm ez. Oyun yeniden başlatılabilir ve tekrarlanabilir. gerçekten gerçek değildir. yeni başlangıcı mümkün kılar -o y n am ak sonsuzluğu prova etm ektir: O yunda zaman yalnızca yeniden ak ­ maya başlamak üzere belirlenm iş sonuna doğru akar.

böylece neyin oyuna dahil olduğu ve neyin olm adığı her durum da nettir ya da netleştirilebilir. O yun kurallardır: O yunun ku­ rallara uyan bir dizi oyuncudan başka hiçbir varoluşu yoktur. yüküm lülükler doğurm az. gerçeklikle olduğu gibi. özgürlük yeniden tam ve bir kez daha sınırsız olur. varsa birkaç “gerçek” düzen böyledir ya da böyle gö­ rünmektedir. H er oyun kendi kurallarını koyar. rahat bir düzen. î'M Ö N /Povum H lom Elik 209 . asla oyuncuların tepesinde toplum un ya da doğanın ya­ saları gibi sallanm ayan. daha önce gör­ düğüm üz gibi. Ku­ rallar ifade edilm e avantajına sahiptirler. Seduction. çev. der Baudriliard. kuralı “sadece bir uzlaşım ” olarak gösterm ek oyunun “sadece bir oyun” olarak reddedilm esine varır -b u . Brian S in g er (Londra: M acm illan. K uralların oluşturduğu düzen ne kadar titizlikle göz­ lenirse gözlensin. ona yol açan önceki olaylara değil. Kuralların netliği isyanı engeller: “ İnsan oyunun kurallarına karşı kuşkucu olam az” . disiplin hiçbir zaman baskı olarak yaşanm az. 19 90 ). arkasında sı­ nırlar ve görevler bırakm az. am a pek azının bu vaadi tutabildiği hayallerdeki düzen: 21. İşte tüm düzenler böyle olmalıdır. bu nedenle. Oyun kendisini yasayı ihlal edenin değil. kurallardan kendi düzenini dokur.21 V aroluşu kuralların ciddiye alınm asına bağlı ol­ duğundan. oyunbozanın tehdidinden korum aya çalışır O yun. “ yapışıp kalm az”. “ B ir dairenin tekrarı içinde. Tüm düzenlerin olmayı vaat ettiği. s. atlanabilecek hiçbir çizgi yoktur (bunun yerine oyundan çıkılabilir)”. “G erçek gerçekliğin” tersine oyunun bir M arkov zin­ ciri olm ayıp bir M arkov süreci olduğu söylenebilir: G elecekteki bir. T ek bir oyunda. İn­ sanı aşağılam az ve köleleştirm ez. hiçbir oyunun hayatta kalam adığı tek durumdur. Jean Baudriliard. durum a ulaşm a ihtim ali yalnızca şu anki durum a dayanır. der H uizinga: “B ir oyunun kurallarını ihlal et­ menin hiçbir anlam ı yoktur”. 146. önceki adım lar oyuncunun seçim özgürlüğünü kısıtlar -a m a sonsuz bir şekilde uzatılabilen oyunlar dizisinde her yeni oyun baş­ ladığında. oyuncuların boyun eğm e gönüllülüğüyle birlikle yeniden doğan ve bu gönüllülük tükendiğinde tortu bı­ rakmadan buharlaşan bir düzen. basil bir düzen. İng. başladığında son oyun kadar açıktır. O yunun kalıcı etkileri yoktur. oyuncu önceki oyunda ne yapm ış olursa olsun.sonucu yeni oyunun sonucunu etkilem ez.

izlenim i ‘veren’ kişinin bi­ yografisinden kopartılm ış bir göz izlenim i. bundan daha fazlası değil -bed en d en . güç veren. W ittgenstein’ın tüm anlayışın tözü olarak gördüğü “nasıl devam edileceği bilgisi“yle birlikte gelen bir düzen. yalnızca imgelem de. Zevki olgun ve saftır. Aylak aylak do­ lanmak \f!âner\. ötekileri oyuncular olarak görm ek. tek hareket ettirici. Kentli flâ n eu r. dünyayı bir oyun haline getirm ektir. buna bir öte-oyun diyebiliriz. zorunlu hareketlerden rol yapm ak olarak.im kân veren. Bu oyun bir oyun olduğunun bi­ lincindedir. estetik mekân oluşturm anın ancak oyuncullukla. içeri çekilenlerin içerdekilerin haklarını talep edeceklerinden korkm adan yabancıları kendi özel tiyatrosunun e t­ rafına çekm eye devam edebilir. yö­ netmen. çünkü estetik yakınlık toplum sal m esafeye müdahale etmez. yalnızca ya­ bancının görüntüsüdür. Dünyayı dönüştürdüğü bu oyunda o lam denetim e sahiptir. senaryo yazarı. kim likten. o flâ n e u m n gördüğü şeydir. bencil ya da kıskanç oyun arkadaşları ve her zaman uyanık. H enning B ech’in ze­ kice gözlem lediği gibi. kent gezgini. zeki seyirci ve eleştirm en kendisidir. her zam an kusur bulan hakem ler tarafından sınırlanm aksızın son dam lasına kadar yararlanabilir. Onun oyunu ötekileri oynatm aktır.. Gerçekten de oyunun akla getirdiği düzen o kadar çekicidir ki. hiç­ bir düzen onun baştan çıkarıcı gücünden bir m iktar çalm akta kusur etmez: Tüm düzenler yüküm lülüklerden rolünü oynam ak olarak. bu nedenle oyunun tüm cazibesinden. seyahat eden oyuncudur. Onun oyunu solitaire'û\r [tek başına oynanan oyun]. yalnızca sonuçsuz olarak ihlâl edebileceği m esafeler yaratm ıştır. Hepim iz oyuncuyuz. Ötekiler insanın bakışı açısından dış 210 FMAUKAyPuvtnıodem El*1' . Saftır. Öteki oyuncuların. Kemin kalabalığında insanlar birbirleri için dış görünüşler haline ge­ lirler -çünkü bir siirü yabancının bulunduğu kentşçl mekânda insanın fark edebileceği tek şey budur. Oyununu kendisiyle birlikle gittiği her yere beraberinde götürür. halta baskıcı ya­ salarından oyunun kuralları olarak söz etm ekten hoşlanır. oyun oynam a oyununu oynam ak anlam ına gelir.. Toplum sal/bilişsel mekân oluş­ turma. D olanırken tasarladığı oyunlarda. kendi seçim ini sınırlam a potansiyeli taşıyan hareketlerini dikkate alm ayabilir. F lâneur’ün oyununda görünen yabancı.

Böyleee dış görünüş. üzerinde oynanacak ısmarlama sahneler olm uştur. dış görünüş­ lerin “ayrılabilirliği” toplum sal m ekân oluşturm anın bir başarısıdır -este tik güçlerin kendi başlarına yapam ayacakları bir hareket. fotokopi edilm iş m etinden alınmıştır. yarının m üş­ terisinin ödülü olacaktı. m üşterileri çekmek için bu m ekânların tasarım cıları ve sahipleri önce onları satın almak zo­ rundaydılar. 2 6 . 211 . A vrupa Sosyoloji K onferansım da D eğişen Aile Y apıları ve Yeni Birlikte Y a ş a m a Biçimleri oturum unda sunulan bildiri. B enjam in’in m uhabbetle tasvir etliği Kapalıçarşılar bunların en önde gelenleriydi. Başlangıçtan itibaren flâ n e u r' ün kederlerinden para kazanılıyordu. “kam u düzenini bozan” birkaç davetsiz m isafir dışında) yalnızca kendisinin bir dış görünüşü ola­ rak ortaya çıkm aya hazır olduğu ve tüm ötekilerin de aynı şeyi yap­ m asını beklediği yerler. ayrım çizgisi bulanıklaşır. flâ n eu r başlan çı­ karılma yoluyla tüketiciye dönüştürülüyordu. tüm yabancılık ihlâlle­ rinin genel anlaşm ayla sonuçsuz. Zevk veren teşhir. Ziyaretçilere bakma zevki sunm ak.görünüşlere dönüşür ve kendisi. şe­ killerin ve renklerin baştan çıkarıcı oyunu.22 F lâneur’ün tek yönelm en olduğu oyundaki aktörler dış gö­ rünüşlerden başka bir şey değildirler (oyunun rahatlatıcı sonuçsuzluğu. zevk arayanları çekm ek için tasarlanm ış mekânlar. yönetim in zevk veren olum sallığı bundan kaynaklanır). büyüleyici görüntü. neşeli olduğu varsayılan yerler olm alıdır. baştan itibaren. A rtık neyin (kimin) tü­ 22. bakışla yapılabilen değerlendirme biçiminin -yani güzel ya da iğrenç. geçici.8 Ağustos 1992. Kentte yabancıların en güvenli oldukları. M üşteriler flâneıır'ün baştan çıkarılm ası yoluyla satın alınıyorlardı. Bu süreç içinde malın alışveriş edene dönüşm esi mucizevi bir şekilde gerçekleşir. Ancak oyuncuların dış görünüşlere indirgenm eleri. insanın farkına varmadan ede­ meyeceği gibi onların bakışları için bir dış görünüş haline gelir. Günün sonunda. Tüm kentlerde. V iy an a 'd a. "Living together in the (Post) M o d em W orld". Bununla birlikte. G ereksizce bakm a hakkı flâ n e u r'ü n . Bilerek ve önceden tasarlanarak bu m ekânlar bakılabilccck zevkli görüntüler satıyorlardı. gereksiz.nesnesi olur. Henning B ech. can sıkıcı ya da büyüleyici gibi kriterlere göre es­ tetik bir değerlendirmenin. H erkesin (kuralların m uhafızları ta­ rafından derhal defedilecek olan.

O rta sınıftan alışveriş yapan ka­ dınların durum unda. biraz abartıldığında. G riselda Pollock yeni.. gö­ rülmeden görm esi gerekir. F lâneur oyununu nerede oynayacağını seçebilir ve karar verebilirdi: O ysa flâ n eu se açısından.. alışveriş yapm ak ile alışverişin nesnesi olm anın bu şe­ kilde “birleşm esinin” ilk olarak kadınların durum u ve deneyim i ol­ duğuna işaret etm iştir -o n la rın üzerinde uygulanan model özgün bağlamından soyutlanm adan ve geri kalanlarım ızı içine alacak şe­ kilde geliştirilm eden çok önce. satın afmâk ile satın alınm ak arasındaki tarihsel bağın. T h e V ie w from Elsew here: A Politics of Fem inist S pectatorship . kökeninde . her ikisini de .b ir tiyatro olarak ka­ labalık ve senaryo yazarı ve yönelm en karışım ı olarak gezgincinin özgürlüğünü. Flâneurism e oyununa ayrılan ısm arlam a (alışveriş) m ekânların sözde dişi flâneuse'lere başka bir yerde bulunm ayan güvenii bir cennet sunduğunu ek ­ leyebiliriz. başka birinin zenginliğini teşhir etm ek” .ketim nesnesi. F lâneur'ün oyun­ culuğu ile m odern/postm odern tüketim cilik arasındaki. H. YÖNETİLEN OYUN SAHASI Bu fanteziler kum aşını dokum ak. flâ n e u r’ün gözde av alanlarının çoğu sınırların dışında kalıyordu. seyircinin yorulm ak bilm ez m erakıdır. alışveriş kendini satm a sürecinin bilinçli bir parçasıydı. “K adınlar daha çok m odem kentte göz alıcı rollerini uygulam ak için alışveriş yapıyorlardı. aydınlatıcı çalışm asında..R eading around M a n ets B a r a t the F o lie s -B e rg ire (M S ).. bakm ak ile bakan kişiyi bakm anın bir nesnesi yapm ak arasında. kim in (neyin) tüketici olduğu açık değildir.anım satan.ilk olarak Thorstein V eblen tarafından sözü edilen ve çok güzel bir şekilde tasvir edilen işlev.23 mal ile tü­ keticinin. ateşli im gelemin potasını kı­ rılmadan taşım ak için flâ n e u r’ün kalabalık içine daldığında “aylak adam ”ın rahatça hareket edebileceği yeri koruması gerekir. Flâneurism e' in m odern/postm odern ta­ rihinin geri kalanı. . G riselda Pollock. flâ n e u r’ün tarzının bir fem inizasyonu olduğu söylenebilir. 2 3 . bakm ak ve bakılm ak başlangıçtan itibaren bir­ birine geçm işti.kadınların tü­ ketici ve tüketim nesnesi olarak toplumsal kuruluşu yoluyla oluş­ turulduğu söylenebilir.

Kapalıçarşılarda flâ n e u r yuvasındaydı (ehez soi). ona keşif oyununa uygun bir dünya sağlam ak zorundadır. kalabalık bir yalnızlık içindeyapm aya kolektif olarak kararlı flâ n eu r' ler arasında bir flâneur.Flâneur' de “seyretm enin keyfi m uzafferdir”. Böyle bir dünya ilk başta m odern m etropolün caddesiydi. Birincisi. 2 13 . ss. F lâneur’ü sürekli keşif gezisine çıkartan. İkincisi. ortak sim saklamak için zım ni bir suçortaklığına katılm ış. işlerini yapılması gerektiği gibi -te k başına. kendisine şiirsel duyarlılık fil­ miyle yakalanm ış ve dondurulm uş görüntülerle dolu bir zaman kapsülü olarak hizmet eden Baudelaire gibi. Benjam in. V e doğru tür eylem: Hiçbir zaman bir yük haline gelm eyen. na­ diren düş kırıklığına uğrayan beklenti buydu. C harles B audelaire: A L yric P oe t in the Era a t H igh C a­ pitalism . kaldırım lar “oyalanm ayı” . avare avare dolanm aya vakti ve isteği olanları cezbedecek kadar ilginçlik olm alıdır. hele hele m üdahale etm eyeceğine söz verm iş. am a kolay değildir. bütün caddeler flâ n e u r’ün im gelem i için uygun bir av sahası değildir. B enjam in’in gözlem lediği gibi. 25. B enjam in. Flâneur "şeyleri kaçış hallerindeyken yakalar” . “arada bir etrafa bakınm ak için durm ayı” fiziksel olarak mümkün kılacak kadar geniş olm alıdır. Paris’in kapalıçarşılarını (“böyle bir kapalıçarşının bir kentin. H er yerde de yapılam az. W alter B enjam in. s.2'1 Flâneur’ün işi zevkli. C harles Baudelaire. 3 6 -7 . 1 9 83 ). Bakılm aya ve soğukkanlı 24. cam la kapatılm ış. halta dünyanın bir minyatürü olabilm esi için en şık dükkânların dizildiği. onu dünyanın bir oyun olmasını bekleyen bir oyuncuya dönüştüren toplum . Ve her biri için yapılacak yeterince şey vardı: K apalıçarşılar “eylemin olduğu yerler”di . birbirlerinin işine kaş çat­ m ayacağına. flâ n eu r'ü n yaşam ının ritmi büyük kentin hızıyla uyumludur. 69 . ing. sözde “aylak beyler” için oyunu hiçbir zam an bozm ayan bir eylem. K apalıçarşılar içinde olunacak m ekânlardı.25 İnsanlar kapalıçarşılara oyalanmak ve dolanm ak için gelirlerdi. mer­ mer kaplı pasajları”). M etropolün ka­ labalık caddelerinde şeyler kaçış halindedirler. yalnızca içinden geçilecek m ekânlar değil. "flâ n eu r'c m esken olabilecek” büyük kent ti­ pinin ilk örneği olarak gördü. caddede ve kenarına dizilm iş ev­ lerde. fla n e u r “alık ba­ k ış la (badaud) duraklam az: O “am atör bir d e te k tiftir.y a da en azından kapalıçarşıların ilham ettiği. G elg eld im . H arry Zohn (Londra: Verso.Ç ev.

av bekleyen çocuk düş­ künleri ve tecavüzcüler. sonra karanlık!”. C harles B audelaire.. belki de nostalji du­ yabildikleri bir şeyi hâlâ hatırlayan birkaç kişi için. U nutulm am alıdır ki bugünün eylem i farklıdır: Ç oğunlukla tercihen duraklam adan.gezgincinin hararetli im gelem inde hakkında fanteziler kurulm asına izin verm ekten başka bir bedel talep etm eyen eylem. Güzel ya­ yalar artık görülm üyorlar. dilenciler. Les F leurs du m a/âçinde. yankesiciler. H âlâ bulunabildiklerinde. ben senin hakkında hiçbir şey bilm iyorum -se n i se­ vebilirdim ve sen bunu biliyordun!”26 K apalıçarşılar artık yok. Düş kırıklığına karşı garantiyle birlikte sunulan eylem . R ic­ hard H ow ard (Londra: Pan Books. “In Passing". ama artık işlevsiz ihtişam larıyla m iras sanayisi tarafından korunm uş olarak bulunabiliyorlar: Bir turist eğlencesi. daha da iyisi etrafına bakınm adan. çünkü ya­ kalanan şansın tersine kaçırılan şans hiçbir zaman yaşlanm az ve kı­ rışmaz.. “Şim şek. gerçekleştirilm e sı­ kıntısı olmayan.Sen benim hakkım da hiçbir şey bil­ miyorsun. Açık ih­ timallerin çekiciliğine tam am en sahip ama.Ç ev. henüz ele geçirilm em iş bir şansın tüm heyecanını taşıyan ve ele geçirilm iş bir şansın basm akalıplığına sahip olm ayan eylem ... diye anım sıyordu Baudelaire güzel yolcuyu. H âlâ kaldırım da duranlar en iyi ihtimalle garsonlar ve satıcılar. şim şek kadar kısa tanıklığıyla frenlenm eden uygulayabileceği güzelleş­ tirme çalışm ası nedeniyle daha da güzel: “B ir bakışı beni yeniden hayata döndüren güzel kaçak!. Cadde insanın 26 . s. daha sık olarak da tam ve basil olarak tehlikeli in­ sanlar: M iskinler. vicdanı rahatsız eden evsizler. otoyolların bir eşanlam lısı) gizlenm iş nostaljik bir inziva köşesi. Tam am lanm adan önce yıkılıp giden kum dan şans kaleleri. günüm üzde ey ­ lemin bulunduğu işlek yoldan (artık işlek caddelerin. m üm ­ kün olduğunca hızlı bir şekilde buradan oraya geçmektir. 214 . cadde tiyatrodan çok bir cangıldır. 19 82 ). İnsan oraya ancak m ecbur olduğunda gider. eski. İng. özgürce dolaşan fantezinin. saldırganlar. Bir an için arabaların tekerlekli güven­ liğini terk eden m asum ya da bu güvenliği hic elde edemeyen di­ ğerleri (onlar da kendilerini masum olarak düşünürler) için. renkli cam ları olan arabaların içinde saklanıyorlar. 98. gözlerin geçici. çevre yol­ larının. Fırsatlarla değil risklerle dolu bir yer: Aylak beyler için de­ ğildir. hele hele cesaretsiz olanları için hiç değildir. uyuş­ turucu satıcıları.

kuleler ve tü­ feklerin yüksek teknoloji ürünü çağdaş karşılıklarıyla. fam da “arada bir etrafa bakınm ak için durarak am açsızca do­ 27. diye özetliyordu R ichard Sennett yirmi yıl önce. içinden geçilecek bir alandır”. “D ışarısı” trafik akışını destekleme ağından başka bir şey değildir. aynen ziyaretçilerin evlerinde yaptıkları gibi çelikle ve silahlı ya da elektronik m uhafızlarla caddenin kamusal m ekânından ay­ rılır. içinde olunacak b ir alan değil”. 197 7). günümüzün Gotik öykülerinin şu gözde yerinden ram palar ve par­ maklıklarla ayrıldığı kesinlikle belirtilm iştir. s s . Zevklidir. (En sonunda İngiliz’in evi gerçekten onun kalesine dönüştü -h ırsız alarmları ve üçlü kilitler. 12-15. O lağanüstüdür. gösterişli bir şekilde davetkâr olan kapılar ve girişler artık küçüldü ve sanki kendilerini tamam en iptal etm eyi ve böylece içerisinin bir kerede ve tam amen dışarısının güvenilm ez ça­ murundan uzaklaşm asını düşlüyorlarm ış gibi en az göze çarpan kö­ şelere saklandı. Burası kullanılacak değil. bir zam anlar içerisinin vaatlerini gururla ilan eden. dönem inin en etkileyici ve şa­ şırtıcı kentsel gelişim lerine ilişkin analizinde. Peki ya sonunda ulaştığınızda içe­ risi nasıl? İçerisi gerçekten de m uazzam dır. “dışarıda”ki vahşettir. birinin baştan çıkancılığını ve diğerinin iticiliğini desteklem ek ve yeniden sağ­ lamak için çabalarını birleştirm ektedirler. “ Yeni ve gelişm iş” kamusal mekânın “cadde olm adığı” -v e caddeden. Bateson’ın “şizm ogenetik zinciri’ yle etrafım sıkı sıkıya sarm ışçasm a alışveriş m erkezinin zenginliği ile caddenin sefaleti. durm ası ve etrafına bakm ası istenen yer­ ler. R ichard Sennett. kent planlam acısının bozuk diliyle temel. Yalnızca içeriye geçm enin bir yoludur” .27 “ B urada birkaç dükkân ve geniş boş m ekân alanları vardır. kale hendekleri.. “Cadde ölü m ekândır. kilitler ve hırsız alarm ları gerisinde saklandığı “orada”. The F a il o l P ublic M an (C am bridge University Press.. A hlâksız bir suçortaklığı içinde kenetlenm iş.evde ya da arabada. Ziyaretçilerin kalm ası.) Binalar sırt­ larını caddeye döndüler. Ç evredeki her şey aynı mesajı iletir: “ K am usal mekân içinden geçilecek bir alandır. posim odern m et­ ropolün yeni çağını m üjdeleyerek. K uşkusuz cadde artık flâneurün av sahası değildir. o denetim siz m ekândan. "dikey bütün için trafik akışını desteklem e ağıdır”. .

uzun sivri dişler tenin ya­ nına bile yaklaşm adan kükreyen hayvanların verdiği tüm ürperti ve dehşet. Aslında duvarlar arasındaki yeni uğraklar flârıeur ün nihai yenilgisinin m ekânlarıdır. Ve eve götürülm ektedir -b ü y ü k ölçekle. öte-oyun yerleridir: Oyun burada açıkça ve utanm azca oyunun adı­ dır. açık açık bakılabilir -hayvanat bahçesindeki aslanlara bakılabildiği gibi. Senaryolar artık hazır mamül ve uzman yapım ıdır. ihtiyatlı am a kesindirler ve im ­ geleme. ti­ tizlikle sahneye konulm uş gösterinin aktörleri. sakatlar. F lâneurism e'ın başlan çıkarcılıklarının en kutsalı -senaryoyu yazm a ve dış görünüşler oyununu yönelm e h a k k ı. yöneticiler ve alışveriş m er­ kezlerinden kâr edenler tarafından gaspedilm iştir. şüphesiz. Buralar ikinci düzey oyıın. Teleseyircinin karşılaştığı yabancılar (yabancıların dış görünüşleri) “teledolay ım lf’dır. boğar. (M uhtem e­ len. içerinin cazibesine kapılanlar oyun oynam ayı oynarlar: Se­ naryo yazarlarının ve yönetm enlerin karakterlerini oynayan. birbirlerine ateş ederken seyredilebilirler.lanılacak” bir yerdir -e ğ e r varsa bir flâ n e u r cennetidir.tasarım cılar. flâ n eu r’ün av saltası olarak kent telekem e (H enning B ech’in bulduğu diğer bir isabetli terim ) dönüşm ekledir. hele hele seyircinin özgürlüğüne pek az yer bırakırlar. teknolojik olarak garantilcıımiştir. Ama hazır senaryoların ve uzman yönetim inin sağladığı bu ga­ rantili zevk artık eve de götürülebilir (kiralık video kütüphaneleri. Ya da daha doğrusu öyle görünür. Dikkatle (yönetilen) kendiliğindenlik kılığına sokulm akla birlikte yönlendirme sabittir ve her yerdedir.) Bu flâ n e u r al-götür depoları nedeniy­ le. Artık yabancılara korkm adan. alışveriş m erkezlerinin keyfini kaçıran gidip gelm e prob­ lemlerini ve oyunun “etkileşim li” yönünün zevkleri sayesinde bu merkezlerdeki gösterilerin sınırlılıklarını ortadan kaldırarak “tele alışveriş” ve bilgisayar oyunlarının rahatlığı. alışveriş merkezleri ve alışveriş m erkezi gösterileriyle rekabet ettikçe daha da genişle­ me ihtimali olan bir ölçekte. TV suç ve polis film lerinin sonsuz yeniden çevrim lerinde yabancılar (yabancı oldukları için yabancılardan bekleneceği üzere) birbirlerini soyar. dükkânları). Ya da hayvani tutkularına kapılm ışlarken neşeyle 216 . Rahatlatıcı bir şekilde yaşam ları cam bir ekranla sınırlı­ dır: Varoluş tarzlarının saf dış görünüşe indirgenm esi en sonunda elle tutulur bir şekilde açık.

ve bu nedenle zevkin önceden ya da sonradan düşünm e nedeniyle bozulm ası gerekm ez. daha çok çalışmaları gerekecektir. Aslında ai­ lenin diğer üyelerinin. V eya daha da iyisi. ailece kitap oku­ malar. 217 .flâ n e u r' lerin kendileri gibi arızi ve tamamen yüzeysel görünür. konuşm alar ve şarkı söylem elerin daha önce atıldığı ve gö­ müldüğü geçm işe doğru hızla kayboluyor. Birden fazla TVnin ol­ duğu. Estetik m ekândaki yaşam esas olarak solitaire'd ir [tek kişilik]. her biri ötekini senaryo için hazırladığı sahnedeki bir dekor olarak g ö re n . N esneler olarak sonsuz derecede yakındırlar. sonuçlara dair hiçbir düşüncenin vicdanı bu­ landırm ası ya da zevki zehirlem esi gerekmez. Estetik m ekânda birliktelik tesadüfi ve arızidir -k e n d i hakiki gerçekliklerinin görünm ez. Oradaki her paylaşm a. Telekeni nihai estetik m ekândır. kalabalık caddede omuz oniuza. tek var olm a haklarıdır . eğlence ve keyif nesneleri olarak her yerde bulunan telekem in cazibesiyle rekabet edebilm ek (oyun dışı bırak­ mak şöyle dursun) için daha çok.zaplanabilirler).v e dolayısıyla d ü n y ad an . T elekentte ötekiler yalnızca zevk nesneleri olarak görünürler. T elekentte yabancılar. görünm ezliği nedeniyle daha da fazla güvenilen bir uzman arlık onlardan korkm ak gerekm ediğini belirtm iştir -te k bir gölgenin görünm ediği saf bir güm üş a sta r. am a sarsılm az hayalle­ rine kapanm ış m onadların yakınlığı. F lâneur’lerin artık aile çatısı al­ tındayken seyahatlerini askıya alm alarına gerek yok. Ailenin bir TV ekranı kar­ şısında toplanması bile bir eğlence merkezinin “paylaşımı” ve “birlikteliği”ne sahiptir. en küçük bir joystick hareketiyle hareket ettirilebilir. kişisel stereoların.izlenebilirler. taşınabilir disk çalarların bulunduğu ve ai­ lenin her üyesinin bilgisayar oyunlarına sahip olduğu evlerde aile toplantısı için pek az fırsat var. senaryoyu oynam aları sağlanabilir ya da sah­ neden çıkarılabilirler. güvenilir bir uzm an. prezervatifle cinsellik gibi sterilize edilm iş ve güvenlidirler: İşi bilen biri. bir uzm an.v e birbirini izle­ yen her “açışta” yeniden doğrulamak zorunda oldukları bir haktır bu. bu hayatın yaşandığı dünyayı dolduran dış görünüşler gibi ya da -b irç o k ama tek. am a neyse ki eylem özneleri olarak sonsuz derecede uzak kalmaya m ahkûm durlar. dikkat unutulabilir. Ama bu aile toplantısı bile. hiçbir bağ yoktur (artık eğlendir­ medikleri zam an ekrandan . Eğlence sunm ak. am a her biri paylaştıkları mekândan kendi anlatılarını ses­ sizce kuran.

ancak alış­ kanlık yaratıcı niteliği geliştiren ötekiler daha uzun kalm ayı um a­ bilirler -a m a bu alanda ilaçlar ve sonsuz bir şekilde' yeni oyunlar sunma imkânına sahip. Bunun alternatifi. ayrım ların netliğini. Estetik olarak kurulm uş dünyaya giren ötekiler öncelikle eğ ­ lendirme değerlerini göstererek kabul için başvuruda bulunm a­ lıdırlar. Estetik mekânın sahibi. beklentilerin karşılana­ cağına dair kesin garantileri am açlarken. başarıyla tasarlanm ış yüksek teknoloji ürünleri insanlar karşısında kesin bir üstünlüğe sahiptirler. yalnızca devam ettiği sürece karşılıklı zevk var­ dır. (yeni bir bildirim e. T e­ lekemin cazibeleri. Yakınlığın iç d a­ iresi keyif. “ iyi vakit geçirm e”.oynar. Toplum sal mekân oluşturm a (zorunlu olarak ulaşm asa da) “yapılaştırm ayı”. gülüp oynar. m o­ notonluğu ve tekrarı. daha istikrarlı. sözleşm e yoktur. oyun oynam ayı oynar.Ve bir kez estetik mekân oluşturm aya tâbi tutulduklarında ol­ dukları tam da budur: Eğlence ve keyif nesneleri. çılgınlık yapm aya gider. Evliliğin gözden düşm esinin. hesaba katılabilir varoluşu elde edebilirler. yeniliğin. ortodoks aile m o­ dellerinin yerini çeşitli “birlikte yaşam a” biçim lerinin alm ası yö­ nündeki giderek artan eğilim in. İnsan estetik olarak kurulm uş dünyada sezdirm eden yürüm ez -o ra y a cüm büş yapm aya. Biletler verilirse yalnızca tek giriş içindirler ve kalış süresi önceden belirlenm ez. program aıik olarak epizodik olan) deneysel. dikkat çekici. . zevk veren nesnelerin yerleştirildiği gri zem in işlevidir. âlem y a p a r. Burada anlaşm a. istenm eyen m üşterilere hizmet vermeyi yalnızca kendi yargısına göre reddetm e hakkına sahiptir. her zaman hızlı hareket eden ve gerçekleşm enin hep ötesinde kalan beklentileri arar. öngörülebilirliği. Eğlendirm e değeri canlı tutulm alı ve k a­ çınılm az bir şekilde aşinalık ve can sıkıntısı nedeniyle uğradığı değer kaybına karşı m ücadele etmesi gerekliğinden ötürü hep daha çekici biçim lerde sürekli olarak zenginleştirilm clidir. stereonun ahengini bozan “gürültü” işlevi d e­ ğilse. estetik olarak kurulm uş dünyanın bütünü için standardı oluşturm aktadır. estetik mekân oluşturm a bulanıklığı ve hareketli bölüm leri.kadar hepsi hiç­ bir bağın olm adığı. şaşırtıcı ve bek­ lenmedik olanın şok edici değerini. Bu dünyada yakınlık ötekinin sağ­ layabildiği eğlence ve zevkin hacm ine bağlıdır. delice eğlenir. “eğlenm e” alanıdır. kategorilerin sabitliğini. A ncak bu sıfatla bireysel.

Estetik m ekânın. kuralların kibirli ve kayıtsız gayri şahsiliğini za­ yıflattıkları ve akim saflığını. potansiyel tortuları çökelm e ve ka­ tılaşma zamanı bulam adan yok olur. En az tanınan ve en az tanınabilir olan nesneler en yüksek eğlence değerine sahip olduklarından.parçalı ve epizodik birlikteliğe yönelik hevesin ve diğer proteofili tezahürlerinin hep. za­ manın durdurulm asından ve buna yol açabilen her şeyden nefret 219 . AHLÂKİ MEKÂN OLUŞTURMA: ESTETİK MEKÂNI YIKMA N e bilişsel olarak ne de estetik olarak m ekânlaşlırılm ış dünyalar ahlâki mekân oluşturm aya karşı konukseverdir. ha­ ritaların dayanıklılığı ve uzun öm ürlüğü ölüm cül tehlikesidir. toplum sal mekânın estetik m ekân tarafından aşındırılm asının ve toplum sal mekân oluşturm anın kriterlerinin ve m ekanizm alarının yerini giderek estetik mekân oluşturm anın kri­ terleri ve m ekanizm alarının alm asının yan etkileri olduğunu ileri sürüyorum . Estetik m ekânın haritası. durdurm a ve hareketsizleştirm e eğilimleri nedeniyle. bilişsel mekân oluşturm anın lam tersine. Estetik mekân oluş­ turma. Toplum sal/ bilişsel m ekânda. süreklilikten. nesneleri yerinde tutamaz -tu tm am alıdır. H areketsizlik onun ölüm cül günahı. bilgi miktarları estetik m esafeyle ters orantı içinde kalırlar. Bu nedenle. baştan çıkarıcı güçlerini yalnızca hareket halinde ve em redildiği anda yok olm aya hazır olm alarından alan şeyleri sabitlem e. I. eğlence yoğunluğunun çeşitli de­ receleriyle çıkarılır. ahlâki itkiler yabancı cisim ler ve patolojik kütlelerdir. zevk alınacak nes­ neler yakm a çekildiği anda yeniliğin solm a ve gizem in yok olma yönündeki can sıkıcı eğilim inden kaynaklanır. üretildiği mekân oluşturm a sürecinde ta­ mamen tüketildiği söylenebilir. yenilik aşinalığa. Estetik m ekâna özgü sıkıntılar ve dertler. Toplum sal/estetik m ekânda. çıkm az duygu lekeleriyle kirlettikleri için. aynı zam anda baş döndürücü ve belli belirsiz bir şekilde ür­ kütücü -y ü c e ) olan estetik yakınlığa sokulur. he­ yecan sıkıntıya dönüştüğünde estetik olarak “ uzağa” ve en öteye itilir. Yeni ve şaşırtıcı (gi­ zemli. H er ikisinde de.

Eğlence değeri ilkesel olarak ahlâki sorum luluğun bir düşm anı­ dır ve bunun tersi de doğrudur. çapraşık olanı. kendi zincirlerini öteki için (Ötekini bir tatmin nesnesinden talep eden bir Yüze dö­ nüştüren) sorum luluk biçim inde işlem e yönündeki zararlı eği­ limiyle. sürüklenm enin -e ste tik mekân oluşturm anın ö zü n ü n . Ancak o zaman estetik mekân oluşturmanın hum m alı faaliyeti estetik bir m ekânla sonuçlanabilir. bilinm eyeni. Estetik mekân oluşturm anın önünde eğildiği sınırları ve kısıtlamaları kabul etm elidir. sahipleniri itkilerin bastırılm ası. am a dikkat ancak serbestçe dolandığı ve önceki konaklam alarının sonuçlarıyla tedirgin olm adan ih­ tim aller kanaviçesini taradığı sürece estetik mekân oluşturm a ka­ pasitesine sahiptir. BENİM TOPRAĞIM Alan W olfe. KİMSENİN DEĞİL. sorum luluk dikkatin ka­ lıcı bir tortusu. estetik tatmin arayan kişinin aynı zam anda ahlâki bir kişi ol­ ması gerekir. ola­ ğanüstüyü korur ve artırır. G elgelelim . Ahlâki bağlanm a onun lanetlenm esidir: D ikkalin özgürce do­ laşmasını askıya alır . am a bu aynı zam anda ahlâki bir mekân olacaktır. hatta işbirliği yaparlar. Ancak bu düşm anlar zaman zaman barış içinde yaşarlar. A hlâki tutum. böyle bir başarı elde etm ek için. böylcce ortaklığın gerek ahlâki gerekse estetik değerini canlı tutar. ‘“ Başarılı aşk” modeli bu iş­ birliğinin önde gelen örneğidir: Sevilen kişideki gizem e duyulan saygı. sonucudur. farklılığın işlenm esi. A hlâki tutum.ye­ minli bir düşm anıdır. se ­ vilenin özerkliğinin tahakküm buldozeriyle bastırılm asının red­ dedilmesi -e şte k i yüceyi. ahlâki davranışın toplumsal kaynaklarına ve rekabetçi 220 . sa­ dece teslimiyet pahasına ulaşılabilen işbirliğinin sonucu olarak ge­ lebilir. kısıtlam alardan kurtulm uş olsaydı kalacağından daha uzun bir süre dikkatini nesnesine yö­ neltir: Dikkalin kendisini bir sorum luluk kaynağı haline getirir ve sorum luluk Yüzün ihtiyaç duyabileceği sürece dikkalin sür­ dürülm esini gerektirir. İ. D iğer bir deyişle.v e bir yere sabitlenen dikkat kısa zam anda enerjisini tüketir ve çöker.eder. birbirlerine yardım eder ve birbirlerini güçlendirirler. Başarı ancak.

Ahlâki edim in kendisi yerleşik bir şekilde m üphem dir. toplumsal mekânı koruyan norm ların ve ahlâki mekânı yaratan ahlâki dür­ tülerin çapraz baskılarıyla sürekli olarak üretilir ve artırılır. ahlâki kaygı ve görevin sınırlarını bile tartışılacak bir me­ sele haline getirir. bu işaret direklerini göz ardı etm ek ve çölde kendi yolunu seçm ek kadar kuşkuludur. bencillikten uzak ve bazıları için yararlı olursa olsun hiçbir edim . istemeden kendisini alıcı uçta bulanları incitm ekten tam olarak kaçınam az. Toplum sal olarak onaylanan adiaforizasyon ahlâki ilkiyle ça­ lışarak. W hose K ee p e r? S ocia l S cience a n d M o ra l O bligation (U ni­ versity of California Press. m üphem olm akta yanlış olan çok şey vardır ve belki de doğru olan çok şey vardır -ö z e llik le m üphem olunacak bu kadar çok şey var­ ken” . Bu problem lerin hiçbir tek yanlı çözüm ü emin değildir. toplum sallaşm a ve toplum sallığın. herhangi bir edimin sonuçları m üphem olm aya m e c b u rd u r-n e kadar soylu.v e bu yaşam ın ve sonuçlarının so28 . estetik tatmin arayışı ahlâki so­ rum luluğun baskılarına meydan okur. A lan W o lfe .iddialarına ilişkin son derece özgün değerlendirm esinin sonuna doğru şöyle diyordu: “M odernliğin paradoksları düşünüldüğünde. Ahlâki kişi m üphem liği aşam az. 1 9 8 9 ). 211. hoşgörüyü kayıtsızlıktan ayıran ince ayrım çizgilerinden tehlikeli bir şekilde geçer. A hlâk sanatı (böyle bariz bir şekilde zıt anlam ların bir arada kullanıldığı bir ifade nedeniyle bağışlanabilirsek) ancak m üp­ hemlikle birlikte yaşam a . her zam an özeni tahakküm den. am a sürekli olarak estetik tatminle canlandırılm adıkça sorum luluk bocalayabilir. A hlâksızlık uçurum u top­ lumsal olarak tavsiye edilen ve uygulanan birlikte yaşam a ku­ rallarına itaatin iki ucunda da gafili beklem ektedir. Her zam an ve her yerde. yalnızca onunla birlikle yaşam ayı öğ­ renebilir. M üphem lik. Resm i işaret direklerini izlem ek.28 Ahlâki aktörün içinde hareket ettiği. ahlâki açıdan doğru olmanın bir garantisi olarak. yaşam ak ve eylem ek zorunda olduğu m üphem lik şiddetlenm iştir. kem ikleşerek kuralın desteklediği görevin boş ka­ buğuna dönüşebilir. Karm aşık karşılıklı bağım lılıklar ağında. ahlâki kim ­ liğini yitirebilir. şim diden onun birçok düzeyini ve boyutunu ziyaret ettik ve inceledik. s. 221 .

W olfe bu tür tekliflerin en popüler olan ikisini tartışm aktadır: Her ikisi de W olfe'ün “sivil toplum ” (çok fazla kötüye kullanılan bir terimin bu durum da.29 Pazar.rumluluğunu üstlen m e. ahlâki ko dlarım ız bakım ından p a zarlara ve devletlere d ayan m a ihtim alimizin artm asıdır. pazarlara ve devletlere bel bağlam aktan kaynaklanan sorunlar şiddetlenm ektedir” . bir itiraf ya da özür olarak dile getirilebilir. ahlâki görevin dış sı­ nırlarını çizmenin en em in yoludur. ama kuşkusuz var olanlar içinde en iyisidir. O ysa sivil toplum zayıfladıkça.v e bu cüm lenin kendisi ahlâk açısından kötü ha­ berdir. “elimizden gelenin daha fazlası elim izden gelm ez”. 2 2 . ku­ rallara uyan olarak gördüğünden ölürü. pazar tarafından yönetilen ekonom ik bo­ yutlar ve devlet tarafından yönetilen politik boyutlar çıkarıldığında toplum sal bağlam dan geri kalanlar olduğu tahmin edilebilir) dediği şeye ait olan ahlâki otoriteyi gaspetm eye çalışan pazar ve Devlet: “H er iki güç de ahlâki aktörü bir kural yapıcı olarak değil. tüketici seçim inin önemli olan tek seçim olduğu. G örünm ez el günde yirm i dört saat nöbet tuttuğunda. Kuşkusuz özneyi ahlâki sorum luluk yükünden kurtarm ak için tek­ rar tekrar yeni teklifler yapılacaktır ve kuşkusuz birçok kişi bu tek­ lifleri dayanılm az derecede çekici bulacaktır. çünkü ancak bu seçim in insan m utluluğunun toplam ım artırm a ihtimali olduğu görüşünü (eziyet çeken ahlâki özne bakım ından açık bir çe­ kiciliğe sahip bir görüş) savunur. ulusun değerlerinin sorum luluğunu üstlendiği gün. çünkü böyle bir cüm le ancak zaten gerçekleşm iş bir ahlâki başarısızlığın ardından. W o lfe 'e göre “m odernliğin paradoksu”. “para değeri" doğru edim i yanlış edimden ayırm ak için tahayyül edilebilir en iyi standart ol­ m ayabilir. m odern olm ak zorlaşır. W olfe. Ahlâklı bir kişi olm ak kolay değildir .. Sürekli olarak dayanakları ve koordinasyonu olm ayan gü­ dülerin ve kuvvetlerin baskısı altında olan yaşam ın bağlamı kar­ m akarışıktır -k arışık ve kafa karıştırıcıdır.) Her birim iz kendi çıkarlarım ıza iyi hizmet edersek. 246). diyordu M argaret T hatc­ her. 29 . parası o l­ masaydı şimdi yaptığını yapam ayacaktı”.sanatı olabilir. s. "mo­ dern olduğum uz ölçüde.. W hose K eeper?. (“ M erham etli kişi. . görünm ez el ortak çıkarım ıza hizmet ederek hepim ize hizmet edecektir. görülebilir ahlâki aktörler rahatsız olm adan uyuyabilirler. çünkü toplum un yakın ve u zak alanlarındaki yüküm lülükten d e n ­ gelem enin pratik yollarını bulm ak zorlaşır" (s.

A m a böyle bir ortam nerede bulunabilir? W olfe um utlarını . olarak hareket edebilm esi sorununu. ahlâki sorum luluklarını üstlenm elerini ve on­ lara göre davranm alarını sağlayan bir ortam da. am a ahlâki uyanıklığı ve ahlâki yeterliliği daha da körelm iştir. am a aynı za­ manda sonuçları güvenle beklenen bir süreci değil. ahlâkın zaleri hiçbir şekilde önceden garantilenm iş değildir.“bir yanda gelişebilir bilgili failler ile diğer yanda değişm e kabiliyeti olan bir kültür arasında müzakere edilen bir pratik” için bir ortam olarak tasarlanan. her zaman telı22? . ahlâki sorum luluklarını üstlenm eyi ve onların yerine taşımayı vaat eden faillerde değil. bunların çok yararı olm ayacaktır. İkisi de m odern ahlâki durum un gerçekliğini bulutlaııdım ıakıadır -ik isi de günün sonunda ahlâki bilincin tüm ika­ melerinin. M üzakere sürüp giden bir süreci ima eder. ihtiyaçların ve ihtiyaç sahiplerinin göreceli önemine karar verm ek de öyle. Bir kez daha ahlâki özne uyutulmaktadır. daha az becerikli bir yardım ın el uzatam ayacağı kişilere yardım edilmesini sağlam aktadır. A nık ahlâki ıstıraptan kurtulm uştur. H içbir dolayım ve "faillik durum u” meselenin doğ­ ruluğunu -so n u n d a her zaman olduğu gibi insanın kendi ahlâki faili. Evet. A m a yardım elini uzatm ak artık devletin so­ rum luluğudur. aporiyle ve ahlâki durum unun m üphem liğiyle karşı kar­ şıya olan ahlâki kişinin şifa bulmaz yalnızlığında hiçbir şeyi ya da hemen hemen hiçbir şeyi değiştirm eden yalnızca ahlâki so­ rumluluğu körlettiğini ve ahlâki eylem i daha da zorlaştırdığını ya­ lanlamaktadır. ahlâki özneler ahlâki özerk­ liklerini nerede tekrar elde etm eye çalışm alıdırlar? A çıktır ki. Pazarın ve devletin ahlâki m üphem liğe sundukları çözüm ler ha­ yali ya da aldatıcı veya her ikisi ise. önceden ga­ rantilenm iş bir yönü olm ayan bir süreci. Böyle bir ortam da.“sivil toplum ”a bağ­ lamaktadır. etkisine maruz kalanları “dem odem ize" etm ekledir: İkisi de m odern insanın niteliklerinin en moderninin gelişmesine engel olm aktadır: Özerk bir şekilde seçm e ve gerçekten önemli olduğu durum da seçme ka­ biliyeti. D evlet an ık itiraz görmeyen ahlâki otoritesini ahlâksız kullanım lara uygulam aya karar verirse (ya da karar verdiğinde). sahip olduğu bazı ürkütücü güçler. Paradoksal bir şekilde. uzaktaki.değiştirem ez. modern devlet ve m odern pazar.Devletin de ahlâki vicdan üzerinde benzer bir uyutucu etkisi vardır.

