You are on page 1of 67

TC

YILDIZ TEKNK NVERSTES


SOSYAL BLMLER ENSTTS
FELSEFE ANA BLM DALI
FELSEFE YKSEK LSANS PROGRAMI
YKSEK LSANS TEZ

BR KANT-FREGE KARILATIRMASI: ARTMETN


YASALARI SENTETK A PROR MDR, ANALTK A
PROR MDR?

MEHMET ARSLAN
12730101

TEZ DANIMANI
YRD. DO. DR. SONGL DEMR KOCA

STANBUL
2015

BR KANT-FREGE KARILATIRMASI: ARTMETN YASALARI


SENTETK A PROR MDR, ANALTK A PROR MDR?
Mehmet ARSLAN
Mart, 2015

Aritmetiin temelleri zerine yaplan bu alma, on sekizinci yzylda yaam


byk Alman filozofu Immanuel Kantn ve on dokuzuncu yzylda yaam baka
bir Alman filozof-matematiki Gottlob Fregenin aritmetik yarglarn doalarna
ilikin yapm olduklar almalarn eletirel bir bak asyla deerlendirmesi ve
karlatrlmasdr. Kant aritmetik yarglarn sentetik a priori olduunu iddia eder ve
bu iddiasn 1781 tarihli Saf Akln Eletirisi ve 1783 tarihli Prolegomena isimli
kitaplarnda kendi epistemolojisine uygun olacak ekilde temellendirir. Buna gre,
aritmetik yarglar sadece kavram analizi yaparak, ya da sadece tanmlara bavurarak
temellendirilemezler. Bu temellendirme, Kantn saf grde ina etmek dedii zel
bir ilemi gerektirir. te yandan, Frege, aritmetik yarglarn (Kantn syleminin
aksine) analitik a priori olduunu iddia eder ve en nemli eseri olan Aritmetiin
Temellerinde (1884) bu iddiasn gerekelendirir. Frege, aritmetikte gr araclyla
temellendirmeyi gerektirecek hibir eyin olmadn, aritmetik doruluklarn
btnnn

mantk

yasalar

araclyla,

dedktif

bir

sre

sonucunda

tretilebileceini iddia eder. Bu iddia ayn zamanda, aritmetik yarglar analitiktir de


demektir.

alma yaplrken Kantn ve Fregenin bahsi geen eserleri ana

kaynaklar olarak kullanlmakla beraber konuya ilikin yazlan birok kitap ve makale
incelenmi olup dorudan ya da dolayl ekilde atf yaplanlar almann kaynaka
ksmna eklenmitir.

Anahtar Kelimeler: Kant, Frege, Aritmetik, Analitik Yarg, Sentetik Yarg


iii

ABSTRACT
A COMPARISON OF KANT AND FREGE: ARE THE LAWS OF
ARITHMETIC ANALYTIC A PRIORI OR SYNTETIC A PRIORI?
Mehmet ARSLAN
March, 2015
The dissertation based on the foundations of arithmetic is somewhat evaluation and
comparison of the works of eighteenth century German philosopher Immanuel Kant
and another German philosopher-mathematician Gottlob Frege who lived in the
nineteenth century. According to Kant, arithmetical judgments are synthetic a priori
and he establishes this idea in his Critique of Pure Reason (1781) and Prolegomena
(1783). This establishment is entirely appropriate to his epistemology. Considering
the ideas of Kant, it is impossible to establish arithmetical judgments with respect to
analyze of concepts and definitions. This establishment requires another special
procedure, which Kant says, construction in pure intuition. Frege, on the contrary,
claims that arithmetical judgments are analytic a priori. He establishes this idea in his
main work called The Foundations of Arithmetic (1884). Frege claims that
arithmetical judgments can be derived by only the laws of logic. Another meaning of
this expression is that there are not anything that requires intuition to be proven,
everything in arithmetic can be derived by logical laws through a deductive method.
This is equal to say arithmetical judgments are analytic. While writing the
dissertation, I used Kants Critique of Pure Reason and Prolegomena and Freges
The Foundations of Arithmetic mainly. And I also reviewed the books and the
articles of other authors that were written about Kants and Freges philosophy of
arithmetic. And I also stated them in the bibliography of the dissertation.

Keywords: Kant, Frege, Arithmetic, Analytic Judgment, Synthetic Judgment

iv

NSZ
Yksek Lisans Tezi olarak hazrladm bu almada Kant ve Fregenin matematik
felsefelerini

karlatrmaya

altm.

Bu

tez

almasnn

hazrlanmasnda

danmanlm stlenerek bana yol gsteren hocam Sayn Yrd. Do. Dr. Songl
DEMR KOCAya, felsefe yksek lisans yapmam konusunda beni her zaman
yreklendiren hocam Sayn Do. Dr. Ycel YKSELe ve bu srete desteini
benden hibir zaman esirgemeyen sevgili eime, kzma ve oluma teekkr bor
bilirim.

Mehmet ARSLAN
Samsun; Mart, 2015

NDEKLER
TEZ ONAY SAYFASI
Z.................................................................................................................... iii
ABSTRACT ..............................................Hata! Yer iareti tanmlanmam.
NSZ............................................................................................................. v
NDEKLER ................................................................................................ vi
KISALTMALAR .......................................................................................... viii
1.

GR ..............................................Hata! Yer iareti tanmlanmam.

2.

KANTTA MATEMATN FELSEF TEMELLER ......................... 4


2.1.

Kant ve Metafizik ............................................................................... 4

2.2.

Kantta Saf Gr Olarak Uzay ve Zaman .......................................... 8

2.3.

Transandantal Felsefe ve Mantk ..................................................... 13

2.4.

Kantta A Priori ve A Posteriori Ayrm .......................................... 14

2.5.

Kantta Analitik ve Sentetik Ayrm................................................. 17

2.6.

Kantta Matematiksel Yarglar ......................................................... 23

2.7.

Kantta Geometrik Aksiyomlarn Doas ......................................... 27


FREGEDE MATEMATN FELSEF TEMELLER ..................... 31

3.
3.1.

Fregede Matematiin Temelleri zerine Genel Grler ............... 31

3.2.

Frege ve Begriffsschrift .................................................................... 33

3.3.

Fregede Nesnenin Kurulumu ve Matematiksel Nesneler................ 35

3.4.

Fregede A Priori ve A Posteriori Ayrm ........................................ 37

3.5.

Fregede Analitik ve Sentetik Ayrm .............................................. 38

3.6.

Fregede Saynn Nelii zerine ...................................................... 39

3.7.

Frege ve Mantksal Tez .................................................................... 42


vi

3.8.

KANTA VE FREGEYE YAPILAN ELETRLER ....................... 46

4.

5.

Russell Paradoksu ve Aritmetiin Temelleri .................................... 43

4.1.

Kanta Yaplan Eletiriler ................................................................. 46

4.2.

Fregeye yaplan Eletiriler .............................................................. 49


SONU ................................................................................................ 52

KAYNAKA ................................................................................................. 55
ZGEM ................................................................................................... 59

KISALTMALAR

SAE: Saf Akln Eletirisi


AT: Aritmetiin Temelleri

viii

1. GR
Aritmetiin temelleri zerine yaptmz bu inceleme esas itibariyle iki nl Alman
filozof Immanuel Kant (1724-1804) ve Gottlob Fregenin (1848-1925) konuya dair
dnceleri zerine ina edilmitir. Yapmaya altmz ey ncelikli olarak bu iki
filozofun aritmetik yarglar ve aritmetik nesneler hakknda ki dncelerinin ayrntl
olarak tespiti ve deerlendirmesi olup, gerek rttkleri noktalarda, gerekse ayr
dtkleri yerlerde bu iki filozofun dncelerinin karlatrmasdr.
almaya

ncelikle

Kant

felsefesinde

matematiksel

nesnelerin

incelenmesiyle baland. Byle bir inceleme her eyden nce Kantn metafizie dair
grlerine gz atmay gerekli klmaktadr. Kant Saf Akln Eletirisine insann
bilmeye dair yolculuunda neyi bilip neyi bilemeyeceinin ayrm ile balamtr. Bu
ayrm akln nderliinde kurulan bir eit mahkeme olmakla birlikte insan aklnn
bilme snrlarn ak bir ekilde tesis ederek akl antinomilerden kurtarmay
amalamaktadr. Baka bir ifadeyle, akln snrlar ierisinde metafizii bir bilim
olarak tesis etme; Kantn akl eletirisinin en temel amacdr. Kant, metafiziin akln
snrlar ierisinde tesisi iin ok orijinal bir yarg trnden bahseder, daha nce
kimsenin varln sorgulamad sentetik a priori yarglardan. Kanta gre, metafizik
ancak sentetik a priori yarglarn var olduunun gsterilmesi halinde bir bilim olarak
tesis edilebilir. Aksi halde metafizik, Kantn kendinden nce ki metafizikilere
atfettii gibi, bilinemezlerin uras olarak kalacak ve iine dt karanlk
ukurdan kamayacaktr.
Kant, sentetik a priori yarglarn en ak rneinin matematikte, daha da
zelde saf aritmetikte ve saf geometride bulunduunu iddia etmitir. Kanta gre,
matematiksel nesneler insan zihninde tamamen nesnel unsurlar olan kategoriler
araclyla eitli transandantal unsurlara birlik verilmesi neticesinde ina edilirler.
Bu ina ilemi sentetik bir ilem olduundan, Kanta gre matematiksel yarglarn
btn sentetik yarglardr. Kantn bahsettii transandantal unsurlar ise uzayn ve
zamann saf grleridir. Bu sebeple, almann bir blm Kantn bu unsurlar nasl
ve ne ekilde ele aldna ayrld.