Hubert ve Stuart Dreyfus. Ve insanlar (zaman zaman ahlâki dengelerini yitirseler ve ara sıra düşseler bile) ahlâki failler olarak hareket ediyorlar ve ahlâki sorum luluk itkisini izliyorlar. Söylemsel kefaret. ahlâkın önündeki en iyi ihtim aldir. B i­ siklete binm e edim inde koordine ve senkroııize edilm esi gereken hayret verici sayıdaki küçük kas. G izem li bir şe­ kilde kendi kendilerine tatm in edici olmaktan başka herhangi bir amaca hizmet etm ezler. sayı 1 (1 9 9 1 ). . Durum un bu olduğunun. Cf. A yrıca bkz. “randım anlılık"lartnın tahmin edilm esine yardımcı olacak standartlardan fena halde ■yoksundurlar. David R asm ussen (C am b ridge. 1990). U niversalism versus C pm m unitarianism . sinir ve kemik hareketleri d ü ­ şünüldüğünde. umut tam amen yanıltıcı değildir. “Sustaining N on-rationalized Practices: B ody-M ind Pow er an d Situational Ethics: An Interview with H ubert an d Stuart Dreyfus". uygulayıcılar böyle bir savunuya gi­ riştiklerinde. am a insanlar (zaman zam an kas dengelerini yitirseler ve ara sıra düşseler bile) bisiklete biniyorlar.) Bu nedenle bu pra­ tiklerin kendi kendilerini söylem sel olarak savunm a kabiliyetleri hemen hemen yoktur.30 G elg eld im . dostlarınız sizin içindir.anlaşılm ası. der D rey­ fus. kendiliğinden boyutlarının kanunlaş­ 30. M ass. 9 3 -1 1 3 . tam da kurtarm aya çalıştığı ahlâki ger­ çekliği yok eder: “ Yaşam ın niteliğini kanunlaştırm ak isliyorsunuz ve yaşamın niteliğinin alıcı. diyor H u­ bert D reyfus. yeni bir tür dostluğa sahip olursunuz -b u dostlukta siz dost­ larınız için değilsiniz. dostlarını seçm ek ve dost­ larını terk etm ek için uyguladıklaıı bir sürü yol vardır". ss.lilcededir. Şöyle bir ilave yapabiliriz: Eğlence ve zevk için dostlarınız olur olmaz. “ İnsanların dostlarını desteklem ek. “leknolojik-rasyonel türde yeni bir tür dostluğa sahipsinizdir” .: M IT Press. (“ Sağ­ lığınız ya da kariyeriniz için dostlara sahip olur olm az” . Bent Flyvbjerg. Nc dini vaazlar ne de katı yasal kurallar ahlâkın kaderini daha az tehlikeli kılabilir. der. İhtimal tamam en aldatıcı. cilt 11. durum un bu ol­ masına son verm e vaatlerinin hepsinin naif ya da hileli olduğunun -o lm ak zorunda old u ğ u n u n . pratiklerinin yapısına ihanet ederler ve becerilerinin onları üretm e ve desteklem eye yeterli olduğu alanın ötesine adım atarlar. Praxis International içinde. bisiklete binm enin gerek teorik gerekse pratik ola­ rak im kânsız olduğunun ileri sürülm esi pekâlâ bağışlanabilirdi. bunlar rasyonalize edilmem iş (bir adım ileri gidebiliriz: Rasyonalize edilem ez) pratiklerdir. Aynı zam anda onun tek um ududur. "W hat is M orality: A Phenom enological Account of the D e ­ velopm ent of Ethical Expertise".

kazanılabildikleri ya da kazanılam adıkla n için kazanım lardır. 31 . birlikte olm aktan önce geldiği ve benlik öteki ile etkileşim e girdiği an zaten ötekinin iyiliği ve kötülüğünden sorum lu olduğu halde. cilt 12 (O cak 19 93 ). es­ tetik ve ahlâki m ekân oluşturm aların çapraz ateşi altında kalan “birlikte olm a”nın toplum sal m ekânıdır. P raxis International içinde.karşı sorum luluk. Etik olarak konuşursak. ahlâ­ ki edim in uygulanabileceği tek m ekân. ahlâki so­ rum luluğun teşvikleriyle hareket etm e imkânı kurtarılm alı ya da yeniden ele geçirilm eli ya da yenilenm elidir. “W hy D oes Proxim ity M a k e a M oral Difference?". G erçekten gerçekleşeceğine dair hiçbir garanti yoktur ve hiç olm ayacaktır. bildiğim iz gibi.31 Bu gerçekten de bir kazanım dır . sürekli olarak bilişsel. yapılabile­ cek en kötü şey değildir. 225 . Arne Johan V etlesen’i izleyerek. ancak bir kazanım olarak olacaktır.tırm a durum unda yitirilm esi gibi tuhaf bir problem le karşılaşı­ yorsunuz”. süregiden “biz -deneyim ”de tem el bulan bir üstünlüktür. Bu belki de ahlâki insanın lanetidir -a m a kuşkusuz ahlâki insanın en büyük şansıdır. Bu olur­ sa. A m a bu ya­ pılam az ve m odern. A rne Johan V etlesen . Ahlâki durum un m üphem liği ve onu izleyen ahlâki soruşturm anın güvensizliği olduğu yerde kalacaktır. birbirlerini sevdikçe ve ihtiyacı olanlara yardım ellerini uzattıkça. “ bir kapasite olan ötekiler için sorum luluk. sabit ve evrenselleştirilebilir bazı ilkelerin izlenmesi olarak ifade edebilseydik daha iyi olurdu (kuşkusuz daha az te­ dirgin edici. ya da belki de bu durum da elde edilen kazanç hiç değilse kayıplan karşılayabilirdi. eşitsizliklere -b azen ezici eşitsizlik lere. m antıksal akıl ya da postm odern. estetik ruh ne kadar büyük bir güçle isyan ederse etsin bu konuda yapılabilecek pek az şey var. V etlesen’in ileri sürdüğü gibi. HjÖN/PoMmotlern Elik. için olmak. Bu m ekânda. Bu iyi bir haber olm ayabilir.v e ka­ zanım lar. katı. şu anda geçersiz kılınan ya da unutulan önceliğini teknik-araçsal hesaplar üzerindeki üstünlü­ ğüyle değiştirm ek zorundadır. daha rahat olurdu). bu. W z-deneyim olarak yaşanan ötekilerle birlikte ya­ şam aktan kaynaklanır ve onun bir kazanım ıdır” dem ek. ss. C f. Belki de rasyonalize edilebilir ol­ mayan ve söylem sel olarak kurtanlabilir olm ayan ahlâki pratikle­ rim izi. A m a her gün ve tek­ rar tekrar gerçekleşm ektedir -insanlar birbirlerine özen gösterdikçe. 3 7 1 -8 6 .

"Nothing N ew ". 1 9 80 ). m ü­ hendisler. 226 F I 5 A R K A /P n :> tm o d e rn E lik . W es tvie w Press.1 Yapabileceğiniz ve aynı zam anda yapm anız gereken şeyin bu olduğu şeklindeki ikili aksiyom a atıfta bulunur. teknolojik işlem ler için ham m adde ya da bu işlemin (yeniden işlenebileceği 1.. C ol. Teknolojik ilerlemenin yol açtığı sorunların çözümsüz olabileceğini düşünüyorum. M elvin K ranzberg (B oulder. s. M a x B la c k Max B lack’ın yukarıdaki alıntıda itiraz ettiği teknolojik çare.b ir yiyecek kaynağı. kamusal riskler Karşımızda duran sorunların sözde teknolojik çarelerle çözülmesi gerektiğine inanan mühendislere ve leknologlara katılmıyorum. der. 2 6 -7 . teknologlar ve bilim cilerin şevkle savunduğu ve sıradan halkın yaygın bir şekilde ve eleştirm eden inandığı anlayışa atıfta bulunm aktadır: “T eknik bir güçlükle karşılaşırsanız bu güçlüğü her zaman başka bir teknolojik alet icat ederek çözm eyi umul ede­ bilirsiniz”.. Günüm üzde teknoloji kapalı bir sistem haline gelm iştir: D ün­ yanın geri kalanını “çevre” olarak .Özel ahlâk. E thics in ап А д е of P ervasive Technology.. M ax Black.

dünyanın. D aha fazla teknoloji talep eden sorunlar değil. sonuçlarını yeterince m eşrulaştırır ve böylece sonuçlar ne olursa o lsu n . deyim yerindeyse. dünün has­ talıklarım . kendi gerekçesini kendisi üretir. kendi kendini doğrulayan bir inançlar sistemi gibi görünür: D ünyanın öyküsünün sözdağarım . arkadan itil­ diği için ilerler. başka durum da “sorun” olarak (yani daha iyisiyle değiştirilm eyi şiddetle talep eden yanlış durum olarak) görülm eyecek yönlerini “sorun haline getirm eden” du­ ramayan teknolojik kapasitelerin m evcudiyetidir. herhalde “ teknolojik ilerlemenin ortaya çıkardığı”.. K ullanılabilir olan am a yeterince kullanılm ayan teknolojik kaynakların elde hazır bulunm ası (“Bir şeyler yapabiliriz” . Teknoloji hiçbir zaman herhangi bir şeye doğru ilerlemez. M eşrulaşm a ihtiyacı açısından. Teknolojiyi. 227 . teknolojinin artık m eşrulaşm aya ihtiyacı olm adığını belirtir. Ellul. kendi talihsiz­ liklerini ya da kabahatlerini kendi yetersizliğinin sonuçlan olarak. o artık kendi m eşruluğu haline gelm iştir. yeni bir işlemi başarmasına izin veren aletlere sahiptir. sonuç olarak ortaya çıkan “sorunlar”ı ise kendisine yönelik yeni ta­ lepler olarak tanım lar: Teknoloji ne kadar çok “sorun” yaratırsa. yarın ortaya çıkacak yan etkileri yeni ve geliştirilm iş ilaçları gerektirene kadar bugünün harika ilaçlarıyla iyileştirerek ancak teknoloji “düzeltebilir”. tam am en ve gerçekten “çözüm süz” olan tek so­ rundur: Kapalı sistem den hiçbir çıkış yoktur. “ Bunu hal­ ledebiliriz”) uygulanm alarını gerektirir. İlk bakışta kapalı olan. teknolojik kaynaklar. teknolojiye o kadar çok ihtiyaç duyulur. Çalışır çiinkii belli bir işi yapmasına.umut edilen) atıkları için hurdalık o la ra k . Teknisyen neden çalıştığını bilmez ve genellikle buna pek de aldırmaz. Bu. her derdi ve sıkıntıyı “teknolojik bir çare” talebi olarak ifade edecek bir şekilde kuran teknoloji.görür.. teknolojik eylemden başka hiçbir şeye izin verm eyen. bu kapalı sistem ger­ çeklen de kendi kendisini üreten ve kendi kendisini sürdüren bir sistem dir.kullanım larını zorunlu kılar. A raçlara ve know -how ’a sahibiz. Ne yolun so­ nunda m utluluğu beklem esi öğretilm iş olanlar teknolojinin iler­ lemesini sağlayan ayak değirm enini çalıştırm aktan başka bir şey yapabilirler. Bu dikkate değer özel­ liği en çarpıcı bir biçim de Jacques Ellul ortaya koym uştur. ne de kıyam etten başka bir şey beklem eyenler.

Ü çünûjsü.. sibernetik vb. A B D 'de ve özellikle B ritanya'da. “politik kararların. der. bir tekniğin “önceden bilinen bir sonucu sağladığı" doğru değildir.. çev. elektronik. Berlin D uvarı'nın yıkılm asından dört yıl sonra. teknologlara araçlar ko ­ nusunda kaygılanm aları em redilm eden önce alındığı doğru değildir.. ko­ nusunda belli bir teknik düzeye ulaştıklarında. 2 7 2 -3 . The M yths o f Inform ation: T echnology a n d P ostindustrial C ulture İçinde. Aya gidebildiğimizi düşünürsek. -b aşlangıçta artık var olm ayan kom ünist düşm anı u zakta tutm ak v e zap tetm ek için geliştirilen. ss. m u azzam kam u kaynakları y a ­ tırımının v e giderek d a h a öldürücü olan silahların biriktirilmesinin hizm et ettiği varsayılan am aca atıfta bulu nm aya artık ge re k yoktur. V e bunun böyle olduğu açık v e doğal kabul edilmektedir: M u habir bu akıl yürütm enin m antıksızlığını sorgulam a v e “g e r­ çekten var olan" araçların bilinm eyen am açları hakkında sbru so rm a arzusunu hissetm em ektedir. Teknolojik öğelerin karşılıklı bağımlılığı. “B ritanya a s ­ keri kırum unun sınam ayı sürdürm ek için üç nedeni vardır. 228 . yakıtlar.1). Jacques Ellul. arkaya yerleştirilen ve makinanın durmasına tahammül edemeyen bir motorun baskısı vardır. Açıkçası.bir araya ge­ tirilmesinden çok “bir şey yapm a” em rinin koşulsuzluğuna d a­ yandığını söyleyebiliriz.. 2 8 0 . E thics in a n A g e o f Pervasive Technology içinde.. “teknik araçlardan v e a ra çla r b ütününden b a şka bir şey değildir" (T he T echnological S ociety. Y en i silahlar sad ece Atom Silahları K urum u’nu m eşgul etm ek ve bu m eşgul araştırm acıların icat et­ tikleri yeni özellikleri bir şekilde kullanm ak için üretilmeli ve sınanm alıd ır (m u h ­ tem elen hiç kullanılm am ak ü zere). Ing. bu 3 m ilyar Eluk programın finanse edilm e ihtimali giderek u zak görünm ekle birlikte. İkincisi silahlara yeni em niyet özellikleri getirm ek isteyebilir. ss. s.Bir amaca doğru hiçbir çağrı yoktur. A lderm aston A tom Silahları Kurum u'ndaki bilimciler ara sın d a uygun bir uzm anlık düzeyini korum ak ister". Hepsi bu.. yapılabilecek ya da durum a göre ya­ 2..nükleer silahların sın an m asın a d evam edilm esi yö nünde yeni bir baskı kaydedildi.2 Teknolojik çarenin. v ar olan eylem araçlarının ve kaynaklarının -m arifetli aletlerin ve onları kullanm a becerilerinin. “T h e P ow er of Technique and the Ethics of N o n -P o w er”. der Ellul. 1964). 19 80 ). sorunları olmayan çok sa­ yıda “çözümü” mümkün kılar. madenler. bütün bunlar birleşir ve kozmosa uçabileceğimizi açıkça ortaya koyar... 3 0 ). John Wilkinson (N ew York: R a n ­ dom House. 14. Politik am açlar çoğunlukla bu am açları gerçekleştirm enin teknik im kân ına ilişkin te k ­ nolojik bilgiyle belirlenir" (Is Technology Ethically Neutral?. R A F ’ın önerdiği taktik stand-off nükleer füzesi (T as m ) için yeni bir savaş başlığını test etm esi gerekebilir. H erb er Schâdelbach'ın işaret ettiği gibi. Bu yapılabildiği için yapılır. Teknisyenler radyo. Jacques Ellul. teknolojinin “am a ç la ra u la ş­ m a k la ilgili olduğunu oybirliğiyle kabul eden e n 'y a y g ın teknoloji tan ım la rın a aç ıkç a karşı çıkm aktadır.. orada ve onunla ne yapabiliriz?. 19). K ath­ leen W oodward (Londra: R outledge. Birincisi. 18 M a yıs 19 9 3 tarihli The G uardian's göre (s.

hiçbir düşüş teh­ didini tanım adığı için “altın” çağ olan çağdan düşüşe karşı sürekli bir savunm a olarak yaşayan bir izleyici kitlesi için yazılmıştı. şeylerin önceden kurulm uş düzenini d e­ ğiştirm eye yönelik kibirli girişim i. hayatını model oluşturan geçm işten. yapabilm ek için öngörm ek]. yapılm alıdır ve yapılacaktır. “insan”ın yapılmasını isteyebildiği her şeyi yapm a kapasitesini artırm aktır. H esiod’un özgün Prom etheus mili versiyonunda. tıbbı. M odem ilerlemenin hedefi (“ m odem ilerlem e” bir laf kalabalığıdır. -m e k gücünde olm ak. nihai am aç olarak.) “Teknolojik çare” sondan bir önceki tahlilde araçların am açlardan bağım sızlığının ila­ nıdır. H e­ sio d ’un şiiri. Yapılabildiği (on le peut faire) sürece neyin y a ­ pılabildiği (quoi on peut faire) önemli değildir. “ Arabası olan seyahat edebilir”. Prom etheus kutsal etin bölüşülm esinde kendilerini aldattığı için tanrılar ta­ rafından cezalandırılır. prévoir pour pouvoir [Ö ngörm ek için bilm ek. (“İnsan” elde edebileceğini henüz bilmediği bir şeyi isteyemez. H edef hiçbir şeydir. Bu izleyici kitlesi açısından geçm iş güvenli. kendinden başka hiçbir şeyin aracı ol­ mayan ve bu nedenle o şeye referansla kendisini haklı çıkarm ak zorunda olm ayan “ s a f ’ am aç olarak p o u vo ir -y ap abilm ek. Ancak A khilleus’un daha sonraki yorum unda mit tersine çevrildi: A khilleus’un P ro­ m etheus’u insanlara “yalnızca şifayı. geleneğin ihlal edilm esinin yan ctkisiydi ve kendi başına tan­ rıların insanüstü iradesinin em riyle şeylerin oldukları ve kalmak zorunda oldukları durumdan bir uzaklaşmaydı. yalnızca modernlik kendisini ilerleyen hareket olarak düşünür) şunu ya da bunu. Ö nem li olan her yeri hedef olarak görm e konum unda o lm a k tır-v e önemli olan tek şey budur. En büyük. M odern teknolojik devrim in eşiğinde A u­ guste Com te dönem in ruhunu ünlü ilerlem e tanım ında büyük bir zekâ ve kavrayışla ifade etm iştir: Savoir pour prévoir. çünkü know -how vardır. ö n ­ ceden belirlenebilen şeyleri yapm ak değil. B ir şeyin yapılm ası m üm künse. önemli olan araba sahibi olmaktır. son tahlilde araçların am açlar üzerindeki egem enliğinin ila­ nıdır. gelecekse tehlikeliydi.pılm ayan “şey” ne olursa olsun. Amacın haklılığını gösteren araçlardır -araçların üretebileceği herhangi bir amaç: N eticeler değerlidir. acı. m atem atiği. aynı zam anda madenlerin çıkarılm asını ve iş­ 229 . hiçbir insanın karışm asına izin verilm eyen şeyi kurcalam a küstahlığı nedeniyle acı çeker. denizciliği ve kehaneti değil.

The Technological S ociety. var olan teknik araçlar uygulansaydı yapılabilecek olandan farklı bir biçim de ya­ pılmış olmaktan başka bir anlam taşım az. yapanlar. 1974). Tanrılar insanları geri çekm eye çalışırlar.ilk kez ö n e çıktığı İÖ altıncı yüzyıldan d a h a eskiye u za n m a z” (s. zulüm gören bir kahram andır. O nlar artık her şeyden önce kendi ayrıcalıkları anlam ına gelen “ge­ leneksel tarzlara" saplanıp kalm ış kıskanç cim rilerdirler. insanın kaba v e vahşi bir durum dan başlayan evrim ine yönelik ilginin -A ltın Ç ağ d a n düşüşe ilişkin mitik şem ayla tam am en çelişkili bir d ü ş ü n c e n in . oysa insanlar ileri alılırlar. The N alu re o f G reek M yths (Harmondsvvorth: Penguin. G . KISITLAYICI BAĞLARDAN KURTULMUŞ ARAÇLAR Araçların (artık sınırlam alar olarak yeniden yorum lanan) am aç­ lardan kurtuluşu. sorunun araçlarla sınırlanm ası ve ve­ rimliliğe herhangi bir şekilde engel olm anın reddiyle” tanım ­ lanır. Kirk. Prometlıeus artık haklı olarak cezalandırılan bir dolandırıcı ve bir suçlu değil. akıl yürütm e açıkça totolojiktir ve bu nedenle çürütülem ez. der Ellul. şim diye kadar bildikleri kadarıyla am açların zorunlu kıldığından daha faz­ lasını yapabilir olm alıdır. H er şeyden daha fazla “m a­ denleri çıkarm ak ve işlem ek” insanların ilerlem elerini ve ilerle­ dikçe hedefleri belirlem elerini m üm kün kılmıştır.yalnızca insanın hareket etm e kapasitesinin yolunu açtığı ve kılavuzluk ettiği büyük bilinm eyene doğru m o­ dern. C f. 13 8-4 1. “kötü yapılm ış olduğu için yaşam ın ve çerçevesinin tam am en ye­ niden yapılm asını savunur” . a m a her ihtim ale göre işlevlerinin bu şekilde g e ­ nişlem esi. S. 1*40). “T eknik” .3 A. önceden belirlenm iş am açları. 230 . A m a “ kötü yapılm ak” . A tina -e sk i uygarlıklar arasında tek b aşın a.. 4 .. 133. ss. M odem dünyaya biricik ve eşsiz öz­ 3. Teknoloji “am acın m ekaniz­ madan tamamen ayrılm ası.lenm esini" getirdiği için korkunç bir cezaya çarptırılm ıştı. meydan okuyan ve atak ham lenin kıyısına geldiğinde Prometheus bir kahramana dönüşm üştü. K ur­ tulmak için araçlar am açlardan fazla olm alıdır. Kirk şu yorum da bulunm aktadır: "Kuşkusuz ateşi geri alm ası aynı anlayışın bir parçasıdır. ss. 1 4 2-3 . İnsanların zin­ cirlerin en ürkütücüsünden kurtulm alarına izin verm iştir: Y aşam ın saptanm ış. Ellul. m odern devrim in can dam arını oluşturur.3 T an­ rılar artık insanları düşüşten koruyan düzenin bekçileri değildirler.

S i­ bernetiğin kurucusu N orbert W iener. Bu başarı. bir enerji kaynağı olarak insan kasının y e ­ rine b aşka bir şeyin konulm asını var olan tek “sanayi devrimi" o la rak görüyordu [İkincisi insan beyninin yerine başka bir şeyin konulm ası olacaktı -b k z . 1950)]. onlara göre. Cipolla. genişleyem eyen kas gücünün ötesinde var olan tek enerji. Phyllis D e a n e . Phyllis D eane klasik bir “sanayi devrim i” (sem ptom aıik olarak.gürlük duygusunu telkin eden bu fazlalıktır. m odem çağı am açlardan kurtulm uş fazla araçlar dönem ine götürdü (daha sonra ortaya çıktığı gibi. Nüfus. “toplum un engin cansız enerji kaynakları üzerindeki kontrolü ele geçirdiği süreç olarak tanım lanabilir” . insani kaygıların ve eylem in itici gücünün ka­ deri belirleyen bir şekilde am açlardan araçlara kaydığını gizlem ek için kullandıkları kod adı) açıklam asında. fiyatlar v e üretkenlik. 2 2 9 . 129). B elo re th e Industrial R evolution: E uropean S ocie ty a n d E co­ nomy. 1969). G eçm işi ve ka­ lıntısını -g e le n e k . D e a n e (çağdaşların pek de "engeller" olarak alg ıla m ad ıkla rı) bu "e n g ellerin kam u bilinci üzerindeki etkisi h a kkında şunları söylem ektedir: “On sekizinci yüzyılın ikinci yarısın dan önce insanların ekonom ik büyüm e b ek­ lentisinde olm aları için hiçbir nedenleri olm adığını sö ylem ek yanlış olm az. ca n ­ sız (ve yenilenebilir olm ayan v e dolayısıyla kullanılabilir hacm i “doğal" yeniden üretim ve ikm al kapasitesiyle sınırlan m ayan) enerjinin kullanılm asıydı: "R om a'nın yükselişi ve düşüşü. İslam 'ın zaferi v e çöküşü. Cipolla. 6.. G erçekliğin yüzünden kutsal ihtiyat ya da asık yüzlü ka­ çınılm azlık m askelerini çıkarıp atan bu fazlalıktır. 1 9 7 6 ). yalnızca önceki gardiyanlarını bir tutuklu haline getirm ek üzere). yeni ve en önem lisi (en azından bir süre) genişleyebiien enerji kaynaklarından yararlanm ak gereki­ yordu. der Carlo M. “İşi bitiren". ss. The H um an U se o l H um an B eings (Boston: Houghton Mifflin.5 K ereste kuşkusuz sadece temel bir inşaat m alzem esi değil. 2 7 5 ). kesintisiz bir “yeni başlangıçlar” dizisi haline getiren bu fazlalıktır. 1000-1700 (Londra: M ethuen. 2 7 4 .yüz karasına ve sonunda tarihin çöplüğüne mahkûm eden bu fazlalıktır. M odernliği sürekli bir sınır aşm a. etiolojik anlatıların. Bu süreklilik 17 80 ile 18 5 0 arasınd a kırıldı” (s.. C arlo M . sanayi öncesi dünyayı tem el bir sü ­ reklilik niteliyordu.6 5. hiçbir fazlalık olm ası müm kün de­ ğildi. aşağı gidebileceği gibi yukarı doğru da dalgalanabilirdi v e bunların bir yöne değil de diğer yöne gitm esini b eklem ek için hiçbir neden yoktu" (s. Sanayi Devrimi. Ç in h anedanları gibi m uazzam değişikliklerden g eçm ekle birlikte. kereste ve enerji kıtlığını “ Britanya ekonom isinin genişlem esini sınırlayan en önem li ve genel engeller” olarak seçm iştir. 166. . 11). aynı zam anda tem el bir enerji kay­ nağıydı -sın ırlı. Y akm ak üzere kullanılan kereste stoklarının doğal olarak yenilenm esi sabit kaldığından. s. Araçları özgürleştirm ek için. The F irst Industrial R evolution (C am b ridge University Press.

sıra halindeki bağ. m a­ dendir. Sanayi öncesi enerji kaynaklarının ortak noktası hepsinin telkin ettiği bağım lılık ve sınırlılık duygusuydu. can­ landırıcı. Deane ekonom inin “odun ve su” tem elinden “köm ür ve dem ir” temeline dönüşünü “sanayi devrim inin en önemli kazanım ı” . düzenli gelişimin ve güzel bi­ çimin örnekleridir. tahıllar. insanlık tarihi içinde asla ikmal edilm esi gerekm eyen zenginliklerinin işlenmesi m odernliğin özfarkındalığında bir k a­ zanım ve “en önem li kazanım ”dır. şevk veren. M odern. Öte yandan madencilik süreci yıkıcıdır: Madenin 232 .Sanayi öncesi (yani m odern öncesi) dönem de. On sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda m adencilik pra­ tiklerinde görülen patlam a. çiçekler hep disiplinli amacın. ya da diğer bir deyişle. modern tavırların ve stratejilerin toplamı en iyi maden aram anın m etaforları olarak anlaşılabilir. bir hayvandan ara sıra daha fazla enerji sızdırılabilir. su ya da rüzgâr enerjisi ise sınırlı ve de­ ğişkendi. "m utlak başlangıç” duy­ gularını veren özgürlük hissini besleyen. “her şey m üm kün” . sebzeler. ama ancak g e­ lecekteki enerji kaynağını ipotek altına alm a pahasına) olm akla bir­ likte arzı sınırlıydı. Lewis M um ford’a göre tam bir kültürel devrimdi: Tarım vahşi doğa ile insanın toplumsal ihtiyaçları arasında bir denge yaratır. budanmış meyve bahçesi. İnsanın topraktan aldıklarını kasıtlı olarak yeniden oluşturur: sürülmüş tarla. nehirlerin ya da rüzgârların gücü. ancak farklı türden bir enerjidir.olarak adlandırm aktadır. Bunu söyleyerek sadece “teknik çare” uygarlığı­ nın kendi kendine düzdüğü övgüleri tekrarlam aktadır: G erçeklen de dünyanın. insan çabalarını canlandırm ak için m evcut olan enerji ya kendisi canlıydı ya da d o ­ ğanın insafına ve insafsızlığına (yani tanım gereği insanın kontrolü dışındaki kuvvetlere) sıkı sıkıya bağlıydı: İnsanların ya da hay­ vanların kas gücü. kullanm a zevki gelecekteki ikm aline ilişkin kaygılarla zehirlenm eden kullanılabilen bir enerjidir -sa n k i her kullanım da “tüketilebilirm iş” gibi görünen bir enerji. M odem ruhun başlangıcı ve modem pratiğin en belirgin sim gesi sanayi fabrikası değil. at ya da öküz sürücülerinin bildiği gibi. M adencilik bence tüm m odem uygarlığın m etaforudur. K as gücü son­ suz bir şekilde yenilenebilir (yani sınırlı kalm asına izin verildiği sürece yenilenebilir.

233 . devrim yaratan suni gübreler. der. T a rım ın m adenciliğin suretinde uygulanm asını önleyecek hiçbir Şey yoktur. tüm bir uygarlığın tavır değişikliğinden kaynaklanm ıştır”. kısıtlayıcı bağlardan kurtulm uş ve serbestçe hareket eden bireyler: A tom laşm a topluma mümkün olan en fazla plasıikliği vermiştir -teknik açısından tayin edici bir koşul. ss. Bu nedenle madencilik insanın. köm ürün işletilm esinden değil.7 Eşi görülm em iş enerji stoklan dükkânını sonuna kadar açan pratik. aynı zam anda tam am en yeni bir insan düzeninin örneğiydi. G rup­ ların çözülm esinin ve koruyucu zihinsel kalkanlarının kırılmasının dolaysız etkisi. Jacques Ellul. en can alıcı hareketlerden biri olarak . oysa madenler kural olarak hızla. Buna bir de tarımdaki sürekli uğraşının toprağın giderek düzelmesini ve insan ih­ tiyaçlarına daha uygun hale getirilmesini sağladığını da ekleyin. tükenmeden terk edilmeye geçerler. bugün burada olup yarın yok olan.“doğal” grupların (yani paradoksal bir şekilde bu grupları “doğal” olarak ele almanın reddi) ve onların ürettikleri ve uyguladıkları toplum sal tabuların çözülm esinden kay­ naklanan . a n d its P rospects (N ew York. yarın tükenmiş ve boş olan süreksizliğini tam olarak yan­ sıtır.dolaysız ürünü düzensiz ve inorganiktir. “devrim . 1 9 6 1 ). tarım ın yararlı etkilerine ilişkin pastoral tasvirin. Lew is M um ford. şeyler ve insanlar (ve insan şeyler -şey lere dö­ nüştürülm üş insanlar) dünyasını teknolojik işlem e uygun hale ge­ 7. genellikle birkaç kuşak içinde zen­ ginlikten tükenmeye. toplum sal bileşim in yalıtılm ış bireyler halinde atom laşm asıydı -y e te rin c e belirlenm em iş. ve bir kere taş ocağından ya da kömür madeninden alman bir daha yerine konulamaz. its Transform ations. The C ity in H isto ry: Its O rigins. O kur. m odern duygular zaten bu uygulam anın durdurulm asına izin ver­ m eyecektir. Yine. M adencilik pratiğinin örneğini sunduğu yeni teknik. tek kültürlü rasyonalizasyonlar ve diğer benzer “bilimsel ilerlem elerin ürkütücü potansiyelini hesab a katm adığını fark edecektir. 4 5 0 -1 . onu mümkün kılan “teknolojik dünya görüşü” gibi bütüncül bir işti. Toplumsal grupların dağılması on dokuzuncu yüz­ yılın başında insanların muazzam bir düzeyde yer değiştirmelerine yol açtı ve modem tekniğin uılep ettiği nüfus yoğunlaşmasıyla sonuçlandı. D eğişiklik.“toplum sal ortam ın yeni plastikliğini” içeriyordu. bugün kazançla heyecanlı.

artık önceki görevlerden ve tanım lardan “kurtulm uş” olan bireylerin m anipüle edilebilirliğiydi. am a ilk başta insani kaynaklar. (K olektivitclcrin m odern çözülm esinin ortaya çıkardığı ürünün adı olarak individual'ın [birey] -in-d iv idual. diğer özellikler bu süre içinde “paranteze alınıp” görm e alanı dışında tutularak ayrı ayrı “ele alın­ m ası” g erek en . teknolojinin tasarladığı haliyle dünya “ büyüsü bozulm uş” bir dünyadır: Kendine özgii bir anlamı olmayan. 8.sorgulayam ayacağı ya da karşı çıkam a­ yacağı insan hakları haline gelir. tekniğin başarılı olduğu ve öne çıktığı “sistem leştirm e. erkeklerin ve kadınların m uazzam hareketi ve bölgesel ye­ niden yerleşimi değil. K uş­ kusuz bütün halindeki bireyler değil: Onları bütün haline sokan “doğal gruplar”dan koparılm ış olan bireyler artık -h e r biri farklı bir tekniği harekete geçiren. hizm et ede­ bilecekleri amaçları hararetle arayan kaynaklar. aletler ve araçlar fazlalığını üretmeye yönelik yoğunlaşm ış çabalar içinde büyük öl­ çekte kullanım için özgürleştirilm iş olm asaydı doğanın kullanım ı mümkün olm ayacaktı. 234 . 43. aslında bu sözde individual. kırılması gereken bir sınırlam adan başka bir şey değildir. “am acı”. 4 9 . daha doğrusu bölünerek ço ­ ğalmasıyla öne çıkar. Öte yan­ dan istekler (ancak teknik kaynaklar tarafından destekleniyorlarsa) hiçbir şeyin -h a tta diğer insanların isteklerinin (kaynaklar tarafın­ dan desteklenm iyorsa). M odernlikte. birleştirm e ve aydınlatm a”8 süreçlerine tâbi tutulabilirlerdi ve tutuldular. ss. der Louis Dumonl. işlevlere ayrılm aya uy­ gundular. etkenlere. Ellul. M ax W e b e r'in söylediği gibi. “ hedefi” olm ayan bir dünyadır. 4 4 . The Technological S ociety. bölünm ez b irim . Böyle bir dünyada “doğal zorunluluk” bir iğrençlik ve bir suçtur. C f.özelliklere. 5 1 .tiren. yüce ve kudretli insanlığa hıyanettir -v e “ölü maddc”nin her direnci.yanlış bir adlandırm a olduğunu ileri sürüyorum . her biri.) İki süreç arasında tesadüfi bir bağdan daha fazlası vardı. yaşam larında roller ve eylem ler ne kadar farklı olursa olsun sıkı bir koordinasyon içinde olan. İnsanların teknolojik işlem e uygun hale getirilm esi “doğa”nın tespit ve kullanım ındaki bütünsel “teknolojik devrim ”in bir sonucuydu. Bu bireyler. birbirine kenetlenen ve ayrılam ayan atalarının durum unda düşünülem eyecek bir dü­ zeyde şaşırtıcı olan bölünebilirliği. çünkü “niyeti”.

teknoloji tarafından yorum lanan dünyayı son derece esnek. Bu.. kendi seçtiği şeylerin yapılm asını sağlayacak daha büyük bir kapasite ol­ madığı takdirde). Teknolojik toplum un ideolojik rasyoneli. önce diğer gerçekliklerle sayısız bağlantısından oluşan düğüm çözülm elidir. değerlerin sonradan insani seçimle ilave edildiği bu dünya insanlık altı bir dünya. değerle ilişkili te­ rim lerin kullanım ını yasaklayan işlemsel tanım ını üretm iş ve böy­ lece “değerler gerçeklikten çıkarsanam az” kuralını toıolojik olarak doğru kılm ıştır. (M odem bilim . derhal varlığın. 262 . 1 9 86 ). savunmasız kılar: Teknolojik yaratıcılık ve know -how ’a kolay bir av. Değerlerden yok­ sun olan. Teknolojinin mucizevi güçleri yakın odaklam a oyununa sıkı sıkı bağlıdır: B ir “problenT’in bir “görev” haline gelm esi için.) Bu koşullar altında. şeylerin dünyasıdır. O ysa dağınıklık uzun süredir doğal köklerinden ayık­ lanmıştı. bir şey yapılabilirse. E ssays on Individualism : M o d e m Id e o lo g y in A nthropological Perspective (U niversity of C hicago Press.9 Anlam her zam an bir sonraki köşede olduğu. bağlı olduğu ger­ çeklikler hesabın dışında tutulmalı ve eylem in önem siz “arka per­ d e s in e katılm alıdır. fırsatlarla dolu ve her tür sabitleşm eye di­ rençli hale getirir. hedefleri belirlem e hakkı ra­ hatlıkla güncel olarak şeyleri yapm a kapasitesine teslim edilebilir. “ o!an”ın “olması ge­ reken” üzerinde hiçbir otoritesi yoktur. yaralanabilir. doymak bilm ez iştaha göre b ir otlak. s. yerde ya da gökte onun olm asını yasaklam a hakkına sahip hiçbir otorite yoktur (bu otoritenin em rinde. nesnelerin. teknolojik devrim in ruhuyla uyum içinde.. akla uygun bir şekilde düzenlenm iş ve yakından izlenen bir yurt gö­ rüşüydü. insanın kasıtlı olarak kendisini çıkardığı ve böylece kendi is­ tencini dayatabildiği bir dünyadır. her zaman bek­ lemekte olduğu ve henüz var olm adığı için. doğanın kararsız dağınıklığının yerini alan düzenli. İnsanın ol­ madığı. ıslah arayışıdır: Baş­ langıçta. gösterilen m uam elenin aşk ilişkisi ile tecavüz arasındaki ayrım ı sildiği öteki. Louis D um ont. A yrıca onu uysal. akışkan. Geri kalanı unutm a yönündeki bu çabanın ve istençli unutm anın kasıtlı olarak yoğunlaşm ası sayesinde tek­ 9.insani olarak anlamlı hiçbir dünya düzeni yoktur... 235 . artık neredeyse tam amen insan yapım ıydı: Önceki tek­ nolojik faaliyetin tortusu ya da atıkları.

am a şimdi kendilerine de yöneldiğini anladıkları bir yol10 icat e t­ 10. İn the B eginning vvas the D eed: R e llections on the P assage o t F aust (University of C alifom ia Press.) Evet. 1 3 . “kişilik” . 236 . yerel dü­ zenlemenin genel sonucu global düzensizlikten başka bir şey ola­ maz. der R edner.nolojik eylem her seferinde şaşılacak bir şekilde etkili olur. A m a H areket ne l^adar gücü serbest bırakırsa. “bildiğim iz” teknoloji olmayacaktı. “İnsanlar. her şeyi sistem atik olarak tahakküm altına almak. “Ö ykü çok iyi bilinir”. “eldeki iş”in çeşit çeşit karışıklıklarını hesaba katsaydı. s. B. Harry R edner’in gözlem lediği gibi. "biz A vrupalIların eşi görülm em iş bir güç dürtüsüne kendim izi nasıl tes­ lim ettiğim iz. kont­ rol etm ek ve bertaraf etm ek için. H arry R edner. Tüm doğal ve insani kaynaklar eg em e n istencim ize uygun olarak dönüştürülm ek ü zere em rim ize sunuldu. “B ütünlüğü” hedefleyen teknik. am a bu her zam an teknolojik eylem in en uzak ucunda üretilen yerel bir düzendir. 1 9 8 2 ). teknolojik eylem (bu düzenin modeliyle karşılaştırıldığında) bir düzensizlik olarak algılanan şeyin yerine her zaman bir düzen koyar. “ insan benliği” ya da (gördüğüm üz gibi yanıltıcı bir şekilde) “ birey” denilen bütünlük için olduğu gibi bir bütün ola­ rak gezegen için de geçerlidir. 5. ilk başta Doğaya yöneltilen. yerel ıslah yeni dengesizliğin yan etkilerini nadiren aşar. (A kla uygun tek tanım da bütünlük zaten dikkatin anlık olarak odaklandığı alanın ötesine saplanan ve dolayısıyla eylem in “beklenm edik so n u ç la rın d a n sorum lu görülen bir şeydir: T ek­ nolojik eylem in bakış açısından bütünlük kural olarak “ hesaba ka­ tılmamış olandır” . insanların onu kontrol etm eleri o ka d ar zo r olur ve o ölçüde insanları gayri şahsi olarak kontrol etm eye başlar” (ss. terim lerdeki bir çe­ lişkidir. AHLÂKİ BENLİĞİN TEKNOLOJİK OLARAK GİZLENMESİ Yukarıdaki yorum gerek büyük gerekse küçük bütünlükler için geçerlidir. teknoloji dünyayı her zaman bir parçalar toplamı (parçalar şu anda var olan araçlarla ve aktörün kaynaklarıyla makul bir şekilde m anipüle edilebilecek olandan asla daha büyük değildir) olarak gördüğü ve her seferinde yakın odaklama için tek bir parçayı seçtiğinden ötürü. Yerel düzenler geri kalanlarla dengeden çıkarlar.1 5 ). dik­ katini daha geniş bir şekilde dağıtm aya çalışsaydı...

s.. H er teknolojik talim at kendisini ve talim atın teknolojiye özgü bir biçim de -s ö z konusu parça ve parçalanm a ilkesi o la ra k .. “H er insan tekniği”. Teknolojinin sistem atik olarak kurduğu. Ellul. teknolojinin bir kerelik bir başarısı de­ ğildi: Parçaların yeniden düzenlenişinden başka bir şey olmayan sentez.” Başka türlüsü de olam azdı. insanlar her zam an keskin odaktaki b ir “sorun” ile odak dışında kalan ve yan etkilerin yayıldığı geniş am a bulanık bir alanın birleşm e yeri olarak görünürler. İnsanlar kesinlikle bunun dışında değildirler. Ve bu.m işlerdir.verildiği dünyayı destekler. Egem enliği ancak bölünm ez ve istisnasız ola­ bilir. daha genel ve daha etkili bir mesaj iletir: D ünyanın “sorunlar”a bölünm üşlüğü ve “bir seferde bir sorun”u halletm enin ve “ her köprüyü o köprüye ge­ lindiğinde geçm enin” doğruluğu. Teknolojinin objektifinden. The Technological Society. T eknolojik know -how ve brifingler tek tek insanlara uzm anlar ya da uzm anların yazdığı ken­ din-yap kılavuzları biçim inde görünür. 388. parçalam a ve yeniden birleştirm e hep devam eder ve uzun süredir kendi kendini harekete geçirm ektedir. 237 . yeniden ürettiği ve yaralanm az kıldığı tek bü­ tünlük teknolojinin kendi bütünlüğüdür -iç e rd e hiçbir yabancı cism e taham m ül etm eyen ve otlağına gelen her şeyi gayretle yutan ve m asseden kapalı bir sistem olarak teknoloji." T eknikler karaciğeri hedefleyebilir ve o zaman böb­ reklerde olup bitenler bir yan etki olacaktır. Y a da daha fazla ken­ dine güven yaratm ayı hedefleyebilirler. Kapalı am a sinsice. yeni ve daha iyi analizlere sürekli bir davet (daha doğrusu sınırsız güce sahip bir baskı) olduğundan. G örünüşte her karşılaşm a odaktaki “sorun”un nasıl halledileceğine ilişkin özel öğütler ver­ mekten fazlasını yapm az. Her şey gibi m odern insanlar da teknolojik nesnelerdir. Teknoloji tek ger­ çek in-dividual’dır. “sınırlan çizilm iş kendi eylem alanına sahiptir ve bunların hiçbiri insanın bütününü kapsam az”. o zaman ebeveyn görevle­ rinin uygulanm ası üzerindeki etkiler yan etkiler olur. H er şey gibi onlar da analiz edilm iş (parçalara ayrılm ış) ve sonra yeni bi­ çim lerde (parçaların düzenlem eleri ya da sadece toplam ları olarak) sentezlenm işlerdir. Teknolojinin bölm e/ayırm a/parçalam a/atom laştırm a dürtüsü ve kapasitesinin ürünü uzm anlık bölüm üdür. der Ellul. Anthony 11.

m asaj. ilaçlar. “parçaların toplamından daha büyük” olan bir bütünlük olarak düşünm e kabiliyetidir. D iğer bir eksik nokta. önce parçalanan ve sonra teknoloji tarafından parçaların bir top­ lamı olarak yeniden bir araya getirilen dünyanın durum uyla be­ lirlenir. hatta “yetkilendirilm e’'den söz eder: “ Birey özel kararlar ya da dü­ şünülen eylem seyri açısından kısmi ya da tam yeniden vasıflılaşm a im kânına sahiptir. Yetkilendirm e m odernliğin düşünüm lülüğünün bir parçası olarak rutin b ir şekilde sıradan halka açıktır”. başka hiçbir şeyle ilgilenm ediğini ısrarla anım satsa da). tam da bu şekilde yeniden vasıflılaştırıldığı için aşm a şansı tanınm ayan bir sınırı olduğunun kabul edilm esidir: Bu sınır. eg zersiz terapisi. uzman bilginin “yeniden teınellükiTyle ulaşabildikleri “yeniden vasıflılaşm a”dan. kolektif uzm anlık otoritesinin ve parçaların bir toplamı olarak dünya anlayışının -g ö rü şleri ne kadar farklı olursa olsun tiim uzm anların oybirliğiyle onayladıkları ve des­ tekledikleri an lay ışın . Anthony G iddens.. 1991). M o d e rn ity a n d S elf-id e n tily: S e lf a n d S ocie ty in the Late M odern A g e (C am bridge: Polity Press. kendisini birey.G iddens modern erkeklerin ve kadınların. asıl önem li nokta. uzm anların birbiriyle çatışan osteopati. öğütleri arasınd an bir seçim yap m a kapasitesine işaret eder. yeniden vasıflılaşm anın ya da yeniden tem ellük etmenin sonucunda elde edilen vasıfların ilk başta teknolojik uzm anlık tarafından el ko­ nulan vasıllarla aynı olm adığının. hands-on healings vb.zımni ya da açık kabulüyle birlikte gelen paket bir anlaşm a olduğunun görülm esidir. “modern düşünüm lülüğün” bir dış sınırı. 1 3 9 -1 4 1 . fizyoterapi. tüm alanın tek tek teknikler ta­ rafından ve onlar arasında hiçbir kalıntı olm am ak üzere bölünm üş 12. Uzman rehberliğindeki yeniden vasrflılaşma sürecinde. ss. modernlik vatandaşları aynı zam anda dünyanın m üteahhitleri.. ama burada eksik olan. Bir kez daha E llul’e kulak verelim: Ayrı ayrı ele alınan her tek­ nik hakikaten "m asum iyetini” iddia edebilse de (yani bir bütün ola­ rak insana tesir ettiğini reddetse ve sadece buradaki ve şimdiki so­ runla uğraştığını. . S em ptom atik olarak -G id d e n s bu tezi açıklam ak için “sırt ağrısı sorunu”nu seçer v e ( u zm a n la r ta­ rafından bir hasta o larak ve sorunu sırt ağrısından ibaret olan bir hasta olarak tanım lanm ış olan) bireyin. -d a h a da ö n em lisi.12 Bu kuşkusuz doğrudur. diyetler. akupunktur. ida­ recileri ve sözcüleri olan uzm anların parçalam a gücüyle bu dün­ yayı içselleştirirler.yeniden vasıflılaşm a sürecinin. Yeniden vasıflılaştırılanın yeniden vasıflılaşm a sürecinde kaybettiği şey. yeniden vasıflılaşm ış hiç­ bir bireye.

Parçalanm a işi ta­ m am landığında geriye kalan. her biri özel m allar ya da hizmetler talebiyle yatıştırılm ası gereken farklı istekler. teknoloji parçalanm a -y aşam ın bir dizi soruna. The Technological Society. etkilenen kişinin eg em enliğine yapılan saldırıya iti­ raz e tm ey e kışkırtıldığı bir durum hem en hem en hiç ortaya çıkm a z. G elgeld im . Teknolojinin hâkim iyetinin özüm senm esi yavaş yavaş ve fark ed ilm eden yerleşir -h içb iri m e­ seleyle tüm boyutlarıyla karşılaşm aksızın. Ellul. T e k bir teknik hiçbir zam an “bütünlüğe” saldırm adığı için. 239 . teknik sistem lerinin ya da kom pleksleri­ nin çoğulluğunun çakışm asıdır. 3 8 9 . istekler haklara dönüşebilir ve kısıtlam aların adaletsizliğin tezahürleri olduğu ileri sürülebilir. insan uz­ m anlığı çalabilir ve kendisi uzm anlıkla cesurca oynayabilir. ss. Kendisini ev­ rensel m utluluğa adadığını ileri süren ve tüm arzuların m eşrulu­ ğunu kabul eden iyi huylu bir rejim de. teknolojiye karşı kendisi teknolo­ jik olm ayan ve daha fazla teknolojiye ve teknolojik hâkimiyetin daha da güçlenm esine yol açm ayan bir m eydan okum ayla ortaya çıkm aktır. insaniyetli. bir uzm ana karşı diğer bir uzman kullanılabilir. parçalanm ış benliğin kutsal gerçekliğine meydan okunm asına izin verm eyecektir. Ö nem li olan “ insan üzerinde tekniklerin değil. Sonuç işlem sel totalitarizm dir. Ö te yandan. tekniklerin toplam ıdır. benliğin her biri ayrı teknikler ve ayrı uzm anlıklar gerektiren bir dizi sorun yaratıcı yöne parçalanm ası. ya­ pılm a ihtimali en düşük olan şey. birçok küçük çaplı karar ve edimin uzun vadeli bir tortusu olarak. ne kadar iyi huylu. ara sıra şu ya da bu m utsuzluğun azaltılabilmesi ya da ortadan kal­ dırılabilm esi için bir defada bir sıkıntı olm ak üzere üstesinden ge­ linmesi gereken farklı içsel ya da dışsal sıkıntılardır. süreci tersine çevirm ek için “Arşimed noktası” olarak ya da benliğin bütünlüğünün restorasyonunun başlayacağı bir köprübaşı olarak işlev görecek şekilde bu teknolojik süreçten bağım sız olan hiçbir parçası yoktur. ve her biri.13 Benliğin. artık insanın hiçbir parçası bu tekniklerden kurtulm uş ve bağımsız değildir”. Ahlâki benlik parçalanm adan sonra hayatta kalam az ve kal­ maz. lıomo oe13. Bir uzman öğüdüne itiraz edi­ lebilir. serbest ya da liberal olursa olsun hiçbir rejim .dem ektir. 3 9 1 .olm asının yanı sıra. H aritası isteklere göre çizilen ve bu isteklerin hızlı tatminin önüne çıkan engellerle lekelenen dünyada homo luderıs. Teknolojinin en belirgin ve en göze çarpan kurbanı ahlâki ben­ liktir.

Ö zne hiçbir zam an “bütün bir kişi” olarak hareket etm ez.conom icus ve hom o sentim e/ıtalis'e. um ut edilen yardım cı görevlerin üstlenilm esine) adanırlar. Tek so­ runa yönelik oldukları için. Bu. aslında -b irlik te dile ge­ tirildiğinde isteklerin yoğunluğu arttığı ve ortak çıkarlara daha iyi hizmet ed ildiğinden. Teknolojinin evreninde.olarak açıklanır. kural olarak tek bir göreve (m antıken esas gö­ revin şansını artırdığı . bu durum vakit kaybetm eksizin ve güvenle “talihsizlik”. “beklenm edik sonuç”. Ö teki ya da dünya için hiçbir ezici sorum luluğun ortaya çıkm a ihtim ali yoktur. eldeki görev ile bu göreve eğilm iş aktör arasındaki bir­ leşimin dışındaki bir yönelim noktasına izin vermez. Yaşam . Öznenin par­ çalanm ışlığı ve dünyanın parçalanm ışlığı birbirine el eder ve bir­ birine bol bol karşılıklı güvence verir.karşılaşm az. girişim ci ya da hedonist’e bol bol yer vardır. Kolektifleştirm e yalnızca parçalanm ayı kolektifleştirecek ve ben­ liği parçalanm ış durum unda tutan m erkezkaç kuvvetleri güç­ lendirecektir. G örev-yönelim li eylem . pratik kullanım ları hor gören ve zevke kayıtsız olan ahlâki benlik kendisini is­ tenmeyen bir yabancı gibi hisseder ve öyledir. kim senin olm asını is­ temediği uğursuz bir tesadüf -ak tö rü n ahlâki bütünlüğü üzerinde hiçbir iz bırakm ayan bir o la y . Çağdaş top­ lumsal hareketler. am a ahlâki özneye yoktur. görevler ve onları yapan aktörler gibi parçalanm ış olacaktır. kişi olarak Öteki üzerinde ya da bütünlük olarak dünya üzerinde de etkili olmaz. Kısmi çıkarlardan ve odaklanm ış yüküm lülüklerden. Özne hiçbir zam an bütünlükle -dün y an ın ya da öteki insanın bütünlüğüyle. her biri kısmi olan ve do­ layısıyla teknikler gibi ahlâki m asum iyetini ileri sürm eye hakkı ve eğilim i olan birçok ayrı yaklaşım dan oluşur. tekillik ilkesini ve sorunların özerkliği 240 . parçalanm ış benliklerin kendilerini kolektif davalara ada­ maları ihtimalini dışarıda bırakm az. yalnızca yaşam ını ikide bir kesen birçok “sorun”dan birinin anlık bir taşıyıcısı olarak hareket eder. Bu tipik olarak. rasyonel hesaplam ayı ihmal eden. Am a davalar da. şu anda yaygın olan kolektifleştir­ menin -sö z d e “toplum sal h a re k e tle r’in . teknolojik olarak yapılanm ış toplumdaki tüm or­ ganizasyonlar gibi. Öznenin eylem inin etkisi bir süreliğine odağa alınan parçanın ötesine ulaştığında.böyle bir adanış m uhtemeldir. kum arbaz.özelliğidir. çoğunlukla “ tek sorun” hareketleridirler.

Ulrich Beck. Yerel düzenlerin kurulm asındaki ola­ ğanüstü başarısıyla ün kazanan stratejinin kendisi.zen­ ginlik üretim i m antığının giderek yerini riskten kaçınm a ve risk yö­ nelim ine bıraktığı “risk toplum u” aşam asına geçene kadar sürekli olarak artm ıştır. koordine edilm em iş m aksim izasyon dürtülerinde yansır. aktörün ve dünyanın bü­ tünlüğünün odak dışında tutulması ve dolayısıyla etik normların yerine verim lilik standartlarının ve ahlâki sorum luluğun yerine tek­ nik yordam ın konulm ası konusunda işbirliği yaparlar. diğer uçta ise ahlâki benliğin parçalarına ay­ rılm asıyla sonuçlanan parçalanm ışlığın. İster istemez. D olaylı olarak ve is­ tem eden. dram atize edilebilir ya da bu tehlikelere nasıl meydan okunabilir?” olm ak ü z ere . -te m e l soru artık “M odernleşm e­ nin bir parçası olarak sistem atik bir şekilde üretilen riskler ve teh­ likeler nasıl önlenebilir. R isk. der Ulrich Beck. en aza indirilebilir. global dü­ zensizliğin hızla büyüm esinde önem li bir etkendir. 14.b i r seferde biri ve biri diğerinden bağım sız ola­ ra k . 19. ayrı ayrı . çev. İng. H er dürtü eldeki işi halletm ekte etkili olsa bile (ya da daha doğrusu etkili olduğu için) global sonuç sistem ik dengesizliklerin hacm inin ve yoğunluğunun sürekli olarak artm asıdır. teknolojinin insan ya­ pımı gücünün ortaya çıkardığı kazalar ve tehlikeler. Bugün insanlığın karşısında duran ve “teknolo­ jinin halletm ek zorunda olduğu en ciddi problem ler tekno-ekonomik gelişim in kendisinden kaynaklanan” problem lerdir. modernliğin “sanayi toplum u” aşam asından. Teknolojinin yol açtığı. Teknolojinin en güçlü ve en çok övünülen değeri olan problem odaklı verim lilik arayışı. RİSK TOPLUMU: TEKNOLOJİNİN SON DURAĞI M odernleşm e sürecinde.ve bağım sızlığı varsayım ını teyiı ederler. m odernleşm enin k e n d i yarattığı ve geF lf iÖ N /P o s ım o d e r n E rik 241 . belki de başlıca ne­ deni olduğunu ileri sürüyorum . bir uçta insan yurdunun sistem ik do­ ğasının gizlenm esiyle. U lrich B eck’in ve ar­ dından hızla genişleyen bir analistler dizisinin R isikogesellschaft (Risk Toplum u) adını verdikleri şeyin önem li. 2 0 .m eşgul olunabilen ve çözülebilen sorunlardan oluşan dünya imgesini güçlendirirler. C. R isk S ocie ty: Towards a N e w M odernity. ss. M ark Ritter (Londra: S a g e . 1 9 9 2 ).14 Bu.

ss. dünyayı kum ar olarak v e d ü n ­ yada olm ayı oyun olarak gören postm odern yaklaşım a uygurtdur. 242 FU>AKKA/Vt>MntiHJem l-'tık . 161. Risk and D anger. sıradan halk -b u tehlikelerin m uhtem el k urbanları. yalnız dolaysız sonuçları değil.bilim ve tek­ noloji tarafından tem ellük edilm iş v e yönetilir bir halde girerler. ama yeni bir biçimde: "Önceki gelişimin kam usal olarak ilerilen eleştirisi genişlem enin m otoru haline gelir". Yeni tehlikelerin "gö­ rünür hale gelm eleri ya da tehlike olarak yorum lanabilm eleri için bilimin duyu organlarına -teoriler. Bununla birlikte. yani başarı ile b a ­ şarısızlık. önceki kazananlarının sakat yapısını ifşa ederek ve eleştirerek ilerlemeyi sağlar. 154. ku m arbazın ya p ­ tığına atıfta bulunur (“risklere giren" ku m arbazdır). aynı zam a n d a teknoloji için problem ler ol­ m alarının getirdiği düşüncesi tanım ın kendisine dahildir. her durum da bir arada va r olm alarını kabul ed en. m odernleş­ menin kendisi tarafından üretilen yeni tehlikeler çıplak gözle gö­ rülem ezler ve hem en fark edilem ezler. yalnızca teknolojinin problem leri değil. ölçüm aletlerigerek” vardır. ay rıca ku m arb a za yap ılan a değil.belirtir. 2 1 ) -böylece tehlikeleri risk haline. m odernliğin doğasında etkili değişikliklere yol aç­ maktadır. bu tehlikeleri keşfedem ez bile. 15. R isk toplum u a n ­ layışında. riskler sa h n e ye zaten -s o rg u la n a m a z alanları o la r a k . Bilim önceden olduğu gibi ilerlemenin esas m otorudur. en önem lisi. der B eck (s. 2 7 . bilim sayesinde tehlikeler önceden keşfedilir (ya da en azından keşfedilebilir) ve böylece bu konuda bir şey yapılabilir: “M odernleşm enin riskleri bilim selleştirildiği için gizil halde oluşları ortadan kaldırılır. güya “basitçe tercüm e edildiği" "tehlike"den daha fazla. güvenlik ile tehlike ara sın d a net bir karşıtlık görm eyen bir söylem e. Bu iddiaya karşı. Bu nedenle “risk". "Risk". sözdağarm daki kaym anın kendisinin göstergebiüm sel o larak anlam lı olduğu ileri sürülebilir. 19 92 ).bu tehlikelerle başetm ek şöyle dursun. Beck. G el­ g eldim . deyim yerindeyse. böylece “tehlike" teriminin g e l­ diği ve tem sil ettiği "d ü z e n in söylem inde onlan ayıran barikatı yıkan bir söy­ lem e aittir. R iskS o cie ty. 'T e h lik e ”nin tersine “risk”.li Bilim. k u m a r söylem ine. M ary Douglas kısa bir süre önce kam u söylem inde "risk düşüncesinin basitçe kabul ed ilem ez tehlike olarak tercüm e edildiğini ve tehlike sözcüğünün dekoratif bir süsü haline geldiğini” ileri sürm üştür (bkz. R isk a n d B lam e: Essays in C ultural Theory içinde (Londra: R outledge. deneyler. uzak gelecekteki etkileri tirdiği tehlikelerle ve g ü ve n sizlikle rle siste m a tik b ir şekilde uğraşm anın b ir yo lu olarak tanım lanabilir. m odernleşm enin ortadan kaldırm aya ya da zararsız hale getirm eye koyulduğu eski tehlikelerin tersine.B eck’c göre. Birincisi. "Risk” hareketlerin m uğlak olm ayan bir şekilde güvenli y a d a tehlikeli olm adığını (ya da en azın d a n hangisinin doğru olduğunun önceden bi­ linmediğini) -y a ln ız c a güvenliğin ve tehlikenin karışım oranı açısından farklı ol­ d u k la rın ı.

B eck.17 “Risk toplum u” nun esas olarak gözetlem e kuleleri ve radyoaktivite ölçme araçlarıyla dolu bir bölge olarak tasviri. 17. en azından belirsiz olm ayan terimlerle aslında güvenli olm a olasılığı ifade edildiğinde hiç değilse endişe biraz yatışabilir. 243 . İkincisi. nasıl tem izleneceğini yalnızca bizim bildiğim iz" bir karışıklıktır ilkesine göre. İstatistik. s. seçm eye. bilim in gelecekteki infialinin nesnelerini üretm ekle ya da üretilm elerini teşvik etm ekle meşgul olm asıdır. “ Bu karışıklığı biz yarattık. “düşünüm ün dün­ 16. Ü çüncüsü.de düşünüldüğünde bunun anlam ı. Risk­ lere rağm en insan hesaplam aya. s. Akıl durum a hâkimdir. O lasılık muhtem el kurbanın kaderini ne güvenilir kılar ne de m ahkûm eder (sadece sigorta şirketleri açısından net ve yadsınam az pratik bir yarara sahiptir -sig o rta prim lerindeki seçime dayalı artışların gerekçclendirilm esine izin verir.16 Risk belirlenebilir. biz tem izleyeceğiz” ve daha anlam lı bir şekilde “ Bu.. 14. bilim.. kesinlikten sonra ikinci iyi şeydir ve insan gü­ venliğinden em in değilse. birlikte. “risk toplum u” m odernliğin düşünüm se! bir aşa­ masıdır. yani felaketin m uhtem el büyüklüğünün yanı sıra felaketin olm a olasılığı istatistik yoluyla hesaplanarak nesnel bir şekilde ölçülebilir (bilimin yaptığını ve iyi yaptığını iddia elliği şey lam da budur). hesaplanabilirliğinin -m a n tığ a rağ m en . daha çok m odernlik anlam ına gelir”. am a kader üzerinde denetim sahibi olm a yanılsam asıyla bir ölçüde fiziksel rahatlık sağlar. R isk S ociety. akılcılık oyununu oy­ nam aya devam edebilir. “R isk toplum u” tanıdık m odernliğin hâlâ meşru bir biçim idir ve m odernliğin kurucu inancını sorgulam aya gerek yoktur: Aklı kullanarak. tehlikeleri “risk­ ler” olarak ele alm anın. am a kuş­ kuculuk m odernliğe geç gelen bir şey değildir ve bu nedenle dü­ şünüm lülük “daha az değil. Beck. R isk S ociety. Felaket tehdidi ürkütücü olsa bile. tşler her zamanki gibi yürüm ektedir. yani istatistiksel olasılıklarını he­ saplam anın “sigortacıların gördüğü haliyle” dünyada gerçekten an­ lamlı olduğunu tahm in edebiliriz). D üşünüm lülük “kuşkuculuk anlam ına gelir”. 2 9 .teselli edici olduğunu gözlem le­ yebiliriz. “risk belirlemeleri matematiksel olasılıklara dayanır” . gerçeklikleri istencimize boyun eğdirebilir ve dünyadaki ikam etim izi daha keyifli kılabiliriz. gaflar ve felaket tehditleri biriktirerek kendi vazgeçilm ezliğini yeniden üretir.

bunu. bilim in olasılıklar hesabıyla ilgilenm e­ sinin sürekli olarak “aşağıya doğru azalan” bir etkisi vardır: B i­ reyler artık daha güvenli yolları tercih edebilirler. uzm anların or­ talam a tehlikelerden daha büyük tehlikeler taşıdığına işaret e t­ tikleri şeyleri yapm aktan kaçınabilirler ve hep birlikte her zaman var olan m odem “geleceği kolonize etm e” rüyasını sağlam laş­ tırırlar.1 2 0 -1 .1 1 4 .. Genel olarak nüfusun izlediği yaşam tarzlarını. Cf. olasılıklar hesabının ve genel olarak düşünüm lülüğün geç m odem dünyanın bireysel va­ tandaşı için yapabileceklerinin bir modeli olarak sunm aktadır.“geleceğin kolonizasyonu için tem eldir” ve dolayısıyla “risk gözetim i m odernliğin düşünüm lülüğünün temel bir yönüdür”.19. Scott Lasch. ss. yalnızca dışsal risklerle ilişkili rutin düşünümlülüğün değil.. 19. ss. G iddens. Ama risk profilleri uzmanların özel rezervi olarak kalmaz. am a kapsam lı bir içerime sahiptir. G iddens. Aksi halde zımni olan bu içerim A nthony G iddens tarafından dile dökülm ektedir: D üşünüm lülüğün sonucu -ris k değerlen­ dirm e si. Bu iyim ser anlatının karşısında Scott Lasch. ölüm oranlarına ilişkin tıp istatistiğinin sağlıkla ilişkili risklerden kaçınm a üzerindeki etkisini ayrıntılarıyla araştırdıktan sonra. risk profilinin oluşturulması için kullanılan mal­ zemeleri üretirler. M odernity a n d S elf-identity. çoğunlukla üstünkörü bir biçimde de olsa onlann farkındadır ve aslında tıp mesleği ve diğer kurumlar bulgularını sıradan halka yaygın bir şekilde iletmeye önem verirler. cilt 3 (1 9 9 2 ). esas olarak. Genel nüfus. 1 1 1 .yayı daha güvenilir kıldığı ve neler olup bittiğini bilm enin nasıl devam edileceğini bilm ek ve devam edebilm ek anlam ına geldiği şeklinde zım ni. “Ä sthetische D im ensionen reflexiver M odernisierung”. aynı za­ manda riske ilişkin uzman sistemler ile sıradan davranış arasındaki et­ kileşimin de mükemmel bir örneğini sunar. “düşünüm lülüğün sınırları” gibi endişe verici bir ihtim alden söz etm ektedir. Sağ­ lıkla ilişkili risklerin gözetim i. bu bulguların öğrenilmesi etkiler. der Giddens.18 G iddens’ın yorum unda. Tıp uzmanlan ve diğer araştırmacılar. 2 6 1 -7 7 . öznel düşünm e kapasitesi ile düşünüm ün ileri sürebileceği pratik önlem ler karşısında dünyanın bağışıklığı arasında özdeşlik.Gerçeklen de b i­ 18. hatta koordinasyon olm am asına dayanan. S o ­ ziale W eif içinde. "Risk" özn el boyutun önem li bir ka- 244 . riske yönelik yeni duyarlılığın.

belirsiz ve erişilmez olabilen -v e gi­ derek öyle olan .. genel olarak risklerin karşı olgusal . insanın sağlıkla ilişkili teh­ likeleri en aza indirm ek için yapabileceği hemen hemen her şeyin sağlık bilincine sahip kişinin elinde olduğunu im a eder. ayrıca ihmal edi­ lem eyecek birçok durum da risk bilgisinin bireyin bireysel kaderini denetlem e kapasitesini gerçekten düşürdüğünden kuşkulanılabilir. ko­ lektif olarak üretilen tehlikeler bireysel kurbanların özelleştirilm iş dünyalarına “ boşaltılır” ve insanın bireysel olarak karşılaştığı ve bireysel çabalarla m ücadele ettiği gerçeklikler olarak tercüm e edi­ lir. aşağıdakileri gizler: teknik olarak en yoğun faaliyetler bakımından bile (belki de özellikle onlar bakımından) esas risk. Scott Lasch ve Brian W ynne’in. 245 . B eck 'in İngilizce basım ına yazdıkları önsözde ısrarla vurguladıkları gibi..kurumlara ve aktörlere toplumsal bağımlılıktır. ''karm aşıklık. tehlikelere ilişkin “ kam usal bilincin” .bir şekilde özel­ leştirilm esi etkisine yol açar.limsel olarak onaylanan “risk istatistiği”nin. sıradan halkı hedefleyen ve “kendin-yap” sağkalım gereçleri biçim inde sıradan halkın üyelerine aktarılan risk bilgisi. nesnel olarak düşünüm sel d ü zeltm ey e uygunluğu kavram anın en iyi yolu Lasch'ın ileri sürdüğü gibi “farklılık’’. kurumların sarsılan güvenilirliği. R iskler önceden seçilir ve tehlike bilincinin. söz konusu risklerden etkilenen in­ sanların çoğu açısından yabancı. B aşlangıç olarak. Risk bilgisinin işleyiş biçim inde. “risk toplum u”nun çoğunlukla kurbanlarının de­ netimi dışında olan m uazzam süreçlerle yeniden üretildiği şek­ lindeki teorik bilgeliğiyle çelişir. Bu açıdan tıp istatistiği örneği iyi seçilm iş bir örnektir: D aha fazla tartışm aya gerek bırakm adan ve akla uygun bir itiraz şansı sunm adan." ''olumsallık" gibi k a ­ tegorilerin yardım ına başvurm aktır. “söz konusu olan güç ya da toplumsal kontrol biçim leri tem elden sorgulanm adan" onarılabilecek bir bitegorisiyse. Bu nedenle örtülü m esajı. bu etki dolaysız pragm aıik et­ kisiyle ve daha çok uzun dönem li öğretm e etkileriyle. bireysel geleceklerini “kolonize etm ek”le uğraşan bireylere sunduğu değerlerin değerini düşüren birkaç etken kolaylıkla gösterilebilir. riske maruz kal­ manın devam etm esinin bireyin kabahati olduğuna ve riskten k a ­ çınm anın bireysel bir sorum luluk olduğuna ilişkin im ayla birlikte geleceği şekilde önceden işlenir. Scott vc W ynne.

bu kasıtlı ya da en azından kaçınılm az bir hataydı. ss. popüler bilgi ve kullanım için sunulan risk d e­ ğerlendirm eleriyle eğitildiği düşünüm lülük tipi.20 Ben. “Risk toplum u” m odeli. kaynağına kadar iz­ lenebilir bir hasar yaratm ış olan “ büyük bir şirketin” (ya da daha da iyisi. Scott’un “düşünüm lülüğün sınırları" dediği hayati önem deki kavramını özümseyemez. Bilim sel açıdan itibarlı Böcek Ö ldürücüler D anışm a Kom itesindeki toksikologlar ta­ rafından önerilen tipik bir risk değerlendirm esini analiz eden Scott ve W ynne şu karara vardılar: “B ilim cilerin sadece iaboratuvar bil­ gisi üzerinde odaklanm alarına yansıyan idealleştirilmiş risk sistemi modeli yalnızca kuşkulu fiziksel varsayım lar değil. bireyselleştirilm iş açıklam a ve bireysel suçlam a ihtiyacı karşılanm ış ve bireysel ihtiyat ve kendi kendine sansür devam et­ 2 0 . 5. or­ taya konan m odelde var olan herhangi bir naifliğin üzücü ama ona­ rılabilir bir hata olm adığını ileri süreceğim . 4. her şey hesaba katıldığında.çim de şekillcndirildiği sonucuna varırlar. 246 . teknolojinin ilham ettiği verim liliğin m aksim izasyonu ve problem yönelim i stratejilerinin. aynı zam anda toplum un bu kısm ına ilişkin naif bir model içeriyordu”. kendisini tanınm ayacak kadar değiştirm eden. Beck. Riskten kaçınmanın ve risk yö­ netim inin açıkça özelleştirildiği daha önce tartışılan durum da ol­ duğu gibi. sevim siz sonuçlarına rağmen hayatta kal­ malarına ve dolayısıyla sınam alardan tehlike üretme kapasiteleri bozulm am ış olarak çıkm alarına yardım cı olur. örneğin bireysel onarm a kabiliyetini açıkça aşan bir düzeyde. R isk S ociety. Kamunun. Risk izlemenin in­ sanı ister istemez şu ya da bu som ut suçlunun. aksi halde var olan tehlikelerin gerçek nedenlerini hedeflem e şansı daha yüksek ola­ cak darbeleri savuşturur ve saptırır. teknolojinin son ideolojik si­ perinden (m odernliğin “dünyanın büyüsünü bozm a” yönündeki özgün özgürleştirici potansiyeliyle postm odern büyü bozma ko­ şulları altında teknolojinin hâkim iyetini savunm a yönündeki son girişim den) teknolojik değerlerin yol gösterdiği toplumun m an­ tığını ve tem elini hedefleyen koçbaşına dönüşm eden. kolektif günahtaki bireysel payını ödem esi için şantaj ya­ pılabilecek kadar zengin bir şirketin) kapısının önüne götürdüğü durum larda da bu geçerlidir.

Öle yandan.h e n ü z . (G erçek ya da sözde aşırı şişm anlık teh­ likelerinden ya da astım yapan halı keneleri korkusundan veya m utfak lavabosunun en gizli kısım larındaki “görebildiğiniz ve gö­ rem ediğiniz kirler”e ilişkin korkudan m ilyonlarca dolar ka­ zanılm ıştır. Tüketici pazarı tekerleklerinin yağlılığını korum ak için. kaderin kontrol edil­ mesi ya da “ geleceğin kolonizasyonıı”nun bir aracı olm aktan çok. düşünüm lülüğün bireysel özgürlük.tiği sürece tehlikelerin ortadan kalkacağı vaadi kurtarılm ıştır. bir kural olarak .görm ediğim iz (ya da bize gösterilm eyen ya da hayal etm em iz önlenen) tehlikeleri ya­ ratm aktadır. risklerle m ücadele etme biçimi. yeni ilan edilen tehlikelerin sürekli olarak piyasaya sürülm esi gerekir. düşünüm lülük “daha az değil.v e aynı zam anda. 247 . pazarın yönlendir­ diği bir tüketici toplum unda. daha çok m odernlik” anlam ına gelir.) Risk m ücadelesi bugün büyük ve son derece kârlı bir iştir . D üşünüm lülük ile riski etkisizleştirm e arasındaki sözde kes­ tirme yolun atladığı bir diğer “m eselenin aslı” . süregiden bireysel tüketim e yönelik m alları pazarlam a çabasında “satış noktaları” olarak kullanılm aya uygun her endişe.bir tehdidi alt etm esine ve böylecc ge­ lecekteki ürünler açısından güvenilirliğin sağlanm asına ve kamu güveninin depolanm asına yardım cı olabilir. gerekli olan tehlikeler tü­ ketici talebine tercüm e edilm eye uygun olm alıdır: Ö zelleştirilm iş risk m ücadelesini “ölçm ek için yapılm ış" olanlar gibi tehlikeler ol­ malıdır. önerm esinin gerçek (zorunlu olarak hedeflenen değil) anlam ı pekâlâ bu olabilir. Risk yönelim inin tüketici toplum unda kurum laşm a bi­ çim inin. riske karşı araçların yeterince esnek bir üreticisinin ara sıra özel -g erçek ya da sa n a l. B eck'in. panik ya da korkunun çevresinde ortaya çıkmak zorunda olan güçlü çıkarlardır. beklendiği gibi kendi kendini sür­ dürdüğünü tekrar tekrar öğreniyoruz: G ördüğüm üz (ya da bize gös­ terilen veya hayal etm eye kışkırtıldığım ız) tehlikelere yönelik ola­ rak sunulan çareler. ama insan yapımı teh­ likelerin tam am en yok olm ası ticari bir felaket olacaktır (neyse ki. R isk korkusunun potansiyel ticari değeri sınırsızdır. Bugün oluşturulduğu haliyle. bunun olm ası m üm kün değildir). Diğer bir deyişle. düşünüm lülük teknolojik hâkim iyetin intihar eğilimini azaltm aktan çok artırabilir. Sağlıkla ilişkili tehlikeler konusunda ustalıkla kışkırtılan korkularla oynayarak her şeye (yani her satış hacmine) ulaşm ak m üm kündür.

H epim iz otom obil ticaretiyle “ulaşım sorunları”nın özelleştirilm esinin yol açtığı kirlenm e ve rahatsızlıktan yakınırız. onların kaderini paylaşm a ihtimali nedeniyle acı çekenlerin çoğu gibi. bilerek ya da bil­ m eyerek tehlike üreten m ekanizm anın parçası haline geldiğinden. am a çoğum uz korkularım ızı atık­ ların başka (ve uzak) insanların arka bahçelerine boşaltılm asını talep ederek korkularım ızı yatıştırm aya çalışırız. çoğum uz özel otom obillerin kaldırılm asına şiddetle karşı çıkarız. Sigaranın tehlikelerine ilişkin bilincin artm ası yalnızca (serm ayelerini kolayca çeşitlendircbilen) tütün şirketleri için değil.kamusal endişeyi şirket kârlarına dönüştürm ek ve bu arada ka­ musal kaygıları tehlikeyi sürdüren mekanizm anın kendisinden daha da uzaklaştırm ak için bir araç olarak kullanılm asına izin ver­ diği sonucuna varılabilir. Bu nedenle otom obil üretim indeki herhangi bir yavaşlam a yaygın bir şekilde ulusal bir felaket olarak yorum lanır. am a aram ızda yedi kişiden biri hayatını doğrudan ya da dolaylı olarak otom obil sanayisinin zenginliğinden kazandığı için. M uhtem el kurbanların çoğunluğu. süt ürünleri üreticilerini süt ve tereyağı pa­ zarlarını savunm ak için sokaklara döker. Bu m ekanizm anın devam etm esinde artık hepim izin ç ı­ karları var ve çoğum uz -te o rik o la ra k . tütün* yetiştirm ek tek geçim kaynaklan olan m ilyonlarca yoksul çiftçi için de felaket aıı248 . G ündelik yaşam ım ızı doyuran ve uygun ve hoş bir yaşam için vazgeçilm ez olduğunu düşünerek büyüdüğüm üz mam ul ürünlerin -y aln ızca doğal kaynakların tükenm esini ya da tem iz havaya ve su kaynaklarına verilen zararı sınırlam ak iç in .üretim den çekilm esi ya da daha az m iktarda arz edilm esi gerektiği önerisini m em ­ nuniyetle karşılamayız. aram ızdan onun herhangi bir kısmının yıkılm asına korku ya da öfkeyle tepki verecekler çı­ kabileceği gibi. “Ekonom ik büyüm e” dediğim iz şey yavaşladığı ya da gerilem eye başladığında büyük bir endişe duyuyoruz ve her türden hüküm et -b izim adım ıza ve bizim d esteğim izle. H epim iz zehirli atıkların birikm esine öfkeleniriz. K olesterole karşı ilan edilen savaş.ürünlerinin tam am en or­ tadan kalkm asını istesek bile. kille üretim inin tehlikelerini durdurm a ihtimali daha da azal­ maktadır.bunun olm asını önlem eye yemin ediyor. hemen hem en hepim iz m ekanizm anın kendisine yönelik herhangi bir darbeyi derin bir nefretle kınarız.

“ Ortak çıkar 249 .aktif bir şekilde yeni hedefler aranıyor. “ Yeni silah siparişleri neşeyle selam lanıyor. donanm a tersanelerini ya da potansiyel olarak ölüm cül kimyasal m addeleri üreten fabrikaları korum ak için seve seve güçlerini bir­ leştiriyorlar (kuşkusuz fabrikaların kendilerinin. Ö ldürm e fikri bizi tit­ retiyor. sadece oraya vardığım ızda petrol dum anlan nedeniyle artık orm an kalm adığını görm ek üzere. am a onun her parçası yöneticilerinde ve çalışanlarında.lam ına gelm ektedir. iptalleri bir yas nedeni oluyor. Bizi A lp orm anlarına götürecek daha fazla ve daha hızlı otom obiller istiyoruz. mal sahipleri.bireysel hayatlann uzatılm asındaki ge­ lişmeleri “ ilerlem e” olarak alkışlarız ve açık bir şekilde her birimiz bu başarıları kişisel olarak paylaşm ak isteriz. taşan ordu depolarının içindekileri boşaltm ak ve yeni ve aralıksız stoklara y er açm ak için -b izim desteğ im izle. B iz dünyayı daha güvenli ve daha barışçıl bir yer olarak hayal ederken. yüksek m iktarlarda alındığında zehirli olan mad­ delerin. am a hiç de en az önem lisi olmayan da şudur: “ N üfus patlam ası" olarak adlandırdığım ız durum he­ pimizi çok fazla endişelendirir. M esele sadece bazı insanlar açısından zehir olan bir şeyin diğer insanlar açısından gıda işlevi görm esi değildir. am a bu öldürm e işini uygulanabilir kılan m ekanizm aları düşününce o kadar da titrem iyoruz. en cesur ve gü­ venilir savunucularım kolayca bulacaktır. Sonuncusu. parlam ento üye­ sinin seçim bölgesi için “çevre koruyucu” olm aları koşuluyla). varoluşunu uzatm ak için silaha sarılm aya hazır. anti-risk birleşik cephesi bakım ından daha da şaşırtıcı olanı. silah fabrikalarını. işçiler. ama hepim iz -d o ğ a l ve haklı olarak ve inanılır bir şe k ild e . mallarını sadece silah olarak değil.” “Y eni ve daha gelişm iş” silahlar tasarlayan m uazzam as­ keri araştırm a ve geliştirm e kum rularıyla birlikte “kötü im­ paratorluk” çöktüğü ve artık gerçek ya da kuşkulanılan düşm anın ilerlem esi yüzünden birkaç yılda bir kullanılm am ış silah stok­ larımızı gözden geçirm em iz için hiçbir neden kalm adığı zaman. yerel dükkân sahipleri ve yerel parlam ento üyeleri. hüküm et destekli olan ya da olm ayan silah san cılan büyük ve küçük diktatörlere dal­ kavukluk ediyor. yoksul adamın gücü ve şerefi olarak pazarlayan. düşük dozlarda çoğu kişinin vazgeçem ediği ya da vaz­ geçm eyeceği günlük gıdalar arasında yer alm asıdır. Bir bütün olarak tehlike üreten sanayi sistem ine büyük bir güvensizlik duyabiliriz.

Gelgelelim . kendisini risk yönetim ine ad am ış bir dergi (J o u rn a l of C ontingencies a n d C risis M a ­ nagem ent). ss. Bu belki de teknolojinin teminatları ve yerleşik koruyucu m ekanizm aları arasında en güvenilir olanıdır. tuhaf bir şe­ kilde. gerekli olan bu risk bilgisini yaratan ve dağıtan bilim olduğu için. “risk toplum u” taralından üretilen. tersine bilinçiilik (bilgi) varlığı belirler”21 -insanların m ücadeleye ka­ tılmaları için.imgesini nasıl yorum larsak yorum layalım . gerçekten önem li olan ve gerçeklen insanları eylem e sevkcden çıkarlar. yönetim danışm anlarına ve a k a ­ dem ik araştırm acılara" yönelik o larak yayın hayatına yeni başlayan. “varlık bilinçliliği belirler. "geri ka za n ım ve çevrim yönetim i" konusunda bilgiler verm eyi ve y a ­ zıların d a "disiplinli danışm anlık yeteneğine duyulan ihtiyacı" karşılam ayı va at e t­ 250 . giderm ek ve engellem ekle görevlendirildikleri (ya da kendi kendilerini görevlendirdikleri) hastalığın kendini toplam a yeteneği ve dayanm a gücüyle beslenm ektedir. Beck. yukarıda ileri sürülen savlar gereğince. evren­ selliğinin bilinm esinden başka bir şey gerekm ez. politika analistlerine. gerek bilim gerekse teknoloji. risklere karşı gelecek politik seferberlikte baş rolün bilim e verildiğini tahm in etm ek zor değildir. Risk d a­ ğılımının zenginliğin dağılım ından farklı olduğu doğru bile olsa. 53. bu durum un “risklerin tabakalaşm ış ya da sınıfsal bir şekilde da­ ğıtılm asını çoğunlukla önlem ediğini” kabul etm ekle birlikte Ulrich Beck nesnel olarak “risklerin eşitleyici bir etki uyguladığını” vur­ gular: artık herkes tehdit altındadır ve herkes özsavunm a taburla­ rına katılm aya nesnel olarak m eyyaldir. 2 2 . po­ litikayı belirleyenlere. 3 6 . Tan ıtım broşüründe belirtildiği gibi özellikle “yüksek düzeyli yöneticilere. bilimin risklere karşı bir yıpratm a savaşının ön cephesinde yer alm ası ih­ timal dışı görünm ektedir: R isk saplam ası ve risk yönetim i bilimin ve teknolojinin toplum sal işlevlerinin en vazgeçilm ezi ve değerlisi olarak ilan edilm iştir. 3 5 . R isk S ocieiy. B eck’in m odelinde. H atırlayacağım ız gibi.22 Bilim ve teknoloji. risklerin ve özellikle yol açtıkları tehlikelerin. nesnel 21 . “ Sınıf konum larında” . yerel çıkarlar. ge­ nellikle savunulm alarım olum suz yönde etkilem ektedir. “sı­ nıfsal” olm adığı kabul edilen tehlikelerin. der Beck. oysa risk konum larında. Klasik biçimindeki sanayi toplum unun ürettiği ve artık geride kalan hastalıkların tersine. acı çekenleri uyumlu bir şekilde hareket eden bir m uhalefet gücü halinde birleşm eye yö­ nelteceği şeklinde bir umut sık sık ifade edilm iştir.

soykırım dan korunm ak için. (Ya da en azından buna ina­ nılabilir. Risklere karşı savaş bilim in ve teknolojinin son dayanağıdır. kaçınılm az yan etkisi başka yerleri tehdit eden teh­ likelerin artm ası olan yerel korunm a politikalarının tasarlanm asına harcanmaktadır.olarak ve öznel olarak. Bilimin “çift yönlü fail” rolü bir yana. Siyaset bilim ciler arasında popüler olan “ortalam a seçmen te­ o re m in in risklere verilen kamusal politik yanıtlar için de geçerli olduğu düşünülebilir. tehlikeler potansiyel çapları ve yaygınlıkları açısından birbirlerinden farklıdırlar. toplumsal sistem in risk üretme eğilim inin önlenm esinden çok sürdürülm esinde önem li bir güçtür. daha güvenli ve daha da güvenli özel sığınaklar sundu. ancak çoğu risk üreten kuram lara hasar verm em ektedir ve kesinlikle bir bütün olarak risk üreten teknolojik sistem e zararlı değildir. Soğuk Savaş sırasında gelişen nükleer sığm ak sanayisi. fiyat etiketi im kânları aşmadığı sürece birçok tehlikeden tek başına kurtulm ak m üm kündür. Bu nedenle bilginin m evcudiyetinden. 251 . en önemli işlevi zenginlik düzeylerini güvenlik düzeylerine tercüm e etm ek olan değişik fiyatlarla çok çe­ şitli güvenli. Birincisi. hatla edi­ nilmesinden bilgiye özgü politik eylem lere giden dolaysız bir çizgi yoktur. Risklerin yerleşik karakterine ilişkin güncel kabulün v e sürekli olarak öylem ortam larınd a kök salan olum sallığın değerlendirilm esinin çevresine hızla kalın bir yeni uzm an m eslekler tabakası sarılm aktadır. hiçbir general. teknolojik gelişm elerden doğan risklere ilişkin olarak yükselen yeni duyarlılığın muhalefeti birleştirme kapasitesinden kuşku duym ak için çok daha önem li ne­ denler var. savaş sonrası terhisin belirsizlikleri şöyle dursun. ancak çağrıları ortalam a seçmenin çıkarlarına ulaşabilen -a ç ık bir şekilde yalnızca azınlık Çıkarlarını tem sil eden ve çoğunluğa yalnızca “başka insanların so­ runlarının bedelini” ödem e şansını. yani daha fazla yoksunluk sü­ m ektedir. M uhtemel tepkiler aralığı geniştir. bu nedenle.) Bazı başka tehlikeler karşılığında kolektif bir şekilde rüş­ vet verm ek daha kârlı görünm ektedir ve riskin ilham ettiği politik çabaların çoğu. İkincisi. etkilenen herkes aynı derecede ve aynı zam anda endişe duym ak zorunda değildir. sivil yaşam a geri dönme düşüncesinden bile hoşlanm az. R isk uzm an lığı h ızla pro­ fesyonel bir dünyanın önem li bir dalı haline gelm ekte v e büyük bir işe d ö ­ nüşmektedir. (Bu teorem e göre.

başarısızlığa uğram ış çabaların ve yıkılmış umutların çokluğu. Bu durum . Bu görüşe göre. Bununla birlikte. hemen hemen tüm politik. Daha büyük ihtim alle. ekonom ik ve en­ telektüel güçler ve çıkarlar -b ilerek ya da b ilm ed en . niyetin uygulanam az olduğunu bile gösterm ez. risklerin sözde ya da gerçek “eşitleyici etkileri”nin politik dışavurum u bakım ından pek fazla umut ver­ mem ektedir. Bunlar. bencil miyopinin. 252 . politik aktörler tarafından evrensel kabul edilm e ve gerçekten birleşik ve etkili bir politik eylem e yol açm a şansı ol­ duğu anlam ına gelecektir. en önemli yararlarından herhangi biri yitirilm eden zararsız hale getirilebileceği konusunda birleşirler: yani keki yiyip karşılığını ödem em enin bir yolu vardır. Ama pratik politik zorlukların üstesinden gelm enin m uhtem el olm adığı bir du­ rum da risk birikim i sınırlanabilir mi? Gerektiği gibi tanıtılan risklerin politik olarak birleştirici et­ kilerine inananlar ve onlara itiraz eden kuşkucular. protesto seslen öteki insanların eylem lerinin “bencil” um ursam azlığına ya da per­ vasızlığına itiraz edildiğinde özellikle yüksek çıkacak. yalnızca çoğunluğun po­ litik olm ayan bir yolla kaçınm anın m üm kün olm adığını (yani risk­ leri daha zayıf olanlara yeniden dağıtm a ya da tek tek ya da toplu halde risk bağışıklıkları satın alm a şansının olm adığını) düşündüğü tehlikelerin. yanlış politikaların ya da çok soğuk bir ka­ rarlılığın sonucudur. şim diye kadar gösterilen çabaların sonuçlarının yetersizliği. bu henüz bulunm ası gereken.politika­ lar seçim de başarı elde etm e şansına sahiptirler. risk birikim inin sınırlanm ası için üzerinden atlanması ya da kapı dışarı edilm esi gereken politik engellerdir.güncel tar­ tışmanın bu zımni aksiyom unun düşünüm sel incelem enin dışında tutulm asını savunsa ve desteklese bile (daha doğrusu desteklediği için) ben dışarda tutulm am asını öneriyorum . prensipte ha­ yatın m odern düzenlenişinin. kişinin öteki insanların um ursam az ya da pervasız bulabileceği kendi ras­ yonelliklerinin eleştirilm esi gündem e geldiğinde çok daha yu­ m uşak olacaktır. amacın m üm kün olm adığını kanıtlam ak şöyle dursun.) Risklere karşı po­ litik çarelere uygulandığında bu teorem . am a çaba ve iyi niyet sürdürülür ve görevin büyüklüğüne eşit olursa bulunm aya m ahkûm bir yoldur.nanlar gibi diğer uygulanabilir politikaları dışarıda tu ta n .

artı değerin kapitalist olm ayan alı­ cılarının varlığıdır. kapitalist olm ayan toplum sal tabakalara ve toplum sal ör­ gütlenm e biçim lerine yaslanır” -y a n i. görüyorsunuz. köylüler ve küçük üreticiler. öngörüye sahip ve uyarıcı görünm ektedir. ancak dünyanın henüz kendi suretinde yeniden yapılm am ış kısımları pahasına genişleyebilir. G eriye dönüp bakıldığında. KENDİ KUYRUĞUNU YİYEN YILAN 1913’te Rosa Luxem burg tarafından yayım lanan Serm aye Birikimi. birikim in dayandığı “artı değerin gerçekleşm esinde" yararlı olabilm eleri için kapitalist olm ayan un­ 253 . zanaatkar) ekonom ilerin global çöküşüne ilişkin kapsamlı bir çalışm a olm akla kalm ıyordu.D. açılım ı yalnızca öncü değil.. doğal ekonom iler. yarattığı bolluk içinde açlıktan ölen bir sis­ tem. modelin kendisinin sınırlılıklarını aştığı ve daha uzun ömürlü ol­ duğu gösterilebilir. Bugün kitabın özgün analizleri hakkında ne söylenirse söy­ lensin. sonunun başlıca nedeni olan bir sistem m odelini ortaya ko­ yuyor ve araştırıyordu. em ek-değer teorisinin ve artı değerin kavram sal çer­ çevesinin çok da isabetli olm ayan seçim iyle sakatlanm akla birlikte. hatta kapitalist ekonom inin yakın çöküşünün özellikle ayrıntılı bir kehaneti olm akla da kalm ıyordu. A m a sorun. Öte yandan. D ünyanın hep yeni kısım larını m asset­ meden ve asim ile etm eden yayılam ayan. kapitalist düzenin dünya çapında genişlem esine ve pre-kapitalist (doğal. ne kadar koşarsanız koşun. aynı yerde kalıyorsunuz”). ancak dünyanın yeni kı­ sım larını m assetm ede başarılı olduğu ölçüde sistem in yayılm ak için ihtiyaç duyduğu kaynakların azaldığı bir sistem m odeli. sonunda kendi zaferlerinin sonucu olarak kendisini yok eden bir sistem m odeli. yalnızca M arx’in eko­ nom ik teorisinin içerden biri tarafından yeniden değerlendirildiği ve sistem atik olarak düzeltildiği ilk çalışm alardan biri de değildi. Kitaptaki en ufuk açıcı mesele birikim in sınırlandır. Diğer bir deyişle. “Serm aye ve birikim i açısından dolaysız ve yaşam sal koşul. Lewis C arroll’un lanetinin bir kurbanı gibi (“ İşte. köylü. kapitalizm yalnızca yaşamsal işlevlerini sürdürm ek için genişlem ek zorundadır.. Tarihsel bir süreç olarak serm aye birikim i her açıdan. Aynı zam anda (ve esas ve kalıcı önemi belki de bundan kaynaklanıyordu) model oluşturucu bir eg­ zersizdi: Bizzat kendi kendini yeniden üretm e ve hayatta tutm a bi­ çimi.

kanserli kütle. o ölüm saatinin çan sesinden çok önce. "lam da kendi varoluşunu garantileyen durum u asim ile ederek ilerlediği” anlam ına gelm ekledir. ss. Kapitalist olmayan örgütlenmeler kapitalizme verimli bir toprak sağ­ lar. kendisini besleyen organizm ayı giderek za­ yıflatan ve öldüren ve konakçısı/kurbanıyla birlikte ölen. G el­ g eld im bu.2-1 Rosa Luxem burg’un görüşüne göre.sosyalist b i­ rikimin kapitalist birikim in can çekişen m antığından nasıl ka­ çınacağını hiçbir yerde açıklam am ıştır. R osa Luxem burg. G erçekte. 3 6 6 . birikim bu çevreyi. kapitalist kötü y ö ­ netimin başlıca ve en çok acı çeken kurbanı olan proletaryanın isyan edeceğine inanır. daha doğrusu: Sermaye bu örgütlenmelerin yıkıntılarından bes­ lenir ve kapitalist olmayan bu çevre birikim için vazgeçilmez olmakla birlikte. tarihinin başından itibaren kapitalizm in m antığında yazılı olduğu söylenebilir. sosyalizm in himayesi altındaki toplum un da L uxem burg’un kapitalist toplum açısından öngördüğü aynı kötü kadere eğilimli olduğu ka­ nıtlanmıştır -ö n em li bir ek zayıflıkla birlikte: K endilerini sosyalist olarak adlandıran toplum lar.4 1 6 . totaliter toplum lar olarak. çev.tüketerek bu çevre zararına ilerler. 254 . kapitalist olm ayan tüm tabaka ve toplumlarm ürün­ lerini almak ve onlara kendi m allarım satm ak zorundadır”).3 8 7 . toplumun yeni bir sosyalist örgütlenmesiyle çıkarılıp atılacak ve toplum yeniden sağlığına ka­ vuşturulacaktır. Bu an­ latıda kapitalizm. am a o zam an bile yalnızca bir umut ifadesi olarak ortaya atılm ıştı. A gnes S ch w arzschild (Londra: Routledge. Luxem burg sosyalist ekonom inin birikimsiz nasıl yapacağını. The Accumulation ol Capital. Bugün artık biliyoruz ki bu bir umut ifadesinden başka bir şey değildi. ing. ya da -b irik im i sürdürürse. ve bu kapitalist olmayan geçim yollarının tem elinden yıkılm ası ve yer­ lerine kapitalist geçim yollarının geçirilm esi anlam ına gelir. parazitik bir intihar sistem idir. aşağı doğru 2 3 .surların önce “alıcılar” haline getirilm elerinin gerekli olm asıdır (“Sermaye. 19 51 ). sonun. Luxem burg kuşkusuz ölm ekte olan sistemin insan toplumunu da kendi m ezarına çekme ihtim alini hesaba kat­ maz. kapitalizm in “gelişim çerçevesi olarak kapitalist ol­ mayan toplumsal örgütlenm elere ihtiyaç duyduğu” halde.