Uzay ve zaman kavramlar Kantn bilgi teorisinin en neli paralarndan ikisi


olmakla birlikte, matematik felsefesinin de en nemli unsurlardr. Kanta gre,
uzayn ve zamann saf grler olarak akl sahibi varlk olan insanda bulunuyor
olmalar, matematiin kavranlabilir ve uygulanabilir olmasnn da teminatdr.
almann Kant blmmde onun uzay ve zaman kavramlarn ne ekilde ele
aldnn ayrntl bir analizi verilmeye alld.
Kant genel mantk ve transandantal mantk arasnda nemli bir ayrm
olduuna iaret ederken, matematiksel nesnelerin kavranlmas iin genel mantn
aksiyomlarnn asla yeterli olamayacan dnyordu, bu sebeple Kantn yapt
bu ayrm da alma dhiline alnd.
almann Kant blmnde, Kantn analitik/sentetik ve a priori/a posteriori
ayrmlar da ele alnd ve son blmde Kantn geometrik aksiyomlarn doalarn
nasl ele ald ilendi. Bu almann temel aratrma konusu aritmetik yarglar
olmakla birlikte, sentetik a priori yarglarn Kantta nasl kullanldklarnn tam
olarak anlalmas iin Kantn geometri felsefesi de ksmen de olsa almaya
eklendi.
almann Frege blmne, Fregenin saynn temelleri ile ilgili almalara
hangi sebeplerle balad incelenerek baland. Fregeye gre, byle bir alma her
eyden nce matematikilerin ve felsefecilerin ortak bir devidir. nk Frege,
matematik yaptn iddia eden birok matematikinin matematiksel nesnelerin ne
olduuna dair ak seik bir kavray olmadn iddia eder. Bu durum, Fregeye
gre utanlacak bir eydir.
Frege aritmetik nesnelerin mantk aracyla tretilebileceini iddia eder.
Ama bunun Aristotelesten beri gelen mantkla yaplamayacan, bu mantn
matematiksel nesnelerin idrakini salayacak ak seiklie sahip olmadn dnr.
Bu sebeple, Begriffsschrift isimli eserinde matematiksel nesnelerin ina edilebilecei
yeni bir mantksal dilden bahseder. almann Frege blmnde, Fregenin bu yolla
aritmetiin en nemli nesneleri olan saylar nasl ina ettii incelendikten sonra
Fregenin analitik/sentetik ve a priori/a posteriori ayrmn nasl ele ald incelenir.
Bilindii zere Fregeye gre, aritmetik sadece genelletirilmi bir mantktr. Bu
sylemin bir baka ifade biimi; aritmetiin btn yarglar analitik olduudur. Bu
iddia Kantn syleminin zdd bir iddiadr. Frege Kant analitik yarglarn deerini

hafife almakla sularken, Kantn en azndan aritmetikle ilgili yaklamnn yanl


olduunu iddia etmitir. Fakat Frege henz hayattayken, bir baka nemli mantk
ve filozof, Bertrand Russell, kendi adyla anlan bir paradoks bulmu ve bu
paradoksu bir mektupla Fregeye bildirmitir. almann Frege blmnn son
ksm Russelln bulduu bu paradoksa ayrlmtr ve Russell paradoksunun
Fregenin almalar asndan ne gibi bir anlam ifade ettii zerinde durulmutur.
Ksaca sylemek gerekirse, Russell paradoksu, Fregenin aritmetii manta
indirgeme projesinin sonu anlamna gelmektedir. Her ne kadar Frege sonrasnda
aksiyomlarnda eitli deiiklikler yaparak bu paradoksu ortadan kaldrmaya
almsa da, bunu baaramadn kendisi de kabul etmitir ve aritmetiin
yarglarnn analitik olduu iddiasndan vazgemitir.
Gerek Kantn, gerekse Fregenin aritmetik yarglarn doalarna ilikin
ileriye srdkleri savlar, matematik felsefesi alannda ok nemli tartmalara sebep
olmutur. Bugn dahi, aritmetik yarglarn analitik mi olduu, yoksa sentetik mi
olduu hususunda bir gr birlii olduunu syleyemeyiz. almann sonlarna
doru, eitli dnrlerin Kantn ve Fregenin aritmetik felsefelerini nasl
eletirdikleri incelemitir. Bu inceleme, bylesine nemli bir tartmann 19. ve 20.
yzyl matematik felsefesinde ne gibi etkiler braktnn belirlenmesi asndan
nemlidir.
almann son blmnde, aritmetiin temel yasalarnn analitik mi, yoksa
sentetik mi olduu sorusuna ynelik kiisel dncelerimize yer verilmitir. Bu
almann temel iddias;

aritmetiin kurucu aksiyomlarnn (Kant dorular

ekilde) grye dayandrlmas gerektii, baka bir ifadeyle sentetik olduu, bununla
birlikte sentetik olarak kurulan aritmetik biliminin sonrasnda analitik olarak
ilediidir. Bize gre, bu alma aritmetik yarglar analitik midir, sentetik midir?
eklinde ki sorunun yeterince ak olmadn gsterir niteliktedir. Sorulmas gereken
soru aritmetiin kurucu aksiyomlar analitik midir, sentetik midir? eklinde
olmaldr. Kanaatimizce bu alma, matematik felsefesi alannda Kant ve Frege
zerinden yrtlen tartmalarn aslnda sorunun yanl ekilde sorulmasndan
kaynaklandn, doru sorunun sorulmas durumunda cevabn iddia ettiimiz ekilde
olmas gerektiini ortaya koymaktadr.

2. KANTTA MATEMATN FELSEF TEMELLER


Bu blmde, Kantn matematiksel yarglarn doalarna ilikin sylemlerinin
anlaml olabilmesi iin, ncelikli olarak Kantn metafizik anlay ele alnmaya
alld. Sonrasnda ise Kant epistemolojisinin en temel unsurlarndan olan uzay ve
zaman kavramlar ele alnd. Daha sonra Kantn SAEnde ortaya koyduu
transandantal

mantk

ve

transandantal

felsefe

bal

altndaki

grleri

deerlendirildi. Sonrasnda srasyla Kantta a priori/a posteriori ve analitik/sentetik


ayrmlar ele aldnd ve matematiksel yarglarn Kant felsefesinde bu yarg trlerinin
hangisinde olaca ilendi. Son olarak da Kantn sentetik a priori syleminin daha
anlalr klnmas adna, Kantta geometrik aksiyomlarn doas ilendi.
2.1.

Kant ve Metafizik

Aritmetik biliminin felsefi kkleri ve aritmetik nesnelerin doalarnn incelendii bir


almada, metafiziin neden bir balk olarak ele alnd ve detayl bir ekilde
ilendii sorusu, Kant mevzubahis olduunda, kanaatimizce nemini yitirmektedir.
Zira Kant felsefesinde, genelde matematiksel yarglar ve zelde aritmetiksel yarglar,
sadece metafiziin temellendirilmesi iin gerekli olan bir tr yargnn rnekleri
olarak ele alnmtr. Yalnz bu sylemden Kantn matematiksel yarglarla ilgili
tespitlerinin nemsiz olduu fikri anlalmamaldr. Zira Kantn Saf Akln Eletirisi
ve Prolegomenada matematikle ilgili syledii ksack eyler, yz yllar boyu bir
ok dnr tarafndan deerlendirilmi ve olduka retken tartmalarn
yaplmasna olanak sunmutur.
Kantn bayapt olan Kritik der Reinen Vernuft (Saf Akln Eletirisi)ta
geen Kritik kelimesi Kantn anlad anlamda metafiziin ve akl sahibi varlk
olarak insann bilme etkinliinin nasl gerekletiini anlayabilmemiz asndan
olduka nemlidir. Zira Kritik szc kken itibariyle Antik Yunanca olup ve
snr izmek anlamna gelmektedir. Kantn kritik felsefesinde yapmaya alt da
tam olarak kritik szcnn anlamyla benzer dorultudadr; yani Kantn akl
eletirisiyle yapmay amalad ey; sylenebilenle, sylenilemeyen veya bilinebilir
olanla, bilinemez olan arasnda net bir snr izmek ve bunlar birbirinden ayrmaktr.