H er zaman ka­ rarsız ve her zam an idealinden uzak olan böyle bir yapay düzeni 255 . “ kont­ rolden çıkabilen” şeylerden kurtulm uş akılcı düzene doğru sürekli. görünür hale gelir. artı değer ve em ek-değer teorisinden oluşan dış sargıları çözüldüğünde ortaya çıkabilir ve sanayi/pazar ekonom isinin kendi kendisini nasıl al­ dattığını ortaya koyabilir. olum sallıktan. Yukarıda gördüğüm üz gibi. G elgelelim . yapılm asına ihtiyaç duyulanın motive ettiği eylem den. ekonom inin bir kederli ve kas­ vetli durum dan bir diğerine yuvarlanm ası ve düşünülen tüm ça­ relerin kriz yönelim i çılgınlığının kasılındı nöbetlerine in­ dirgenm esi. bu öz aynı kalır. İşlenişi ister “kapitalist” isterse “sosyalist” bir biçim e bürünsün. giderek y a ­ pılabilenin yol gösterdiği eylem e doğru meşum bir kaym a an­ lamına geliyordu. m odernlik. yaşam sıvılarını aldığı tüm kaynakları tüketm eye yönelik durdurulam az dürtüsü hemen hemen hiçbir dirençle karşılaşm am ıştır. egem en pazar merkezli ekonom inin sorunlarının zayıflam a belirtisi gösterm em esi. R osa L uxcm burg’un modelinin o sırada görülenden daha fazlasını içerdiğinden kuşkulanan birinin bağışlanm asını sağ­ layabilir.hareket eder. T a­ rihsel perspektifte. Sosyalizm in “yetişm ek ve geçm ek” için çok çalıştığı kapitalist ekonom i onu m ezarına kadar izlese de izlem ese de. L uxem burg’un önerdiği çare. aşırı eylem potansiyeli.v e k o rk u n ç. M odernlik olarak bilinen toplum sal örgütlenm enin tüm biçimleri açısından aynıdır. bu süreçle alt edilen ve yıkılan “doğal” düzenlerin yerine yapay olarak tasarlanan düzenler koym a) yönündeki aralıksız çabada açığa çıkm ıştır. ama nihai olarak sonuçsuz bir girişim gibi görünür. tedavi etmeyi umduğu hastalıktan önce can verm iştir. M odern çağ boyunca. mo­ dern çağ cansız enerji kaynaklarının kullanım ıyla -ey lem in kül­ türel (geleneksel) olarak belirlenm iş am açlardan kurtulm asına izin veren ve araçları serbest bırakan ufuk açıcı e d im le . böylcce gerçeklen de m odelin tasvir et­ tiği m ekanizm alar tarafından işlenen öz.sezgi gücü. araçların am açlar üzerindeki (araçların hâlâ mevcut olan am aç­ lardan sürekli olarak daha fazla olm asında tem ellenen) tahakküm ü. kazalardan. onu yavaşlatacağı ya da dur­ duracağı düşünülebilecek manevi ya da politik güçleri sistematik olarak yok etm işlerdir -a şa ğ ı doğru kayışın.kayışı tersine çevirm ek şöyle dursun. Bu m odelin gerçek . var olan düzeni “ ıslah etm e” (ya da daha doğrusu.

Alf Hornborg. Bunun sonucu. H om borg'un kendi s e z ­ gilerinin ne kadar devrimci olduğu. 3-6 Ağustos 1992'de Stockholm ’d e U luslararası Ekolojik Ekonom i Birliği’nin ikinci toplantısında sunulan bir bildirinin teksir edilm iş m etni. H ornborg. University of R hode Island. Arding tarafından yayım lan an d a h a d a karanlıklarda kalm ış bir çalışm aya (“Energy A nalysis of Shrim p M ariculture in Equador".T . “düzen üre­ tim inin” (ve her üretici edim bir düzenlem e ya da yeniden dü­ zenlem e edim idir) özünde yıkıcı bir olay olduğunu söyleyebiliriz: Yerel olarak. G e o rg e scu -R o e g en ’in pek az fark edilen çalışm asına ( The E ntropy L aw a n d the E co n o m ic P rocess (C am b ridge. G othenburg Ü niversitesi’nden A lf H ornborg’un gözlerim izi açan devrim ci çalışm asında24 belirttiği gibi. M an içinde.E . ve "Codifying C om plexity: Tow ards an Econom y of Incom m ensurable Values".: H arvard U ni­ versity Press. yalruzça (düzeltilebilir) ye­ tersiz koordinasyon hatası nedeniyle değil.korum ak için m odernlik. V alu e. cilt 1 (1 9 9 2 ). term odinam iğin am an­ sız yasası. O dum ve J. C oastal R e ­ sources C entre. değiştirilem eyen ve sonuçları uzun dönem de düzel­ tilem eyen yasa nedeniyle yerelleştirilm iş düzenlem e çabalarının global kaosla sonuçlanm asıdır: Beİirli bir yerelliğin bir süre için entropik eğilim in dışında tutulm ası ancak başka bir yerdeki entropinin artırılm asıyla m üm kündür. 19 91 ) işaret etm ektedir. İdeolojik olarak doyurulan sağduyunun tersine. ne yaratılabilen ne de yok edilebilen enerjiyi tüketmezler. Daha pratik terim lerle. am aç için genel stoktan tem ellük ettiğinden daha az düzen üretir. içerdiği düzen ya da bilgi derecesini gösteren bir niteliğidir. 256 . ve a n cak uzaktan ak rab a olan çağdaş bir araştırm a olarak H .söyleyebiliriz. M ass. “b e n ze r ilgilere" ve teorik ya kın lığ a sahip başka çalışm aları bulm anın imkânsızlığım la o rtaya çıkm aktadır. “M achine Fetishism . en­ telektüel atalan o larak N. ondan çıkarabildikleri düzeni tüketirler. Egzerji enerjinin. her “düzen yapıcı edim in” entropiyi artırdığını -y a n i “toplam düzenj” azalt­ tığ ın ı. 1971 ). canlı kaynakların m uhtem elen sağ­ layam ayacağı m uazzam ve giderek artan m iktarlarda enerjiye ih­ tiyaç duyuyordu: Bir sonraki düzenin kurulm ası her zam an zorunlu olarak öncekini onarm aya yönelik beyhude çabalardan geriye kalan karışıklığı ve atıkları tem izlem e işini içeriyordu. Enerjideki bu düzen maddi yapıların düzeninde “cisimlcşebilir" ya da her zaman top­ lam düzende bir kayıp olmak üzere yeniden radyasyona dönüştürülür. term odinam iğin sözdağarını kullanırsak. bu ül­ 2 4 . and the Im age of Unlim ited G ood: Tow ards a Therm odynam ics of Im perialism '’. Cf. yapılar gerçekte.

[Ama] bu vaadin yerine getirilmesinin önündeki pra­ tik engeller çok büyüktür. “sanayiye ürünleri için ham m addelere yaptığı harcam adan 25. yalnızca idam eyi sağ­ lamak için. talihli azınlığa refah getiren aynı sanayi teknolojisinin uygulanmasıyla giderilebileceği dü­ şünülmekledir.kede akılcı düzenin kurulm asıyla uğraşan m odernliğin ancak dün­ yanın enerji kaynaklarının son derece eşitsiz bir yeniden da­ ğılım ıyla. M odern toplum ların eko­ nom ik teorisinin sistem atik olarak göz ardı ettiği ya da kasten teş­ hir etliği entropik sürecin bakış açısından. ticaretle birlikte bir “enerji tem ellükü” bi­ çimi olan ve (düzen üretici kapasitenin kaçınılm az kaybı olan ısı yayımı. U n d e r Technology's Thum b (M ontreal: M c G ill-Q u ee n s U ni­ versity Press. düzenin genel toplam ında bir azalm aya varm ış bile olsa. yani dünyanın. diğer kısım larının düzen kapasitelerinden. Dünya nüfusunu Kuzey Amerika’nın tü­ ketim düzeylerine çıkarmak için var olan kaynaklarda ve enerjide sağlanması gereken on kat artış nasıl sağlanacaktır?25 Bazı hayvancılık vc tarım türlerine dayandıkları sürece -d e r H örnborg. Leiss. W iliam L eiss'in yeni çalışm asında. 94 . r i 7 Ö N / P ı „ ı ı n u c l f n ı E lik 257 . 94 ). egzerji stoklarından yoksun bırakılm asıyla bir ölçüde yerel ba­ şarıya ulaşabileceği anlam ına gelm ektedir. ss.. isteklerin ve ürünlerin bu hızlan an devrinin. B arry C om m oner'i izleyerek. 8 1 . m odern lipte düzeni kurm ak için tüketilen enerjinin yüzde 8 5 kadarın ın israf edildiğini ileri sürm ektedir: "Bu kaynakların şaşılacak d ü zey d e İsraf edilm esi. W illiam Leiss. “yüksek m odernliğin” ayrıcalıklı adalarına atıfta bu­ lunarak işaret ettiği gibi. çöp ve kirlenm eyi telafi etm ek için) ancak önceki ürün­ lerde tüketilen egzerjiden daha yüksek bir egzerji içeriğine sahip yeni kaynakların salın alınm asını garantilediği sürece sürdürülebilen sanayi üretim ine dayanm aktadır. Başka yerlerde yaşayan yeryüzü sakinlerinin birçoğunun kar­ şılaşmaya devam ettikleri yoksunlukların. onu sürükleyen istekler dışında sistemimizde pek az şey kendi kendini gözden geçirmektedir ve bu nedenle onu besleyecek malzemeleri ve enerjiyi anan maliyetler ve daha ezoterik teknolojilerle giderek daha uzak yerlerde aramak zorundayız.. 1 9 9 0 ). Oysa m odern toplum . bu süreksizliğinin zorunlu bir fonksiyonu gibi g ö ­ rünmektedir" (s.toplum lar “güneş yeryüzünde parladığı sürece çev­ releriyle denge içinde (yani istikrarlı bir durumda) yaşayabilirlerdi” .

“ m odern­ leştirici süreç” olarak selam lanan hav zan ın . yalnızca aklın dikte ettiği bir düzen ihtim ali) başlangıçtan itibaren nihai olarak yerel bir görüngü. Bu sürekli açmaz (a) esas olarak artan makineleşme (“teknolojik ge­ lişme”) sayesinde üretimin zorunlu. değerin üretim sürecinde üretildiği iddiası üzerinde tem ellenir. düzenin global artışı değil düzenin gasp edilmesi sürecidir. ge­ leneksel sınırlam aların dağılabilirliği. em peryalizm ve enflasyon uzun dönem li sonuçlar açı­ sından intihar yönelim lidir ve yalnızca yanıltıcı bir şekilde “global ilerlem e"nin öncüsü olarak sunulan yerel (ve geçici) düzen ar­ tışının verdiği keyif. Bu ekonom ik büyüm e sanayinin yeni ve daha büyük kârlara yönelik doym az açlığını gösterm ektedir. gerçek yapılarını bir süre için gizleyebilir. negentropinin bu sürekli “em ilim i” “ancak yerel bir perspektiften” “ üretken” ya da “verim li “görünebilir. m o­ dern ekonom ik sistem . sürekli genişlemesinin (“büyüme”). Bir kez daha H ornborg’a kulak verelim : 25K F IT A R K A /Pm tınm lnnK lik . modernliğin beraberinde getirdiği kurtuluş (doğadan kurtuluş. global top­ lumun diğer kesim leriyle eşitsiz m übadele koşuluyla yalnızca bir süre daha devam edebilir. insani potansiyelin son­ suzluğu. K arşı-olgusal olarak. am a kârlar (yani üretim döngüsünün sonundaki fazla para) bir sonraki döngüde ya­ kılacak yeni enerji kaynakları üzerindeki haklardan başka bir şey değildir. Büyüm e.daha fa zla ödeme yapılm ası gerektiğinden” . “ Ekonom ik büyüm e” olarak adlandır­ dığım ız durum . Sanayi üretim i. A m a karşılık olarak ödenen “değer”aslında enerji tüketim idir ve bu kurgunun devam etm esi için düzenin genel toplamının kötüleşm eye devam etmesi gerekir. bazılarının başkalarının za­ rarına elde ettiği bir ayrıcalıktı ve hep öyle kalacaktır. Bunlar ayrıca “dengeli m übadeleden” ayrılm anın harekete g e ­ çirdiği (yine entropik büyüm enin genel çizgiselliğini yalnızca yerel olarak saptıran ve gizleyen) sosyoekonom ik döngünün . tüm bu “m übadele” eşitsizdir ve eşitsiz kalm ak zorundadır.kökü kazınam az özel­ likleridir. Ne kadar uzağa ve geniş bir şekilde yayılırsa yayılsın. (b) Batının yeni pazarlar arayışıyla genişlemesinin (emperyalizm) ve (c) satış toplamını her zaman maliyet toplamının bir adım önünde tutma mücadelesinden kaynaklanan yaygın enflasyon sürecinin ar­ kasındaki motordur.

Yeni “egzerji” kaynaklarına erişilebildiği ve böylece yeni bölgeler ve yeni nüfuslar “egzerji” tedarikçilerine dönüştürülebildiği ya da onlar açısından anlam lı bir eşitsiz m übadele yeri bulunam azsa eri­ yip tükenm eye ya da yok olm aya bırakılabildiği sürece. “ilerlem e”nin devam etm esini sağlam anın giderek zorlaştığını anlayan “ileri loplumlar” ın ayakları altındaki tem el sallanm aya başladıkça ve uy­ garlaştırm a m isyonunun yerini boğaz kesm e aldıkça. Eşitsizliğin sınırlarına (yani düşünceleri önem li olanların ve düşüncelerinin he­ saba katılm asını sağlayabilenlerin “katlanılabilir” kabul etm eye hazır oldukları ya da daha iyisi hiç dikkate alm adıkları eşitsizlik sı­ nırlarına) henüz ulaşılm adı. yok­ sulları ve m utsuzları “kendilerine yardım etm eye" davet etm enin. değiştirilen şeyin harcanmış "egzerji” karşılığında verilen dokunulma­ mış "egzerji” olmasının içerimlerini gizlemektedir. Pazar ekonomisi bu farklılıkları başıboş bırakmanın en şık yoludur. eşitsizliğin katlanılabilirlik sınırlarını genişleten ve m ü­ badelenin ayrıcalıklı tarafının tem ellükün önündeki hep yenilenen engelleri kırm asına izin veren ekonom ik ve askeri güç dengesizlik­ lerine hız kazandırır.Sınai üretime odaklanan herhangi bir ekonomik sistem hammaddelere gereğinden az ödeme yapmak zorundadır. çünkü termodinamik bir bakış açısından ürünler bozulmuş malzemelerdir. “Doğru” fiyat kavramı. “refah devletini” bir başarısızlık ve gelirin toplum sal olarak yö­ netilen yeniden dağılım ını üretim karşıtı olarak görm enin. Eşitsizliğin bugün tüm ayrıcalık adalarında yararlandığı “iyi basın”. “eşitlikçi ütopyaları” hoşgörm enin. kitlesel açlığın ve kitlesel işsizliğin özgürlüğün kabul edilebilir bir bedeli olduğunu ilan etm enin uygun olduğu düşünce iklim i. artan sayıda "ileri ülke”nin açıkça ifşa ettiği mu­ azzam ticaret açıkları “serbest licarel”in gasp edici doğasını ortaya 259 . Eşitsiz m übadele kendi kendini sür­ dürür. çünkü fiyat ile “egzerji” içe­ riğinin ters orantılı olmasına dikkat etmelidir. Mamul ürünler ile hammaddeler ortak ölçüleri olmayan değerlerdir. diğer bir etik engelin yıkılm akta olduğunun (ya da daha doğrusu. ona saygı gösterme iddiasından kurtulm anın gerekli olduğunun) kesin be­ lirtileridir. Taze bir elmanın kaç elma çekirdeği ettiğini nasıl söyleyebiliriz? Bu oyun ne kadar sürebilir? M uhtem elen bir süre daha. “ İleri” borçlular ayrıcalıksızların hızla artan borçlarına ilişkin gürültü içinde açığa çıkm ayı önlem ek için ellerinden geleni yaptıkları halde.

ayrıcalığına yönelik tüm muhalefeti. politik kalın kafalılığın onarılabilir bir gafı ya da katıksız bir aç­ gözlülük değildir. Kem gözlü itirazın uygulanabilir m uhalefet halinde kris­ talleşm esini önlem ek için seçici askeri m üdahalelere hâlâ gü­ venilebilirken. bu akıl alm az tem ayüldür. ken­ disi ile dünyanın geri kalanı arasındaki farklılığı derinleştirerek ye­ niden üreten bir yaşam biçim idir. m odernlik asalakça eylem ini ancak konakçı organizm anın tüm yaşam sıvıları em ildiğinde durdurabilen asalakça bir toplum sal dü­ zenlem e biçimidir. Böyle bir kendini ortaya koyma. Yılanın kendisi ne yazık ki hiçbir zaman bu noktanın ge­ çildiğini öğrenm e şansına sahip olm ayacaktır. gaspa karşı itirazın ve d i­ rencin zayıflatılm asına hâlâ yardım cı olmaktadır. artık otlağa dönüşm üş geri kalanın “büyüsünü bozan. Söz konusu tem ayül eşitsizlik koşulları al­ tında doğan daha genel çatışm a eğilim inin özel bir durum u olarak görülebilir: A yrıcalıklılar (göz dikilen değere zaten sahip olanlar) arasında kıskançlığı. kendisini ancak. yetkisizleştiren ve alçaltan bir kendi kendini ortaya koym ayla” . Y ukarıdaki tartışm adan bir m esaj belirgin ve net bir şekilde or­ taya çıkm aktadır: M odernliğin ilk evrensel uygarlık olduğu görüşü genel kabul görm ekle birlikte. Hasarın sınıra gelm eden önce durdurulm a ihtim ali. daha güçlü bir istencin dayatılm ast ya da aklı ba­ şında aktörlerin vardığı politik m utabakat tem elinde zorla ya da görüşm e yoluyla ortadan kaidırılabilen geçici bir miyopi değildir. Kuyruğun ne zam an bitip yılanın ne zam an kendisini yem eye başladığı kesin olarak söy­ lenemez. ayrıcalıksızlar (içinde bulundukları konumun 260 . ayrıcalık il­ kesinin kendisinden uzaklaştırm a ve daha fazla ayrıcalık girişim ine dönüştürm e (ayrıcalıklıların sayısını şişirm e) yönündeki ürkütücü eğilim i nedeniyle daha da zayıflam aktadır. Doğası gereği yalnız. M odernliğin açtığı ya­ ralan iyileştirm ek için daha fazla m odernliğe ihtiyaç olduğu şek­ lindeki uzlaşm aya dayalı inançta sapkın bir şekilde ifade edilen. m odernlik bu evrenselleşm eye hiç uygun olmayan bir uygarlıktır.yoksulların gözleri önünde zenginlere yetişm e serabını sallayarak. yüzyılın yalanı -dü n y an ın kurutulm uş kısım larının “gelişm ekte olan” diye adlandırılm ası.koyuyor. Sınırlar zayıftır ve yeterince itilirse ve diğer tarafla bu itişe direnm e gücü ve k a­ rarlılığına sahip kim se yoksa gerilebilir. Yerleşik ve organik olarak. modern yaşam tarzının. M odernlik eşitliğe taham m ül edem ez.

(M ısır ve onun m atem atik. Oyunu değil. "D ésarrois am éricains".26 G elg eld im . ayrıcalıksızlar bu değerleri kendileri için talep ederek -v e böylece bu değerlerin baştan çıkarıcı gücünü daha da artırarak ve bu değerlerin sihirli gücüne duyulan inancı p ek iştirerek. M ississippi Papazı L ouis Brown ise General Schw arzkopf’un (siyah) H annibal’den askerlik sanatı dersleri al­ ması gerektiğini ileri sürm ektedir. 5 0 . Sim m el şöyle d e vam eder: "Gıpta eden birey açısından. 27. C o nflict a n d the W eb o f G roup A ffiliation. 5 0 -1 ). s. Kurt H.toplumsal olarak tanım lanm ış “aşağılıklığım ” bu değere sahip ol­ m am ayla bağlantılandırm a eğilim li olanlar) arasında gıptayı bes­ leme eğilim i. 3 0 Ekim 1992. “ üçüncü bir tarafın ulaşm am ızı ya da korum am ızı fiilen ya da sim gesel olarak önlediği bir değer söz ko­ nusudur”. G eorg Sim m el. L e M onde. “hâkim olanın düşüncele­ rini” “hâkim düşünceler"e dönüştürm ektir. 1964). Birkaç kişi kurbanlarından çok erdem leri konusunda coş­ kuludur ve varsa birkaç kişi ayrıcalık rotasyonunda sıralarının ge­ leceğini umut edecek kadar iddialarını eleştirm eden kabul eder. 6. m alın başka birisi sahip olduğu için kendisine verilm em esi ile o bireyin kaybetm esi y a d a vazgeçm esi durum unda bile kendisine ve­ rilm em esi arasınd aki fark konudışıdır” (ss. A yrıcalıklı konum ile bazı değerler arasındaki bağ bir kez toplum sal olarak kurulduktan sonra. ayrıcalıksızlar genellikle coşkuyla ve kendilerinden geçerek bunu kabul ederler. M odernliğin beslediği toplum sal protesto hareketleri arasında kâr tanımının gözden geçirilm esini ya da kâr m ekanizm asının y ı­ kılmasını talep edenlerle kıyaslandığında kârların yeniden da­ ğıtılmasını talep eden hareketlerin sayısı kat kal fazladır. Afrocentricity’nin A fro-A m crikalı yazarı M olefı A sante. gıptanın en önem li etkisi. Georg Sim m el’in ileri sürdüğü gibi. tıp ve m imarlık ilkelerini keşfetm esi sayesinde) Avrupa uygarlığını kurm a şerefinin Siyahlara ait olduğunu iddia et­ m ektedir. M odernliğin hastalıklarını tedavi etm ek için daha fazla m odernlik ihtiyacını vaaz eden yal­ nızca ayrıcalıklılar değildir. oyunun değiştirilm esini değil. çev. s. İng.27 26. Bu tür bir rekabetten. Wolff (N ew York: F ree Press. A nnick C ojean'dan aktarılm ıştır. yalnızca basım larının ellerinin daha güçlü olm asını suçlarlar. K artların yeniden da­ ğıtılm asını talep ederler. Jackson. m odernliğin otoritesi ve tüm akideleri güçlenm iş olarak çıkar.aşa­ ğılanm alarının telafi edilm esini islerler. G erek kıskançlık gerekse gıpta durum larında. 261 .

E. çünkü o noktaya ulaşm a önsezileri ne kadar derin ve yaygın olursa olsun.. praksiste ya da yakın çevresinde edime yakın dururdu ve uzak planlamanın konusu değildi. nes­ neleri ve sonuçları öylesine yeni bir düzeye taşıdı ki..M odenliğe özgü en büyük tehlikelerin. P hilosophical E ssays: From A ncie n t C re e d lo T e c h n o b g ica l 262 . m o­ dernliğin her toplum sal kurum u ve her psikolojik etkisi tüm etkili yön değişikliklerine engel olm aktadır. önceki etiğin çer­ çevesi artık bunları içermemektedir.. MODERNLİĞİN SORUNLARINA ETİK ÇÖZÜMLER ARAYIŞI Eserini büyük ölçüde ahlâkın yapm ak zorunda olduğu ile şah­ lanmış m odernleşm e koşulları altında yapabildiği arasındaki çe­ lişkiye ayırm ış olan elik felsefecisi Hans Jonas. Amaçların yakınlığı mekân için olduğu kadar zaman için de geçerliydi. ya da daha doğrusu. Etik evren çağdaşlardan ve komşulardan oluşur. aktörlerin ahlâki im ­ gelem ini çoktan aşm ıştır.bir yakınlık ahlâkıdır ve bu nedenle tüm önemli eylem lerin uzakları etkilediği bir toplum da acınacak kadar yetersizdir. problem in kök­ lerini modern teknolojinin m üthiş gücünde görm ektedir: İnsan eylemlerinin muhtemel sonuçlarının çerçevesi. Eylemin dikkate almak zorunda olduğu iyi ve kötü. Bunların hepsi kesin olarak değişti. Bilerek ya da bilm eyerek. H ans Jonas.2* 28. M odern öncesi dönem den miras aldığım ız ahlâk sahip olduğum uz tek a h lâ k . Birinci özellikle onu sürekli olarak diğer özelliğin ula­ şılm asına asla izin verm eyeceği uçlara doğru iter ve çeker. boş yere onları asim ile etm eye çalışan ya da m ücadeleyi tam am en bırakan doğal ahlâki itkilere çok uzak olan bölgeleri ve zam anlan etkilem ektedir. pazarın ürettiği ekonom ik çıkarlar bir yana. Hareket durdurulam az gibi görünm ek­ tedir. eylem lerim iz. m odernlik durdurulam az bir şekilde atıkların ye­ niden işleme kapasitesini aşacağı ve üretilen tehlikelerin problem çözm e kapasitesinden daha fazla olacağı noktaya doğru ve o nok­ tanın ötesine ilerlem ektedir.. Modem teknoloji eylemleri. baştan çıkarıcılığı ile evrenselleştirilebilir olm ayışının birleşm e yerinde yattığını d ü ­ şünüyorum .

bu uzak olaylar için “doğal” olarak sorum luluk hissetm eyiz. a m a “failin. G e­ nellikle . fiilin v e et­ kinin artık yakın alan d a olduğu gibi aynı olm adığı kolektif eylem in büyüyen ala­ nında" değil. ss. ey­ lemlerim izin etik anlam ı a n ık eşi görülm em iş boyutlara ulaşm akta­ dır. 8. 1974). Y aptıklarım ızın ve yapm aktan vazgeçtiklerim izin uzak etkileri ya görünm ez kalır ve dolayısıyla endişe verici değildir ya da ortaya koyulur ve müdahale bir yana. O ysa artık uzun. yakın ve sevgili olana karşı sorum luluğum uz üstlenildiği ve yerine ge­ tirildiği zaman ahlâki vicdanım ız tatm in olur. Bu kolları uzatm a şansı nedir? İlk bakışta çok değil. çok gayretli ilgimizi ne talep edecek ne de m em nuniyetle karşılayacak kurum lar tarafından üstlenildiğine inanılır. A m a onu özüm sem ek ve kontrol etm ek için sahip olduğum uz ahlâki araçlar “eve iş v en n e sanayii” evresinde olduğu gibi kal­ maktadır. şimdiki ya da gelecekteki sayısız sonuçları arasında gerçekten önemli olan şeylerin sorum luluğu so­ rununu çözm ek için artık ahlâki kapasitem ize bel bağlayam ayız. Ahlâki sorum luluk bizi çocuklarım ızın beslenm esi ve gi­ yinm esine önem verm eye sevk eder. 7. ama ey­ lemlerim izin yakın ya da uzak. 263 . çok uzun kollara ihtiyacı vardır. kurum uş ve aşırı ısınm ış bir gezegenin uyuş­ turucu im geleriyle karşılaştırıldığında çok da pratik öğütler ve­ remez.d e r Jo n a s . H er zam an bize yol gösterm iş olan ve bugün hâlâ yol gös­ teren ahlâkın kolları güçlü am a kısadır.Bireysel im gelem bu ölçekteki eylem leri yardım sız kavrayam az ve en uzak yansım alarına kadar izleyem ez. çocuklarım ızın ve çocuklarım ızın çocuklarının m iras alacaklan ve bizim bugünkü ko­ lektif kayıtsızlığım ızın dolaylı ya da dolaysız sonuçlarına maruz kalacakları tükenm iş. insani etkileşim in gündelik alanın ın dolaysız yakınlığında" (ss. aynı zam anda normların çıMan (Englew ood Cliffs: P rentice Hall. g elg eld im . Y ap­ tıklarım ız ya da yapm adıklarım ızla ne kadar iç içe girm iş olsa bile. “Artık bize norm larla düzenlenm esi ge­ reken güçleri sağlayan hareket. Jonas “kom şu etiği"nin eski em irlerinin h â lâ geçerli olduğunu kabul etm ektedir. 8-9 ). Zaten sınırlarını bu kadar zorlam ası istenm ez ve bu yönde baskı yapılm az. “yakın bir kom şulukta.görm ediğim iz ve bilm ediğim iz. Yaptıklarımız başka insanları etkilediği için ve teknolojinin artan gücüyle yaptıklarım ızın insanlar üzerinde ve eskisine göre daha çok insan üzerinde daha da güçlü bir etkisi olduğu için.

19. M esele. s. pazar vaazları ve oy isteyen politikacıların yağlı ballı konuşm aları d ı­ şında.sözde teknik değerlendir­ meye açık eylem lerin ahlâki olarak hiç de yansız olm adığı ve ahlâki inceleme gerektirdiği duygusu artm aktadır. Jonas. kârlı olmayan ahlâki tutkular belirgin biçim de eksiktir. “ M odern hareket” ahlâki em irlerin tasavvur edilebilir bir şekilde tcm ellcndirilebildiği her zemini ezm iştir. ya­ pılacaksa bunun nasıl yapılabileceğidir. Düşünülmesi gereken ilk şey.29 M odernlik T an rı’nın insanın kaderini dikle etm e iddiasını yalnızca insan aklının kendi kendine yeterliliğini ilan ederek ve böylece geçm işte ahlâki talim atın dayandığı ze­ minlerin en sağlam ını çökerterek reddetm em iştir. ahlâki sorum luluğun erim iyle Ölçülen ahlâki uzaklığın ip­ taliyle dengelenm em iştir. -tü m yad­ sım alara ve pratik engellere rağ m en . en büyük kapasitenin ne için ol­ duğunun en az bilinm esiyle çift oluşturduğu nihilizm in çıp­ laklığında titriyoruz” . Yeryüzünde "tam am en insani” bir d ü zen e doğru modern ham ­ lenin insanlık dışı sonuçları gözle görülür hale geldikçe. iletişim kanallarında teknisyenlerin gördükleri kâbus ve y e­ dikleri lokal olan parazitler gibi görünürler. Bu ahlâki tutkular. en yüce m aksim um etkililik reçetesine m üdahale eden değerleri. Sözleşm e yü­ küm lülüklerinin ötesine geçen sorum lulukları. M odernliğin yetkilendirdiği ve desteklediği oto­ riteler arasında. İnsan eylem inin erim iyle ölçülen m ekânsal uzaklığın iptali -m o d em teknolojinin zaman zaman alkışlanan. rasyonel olm ayan. 264 . gerek m ekânsal gerekse zam ansal olarak uzak olan sayısız insanın hayalını ve m utluluğunu tehdit etm ekle ve onları genellikle tüm yanıtlara engel olan bir durum da bırakm aktadır. P hilosophical E ssays.karılabilcceği tem elleri aşındırdı”. “ Artık m utlak kudrete yakın olanın boşluğa yakın olanla. bizzat ahlâkı yıkmıştır. Bu teh­ likeler. güçlü araçların kullanım ını ya­ saklayan amaçları. faydacı olm ayan. Bugünkü ahlâki güçsüzlüğün kökleri daha derine gitm ektedir. am a dengelenm elidir. tehlike üreten 2 9 . am a çok daha sık olarak şikâyet edilen başarısı-. am açlardan “kurtulm uş” araç­ ların serbest hareketinin düşünülm em iş olm akla birlikte dolaysız sonucu olarak sistem atik bir biçim de biriken tehlikelerdir. “ kendisi için varlık”a indirgenem eyen “için varlık”ı.

Dolaylı olarak bu. 22 ). bu ne­ denle sözleşm elerle. A rne Johan V etlesen . bizimki gibi loplum larda en çok aşina olunan ve onaylanan terim lerle -d ürüst m übadele ve yararların karşılıklılığıyla. Onların temel hakları ekolojik olarak yaşanabilir bir ge­ zegende yaşama hakkıdır.. etik d e ­ ğerini değerlendirm e konusunda uyarıldığı politik düzenlem edeki kendi rnuhtem el yeri v e kaderi için duyduğu kaygıya yöneltilir. H aberm as'ın aynı düşünceyi -ev ren s elle şm iş karşılıklılık olarak tasavvur edilen rol alm adaki evrenselleşm iş so ru m lu lu k. 265 ..kendi etik söylem ine dahil etm e yö­ nündeki yorulm ak bilm ez çabası için de geçerlidir (s. "Relations with O thers in S artre an d Levinas: A s­ sessing the Im plications for an Ethics of Proximity" (O cak 1 9 9 3 tarihli y a ­ yım lanm am ış m etnin 2 5 . karşılıklı bir güç gösterisiyle. son olarak rolleri tersine çevirme umudu olm aksızın. V etlese n 'e göre sorumluluğun karşılıklılıktan ayrılm ası. güçsüz Öteki tasvirine eylem in kasıtlı olmayan he­ deflerinin en çok yaklaştığı yerin. A rne Johan V ctlcscn’in işaret ettiği gibi. Lövinas’ın etik teorisini hem en hem en tüm diğer te­ orilerin karşısına koyan tayin edici edim dir. görüşm eler ya da m utabakat arayışıyla sınırlanam azlar ya da başka türlü dü­ zenlenem ezler ve kendi çerçeveleri içinde tutulam azlar. M übadele değildirler.eylem ler kural olarak tek yönlüdür. Bu açıdan Law rence K ohlberg’in etkileyici teorisinde ahlâki uslam lam anın uzlaşım sonrası düzeyinde ulaşılan “perspektiflerin tersine çevrilebilirliği" d a h a iyi değildir. kırılgan. karşılık umutsuzca onların ulaşamayacağı bir yer­ dedir. sorumluluğumuzun hedefi olarak onları dışlamaz.30 “ Risk toplum u” nun ihtiyaç duyduğu ve yokluğunda katastrofik sonuçların ortaya çıktığı sorum luluğun genişlem esi. her bireyin. bunlar güçsüzdürler çünkü kendilerine yapılanın karşılığını öde­ yem ezler (bu nedenle hareketlerim izi ödüllendirem ezler) ve yap­ m aya değer olduğunu düşündüğüm üz şeyi yapm aktan bizi alı­ koyam adıkları için kırılgandırlar. Doğmamış bireyler ayağa kalkıp haklarını talep edemezler. bu durum sorumluluğu karşılıklılığa bağlayan bir eliğin son derece yetersiz ol­ duğunu [göstermektedir].savunulam az ve des­ 3 0 . sayfasından alınm ıştır). Oysa bu ampirik olgu. bizim tek hareket eden özneler olduğum uz ey­ lemin alıcı yönünde kalırlar. gün ışığını hiç görmeyeceklerine dikkat et­ tiğimiz sürece. Lövinas’ın zayıf. R aw ls'un sofistike ve dikkatle tar­ tışılm ış etik teorisinde bile "dürüstlük olarak ad alet çağrısı". bizim yüksek teknoloji toplumumuza özgü uzun m esafeli eylem ler olduğunu ileri sürüyorum.

en azından daha fazla güvene izin veren bir çaba) ahlâki bir kişi tarafından ikinci derece bir değerlendirm eye tâbi tutulur -zorunlu olarak eldeki işe özgü standartlarla değil ve büyük ola­ sılıkla icracının dolaylı ya da dolaysız kazançlarından ve k a­ yıplarından habersiz o la ra k . T ahayyül. “ B ilm iyor­ dum ” . Aranan ahlâk başka bir şey olacaksa. diye ekliyorum ben de. henüz vuku bulmam ış olanla. “ teknolojik girişimin uzun erim li etkilerini tahayyül etm ektir”. yerleşik olarak belirsizliğin alanı ve çatışan senaryoların oyun alanı olan bir gelecekle ilgilenmek zorunda ol­ ması açısından bugünkü sıradan kriz yönetim i pratiğinden ayrılır.ve bu tâbi tutm a kuşkulara ve ilk olmak için rekabet eden sonradan akla gelen düşüncelere kapıları ardına kadar açar. der H ans Jonas. bir hukuk m ah­ kem esinde kabul edilebilir bir özür olsa bile) ahlâki sorum luluğun herhangi bir düzeyde kabul edebileceği bir özür değildir. m uğ­ 266 . İster ya­ kınlık çerçevesi içinde isterse ötesinde. tam da bu belirsizliğin gözardı edilm ediğini ve bastırılmadığını. Eylemin (yapılan ya da yapılm ayan) gelecekteki etkisini tahayyül etm e görevi.teklenem ez. im gelem im den ve eylem ek ya da eylem den ka­ çınmak söz konusu olduğunda sınırlarını genişletm ekten ahlâki olarak sorumlu olduğum gibi ve aynı derecede. Görev yalnızca verim lilik ölçütleriyle ya da mevcut kaynakların en etkili kullanım ıyla ölçülşte ydi (teknolojik duruşun ölçülm esini islediği gibi) algoritm ik olarak saptanan. bilinçli bir biçim de kucaklandığını görm ekten iba­ rettir. cahilliğim den ahlâki olarak sorum luyum . Eldeki işin etkin bir şekilde yerine getirilm esi (daha fazla ke­ sinliğe. ağır bir belirsizliğin baskısı altında hareket etm ek anlam ına gelir. uzm anların bilimsel bilgileri ve az çok güvenilirlikleriyle sunduklarını iddia ettikleri türden ke­ sinliği hiçbir zaman sunuyorm uş gibi yapam az. Gelecekteki bir eliğin “ilk görevi”. “Ben böyle olsun istem em iştim ” (söz konusu bilgisizlik Y a­ sanın kendisinin bilinm em esi olm adığı sürece. Etik. ilk olarak ve her şeyden önce bir özsm ırlam a etiği olm alıdır (yakınlık ahlâkının her zaman olduğu ve olm ak zorunda olduğu gibi). Ahlâki duruş. Tam da “ahlâki bir­ lik’’ bağlam ında olduğu gibi. eylem in ya da eylem sizliğin so­ nuçlarını görme görevi (ve onları görm e ihtiyacını ihmal etm e ya da doğru bir biçim de görm em e suçu) ve eylemi bu sonuçlara uy­ durm a görevi adil ve dürüst bir şekilde aktöre düşer.

laklıktan uzak bir şekilde doğru olan hareket biçim leri tasarlam ak
müm kün olabilirdi. O ysa, ahlâki bir tutum alındığında yalnızca
bulgusal kurallar olanaklıdır: G eçm işteki alışkanlıkların rahatlatıcı
garantisine bile sahip olm ayan ve dürüst bir başarı şansından ve en
kötüsünden kaçınm a um udundan daha fazlasını dürüstçe vaat ede­
meyen parm ak hesabı. Jonas gelecekteki etiğin, B elirsizlik İlkesine
tâbi olan K orku B ulgusalhğıyla [Heuristics] yönlendirilm esi ge­
rektiğini ileri sürm ektedir: “Ölüm kehanetine m utluluk kehanetin­
den daha fazla önem verilm elidir”. Tehlikeden doğan ve hep teh­
likeleri biriktiren bir bulgulam a bilgisi açısından, “ilk dürtü zo­
runlu olarak bir korum a ve önlem e etiğidir, ilerlem e ve m ü­
kem m elleşm e eliği değil”.31
Bununla birlikte, en büyük, en radikal kıyam et, teknolojik de­
ğerlerin kısıtlanm am ış hâkim iyetinin, daha doğrusu daha önce gör­
düğüm üz gibi m odem uygarlığın en içsel eğilim inin getirdiği kı­
yamet tehdididir. G ünüm üzün “olm ak ya da olm am ak” ikilem inde,
söz konusu olan m odernliğin kendisidir. M odern değerlerin, loplum um uzun özbilincine en sağlam bir biçim de yerleşm iş ve ku­
rum lan tarafından en şiddetli bir biçim de korunan ve beslenen de­
ğerler olm asından ötürü, Jonas’m savunduğu etik için üm itler -ö zellikle de en çok ihtiyaç duyulduğu d u rum larda- çok cesaret ve­
rici görünmemektedir. Bir “mekânsal ve zamansal mesafe a h lâ k fn a
yönelik olarak sezgisel bir biçim de aşikâr olan ihtiyacın etkili top­
lumsal çıkarlara ve sonuç olarak elle tutulur politik güçlere nasıl
tercüm e edilebileceği (edilebilirse) daha ileride görülecektir. M o­
dernliğin yerleşik hastalıklılığının postm odern ifşası yararlı ola­
bilir. A m a postm odernliğin en çarpıcı özelliği, gücünün de güç­
süzlüğünün de kaynağı, kesinliklerden kuşku duym ası ve hiçbir
garanti vaat etm em esidir; tarih, olacağına varm adan önce, tarihi,
kehanetlerde ya da ayrıcalıklı yasalarda dondurm ayı reddetm esidir.
31. H ans Jo nas. The Im pera tive o f R esponsibitity: İn S earch o f an E thics lo r the
Technological A ge (Un\vers\ty of Chicago Press, 1984), ss. 26, 27 , 3 1 . Jonas "so­
ğuğu üflem e" em rinin teknolojinin güçsüzlüğüne ilişkin değil, güçlerine ilişkin kor­
kuyu gösterdiği konusun da kuşkuya yer bırakm az: “Bilimsel teknoloji sayesinde
doğa üzerinde tesis edilen iktidara ilişkin B acon’cı ideale eşlik ed en felaket teh­
likesi, perform ansının kusurlarından çok başarısının büyüklüğünden kaynaklanır"
(s. 14 0). “Asıl korkum b izza t tekniK uygarlığın, yapısında barınan, am aç lan m a­
mış dinamiklerinin doğasından kaynaklanan kıyam et tehdidiyle ilişkilidir" (s. 202).

267

İçim izdeki her erkeğin ve kadının ahlâki sorum luluğu kadar ko­
lektif ahlâki sorum luluğum uz da belirsizlik denizinde yüzer. M o­
dem ahlâk felsefesi ve adiaforize edici pratik onu teoride yadsım ak
ve eylem de bastırm ak için elinden geleni yaptığı halde, belirsizlik
her zam an ahlâki seçim in tem eliydi. Bu açıdan, etiğin postm odern
durum u yeni değildir. G erçekten yeni olan bahislerin muazzam lığıdır. Postm odern özfarkındalığm açıkça ortaya koyduğu
buysa, bu yeni açıklık, rahat, bulutsuz kesinliklerim ize indirdiği
darbeyi dengelem ek için çok fazla yol alabilir.

268

VIII
Genel bir bakış: Nihayet başlangıç
ISfSP

Postm odern dünyada ahlâki kişinin durum una ilişkin düşünceler­
den, net bir etik ilkeler envanteri ya da ahlâki özgüven sağlayan
başka destekler çıkm a ihtimali olm adığı konusunda, okur, kitabın
başında uyarılm ıştı. Bu olum suz vaadin sadakatle yerine ge­
tirildiğini sanıyorum . Y azarın ve okurun etik güveninin bu keşif
boyunca çok fazla arttığından kuşkuluyum . A m a bununla birlikte
kesinliğin hüsranının ahlâkın kazancı olduğuna inanıyorum . Belki
de istediğim iz ve aradığım ız türden bir kazanç değil, am a insanın
aynı zam anda ahlâki bir kişi kalarak makul bir şekilde umut ede­
bileceği en büyük kazanç.
Postm odern durum modernliğin ahlâki kazanım ları üzerinde bir
ilerleme mi? Postm odernlik etik yasam anın evrensel ve sağlam te269

m ellere sahip m odern um utlarını kırdı; am a m odernliğin sahip ol­
duğu ahlâki ilerlem e şanslarını yok etti mi? Etik dünyasında, postmodernlik ileri doğru mu yoksa geriye doğru bir adım olarak mı
görülm elidir?
Bu son soruya verilecek iki yanıtın da doğru ve iki yanıtın da
yanlış olduğunu düşünüyorum . Dünün yanlışlarını düzeltir ya da
azaltırken, yarının tedavi çabalarının hedefi haline gelecek yeni
yanlışları başlatm ak toplum sal değişim in genel bir özelliğidir. Y al­
nızca bugünün kısa m olaları sırasında -d ü n ü n kayaları ile yarının
kumları arasındaki yarı yol h an ların d a- sözde zaferler kaydedilir,
son günün gezisinin anısı tam bir bayram havasında yaşanır ve bir
sonraki günün seyahati m utluluğa varan bir yol gibi parlar ve zafer
ile yenilgi arasındaki fark kayıtsız koşulsuz, net ve apaçık görünür.
W alter Benjamin sık sık aktarılan pasajlarının en sık aktarı­
lanında, K lee'nin A ngelas N ovus resm inden çıkardığı anlam ı bil­
d irir-y o ru m lar. Resim deki m elek. B enjam in’in gördüğü haliyle,
sabit bakışlarla temaşa ettiği bir şeyden uzaklaşmak üzereymiş gibi
bakar. Gözleri bir noktaya dikili, ağzı ve kanalları açıktır. İşte tarih
meleği böyle resmedilir. Yüzü geçmişe dönüktür. Bizim bir olaylar
zinciri gördüğümüz yerde o enkaz yığmaya devam eden ve onu ayak­
larının önüne fırlatan tek bir felaket görür. Melek kalmak, ölüleri
uyandırmak ve parça parça edileni bütün haline getirmek ister. Ama
Cennetten güçlü bir rüzgâr esmekte ve kanatlarını öylesine dol­
durmaktadır ki melek artık kanatlarını kapatamamaktadır. Bu rüzgâr
onu karşı konulmaz bir şekilde sırtının dönük olduğu geleceğe doğru
itmektedir, önündeki enkaz yığını ise göğe doğru yükselmektedir. Bu
rüzgâra biz ilerleme diyoruz.1
Ö lenler uyanm ayacak, parçalanm ış olan bütün haline gel­
meyecektir. Enkaz yığını büyüm eye devam edecektir. Acı çekm iş
olanlar, acı çektikleriyle kalacaklardır. Öldürülmüş olanlar ölü o l­
maya devam edecektir. Geri döndürülem ez ve kurtarılam az olanın
dehşetinden kaçış (ya da daha doğrusu bu dehşetle sürüklenm e)
bize -b iz kovulanlara- bir “olaylar zinciri “gibi görünür. A m a sa­
1. W alter B enjam in, "Theses on the Philosophy of History", Illum inations: E s­
s a ys a n d R eflections içinde, ing. çev. H arry Zohn (N ew York: Schocken, 19 68 ),
ss. 2 5 7-8 .

270

dece öyle görünür; böyle görünm esine neden olan, Cennete dönüşü
önleyen rüzgârın acım asızlığıdır. Çekm e kuvveti değil, itme kuv­
veti uçm aya devam etm em izi sağlar. İsteğim iz buradan uzak­
laşmaktır. İnm ek istediğim iz yer (ve yorgun kanatların yeniden
rüzgârla dolm ası için yeterli olan geçici bir an için gerçekten de in­
diğim iz yer) pek az düşündüğüm üz, daha da az bildiğim iz bir
“orası”dır. Sevinç gözyaşları kuruyana, gözler ahşana ve enkazın
daha önce yaptığı şeyi -y ığ ılm a - yaptığını fark edene kadar bir
paydos hissi veren m ekânın yabancılığıdır.
Enkazın birikm ediği, bütün olanın parçalanm adığı, parçalanm ış
olanın onarıldığı ve ölülerin uyandığı ya da hiç ölm ediği bir yer ol­
duğu konusunda duyulan -zam an zam an düşsel bir ütopyada dile
getirilen, am a daha sık olarak korku ve um utsuzluğu ayıran/
birleştiren cereyanlı bir geçitle sak lan an - güven olm asa bile bu
kısa yolculuk kaçış gibi hissedilm eyecekti. Bu yer gelecektir; en
azından bu yer başka hiçbir yer değildir. Jean-François L yolard’m
ileri sürdüğü gibi, “ bir proje”yle yaşam ak m odern varoluş tarzının
karakteristiği idiyse -m o d ern huzursuzluğun m erkezindeki bu
proje, bu Büyük D üşünce, m odernlik gem isinin pruvasına tüneyen
bu yol gösterici fener kurtuluş düşüncesiydi:2 Anlam ını olumsüzladığı ve isyan etliği şeyden, kırm ak istediği prangalardan, iyi­
leştirm ek istediği yaralardan alan bir d ü şü n cey d i- ve cazibesini
olum suzlam a vaadine borçluysa, m odernlik, m eşruluğu kökenler
mitinde değil, “kurucu bir edim ”de değil, gelecekte aramıştır.
Prangalar ya da yaralar olm adan yaşam ın neye benzeyeceği ko­
nusunda Büyük K urtuluş Düşüncesi pek az şey söyler ve dalıa da
az şey bilir. H er şeye rağmen, kurtuluştan sonraki bu yaşam ge­
leceğe -m u tla k Ö tekine, kavranam az ve anlatılam az o la n a - yer­
leştirilmiştir. O rada ve ancak orada güvenli bir şekilde korunduğu
düşünülebilir, çünkü insan gözlerini ne kadar zorlarsa zorlasın, ya­
kalayabileceği tek görüntü kendi hayalinin görüntüsüdür. Böylece
hayal, lekesiz -d e n e n m e m iş- masumiyetini kuşanarak, ebediyen
kusursuz kalabilir.
Gelecekteki m utluluk bugünün iğrençliğini gizleyen bir örtü
görevi görm üştür. Büyük Düşünce, Cennetin yıkılm asıyla birlikte
eski anlamı tükenen acıya yeni, modern bir anlam vermiştir. Bir kez
2. C f. Jean-François Lyotard, La P ostm oderne expliqué a u x enfants: Cor­
respondance. 1982-1985 (Paris: G alilée, 19 88 ), ss. 3 6 , 4 5 .

271

daha “ ...in adına”, "...in hatırına” ısdırap söz konusuydu; eskiden
olduğu gibi acı, m utluluğun bir koşulu ve teminatıydı. A m a m o­
dern anlam eski anlam dan farklıydı. Isdırap artık bir dindarlık sı­
navı değildi; artık bir edim di, bir am acı ve bir işlevi olan bir edim .
M odernlik (en gözde nükteli sözü ilacın daha acı değilse yararlı
olacağıdır) ısdıraba savaş açm adı; Y alnızca am açsız, işlevsiz ıs­
tırabın sona ereceğine yem in etti. Planlanm am ış ve istenilm em iş
acı arlık iğrenç, bağışlanm az bir şeydi; am a bir am aca hizm et edi­
yorsa, geleceğe doğru “ zorunlu bir adım ”sa acı çekilebilirdi - ç e ­
kilmeliydi, çekilm ek zorundaydı. Y oksullara nasıl zengin ola­
caklarını öğretm ek için daha fazla yoksulluk gerekiyordu. “Ekonom i”nin daha fazla üretebilm esi için bazıları daha az alm alıydı.
Kıl kanaat geçinenlerin kendi zevkleri için daha fazla tüketm eye
yönelmeleri için, geleneğin ördüğü güvenlik ağının dışına atıl­
maları gerekiyordu. Vücudu kurtarm ak için bir kolu ya da bacağı
kesm ek gerekiyordu. On bin hayat kurtarm ak için bin hayatı feda
etm ek gerekiyordu. Bugünkü zalim liğin kılığına bürünm üş olan,
geleceğin iyiliğidir.
Ama ancak bugünkü acı planlı ve amaçlı olabilir. D ünkü acının
- o sırada o günün adına am aç iddialarında bulunulsa b ile - am açsız
ve boş olduğu kanıtlanm ıştır, çünkü bugünkü yaşam o zam an ol­
duğundan daha mutlu değildir ve mutlu gelecek eskisi gibi ufkun
öteki yanında kalm aya devam etm ektedir. D olayısıyla bugünkü acı,
henüz itibarını kaybetm em iş olan acı, dünkü acıya göre bir iler­
lemedir: İlerleme devam ediyor, ilerliyoruz, quad erat dem ons­
trandum .' Belki de ile rle m e -h en ü z , şim diye kadar geldiğim iz nok­
ta d a- daha az acı anlam ına gelm em ektedir. A m a işlevsiz acıların
kesilm esi, anlam sız acıdan anlamlı acıya am ansız bir geçiş an­
lamına gelir: Dünyayı daha rasyonel kılm ak anlam ına gelir.
M odernlik tek bir rasyonellik taşıyla iki kuş vurdu. Kendi acı­
larım Aklın arabasına koşm ayan tüm yaşam biçim lerini aşağı ola­
rak belirlem eyi ve mahkûm etm eyi başardı. Öte yandan kendi ver­
mek üzere olduğu acılar için güvenli bir tavra ulaştı. H er iki
kazanım ona, aksi takdirde fena halde yoksun olacağı ilerlem e gü­
venini ve cesaretini verdi. Ayrıca m odernliğin inşa etliği kuralla
yönetilen evi, kendisini üst bir etik olarak sunan zalim liğe açık hale
getirdi.
* İspatı gereken şey. (ç.n.)

272

Bazen yenilenlcr m ahkem eye çıkarılır. M odern bellek ta­ rafından anım sanan zam an-m ekân doğrusal ve dikeydir.bir olaylar dizisinin “anlaşılm asf’na izin verir. Öte yandan “aşağı”.A. onların zalim likleri ya da FIHON/PıtsıınıHİcın E lik 273 . Bu değişken iktidardır: Ü s­ tünlük test edilir ve zaferle kanıtlanır. yargılanır ve -su çlu lar o la ra k . zam an-m ekânın (üstün) gelecek ile (aşağı) geçm iş arasındaki savaş alanı olarak ortaya çıktığı bu süreçle. Her iki durum da da düşene ya da düşm ek üzere olana gösterilen sert m uam ele zalim lik olarak mahkûm edilem ez. aşağılıkları bir yargıçı değil bir m uhafızı gerektirir. ölüm hücresinde idamı bekleyen bir hüküm lü. Bununla birlikle. Tam tersine -d erinlerde ahlâkidir: Suçlulardan arındırılm ış bir dünyada yaşayabilenler bakım ından ve sert mu­ am ele görenler bakım ından iyi bir edim . G alip olanlar yenilm edikçe. “kendi iyilikleri” için ve­ rilen bir derstir. Birinin ahlâksız olarak suçlanm ası ve sert m uam eleyle ce­ zalandırılm ası için önce yenilm esi gerekir. K arar güvenlidir -z a fe r. alt du­ rum lardan iisl durum lara geçiş olarak.m ahkûm edilirler. m ahkûm edilm iş ve asıl­ m ış tır-v e A lm anya galip gelseydi tarih kitaplarına insanlığın yük­ selişi olarak geçecek olan eylem leri. Çoğunlukla ölüm cül hasta. her bağlantının sonra gelen bakım ından bir araç (zorunlu bir koşul ya da bir neden) olduğu ve daha sonraki durum ların geriye dönük olarak kendisinden önce ge­ lenlerin anlam ını ortaya koyduğu bir zincir halinde sunarak. İler­ lemenin öyküsü galipler tarafından söylenir. “daha düşük” ve “aşağı” anlamına gelir. kabulünü olanaklı kıldığı ölçüde. bugünün evinde yasadışı bir işg alci. “modası geçm iş” -g e ç ­ mişin bir kalıntısı ya da hıçkırığı. Y enilen m ahkûm olur. AHLÂKİ İLERLEME Mİ? Rasyonellik yetisi -zam ansal ardışıklığı “gelişm e” olarak. Bu zam an-m ckânda. dik­ katle gizlenen bir değişken vardır. döngüsel ve yatay değil. bir zom bi. “önce”. aşağılık ise yenilgiyle. N azi A lm anya'sının imha emrini veren liderleri yargılanm ış. uyum suz ya da olgunlaşm am ış oldukları için onlara acınır. K artlar yeniden karıştırılana ve tarihsel bellek yeni ellere uygun gelecek şekilde yeniden karıştırılana kadar yerinde duracaktır.an­ lamına gelir. insanlığa karşı işlenen suçlar olarak tanım lanm ıştır.

Le Débat. yenilenin özüm sediği ve ezberlediği ders daha fazla güce ve daha etkili güce duyulan ihtiyaçtır. A m erika’da Vietnam utancı ahlâki öz in­ celem eden çok yüksek teknolojiye dayalı savaşlarda patlam a ya­ ratmıştır. daha fazla etik vicdana değil. Zulüm yenilgiyle sonuçlaıım asaydı hiçbir rahatsızlık duyulm ayacaktı. H élé B éji’nin yakınlarda göz­ lemlediği gibi. Kural olarak kurbanlar etik açıdan.yardakçılarının ve him ayeleri alım da olanların zalim likleri yargılanmayacaklır.)* V ietnam ’daki iğrenç m üdahaleden sonra olduğu gibi hir ra­ hatsızlık duyuluyorsa. T a m d a insanlığa karşı işlenen suç kavram ı. (B oerler’in Hotlentotlar'ı yok etm esinden sonra. M odern çağ soykırım üzerine kurulm uş ve daha fazla soykırım aracılığıyla ilerlemiştir. yenilginin yakıcı pişm anlığıydı”. 167). öldürenin kur­ banları görem eyeceği ve artık cesetleri saym ak zorunda olmadığı (daha doğrusu sayam adığı) bir m esafeden öldürülebilirler. Ct. kendilerine zulm edenlerden daha üstün değildirler. Cari Peters’in Alman Güney Afrikasında uyguladığı vahşetten sonra. Elektronik denetim ve güdüm lü m ermilerle insanlar artık yanıt verm e şansına sahip olm adan öldürülebilirler. cilt 7 3 (1 9 9 3 ). Dünün katliam larının verdiği utancın. ama kurbanları da öyle. onların ahlâki olarak daha iyi görünm elerine neden olan ve bu türden iddialarına inanılırlık veren -d a h a zayıf ol3 . "V ietnam savaşının ardından duyulan büyük ra­ hatsızlık halka yapılan zulüm nedeniyle duyulan bir vicdan azabı değil. Belçika Kralı II. 274 f I X A R K A /P o s tm o d e m E tik . H élé Béji. dünyayı her seferinde ahlâksızlığın ve cezalandırılabilirliğin eşanlamlı olduğu bir dünya olarak sunar. L eopold’ün himayesi altında Kongo nüfusunun yirmi milyondan sekiz m ilyona indirilmesinden sonra acı gözyaşları döküldüğü pek görülm e­ mişti. ikisinin de u y­ gulanm ası için zorun otoritesine ihtiyacı vardır" (s. Adalet ycnileni c e z a lan d ırır-a m a adaletin öyküsü ancak bugünün galipleri tarafından anlatılabildiğindcn. (Béji burada H annah A rendt’in em peryalizm çalışm asını aktarm aktadır). İsler m uzaffer isterse hedefine ulaşam am ış olsun galipler. 1645. ahlâki olarak yücclm iş olm azlar. Béji şöyle der: "Adaletin adaletsizlikle ortak bir noktası vardır. bu­ günün kıyım larına karşı yetersiz bir tem inat olduğu kanıtlanm ıştır ve ilerici aklın olağanüstü anlam landırın yetileri bu yetersizliğin devam etm esine yardım cı olm uştur. ss. "Le P atrim oine d e la cruauté". kendisine ikna edici bir gücün kanıtı eşljk etm eseydi m o­ dern bilinçte hiçbir zam a n kök salm ayacaktı.

öl­ dürm e. kendi sırası gelip kendisi bir zalim olana kadar zulüm görür: Hakikatler polisle girilen bir çatışmayla başlar ve polisin çağrılmasıyla sona erer. E. ss. 74. toplamalar. adaletsizlik. “bir kurtarıcılar cehennem idir". R ichard H ow ard (Londra: Q uartet Books. çünkü acı çekmemize neden olan her saçmalık bir yasallığa dönüşür.daha az zulm etm e fırsatına sahip olm alarıdır. tecavüz etm e ve etnik temizliğe daha da istekli hale ge­ tirmiştir. 275 . Bu telâfiyi adaletin zaferi olarak anlayan ya da anlatan sadece. rol­ lerin tersine çevrildiği adaletsizlikle telâfi edilm e eğilim i gös­ termektedir. Sırplı kurbanlarının torunlarını. Ama yenilgilerinden çıkardıkları derslerin. Yahudi soykırım ının anıları Arap topraklarının İsrailli işgalcilerinin gücünü a rtırm ıştır Kitlesel sürgünler. nasıl ki her şehitlik Yasadaki pa­ ragraflarla. A S ho rt H istory o f D ecay. Nazi hâkim iyeti altında Hır­ vatların yaptıkları soykırım .dukları iç in . coşkular böyle tükenir/1 4 . C ioran. gelecekteki felaketlere karşı korum a sağlayan etik tutum değil. 19 90 ). Üstün ahlâk her zam an üsttekilerin ahlâkıdır. zaferlerine karşı çıkılm adığı sürece galiplerdir. ing. “Toplum ”. hedefine ulaşam am ış ga­ liplerin çıkardığı derslerden farklı olması için hiçbir neden yoklur: Yani.. rehin alm alar ve toplam a kamplarının m aliyet açısından verimli ol­ duğu çok iyi anım sanm aktadır.M . “en âlâ tiranlar. gev. Bir polis tarafından korunan bir melek -hakikatler böyle ölür. takvimdeki yavanlıklarla ya da sokak adlarıyla so­ nuçlanırsa. bol ve güçlü silahlardır (ama İkincisi kesinlikle birincisini dışlam az: Birincisi İkinciye ulaşmak için yararlı bir araçtır.. diye özetler Cioran. “Tüm otoritelerin kendi Bastilleleri vardır” : Yeni bir inanç öneren kişi. 172. CioranYn dediği gibi. E . İkincisi ise birincisi için güvenilir bir destektir). yaklaşık bir cellattan başka bir şey değildir”. Tarih ilerledikçe.M . 5. “büyük zalim ler başları kesilm em iş şehitler arasından toplanır”. Kendi sıraları gelip de Laos ve K am boçya’yı fethettiklerinde V ietnam lı askerler Am e­ rikalı işkencecilerinden öğrenilmesi gereken hemen hemen her şeyi öğrendiklerini gösterm işlerdir. “bozuk ahlâklı” insanlığın “ahlâki ola­ rak ıslahının” fanatik peygam beri. en âlâ cellatlar kadar nefret uyandıran gayretli fa k a t başarısız tirandan.

özellikle de m oderhliğin desteklediğini iddia etliği türden ahlâki ilerlemenin gerçekliğinden kuşku duym ak için güçlü nedenler olduğu açıktır. İs­ 276 . M uhafızlar ahlâki bir edim olarak uyguladıkları zoru aklayarak inatçıları itaate zorlam akta tereddüt etm ezler. ilerlem e anlatılarına karşın hareket doğrusal de­ ğildir -d ü n ü n kazançları yeniden yatırılm az. Ahlâki ilerleme ta özünde -ta m da desteklediği biçim t°rafın d an . estetik ve ahlâki mekân oluşturm a arasında ulaşılan ko­ ordinasyon/ayrım ne kadar istikrarlı olursa olsun çöker. Bu deneyim e verilen kendiliğinden yanıt. Geçm işte bilişsel. Uzun tarihlerine karşın ahlâki seçim ler her zam an geriden başlar gibi görünür. Üç mekân oluşturm a arasındaki ateşkesin ve m odus vivencli'mn [geçici uzlaşma] koşullarını yeniden görüşm ek. Güç dengesindeki her kaym ayla bir­ likte insaniyetsizlik heyulası sürgünden döner.s o ­ nunda unutulur.İnsaniyetsizlik karşısında kazanılan hiçbir zafer dünyayı in­ sanlık için daha güvenli kılmaz. Düzenin ahlâki üstünlüğü ile m uhafızlarının fazlasıyla maddi üstünlüğü arasındaki yakınlık. daha doğrusu bunun için yeniden savaşm ak ve savaşı kazanm ak gereklidir. Ahlâki ilerlem enin. bir kez ve. aklam a ya da aklam am a hakkını elde etm ek için şiddete başvurm aktan kaçm azlar. B. ilen prim ler tersine çevrilem ez değildir. mekân oluşturm a çabalarının yoğunluğunun artm asıdır. Vesayet altındakiler ise. M ekânlar arasındaki hiçbir zaman tamamen hareketsiz kalmayan çatışm a ve uyuşm azlık potansiyeli artık pallar ve açığa çıkar. kısıtlayıcı ve kolaylaştırıcı gücüyle birlikte say­ dam lığını da yitirir. 0 sırada ne kadar harap edici görünürse görünsün ahlâki şoklar giderek hafifler . her düzeni hep istikrarsız ve kalıcı bir sorun davetiyesi haline getirir: M uhafızları sinirli ve vesayet al­ tındakileri kıskanç olm aya iter.v e dolayısıyla hâlâ m evcut olan toplum sal m ekân.tehdit ediliyor gibi görünm ek­ tedir. YENİ DÜNYA DÜZENSİZLİĞİ YA DA DÜNYANIN YENİDEN MEKÂNLARA BÖLÜNMESİ Toplum sallaşm a tortusu sağlam lığını yitirdiğinde güvensizlik de­ neyimi en şiddetli durum dadır . G öründüğü kadarıyla ahlâki za­ ferler birikm ezler.

bu nö­ betlere verilen tipik yanıtlar da öyle. G ünüm üzde A v­ rupa çapındaki yeniden mekân oluşturm a patlam ası (ve sö­ m ürgecilik sonrası dünyada bu tür çabaların hiçbir zam an lam ola­ rak sönm eyen varlığı) aynı Ortodoks nedenlerle açıklanabilir. m ücadelenin ve sürekli şiddetli rekabetin gücü. düzenli bir yurdun tek güvenilir temeli olarak ortaya çıkar. savaşlardan. sıkı sıkı denetlenen Sovyet im paratorluğunun çöküşünden sonra kabileciliğin ve hemşerilik anlayışının yeniden dirilm esi. im paratorlukların çöküşünden sonra ya da hâlâ mevcut denetim kurum lan tarafından özümsenem eyecek kadar geniş ya da hızlı toplum sal değişikliklerin tabii sonuçları olarak ortaya çıktıkları bilinm ektedir. hakem lik yapm a istek ve becerisine sahip ve sonunda barış koşullarım (yani bilişsel. sürekli olarak >eniden üretilen m ekâna bir doğallık gö­ rünüm ü verebilecek hiçbir etkili merkezi polis gücü yoktur. dağınık taban hareketi inisiyatiflerinin sonsuz bir şekilde çoğalm asına yol açar. A m a paradoksal bir şekilde.tikrarsız. tekrarlanan bir görüngünün en son örnekleridir. şiddetli devrim lerdcn. ayrı ayrı ve kolektif olarak üstlenilir. Yok olm akta olan düzenin yapay yaşam ını uzatm a yönündeki titiz baskının sinsi aşılam ayla işbirliği yaptığı. geriye dönüp bakıldığında barikatın her iki yanında 277 . Pax Sovietica. herbirinin sertlik ve kararlılığını artırır ve üzerinde anlaşılan tüm çözüm leri uzak bir ihtimal haline getirir. Pax Titoica ve Berlin Duvarının çöküşü ve bunu izleyen yeniden m ekân oluşturm a çılgınlığı. yaygın ve haklı olarak glo­ bal güvensizliğin kaynağı olarak görülen dünyanın ikiye bö­ lünmüşlüğü. Bu tür güvensizlik nöbetleri hiçbir şekilde yeni değildir. G ö­ rünürde güçlü ve sağlam mekânın tem ellendirildiği uzlaşm anın za­ yıflığı açığa çıkar. H er ikisinin de tarih boyunca. tüm düzeylerde. es­ tetik ve ahlâki sınırları kaydırm a çabalarını sapkın ya da yıkıcı ola­ rak değerlendirm ek ve sonunda etkili bir şekilde m arjinalize etm ek için kullanılacak standartları belirleyen bir düzen ve bağlayıcı bir yasa) dayatabilecek bir koordinasyon/denetim kurum unun ol­ mam ası. An­ lamlı bir yeni toplum sal m ekân oluşturm a görevi tek tek. beklenm esi gereken bir du­ rumdu am a B an 'n ın tamamen modern ülkelerinde de esas olarak benzer eğilim lerin yeniden canlanması birçok gözlem ciyi şa­ şırtm ıştır. en canlı ve en iyi anım sanan öriiniüsü K aranlık Ç ağda Pax R om ana'nm çöküşünün ardından oluşan.

eko­ nomik ve askeri) egem enliği içinde güvenli kılan şu şaşılası ter­ tib atın . Yalnızca ulus devletin -s o n birkaç yüzyıldır bilişsel. nüfusun gündelik yaşam ı için hayati önem taşıyan 278 . “yüksek m odernlik" çağında klasik egem enlik üçlüsüne sahip olduğunu iddia edebilecek büyük ve orta ile büyük arasındaki devlet organlarının eski anlam da uygulanabilirliği y i­ tirdiklerini -dolaylı o la ra k . milliyetçi ilkenin nihai zaferini değil. Aşırı kalabalıklaşm ış BM binası. Dünya ekonom isinin (bugün gerçek bir dünya ekonom isi var­ dır) bugünkü işleyiş biçim inin yanı sıra onu işleten bölgedışı eko­ nomik elitler. Bu hatları işaretleyen dikenli tel­ lerin ve tankların ortadan kalkm asıyla birlikle. ulus devletle birlikte toplum sal sistem in bölgesel olarak ve nüfusa bağlı olarak ta­ nım landığı çağın sonunun (tekrarlayalım . G ünüm üzde.e n kavrayışlı zihinlerin bile değişim imkânını görm e konusundaki şaşırtıcı başarısızlıklarıyla dolaylı olarak onayladıkları bir durum . Büyük olsun küçük olsun. yalnızca uygulanabilirliğin ulus devlet oluşum unun bir koşulu olm aktan çıktığını kanıtlar. Dünya haritası ve otoritelerini ondan alan yerel haritalar yeniden akışkan hale geldi: Bu artık korkunç bir rahatlam a kaynağı değil. etkili bir şekilde ekonom inin işleyişine ilişkin koşullar dayatam ayan devlet organlarını desteklem ektedirler. daha eski ulus devletlerin tarihsel olarak elde et­ tiklerine benzer bir statüyü talep eden birim lerin çoğalması daha küçük ve daha zayıf kendiliklerin artık makul bir şekilde uy­ gulanabilirlik iddiasında bulunabileceklerini ya da bunun için m ü­ cadele edebileceklerini kanıtlam az. ekonom i fiilen ulusaşırıdır.ileri sürer. Daha da önem lisi. estetik ve ahlâki mekân oluşturm a süreçlerini bir araya getirm eyi ve “ hom ojenlcştirm eyi” başaran ve sonuçlarını üçlü (politik. düşünülm em iş imkânlar açıkça ortaya çıktı.krizi olarak adlandırılabilecek bir zam anda geldi. Bu çok önemli değişiklik daha elverişsiz bir anda gerçekleşem ezdi. zorunlu olarak m il­ liyetçilik çağının sonunu değil) geldiğini haber verir. Global mekânın genel hatları meydan okum aya ve sorgulam aya karşı bağışıklığı olan ik­ tidar tarafından çizildi . bir seferberlik çağrısıydı. ekonom iyi yürütenlerin onun sahip olm asını is­ teyecekleri işleyiş biçimi üzerine kısıtlam alar getirm ek bir yana. hemen lıerpen her devletle ilişkili olarak.istikrarın korkunç am a etkili garantisiydi.

hatta varoluşsal anlam ı olm ayan etnik kim liklerin. ayrıca geri döndürülem ez gibi görünm ektedir. Johann G ottlieb R ch te . Egem en birim ler ne kadar parçalanırsa.: G reen w oo d Press. 6. Eric H obsbaw m . elçilikler ve profesyonel eğitim ciler kotasının potansiyel kaynağı olarak um utla bakm alarının nedeni tam da budur. kozm opolitan ekonom i çağında. Gözü yükseklerde ulus yapıcıların en küçük nüfuslara alışıldık bakanlıklar. (“Ulusun temel yeniden inşası”. Paradoksal olarak. 279 . m a­ halleler de küçük devletlere dönüşebilir. des apôtres et des m archands” . Ü yeleri yerel po­ litikalarını ve kültürlerini yabancılara karşı savunm ak üzere örgütlenirler. ss. Paul Valéry “les races et les nations ne se sont abordées que par des soldats. ing. Tarihsel olarak. diye tekrar edebiliriz.. R . havariler ve tüccarlar aracılığıyla yak­ laşırlar] diye yazalı çok olm adı. 1983). m a­ halleler kapalı ya da hem şerilik anlayışına dayalı topluluklara dö­ nüşm üşlerdir”. 38. “W hose Fault-line is it Anyway?". politik ege­ m enliğin bölgeselliği de serm ayenin ve malların serbest harekelini kolaylaştıran önemli bir faktör haline gelir. “eğitilm iş sınıflara bir görev gibi sunulur”. Üçü de değişen düzeylerde etkin olm aya devam ettiği halde.F.. ilişkili bölgeler üzerindeki pençesinin çerçevesi 5. yerel yö­ neticilerin naif bir şekilde kendilerini karışacak kadar güçlü gör­ meleri durum unda bir gecede yabancı olabilir. 1 9 7 9 ). bugün hiç olm adığı kadar etkin olanlar tüccarlardır. N e w S tatesm an a n d S o­ ciety. [Irklar ve uluslar bir­ birlerine ancak askerler. Turnbull (W estport.ekonom ik kıym etlerin çoğu “y a b a n c fd ır . s.. S pheres o f Justice: A D efense o f P luralism a n d E quality (N ew York: Basic Books.7 şeklindeki gözlem inin kâhince bilgeliğini kabul etm ek zorundayız. C onn.)5 Bu ko­ şullar altında ancak Eric H obsbaw m ’in ardından “ herhangi bir po­ litik. 2 4 -5 . 17.H .y a da serm aye trans­ ferleri üzerindeki tüm kısıtlam alar kaldırıldığında.6 M ichael Walzer’in “devletler giderek büyüyen m ahalleler haline gelirse. Fichle’nin kâhince göz­ lemlediği gibi.. gev. s. 7. Jones ve G . bir gecede grup kim liğinin işaretleri olarak gerçek bir dayanak elde edebilecekleri yadsınam az” . 2 4 N isan 1992. M ichael W alze r. A dd re sse s to the G erm an N ation. Politik otarşi (gerçek ya da sanal) ve ekonom ik otarki arasındaki bölünm e daha eksiksiz olam azdı. devlet açık olduğu her zam an.

m ekân oluşturm a süreçleri üzerindeki kontrolü ele geçirm e) m ücadelesi g id e re k ' serm ayenin dünya ç a ­ pındaki dağılım ında daha iyi bir pay edinm e konusundaki bir re­ kabete dönüşmektedir. H er iki durum da da şikâyeti. devletler. 280 . ekonom ik olması büyük ölçüde kolaylaştırm aktadır. serm aye ve m alların global akışı da o kadar serbest olur.karşıt. iyi faiz oranları ve -so n am a en az önemli olm am ak iizere. günüm üzde gözlem lenen egem enlik id­ dialarının her iki türü için de gcçerlidir: Devletin ısrarla vurgu­ ladığı gibi “bir ulus" olarak ele alınm ası gereken nüfusun daha yoksul kesim leriyle kendi zenginliklerini paylaşm ak istemeyen Lombardiya gibi zengin bölgelerden gelenler. ve bir bütün olarak devlet tarafından ele geçirilen zenginliğin çok küçük bir parçası olarak gördükleri paylarına itiraz eden İskoçya gibi yoksul bölgeler tarafından ileri sürülenler. Devlet politikasında ekonom ik yönelim den geriye kalanlar. Ekonom inin ve bilginin globalleşm esi ve politik ege­ menliğin parçalanm ası (daha doğrusu sıradan bir “yeniden hemşcrilik anlayışına dönüş“ ) -g örünüşün tersin e.yoksunluğu ko­ lektif bir telâfi elde etme çabasına dönüştüreceği umut edilir. turdaki sermayeyi bir m ola verm eye ve uçuş ihtiyaçlarını karşılam ak için gerekli olandan biraz daha uzun bir süre kalm aya itecek kadar baş­ tan çıkarıcı olm ak üzere. giderek malların ve paranın çokuluslu (daha doğru bir ifadeyle. dolayısıyla karşılıklı olarak çalışm alı ve uyum suz eğilim ler değildir. Egemenlik (son tahlilde. ulusal olm ayan) şirketler tarafından idare edilen dünya ça­ pındaki seyahatindeki transit istasyonlardan biraz daha fazla bir şey haline gelen yerelliklerde koşulları düzenli bir şekilde denetler. Bunun ardından dağınık yoksunluk duygularım ortak bir kader ve ortak bir dava imgesinde harmanlama ve yoğunlaştırm a yönünde çılgınca bir çaba gelir: “devlet iktidarının devri” için mücadelede etkili bir kültürel ser­ maye olarak kullanılacak kolektif bir kimlik oluşturm a süreciyle. Ortak bir kültürel kim liğin. daha çok sistemik bütünleşm enin çeşitli yönlerinin devam etm ekte olan y e­ niden düzenlenişindeki eşzam anlı faktörlerdir.tüm giderleri ödenen gezgin yöneticiler için keyifli eğlenceler) sunm a ko­ nusundaki rekabete indirgenm iştir.o kadar zayıf ve dar. düşük m aliyetli ve yum uşak başlı em ek. bireysel olarak yaşanan . Kendi aralarında. çekici bir şekilde kârlı ve zevkli koşullar (düşük vergiler. Bu.

v D ünyanın “ m odernleşm iş” kısm ında. grup bütünleşm esi için yönelim noktası ya da etiket görevi gören ve hep birlikte savunulan) kültürel farklılıklar bu tür kimlik oluşturm a süreçlerinin ürünleridir. 8. s. ulus devletlerin geçm işteki kim lik üreticisi vc tedarikçisi rolünü -y a n i mekân oluşturm a m ekanizm alarının etkili. The Invention o f Tradition. B atanlar nesnel olarak etkili olanlar kadar m eşrudur. Kül­ türel anlam lar ancak içinden (prensipte sonsuz olan) bir seçim ler vc bileşim ler hacminin oluşturulabildiği ve oluşturulduğu bir sim ­ geler havuzu biçim inde bir bütünlük haline getirilebilir. 1 9 83 ). Ernest G ellner. “ H er etkili m illiyetçilik için birçok zayıf ya da uyku halinde m illiyetçilik vardır. kim lik ihtiyaçları bugün. harekete geçirici kul­ lanım bakım ından o kadar özgürdür. anım ­ sanan ya da uydurulan geçm işi ayrı ya da ortak gelenekler halinde düzenleyen. 1 9 80 ). fark edilen. Gerçekten de Eric H obsbaw m 'ın gözlem lediği gibi. S in g er (S a n ta Barbara: A B C Clio.H er zam an var olan önemli kültürel farklılıklar ne “ nesnel ola­ rak verilir” ne “ nesnel olarak silinebilir” ne de eşitlenebilir. E th n ic D iversity a n d C onflict in Eastern E urope içinde. C lass and P ow er”. “Ethnicity. genel olarak bazı kültürel im geler karşısında taklitçi dürtüleri harekele geçiren ve diğerlerinin benim senm esine yasak koyan. 2 6 0 9 . 9. tam am en sim gesel. C f. güvenilir ve em ­ niyetli yöneticileri/m uhafızları ro lü n ü . En önem ­ lisi. der. Culture.”)1* Bazı lehçeleri dil düzeyine çıkartan ve bazı dilleri lehçe düzeyine indiren (her zaman tartışm alı olarak). 4. bu tür süreçlerin varlığı ya da yokluğu ve göreceli güç­ leridir..yerine getirm e konusunda­ ki başarısızlıklarının giderek açığa çıkm asından sonra giderek daha şiddetli (ve geçm işte olduğundan daha fazla ayırıcı) hale gelme eğilim indedir. s. Y erleşik ulus devletlerin uzm anlaştıkları kimlik oluşturm a işlevi başka bir taşıyıcı arayabilir ve var olan al­ ternatiflerin yum uşaklığı nedeniyle bu arayış daha da gayretli ola­ caktır. der. geçmiş ne kadar ölü ve etkisizse. Eric H obsb aw m v e T e re n ce Ranger (C am b ridge University Press. 281 . kendi kendine yaratılm ış kim liklerin oluşturulduğu bir ham ­ madde görevi görürler. gerçekten önem taşıyan (görünür kılınan. (Ernest G cllner’in göz­ lem lediği gibi.. P eter F.

Oysa.’ la te n e et les m o rts" çağrısında ifade edilm iştir. İkincisi ise yurtseverlik talebinde.n. tarihselliğini ve insan yapım ı kö­ kenlerini açıkça kabul eden. ulus devletler çağının insan yapım ı kolektif kim liklerinin -ancak “veri” olarak algılandığında ve böylece insanın m anipülasyon gücünün dışına çıktığında sıkıca tutunulabilen türden kim ­ liklerin. Ama bugün baskı gören ve kritik m eydan okum ayla karşı kırşıya kalan lam da birleşik. bugün üretici yönler açıkça ön plana geçm iştir -k im liğin (bölge ya da ırk gibi) görünüşte en sağlam tem ellerinin çaresizce akışkan.paradoksu ortadan kalkm am ıştır. Bu nedenle. hatta m odem çağın ön­ ceki aşam alarına göre daha da keskinleşm iştir.n. S im m erin “kültürün trajedisi” ola­ rak tanımladığı görüngü (insan lininin ürünü olarak kültür kipliği iİs artık onu özüm seyem eyen bireyler tarafından yaşandığı haliyle ‘ ^lm. amaçlı bir etkinlik haline gel­ mesinden bu yana kim lik oluşturm a her zam an onarıcı ve üretici hedeflerin bir karışım ını içerm iştir (birinci kategori Blut utul Boden. GÜVENSİZLİK VE ZALİMLİK Ayrıca. Ö te yandan. Taşıyıcılarının özgüvenleriyle ters orantılı olarak doğurdukları yabancı düşm anlığjyla tam amlanan kim lik (yani tartışm asız toplum sal mekân) kay­ gıları her ihtimale göre “kültür” olarak sınıflanan -d a h a doğrusu içkin olarak çelişkili talebi karşılam ak için ısm arlam a yap ılan .: Kan ve Toprak.böl­ gede dem ir atm aya çalışacaktır. Modern çağın şafağında.) 2*2 .h.) ” Fr.C. (y. am a yine de kim lik taşıyıcılarının ancak tehlike altında gözardı edebilecekleri birey üstü bir otorite ve bir değer atfedilebilen kolektif kim liklerin bu tür “nesnel” te­ mellerine yönelik bir tür “ toplum sal talep” vardır.h. yönetilen ve kontrol edilen bir mekâna ilişkin büyük m odern projedir. m uğlak ve diğer açılardan güvenilm ez olduğu (en azından dünyanın post­ modern durum a şim diden yaklaşan kısm ında) güncel uygulam ayla açığa çıkarılm ıştır. K im likler ancak giivenli bir toplumsaL m ekânın içinde güvenli ve sorunsuz ola­ bilirler: M ekân oluşturm a ve kim lik üretim i aynı sürecin iki yü­ züdür.: Toprak ve ölüler. (y. bilinçli. kayıtsızlığın ihanet olarak suçlanm a­ sında ve döneklere karşı ihtiyallılık talebinde). çö­ zümü her zam ankine göre daha da zorlaştırm ıştır.

bir topluluktur. Y erleşik belirsizlik ne­ deniyle bu tür topluluk sürekli endişe durum unda yaşar ve sal­ dırganlık ve hoşgörüsüzlük yönünde sinsi ve pek az gizlenm iş bir eğilim sergiler. ama aslında çoğunlukla. Aynı zam anda tartışmalı toplum sal mekân ve kim lik oluş­ turmanın odağı şim di Tönnies tarzı miras alınm ış bir G em einschaft olarak. düzenlenm iş topluluk kılığına girm edir. saatten saate oluşturulm ak zorunda olan bir top­ luluk. M ichel M affcsoli’nin eski tarz kabilelerin güvenliklerini elde ettikleri şeyden yoksun oldukları için daha da evham lı ve huy­ suz olan yeni kabileleri: Üstünlüklerini ve tekelci itaat taleplerini “nesnelleştirecek” etkili güçler. bireysel seçim lerin birleşik gücü aracılığıyla var ol­ makta ve var olm aya devam etm ektedir. D olayısıyla her zam an istikrarsız ve dolayısıyla kavgacı ve hoşgörüsüz. tasarlanm ış. belki de yalnızca üyelerinin adanm ışlıklarının yoğunluğuyla var edilen ve varoluşu korunan K ant’ın estetik top­ luluklarına çok daha yakındır. bu tür araçlarla üretilen topluluk geçici bir şekilde. Üretim düzeltm e ya da onarm a olarak düşünülm elidir. günden güne. muazzam “ nesnelliği” arasındaki çe­ lişki) yüz yıl sonra postm odern olum sallık ve göçerlik dünyasında sağlam kim likler arayanlar için en son umut kırıntısı haline gel­ miştir. Bu kendisiyle özdeşleşm e yönündeki bireysel ka­ rarlardan başka hiçbir temeli olm ayan -a m a tüm bireysel ka­ rarlardan iistiin ve onlardan önce olduğunu karar alıcıların kafalanna sokm ak zorunda o la n . bağlılığın kısalığı önceden kabul ve itiraf edil­ seydi hiç mümkün olm azdı.yaratılm ış kültürün korkunç. tek yaşam sıvısı olarak popüler duyguların sıvı yakıtına sahip olduğu için yıldan yıla. G elgelelim . çevrenin düş­ manlığı ve kötü niyetleri konusunda paranoyak olm aya m ecbur bir topluluk. Tam am ıyla estetik m ekâna ait olan özellikler toplum sal m ekânı sular altında bırakm ak ve kolonize etm ek ve toplum sal mekân oluşturm anın başlıca araçları olmak eğilim indedir. Ü stünlükleri ne kadar kısa olursa olsun. yeni temel kazm a hâlâ mevcut kıtaların haritasının 283 . Bu “yeni kabileler” yalnızca kırılgan bir yaşam sürerler. güvenlik m eseleleri konusunda nevrotik. ani bir yoğunlaşm a anında ortaya çıkarlar -a m a sonra bir süre sağlam lık görünüm ü veren kendini adam a enerjisiyle birlikte her gün bu­ harlaşma tehlikesiyle karşı karşıya kalırlar.

ve her birinin nadide kimliğinin tehlikeye girm em esi ve aşınm am ası için karışmamaları gerekir. Bu ideolojilerin sabit olarak -bozulm am ış bir şekilde korunm ası gereken eşsiz bir kendilik ve kültürel kökenli herhangi bir yöntem le anlamlı bir şekilde değiştirilem eyen b u ger­ çeklik o larak . Ö zim genin karşı-olgusallığı. Onların insanlar arasındaki farklılıkların genetik belirlenim ine ve bu farklılıkların kalıtsal sü­ rekliliğinin biyolojik tem ellerine ilişkin tezlere ne ihtiyaçları vardır ne de bu tezleri kullanırlar. Bize kültürlerin. ancak ortak anlayışın getirebileceği komünal bağlılık ve mutabakat değeri ola­ rak yerleşir.. Böylece kültürel söylem den alınan kavram lar bir gün işe yararlar: Yaşam biçim leri. am a asla birbirlerine karışm azlar. gelenek. şu anda kom ünal kimlik oluş­ lumla stratejilerine ve ilişkili dışlam a politikalarına eşlik eden ide­ olojiler. daha önce' kültürel ho­ mojenliğin esas silahı olarak işe yaram ası umut edilen Akıldan önce geldiği. Dışlayıcı ideolojinin çağdaş vaizlerinin ırkçı etiketi hor görerek reddetmelerinde şaşılacak bir yan yok. ak tif bir şekilde karşı ko­ nulması gereken anorm allik olarak düşünülen kültürel çoğulculuk ve ayrılıkçılık değil. Şimdi “doğal olm ayan’’ olarak. Basım ları ise. topluluk gibi kavram lar. am a tüm başarı umudunu yitirm em ek için keyfi olduğunu itiraf etm ekten ka­ çmama/. karşı davayı. ba­ şarı bu kadar kırılgan ve kaygan olsa bile. G eçm işin kastları ya da sınıfları gibi. şimdi insan yapımı kültürün retoriğine ve değerlerine bürünm ek zorundadır. Böylcce. paradoksal bir şekilde. kül­ türler en iyi durum da işlevsel işbölüm ü çerçevesi içinde ile­ tilebilirler. kültürel m ühtedilik ve kültürel birleşm e dür­ tüsüdür.sundukları kalıtsal bir genler koleksiyonundan çok kültürün kendisidir. Yabancıların reddi kendisini ırkçı terim lerle ifade etm ekten utanabilir. bu nedenle kendisini kültürlerin uyuşm azlığı ya da karışamazlığı ya da geleneğin m iras bıraktığı bir yaşam biçim inin özsavunusuyla açıklar. birarada yaşam a ve 28} . Bir zam anlar toprak ve kan im gelerine dem ir atanlar kadar sağlam ve dayanıklı olm ak isteyen savlar.çıkarılması olarak düşünülm elidir. onu biçim lendirdiği ve tanım ladığı (her biri kendi bi­ ricik tarzında) söylenir. başarının esas koşuludur. M üphem lik korkusu bilinçte. geleneksel olarak dahil edici kültürel söylem in sahiplen­ diği dili kullanırlar. ırkçı epketin uygun ol­ duğunda ısrar ettikleri zam an.

1993).dışlayıcı eğilim in artan m ilitanlığından sorum lu ol­ duğunu iddia edecek kadar ileri gittiler. Sözde “ ırkçılık karşıtı” davanın A vrupa’nın her yerinde yakıcı bir şekilde hissedilen bugünkü za­ yıflığının kökleri. dahil edici stratejinin alanı olan kültürel söylem in dışlayıcı ideoloji ta­ rafından “ kolonize edilm iş” olması ve dolayısıyla geleneksel “kültüralist” sözdağarının kullanılm asının artık dışlayıcı stratejinin yı­ kılm asını garanti etm em esidir. Paul Yonnet. Bu söylem in çerçevesi içinde.karşılıklı hoşgörü davasını çok fazla ilerletm ezler. “tam am lanm am ış modern proje"yi akıntıyı dur­ durm aya belki de hâlâ m uktedir olan tek siper olarak yeniden par­ latm a çabalarını iki katm a çıkarm aya itmiştir. karşılıklı hoşgörüyü farklı kültürlerin ve kabilelerin barış içinde bir arada yaşam asını vaaz eden ırkçılık karşıtı güçlerin. insanlar arasındaki farklılığın kalıcılığına ve kategorik ayrım uygulam asına karşı bir tezi çelişkiye düşm eden (ve krim inal suçlam alar riskine girm eden) savunm ak giderek zorlaşm aktadır. Paul Y onnet10 gibi bazıları. karşılıklı imhanın yerine barış içinde bir arada yaşam ayı ge­ tirme konusunda daha şanslıdır (belki de bu var olan ve var ola­ bilecek olan tek şanstır). H asım lann gö­ revinin asıl karm aşıklığı. Voyage a u centre du m alaise français (Paris: G allim ard. 2K5 . K endisinin de itiraf ettiği y ap a y lığ ıy la-Y o n n et’nin iddiasına g ö re-A y d ın lan m an ın ilham et­ tiği özgün hom ojen düzen projesi. uygun şekilde aralıklar bı­ rakılm ış yaşanabilir yerleşim bölgesinin kullanılabilirliğini ve gü­ venilirliğini garantileyen artık bir mekân. toplum sal mekân oluş­ turmanın bir yan ürünüdür. evrensel değerleri ilerletmesi. bir zam anlar liberal. farklılığa ve am ansız kültürel haçlı seferlerine karşı uzlaşm az tavrı ile. “çokkültürcü” tezin kavgacı kabileciliğin ilerlem esini durdurm ak bir yana. Ötekinin otelciliği ve toplumsal mekânın güvenliği (dolayısıyla kendi kim liğinin gü­ 10 C f. Bu zorluk. hoşgörü vaizlerinin yerleştiğini iddia ettikleri “doğal olm ayan” sü­ rekli belirsizlik rejim ine karşı “doğal” bir yanıt olm anın ötesine geçm ey en . asim ilasyoncu. Daha önce gördüğüm üz gibi Öteki. kesilmiş. insan yurdunun dış sınırlarını belirten eski haritaların ııhi leonesı. ona meydan okum a konusundaki gözle görülür yetersizliğinden endişe duyan birçok yazarı. kültürel söylem in kendisindeki derin dönüşüm de yatm akladır.

Ötekinin öteki olarak varoluşu beni tehlikeye sokar mı?.çevredeki yük­ sek seslerin bir yankısından başka bir şey olm adığından ölürü. her ikisinin de tek tem eli. cilt 3 2 (1 9 9 2 ). 9. Her reçeteyi kabul etmek için iyi nedenler vardır ve günün sonunda haklılığın ga­ rantisini sağlayan yalnızca sesin perdesi ve koronun büyüklüğüdür. yaşamı ve dünyayı tutarlı ve anlamlı kılmanın başka yollan olduğuna ilişkin kanıtlar üretilir üretilmez kendisini ölümcül bir tehlike içinde bulur. yasayla desteklenen toplum sallaşm anın eksik olan gücüne vekâlet eder. dünyayı ve yaşamı tutarlı (an­ lamlı) kılma iddiasıdır. Postm odernliğiıı iki yüzü vardır: “Zorunlu olanın isteğe bağlı 11 Cornelius C astoriadis. 6.. Am a as­ lında ikisinin de nesnel. ss. öyleyse varım -c o g ito 'n u n yeni kabile versiyonudur. O rtak eylem ortak çıkarları izlemez. sürekliliğin anlık bir kopuşu. am a onu bastırm ak için çok bağırm ak ge­ rekir. o yalnızca kendi gücüne dayanabilir ve yıldırıcı yapılaştırma görevini yalnızca kendi gücüyle yerine getirm ek zo­ rundadır -b u hem kendi kim liğini hem de yabancıların ya­ bancılığını ileri sürm ek anlam ına gelir.. her zaman söz konusu olan bir rasyonelliğe karşı bir diğeridir ve akıl yü­ rütülerek ulaşılan tezlerin pak az yararı vardır. Ortak cy:em.D a vid A m es Curtis.venliği) bir birine sıkı sıkı bağlıdır ve bir birini destekler.. ona duyulan inançtır. Cornelius C asloriadis’in dediği gibi. daha özgül olarak. Ya da daha doğrusu eylem e katılm ak paylaşılacak tek şeydir. Ve bağırmak kişinin davasını savunm ak için yapabileceği tek şey ol­ duğundan: H er ses aklın sesidir. Thssis Eleven içinde. onları yaratır. çe v.. Bağırıyorum. 2Ht> . Postm odern kabilelere kısa öm ürlü hayatlarını veren patlayıcı sosyalliktir. İng. Tek bir koşulda sokabilir: Kişinin benmerkezci kalelerinin en derin oyuk­ larında bir sesin yumuşak ama yorulmaksızın duvarlarımız plastikten. "Reflections on R acism ”. Eskiden karnavallarda yüzeye çıkan." Ses yum uşak olabilir. yaşam tarzı haline gelm ektedir. akropolisimiz kartondan diye tekrar etmesi koşuluyla. Ö zellikle de iç ses -h e m anlam lı hem de güvenli bir dünya uğrunda her biri tam am en farklı bir reçele su n a n . kuşkunun şenlikli bir şekilde ertelenm esi olan şey. gerçek ya da rasyonel bir “tem eli” yoktur. her reçete rasyoneldir..