Kendinden nce ne srlen metafizik grleri bir eit sanr veya zan
olarak gren Kant, kritik projesiyle metafizii dogmatik sanlardan temizlemeyi ve
temellendirmeyi amalamaktadr. Bu sebeple, ie metafizik kavram ve bu kavramn
alar boyu maruz kald kaderi eletirerek balar. 1 Kant, insan akl cevaplamas
mmkn olmayan sorular sorar ve bu onun yazgsdr der, nk bu tr sorular, insan
aklnn tm yeteneini aar.2
Bilindii gibi Kant, nesneleri fenomenler ve noumenler olarak ikiye
ayrmaktadr. Kantn terminolojisinde kendinde ey ya da Ding an Sich dedii
kavram ile noumen dedii kavram birbirlerinden farkl kavramlardr. Kendinde ey
duyarllk 3 (sinnlichkeit) dzeyinde ki bilinemeyen gereklik iken noumen ise
anlama yetisi dzeyinde ki bilinemeyen gerekliktir. 4 Kant kendinden nceki
metafizikilerin hemen hepsinin kendinde eyin ya da noumenin bilgisine
eriilebileceini dndklerini ve bu sebeple metafizii iinden klamaz bir
batakla srklediklerini dnr. Oysa Kanta gre biz her ne kadar bir eyin
niteliklerini doru olarak kavrayabiliyor isek de, o eyin kendisini hibir duyusal ya
da dnsel yolla kavrayamayz nk bu varlk alanlar insann bilme snrlarn
aarlar.5
Kanta gre zaman zaman tm bilimlerin kraliesi konumunda olan
metafizik, artk dogmalarla bsbtn kuatlm ve hibir soruna tam ve tatmin edici
cevaplar veremez olmutur, bu sebeple an modas, metafizie kmseyerek
bakmaktr. 6 Ernst Cassirer Kantn Yaam ve retisi isimli kitabnda bu hususu
yle dile getirmektedir:
Yzyllar boyu srm olan tm dnsel abalardan sonra artk yle bir noktaya gelinmitir
ki, bu noktada metafizik bize ne gelecei olan ve ne de gemiine itibar edilebilecek bir ey

Ernst Cassirer, Kantn Yaam ve retisi, ev. Doan zlem (stanbul: nklp Yaynevi, 2007),
195.
2
Immanuel Kant, Ar Usun Eletirisi, ev. Aziz Yardml (stanbul: dea Yaynlar, 1993), A VII
3
Almancada sinnlichkeit, be duyu organ dolaymyla duyumsama anlamna gelmektedir.
Trke metinlerde genellikle duyarllk ya da duyarlk eklinde tercme edilir. Trkede
duyarllk deyince anlalan ey genelde hassasiyet eklindedir. Metni okurken duyarllk
kullanmn duyular dolaymyla duyumsama eklinde anlamak gerekmektedir.
4
Nejat Bozkurt, Kant, (stanbul: Say Yaynlar, 2010), 46.
5
age, 46.
6
Kant, 1993, A VIII.

olarak grnr ve bu noktada metafizik kavram ve ad iinde toplanan talepleri yerine


getirmek de, bu taleplerden kanmak da imknszlar. 7

Kant metafizii iine dt ukurdan karmak ve artk eski zamanlarda


olduu gibi tekrar itibar gren bir konuma ykseltmek iin, akln yarglnda bir
mahkeme kurulmasn nerir. Kanta gre bu yle bir mahkeme olmaldr ki, insann
bilgisine konu ettii nesneleri tek tek incelemelidir ve hakl savlarnda ona gvence
vermelidir, haksz savlarn da ve bilgi olamayaca halde bilgiymiesine itibar gren
eylerde de onlar dlamaldr. 8 Kanta gre bu mahkeme Saf Akln Eletirisinin
kendisidir. Baka bir ifadeyle, Kant SAEyle bahsi geen bu mahkemeyi kurar, bilgi
olma iddiasndaki her eyi yarglar ve bir karara varr; her ne kadar yazgs gerei
insan zihni bu eylerle ilgili sorular sorsa da, baz eylerin bilgisi insann anlama
yetisini aar, bu sorularn cevaplanabilmesi mmkn deildir, yleyse bu tr eyler
bilgi olma iddiasndan artk vazgemelidir, ya da artk bu tr eyler bilgiymiesine
itibar grmemelidirler; te yandan baz eyler ise insann anlama yetisi araclyla
kavranlabilir ve bilgisine ulaabilir. Bu tr eyler ise, artk insan iin gvenilir bilgi
halini alrlar.
Kantn metafizie dair sylediklerini tam anlamyla kavrayabilmek iin,
terminolojisinde geen transandant ve transandantal kavramlarn ak bir ekilde
ortaya koymak gerekmektedir. Genellikle akn ve aknsal olarak Trkeye
evrilen bu iki kavram, Kantn bu hususta sylediklerinin en temel paralardr.
Kant transandant kavramn, hibir ekilde kategoriler altnda dnmek suretiyle
bilemeyeceimiz unsurlar olarak tanmlar. Transandant unsurlar, bizim haksz yere
bilinebilecek nesnelermi gibi grdmz, aslnda ne nesnellikleri, ne de
grsellikleri olmayan, Tanr, lmszlk, zgrlk gibi insan bilme yetisini aan
eylerdir. Transandantal kavram ise, deneyimde kan her eye uygulanan ama
onlarn cinsinden olmayan ve deneyimi olanakl klan a priori zemin anlamnda
kullanlr.9 A priori nitelikteki transandantal unsurlar (saf gr olarak uzay ve zaman,
imgelemin saf emalar, mdrikenin saf kavramlar olan kategoriler, muhakeme ile
ilikisi ierisinde saf akl kavramlar yani idealar) deneyimi olanakl klarlar ama
kendileri hibir ekilde deneyimin iinde empirik bir unsur olarak bulunmazlar.

Cassirer, age, 195.


Kant, 1993, AXI-AXII.
9
Yaln Ko, Matematiin Ontolojisi Bakmndan Kant ile Frege Karlatrmas, Felsefe Arkivi,
(1997): 49.
8

Kantn kendinden nceki metafizikiler hakknda ne dndn ve kendi


metafiziini kurmak iin kulland temel kavramlar netletirdikten sonra, Kantn
kendi metafizik anlayna geebiliriz. Kanta gre, metafizik noumenlerle ilgilenen
bir bilim de deildir. Tanr var mdr?, lmszlk olanakl mdr? gibi sorular
Kanta gre anlamsz sorulardr. Bu sorulara evet ya da hayr cevaplar verilemez.
Kanta gre metafizik, nesnelerin saf anlama yetisi ve akl tarafndan, byle bir bilgi
sistemini olanakl ve gerekli klan ilkelere gre bilinmesidir. 10 Bu sebepten
nesnelerin kendileriyle dorudan ilgilenmeyen metafizik, nesnelerin bilinmesinde ki
ilkelerin a priori epistemik statsyle ilgilenen ve snrlarn tayin eden bir bilim
haline gelir.11
Metafizik, duyusal alglarn konusu olan nesneleri, yani hissedilir dnyay ele almaz;
metafizik, alglar zerinden elde edilen bir bilgi deildir. Metafizik, zamana tabi olmayan,
yani deimeyeni, baki, deiime tabi olanlarn temelindeki ilkelere de, ilk ilkeleri (arche)
grme araclyla ynelmi olur.12

Kanta gre metafizik bilgi sadece a priori yarglar iermelidir; onun


kaynaklarna zg olan, bunu byle gerektirir. 13 Her trl a priori bilginin
olanaklarnn aratrld bir bilim olarak Kant tarafndan snr izilen metafizik,
ancak byle kabul edilmesi halinde bir bilim olarak eski itibarn yeniden kazanabilir.
Aksi halde metafizik, bir bilim olma iddiasn terk edip, yerini mistiklie
brakmaldr.14
Kantn metafizii temellendirmek iin ortaya att en nemli iddia, hi
phesiz sentetik a priori yarglarn var olduudur. Kant a gre metafizik ancak bu
tr yarglarn mevcut olduunun gsterilmesiyle bir bilim olarak tesis edilebilir. Zira
Kanta gre metafizik yarglar sentetik a priori yarglardr. almann ilerleyen
blmlerinde sentetik a priori yarglar detayl bir ekilde ilenecektir.
Kantn metafizik anlaynn ele alnd bu blm bitirirken, ksa bir zet
yapmak gerekirse unlar syleyebiliriz; Kant, metafiziin ancak noumenlerin ya da
kendinde eylerin bilgisini aratrmay amalayan yaklamdan kurtulup, insann

10

Manfred Baum, Kant ve Saf Akln Eletirisi, ev. Nafer Ermi, Cogito, s. 41-42 (2005): 32.
Allen W. Wood, Kant, ev. Aliye Kovanlkaya (Ankara: Dost Kitapevi Yaynlar, 2009), 47-48.
12
Blent Gzkan, Matematik Sadece Mantk Temelinden Tretilebilir mi?, FelsefeLogos, s. 49.
(2013/2): 55.
13
Immanuel Kant, Prolegomena, ev. oanna Kuuradi, Yusuf rnek (Ankara: Trkiye Felsefe
Kurumu Yaynlar, 2000), 14.
14
. Teoman Dural, Akln Anatomisi, (stanbul: Dergh Yaynlar, 2010), 63.
11

bilme etkinliini mmkn klan a priori unsurlar aratran bir yaklamla tekrar
itibarl bir bilim olabileceini iddia etmektedir.
almann bundan sonraki blmnde; Kantta uzay ve zaman kavramlarnn
nasl ele alnd incelenecektir. Bu inceleme ilerleyen blmlerde greceimiz
matematiksel nesnelerin inas iin olduka nemlidir.
2.2.