174. Ihom m e contem porain proclam e légalité d e lancien et du nouveau. ayrıca* büyük düzen fabrikası daha fazla düzensizlik ürettiği. ie cte u r du m onde m oderne (Paris: G allim ard. M odern va­ atlerden kuşkulanm ak ve onları doğru kıldığı ileri sürülen araç­ lardan şüphelenm ek için nedenler var. Retorik ustalarının hoşgörüsü kabilelerin hoş­ görüsüzlüğünden beslenir. Bir yanda. Zihni uyuşturan bir tahribatın. Öte yanda. terk edilm iş a g o ra ’nın boşluğunu dolduracağı um ut edilen gerçeklerin hararetle aranm ası. Kabilelerin hoşgörüsüzlüğü. daha iyi düzen ve daha büyük mutluluk adına işlenm iştir. L e M écontem parain: Péguy. birçok düzenden biri olması ve diğerlerini dışlam am ası ko­ şuluyla iyidir. aklın hâkim iyeti. du m ajeur et du m ineur. onu önyargısız ve istisnasız olarak tüm bileşim lere açar. 12 Alain Finkielkraut. ve evrensel kesinliğin atanm ış evlilik partneri -evrenselleştirici özlem lerle ve onları des­ tekleyen kaynaklarla övünen g ü ç le r.] 287 . önem li v e önem sizin. aralarında ayrım ya da seçim yapmayı red­ detm eleri: H er seçim . bir seçim olması koşuluyla geçerlidir ve her düzen. Felsefi kesinlik konusunda ihtiyatlı ve dikkatli olm ak için nedenler var. beğenilerin ve kültürlerin eşitliğini ilan ed er. il louvre sans préjugé et sans exclusive à toutes les com binaisons. 19 91 ). Kuşkusuz bir zam anlar ayrım yapm aya ve yasa koym aya çok istekli olan retorik ustalarının bugünkü suskunluklarının iyi ne­ denleri var. s. dünün agora retorikçilerinin se­ çimleri yargılam ayı.hiçbir yerde görülm eyeceği için bu uyarıyı akıllıca ve gerçekçi olarak düşünm ek için nedenler var. Finkielkraut d e vam eder: D ésorm ais post­ m odern e. Evrensel akıl ve m ükem m ellikle mo­ dern rom ansın pahalı bir ilişki olduğu ortaya çıkm ıştır. des goûts et des cultures. retorik us­ talarının hoşgörüsünden güven alır. İnsanlığa karşı (ve insanlık tarafından) işlenen en büyük suçlar. Au lieu de concevoir le présent co m m e un cham p d e bataille. [B undan böyle postm odern olan çağdaş insan eski ile y e ­ ninin. am a yakından ilişkili iki et­ kisi vardır. yeni kabile otoriterliğinin bağnaz öfkesi. felsefi kesinlikle baştakilerin küstah özgüvenleri arasındaki evlilikten kaynaklandığı anlaşılm ıştır. M utluluk yasasını koyan akla ilişkin m odem hayal acı m eyveler verm iştir. m üphem liğe * karşı yürütülen kutsal savaş daha fazla m üphem liğe yol açtığı için bunun başarısız bir ilişki olduğu da anlaşılm ıştır. şid­ detin düzen kurucu başlıca araç olarak yeniden ortaya çıkm ası. Bugünü bir savaş alanı olarak algılam ak yerine.olanda erim esi”nin12 görünüşte karşıt.

postm odern hoşgörü hoşgörüsüzlüğü besler. düzenli olarak alınan her ilacın zehire dönüştüğünü yaşayarak öğrendik. Ahlâki benliğin özerkliği ikisinin de m em ­ nuniyetle kabul edem eyeceği tek sıfattır. H er ikisi de..) 288 . habeas corpus' ya da yurttaşlık gibi Batılı icatları ödünç alm ak söz konusu olduğunda şaşırtıcı bir çekingenlik gösterm ektedir. Açm azdan kolay çıkm anın yolu yoktur. 10. ister “insan hakları taşıyıcıları’' ister “halkın sadık evlâtları” olsunlar. son birkaç on yılın “entelektüel izcileri” nin13 (C astoriadis’in özlü nitelem esiyle) belirsizlikle örülm üş dünyaya nasıl bir yararı dokunduğunu m erak ediyor insan. bir­ birlerinin amaçlarını tek bir sıfatla kabul eder ve hoş görürler: Ahlâki benlikler olarak. Hem insan haklarını hem de kültürler arasında diğer kültürler hak­ kında değer yargılarında bulunm am ızı önleyen radikal bir farklılık olduğu düşüncesini vaaz eden.Ama suskunluğun da m aliyeti yüksektir.a m a süreç içinde. hukuki kişi. am a türlii türlü ve aynı anda her yerde hazır ve nazır baskıyı doğurm uştur.h. önem sizlikleri ne­ deniyle daha sıkı sarınılan birçok küçük kesinliğe bölünm üştür. seçim iki ilaç arasında olduğu sürece. toplum sal m ekân oluşturm anın postm odern özel­ leştirilmesi dağınık ve küçük ölçekli. her iki düzeltici tedavinin aynı nedenle patojenik olm a eğilim i taşıdığı söylenebilir. bu kül­ türlerin birçoğu Batılı silahları ve video kayıt cihazlarını hırsla ve neşeyle benim serken. Toplum sal mekânın m odem devletleştirilm esi muazzam ve yoğunlaşm ış bas­ kıyı doğurm uştur. G erçekten de. am a bu zora daha az başvurulm ası an­ lamına gelm ediğinden. çünkü ikisi de onunla. Z or kullanm a artık devletin tekelinde değildir.n. Bununla birlikle. Büyük kesinlik dağılm ıştır . sağlıklı olm a ihtimali zayıf ve uzak olacaktır. sağlam laştırm aya ya da korum aya kararlı oldukları türden kesinlik de dahil olmak üzere her kesinliğin önündeki bir engel olarak kar­ 13 C astoriadis. s.Evrensel değerler hemşerilik anlayışının durgun sularının baskıcı sıkıcılığına karşı iyi bir ilaç olduğu ve kom ünal özerklik evrenselcilerin kibirli katı y ü ­ rekliliğine karşı duygusal olarak mem nun edici bir kuvvetlendirici sağladığı halde. bunun ille iyi bir haber olm ası gerekm iyor. * Yasanın tasarrufundaki beden. (y. Düzen ve saydam lıkla girilen modern m aceranın bulanıklığı ve m üphem liği beslemesi gibi. "Reflections on R acism ".

sonuç çarpıcı bir şe­ kilde benzer olacaktır: Ahlâki itkilerin ve ahlâki sorum luluğun dı­ şarıda bırakılm ası ve sonra giderek yok olm ası. “ Bu öner­ m e gerçekçi değil” biçim indeki m uhtem el itiraza verilecek yanıt şudur: “G erçekçi olsaydı daha iyi olurdu” . Önem li olan bir şey varsa o da ahlâki kapasitenin geri alınması ve aslında insan m ekânının yeniden ahlâkileşlirilm esidir. toplum sal mekân oluş­ turm aktan kim in sorum lu olduğunun ve kim in haritalarının zorunlu ilan edildiğinin çok önem i yoktur.) A m a bu m etafor dikkatli incelem eye dayanam am aktadır. önceki çalışm alarım da “ postmodern g ö çe b e le r’in durum unu m odern hacıların durum uyla karşılaştır­ dım . insan yurdunu yapıiaştıranın bi­ lişsel mekân mı yoksa estetik mekân mı olduğunun da önemi yok­ tur. A m a yine de çok düzenli bir sırayla. geldiklerinde dü­ zeni oluşturm adan ve gittiklerinde yeniden yıkm adan bir yerden bir yere giderler. ya­ pılaşm ış bir bölge etrafında daire çizerler. ikisi de kendi tarzında davrandığında. iz­ leyecekleri yolu önceden çizen nihai bir hedefleri olm adığı gibi. Tedaviyi öldürücü olduğu noktada durdurm a şansına sahip olan güçleri önceden sa­ katlayan ve güçsüzleştiren tam da budur. Bir kez ahlâki so­ rum luluk ellerinden alınınca ya da ahlâki sorum luluktan m uaf tu­ tulunca özneler ne zaman (yine Bertrand R ussell’dan alıntı yaparsak) bağırm aya başlam ak gerekliğini artık bilm ezler. D. H acıların tersine. Y erleşiklerin tersine göçebeler hareket halindedirler.şılaşır. gerek m odern projenin gerekse postm odern red’d inin vaat et­ tiği bir şey) söz konusu olduğunda. Am a her par­ çanın uzun süre önce verilm iş ve sabit bir anlam a sahip olduğu. Bu nedenle göçebeler postm odern durum daki e r­ kekler ve kadınlar için kusurlu bir m etafordur. şeylerin düzenini izleyerek. İnsan hayatlarını zalim liğe karşı korum a ihtim alleri (her biri za­ limliğin köklerinin kokusunu farklı bir ağaç altında alm akla bir­ likte. P ld O N / l 'o u m u d c r n E lik 28 9 . SERSERİ VE TURİST: POSTMODERN TİPLER Çağdaş erkek ve kadınların açmazı sık sık göçebelerin açm azıyla karşılaştırılm ışım (Ben ise. geçtikleri tüm diğer yerlerin istasyonlardan başka bir şey ol­ m am asına yol açan ayrıcalıklı bir yer de yoktur.

Serseri. Serseri. Bu sınırlılık ya da kıtlık. mekânın uysallığı deneyim i olarak geri seker: İçkin anlamları ne olursa olsun. Denenm emiş um utla ileri doğru çekilir. o anda işgal ettiği yeri yapılaştırır ve terk ettiğinde yapıyı yeniden yıkar. yeni. kendisini daha önce geçtiği yerlerde iten hatalardan arınmış olabileceği şeklindeki her zaman için için yanan umuttur. Yolculuğa devam etm esinin nedeni son ikam et yeriyle ilgili düş kı­ rıklığı ve henüz ziyaret etm ediği bir sonraki yerin.. Y eniden harekete geçtiğinde. Belki de ancak serseri ve turist birlikle bu yaşam ın tüm ger­ çekliğini ifade edebilir. Bir birini izleyen her mekân oluşturm a yerel ve geçicidir -ep izodiktir. kendi anlam lar ağını örm e hakkını ticari bir alışverişle elde 290 P I ‘M R K A /P o s tm o d e ı n E lik . Turistin yaşam dünyasının oluş­ turulm asında hemen hemen tam özgürlüğe sahip görünen. Turistler özgürlükleri için para öderler.Serseriler ve başıboş kişiler daha uygun bir m etafor sağlarlar. yapılaşm am ış bir mekân içinde yolculuk yapar. kırılm ış um utla arkadan iti­ lir. Serseri. turistin estetik kapasitesidir -m erak ı. hedeflerini giderken ve yol işaretlerini okurken belirler. Serseri gibi turist de geldiği yerde uzun süre kalm ayacağını bilir. şim di olduğu yerde ne kadar kalacağını bilm ez ve ge­ nellikle konaklam anın ne zam an sona ereceğine karar verm ek ona kalmaz. serseri. zi­ yaret ettiği yerleri birbirine bağlam ak için yalnızca kendi bi­ yografik zam anına sahiptir. izlenecek yolu olmayan bir göçebedir. eğlenm e ihtiyacı. yerel kaygıları ve duyguları dikkate almama hak­ kını. belki de ondan sonraki yerin. durursa ne kadar duracağını bil­ mez.. zevkli ve keyif verici yenilikte deneyim leri yaşam a istemi ve yeteneği. Bildiği tek şey büyük bir ihtim alle molanın geçici olacağıdır. Am a postm odern yaşam a uyan bir m etafor daha var: Turist metaforu. bunlar bir yana itilebilir ve yalnızca turistin yargısına göre turistin dünyasına sokulabilir. yalnızca kendi ayaklarının oluşturduğu ve geçtiği anda rüzgârın d a­ ğıttığı izleri bilen çöl gezgini gibi. “şeylerin düzeni”ndeki “doğal” yerleri ne olursa olsun. ya­ şamak için ziyaret ettiği yerin acım asız gerçeklerine bağımlı olan ve m em nuniyetsizlikten ancak kaçarak kurtulabilen serserinin ancak rüyasında görebileceği bir özgürlük. hedefi olm ayan bir hacı. Ve serserinin durum unda olduğu gibi. am a o zaman bile bir sonraki is­ tasyonda durup durm ayacağını. bunun dışında ona şu ya da bu geçici biçimi em reden hiçbir şey yoktur.

bu başka insanlar m ekân oluşturm aktan sorumlu olabilirler -a m a çabalarının sonuçları serseriyi. en dram atik ve etkileyici tem aslar güvenli bir şekilde sahne kulisleri arasında ve perdenin kalkışı ve inişi arasında -k u şk u n u n askıya alınm ası için ayrılm ış zam an ve yer için d e. Dünya turistin istiridyesidir. Ö zgürlük bir sözleşm eyle gelir. Fiziksel açıdan yakın. bölgedışılığı bir ayrıcalık. özgürlüğün ölçüsü yal­ nızca ödem e kabiliyetine bağlıdır ve bir kez satın alındıktan sonra turistin yüksek sesle talep edebildiği. Çoğu durum da. Böyle bir yaşam ın baştan çıkarıcı cazibesi. am a neden dü­ şüneceksiniz ki?) şey turist için bir egzotik heyecanlar derle­ mesidir. tinsel açıdan uzak: Hem serserinin hem de turistin hayatlarının for­ m ülüdür bu. yerlilerle en kısa ve en üstünkörü kar­ şılaşm alara girerler (önceki bölüm lerde tanım landığı gibi sahte karşılaşm alar). 291 . estetik anlam ihtiyaç duyduğu . özgür olma hakkı. ülkenin m ahkem elerinde ara­ yabildiği ve karşılanm asını ve korunm asını um ut edebildiği bir hak haline gelir. Dünya zevk alarak yaşanm ak ve böylece anlam verilm ek üzere orada durm aktadır. daha da iyisi silinebilir video teyplerin uzun süre kalıcı olm ayan güvenliği içinde saklan arak .sevgiyle korunm adıkça) ora­ lardan sızm am ası ve dökülm em esi sağlanır. H er ikisi de başka insanların içinde yaşadıkları m ekânların içinden geçerler. Serseri ile turistin yaşam larını birleştiren bir özellik daha var­ dır. seçm e özgürlüğü olarak yaşar. Y erliler için rutin gündelik hayat ola­ bilen (düşündüğünüzde m uhtem elen öyledir. bağım sızlık. zevk alm ası için yu­ m uşak başlılıkla beklem ektedir. dünyayı yeniden yapılaştırm a izni olarak yaşar. anılm aya değer m aceralar olarak. Serseri ve turist. fiziksel yakınlığın dişlilerinden çıkıp ahlâki yakınlığa kaym asına izin verilm eyeceği şeklindeki ciddi vaatten kaynaklanır. başka birilerinin gündelik rutinlerinin tuhaf ritüelleri -h e p si turistin göz atm ası. Bir tiyatro gösterisi gibi. özel m ülkiyet olarak -ç o ğ u durum da fo­ toğrafların.tutulur ve (turistin isteğine göre. Serseri gibi turist de bölge dışıdır.ederler. dikkat etm esi.tek anlam dır.v e taşıyabildiği. tuhaf giysili gö­ revlileriyle oteller. özellikle de turisti etkilem ez. Ö zellikle turistin durum unda. am a serserinin ter­ sine turist. başka birilerinin tarihsel dram larının tuhaf gö­ rünen anıtları. T uhaf kokulu yem ekleriyle lokantalar.

Yaşamın bütünlüğünü ve gün­ delik hayatın tam am ını işgal etm eye ve biçim lendirm eye yönelik kalıplara. tüm pratiklerin ölçüldüğü örüntülere dönüşürler. Serserinin ve turistin yaşam ının içerm ek üzere tasarlanm adığı ve çoğunlukla içerm ekten m uaf tutulduğu tek şey sıkıcı. Ahlâki ödevden özgürlük için ön­ ceden ödem e yapılır. utancı m üşteriye ait değildir. silinm ez ve yok edilmez.sürekli bir tatil olması gerekir ya da sürekli bir tatil olursa daha iyi olur.bir üçlüdür. M utluluğun ve genel olarak başarılı yaşam ın standardını belirlerler. keyif bozucu. fuhuş am acıyla satılan çocuklara ilişkin üzücü düşüncelerden arındırılm ıştır. Ticari işletm eciler ve m edya dalkavukları korosu tarafından övülürler. paket tur uçak tutm asını önlem eye yönelik ilaçların yanında vicdan azaplarına karşı koruyucu ilaçlar da içerir.garanıi hemen hemen kesindir. gayri şahsileşir. güçsüzleştirici. Ahlâki yakınlık. sorum luluk ve ahlâki öznenin bi­ ricikliği -y e ri dolduru lam azlığ ı. Postm odern dünyada. uyku kaçırıcı ahlâki sorum luluktur. norm alliğin anlık olarak askıya alınm ası ve birikm iş buharı serbest bırakm ak ve normalliği dayanılabilir kılmak için rollerin tersine çevrilm esine yönelik şu döngüsel kam usal ahlâk ihlâli panayırları. Norm al yaşam ın -iy i bir yaşam olabilm esi iç in . çiğnenm iştir. (İnsanın içinden B akhtin’in ta­ nımladığı “karnaval kültürünün” -ru tin d ek i bir ara. alenen sayılar içinde erir. serseri ve turist artık marjinal insanlar ya da marjinal durum lar değildirler. Herkesten çok turist utan­ mazca. birbirinin yerine geçebilir. “ H içkim se yapm ıyor” la birlikte gelse bile. Turizm artık tatillerde uygulanan bir şey değildir. Aktörün biricikliği hiçbir yerde turistin durum unda olduğu kadar çok ve radikal olarak red­ dedilm ez. keskin görüntüler sayısız göz ta­ rafından yuvarlaklaştırılm ıştır. ahlâk açısından kötü haberdir. yerlilerin tercih etlikleri diğer tuhaflıklar gibi çocukların fuhuş pazarında satılm asının so­ rumluluğu. m üşterinin edim i değildir -m üşterinin bunu düzeltm ek için yapabileceği (ve dolayısıyla yap­ mak zorunda olduğu) hiçbir şey yoktur. Sallanan yol sayısız ayak ta­ rafından basılm ış. birbiri olmadan ya­ şayam azlar (daha doğrusu ortaya çıkm azlar). pürüzlü yapılar sayısız el tarafından parlatılm ıştır. “Hepsi aynı şeyi yapar” . Masaj salonunun zevkleri. Turist.norm ve 292 . kaçınılm az olarak “ herkes yapabilir” anlam ına gelen “ herkes yapıyor” durum unda ahlâki sorum luluk kaybolur.

am a ona ait olm adan. Ahlâki m eseleler giderek -fo lk lo rik olarak kendi başına bırakılma hakkı olarak tercüm e ed ile n . ahlâki vicdan başarılı olacağı kesin olan uyku ilaçlarıyla beslenm iş olarak. kayba uğ­ rayan birkaç kişi dışıflda herkes tarafından m em nuniyetle karşılanacaktır. Birincisinin yitirilm esine çoğu kişi üzülecektir. Y avaş yavaş bu ilkeden “ ihtiyacı olanlar” için araç­ ları test edilm iş “dar kapsam lı” yardım a doğru geri çekilm e ka­ derin çeşitliliğini kurum sallaştırdı ve böylece düşünülem ez olanı düşünülebilir kıldı. Ayrı. artık öteki insanların felâketleriyle kolektif em patinin m ekânı belirlenm iş ve kısa öm ür­ lü kamusal rilüellerdir. Birincisi kam usal ile özel. Ö zgür -sö zleşm eye dahil olm ayan tüm görevlerden m uafiyetin önceden satın alınm ası. tinsel açıdan uzak. kaderin ortaklığım kurum sal­ laştırdı: Tedarikleri aynı ölçüde her katılım cıya (her yurttaşa) yö­ nelikti. Refah Devletinin hemen hemen her bölümünde bi­ 293 . İdeal olarak.) İdeal olarak insan her yerde ve her gün bir turist olm alıdır.“ insan hakları" düşüncesi içine sı­ kıştırılır. böylece herkesin yoksunluklarını herkesin kazançlarıyla dengeliyordu.rutin haline dönüştüğünü söylem ek geliyor. Refah devleti akıllıca. Bir zam anlar Ortodoks Bakhtinci anlam da karnaval kültürünün yerine getirdiği terapötik normların tersine çevrilm esi işlevini üstlenen. topluluk ve birey arasındaki bağı som utlaştırır ve topluluğu bireyin güvenliğinin tem inatı ola­ rak belirler. Politika sadık bir şekilde eğilim i kaydeder. İkincisinin ortadan kalkması ya da azalm ası. Bir şeyin içinde. Her ebeveyn için çocuk yardım ında ve yalnızca tembel ebe­ veynler için çocuk yardım ında tam am en farklı ilkeler söz ko­ nusudur. Fiziksel açıdan yakın. izler ve güçlendirir. çünkü vergilerdeki düşüşün ge­ tirdiği kazanç bu kaybı ancak az sayıda kişi açısından den­ geleyebilir. İkincisi kam usal olan ile özel olanı karşı karşıya koyar ve topluluğu bireyin derdi ve felâketi olarak belirler. Şim di başka birinin. Bir zam anlar bireysel m utluluk ve keder açısından ev­ rensel olarak paylaşılan sorum luluk ilkesinin işlerliğinin yansım ası olan Refah D evletinin yıkılm ası -d a h a birkaç yıl önce en kav­ rayışlı zihinler için düşünülem ez olan bir ih tim al. yardım alanın ka­ zançlarına karşı dengelenm esi gereken vergi m ükellefinin yok­ sunluklarıdır.artık ger­ çekleşiyor.

yalnızca sorum lu insanlardan oluşan bir top­ lum a en fazla ihtiyaç duyan yoksullar ve talihsizler üzerindeki d o ­ laysız etkileri nedeniyle değil. Toplum . S o­ rum luluk ne neden olarak gelir. tüm ahlâkın bu köşe taşını bir hesaplar ve hesaplam alar. memnun olm uş bir müşteridir.sürecidir. politik hesapları ahlâki kı­ sıtlam alardan kurtarm anın bir aracı olarak kullanır. “Ö teki için varlığı”. aynı zam anda (ve belki de uzun d ö ­ nem de esas olarak) (potansiyel) ahlâki benlikler üzerindeki kalıcı etkileri nedeniyle.rinci durum ile ikinci durum arasındaki görünm ez ayrım çizgisi bu­ lunm aktadır ve eskiden bireysel felâketlere karşı kolektif bir si­ gorta olan şey. Para yoksa m er­ hametli olm a konusunda kaygılanm aya gerek yoktur. Ahlâki so­ rum luluk bir kez daha “karşılığı ödenm esi gereken” bir şey.v e bu hizm etleri azaltm a ya da tam am en ortadan kaldırm a talepleri giderek artan sayıda taraftar bulacaktır. ödem e yapm ayanlara yönelik hizm etler ödem e yapanları kızdırır . ki bu er ya da geç parasını ödeyip kolektif sorum luluktan vaz geçme an­ lam ına gelen bir edimdir. kazançlar ve kayıplar. Refah D evletinin yıkılm ası esas olarak “ahlâki sorum luluğu ait olduğu yere yerleştirm e” -y a n i bireyin özel kaygılan arasına yer­ leştirm e. ne de am aç olarak. Refah Devletinin yıkılm ası ekonom ik çıkarı. bireylerin bi­ reysel ihtiyaçlarını karşılam aya çalışm aları ve karşılam aları için 294 . izin verilebilecek ya da verilem eyecek lüks m eselesine indirger. M erham etli olm ak için. Refah D evletinin kurulm ası ekonom ik çıkarları ahlâki sorum luluğun hizm etine sokm a yönünde b ir girişim idiyse. Süreç kendi kendini ilerletir ve hızlandırır: Yeni perspektif ka­ çınılm az olarak kolektif hizm etlerin (kamu sağlığı hizmetinin. Bu. Yurttaş için ideal olan. kamu eğitim inin ve kam u iskân ya da ulaşım ından geriye ka­ lanların kalitesinin) hızla bozulm asına yol açar ve bu imkânı olan­ ları parasını ödeyip kolektif hizm etlerden vazgeçm eye iter. prim ödeyenlerle yardım alanlar arasında bölünm üş bir ulusa dönüşm üştür. Bu. paranın değeri. “param için değeriniz” durum udur: Yurttaşlık daha az har­ cam ayla daha iyi hizm et alm a. paraya ihtiyaç vardır. ahlâki sorum luluk açısından zor bir dönem anlam ına gelm ektedir. do­ layısıyla insanın “ödem e gücüne sahip olam ayabileceği” bir şeydir. Yeni dizgede. kam usal olarak ‘o nay a sürülen pa­ raya daha az katılm a ve daha fazla alm a hakkı anlam ına gelir.

POSTMODERN BİLGELİK. insani ve toplum sal ya­ şam da iyi çözüm leri olm ayan sorunların. E. Toplum sal mekân esas olarak otlam a alanıdır. tam ve nihai bir yaşam form ülü bulacağını artık umut etm ez ve bunun tersini vaat eden her sese büyük b ir kuşkuyla yaklaşır. özelleştirilm iş ve odaklanm ış tedavinin. Postm odern zihin m uğlaklık. POSTMODERN GÜÇSÜZLÜK Postm odern perspektif daha fazla bilgelik sağlar. Toplum da bir turist. Postm odern zihnin farkında olduğu şey. Hayat turistin uğrağıdır. her yerde bir turist. estetik m ekân ise bir oyun alanı. hayatta bir turist -kendi estetik m ekânını oluşturm akta özgür ve ahlâki m ekânı unuttuğu için affedilen bir turist. Postm odern zihin. aklın dikte etliği reçetelerle tedavi edilm ek şöyle dursun yatıştırılam ayan manevi acıların varlığıdır. her şeyi kucaklayan. postm odern bilgelikle hareket etm ek için pek az fırsat sunar. yurttaşın statüsünü bir turist olarak belirler.vardır. Bu en genel hatlanyla postm odern bil­ gelik denilebilecek şeydir. görünüşteki hedefiyle ölçüldüğünde etkili olsun ya da olm asın. sonucu sıfır olan bir oyundaki hamlelerdir. her yerel. Tüketici toplum unun yazılı ya da yazılı ol­ m ayan yurttaş beratı. onardığından faz­ lasını değilse bile en az onardığı kadarını bozduğunun farkındadır. 295 . K abaca postm odern zam anın krizler içinde yaşam olarak hissedilm esinin nedeni budur. T atillerde ve gündelik rutinde hep bir turist. düzeltilem eyen dolaşm ış güzergâhların. T üm biraraya gelm eler ve güç­ leri birleştirm eler. H içbiri ahlâki m ekân oluşturm aya izin verm ez ve onu istem ez. D ışarıda ve ülkesinde. postm odern ortam bu bilgelik tem elinde hareket etm eyi zorlaştırır. düzeltilm ek için acı acı feryat eden dilsel hataların ötesine geçen m üphem liklerin. dağıtılm ış ya da yitirilm iştir. tehlike ve hata içerm eyen. risk. insanlık durum unun karışıklığının kalıcı olduğu düşüncesiyle uzlaşmıştır. Postm odern ortam . ortadan kaldırılam ayan kuşkuların. G lobal ve kolektif refahın talep edeceği ko­ lektif ve global olarak hareket etme araçlarının hepsi itibardan düş­ m üş. Postm odern zihin.

kam usal olarak incelenen ve hararetle tartışılan po­ litikacıların ahlâkıdır. ne yaptıkları değil -k işisel ahlâklarıdır. Çağdaş toplum un etik problem lerinin -ç ö z ü le b ilirse .başarıları sonuç olarak ortaya çıkan bölünmelerin sıkılığıyla öl­ çülür. A hlâk ve politika gündemini dolduran ya da hemen hemen dolduran. gerçekten önem li olan politikanın. politik iktidarın toplumsal olarak tahribat yaratan etkileri değil. kam usal olarak gü­ venilen insanların güvenilir olm aları ve bunu kanıtlamaları gerekir. Patrick Jarreau'nun les politoerates üzerine yeni bir çalışm aya ilişkin incelemesinde dediği gibi. Yanlış olan. politikanın ahlâkı değil. m arjinalleştiren. (Çağım ızın en korkunç ve kanlı tiranları ben­ cillikten uzak çilecilerdir.) Ama ayrıca. Sorunlar ancak yerel olarak ve her biri kendi tarzında ele alı­ nabilir. destekledikleri ya da desteklem eyi başaram adıkları etik değil. gündem dışına atan m ekanizm aları yağlam akladırlar. Ahlâki olarak temiz politikacılar ahlâki ödev politikalarını tem izleyebilirler ve te­ m izlemektedirler. Tüm sorun çözm eler. Kam usal alanları işgal edenlerin ahlâki tem izliğine gösterilen kamusal ilgide yanlış bir yan yoktur. meşgul olunan. 296 ı . politikacıların ahlâki dürüstlüklerine bu kadar çok dik­ kat edilirken.m üm kün kılan azalan kaynakların tüketilm esinin yanı sıra artan global düzensizlik pa­ hasına mini bir düzen inşa etm ek anlam ına gelir. Politikacıların ahlâkı politikalarının ahlâki etkisinden tamamen farklı bir meseledir. destekledikleri ya da sürdürdükleri dünyanın ahlâkı değil. kişisel bozulm aya yol açan e tk ilerid ir-p o litik acıların ahlâki dürüstlükleridir.ancak po­ litik yollarla çözülebileceğini onaylam ak sıradan bir tavır haline gelmiştir. Ahlâk ile politika arasındaki ilişki sorunu felsefi ve ka­ musal tartışm aların gündem ini uzun süre terk etm edi. po­ litikacıların bürolarından uzak yerlerde yapıldığı söylenebilir. politika artık politikacıların yaptığı şey değildir. A hlâki olarak kusursuz politikacılar ahlâki sorum lulukların yok olm asına başkanlık edebilirler ve et­ m ektedirler ve ahlâki kaygıları zayıflatan. kam usal or­ tamda insanların nasıl davrandığıdır. ancak bu şekilde ele alınabilen m eseleler sorun olarak ifade edilir. başka bir yerdeki düzen pahasına ve düzenlem eyi -h erh an g i bir d ü zen lem ey i. G elgelelim . yönettikleri evrenin ahlâki çürüyüşünün rahat rahat devam edebilm esidir.

girdaba yakalanan. Elias’a göre. medya tarafından seçilmiş günün sözcülerinin ya da uzmanlarının ara­ cılığından geçmeden kamuya ulaşmayan problemlerle meşgul ol­ dukları parlamentoda yoktur. Öte yandan aynı zamanda politika hiçbir yerde. olabilirse ancak p o litik bir program olarak anlam lı olabilir -a m a postmodern yurdun yapısı düşünüldüğünde. Hans J o n a s ’m “ uzun erimli etik”i.sahibi yapılmasında. dolayısıyla önlem e ve çare bulma gi­ rişimleri de öyle olm alıdır. da­ ğınık politika o lsu n . "Le Politique mis â nu". militanlarını kaybeden ve düşünceler hakkında tartışmayı yeniden canlandırma çabalan boşa giden politik partilerde de yoktur.14 Am a postm odern yurdun ahlâki krizi her şeyden önce po­ litikanın -is le r politikacıların politikası olsun islerse bu kadar kay­ gan ve kontrol dışı olduğu için daha da önem li olan polisentrik. kendi korkusunu kontrol ederek. çıkışı ol­ mayan bir durum da çıkış bulm a yolunu çizm ektedir. film prodüksiyonunda.politika her yerdedir. en azından olması gerektiği yerde. geriye yaslanarak. E dgar Allan P o e ’nun. ikisi korkuyla paralize olup hiçbir şey yapm adan ölen. okul müfredatlarında. Teknolojinin et­ kilen uzun m esafelidir. hayatta kalan balıkçı daha serinkanlılıkla düşünmeye başlamıştır. ötekilerle birlikte bir satranç tahtasında bir 14. Norbert Elias. Y üksek teknoloji dünyasının gerçek ahlâki m eseleleri genellikle (en iyi ihtim alle tek tek ya da grup halinde bu konularda endişe etm em e hakkını satın alabilen ya da ihmalin etkileri nedeniyle çekilen acının geçici olarak tecil edil­ mesinin karşılığını ödeyebilen) bireylere uzaktır. kent planlamasında. s. 12 Ş ubat 1993. Patrick Jarreau. Le M onde içinde. yerel konseylerin toplantılarında da yok­ tur. hemofılililere AIDS virüsünün bulaşmasında ya da evsizlerin ev. 27. devlet iktidarı uğrunda rekabet eden herhangi bir politik partinin bir intihar girişim i olarak bu hakikati onaylam aya ve ona göre hareket etm eye hazır ola­ bileceğini um ut etm ek zordur. 297 . üçüncüsü ise yu­ varlak nesnelerin daha yavaş battığım fark ederek bir varilin içine girip kurtulan üç balıkçıya dair öyküsünü yorum larken. yurttaşların oylarının erişebildiği yerde olmadığı izlenimini vermektedir: Milletvekillerinin ve hatta senatörlerin neredeyse evrensel bir kayıtsızlık içinde.ahlâki sorum luluğun bir uzantısı ve kurumsallaşm ası olm asını gerektirir.

özrü olm ayan ve hesaplanabilir olmayan itki.. s. tartışılabilir olm ayan. Süreç tekrarlanabilir mi? Parçalanan. şim diki ve gelecekteki. Soru . T h e Fisherm en in the M aelstrom . rasyonel olm ayan. onun için olm ak. o da aklın hesaplayım ve yasa koyucu çabalarıyla ahlâki m e­ selelerin çözülem eyeceği. m ecbur ve kâr etm eye istekli mal ve fikir tüccarları tarafından bol bol sağlanan tekniklerin) kolektif hayatta kalm ayı k u ­ caklayacak şekilde ne ölçüde genişletilebileceğidir. onun için yaşam ak yönünde şu temeli olm ayan. Aklın sözcüleri tam da bunu vaat ettikleri halde ahlâk aklın elinde güvenlikte değildir. 298 . gerçek ve farzolunan girdaplar için. ortak sağkalım m eselesini bir çuval dolusu bireysel hayatta kalm a m eselesine indirgem e ve sonra böylesine ezilip toz haline getirilm iş m eseleyi politik gündem in dışına atm a eğilim i nedeniyle çok ürkütücüdür. tekrar bütün haline getirilebilir mi? Onu bir bütün halinde tutacak kadar güçlü bir yapıştırıcı nereden bulunur? Bu kitabın birbirini izleyen bölüm lerinin ileri sürdüğü bir şey varsa. birbirine bağımlı ve birbirini tamamlayıcıydı. Bu nedenle ahlâk ancak kendi 15. oysa ahlâki sorum luluk bir eylem in doğruluğunun onaylanm asına izin verecek herhangi bir m antık hakkında kaygılanm adığı.türden gir­ dap.bireysel hayatta kalm a tekniklerinin (sırası gel­ mişken.te k tek kurnaz kişilerin yanıt verem ediği so ru . Akıl doğru kararlar alm aya ilişkindir. Akıl benliği.oyun kuran bir satranççı gibi kendisini bir uzaklıktan görerek dü­ şüncelerini kendisinden uzaklaştırıp içinde bulunduğu duruma yö­ neltebilmişim. B iz gem ide kaç tane varil kaldığım bil­ miyoruz. 1987). Varillerin nihai bireysel inziva yerleri olduğu da Diogenes’ten beri bilinm ektedir. Involvem ent a n d Detachm ent içinde (Oxford: Basil Blackw ell. Bu durumda. kaygılanam adığı için kararlara ilişkin tüm düşüncelerden önce gelir.. okşam ak. N orbert Elias. 46 .Simgesel olarak zihninde olayların yapısını ve akış yö­ nünü belirleyerek bir kaçış yolu bulmuştur. kendini kontrol etme düzeyi ve süreci kontrol etme düzeyi. İçinde ol­ duğum uz -h e p birlikte ve çoğunlukla bireysel o larak .. insanlığın ahlâki yaşam ının garanti al­ tına alınam ayacağıdır. onu ahlâki benlik yapan şeyden yoksun bırakm adan ahlâki benliğe yar­ dım edem ez: Ö tekine doğru uzanm ak.15 P oe’nun soğukkanlı ve akıllı balıkçısının tek başına kur­ tulduğuna dikkat edelim .

postm odern perspektifin var­ lığına ilişkin kuşkular dile getiren düşünürlerin yazılarında bu­ lunabilir. ama etik yanılm azlık iddialarında aynı ölçüde gürültücü olan çok sayıda kurum ) tarafından ahlâki ayrıcalıklara el konulm ası ve ahlâki ehliyetin gasp edilmesi olabileceği ihtim alini inkâr ya da 299 .kendini yadsım a ve kendi kendini yıpratm a pahasına “rasyonel­ leştirilebilir”. yeterli mekân ve zam an verildiğinde. ve eylem in köklerinin ahlâki olarak değerlendirilebileceği ve edim lerin ahlâkını değerlendirm e ölçütlerinin aktöre dışsal olması gerektiği şeklindeki (yine çağdaş yaşam tarzının gerçekliklerini yansıtan) diğer bir varsayım konusunda da anlaşm azlıkları azdır. İlave edilen değer işaretlerinden ayrı olarak (çoğunlukla iş işten geçtikten sonra akla gelen bir fikir olarak). bilim sel kayıtlar ile “ her şey uyar” şeklinde küstahça dile getirilen “postm odern” beyanlar ara­ sında bir seçim yapm aya değer pek bir şey yoktur. Aklın yardım ettiği bu kendi kendini yadsım adan benlik ahlâki olarak silahsızlanm ış olarak. A klın.konusunda aralarında pek az anlaşm azlık var­ dır. Etik güreciliğin ve ahlâki nihilizm in inatçı çürütülcm ezliğinin ge­ risinde duranın. postm odern hüküm leri reddeden ve bu hü­ küm lere içerleyen. kabahat ortodoks felsefi program ı reddetm e yönündeki postm odern eğilim in eşiğine atılamaz. “yerleşik benlikler”in tarzları ve araçlarına ilişkin görünüşte “anli-postm odern” . insanların bir arada yaşam alarının ahlâkını oluşturm a ka­ biliyetine ilişkin kuşkular söz konusu olduğunda. ahlâki olm a kabiliyetinin yitirilm esi anlam ına gelen şu ahlâki ni­ hilizm. Ahlâki olarak hareket etm esi için kişinin öncelikle zorlayıcı ya da satın alınabilir uzm anlık tarafından özerklikten yoksun bırakılm ası gerektiği var­ sayımı -m o d em çağın uzun idarecilik çabalarıyla ve bu çabaların oluşturm ayı başardığı toplum sal yurdun gerçeklikleriyle bel­ gelenen varsayım . postm odern perspektiften geçtiği varsayılan yargıların geçerliliği şöyle dursun. ahlâki benliğe dışsal kurum lar (rakip ve kavgacı. Program atik ya da mütevekkil ahlâki güreciliğin en be­ lirgin tezahürleri. Aklın uzun yürüyüşünün en sonunda ahlâki nihilizm beklem ektedir: En derininde bağlayıcı etik kodun ve göreci teorinin hatalarının yadsınm ası anlam ına değil. sayısız ahlâki meydan okum aya ve etik em irler kakofonisine karşı koyam ayacak (ve karşı koym aya isteksiz) bir durum da çıkar.

insanların ahlâkını ve insanlar için ahlâkı oluşturm a. El koyucu/gasp edici kuram ların. Evrensel ahlâki kesinliğe ulaşm a. Ahlâki vic­ dan. kendilerine yol gösteren tek şey. bazen utanç nedeniyle suskun.. uğursuzdur: Tek tem eli (otorite bilincine sahip zihnin kararsız. kesilip atıl­ m amıştır. zaman zaman çevrelerindeki herkesin ortak fikri olarak görmek zorunda oldukları yargıyla ta­ mamen farklı olabilen kendi yargıları olduğunda bile doğruyu yan­ lışlan ayırabilmelidirler. emre itaat edileceğinin kanılı olm adan itaat emreder. ahlâkın kaderinin kendileriyle birlikte güvencede olduğuna dair tem inatlarına güvenm ek için pek neden yoktur.. kafası karışm ış ve yönünü şaşırm ış benlik (açık se­ çim ler şöyle dursun) iyi seçim lerin olm adığı ahlâki ikilemler. Ahlâki ben­ liğin vicdanının insanlığın tek garantisi ve umudu olduğu önerm esi modern zihne m antıksız gelebilir. bir ucube olarak reddettiği) vicdan olan bir ahlâkın ihtim ali nedir? Ve yine de. “sadece öznel”. İnsanlık açısından iyi bir durum olarak (ahlâki benlik açısından her zaman olm asa da) ve ters yöndeki tüm uzman çabalarına kar­ şın. Yahudi soykırım ının ahlâki derslerini özet­ leyerek şu talepte bulunur: insanlar. ama uyandırılm aya elverişli. saçm a değilse. şim diye kadar durum un böyle olduğuna dair pek az kanıl vardır ve bugünkü çalışm aları incelendiğinde gelecekte du­ rumun daha iyi olabileceği um uduna varm ak zordur. Modern dünyayı destekleyen standartlara göre vicdan zayıftır. ç ö ­ zülm em iş ahlâki çatışm alar ve ahlâki olm anın ezici zorluğu karşısında kendisini yapayalnız bulm aktadır.. vicdan ne ikna edebilir ne de zorlayabilir.göz ardı etm e açısından..yalnızca anestezi edilm iştir. Vicdan modern dünyanın otorite işaretleri olarak tanıdığı silahlardan hiçbirini kullanm az. Hâlâ doğruyu yanlışlan ayırabilen birkaç kişi gerçekten de sadece kendi yargılarıyla harekel ederler ve bunu ser300 . ahlâki vicdan -ah lâk i itkinin şu esas suflörü ve ahlâki so­ rum luluğun k ö k e n i. görünüşte birbirine zıt olan tutum lar ara­ sında pek az farklılık var. H annah Arendl. L övinas'ın sarhoş edici uyu­ şukluktan ayılm a cesaretine sahip olarak durm aktadır. çoğunlukla şaşkın. hatalı ve güvenilm ez ahlâki itkilerin yerine toplum sal olarak onaylanm ış etik kodu koym a yönündeki hırslı modern pro­ jenin sonunda. Belki uykulu.

ancak birlikte kabul ve reddedilebilir. bir kural ola­ rak. rehine verilem ez ya da em anet edilemez. hiçbir şekilde etik değerinin bir garantisi değildir. En azından. vicdanınıza-danışın. top­ lumsal olarak uzlaşılan ve rasyonel olarak “tem ellendirilen” norm ­ ların etiğinin reddedilm esi (ya da bu etiğe kuşkuyla yaklaşılm ası) ile ne yaptığım ızın ve neden vazgeçtiğim izin önem li olduğu ve ahlâki olarak önem li olduğu konusunda ısrar edilm esi arasında hiç­ bir çelişki yoktur. ahlâki benliği. 1 7 7 -8 ’d e Arendt'in cüm lesinin top­ lum sallaşm aya ve etik olarak doğru o la n a ilişkin birey dışı hüküm konusunda h a k iddia eden diğerlerine karşı ko ym ak için ahlâki sorum luluk sorusunu gün­ d e m e getirdiğini ileri sürdüm . Kuşku varsa. 1 9 89 ). M odern tinin ve pratiğin en uç tezahürü olan Y a ­ hudi so ykırım ının yü zey e çıkardığı "normal" koşullar altında bulanıklaşan ve su­ lanan hakikattir: A hlâk kendisini "toplumsal olarak desteklenen ilkelere karşı başkaldırm ada v e toplum sal d a yan ışm a v e m u tab akata aç ıkç a m eydan okuyan bir eylem de" ifade edebilir ve etm elidir. O her tür tem inat ya da kanıttan önce ve her tür özür ya da günah bağışlatm adan sonra oradadır. E ichm ann in Je ru sa le m : A R eport o n the B anality o l E vil (N e w York: Viking Press. 301 . 1964). bağlı kalınacak hiçbir kural yoktur.16 Kesin olarak bildiğim iz şey. ahlâki vicdanın görünüşteki güç­ süzlüğünün tedavisinin ahlâki benliğe bırakıldığında. çünkü eşsiz olan açısından hiçbir kural olamaz. A lınam az. Bu ikisi birbirini dışlam ak şöyle dursun. ss. ne kadar ölgün olursa olsun kötülük yapm a em rine başkaldırm a sorum luluğunu aşılayabilen vicdana oynam aktan başka pek az seçeneğim iz var. Bunu bildiğim izde. Ahlâki sorum luluk var olm a hakkının tem inatını ya da var olm am a hakkının özürlerini aramaz. En eleştirisiz şekilde kabul edilen felsefi aksiyom ların tersine. M o d e rn ity a n d the H olocaust'da (C am bridge: Polity Press. kendisini yeterince or­ taya koym am anın sürekli kederi içinde kendisini ortaya koyar. 2 9 5 . tersini kanıtlam a -g erçek k ılm a . Ahlâki sorum luluk koşulsuz ve sınırsızdır. devredilem ez. Ahlâki sorum luluk insan m ülklerinin en kişisel ve dev­ redilem ez olanı. “çevresindeki herkesin ortak fikri” ve seçilmiş ya d a kendinden m enkul sözcüleri karşısında silahsız bıraktığıdır. oysa bu ortak fikrin sahip olduğu güç. 2 9 4 .. paylaşılatnaz. ss.bestçe yaparlar.yönündeki uzun modern m ücadeleye geri dönüp bakıldığında bulunabilecek olan budur.. 16 H annah A rendt. insan haklarının en değerlisidir.