Kantta Saf Gr Olarak Uzay ve Zaman

1770li yllarda Kantn dncelerinde devrimsel nitelikte baz deiiklikler olur.


Kant bu yllarda uzay ve zamann hem bizim alglarmzn ve deneyim dnyamzn,
hem de doa bilimlerinin mmkn olmasnn n koullar olan formlar olduunu
grr. Burada dikkat edilmesi gereken husus, uzay ve zamann, varln formlar
deil, sadece alglamamzn kendi yapsna bal formlar olduudur.15 Ayhan itil
Matematik ve Metafizik isimli kitabnda bu konuya dair u szleri sarf etmektedir:
Alglama yetisinin formlar olarak uzay ve zaman, kayna kendinde ey (Ding an
Sich) olduu farzedilen etkilerinden oluan malzemeyi a priori olarak belirlemenin
tesinde bir gereklie sahip deildirler. 16 Buradan anlalmas gereken uzay ve
zamann varlksal boyutunu, duyusal ya da aklsal yolla kavradmz nesnelerde
olduu gibi bilemeyiz. Bununla birlikte uzay ve zaman bizim nesnenin bilgisini
edinmemizin a priori koulu olarak karmza kmaktadr.
nsan bilme etkinliinde daima alglara ve duyumlamadan gelen unsurlara
muhtatr. Kant SAEnde ki Transandantal Estetik blmnn giriinde bu hususu
yle dile getirir:
Tm bilgimizin deneyim ile balad konusunda hibir kuku olamaz; nk bilgi yetisi eer
duyularmz uyararak bir yandan kendiliinden tasarmlar yaratan, te yandan bunlar
karlatrmak ve balayarak ya da ayrarak duyusal izlenimlerin ham gerecini nesnelerin
deneyim denilen bir bilgisine ilemek iin anlak etkinliimizi devime geiren nesneler yoluyla
olmasayd baka hangi yolla uygulamaya geirebilirdi? yleyse zamana gre bizde hibir bilgi
deneyimi ncelemez ve tm bilgi deneyimle balar.17

Fakat bizim duyular vastasyla edindiimiz bilgi nesnelerin kendinde ey


olarak bilgisi deildir. Bu bilgi, Kantn grnler dnyas (fenomenlerin dnyas)

15

Heinz Heimsoeth, Kantn Felsefesi, ev. Takiyettin Mengolu (Ankara: Doubat Yaynlar,
2012), 60.
16
Ahmet Ayhan itil, Matematik ve Metafizik (stanbul: Alfa Yaynlar, 2012), 36.
17
Kant, 1993, B1.

dedii dnyann bilgisidir. Biz ancak nesneleri uzay ve zaman formlarna brnen
grnler ya da temsiller olarak bilebiliriz.18 Bir ey bilinmek istenirse eer, o ey
hakkndaki kavramlarn Kantn salt gr formlar dedii uzay ve zaman ile duyu
verilerine balanmas, yani bilmek iin nesnelerle ilgileri kurulmu kavramlarn
bulunmas gerekir.19
Kantn SAEnin Transandantal Estetik balkl blmnde yer alan uzay ve
zamanla ilgili grleri Leibnizin ve Newtonun uzay ve zamanla ilgili
grlerinden esinlenmekle birlikte bir bakma onlar karna alarak ykselir. 20
Newtona gre uzay ve zaman gerek eylerdir, varlktrlar, fakat dier varlklar gibi
dorudan gzlemlenebilecek zelliklere sahip deildirler. Bu sebeple uzay ve
zamann varln deneyim araclyla kavrayamayz. Newtonun dncesinde,
uzay ve zamanla kurduumuz bilme temas tamamyla gizemli bir ekilde
braklmtr.21 Leibnize gre ise, uzay ve zaman, eyler arasnda ki bantlar (bir
nesnenin dierinin 7 metre solunda olmas veya bir olayn dierinden 2 saat nce
olmas gibi) sistemletirmek iin zihnimizce yaptmz kavramsal inalardr.22 Kant
ise bu grlerin her ikisini de yetersiz bulur, nk bu yaklamlar uzayn bilgisi
olarak geometrinin a priori olmasn ve aritmetikteki hem uzaysal hem zamansal
byklklerin a priori bilgisini aklayamazlar. Bunun nedeni, ikisinin de uzay ve
zamana dair bilgimizi bamsz olarak mevcut olan eylerle veya eylerin
zellikleriyle tanklmza dayandrm olmasdr. 23 Kanta gre Leibniz ve
Newtonun grlerinin bir dier problemleri de, her ikisinin uzay ve zaman gerek
eyler olarak ele almalardr. Kanta gre uzay ve zaman, tecrbede verili ve
bamsz olarak mevcut olan nesneler olmadklar gibi, eylerin uzaysal ve zamansal
zellikleri de byle nesnelerin zellikleri deildir. 24 Ayrca Leibnizin uzay ve
zaman kavramsal yollarla ina etmek iin nerdii bantlarn algs ancak ve ancak
bizde daha nceden uzay ve zamana dair bir farkndalk olmasyla mmkn olabilir.
Zira bir nesnenin dierinin 7 metre solunda olduunu ancak bu nesneleri kuatan ve

18

Heimsoeth, age, 61.


Veli Urhan, Kantn Bilgi Kuram ve Sentetik nermeler, Felsefe Dnyas, s. 38
(2003/2): 3-20.
20
Wood, age, 60.
21
age, 60-61.
22
age, 60.
23
age, 60.
24
age, 61.
19

bizim farknda olduumuz bir uzay varsa alglayabiliriz ve benzer ekilde bir olayn
dierinden iki saat nce olduunu anlamamz iin bizim bir ekilde zamann aknn
ve olaylarn bu akta gerekletiinin bilincinde olmamzla anlayabiliriz. Tam da bu
nokta da Kantn uzay ve zamana dair nerisi u ekildedir; uzay ve zaman saf
grnn

iki

formudur

ve

bizim

bilme

etkinliimizde

nesnelerle

temas

kurabilmemizin zorunlu koullardr. Uzay ve zamann hem kendileri, hem de


nesnelerin uzay ve zamansal zellikleri bizim bilgimizin n koulu olarak var olmak
dnda her hangi bir mevcudiyete sahip deillerdir. Baka bir ifadeyle uzay ve
zaman insan dncesinde bulunan yasalardr 25 ve bu eyler ancak bu yasalara
uyduklar takdirde insann anlama yetisine hitap ederler.
O halde diyebiliriz ki uzay ve zaman, btn duyumlarn imknn salayan
saf grler olmakla birlikte ayn zamanda zorunlu ve a prioridirler.26Sz gelii uzay
grsnn a priori olduunu yle aklayabiliriz: Eer bizim zihnimizde uzay
grs a priori olarak bulunmam olsayd, bizim nesnelerin baka baka yerlerde
olduklarn tasavvur etmemiz mmkn olmayacakt. Aka grld gibi uzay
grsnn deneyime ncelii bulunmaktadr.

Bundan dolay uzay tasavvuru

deneyden karlm empirik bir kavram olamaz27, d deneyin kendisi bile ancak bu
tasavvur sayesinde mmkn olur.28 nk uzay ve zaman nesnelere deil de bizim
gr yetilerimize baldr ve herhangi bir gr iin zorunlu kouldur, bu nedenle
bizim uzay ve zaman grlerimiz a prioridir.29
nsan zihninde a priori olarak bulunan uzay ve zaman grleri,
grlenebilecek tm nesnelere uygulanabilecek bir bilgi sistemini de mmkn
klar. 30 Bu grlerin a priori olmalar, aritmetiin ve matematiin nesnelerinin a
priori inasn ve bu yolla bahsi geen bilimlerin nasl mmkn olabileceklerini
aklayan ve mmkn klan temel zemindir.31 Baka bir ekilde ifade etmek istersek,
uzay ve zaman, geometri ve aritmetiin nesnelerinin grsel hammaddesini

25

Heimsoeth, age, 61.


smail Kz, Sezginin Bilgideki Yeri ve nemi, Felsefe Dnyas, s.40, (2004/2): 41-54.
27
mit ztrk, Eletirel Felsefesi Balamnda Kantn Transandantal Estetiki , Kayg, s.20 (2013):
52.
28
Bedia Akarsu, Kantta Mekn ve Zaman Kavramlar, Felsefe Arkivi, (1963): 108-122.
29
Wood, age, 62.
30
age, 62.
31
Gzkan, 2013, 53-72.
26

salamak suretiyle matematii mmkn klar. 32Burada deinilmesi gereken nemli


bir dier nokta ise a priori olarak ina edilen matematiin doayla nasl bir iliki
kurduu ve objektif olarak doaya nasl uygulanddr. Kant, matematiin doayla,
duyumsamann saf formlar olan uzay ve zaman vastasyla iliki kurduunu syler. 33
Matematiksel bilgileri mmkn klan uzay ve zaman formlar ayn zamanda,
uzay ve zamanda bulunan dier tm nesneler iinde geerlidir. Buna gre uzay ve
zamann idealitesi, matematiin objektif geerliliinin de artdr.34Kant bu hususu
Prolegomenada u ekilde dile getirir:
benim uzam 35 ve zamann idealliine ilikin retim, duyulara verilen tm dnyay bir
kuruntu haline getirmekten ok uzaktr; aslnda bu reti en nemli bilgilerden biri olan
matematiin sunduu a priori bilginin gerek nesnelere uygulanmasn gvence altna almada
ve onun srf bir kuruntu saylmasn nlemede tek aratr. 36

almann Frege blmnde ele alnacak olan mantksal teze gre,


aritmetiksel doruluklar btnyle mantk yasalar araclyla tretilebilirler. Kant
ise aritmetiin temel nesneleri olan saylarn ve bu saylar arasnda ki ardklk
ilikisinin ancak zaman saf grsnn devreye girmesiyle gsterilebileceini
dndnden, bu tr doruluklarn sadece genel mantk yasalar araclyla
temellendirilemeyeceini iddia etmektedir. Bununla birlikte baz dnrler
geometrik

doruluklarn

da

sadece

mantk

yasalar

araclyla

temellendirilebileceini dnmekteydi. rnein Leibnize gre isel paralar ve bu


paralarn dizilileri ayn olan iki ekil birbiriyle birebir rtr, bu adan
deerlendirecek olursak; geometrik doruluklar mantksal yoldan aksiyomatize
etmek ve sadece kavramlar ve tanmlar araclyla tretmek mmkndr. Kant,
bunun asla byle olamayacan dnyordu ve elinde hi de yabana atlamayacak
bir uslamlama vard. Geometrinin yarglarnn sadece kavram analizinden ve
mantktan temellendirilemeyecei, bu temellendirmenin ancak uzaysal grnn
devreye girmesiyle mmkn olabilecei fikri, Kantn 1768 tarihli Uzayda Ynler
Arasnda ki Farklln Nihai Dayana Hakknda adl makalesinden kan (sa el,

32

ahabettin Yaln, Kantta Matematiin Felsefi Temelleri, Felsefe Dnyas, s. 37 (2003/1): 128143.
33
age, 128-143.
34
Akarsu, age, 108-122.
35
Uzam kelimesi ile uzay kelimesi e anlaml kelimelerdir.
36
Kant, 2000, 42.

sol el uslamlamasndan kan) sonutur.37 Bu sonula, geometri ile ilgili tm salam


bilgilerin sadece kavramsal olandan kmad, bu durumda da geometrinin sadece
mantkla temellenen bir bilim deil, ama ayn zamanda grnn de devreye girmesi
gerektii bir bilim olduu ortaya kyor. 38 Kant bu hususu Prolegomenada u
ekilde dile getirmektedir:
Eer iki ey, her birinde ayr olarak bilinebilecek tm paralar bakmndan tamamen ayn
iseler; bundan, her birinin her durum ve ilikide dierinin yerine konabilecei sonucunun
kmas gerekir. Gerekten de bu, geometrideki btn dz ekillerde byledir; ancak eitli
kresel ekiller d ilikide yinede yle bir farkllk gsterirler ki, biri dierinin yerine
konamaz. rnein iki yarm krede bulunan ve ekvatorun bir yayn ortak taban alan iki
kresel gen, hem kenarlar hem de alar bakmndan tamamyla ayn olabilir, yle ki, her
birinin ayr ama tam betimlenmesinde dierinde olmayan hibir ey bulunamaz; buna ramen
biri dierinin yerine konamaz. te burada, iki gen arasnda hibir anlama yetisinin bir iten
farkllk olduunu syleyemeyecei ve kendisini sadece uzamda ki d ilikide aa vuran bir
i farkllk vardr.39

Kant bu uslamlamay eitli rneklerle aklamaktadr. Sz gelimi aynann


karsnda durup sa elimizi kaldrdmzda sa elimize aynada yansyan grnts
kadar benzeyen ve btn paralar bakmndan ayn olan baka hibir ey yoktur ama
aynadaki bu grnty asla onun asln yerine koyamayz, nk gerekte
kaldrdm sa elim ise aynada ki sol elimdir. Dolaysyla benzer ya da ayn fakat
hibir ekilde birbirleriyle rt(e)meyen eyler arasndaki farkllklar sadece
kavram analizi yaparak anlalr hale getiremem.

Kant, bu rtememenin bize

nemli bir eyler sylediini dnyordu; temsiller kendi balarna olsalard, tm


elerin rtmesi gerekirdi, ama bu rtmenin mmkn olmad aktr, dolaysyla
temsillerin ve temsillerin iinde bulunduu fiziksel meknlarn bir araya gelerek
uzay oluturduu grn savunan Leibniz yanlyordu. Kantn bu uslamlamas
bize uzayn kendisinin uzayda temsil edilen nesnelerden tretilemeyeceini aka
gstermektedir.
Toparlayacak olursak, almann ilerleyen blmlerinde tekrar deinilecek
olan bu uslamlama, bize, duyumsadmz temsillerin zihnimize kendi balarna

37

Gzkan, 2013, 53-72.


age, 53-72.
39
Kant, 2000, 35.
38

gelmediklerini, aksine kendisinde bir ynllk olan uzayn saf grs araclyla
geldiklerini sylemektedir.
2.3.

Transandantal Felsefe ve Mantk

almann Fregeye ayrlan ikinci blmnde daha detayl bir ekilde ele alnacak
olan Mantksal Teze gre aritmetiin yarglar sadece mantk (genel mantk) temelli
tretilebilir, baka bir ifadeyle aritmetik bilimi manta indirgenebilir. Blent
Gzkan Matematik Sadece Mantk Temelinden Tretilebilir mi? balkl makalesinde
aritmetiin manta indirgenmesi ifadesini yle aklamaktadr;
aritmetiin temel kavramlarnda ve aritmetiksel fonksiyon ve ilemlerde aritmetiin
kendine zg eler bulunmamaktadr; bunlar tmyle mantksal olan kavram ve ilemlere
indirgenebilirler. Bylelikle, aritmetiin temel yasalarnn aslnda mantn genel yasalarndan
tretildikleri ve dolaysyla bu temel yasalarn analitik doruluklar olduu ortaya konabilir. 40

Kant ise genel mantk ile kendi tabiri olan transandantal mantk arasnda bir
ayrm yapar ve genel mantn yasalar araclyla aritmetiin yasalarnn
tretilmesinin imknsz olduu grn savunur. David Grnberg Kant, Aknsal
karmlar ve Kukuculuk isimli makalesinde Kantn genel mantktan ne anladn
yle aklar:
Salt genel mantk bir bilginin baka bir bilgiyle olan ilikisinin mantksal biimini gz nnde
tutar; yani genel anlamda dncenin biimini ele alr. Bylelikle Kantn genel mantk
kavramnn,

gnmzn

dizimbilim

ve

kantlama

kuram

anlamnda

ki

biimsel,

tmdengelimsel mantkla rttn gryoruz. Dolaysyla Kantn sz ettii iliki,


karsama ilikisinden baka bir ey olamaz. 41

Sentetik a priori karakterde olan aritmetiksel yarglara genel mantk


araclyla ulalamayacan42 syleyen Kanta gre, bu ancak transandantal mantk
araclyla mmkn olabilir. Kant SAEsinin ikinci blmnde transandantal
mant ele alr ve nelii zerine uzunca deerlendirmeler yapar. Kanta gre
transandantal mantk, kavrama yetisinin ve akln yasalarnn nesnelerle a priori
balant iinde olduklar haliyle ilgilidir. Buradan hareketle transandantal mantn,
nesnelerin bizzat kendilerini deil ama o nesnelerin kurulumunun a priori elerini
incelediini sylemek mmkndr. Bylelikle de genel mantkta olduu gibi

40

Gzkan, 2013, 62.