7 0 . 1 3 7 . 1 1 6 . 2 1 . 8 2 . 2 5 . 91. 2 2 2 a h lâ k v e p o litik a 170 a h lâ k /y a s a d iy a le k tiğ i 4 2 a h lâ k ı y e n id e n k iş is e lle ş tir m e k 4 8 a h lâ k ın a m a c ı 7 2 . 2 2 . 8 1 . 153 e h liy e ts iz lik 150 e y le m 154 a h lâ k î fail 4 4 . 1 53. 177 d u r u ş te m e li 65 d ü rtü 13 8 . 177 a h lâ k î ç a ğ n 7 9 a h i â k î d u ru m iş a re tle ri 2 0 a h lâ k î a h lâ k î a h lâ k î a h lâ k î a h lâ k î a h lâ k î a h lâ k î d u ru m u n m ü p h e m liğ i 2 2 5 d u ru m u n ö n c e s i 9 2 d u r u ş 7 4 . 7 1 . 9 7 . 16 1 . 1 3 7 .1 5 5 a d ia f o r iz a s y o n 221 A d o m o . 2 8 9 a h lâ k î k iş in in a h lâ k î k a y g ıs ın ın n e s n e s i 6 8 a h lâ k î k riz 33 . 1 4 2 . 2 2 4 a h lâ k î fe n o m e n le r 21 a h lâ k î ile r le m e 2 7 6 a h l â k î iliş k ile r 9 2 a h lâ k î ilk e le r 85 a h lâ k ın k iş is e lle ş tirilm e s i 154 a h lâ k î in s a n 2 2 5 a h lâ k ın o la n a k lılığ ı 9 8 a h lâ k ın ö n c e liğ i 9 2 a h lâ k î itk i 8 0 . 2 2 1 . 100 a h lâ k ın u m u d u 2 2 4 a h lâ k ın v a rlık ta n ö n c e liğ i 9 6 . 9 8 . 7 3 . 2 2 3 . 119.Dizin 18pP A a h l â k î a ç ıd a n ö n e m s iz 4 3 a c ın ın p la n lılığ ı 271 a h lâ k î a la n 9 6 a h l â k î a n k s iy e te 103 a d a le t 2 7 4 a d a le ts iz lik 2 7 5 A d e m ile H a v v a 138 a d ia fo rik 4 3 . 1 5 8 . 9 6 . 1 3 8 . 2 6 3 . 1 0 2 . 8 0 . 8 2 . 2 4 0 . 7 4 . 92 a h lâ k ala n ı 107 a h lâ k b o z u k lu ğ u 3 6 a h lâ k d ü ş ü n ü rle ri 8 4 a h lâ k fe lse fe si 5 0 a h lâ k k u ra lla rı 88 a h lâ k s a n a tı 2 2 1 . 7 3 a h lâ k ın b a ş la n g ıc ı 137 a h lâ k ın d ış e rk liğ i 82 a h lâ k ın ilk p e rd e s i 137 a h l â k î b e lirs iz lik 2 9 . 103. 4 8 . 2 4 . 1 0 7 . 1 3 9 . 4 4 a h lâ k î b e n 6 3 a h iâ k î b e n liğ in p a rç a la n m a s ı 157 a h lâ k î b e n lik 2 5 . 7 2 . 3 0 0 a h l â k î b e n lik le rin g a s p ı 159 a h lâ k î b ilg i 2 8 a h lâ k î b irliğ in s a v u n m a s ız lığ ı 139a h l â k î b irlik 6 4 . 6 7 . 1 7 6 . 2 3 9 . T h e o d o re 4 7 a g a p e 123. 124 a h l â k î d a v ra n ış 2 0 3 a h lâ k î itk in in n ö tra liz e e d iliş i 1 5 4 a h lâ k î y a k ın lık 2 0 2 a h lâ k 13. 1 0 0 .2 1 9 a h lâ k ın te m e li 9 4 . 1 5 . 9 7 a h l â k î k a r a rla rın m ü p h e m liğ i 4 6 a h lâ k î k iş i 68 a h lâ k ın y e te rs iz liğ i 2 6 2 a h lâ k ın y ık ım ı 2 6 4 302 a h l â k î k a p a s ite 4 5 . 8 3 . 8 1 .

4 5 a n t i. 136 b itiş i 120 e p iz o d ik liğ i 1 3 4 . 2 7 4 . E.1 2 7 a ş k ı s ü rü k le m e 1 2 4 a ş k ın a p o re tjk liğ i 128 a ş k ın a ş k ın a ş k ın a ş k ın a p o r is i 12 2 . 7 3 . 4 1 . 6 0 a h lâ k lı k iş i o lm a k 2 2 2 a h lâ k lı o lm a a r z u s u 3 9 a h lâ k lı o lm a k ş a n s lılığ ı 9 8 a s im e trik iliş k ile r 142 a s k e r i m ü d a h a le 2 6 0 a ş a ğ ı ır k la r 149 â ş ığ ın ö lü m ü 127 â ş ık o lm a k 122 â ş ık m ış g ib i y a p m a k 126 a ş k a p o r i s i 121 a ş k e tiğ i 119 a ş k p a th o s u 1 1 8 . F .3 0 1 a h lâ k î s ta n d a r t 4 4 . 2 6 6 . 4 5 . 12 4 a ş k ın o lm a z s a o lm a z k o ş u lu 122 A lb e r o n i. 8 8 . 2 2 3 a h lâ k î ö z n e 7 1 . 9 6 .1 3 5 g iz e m i 120 a h lâ k s ız lık 2 2 1 . 6 9 .1 3 3 . 1 4 4 . 2 5 6 1 6 3 . 143. 8 7 a h lâ k î ö z n e o la r a k a k t ö r 156 a h lâ k î p o ta n s iy e l 3 9 a h lâ k î p r a t ik 104 a h l â k î s e ç im le r 3 3 . 129 . 2 0 1 . 8 9 . 7 3 . 125 A lb c rti. 6 8 . 120 a ş k ı s a b itle m e 1 2 4 . H a n n a h 1 5 6 . 2 9 2 .a h lâ k î k u r a lla r 8 9 a h lâ k î m a s u m iy e t 138 a m a ç s ız c a d o la ş m a 2 0 6 a n s ic h 5 0 a n c ie n r é g im e 166 a h lâ k î m e k â n 1 7 9 . 2 0 2 .2 6 8 . 2 2 0 .2 7 3 a ile ç a tıs ı 2 17 A k h ille u s 2 2 9 a ş k ın h a m iliğ i 1 2 4 a k ıl 1 5 .2 0 0 a h lâ k î m a h r e m iy e t 4 9 a h lâ k î ö z e r k l ik 4 4 . 2 2 a p rio ri k o m ü n a l k o n u m la n d ır m a 6 3 a p r io ri s o r u m lu lu k 109 a h lâ k î s o r u m lu lu k 4 8 . 3 0 0 A ris to te le s 5 5 a rm ağ an 7 5 . S .p o s tm o d e m 2 9 9 a n tr o p o f a jik 1 9 9 . 1 2 5 . J . 1 3 5 a l io k r o n ik 5 3 a ş k ın ta ıııa m la n m ış lığ ı 1 2 8 . L e o n B a ttis ta 35 a ş k ın ö lü m lü lü ğ ü 124 a ş k ın ru tin le ş m e s i 131 a lg ıla m a la r ın s im e tris i 185 a lış v e r iş 2 1 2 . 2 0 .2 9 4 . 4 6 . 7 2 .V e c a . M o le fı 261 a h lâ k î to p lu m 1 3 9 a h lâ k î u y g u n lu k ö lç ü s ü 157 a h lâ k î v a s a t 166 a h lâ k î v ic d a n 3 0 0 a h lâ k î y a k ın lık 161 a h lâ k î y a ln ız lık 8 0 a h îâ k î y a rg ı 4 1 .2 0 0 a n tr o p o lo ji 144 a p a ç ık ç ö z ü m le r in y o k lu ğ u 4 5 a p o r e tik 1 7 .2 1 6 a ş k ın s o n u ç s a llığ ı 134 a ş k ın s ü r ü k le n m e s i 1 3 1 . 2 6 3 . 181 a n la m la r a la n ı 110 a h lâ k î m ü p h e m lik 3 3 a h lâ k î n ih iliz m 2 9 9 a n o n im lik 182 a h lâ k î o lm a k 8 0 a h lâ k î o r ta m 2 2 3 a n tr o p o e m ik 1 9 9 .2 8 7 a ş k ın id e a li: m e z a r ıd ır 128 a ş k ın ilâ h iliğ i 123 a k ıl v e a h lâ k 2 9 8 a ş k ın in s a n iliğ i 123 a k ıl v e k u r a lın k ıla v u z lu ğ u 8 7 a k ıl v e tu tk u 166 a ş k ın m ü p h e m liğ i 1 2 2 . 2 5 5 A rd in g . 219 a n la m a k 18 0 . 9 7 . 138 A r e n d t. 1 0 3 A s a n ıe . 7 2 . 2 0 3 . a r a ç la r / a m a ç la r 2 3 0 . 1 4 2 . 2 3 1 . 2 0 3 . 1 6 3 . 4 0 . 2 0 4 . 2 5 5 a h lâ k î ta m a m la n m a m ış lık 103 a h lâ k î te m e l 6 7 . 5 4 a h lâ k î y ü z y ü z e lik 7 0 a h lâ k î z o r la m a 133 a h lâ k îlik 2 6 . 2 4 1 .7 6 a h lâ k î ş o k la r 2 7 6 a h lâ k î ş ü p h e 103 a r ş im e d n o k ta s ı 2 3 9 artı d e ğ e r 2 5 3 .

28 b ir lik te y a ş a d ığ ım ız ö te k ile r 2 0 2 b irlik te y a ş a m a k a d e ri 4 8 b e n b e n im 9 8 b e n iç in im 9 8 b irlik le y ü r ü m e k 6 6 b e n ö te k i iç in im 95 b iy o g r a f ik d e n e y im 182 b iz 6 6 b e n s e n in iç in im 6 7 b e n v e ö te k i 6 6 . 1 9 7 . E .4 1 a z iz lik s ta n d a rd ı 7 0 B B a k h ıin 2 9 2 B a rth e s .2 1 6 B e c k . J e ff re y 121 BM 278 b e n -s e n a s im e tr is i 109 b e n d e ö te k in in s o r u m lu lu ğ u 9 5 b e n im b e k a m 143 304 b iz a tih i v a rlık 9 9 B la c k . 9 7 . 2 1 3 .7 8 b iz a tih i m e k â n 178 b e n . 25 0 B e rlin D u v a rın ın ç ö k ü ş ü 2 7 7 b ilim s e l ile r le m e 2 3 3 b iliş s e l h a rita 196 b iliş s e l m e k â n 179. D a n ie l 2 7 .2 5 1 a y la k lık 194 a y r ıc a lık s ız la r 2 6 0 . J e rc m y 8 4 a y d ın la tm a 2 3 4 a y ılm a 9 8 . 100 B e rg s o n . R ö la n ti 12 0 B a rto s z e tv s k i. C . Z y g m u n t 8 9 . 2 1 4 B a u d r illa rd .2 2 5 b ir lik te v a r o lm a k 6 6 b e lir s iz lik 2 2 B e ll. 2 0 6 . 261 a z ın lık h a k la n 6 3 A z iz A u g u s lin e 1 3 . 1 9 8 .2 4 2 .2 4 3 b ilim v e te k n o lo ji 2 5 0 . ç ö z ü m le r 4 6 b irle ş tirm e 2 3 4 b ir lik te o lm a 9 2 . 9 4 a y a k ta k ım ı a h lâ k ı 150 A y d ın la n m a 3 8 . 6 7 . V la d y s la w 103 b a s tın lm ış d ü ş m a n lık 191 B a te s o n 2 1 5 B a u d e la ire .B e c k . 100. G .2 0 2 b a z ıla rı d a h a b a ğ ım lı 4 3 b a z ıla rı d a h a ö z g ü r 4 3 B e c h .a ş k ın te h lik e liliğ i 129 a ş k ın te n e z z ü l e d iş i 123 b e n in ö te k ile ş m e s i 116 B e n ja m in . 6 7 b iz a tih i in s a n 1 0 5 .2 6 1 a y r ıc a lık lıla r 2 6 0 . M a u ric e 8 0 . W a lte r 2 0 6 .2 4 1 . 9 5 . H e n n in g 2 1 0 .1 0 6 138 b e n v e ö te k i v e o n la r 140 b e n v e p a r tn e r 7 7 . J e a n 2 0 9 B a u m a n . . 2 2 6 b o n a fid e 5 6 b o ş m e k â n la r d a s e y a h a t 193 . 6 6 B lu s tc in . 6 4 . b ü y ü y e n s o r u m lu lu k la r ı 134 b e n liğ e d ö n ü ş 109 b e n liğ in d o ğ u ş u 9 8 a ş k m lık 9 2 .o 6 5 . U. 2 7 0 a ş k ın y e n i. 126 B cck. 203 b ir a d ım d a h a fa z la 109 b ir ilk e y e g ö re h a re k e t 8 5 b ir m e s a fe d e n b a k m a 19 0 b ir o y u n o la ra k h a y a t 2 0 6 b ir ş e y y a p m a 2 2 8 b irç o ğ u n b e k a s ı 143 b ir e y 15 b ire y v e ö te k i 107 b ir e y c ilik 11 b ir e y in a h lâ k ta n ç ık a rı n e 4 9 b ir e y in g ü v e n ilm e z liğ i 4 2 b ir e y in y ü k ü m lü lü ğ ü n d e n k u r tu lu ş u 106 b ire y lik le r i e z m e 151 b ir e y s e l ö z g ü r lü k 4 2 b iri b u n u n a s ıl o ls a y a p a c a k 31 b e k le n m e d ik s o n u ç 2 4 0 b e lirle n m iş . b iz v e b e n 6 3 . 2 1 1 . H e n ri 1 18 a y la k a d a m 2 1 3 a y la k d o la ş m a k 2 1 0 b ile n in s a n la rın o to rite s i 4 0 b ilim 2 4 2 . M . 2 8 5 a y d ın la u lm a 4 0 b e n liğ in g e riliş i 112 b e n lik v e b irlik 9 9 B c n th a m . 9 6 . 112 b e n -s e n 6 5 . 9 3 .2 0 1 .2 0 2 . 2 1 3 . 2 9 . U . 6 9 .2 4 7 .6 6 B la n c h o t.

152 c o m m u n ila s 14 5 . R ic h a rd A . N ils 151 C io r a n . 173 d e v le t. 2 7 5 C ip o lla . L o u is 2 6 1 B u b e r . P e te r 172 ç ık a r 4 0 ç if te v ic d a n 146 166. E . N eil 5 4 d e v le t m e rk e z li m a n e v iy a t 170 d e v le t v e y u rtta ş 1 7 2 . 162 c a n g ıl y a s a s ı 8 3 C a r r o l. A lb e rt 13 7 C a n e tti.2 3 4 . E . S ta n le y 1 4 9 . 6 0 . 2 3 4 D u rk h c im . 1 2 9 D c s c a r tc s . S . 2 5 6 d 'H o lb a c h 37 d a h a iy i o lm a k 140 d ü z e n m u h a fız la rı 82 d a im i a n o m i 8 0 d a r g ö r ü ş lü lü k 25 d ü z e n in g a s p ı 2 6 0 D u m o n t. 2 4 7 . L . 165. S te v ie 3 5 E D e a n e . 8 8 . 188 b u k a le m u n 35 b u n u h e r k e s y a p a r 101 d e ğ e rle r v e g e r ç e k lik 2 3 5 d e m o d e m iz e 2 2 3 d e o n to lo jik a n la y ış 8 8 D e r rid a . 5 7 . 5 6 .T a lf e r . R . 2 2 3 b ü y ü k b ö lü n m e 3 6 . C a r lo M . A u g u s t 2 2 9 c o n a tu s e s s e n d i 154 C o o p e r . 1 6 4 .b o ş lu k k o r k u s u 4 7 . 2 2 2 . L e w is 2 5 3 C a s ıo r ia d is . E . 1 2 8 . e iu s r e lig io 5 7 ç a m u r u n b u la ş m a s ı 31 ç a tış m a la r a la n ı 114 D r u c k c r . 3 7 b ü y ü k k a p a tm a 152 b ü y ü s ü b o z u lm u ş d ü n y a 2 3 4 d e v le t ik tid a r ın ın d e v r i 2 8 0 C-Ç d ış g ö r ü n ü ş le r 2 1 0 .. p o litik a 141 d ı ş e r k 4 1 .5 8 d ik k a t b e k le y iş i 1 12 d ile g e tir ilm e m iş liğ in ra d ik a lliğ i 102 d in 15 d in s e l o to r ite 3 8 D io g e n e s 2 9 8 d is ip lin 88 d o ğ a 2 8 .2 3 6 d o ğ a l te m e l tu tu m 18 0 . 8 0 . P h y llis 2 3 1. M . 2 8 8 C h r is tie . a d a le t. J o h n 35 C a r r o ll. E lia s 16 1 . H u b e rt 2 2 4 c u iu s r c g io .1 1 2 b o z u lm u ş m a lz e m e le r 2 5 9 B r o w n . 2 3 2 d e ğ e rle n d irm e ö lç ü tle ri 14 ego 99 e g o v e ö te k ile r 10 6 K 2U Ö N /!’u ıln ıo U c rn E lik 305 . 9 3 C o h e n . 2 1 5 C a m u s . 2 8 6 C o h e n . 1 1 0 . 4 2 . 181 d o ğ u ş ta n iy i v e k ö tü 11 4 d o la y ın d ı e y le m 15 5 D o m en ech . J a c q u e s 9 4 . R e n e 9 2 d e v le t 18. 6 1 . 2 4 6 d 'A le m b e r t 38 d ü ş ü n ü m lü lü k 2 4 4 . 1 7 0 d u y g u la n ım la r 8 7 .2 1 1 d ış a r lık lıla r 198 c a d d e le r 2 1 4 . 146 C o m te . 231 c is m a n i o h m 165 c is m a n i v e k u ts a l 166 c is m a n i y a p ı 1 6 6 c o g ito 4 9 . 163 d ış e r k lik 25 D id e r o t 3 7 . 8 9 d ü n y a e k o n o m is i 2 7 8 d ü n y a n ın b ü y ü s ü n ü b o z m a 2 4 6 D d ü r ü s t m ü b a d e le 2 6 5 d ü ş ü n ü m lü lü ğ ü n s ın ır la r ı 2 4 4 . M . d ü z e n li p o lis 194 D a v ie s . 2 8 5 . C o r n e liu s 6 2 . 125 D r e y fu s . 7 5 . 5 5 . Jac q u e s 37 d o s t/d ü ş m a n m u ğ la k lığ ı 186 d o s t/d ü ş m a n /y a b a n c ı 187 d o s tla r 2 2 4 D o w n ie . 107 ç i f tle r 6 6 ç o b a n ıl ik t id a r 130 ç o ğ u lc u lu ğ u n ö z g ü r le ş tir ic iliğ i 3 4 d u y g u la r 8 7 .

3 7 . 2 3 0 . 2 1 5 . 4 5 .2 1 6 f o r m a la r 31 F o u c a u lt. 2 2 7 . 13. 131 fe ls e fe c ile r 3 7 . 217 f lâ n e u r is m e 2 1 2 . 9 1 . 2 1 9 e s te tik y a k ın lık 161 e s te tik /a h lâ k î m e k â n 2 2 0 e ş ik d u r u m la rı 71 e ş itlik ç i ü to p y a la r 2 5 9 e ş its iz lik s ın ırla rı 2 5 9 e ü k 11. 150 F o u r a s ıiâ .1 1 9 e s k i v e g e r in in k ö k ü n ü n k a z ın m a s ı 167 e s te tik k o n tro l 2 0 5 e s te tik m e k â n 179.8 2 fe ls e fe c ile r in e tiğ i 38 F ıc h te 2 7 9 F ic in o . 5 4 e m r in k ılık d e ğ iş tirm e s i 158 E m s le y . 2 3 . 5 6 . 4 4 . 3 9 . 5 8 e v r e n s c lle ş tir ilc m e z iik 2 2 . 2 3 7 .1 7 0 f a y d a c ılık 1 3 0 . 2 1 7 . 4 0 . 5 7 . 3 3 G e tik k u r a lla r 2 7 G a lb r a ith 172 306 R İÜ A R K A /P ostm oJcrn Etik .2 9 7 e v lilik 2 1 8 e v r e n s e l a h lâ k 5 7 e v r e n s e l in s a n lık d u ru m u 4 2 E llu l. 5 5 . 3 8 . 2 3 3 . 2 1 . 4 6 .2 5 8 e v c ille ş tir m e 2 3 e v i n k a l e o lu ş u 2 1 5 e k o n o m ik . S ig m u n d 4 2 e tik b iz 6 3 F ris c lı. 2 1 3 . 4 1 e tik k o d s u z y a ş a m a 4 6 . 2 2 8 .e g o iz m 9 8 c g z c rji 2 5 7 . 3 8 . 2 1 6 . 2 3 8 em ek d eğ e r 255 e v r e n s e l ö te k ile r 189 e v r e n s e l s ta n d a r t 71 e m p a li 177 e m p e r y a liz m 2 5 8 e v r e n s e lc ilik 5 4 . 142 e n e rji 2 5 6 . 3 8 . 2 5 . J . 8 0 . 5 1 .s o n u ç la r 2 9 F F a b ia n . 4 7 F ro m m . 5 2 . 2 5 . N o r b e r t 1 9 6 . 2 1 1 . 2 0 5 . J c a n 8 0 F re u d . 9 2 . J o h a n n e s 5 3 fa illik d u r u m u 1 5 5 . 2 1 0 . 3 9 . 2 5 . E ric h 113 e lik k r iz 2 8 . 9 3 . M a r s ilio 3 5 F in k ie lk r n u t. 6 3 e n te le k tü e l iz c ile r 2 8 8 e n te le k tü e lle r 168 e n tr o p i a rtış ı 2 5 6 e p is te m o lo jin in o la n a k lılığ ı 9 8 c p iz o d la r 192 E ra s m u s 35 e r f a h r u n g 132 e r le b e n 132 e ro s 123 e ro tik a ş k 1 1 8 .k ü ltü re l-a s k c rî g ü ç 171 e l a ltın d a o lm a k 181 E lia s . M a x 120 e tik k o d 2 0 .1 5 6 f a rk lılık 2 4 5 ' fa r k lılık v e b e n z e r lik 161 fa ş iz m 1 6 8 .2 5 9 e ğ itim 4 7 e ğ le n c e d e ğ e ri 2 2 0 e ğ le n m e 2 1 8 e h v e n iş e r 3 2 e ig e n s c h a f te n lo s 187 e in d e u lig k e it 129 e tik k u r a lla r ın m ü d a h a le s i 1 1 4 e tik m ü z a k e r e 4 7 .2 5 7 e n e rji te m e llü k ü 2 5 7 e n f la s y o n 2 5 8 e n g e lle n m e m iş b e n lik 5 4 . 1 5 .5 5 ex n ih ilo 2 4 ex p o s t fa c to 2 9 . 4 8 e tik ö d e v 62 e tik ö n c e s i 9 8 e tik ö z g ü r lü ğ ü n d o ğ u ş u 111 e tik ta h a k k ü m 41 e tik ta r a f s ı z lı k 6 6 e k o n o m ik b ü y ü m e 2 4 8 . 2 0 4 . A la in 5 8 fiz ik s e l m e k â n 178 flâ n e u r 2 0 6 . C liv e 150 e v r e n s e l lik 18. 97 e tik a ç m a z 39 e tik a m a ç la r 3 0 e y le m in d ış e r k liliğ i 158 e y le m le r 47 e y l e m le r .8 1 . 1 9 . M ic h e l 130. 3 7 . 2 1 2 . 2 1 . 2 3 .

4 8 . E . 9 1 . 281 g c m e in s c h a f ı 5 0 . A . 2 0 8 . A l f 2 5 6 . E d m u n d 9 8 . A .2 9 3 in s a n in s a n ın k u r d u d u r 143 h a lk y ığ ın ı 38 h a v a d a k a la n s o r u m lu lu k 156 h a y a tta k a lm a 189 İly a s 10 3 . 1 6 1 . 13 3 . 2 0 9 h u k u k k u ra lla r ı 107 H u s s e rl.1 8 1 in s a n o lm a k 9 9 in s a n o lm a k ta n ç ık a rm a k 2 0 3 H e lv d ıiu s 37 in s a n ş e y le r 2 3 3 . 5 6 in s a n g e r ç e k liğ in in k a r ış ık lığ ı 4 6 H a n . 104 H c id c g g c r .r a s y o n e ! 21 g e le c e ğ i k o lo n iz e e ım e 2 4 4 h e r b iç im e b ü r ü n e b ile n k o r k u 2 0 4 h e r b iç im e b ü r ü n e b ile n s e v g i 2 0 4 h e r ş e y u y a r 25 h e r z a m a n tu ris t 2 9 5 g e le c e k m u tlu lu k 271 h e r k e s y a p ıy o r 2 9 2 h e r k e s in ç ık a rı m a n u ğ ı 6 2 g e le c e k ö te k id ir 118 g e liş m e k te o la n 2 6 0 H e r z l. 4 7 .2 7 2 h abeas c o rp u s 2 8 8 H ab erm a s. 1 4 5 . 1 1 8 . 140 H a m p s h ir e . Jü rg en 2 6 5 h a k ik a t 4 6 ilk fe ls e fe n in e tik liğ i 9 2 ilk o lg u 4 9 h â k im d ü ş ü n c e le r 261 h a lk ın a h lâ k ı 8 0 in p o te n tia 3 9 in -d iv id u a l 2 3 4 .2 3 7 in s a n ç a b a la r ın ın n a fıle liğ i 3 0 H a lle r .2 2 5 iç in d e o lm a k 161 iç im d e k i a h l â k î y a s a 6 5 ik i ö te k in in ile tiş im i 141 ik tid a r 2 7 3 ile b e r a b e r 93 ile ri to p lu m la r 2 5 9 ile r le m e 2 4 9 .g a lip le r v e m a ğ lu p la r 2 7 3 . 7 2 g lo b a l d ü z e n s iz lik 241 g lo b a l ile r le m e 2 5 8 g lo b a lle ş m e 2 8 0 G o f f m a n . 13 2 . 281 h o m o c c o n o m ic u s 2 3 9 h o m o fa b e r 2 0 7 h o m o h o m in i lu p u s 143 h o m o lu d e n s 2 0 7 .2 7 4 G a r f in k e l.2 5 7 H u iz in g a . 1 8 0 h ü m a n iz m 19 i -i h a li 9 8 iç in o lm a k 6 7 . 244 g iz e m 4 7 g le ic h s c h a ltu n g 2 3 . 13 8 . E ric 2 7 9 . 9 0 . 3 9 . E r v in g 189 g ö r c c ilik 2 5 g ö r m e z lik te n g e lm e 189 g ö rü n m e z el 2 2 2 g ö z te m a s ın d a n k a ç ın m a k 189 g r u b u n b e k a s ı 142 g ü d ü k k a b ile le r 175 g ü n a h d e n e y im i 138 g ü n a h k a r k a y ıts ız lık 117 g ü n d e lik d ü n y a 165 g ü v e n v e g ü v e n s iz lik 144 g ü v e n ilm e z lik 198 g ü v e n s iz lik 3 3 . 100 H h is to r io s o p h y 5 8 H o b b e s .2 3 8 .2 3 9 h o m o s a p ic n s 2 0 7 h o m o s e n tim a n ıa lis 2 4 0 H o m b c r g . A n th o n y 2 9 . 54 in s a n h a k la rı 6 3 . M a r tin 6 6 . 1 4 7 . 2 0 9 g e s e lls c h a f t 145 G id d e n s . S tu a rt 13 0 in s a n d o ğ a s ı 3 7 . H a ro ld 4 9 g a y n . H . T h e o d o r e 168 H e s io d 2 2 9 G e lln e r . L. 5 4 . 2 8 3 H ır is tiy a n a h lâ k ilk e le r i 3 7 H ır is tiy a n a h lâ k ı 101 g e n iş b o ş m e k â n a la n la r ı 192 g e r ç e k b e n lik 31 h iç k im s e n in h a k im iy e ti 15 6 g e le c e ğ in iy iliğ i 2 7 1 g e r ç e k lik 2 8 . 2 7 0 . T h o m a s 106 H o b s b a w m . 3 8 . J o h a n 2 0 6 .

170 k o ııf b rm is t 3 2 J o n a s . 6 1 . S o rc n 5 6 . 163 ita a ti k a fa la ra s o k m a k 1 5 0 iy i. F . 4 9 . 9 6 k a b ile c ilik 2 7 7 k ö le lik iç in d o ğ m u ş s ü rü 35 k ö r e y le m 2 9 k a ç ın m a te k n ik le ri 189 K a fk a . 134.1 9 2 k a la b a lığ ın y ü z ü 161 k a la b a lık y a p ı 162 k a m u sa l m e k â n 2 1 5 K a n t. 7 3 . 6 8 . 6 2 . 5 6 . 1 2 0 K ie rn a n . 136 k ö tü n iy e t 4 9 k a la b a lığ ın to p lu m s a llığ ı 163 k a la b a lığ ın y ü z s ü z lü ğ ü 190 K u n d e ra . 3 6 K a b il v e H a b il 9 0 . 2 1 4 k ü ltü re l ç o ğ u lc u lu k 2 8 4 k a p ita liz m 2 5 3 . 185 J a n k 6 l6 v itc h . M ila n 1 9 1 .6 9 . 7 6 . 2 5 4 . 8 8 . 13 8 . H . 123 isra f 257 i? a h lâ k ı 7 2 . 5 3 k im lik 9 3 k im lik ü re tim i 2 8 2 k im lik le r 2 8 2 k ir lilik 198 k iş ilik s iz le ş tirm e 151 k iş is e l k im lik 183 J k n o w -h o w 2 2 9 . 4 0 . V . 2 9 6 k o m ü n iz m 1 6 8 . 5 2 . P . 63 k o rk u h u lg u s a llığ ı 2 6 7 K k o ş u ls u z lu k 9 5 k o y u ıla n m ış to p lu lu k la r 6 2 iy i v e k ö tü 5 1. 139 k a b a s a b a y ığ ın 3 5 . 7 2 . V la d im ir 4 9 . k o le k tif v ic d a n 170 k o m ş u e tiğ i 2 6 3 k o m ş u la r d ü n y a s ı 184. a ç ık la m a g e r e k tir m e z 3 4 iy i b a s ın 2 5 9 iy i d a v ra n ış 4 0 iy i d a v ra n ış la r 150 iy i iy id ir 3 4 iy i s e ç im le r y a p m a 4 2 iy i v a k it g e ç ir m e 2 1 8 k a v u ş a n aşİc 13 2 .1 47 irra sy o n e l e y le m le r 154 irra s y o n e l v e a h lâ k î 2 0 4 irra s y o n e l v e a h lâ k s ız 2 0 4 İ s a 101. 7 7 .2 3 5 . 8 8 . 1 0 9 in s a n iy e ts iz lik 2 7 6 k a rş ıtlık 9 4 in s a n lığ ın a ç m a z ı 128 in tih a r 2 5 8 k a v ra n a m a y a n g e le c e k 118 ip s e ite 91 irra s y o n e l 2 3 . 135 k a y ıts ız in c e le m e 189 k e n d i k e n d is i o lm a 91 k e n d ile ri iç in y a ş a d ığ ım ız ö te k ile r 2 0 2 k e n d iliğ in d e n y a p ıla ş m a 173 k e n d im e u y a n ış ım 9 9 k e n d in y a p 2 4 5 k e n t 1 9 2 . I. 8 7 . L 2 6 5 .2 1 1 k e n t g e z g in i 2 1 3 k e s in ilk e le r 4 6 k ıy a m e t te h d id i 2 6 7 K ie rk e g a a rd . 2 1 3 . 1 2 5 . 6 5 .2 8 3 k ro n o p o litik 5 3 k u ra lla r d a n a r ın d ır ılm a 4 7 k u r a lla r 3 2 k u ra lla r ın ç o ğ u llu ğ u 3 3 k u ts a l k a r ş ı.y a p ı 16 6 k u ts a l o la n 165 k a p a lıç a r ş ıla r 2 1 1 . 4 1 .2 5 5 k a rm a ş ık lık 2 4 5 k ü ltü re l h a ç lı s c f e r le r r 8 6 7 308 k ü ltü r le r 2 8 3 .in s a n te k n iğ i 2 3 7 in s a n i d iiz e n 33 in s a n i ö z 106 k a r n a v a l d ü n y a s ı 165 k a rn a v a l k ü ltü r ü 2 9 2 k a rş ılık lılık 7 4 .2 3 7 K o h lb e r g .2 9 7 Jon as. 6 6 . 7 5 . G . H ans 28 k o n u m la n d ırılm ış b e n lik 5 5 . 2 6 2 .7 3 iş le m s e l to ta lita r iz m 2 3 9 iş le r b ö y le y ü r iiy o r 101 ila a t 3 2 . 1 3 8 J u rre a u . 5 3 .

1 1 7 . W . M ic h e l 163.2 7 8 . 9 7 . E. 6 7 m a d e n c ilik 2 3 2 . 2 9 . E d m u n d 186 L e ib n iz 91 L e is s . 2 6 7 . 9 1 . 2 3 . 2 4 3 . 108. G io v a n n i P ic o d e l la 3 4 . 9 3 .2 4 1 . 1 2 2 . 2 6 0 . 2 4 4 . J o h n 35 L a c h s .2 4 2 .1 9 8 . 109. R o b e rt 5 1 . 1 2 8 . 5 7 . 5 2 m u tla k b a ş la n g ıç 95 m ü b a d e le e ş its iz liğ i 2 5 8 . 2 5 9 m ü k e m m e llik 21 m iip h e m liğ e s a y g ı 4 7 m e li/m a lı 8 2 M c n n e l. E. A la s d a ir 5 4 . 3 4 M a u s s . 3 5 k ü re s e lle ş m e 5 8 . 2 5 4 .2 0 8 M u s il. 1 4 1 . 2 6 1 . 1 8 . 199 L é v in a s . S e r g e 169 M o s s e . 1 1 9 .2 7 1 . 127 L u x e m b u rg .2 6 2 . L e w is 1 8 4 . 2 5 . 6 4 . K . 1 6 7 .k ü ltü r ü n tr a je d is i 2 8 2 L m e s a f e n in y ö n le n d ir ilm e s i 181 M ilg ra m .2 7 6 M o n ta ig n e 5 1 . C . S . S ta n le y 155 m i lliy e tç ilik 1 6 7 .2 7 0 . G . 1 0 7 . 106 L o f la n d . 2 5 5 L y o ta r d . 9 9 . K n u d E.2 7 6 M a rx . G . 9 5 . 5 2 m a s k e le r e g ü v e n m e k 143 M o o r e .2 8 1 M ilto n . 17. 143 m o d e m k im lik l e r 149 m o d e m ö n cesi 2 3 2 L u k â c s .1 5 4 . 2 0 . 8 1 . 9 2 . M a rc e l 7 6 M o s c o v ic i. J . 2 4 4 m o d e m e n e ıji 2 3 2 m o d e m e tik 3 3 m o d e m h a p is h a n e 151 m o d e m ile r le m e 2 2 9 m o d e m in s a n 58 m o d e m in s a n l a r 2 3 7 L o g s tr u p . 3 3 . G e o r g e L.2 7 1 m o d e m te k n o lo ji 2 6 2 m o d e m to p lu m 4 4 . 189 m it 91 m ite in a n d e r s e in 91 m its e in 6 6 m o d e m b ilim 2 3 5 m o d e m b ir e y 4 4 m o d e m ç a ğ 13. 9 0 .2 4 3 . 300 lib e r a lle r 5 6 L ip o v e ts k y . 265.2 3 4 . 3 8 L é v i.2 3 2 -m iş g ib ilik 2 0 7 . 9 4 .2 5 6 .4 5 m o d e m d e v le t 5 4 m o d e m d e v le tin s o n u 171 m o d e m d ü ş ü n ü m lü lü k 2 3 8 . 1 0 1 . 7 0 . 168 m e d y a 175 m e k â n o lu ş tu r m a 2 8 2 m e k a n ik iliş k ile r 106 M u c h e m b le d . 10 2 . 1 1 8 .2 3 2 . S te p h e n 197 m e s a f e le r 1 6 1 . L y n H . J -F . 9 8 .1 2 6 .S tr a u s s . 2 5 5 .1 0 5 . R o s a 2 5 3 . 6 7 . 6 5 . 1 7 4 . 1 3 5 . 2 5 3 m a s k e le r 143 m o d u s v iv e n d i 1 6 4 .2 3 3 M a ffe s o li. 1 1 1 . 6 6 .7 1 L e B o n . F r a n ç o is 108 L a sc h . 2 8 3 m a h k u m e tm e k ıla v u z u 151 m a h r e m to p lu m 137 m a h r e m iy e t 182 m a n tık ç ı p o z itiv iz m 157 M a rk o v s ü re c i 2 0 9 m o d e rn le ş tiric i d e v le t 1 6 7 m o d e rn le ş tiric i s ü re ç 2 5 8 m o d e rn liğ in p a r a d o k s u 2 2 2 m o d e r n lik 12.2 3 1 .2 5 7 . G u s ta v e 174 le m e n u p e u p le 35 L e a c h . 7 6 .1 6 2 m e s a f e n in b a s tır ılm a s ı 111 309 . R o b e r t 3 6 m u h a f ız la r v e v e s a y e t a ltın d a k ile r 2 7 6 -m e k g ü c ü n d e o lm a k 2 2 9 M u m fo rd . J o h n 155 m in im a lis t a h lâ k 1 1 L a m e lle . 1 5 . 152 m o d e m to p lu m d a k i ik ilik 4 2 M m o d e m y a ş a m 195 m o d e m z ih in 4 7 m o d e rn le ş m e 2 4 2 M a c ln ty r c . G ille s 1 1 L o c k e .2 6 4 .2 4 5 M ir a n d o la . 2 5 7 le s p h ilo s o p h e s 3 7 .

2 1 . 6 6 . 2 4 . 9 4 ö te k i d ik k a tti r 112 ö te k i e tiğ i 119 ö te k i iç in 8 0 ö te k i in s a n h ü m a n iz m i 108 ö te k ile r 3 6 ö te k ile r b ild ik le r im iz 1 7 9 o la n v e o lm a s ı g e r e k e n 91 ö te k ile r in y o ru m la n ış ı 179 o lm a k y a d a o lm a m a k 9 4 o lu m s a llık 2 4 5 ö te k ile r in y ü z s ü z lü ğ ü 143 ö te k ile r le b irlik te 8 0 o n la r v e b iz 5 1 .9 3 . A . 2 1 1 N ie b u h r . 1 0 0 .1 2 4 . 256 01X101 133 o k ş a m a 118.s o n r a s ı ç a ğ ı 11 ö d e v le r 7 2 . 33 o to r ite r k ıla v u z lu k 8 7 m ü p h e m lik te n k a ç ış 136 o to te lik 5 0 . 9 2 . 119 o k ş a m a n ın ç o k . 7 3 ö lç ü m ik iliğ i a ç m a z ı 4 3 ö lü m s ö z le ş m e s i 127 ö lü m s ü z lü ğ ü n y a p ıç ö z ü m ü 174 ö n c e o lm a k 140 ö n c e v e so n ra 9 2 .m ü p h e m lik 2 0 . B e n ja m in 189 o yun oynam ayı oynam ak 218 n e s n e le r in g ö rü n ü rlü ğ ü 181 n e s n c le ş liric i b a k ış 9 9 oyunbozan 209 o y u n c u la r 2 1 0 .9 7 ö te . 117 N o x y m o ro n 2 0 n e d e n a h lâ k lı o lm a lı 3 0 n e g e n tr o p i 2 5 8 o y u n 2 0 7 .2 1 0 o y u n k u ra lla r ı 2 0 9 N e ls o n . 9 6 . R c in h o ld 107 o y u n u n b a ş la n g ıc ı v e s o n u 2 0 8 N ie tz s c h e .9 1 ö te k in in a c ıs ı 135 o n to lo jik ta n ım la m a n o s y o n u 9 4 o n to lo jik u za k b irlik te lik 9 0 o r a d a o lm a k 181 o rd u 185 ö te k in in b a n a b a k ış ı 9 9 o r ta k ç ık a r 2 4 9 ö te k in in d ire n c i 101 > ö te k in in d ü ş ü n ü r ü 108 o r ta la m a s e ç m e n te o re m i 251 310 ö te k in in b e n d e k i s o r u m lu lu ğ u 1 10 ö te k in in b ilg is i 115 ö te k in in b ö lü n ü ş ü 143 . 8 7 m ü p h e m lik le y a ş a m a k 221 o to r ite le r 3 2 .2 2 1 . 108. 4 9 .o y u n 2 1 0 .1 6 0 O u a k n in . 2 6 . 1 4 7 . 1 2 3 . 9 3 . 5 2 o n to lo ji 9 1 . T. H.s o n u llu ğ u 119 o k ş a m a n ın m ü p h e m liğ i 119 o k ş a y a n el 117 o y u n u n te k ra rla n a b ilirliğ i 2 0 8 ö ö d e v a h lâ k ı 126 ö d e v v e a ş k 126 ö d e v . M ic h a e l 55 O dum .1 9 8 . 149 o y u n u n g e r e k s iz liğ i 2 0 7 o y u n u n ö z g ü rlü ğ ü 2 0 7 n ih a i e s te tik m e k â n 2 1 7 n ih a i ö z g ü rlü k 154 n ih a i o y u n 2 0 6 n ih iliz m 2 6 4 n ite lik te n y o k s u n 187 n iy e t ö n c e si 87 n iy e t ö le s i 87 n iy e tin ö te s in d e 112 n o r m la r a v e k c n d iliğ in d e n lik 166 n o r m la r 144 n o r m la r a u y m a 163 n ö tr 91 n ü f u s p a tla m a s ı 2 4 9 O O a k e s h o ıt. 287 o to r ite 4 1 .2 1 6 Ö te k i iç in o lm a k 2 4 ö te k i 6 5 .2 0 8 . 9 7 ö te k ile r le b ir lik le y a ş a m a k 179 ö le k ilik 5 3 o n to lo ji ö n c e si ta le p 102 o n to lo ji ö n c e si v a r lık 9 3 ö te k in d e k i b a ş k a lık 118 ö te k in i b e k le m e k 112 o n to lo jik a y rılık 9 0 . 9 3 . M . 6 7 . F .

H a rry 2 3 6 re f a h d e v le ti 2 5 9 . 297 p o lis 5 5 . 2 8 6 .1 5 4 ö z 9 3 . 1 0 9 p o s tm o d e rn ç a ğ d a d e v l e t 1 7 0 ö te k in in y ü z ü 9 5 .1 1 6 p o litik a c ıla r 2 9 6 P o llo c k . A .P la to n c u lu k 7 0 p o s tö ro m a n e 5 8 p o s tm o d e rn b ilg e lik 2 9 5 p o s tm o d e rn 2 0 . G r is e ld a 2 1 2 p o s ı-d c o n tik ç a ğ 1 1 p o s t. 2 9 3 .9 5 ö z y ık ım itk is i 114 ö z ç ık a r 4 0 ö z e rk a h lâ k î s o r u m lu lu k 6 2 ö z e r k lik 2 5 ö z g ü r ir a d e 13 ö z g ü r lü ğ ü n s ın ırlılığ ı 110 ö z g ü r lü k 16 ö z g ü r lü k a y r ıc a lığ ı 4 3 . 2 6 9 . A la in 108 p e t ih o p r in c ip ii 8 6 ris k b ilg is i 2 4 5 P la to n 133 P le s s n e r . 1 8 5 p o litik lid e r lik 3 7 p o litik a 2 9 6 ris k b e lir le m e le r i 2 4 3 b irik im i 2 5 2 g ö z e tim i 2 4 4 is ta tis tiğ i 2 4 5 k o n u m la n 2 5 0 ris k k ü ltü rü 2 9 ris k m ü c a d e le s i 2 4 7 .2 8 7 p o s tm o d e m lik a h lâ k ı 4 6 P r ig o g in e 173 p rim o m a ıe r io 146 P r itc h a r d . 1 5 3 .4 6 . 8 9 P p ro le o fili 2 0 4 p ro te o f o b i 2 0 0 . 1 0 2 .1 8 5 R e n a u t.1 0 1 .2 6 5 R e d n e r. 2 9 4 p e r s o n a 143 p e r s p e k tif le rin k a r ş ılık lılığ ı 1 8 0 . M ic h a e l S . 1 1 3 .ö te k in in e m ri 115 ö te k in in g ü c ü 113 ö te k in in h a l ın iç in 117 ö te k in in ik tid a rı 1 13 ö te k in in k o r k u n ç lu ğ u 3 6 . 2 6 7 . 4 4 ö z n e llik 9 9 ö z n e n in k u ru lm a s ı 108 ö z n e n in p a r ç a la n m ış lığ ı 2 4 0 özsevgi 40 p o s tm o d e rn d u r u m 175. 2 7 3 R a w ls . 1 4 3 . H c lm u th 190 ris k ris k ris k ris k P oe. 2 0 1 . 2 0 4 P ro te s ta n e tik 14 p a n te o n v e ş e n lik le r 167 P a p a z K o lb e 103 p a r e x c e lle n c e 9 5 p a ra 187 P r o te u s 34 p s ik o lo jik k a la b a lık 175 p a r a iliş k is i 187 p a r ç a la n m ış b e n lik 2 3 9 P ascal 69 Pax R o m a n a 2 7 7 P a x S o v ie tic a 2 7 7 P a x T i to ic a 2 7 7 p a z a r 2 2 2 . 4 9 ö z s ın ır la m a e tiğ i 2 6 6 ö z ta n ım la m a 3 6 p ro le ta r y a 2 5 4 P ro m e th e u s 2 2 9 . 1 0 8 . 2 7 2 . 2 6 9 p o s tm o d e rn e tik 12.2 3 0 p r o s e d ü ra liz m 8 8 . 2 7 0 . J o h n 8 5 . 117 p o s tm o d e rn g ö ç e b e le r 2 8 9 p o s tm o d e rn k a la b a lık la r 175 p o s tm o d e rn m a h r e m iy e t 133 p o s tm o d e rn o lm a k 4 6 p o s tm o d e rn p e r s p e k t if 12 p o s tm o d e m lik 1 2 . E.2 9 9 ö te k in in ö n c e liğ i 109 p o s tm o d e rn a h l â k î k r iz 3 3 ö te k in in ö te k iliğ i 2 8 6 p o s tm o d e rn b ir e tik 1 0 8 . 108 ö te k in in m e s a fe s i 115 ö te k in in o to rite s i 9 5 .2 2 3 p a z a r e k o n o m is i 2 5 9 P c la g iu s 41 R ra is o n d e tre 3 7 ra s y o n e l e y le m le r 154 ra s y o n e l v e a h l â k i 2 0 4 r a s y o n e llik 2 1 .