David Grnberg, Kant, Aknsal karmlar ve Kukuculuk, Cogito, s. 41-42 (2005): 93.
42
Heimsoeth, age, 41.
41

nesnelerle ban kopartarak sadece formlarla ilgilenmemekte, aksine dnmenin


asli eleri olan transandantal formlara ve kavramlara ynelmektedir. 43
Bilindii zere, Kant saylar birer matematiksel nesne olarak grmektedir ve
her nesnenin bir mekna tabi olmas gerektiini dnmektedir.44 Her eyden nce
matematik biliminin nesnelerini ina etmesi gerektiini savunan Kant, bu inann
genel mantk araclyla yaplmasnn imknsz olduunu syledikten sonra ancak
transandantal mantk yoluyla bu inann olabileceini ne srer. Zira Kanta gre
transandantal felsefenin ana problemi Nesne nedir? ve nasl kurulur? dur.
Matematiksel nesnelerin kurulumunun temel dayanaklar olan a priori unsurlar (uzay
ve zaman) transandantal estetikin formlardr. Kanta gre, rnein 5 saysn
(nesnesini) zamanda ak halinde olan anlara birlik vermek suretiyle, transandantal
belirlenimle kuruyoruz. Ancak 5 saysn bu yolla kurduktan sonra matematiksel
ilemlerimize dhil edebiliyoruz.
Kant felsefesinin temel kavramlarndan olan transandantal ve transandant
szckleri arasnda fark olduu nceden de belirtilmiti. Ksaca tekrar edecek
olursak: Transandant kavram, kategorilerin altna getirerek dnemeyeceimiz yani
bizim bilme yetimizi aan anlamna gelmektedir. Tanr, lmszlk, zgrlk gibi
kavramlar transandant kavramlara rnek olarak verilebilir. Transandantal szc ise
deneyime zorunlu olarak uygulanan ve deneyimi olanakl klan ama kendisi
deneyimin iinde empirik bir unsur olarak bulunmayan anlamnda kullanmaktadr.
Saf grler olarak uzay ve zaman, imgelemin saf emalar, mdrikenin saf
kavramlar olan kategoriler ve saf akl kavramlar olan idealar gibi transandantal
unsurlar nesnenin kurulmas iin olmazsa olmazlardr. Dolaysyla bizim nesnelerin
kendileri hakknda deil de, onlar bilme tarzmzla ilgilenen 45 , ve bu nesnelere
insann idrak melekesi (Verstand) araclyla ontolojik mekn salayan,
transandantal mantktr.46
2.4.

43

Kantta A Priori ve A Posteriori Ayrm

Gzkan, 2013, 58.


Ko, age, 49.
45
Cassirer, age, 203-204.
46
ahabettin Yaln, Frege: Semantikten Matematie Paradokslar, Felsefe Tartmalar, s. 30
(2003): 57.
44

Her ne kadar kimi Trke metinlerde a priori yerine nsel, a posteriori yerine ise
grgl eklinde kullanmlar mevcut olsa da, bu almada, bu kavramlar Kantn
kulland ekliyle kullanlacaktr. Kant bilginin oluumunu aklamak iin a priori
ve a posteriori ayrmn yapmtr. Kantn bu ayrm, asl vurgunun bilginin
kaynana yapld bir ayrm olarak karmza kmaktadr.47 Baka bir ifadeyle bu
ayrm bilginin kaynann deneyimle olan mnasebeti zerine ina edilmi bir
ayrmdr. Ve unutulmamaldr ki, a priori ve a posteriori ayrm, analitik/sentetik
ayrmndan nce gelen ve Kantn epistemolojisinde giri niteliinde olan nemli
bir ayrmdr.48
A priori bilgi dorulanmas iin hibir ekilde deneyime mracaat
gerektirmeyen bilgidir. Bir kiinin, btn kargalarn ku olduunu sylemesi iin
dorudan ya da dolayl olarak kargalar gzlemlemi olmas gereksizdir.49 Verilen
rnekte; kargalarn ku olduklarnn tespiti iin deneyime bakmaya gerek yoktur, zira
kargalarn ku olduu bilgisi a priori olarak dorudur. A priori bilgiler, kesin,
zorunlu olarak dorudurlar, baka trls dnlemez. Kimi zaman a priori bilgiyle,
a posteriori bilgi bir birine karabilir. A priori sandmz bir bilgi a posteriori
olabilir. Kant SAEsinde a priorilie dair bu hususu yle dile getirir:
a priori anlatm gene de yukardaki sorunun btn anlamn gstertebilmek iin yeterince
belirgin deildir. nk sk sk giderek grgl kaynaklardan tretilen pek ok bilgi asndan
bile onlara a priori yetenekli olduumuz, ya da olabileceimiz, nk onlar dolayszca
deneyimden deil ama evrensel bir kuraldan trettiimiz sylenir- bir kural ki gene de
kendisini deneyimden dn almzdr. Bylece kendi evinin temellerinin altn kazan biri iin
evinin yklacan a priori bilebilirdi, e deyile edimsel ykln deneyimi iin beklenmesi
gerekmezdi denebilir. Ama gene de bunu btnyle a priori bilemezdi, nk daha nceden
cisimlerin ar olduklarn ve buna gre destekleri uzaklatrlnca dtklerini deneyim
yoluyla renmi olmas gerekirdi. yleyse a priori bilgilerden u ya da bu deil, ama saltk
olarak tm deneyimden bamsz olan bilgileri anlayacaz. Ve bunlara kart olarak grgl
bilgiler, ya da yalnzca a posteriori, e deyile deneyim yoluyla olanakl olan bilgiler
dururlar.50

47

Ycel Dursun, Felsefe ve Matematikte Analitik/Sentetik Ayrm, (Ankara: Elips Yaynlar,


2010), 27.
48
age, 30.
49
Stephen F. Barker, Matematik Felsefesi, ev. Ycel Dursun (Ankara: mge Kitabevi Yaynlar,
2003), 18-19.
50
Kant, 1993, B3.

Sonucu bakmndan bizim bir olayn kesinlikle u ya da bu ekilde olacan


biliyor olmamz kendi bana bu olayn bilgisinin a priori olduu anlamna gelmez,
zira bizim o olayn kesinlikle yle olacan biliimiz daha nceki deneyimimiz
sayesinde olmu olabilir. A priori bilgi deneyimden tamamyla bamsz bilgi
olmaldr. te yandan a posteriori bilgi ise deneyim vastasyla edindiimiz bilgidir.
Doa bilimlerinin neredeyse tamam a posteriori bilgilerle i grrler. Bu adan
bakldnda a posteriori bilginin insanlk tarihinde ne kadar byk neme sahip
olduu aktr. Ama a priori bilgi ile a posteriori bilgi arasnda sonularnn kesinlii
ve evrenselliiyle alakal ciddi bir fark vardr. A priori doruluklar zorunlu ve
evrensel iken a posteriori doruluklar koulludur. Kant SAEsinde deneyim hi
kukusuz bize neyin varolduunu syler, ama zorunlu olarak baka trl deil de
yle olmas gerektiini deil 51 derken a priori doruluklarda ki zorunluluun a
posteriori doruluklarda olmadn vurgular. Kanta gre a posteriori yarglar ya da
deneyim yarglar, hibir zaman gerek ya da san deil ama yalnzca tmevarm
yoluyla varsayml ve karlatrmal evrensellik verebilir 52 . Bu sebepten deney
yarglaryla ilgili ancak imdiye kadar grp bildiklerimize gre u ya da bu
kuraldan bir ayrlma olmamtr53 diyebiliriz.
Bunun yan sra Kant a priori bilgi ile saf a priori bilgi arasnda da bir ayrm
yapar. Kanta gre her a priori bilgi saf deildir. A priori bilgi; eer empirik olan
hibir ey ile karmamsa ancak saf olarak adlandrlabilir. 54 SAEsinde verilen
rnek her deiimin bir nedeni vardr nermesidir. Kanta gre bu nerme a
prioridir ancak saf deildir, nk deiim yalnzca deneyden treyen bir
kavramdr.55
A priori ve a posteriori ayrm bilimlerin kendi isel varglar iin de olduka
nemlidir. Barker Matematik Felsefesi adl kitabnda bu konuyu yle aklar:
A priori ve empirik bilgi arasnda ki bu ayrm, hem etkilerinin aklanmas yznden, hem de
dourduu problemler yznden felsefi nemde bir ayrmdr. O, dolaysyla, temel olarak
empirik bilginin konularyla ilgili olan fizik, biyoloji ve tarih gibi konularn varglarn
oluturmak iin gzlemlere dayanmalar gerektiini bize gstermede yardm eder. Aksine

51

age, A2.
age, B4.
53
Akarsu, age, 112.
54
itil, age, 27.
55
Kant, 1993, B3.
52

mantk gibi bir konu, yalnzca a priori bilgiyle ilgilenir ve dolaysyla kendi varglarna
ulamada gzlemlere dayanmay gerektirmez. u halde ortaya kan sorun, bu balamda
matematik, fizik gibi mi ya da mantk gibi midir? Ve ayrmn dourduu ok genel bir problem
de, a priori bilgiyi nasl kazandmz problemidir: Gereklie ilikin zel bir kavray yoluyla
m, ya da bizim zihinlerimize ilikin bir kavray yoluyla m, dilin anlalmas yoluyla m ya da
hangi yolla olduudur? Eer matematiksel bilgi, deneyle temellendirilmeyen a priori bilgiyse
u halde neye dayanmaktadr?56

Kanta gre matematiksel bilgi deneyle temellendirilmeyen, genel olan ve


zorunluluk tayan a priori bir bilgidir.57 Matematiksel bilginin temellerini a priori
saf grde aklayan Kanta gre bu gr ancak uzayn, hissetme yetisinin a priori
formu, yani tm duyusall ncelikli olarak olanakl klan form olmasyla
mmkndr.58
almann ilerleyen blmlerinde, Kantn matematiin temellerini saf
grde nasl ina ettii geni bir ekilde ele alnacak olduundan bu bahsi imdilik
kapatyor ve Kantta analitik/sentetik ayrmnn nasl ele alndna geiyorum.
2.5.