2 1 5 s e r b e s t tic a re t 2 5 9 (R . 8 4 s a h te k a r ş ıla ş m a c p i z o d la n 191 s a n a y i d e v rim i 2 3 1. ISO S c h ü tz .1 1 0 . P . 193. 2 6 5 r is k u z m a n lığ ı 2 5 1 s iv il to p lu m 2 2 2 .1 5 0 s e ç k in h ü m a n is t k u rtu lu ş 3 6 s e ç k in le r 35 s e k ü le r d in 167 s e k ü le r le ş m e 15 S e n n e ıt.2 2 8 . 9 6 . 123.2 9 0 .2 8 2 S im o n . 2 4 3 . 205 S p e n c e r. B e r tr a n d 1 17 r u tin le ş m iş a ş k 126. 2 4 6 . 133 .2 4 1 . S . 2 3 0 . 196 S c o tt v e W y n n e 2 4 6 s e ç im y a p m a ö z g ü r lü ğ ü 150 s e ç im y a p m a su çıı 1 4 9 . A lfr e d 180. 1 8 7 . P . 4 2 . F . 4 9 s iir ü le ş m c 5 6 S c h e le r . J . 9 9 . 4 2 . 188 S c h ü tz .2 5 0 •' te k n o lo jik d e v rim 2 3 4 .2 3 2 s a n a y i ö n c e s i e n e rji 2 3 2 s p ritu s m o v e n s 129 s ta tü d e ğ iş tir m e k 146 s te r e o tip le r 143 s a n a y i to p lu m u 241 S a rtre . R ic h a rd 1 9 2 . 312 tek b a ş ın a o y n a n a n o y u n 2 1 0 2 3 9 . L u x e m b u rg ) 2 5 3 Sermaye Birikimi ş ş e f f a f to p lu m 4 5 ş e fk a t v e ö z e n 122 ş e h ird e k i y a ş a m 189 ş e y le ri k a ç ış h a lin d e y a k a la m a k 2 1 3 ş e y le rin d ü n y a s ı 2 3 5 ş iz m o g e n e tik z in c ir 2 1 5 T ta lih s iz lik 2 4 0 T a lm u d 103 s e r s e r ile r 2 8 9 . 1 0 6 . 2 4 2 . 136 s e v g ilin in y a ln ız lığ ı 120 S h e s to v 138 T a n n 3 5 . 9 2 . 182 S c o ts o n . 3 2 . M a x 1 2 3 . C la u d e 5 8 s is te m le ş tirm e 2 3 4 te k n o lo ji 2 2 6 . Q u e n tin 172. 2 4 . 2 2 7 . 146 r is k le s a v a ş 251 s o lita ire 2 1 0 .2 9 1 ta m a m la n m a m ış m o d e m p r o je 2 8 5 T a n a ta s 128. 4 9 . G e o r g e s 148 R oegen. 9 0 . 189.2 3 5 .ris k to p lu m u 2 4 1 . N.1 3 6 . L e o 8 2 S tra w s o n . 2 3 7 .1 9 1 . 14 2 . 2 1 7 ris k le r in e ş itle y ic i e tk ile ri 2 5 2 s o n u c u n s o ru m lu lu ğ u 3 0 S o re l.2 2 3 r is k y ö n e tim i 2 4 7 . T .1 2 1 R ön esan s 3 4 . 127 s o r u m lu lu ğ u m d a n s o r u m lu o lm a k 1 15 s o ru m lu lu ğ u n b iric ik liğ i 6 9 s o ru m lu lu ğ u n y ü z m e s i 31 s o r u m lu lu k 2 2 . 3 3 . J o h n L . 256 ro l v a p m a k 3 l ro lle r 3 0 . 190. J. 118 S tr a u s s .G .2 6 1 . 31 R o u s s e a u . H e rb e rt 4 2 S p rig g e . J . 5 6 . 1 0 9 . 9 9 . M .2 5 0 S k in n e r . 2 3 6 . te k n is y e n le r 2 2 8 1 9 5 . 2 5 5 s a f iliş k i 1 3 2 . 173 s o c ie ta s 145. 18 6 . 138 ta rım 2 3 3 s ib e r n e tik 231 te h lik e v e ris k 2 4 2 s ila h la r 2 7 5 te h lik e li in s a n la r 2 1 4 s im e tr ik iliş k i 6 6 s im e tr is iz s o ru m lu lu k 1 11 te k s o ru n h a r e k e tle ri 2 4 0 S im m e l. 1 1 1 s o y k ır ım 2 7 4 s a h te k a r ş ıla ş m a 188. G.3 5 R ö n e s a n s h ü m a n iz m i 35 R u s s e ll. 191. 141. L .I I I s o r u m lu lu k ö z g ü rlü ğ ü 1 0 0 s o ru m lu lu k p a r a d o k s u 113 S s o s y a lis t b irik im 2 5 4 s o s y a lis t to p lu m la r 2 5 4 .1 3 4 s a f y a k ın lık 119 s o u s r a lu re 9 4 .

1 8 5 . 6 1 . Y i-F u 122 te r m o d in a m ik 2 5 6 . 1 6 0 .2 4 1 ik i s ü re ç 147 to p lu m s a l m e k â n 178. 1 6 3 .2 1 8 te m b e llik 198 te m e l b ilg i 180 te m e lle r 1 8 . 144. 5 9 to p lu m 144 ıılu s -d c v le t 5 7 .2 8 3 tö v b e 7 2 .1 6 4 . 1 4 9 . 18 4 . 5 0 . 9 3 . 2 5 9 tu ris tle r 2 9 0 .1 5 3 . 1 67. 1 5 5 . 7 3 T u a n . 1 9 9 . 9 4 .2 7 8 . 176 3t3 . 141 ü s tin s a n 149 to p lu m s a l m ü h e n d is lik 8 4 to p lu m s a l n o r m la r 101 ü s tü n a h lâ k 2 7 5 ü to p y a c ılık 9 7 . 2 1 9 . 2 3 9 . S te p h c n 144 T ö n n ie s . 9 8 to p lu m s a l ö r g ü tle n m e le r 153.te k n o lo jik d ü n y a g ö r ü ş ü 2 3 3 te k n o lo jik g e liş m e 2 5 8 te k n o lo jik n e s n e le r 2 3 7 te k n o lo jik ta lim a t 2 3 7 te k n o lo jik to p lu m 2 3 5 le k r a r la n a b ilir lik 129 te le k e n i 2 1 6 . 160. 9 6 . 1 06. 143 ü ç ü n c ü n ü n ö ıe k iliğ i 1 4 0 . 1 6 3 . V .1 9 to p lu m s a llık a la n ın ın b o ş lu ğ u 173 to p lu m s a llık p a tla m a la r ı 174 to p lu m u n d o ğ u ş u 140 to p lu m u n d u ru m la rı 147 to p lu m u n is ü k r a r s ız d ü z e n liliğ i 153 to p lu m u n p a r ç a s ı o la n b ir e y 1 0 6 T o u lm in . 5 9 . 2 3 8 . 1 4 5 .2 1 7 .2 8 3 to p lu m s a l m e k â n d a n ç ık a r m a k 1 9 0 to p lu m s a l m e k â n ı e v c ille ş tir m e 176 U b c rm e n sc h h c it 3 6 ü ç ü n c ü b ir v e ri y o k 101 ü ç ü n c ü n ü n d ü n y a s ı 162 ü ç ü n c ü n ü n k o n u m u 142 to p lu m s a l m o d e lle r ç if ti 145 ü ç ü n c ü n ü n o r ta y a ç ık ış ı 140. 1 5 9 . 6 3 . 1 6 8 . 2 8 1 .1 5 9 . 2 0 5 to p lu m s a l d ü z e n i k o r u m a k 153 to p lu m s a l d ü z e n le m e 2 0 u z la ş ım s a l n e z a k e t 101 u z m a n la r 2 3 7 . P a u l 2 7 9 v a rlığ ın a h lâ k ta n ö n c e liğ i 9 7 v a rlığ ın a lt e d ile m e z ik iliğ i 120 to p lu m s a lla ş m a 1 4 7 . 2 4 4 to p lu m s a l to p lu m s a l to p lu m s a l to p lu m s a l u z m a n la r ın ro lü 158. 1 4 5 . 14 6 . 9 8 to p lu m s a llığ ın s e rb e s tis i 170 v a rlık a la n ı 110 v a rlık ta n ö n c e v a rlık 9 4 . 2 8 2 u lu s a l ru h 169 to p lu m v e a h lü k 8 0 to p lu m a k a rş ı b ire y 4 2 ıılu s a ş ırılık 2 7 8 to p lu m s a l a k tö r le r 154 to p lu m s a l d ü n y a 2 8 to p lu m s a l d ü z e n a la n ı 141 u la ş ıla m a y a c a k s ta n d a rt 1 0 4 u lu s la r a ra s ı iliş k ile r 5 7 u lu s u n in ş a s ı 2 7 9 u y a n ış 9 8 . 9 7 to p lu m s a llık 147. 15 9 u z u n e rim li e lik 2 9 7 d ü z e n le m e le r 158 e y le m le r 154 h a r e k e tle r 2 4 0 . 5 8 .2 0 1 . F . 158 to p lu m s a l u z la ş ım la r 10 1 . 190. M a rg a r e t 2 2 2 tıp is ta tis tik le r i 2 4 5 tik s in ti 191 tu lu m u n m ü p h e m liğ i 195 tü m k ıs ıtla r d a n ö z g ü r lü k 3 6 TV 217 tip le ş tir m c b ilg is i 183 to p la m d ü z e n 2 5 6 U-Ü to p lu lu k lid e r le ri 61 to p lu lu k ç u la r 5 6 . 1 7 1 . 14 8 .1 7 6 to p lu m s a lla ş m a v e to p lu m s a llık 166 to p lu m s a lla ş m ış in s a n 1 10 v a rlığ ın y a k ın lığ ı 119 v a rlık 9 2 . 147 T h a te h e r .1 6 2 .2 9 1 te r s in e ç c v rilc m c z lik 6 9 te r tiu m n o n d a ı u r 101 T u m e r . 102 V to p lu m s a l y a p ı 153 v a h iy 3 8 to p lu m s a l/b iliş s e l m e k â n 2 0 2 V a lé ry . 9 9 . 100 u y g a r ilg is iz lik 18 9 .1 4 8 .

2 0 5 . 186. 1 0 4 . 166 yapı v e ta rih 162 314 z e n g in e fa z la y o k s u la a z 4 3 z o rla u y m a 32 z o rla y ıc ı k u r u m la r 4 2 z u h a n d e n 181 . 2 7 9 W a m o c k .1 4 7 . 2 8 6 . 2 8 3 .ra s y o n e l d e v le t 1 6 9 y e n i d ü n y a d ü z e n s iz liğ i 2 7 6 y e n i k a b ile c ilik 162 W y e n i k a b ile le r 174. L u d w ig 1 8 0 .2 0 1 . 1 6 5 . 9 2 . 112 y ü z y ü z e b irlik te lik 9 2 . 9 5 y ü z s ü z le ş tir ilm iş b ir e y le r 191 y ü z s ü z lü k 1 5 1 . P a u l 2 8 5 y ö n e tic ile r 8 4 . 1 0 3 . C . 6 7 z e v k n e s n e le ri 2 1 7 y a n ın d a y a ş a m a k 191 y a n lış a n la m a k 180. 217 y a b a n c ıla r e tiğ i 144 y a b a n c ıla rı y e rle rin d e tu tm a k 193 y a b a n c ıla rın y a r a u lm a s ı 195 y a b a n c ın ın a p o ris i 194 y a b a n c ın ın g ö rü n tü s ü 2 1 0 y a b a n c ın ın te h d id i 184 y a b a n c ıy la y a ş a m a 1 9 4 . A m e J o h a n 1 7 7 . N o rb e rt 231 W ittg e n s te in . 2 4 5 y e r e l g e le n e k le r 168 y e r i d o ld u ru la b ilir lik 142 W y s c h o g ra d . A la n 4 4 . M ic h a e l 5 5 . 181 y a p ı v c a n ti. 1 2 9 V o lta ire 4 0 v o r h a n d e n 181 y a s a l. 2 9 4 y ü c e o to r ite 3 9 y ü k b o ş a ltm a 16 1 .2 1 1 . 9 3 . 6 1 . 1 9 3 .1 6 1 y a k ın lık ç a tış m a s ı 114 y ü z ü n k a y b o lm a s ı 190 y a k ın lık e liğ i 144 y ü z ü n s ilin m e s i 157 y a k ın lık /u z a k lık 182 y a ln ız m o n a d 106 y a ln ız c a ö b ü r le r in in y a p tığ ın ı y a p ın 163 Z y an y a n a v a r o lm a k 6 6 z a m a n s a lla ş tır m a 53 z a te n o r a d a o la n 9 6 y a n ıls a m a la rın o lm a d ığ ı m o d e r n lik 4 6 z a y ıf la m ış k a la b a lık la r 175 y a n ın d a o lm a 2 5 .2 1 0 y e n id e n s a h n e y e k o n u lm a 175 y e n id e n v a s ıf lıla ş m a 2 3 8 W o lfe . 1 7 6 . 2 2 2 .2 1 0 .y a p ı 1 4 5 . 2 2 3 W y n e . H . 2 2 0 . 9 4 .2 1 6 .2 7 5 y a s a k o y u c u la r 4 5 .7 9 .1 5 4 V e tlc s c n . 162 y ü k s e k m o d e rn lik 2 5 7 .v a r o lm a ç a b a s ı 154 v a r o lu ş s a l a ç m a z 4 2 y a r a u k la r 186 V c b le n .2 0 4 . M a x 1 4 . 2 7 8 y ü z o to rite s i 9 4 y ü z y ü z e 13 7 y a k ın lığ ın a p o ris i 117 y a k ın lık 1 1 1 . 196 y a b a n i k irli ş e h v e t d ü ş k ü n ü 3 6 y a k ın la ş tık ç a u z a k la ş m a k 121 y e r e l ç ık a r la r 2 5 0 y o l a y rım la rı 4 6 y o l g ö s te r ic i 3 3 Y o n n e t. T h o rs le in 2 1 2 y a s a 4 1 . 2 0 0 . 188. 2 0 0 . 9 1 . 4 5 . 6 6 . 1 9 5 . 1 3 7 .2 6 5 y a s a a la n ı 107 v ic d a n 71 V ie tn a m 2 7 4 . 8 9 W a lz e r . 8 8 . 149 y u k a r ıd a n b a k ış 16 y u r tta ş lık 5 5 . M a ry 3 4 y a r a u k l a r d ü n y a s ı 184 y a s a v e a h lâ k 169 y e n id e n a h lâ k île ş tirilm c 2 8 9 y e n id e n m e k â n o lu ş tu r m a 2 7 7 W e b e r. 1 6 0 . 1 9 8 y e tk ile n d irilm e 2 3 8 y ık a n m a m ış b ü y ü k k a la b a lık la r 197 y a o y a b u 199 y a b a n c ıla r 183.2 3 4 W ie n e r. B. 1 7 5 . E d ith 119 y e r in d o ld u r u la m a z lığ ı 13 9 Y y e r le ş ik le r /d ış a r lık lıla r 1 9 6 .2 2 5 .1 4 8 .1 9 9 . 197. 287 W a d d in g to n . 161 y a n ın d a v a r o lm a k 6 6 .

m u tsu z F reu d . o h a ld e h e r h a n g i b i r ik t id a r ilişk isi o lm a d a n ö z n e n in v a r o la m a y a c a ğ ım s ö y le m e k z o ru n d a y ız . . özne o lu ş u m u v e b e d e n ü z e r i n e y a p tığ ı ç a lış m a la rla d ü ş ü n s e l h a y a ta y ö n v e r m iş son d e r e c e ö n e m l i b i r d ü ş ü n ü r o la n J u d i t h B u tl e r . F o u c a u l t. B u d e r b ö y le c e s ö z ü n ü e t tiğ i m iz d ö n g ü s e ll ik le b aş e t m e y e ç a lış ıy o r. D e l e u z e v e L a c a n g ib i d ü ş ü n ü r l e r i n a ç tığ ı u f u k t a y ü r ü m ü ş . İ k ti d a n ıı s ın ır la y ıc ı v e d ö n ü ş t ü r ü c ü i m k â n l a n n ı k e n d i b ü n y e s i n d e b u lu ş tu r a n . B u d e r b u k it a b ın d a fa rk lı k a y n a k la r a y ö n e l e r e k p a ra d o k sa m e rc e k aym F o u c a u l t ’n u n ç a lış m a s ın d a te ş h is e t tiğ i ş u ö n e m l i t u t u y o r : E ğ e r ik t i d a r s a d e c e ö z n e y i k ıs ıd a y a n d e ğ il. b il in ç . ç a ğ ır m a . y a p a rk e n h e d e f l iy o r . İhtidamı Psişik onu B u tl e r . bu so ru n u g ib i d ü ş ü n ü r l e r i n çözm ek ü z e re k u ra m la rın a H e g e l. ö z d e ş l e ş m e v e m e la n k o l i g ib i k a v r a m la r ı F o u c a u l t ’n u n k u r a m ıy la i l e tiş im e s o k a r a k p s iş e ııiıı ik tid a r la o la n iliş k is in in b a s it b i r k a b u l le n m e v e i ç s e lle ş t im ı e d e n ib a r e t o lm a d ığ ı m v u r g u l u y o r . b a ş v u ru y o r. ihtidanıt Psişik Yaşamı. ö z n e le r in i k tid a r a d ir e n e b i l e c e k l e r i n i y a d a ta b i o ld u k l a r ın ı s ö y le m e m i z n a s ıl m ü m k ü n o la c a k tır ? Ö z n e b a s it a n la m d a i k t id a r ı n b i r ü r ü n ü m ü d ü r . ö z e lli k le to p l u m s a l c i n s i y e d e r in ta r tış ılm a s ın d a k ad m -erk ek k u tu p s a l lığ ı m n m u tla k o la r a k a l ın m a m a s ın ı s a v u n u r . B u d e r ’ın F o u c a u l t 'c u ö z n e a n la y ış ın d a n h a re k e ­ tle ö z n e . y o k s a ö z n e y le ik t i d a r a r a s ın d a d a h a k a r m a ş ık b i r iliş k i m i s ö z k o n u s u d u r ? B u tle r. b u t ü r d ış la y ıc ı v e s a b id e y ic i k a t e g o r il e r le d e ğ il. d e r i n le ş ti r ip i n c e lt m e y i d i ğ e r k it a p la r ın d a b a ş la ttığ ı ç iz g iy i s ü r d ü r e r e k . Y iişn m ı'n d a d a ö z n e n i n k u r u l u ş u n d a p r a t ik le r i n . Ç a lış m a la n y la f e m in is t d ü ş ü n c e y e y e n i b o y u t l a r k a z a n d ır m a y ı a m a ç la y a n d ü ş ü n ü r . c in s e l k im lik . a k ıc ılığ ı s a y e s in d e h e r t ü r l ü s a b id e ş tir ic i s ın ın ih la l e d e b ile n . b ir t a k ım ö z s e l n it e li k le r i n b e lir le d iğ i s a b it k a t e g o r i l e r o la r a k g ö r ü l m e m e l i d i r . S o n u ç t a k a r ş ım ız a . N ie tz s c h e . Ö z n e n i n c in s e lliğ i.i k t i d a r iliş k is in i e l e a ld ığ ı b ir ç a lış m a . p s iş e . p e r f o r m a n s ı n v e d e ğ i ş k e n ö z d e ş le ş m e i l iş k ile r in in ö n e m i n i ir d e liy o r . A lth u s s e r k a r a v ic d a n . iç i n d e ç e ş itli e y l e m v e ö z d e ş l e ş m e o la n a k la r ı b a r ı n d ı r a n . a n c a k b u n u d ev re d ış ı b ır a k m a y ı d e ğ il. e y l e m s e l v e ü r e t i c i e n e r j is in i b u ç a n ş m a d a n a la n b i r ö z n e . z a m a n d a ö z n e y i k u r a n te m e l u n s u rs a . Z i r a B u d c r ’a g ö r e “ k a d ı n ” v e “ e r k e k ” .Judith Butler İktidarın Psişik Yaşamı T A B İY E T Ü Z E R İN E T E O R İL E R İnnlm e/Ç et'iren: Fatma T ütü n cü /i9 0 sayfa/ISB N 975-539-442-7 D o k s a n la r d a n bu yana to p l u m s a l c i n s i y e t. e le a ld ığ ı k o n u l a n b u d ü ş ü n ü r l e r i n ış ığ ın d a ta r tış m ış tır . P eki e ğ e r ik t i d a r i l iş k ile r in d e n a z a d e b ir ö z n e d e n b a h s e d e n ı c y e c c k s e k . d e ğ işim e a ç ık b ir özne re sm i ç ı k ıy o r . p r a t ik le r e v e b u n l a r ı n y o l a ç tığ ı a k ı c ı k im lik o lu ş u m l a n n a y a p ıla n g ö n d e r m e l e r l e e le a l ın m a lıd ı r .

h ız la g e liş e n g ü n c e l o la y l a r ı n ( a k t ı ğ ı i t g ö z l i i ğ ü n ü n y a ra ttığ ı p a n ik t e n k u r u n p . Y a y g ın y ak laşım ı iz ley ip İrla n d a v e y a P o lo n y a g ib i e z ile n m ille tle r d e n y o la ç ık m a k y e rin e ö n c e lik le F ransa v e İn g ilte r e g ib i e n e r k e n u lu s d e v le tle ri e le a lıy o r v c b u m ille tle rin ic a d ım aslında Hiç d c b ilm e d iğ im iz i g ö s te riy o r.E. foımuN o la rak m ille tin p o litik a d a k i ve to p lu m d a k i d e ğ işim v e b aşk a la şım la rın ın iz in i ik i y ü zy ıl b o y u n c a s ü r ü y o r . lî u n o k ta d a d ilin r o lü n ü etraflıc a ta rtışa n H o b sb a sv n ı. Hobsbawm 1780’deıı Günümüze Milletler ve Milliyetçilik " P R O G R A M . J. K ita p . o n u ta r ih s e l h a ğ L ı ı m n . b u n o k ta d a m illiy e tç iliğ in ta r ih in in h e p y u k a rıd a n y a z ıld ığ ım h a tırla ta ra k a şağ ıd ak ileri» m illiy e tç ilik d e n e y ­ im in e d e ışık tu tu y o r : Y azar. H o b x b jw m . d e v le t ik tid a rın ın y a n ın d a .)-2 O n d o k u z u n c u v e y irm in c i y ü z y ıl ta rih i d e n in c e ak la g e le n ilk is im le rd e n b in o la n J . a n c a k g ü n ü m ü z d e k i çeşitli m illiy e tç i y e n id e n d o ğ u ş la ra ra ğ m e n a r tık m ille tle ri aşan ç o k d a h a g e n iş k im lik le r in z a m a n ın ın g e ld iğ in i v e s o lu n d a k e n d is in i b u y e n i d ö n e m e h az ırlam ası g e re k tiğ im s ö y lü y o r. d e v le tle rin v c e litle rin m illi id e o lo jile rin e b a k a ra k g en iş h alk k e s im le rin in d e n e y im v e d u v g u la n n ı an la y a m a y a c a ğ ım ız ı. ta m d a E. M i l l e t l e r v c M i l l i y e t ç i l i k c in c n ı lı b i r y a p ı t . y o k o lm a y a b aşla d ığ ı b ir ta rih s e l a n d a n g e riy e b a k a ra k a n la tıy o r. B irikim . ç ü n k ü ta m a m e n m o d e m b ir k u r g u o ld u ğ u n u v e sü re k li d e ğ işe n b ir Ö zel­ lik te o ld u ğ u n u b e lirtiy o r. ı o t u r t m a s ı n d a n a lı y o r . ö n e m i n i y a ln ı z k o n u n u n g ü n c e l liğ in d e » d e ğ il. u lu s ç u lu k h a k k ı n d a k a p ı ld ı ğ ı m ı z . m a tb a a v c T V g ib i te k n o lo jik v e iılk'c p azarı g ib i e k o n o m ik g e liş m e le rin b ir ü r ü n ü o la ra k b e liriy o r v e ta rih se lle şiy o r. siyasal ve m illi b irim le rin ö rtü ş m e si g e re ğ in i sa v u n a n b ir h a t o la rak ta n ım la y a ra k y o la k o y u lu y o r . z o r u n lu e ğ irim v e e k o n o m ik zo rla h â k im g e lm e s iy le sa ğ la n d ığ ın ı g ö s te riy o r. m ille tin n e s n e l ya da ö z n e l. s a b it b ir ta n ım ın ın v e rile m e y e c e ğ in i. ç o ğ u in san iç in m illi k im liğ in d iğ e r tü m k im lik le rin ü s tü n d e k i b ask ın k im lik o ld u ğ u n u varsayam ayacağım i7. o n u d a h a b i r s o ğ u k k a n lı d e ğ e r le n d ir m e y e ç a ğ ı r ı y o r A lic d d in $ e n c l. M İT . H o b sb a v v m . Y a z a r m illiy e tç iliğ i. İk in c i D ü n y a S a v a ş ı'n d m s o n ra m illi k im liğ in b ir ç o k ü lk e d e k i m illi k u rtu lu ş h a re k e tle riy le b ir lik te s o lu n c e p h a n e liğ in e d a h il o ld u ğ u n u . V e b iz i. b u d e v le tle rin k u ru lu ş aşam asın d a h a lk ın a n c a k k ü ç ü k b ir a z ın lığ ın ın " m illi’* dili b ild iğ in i v e m illi/d ils e l b irliğ in a n c a k b ir le h ç e n in d iğ e rle rin e siyasal g ü ç . ö ö y le c e m ille tle r in “ hakiki** b ir e tn ik te m e le d a y a n ıp d a y a n m a d ığ ı ta rtışm a sın ı b ir k e n a ra b ıra k ıp . D o lay ısıy la m illiy e tç i­ lik k arşım ızd a. M ille tin s ın ırla n iç in d e k i n ü fu s u n farklı s m ld a n ı a y rıld ığ ın ı v e d o la y ısıy la a y n ı m illi d e n e y im e sah ip o lm a d ığ ın ı s a v u n a n H o b sb a v v m . Mifktler re MUJiyctçilik'u:. a rtık m illiy e tç iliğ in ta rih i ü z e rin e b ir k la sik h a lin e g e lm e s in in y a n ın d a .î v e m illi d u y g u la n ır s ü re k li d e ğ işim iç in d e o ld u ğ u n u u n u tm a m ız g e re k tiğ in i v u r g u lu y o r. m ille rin ic a d ım . b ir M a rk s is t ta ra lın d a n m ille tle rin g e lişim i ü z e rin e y az ılm ış e n iyi ça lışm a lard an b ir i o lm a ö z e lliğ in i ta şıy o r.: Osman A ktn h a y/2 4 0 sayfa/tSB N U75-539-QJ. G E R Ç E K L İK * ’ Irıuletnc/Çev. H o b s b a ıv m .

D c le u z e v e G u a tta ri ile D e r r id a 'n ın ç a lışm a larım b u p e rs p e k tifle d e a lıy o r v e ik tid a n k irle n m e m iş . h e m b ir y a n d a n g ü n ü m ü z ü n ra d ik a l sol siy aseti iç in b ir y ak laşım f o r m ü le e t m e a ra y ış m d a k ilc re k ış k ırtıc ı m a lz e m e le r s u n a rk e n b ir y a n d a n da k a d im siy aset felsefesi ta rtış m a la rın a nasıl y e m b ir alan aç ab ilir? S au l N e w m a n b u z o r te r k e d ilir m e v z ile re y ö n e lik o p e r a s y o n u n u s a k in b ir d ille g e rç e k le ş tiriy o r. b u a rg ü m a n la r ın g e tird iğ i e le ş tirile ri m a n tık lı b u la n . h e m siyasal te o ri ta rtış m a la rın ın lıe m d e ra d ik a l siyasal ç ö z ü m le ­ m e le r in m e r k e z in e g e ri d ö n ü y o r . B u h e d e f iç in ö n c e M a rk s is t v e an arşist siyasi g e le n e k le rle h e s a p la ş ıy o r v e a n a rş iz m e d a h a y a k ın d u rm a k la b e r a b e r h e r ik i g e le ­ n e k te k i ö z c ü e ğ ilim le ri e le ş tiriy o r. N ie tz s c h e g ib i p o sty a p ısa lc ı d ü ş ü n c e n in ö n . B ir k ita p .Saul Newman Bakunin’den Lacan’a A N T İ-O T O R İT E R Y A N İZ M V E İK T İD A R IN A LTÜ ST O LU ŞU hhrh-'nc/Çrı1. F o u c a u lt. ç a ğ d a ş s iy a s a l t c u n n i n e n ö n e m li m e s e le le r in e d a ir o ld u k ç a d ik k a t t i . O kuyucu N c s v n ı a n 'ı n b u k it a b ı n d a . B u d u r u m d a ik tid a r ın iç in d e n d ire n iş i te o r ile ş tim ıe n in b az ı z o rlu k la rıy la h esap laşm ay ı g e re k tiriy o r. B u p e rs p e k tifin g ü n ü m ü z siyasi h a re k e tle rin d e k i k a rşılık la n da g ü n d e m e g e t­ iriliy o r v e ö z e llik le S e a ttle '0 9 so n rası sü re c i b e lirle y e n a l te r n a t if k ü re s e lle ş m e h a re k e ti v e Z a p a tistle riıı m e rk e z s ız v e h iy e ra rşik o lm a y a n siy aset v e k a ra r alm a b iç im le r in e d ik k a t ç e k ile re k a n a rş iz m in g e le c e ğ in n ıd ik al s iy a s e tin d e k i e tk ili k o n u m u n a işare t e d iliy o r. ö z g ii n v e k a v r a y ış g ü c ü y ü k s e k b i r t a r a ş ı n a b u la c a k E r n e s t o L a c la u . B u a m a ç la e le ald ığ ı L a c a n 'u ı D ış a n s ı k a v r a m ım ö z c ü liiğ ü v e saflığı d ışla y an siyasi b ir k alk ış n o k ta sı o la ra k p o sty ap ısa lcı a n a rşiz m le b u lu ş tu r u y o r .: Karşad KızıhuJj/307 sayfa/ISB N 975-539-491-5 İ k tid a r s o ru tıu . İ k tid a r v e o to r ite n in d e ğ işik b iç im le riy le y ü z le ş m e k iç in k la sik d e v rim c i siy asetin d a y a n d ığ ı k a v ra m sa l k a te g o rile rin v e ak ılcı s ö y le m le rin b a z ıla rın ı ‘y a p ıs ö k ü m e u ğ r a tm a k '. s a f b ir D ışarısı n o s y o n u n a d a y a n d ırm a k s ız ın ra d ik a l b ir siyasi k a lk ış m a n ın n asıl g e liş tirile b ile c e ğ iııi ö z e n le ta rtış ıy o r. P o sty ap ısalcı te o r in in kum te m e l d ü ş ü n ü r le r in in y a p ıd a rıy la an a rşist siyasi g e le n e ğ in klasik y a z a rla rın ın g ö rü ş le rim k e s iş tire re k y e m b ir a n a rş iz m siy aseti te o ris i g e liş tirm e y e k o v u lu y o r . İ k tid a r v e o to r i te s o r u n u n u n " d e v le tte n ö t e ” Yİ d e iç e r e n ç o k d a h a k a p sa m lı b ir k av ray ışı g e re k tir d iğ i a rtık a ç ık ç a an laşıld ı. ik tid a n d e v irm e y e y ö n e lik k im i " d e v r im c i" g iriş im le rin ik tid a n y e n id e n ü re ttiğ in i g ö s te r m e k y e te rli. k lasik a n a rş iz m ile k lasik M a rk s iz m a rasın d ak i ta rih sel m ü n a k a ş a la rın te m e l u n s u rla rıy la y ü z le ş m e y e d a v e t e d iy o r o k u ru . P o sty ap ısalcı te o r in in nasıl ra d ik a l siy asete e v rile b ile c e ğ in e d3İr b ir ö n e r i o rta y a k o y a ra k . a m a b u ra d a n n asıl b ir siyasi p r o je n in ç ık a rtıla b ile c e ğ in i g ö re m e d iğ i iç in u z a k d u ra n la r ın d ik k a tin i ç e k iy o r .c ü U e r in d e n b ir i o la ra k e le ald ığ ı S t i n i e r i y a fta la rd a n ö z g ü rle ş tiriy o r ve te h lik e li b ir siyasi fig ü r lıa iin e g e t­ ir m e k te n ç e k in m iy o r .

ç a ğ ım ız ın is te riğ i d e d iğ i S a b in a S p ie l r e in ’ııı te m s ile b a ş k a ld ıra n b e d e n s e l h a fız a o lm a s ın d a . ç a lış m a m a k ta d ır. h a r c a m a n ın . k e n d i b il in c i n d e o lm a y a n b i r m e d e ts iz lik ç a ğ ıd ır. Bu d e n e y im i n d e çöküş. im g e le r o n u n y e r i n e g e ç e r . haz a lm a n ın d e n e y im i n d e b e lk i ac ı ç e k e r . im g e le r e b o ğ u lu r . m odem in s a n ı bu k ö tü r ü m l ü k t e n p s ik a n a liz in n asıl k u r ta r a c a ğ ı s o r g u la m a la r ı g e lir. B u yaşam iıısaıı. im g e s e l y o k s u n lu k h a s ta lığ ın a y a k a la n m ış tır . K ris te v a b u s o r u n s a lın iz in i. Ç a ğ ı m ız d a tıp k ı r u h u n u y it ir m e k te o ld u ğ u n u b il m e y e n in s a n g ib i. Ç a ğ ı m ız ın b u s im g e k a z a n m a n ın . Ç a ğ ım ız ın h a s ta lığ ı. d e p r e s y o n u n d ilim k a d ın lık k o n u m u ile b ir le ş tir e n H c le n e D e u ts c h e ’u n a ç ık y a p ıs ın d a s ü r e r . T a n ın ın a rd ın d a n . Ö z n e iç in t e m ­ silleri v e a n la m s a l d e ğ e rl e r in i k a y d e d e n r u h . A m a te m s il. d in l e r e y ö n e liş te h e r g ü n a ç ık ç a ifa d e s in i b u lm a k c a d ır . B u g e z g in . b e d e n s ıv ıla rın d a m ı? R u h n e d ir ? K o n u ş a n v a r lığ ın d iğ e r k o n u ş a n v a rlık la rla b a ğ ı v e b ir a n la m y ap ısı m ıd ır ? P e k i. ü s te lik ik n a g ü c ü d e o ld u k ç a y ü k s e k . Nilgiin Tutal/253 sayfa/lSB N 975-539-504-0 H â lâ b ir r u h u m u z v a r m ı? Ç a ğ ım ız d a b u m ü m k ü n m ü ? E ğ e r v a n a . g ö s te r id e n o d a b ir p a y a lm a y a ça lışır. M odem in s a n g ü n lü k s ü r ü k le n m e k te d i r . G e r m a i n e d e Sıafcl g ib i d a h a X V 1I1. K n s te v a ’y a g ö r e m o d e m in s a n a n a lis tte n p sişik a y g m n ı ta m ir e tm e s in i b e k le m e k te d ir . Bu d e r in le ş m e n in ile J o y c e . B u n e d e n le m o d e m n arsıs b u k a r m a ş a n ın iç in d e r u h u n u n e r e y e h a p s e ttiğ in i b ilm e z .M u s c v i lik d e r in le ş tir ir . J e a n n e G u y o n g ib i b i r X V I I y ü z y ıl g iz e m c is in d e . e d e b iy a t. K risceva r u h u n y e n i h a s ta lık la rın ın ta n ıs ın ı b u r a d a k o y a r.. k u ts a llık ve . p sişik te m s il im k â n s ız lık la rı v c y e te r s iz lik le rid ir . k a lp te m i. r u h u m u z a n e o lm u ş tu r ? K ris te v a b u s o r u la r ın . Y o r k ’tu r . n e r e d e k o n u m l a n ır ? B e y in d e m i . iç se l te le v iz y o n y a ş a m ın ın d iz ile r in in çöküşünün d u ygusal iz in d e ş a n ta jın d a . S ö y le m i s ta n d a r tla ş ırk e n . ö z d e ş le ş m e ü z e ri n e ç ö z ü m le m e le r y e r a lır. a şk . y a n i p sişik a y g ıt b o z u lm ıış r u r . aşk v e ö z d e ş le ş m e konusundaki u ğ ra k la n n d a s o rg u la m a la rı bu ta n ıla n ın H r is tiy a n h k . d u r d u r a k b il m e y e n v e p e r f o r m a n s s a r h o ş u ö z n e lliğ in o lu ş u m m e k â n ın ı e n iyi te m s il e d e n g e le c e ğ in k e n t m o d e li N e w k e m in d e y aşay an m o d e rn p e ş in d e n k o ş a r. a m a p iş m a n lık v e v ic d a n az ab ı d u y m a z . y ü z y ıld a e n t e le k t ü e l ü g iır o la r a k y e r i n i a la n b i r k a d ın ın ş ö h r e t v e y as tu t k u s u n d a . B u n la r K ris te v a ’y a g ö r e s a k a tla n m ış ö z n e lliğ in e m a r e le r id ir . P sişik u z a m ı ö lü m e s ü r ü k le y e b ile c e k h a s ta lık la rd ır b u n la r . ç a ğ ım ız a n la m y a p ıla r ın ı y o k e d e n b ir ç a ğ ise.Julia Kristeva R uhun Yeni Hastalıkları !ıh cimi r/{ea. Y a ş a d ığ ı h a y a l â l e m i n d e . H a tta r u h u n u k a y b e tm e k t e o ld u ğ u n u n fa rk ın a b ile v a ra m a z . m o d e m v a rlık la r o la r a k iç in d e b u lu n d u ğ u m u z ç a ğ ın te m e l s o m l a n o ld u ğ u n u ile ri s ü r ü y o r . e d i m v e v a z g e ç iş a n la m y o r u m l a r ın ı n y e r in i a lır. r o m a n tik ta tm in s iz lik te . G ö s te r i t o p l u n u n u m a k t ö r ü y3 da tü k e tic is i.

V e o r t a y a ç ı k a n “ h ü m a n i s t ” ti p i a n r i . m odem “m ik ro k o z m o s B a tı a y d ın ın ın k ü ltü rü n in s a n ” . Ö rn e ğ in b i r t ü r “ k a r ş ı .Jacques Le GofF Ortaçağda Entelektüeller Iıueteme/Çcv. Y e t e r k i g e ç m i ş i m i z e . s k o la s tik te n k u ts a l c e h a l e t e g e r i d ö n ü ş . y ü z y ıld a . ü n iv e rs it­ e n i n u lu s la r a r a s ı n i t e l i ğ i n i y i t i r e r e k m i lli le ş m e s i v e p o l i t i k ç a t ı ş m a l a r ı n a r a c ı h a l i n e g e l m e s i o r t a ç a ğ d a n ç ı k ış ın İ liç d e “ i l e r l e m e " s a y ıl a m a y a c a k g ö s t e r g e l e r i d i r . g e z g in o k u m u ş la r d e n e b ile c e k G o l i a r d l a r ş i i r l e r i n d e d ü z e n k a r ş ıt ı b i r t a v ı r i z l e y e r e k e r o t i z m e v e y o ğ u n b ir to p lu m s a l e le ş tir iy e y e r v e r m iş le r d ir. G ü ç lü b ir “ e v lilik k a r ş ıtı” a k ım o lu ş m u ş . Oftdfağttti Entelektüellerde a n la tılırk e n . ta r ih s e l k ö k e n le ri de e le ş tire l b ir b iç im d e s o r g u la n ır . E n t e le k tü e li n e m e k ç i o lm a k is te r k e n a r is to k -ra tla ş n ıa s ı. a k ılc ı o lm a k ta n ç o k i m a n a d ı r .e n t e l e k t ü a l i s t b i r n ite lik g ö s te r m e k te d i r : B ilim s e l o lm a k ta n ç o k e d e b i.: Mehmet A li KıUçbay/22} sayfa/IS B N 975-539-041-3 A y d ı n l a n m a a k l ı. e n s o n d ö n e m in d e g e rç e k te n d u m u r a u ğ rasa b ile . O r ta ç a ğ k a ra n lığ ıy la b i r a r a d a v e k ö t ü l e y i c i b i r a n l a m d a k u l l a n ı l m a s ı n a a l ış ılm ış s k o la s ti k d ü ş ü n c e . G ünüm üzün “ te k tip ” to p lu m la n m n sun d u ğ u bayat im k â n la rın ın ç o k t a n t ü k e n d i ğ i n e i n a n ı y o r s a n ı z b u k i t a p s iz e b a ş k a b i r ş e y i d e g ö s ­ t e r e c e k t i r : “ Ç o k s e s li” g e l e c e k ta s a v v u r l a r ı i m k â n s ı z v e h a y a li d e ğ i l d i r . B u k ita p . b u g ü n y e n i lik d iy e a d la n d ır d ığ ım ız k im i d ü ş ü n s e l ta v ır la rın g e ç m iş te k i k ö k e n l e r in e iş a re t e d e n b o z m a d ır. G ünüm üzün çokça ta r t ı ş ı l a n k u m u lla rın d a n b iri o la n Ü n i v e r s i t e 'n i n B a tı o r ta ç a ğ ın d a k i k ö k le r i d e J a c q u e s L e G o f T u n b u k e y ifli in c e le m e s ­ in in e n ilg in ç y ö n le r in d e n b ir in i o lu ş tu r u y o r . “ r e s m i t a r i h ” in g ö z l ü ğ ü n ü ç ı k a r a r a k b a k a l ı m . b i r t ü r e z b e r X II. in s a n lık ta r ih i b u n u n m ü m k ü n o la b ile c e ğ in i g ö s te r e n ö r n e k l e r le d o l u ­ d u r . k e n d i z o r b a y a n l a r ı n ı g i z l e m e k v e t a r i l ı i n “ k ö t ü ” d e n “ iy i" y e d o ğ ru b ir “ ile rle m e ” o ld u ğ u n u k a n ıtla m a k iç in o rta ç a ğ ı “ k a r a n lık b ir ç a ğ ” o la r a k g ö s te r ir .t a r i h ” ç a lış m a s ı . b ir d ö n e m d in s e l d ü ş ü n c e n i n v e o n u n l a b i r l i k t e g e n e l d ü ş ü n d ü n y a s ı n ı n r a s y o n a l iz e e d ilm e s in é h iz m e t e tm iş tir . doğuş te m c ile r in i "doğa” ve k o ş u lla n o lu ş tu ra n “ a k ı V 'm ve e v rim i “ h ü m a n iz m a ” . A b é la rd v e H e l o ı s e ’i n “ y a s a k a ş k ” ı i k i e n t e l e k t ü e l i n d ü ş ü n c e l e r i n e u y g u n b i r h a y a t k u r m a ç a b a s ın ın d ö n e m le r i n i a şa n b i r ö r n e ğ i d ir . . “ d o ğ a l a ş k ” te o ris i b u d ö n e m d e o r ta y a a tılm ış tır. k a p a l ı a k a d e m i o r t a m ı n ı n v e s iy a s i i k t i d a r ı n a d a m ı d ı r . o rta ç a ğ ın d a d iğ e r z a m a n la r k a d a r “ k a r a n lık " v e “ a y d ın lık ” o ld u ğ u n u g ö s te r e r e k b u y a n ılg ıy ı y ık a n .

M a r x ’ırı " k a p i ta l is t ö lç ü o la r a k z a m a n " n o s y o n u n a iliş k in .ın ıa n h a k i k a ti vc k a v ra m ı b iz e g ü v e n li b ir fiz ik s e l z a m a n y ö r ü n g e s i o l m a k ta n ç o k . Alına Venüs. fe ls e f i h a r ta t e o l o j i k h ı r s o r u n s a lı n d e r in ­ li k l e r i n e g ö m ü lm ü ş b i r N e g r i. S." d e r N e g r i . lıa v a ı f iş e k le r v c p a r la m a la r o la r a k g ö r ü n e c e k tir . d ü ş ü n ü r ü n Kıtirin. . k a p i ta l­ iz m in z a m a n ı n ı n e g e m e n l i ğ i n i te s p i t e d i p d e v r i m c i b ir z a m a n a n la y ış ı ö n e r i ­ y o r . Ç o k l u k a r l ık h ı r İ m p a r a to r lu ğ u n ö t e s ­ in d e b i r " d ı ş a n " m n o lm a d ığ ı n ı k a b u l e d e c e k . A şk k u r u c u o n t o l o j i k b ir g ii ç ti ir . “ iç e r i d e n ” o m ı k e m ir e c e k v e İ m p a r a to r lu ğ u n siy âsi b il e ş e n le r i n in k o m p o z i s y o n u n d a d e ğ i ş i k lik l e r ta le p e d e c e k t i r .b a r ı n d ır a n . o r t a k o la n ın k u r u c u p ra k s ıs id ir. b u z o r l u k la r ü z e r i n d e y a z a r a k d ü ş ü n ü y o r . Muhitinle a d lı o r ta y a ç ık ış ın ı v e Zımnimi Oluşumu b a ş lık lı y a z ıs ıy la ." B u k it a b ın d a h e r b ö l ü m ü h a v a i f iş e k le r d e n v e p a r la m a la r d a n o lu ş m a k ta d ı r Z anunm uzın en önem li düşüııürlenııdcn binim i kalem inden çıkmış yoğun telsefl bir bildin. d i n a m i k v e k o l e k t i f b i r z a m a n a lg ıla y ış ı o lm a k s ız ın d e v r i m i d ü ş ü n m e k d a h i m ü m k ü n d e ğ i l d i r . s ın ır s ız v e m e r k e z s iz b i r im p a r a t o r l u k h a lin i a lm ış tır . B u k i u b ı o k u m a k ş a rt. N e g r i ’y e g ö r e . Alımı I eııııs. ö z e llik le im p a r a t o r l u k ç o k lu k ve g ib i ik i a n a h t a r k a v r a m ın ı n s e riliş in i iz le y e n b i r k ita p . n ic e lik s e l b ir b ir i m e in d i r g e n m i ş . F. K a p ita liz m in g e ç ir d iğ i d ö n ü ş ü m d e z a m a n . “ B u r a d a k o m ü n ist z . Janıesorı B u r u d a t a m a m e n f r r k l ı b i r N e g n k e y f e d iy o r u z . iç i n d e ü ç te m e l y ö n e t i m b iç im i n i ." B u y e n i z a m a n d ü z e n i k a p i ta l iz m i n d ö n ü ş ü m ü n ü a n l a m a k iç ııı k il it ö n e m ta ş ır. h a y a tın v e ü r e r i m i n ö z ü h a l in e g e lm iş tir . . “ Ç e liş k i v e a n t a g o ıı iz n ı b iç im l e r i iç in d e y a ş ıy o r u z . b ö y le c e n it e li ğ in y e r i n i n ic e lik a lm ış o lu r . Mııltiludo’ya g e l d iğ im iz d e a rtık ' k ü r e s e l k a p i ta l iz m fa rk lı b o y u tl a r a u la ş m ış . k o m p l e k s . N e g n 'n i n z a m a n fe ls e fe s in d e y o k s u llu k v e a ş k d a b i r b i r i n e s ık ıc a b a ğ lıd ır . ü r e t k e n g ü ç . N e g r i ' n i n k ü r e s e l k a p it a liz m i a n a liz e t t i ğ i . k i t a b ı n d a n o lu ş u y o r . Knirds. y a v a ş y a v a ş b ir ö lç ü o lm a ö z e lliğ in i d a h i y it ir m i ş . Ç o k l u k d a i m p a r a t o r l u ğ u n ö z n e s i d ir . lıiy o p o J itik b ir g ü ç : z a m a n ın v e u z a m ın k u r u c u s u .Antonio Negri Devrimin Zamanı ItitYİt'inp/Çaırrıı: Ytıruz Alogıin/333 sayfa/ISİSS 975-539-450-8 Devrimin Zımnin N e g r i 'n i n d ü ş ü n c e s in i n y i m ı i y ıllık g e l iş im i n i. e ld e n e le d o la ş a n I n ı p a r a t o r iu k 'u n a u y g u n b i r a r k a p la n s u n u y o r . b iz z a t g e liş tir d iğ i “ p r o l e t e r ö z d e ğ e r l e m e " v e “ iş b irliğ i h a l in d e k i ç o k l u k k ü m e l e r i " g ib i k a v r a m la r a iliş k in a p o r ia d e d i ğ i fe lse fi z o r l u k la r ı o k ıır a a ç ık la y a c a k y e r d e . Y a z a r b u m e t i n l e r d e . E m e ğ in v e a r t ıd e ğ e r i ıı ö lç ü l m e s i n d e k u ll a n ıl a n te m e l b ir i m ç a lış m a s a a tid ir . “ M a te r y a lis t . a ris to k r a s i v e d e m o k r a s i . A n c a k k a p i ta l iz m i n b u z a m a n a n la y ış ı g e r ç e k e m e ğ i s o y u ta in d i r g e r . Zi i t k .m o n a r ş i . b a ş k a b ir d e y iş le e m e ğ i n a r d ı n d a y a ta n ç e ş itlilik .