Kantta Analitik ve Sentetik Ayrm

Ycel Dursun Felsefe ve Matematikte Analitik/Sentetik Ayrm isimli kitabnda bu


ayrm yle ele almaktadr: Analitik/sentetik ayrm, felsefe tarihi boyunca kimi
zaman ky da kede kalm, kimi zaman zerine ateli tartmalar yaplm ve kimi
zamanda felsefeyi derinden etkilemi olan bir bilgi felsefesinin giri kaps
olmutur. 59 almann bu blmne ncelikli olarak Kant ncesi dnrlerin
analitik/sentetik ayrmn nasl ele aldklar incelenerek balanacaktr. Kimi
dnrlere gre bu ayrm felsefe tarihi ierisinde Platona kadar gtrmek
mmkndr. yle ki bu dnrlere gre Platonda ki idealar onlarn deney
dnyasndan tamamen bamsz olmalaryla analitiklie, duyu dnyasn ise
sentetiklie rnek olarak verebiliriz. 60 Bunun yan sra Gazalide de deneyle
dorulanabilir trden bilgilerin doruluklarnn kesin olamayacana dair grler

56

Barker, age, 19.


Heimsoeth, age, 72.
58
H. Blent Gzkan, Frege ve Aritmetiin Temelleri, Aritmetiin Temelleri iinde, Gottlob Frege
(stanbul: Yap Kredi Yaynlar, 2012), 13-71.
59
Dursun, age, 2.
60
age,2.
57

grmek mmkndr.

61

Gazalinin bu trden bilgileri sentetik bilgi olarak

nitelendirilebilir. te yandan modern felsefeye gelindiinde bilginin kayna ve


snrlar balamnda iki farkl ekoln, rasyonalizm ve empirizmin ne kt
grlr.62 Rasyonalist bir filozof olarak nitelendirilen Leibniz, sentetik nermelerin
dorularna olgu dorular, analitik nermelerin dorularna da akl dorular der.
Leibniz Monadoloji isimli kitabnda yle der:
ki tr doruluk vardr: Akl doruluklar, olgu doruluklar Akl doruluklar
zorunludurlar; kartlar mmkn deildir; olgu doruluklar ise olumsaldrlar, kartlar da
mmkndr. Bir doruluk zorunlu olduu zaman o doruluun sebebi zmleme ile
bulunabilir.63

Empirizmin nde gelen isimlerinden olan Hume da, olgu durumlar ve


idelerin balantlaryla ilgili dorular birbirinden ayryordu. 64 Lockeun da fizik
dnyann deney ve duyuma konu olabilen fenomenlerine ilikin tm nermelerin
sentetik, deney ve duyumlardan hemen hemen hi etkilenmeden kurulmu bulunan
matematiin alannda yer alan nermelerin de analitik karakterde olduunu ne
srd grlr. 65
Kant felsefesinde analitik/sentetik ayrmnn nasl ele alndn anlamak iin
ncelikle bu ayrmn uyguland yarg kavramn incelememiz gerekir. Bilimlerin
temel elerinden biri o bilimin kendine ait nesneleridir. rnein say aritmetik
biliminin nesnelerinden biridir. Aritmetik bilimini tam anlamyla kavramak iin,
onun nesnelerinden biri olan sayy anlamamz gerekir. Nesneyi anlamak asndan
baktmzda Kantta ki temel ontolojik unsur yargdr.

66

Yarg ise insan

dncesinin bir fiilidir. Bardan masann zerinde durduunu idrak etmem Kant
asndan bir yargdr. Bu idraki dile dkmem ve dilsel bir entiteye dntrmem
gerekmez. Buradan aka anlalyor ki Kant asndan dnme dili nceler.

61

Vehbi Hackadirolu, Analitik Yarglar ve A Priori Yarglar, Felsefe Tartmalar, s. 15 (1994):


72.
62
ztrk, age, 42.
63
G. W. Leibniz, Monadoloji, ev. Suat Kemal Yetkin (stanbul: Milli Eitim Bakanl Yaynlar,
1997), 7.
64
Hackadirolu, age, 72.
65
Urhan, age, 3.
66
Ko, age, 52.

Dolaysyla Kanta gre yarg nerme deildir. Kanta gre yarg, gr ve kavramn
sentezi ile ortaya kar ve mekn insan dncesidir. 67
Kant felsefesinde analitik/sentetik ayrm her ne kadar yarglar snflandran
semantik bir ayrmm gibi grnse de, Kant aslnda bu ayrm daha ok epistemik
temelli bir ayrm olarak ele alr. 68 Analitik ve sentetik yarglar sistemli bir biimde
ilk ele alan ve net bir ekilde ayrmn yapan Kanttr. 69 Kanta gre yarglar
arasnda, birbiriyle her hangi bir ekilde ikin bir iliki gstermeyen ama zihnimizin
kavramlar sentezledii ve biraraya koyduu yarglar vardr. Kant analitik ve sentetik
yarglarla ilgili SAEsinin giri ksmnda u tespitleri yapar:
inde bir znenin yklem ile ilikisinin dnld tm yarglarda (yalnzca olumlu
yarglar irdeliyorum, nk daha sonra olumsuz olanlara uygulamas kolay olacaktr), bu iliki
iki trde olanakldr. Ya B yklemi Aya bu A kavramnda (gizil olarak) kapsanan bir ey
olarak aittir; ya da B btnyle A kavramnn dnda yatar, geri hi kukusuz onunla bir
balant iinde duruyor olsa da. lk durumda yargy zmsel (analitik), ikincisinde bireimli
(sentetik) olarak adlandryorum. Analitik yarglar yleyse ilerinde yklemin zneyle
bantsnn zdelik yoluyla dnld yarglardr; ama ilerinde bu bantnn zdelik
olmakszn dnld yarglar sentetik yarglar olarak adlandrmak gerekir. Birinciler
aklayc, ikinciler ise geniletici yarglar olarak adlandrlabilirler, nk birinciler yklem
yoluyla znenin kavramna hibir ey eklemeyip, tersine onu yalnzca ayrtrma yoluyla onda
daha imdiden (kark bir yolda da olsa) dnlm olan bileen kavramlarna zerler; buna
karn ikinciler znenin kavramna onda hibir yolda dnlmemi ve onun her hangi bir
yolda ayrtrlmasyla karlamayacak bir yklemi eklerler. rnein, tm cisimler uzamldr
dediim zaman, bu analitik bir yargdr. nk uzam cisme bal olarak bulabilmek iin cisim
ile ilikilendirdiim kavramn tesine gemem gerekmez; tersine, bu yklemi onda bulabilmek
iin yalnzca kavram ayrtrmam, e deyile yalnzca her zaman onda dndm oklunun
bilincinde olmam gerekir. Yarg yleyse analitik bir yargdr. Buna kar, tm cisimler
arlardr dersem, yklem genelde bir cismin yaln kavramnda dndmden btnyle
baka bir eydir. Byle bir yklemin eklenmesi yleyse sentetik bir yarg verir.70

Kantn analitik/sentetik yarglar ayrm, kimyadaki ayr ve farkl eyleri bir


araya koyma edimi olan sentez ile bir eyi onda var olan bir bileenine ayrma edimi
olan analiz ayrmlar ile paralel niteliktedir. 71 ncesinde de bahsettiimiz gibi
analitik yarglar bir kavramda zaten olan zellikleri zmleyip analiz ederken,

67

age, 52.
lhan nan, Kantn Varlk Kavram zerine, Cogito, s. 41-42 (2005): 110.
69
Hackadirolu, age, 72.
70
Immanuel Kant, 1993, A7- B11.
71
Barker, age, 23.
68

sentetik yarglar bir kavrama onda olmayan ve analiz yoluyla da o kavrama


eklenemeyecek yeni bir takm kavramlar ekler ve insan zihni bu kavramlar
sentezlemek suretiyle yeni bir bilgi retir. Dolaysyla analitik yarglarn bilgimizi
arttrmadn, bununla birlikte sentetik yarglarn ise bilgimizi oalttn sylemek
mmkndr. 72
Analitik yarglar Kantn bak asna gre yklemi konusunda olan tekrar
eden yarglardr ve konuya dair yeni bir bilgi eklemezler. 73 Kant Prolegomenada
analitik yarglar yle ele alr: Analitik yarglar yklemde, znenin kavramnda
zaten var olan ama pek o kadar ak ve bilinli dnlmemi olandan baka hibir
ey sylemezler.74 Dolaysyla Kant asndan bu trden yarglarn epistemik ilevi,
kullandmz kavramlar aklamak ve verili bir kavramda dnm olduumuz
eyi, kendimiz iin daha aikr veya daha ak hale getirmekle snrldr. 75 Analitik
yarglarn doruluklarnn bir dier zellii de bu doruluklarn her bakmdan a
priori olmasdr. 76 Analitik yarglarn malzeme olarak kullandklar kavramlar
deneysel olsa da, olmasa da doal yaplar gerei a priori bilgilerdir. 77 Sz gelii
btn bekrlar evli olmayanlardr nermesi analitik bir nermedir ve bu nerme a
priori dorudur, zira bu doruluu ispatlamak veya anlamak iin deneyin tanklna
ihtiya duymayz. Bekr kavramn zmlemek suretiyle bu kavramn ierisinde
evli olmama zelliinin zaten mevcut olduunu grmememiz bu doruluu
anlamamz iin yeterlidir. Bir yargnn analitik olup olmadn belirleyebilmek iin
mantken elikiye dmemeye dikkat etmeliyiz. nk Kanta gre btn analitik
yarglar tamamen elime ilkesine dayanrlar. 78 Analitik bir yargnn deili akl
elikiye, yani kabul edilemez bir duruma gtrr.79 Daha ncede belirttiimiz gibi
analitik yarg sadece bir analizdir, kendi znesinin salt bir analizi; zne de bulunan
eyi aa karr. Dier bir deyile, analitik yarglarn hepsi aslnda totolojidir.80

72

Bozkurt, age, 9.
Urhan, age, 3.
74
Kant, 2000, 14.
75
Wood, age, 50.
76
age, 49.
77
Kant, 2000, 15.
78
age, 15.
79
Dursun, age, 36.
80
Theodor W. Adorno, Aknsallk Kavram zerine, ev. Mine Haydarolu, Cogito, s. 41-42
(2005): 64.
73

Kant felsefesinde sentetik yarglarn nasl ele alndna gemeden nce


sentetik szcnn anlamna bir gz atmakta fayda var; Nebil Reyhani Kantta
Sentetik Birlik Fikri isimli makalesinde sentetiklii aadaki gibi tanmlar:
Sentetik, szcn en geni anlamyla, bir btn oluturan elerin kendiliklerinden bir
btn oluturmadklarn, yapay olarak, yani insan eliyle bir btn haline getirildiklerini dile
getirir. Daha dar anlamyla sentetik, kendiliklerinden bir birlik oluturmayan elerin insan
elinden kma, zorlanm birliidir.81

Bu analojide alt izilmesi gereken szck birlik szcdr. Kendi


balarna bir birlik atfedilemeyen kavramlar sentetik yarglarda insan zihni
vastasyla bir iliki ierisine sokulurlar ve onlara bir birlik atfedilir. Sentetik
yarglarda zne kavramna onda olmayan ve dolaysyla znenin zmlenmesi ile
elde edilemeyecek olan yeni bir yklem katlr. Bu sebepten sentetik yarglar
geniletici, bir dier ifadeyle bilgimizi arttran yarglardr. 82 rnein btn cisimlerin
uzayda yer kapladklar yargs analitik bir yargdr ve bilgimize yeni bir ey
eklemez. Cisim olma kavramnn ierisinde, uzayda yer kaplama zellii zaten
mevcuttur, dolaysyla biz btn cisimler uzayda yer kaplar dediimizde bilgimizi
arttracak yeni bir ey sylemi olmuyoruz. Ama rnein btn cisimler ardr
dediimiz zaman cisim kavramnn ierisinde ar olma zellii ikin olarak
bulunmad iin yeni bir bilgi vermi oluyoruz. Sentetik bir yarg olan bu yarg
dolaysyla bilgimizin artmasna olanak tanyor.
Kant analitik/sentetik kavramlaryla a priori/a posteriori kavramlarn
birletirir. 83 Bylelikle ilk bakta drt farkl yarg tipi varm gibi grnr. Analitik
a priori, analitik a posteriori, sentetik a priori ve sentetik a posteriori. Fakat znenin
kavramnn ierdiklerinin dnda bir bilgi iermeyen analitik yarglarn deneyden
renilmesi sz konusu olamayacandan geriye tr yarg kalmaktadr. 84 Bunun
yan sra analitik a posteriori yarglar ifadesi kendi iinde elikiler barndrmaktadr.
Zira analitik yarglar Adornonun deyiiyle sadece batan kabul edilmi tanmlarn
tekrarlardr, totolojidir ve koulsuzca geerlidir 85, a posteriori yarglar ise deneyim
mahsul olan yarglardr dolaysyla hibir zaman kesin ve koulsuz sonular

81

Nebil Reyhani, Kantta Sentetik Birlik Fikri, Cogito, s. 41-42 (2005): 98.
Taylan Altu, Kantta Akln doal Bir Yanlsamas Olarak Metafizik, Felsefe Tartmalar, s. 1
(1987): 38.
83
Adorno, age, 64.
84
Hackadirolu, age, 72.
85
Adorno, age, 64.
82

vermezler. Bu sebeple, analitik yarglarn a posteriori olmalar sz konusu deildir. O


zaman geriye zerine dnebileceimiz yarg tr kalmaktadr: Bunlar; analitik
a priori, sentetik a priori ve sentetik a posteriori yarglardr. 86 Analitik yarglarn
doruluklarnn a priori olma zorunluluu gz nne alndnda analitik a priori
yarglarda anlalmayacak bir ey yoktur, yine ayn ekilde sentetik yarglarn
deneyimden gelmeleri gayet akla yatkn olduundan sentetik a posteriori yarglar
aklamas da kolaylkla kabul grmektedir. Ama geriye kalan bu yarg trnden
sentetik a priori yarglar ifadesi dier ikisine gre daha problemli gibi durmaktadr.
Kimi dnrlere gre Kantn en zgn buluu, a priori olan her nermenin
analitik olmad, bazlarnn sentetik olduudur. 87 Sentetik a priori yarg ifadesi
felsefe literatrne ilk defa Kantla birlikte girmitir.88 Bugn dahi birok felsefeci
bu tr yarglarn bulunabilecei iddiasna kukuyla bakmaktadr. zellikle yirminci
yzyln pozitivistleri Kantn bahsettii sentetik a priori bilgilerin mmkn olduu
iddiasna hi itibar etmezler.89 Sentetik a priori yarglar yle yarglardr ki, analitik
yarglarda olduu ekliyle evrensel ve zorunludurlar, baka bir deyile sentetik a
priori yarglarn dile getirdii bilgiler, yargnn a priori yani ilke niteliinde
olmasndan dolay, zorunlu ve genel geerdir90, bununla birlikte sentetik yarglarda
olduu gibi deneye dayanrlar.
Daha nce de bahsedildii gibi sentetik a posteriori yarglar deneyim ya da
empirik grler araclyla temellendirilmekteydi. Ama burada grnen odur ki
sentetik a priori yarglar deneyimle ya da her hangi bir empirik gr araclyla
temellendirilemeyen yarglardr, bunun nedeni ise deneyimin asla zorunlu ve
evrensel bilgi veremeyeceidir.91 O zaman nasl oluyor da sentetik a priori yarglar
vardr diyebiliyoruz ve bu trden yarglar hangi vastayla temellendiriyoruz.
Sentetik a priori yarglar temellendirirken zerinde durmamz gereken iki kavram
vardr. Bunlar saf a priori grler ve saf a priori kavramlardr. Sentetik a priori
yarglar bu iki a priori unsurun bir yargda sentezlenmesi yoluyla kurulurlar. Burada

86

Hackadirolu, age, 72.


Grol Irzk, Geometrik Aksiyomlarn Doas ve Frege-Hilbert Tartmas, Bilim Felsefesi
Seminerleri, ed: Benan Dintrk (Kocaeli: TBTAK Marmara Aratrma Merkezi, 1997), 53-65.
88
Dursun, age, 13.
89
Reyhani, age, 97.
90
Urhan, age, 9.
91
Irzk, age, 53-65.
87

geen sentez, gerekte sentetik a priori bilginin kurulmas iin gerekli olan
kavramlarla grlerin bir araya getirilerek balanmas ilemidir.92
Kantta Matematiksel Yarglar

2.6.

Kant SAEsinde matematiin tarihin en eski zamanlarnda yani eski Yunan ulusunda
bile bilimin gvenilir yoluna girdiini belirtir. 93 Ama insan aklnn yazgs gerei,
gvenilir yolda olduu dnlen bilimlerin temelleriyle ilgili rahatsz edici sorular
sormaktan da kendini alamadn belirtir. Bu hususu Prolegomenada yle dile
getirir:
Ne var ki, bir bilim uzun sre gelitirildikten sonra, onda ne kadar ilerleme yapld
hayranlkla dnlrken, birisinin aklna sonunda acaba byle bir bilim gerekten olanakl
m ve olanaklysa nasl? sorusunun gelmesi, hite yle duyulmam bir ey deildir. nk
insan akl kurmaya ylesine heveslidir ki, kulenin katlarn ktktan sonra temelinin nasl
atldn grmek iin onu yeniden ykt ok olmutur.94

Bu dncelerden hareketle, matematik biliminin temellerinin salam bir


zemine oturtulmas iin Kant ncelikle matematiksel nesneleri ve bu nesnelerin
varlk kazand, baka bir ifadeyle ina edildii mekn aratrr. Matematiin
temellerinin daha salam hale gelmesine ilikin yapacamz alma asla formllerle
ya da teoremlerle olmayacaktr, bu alma ancak matematiin ontolojisiyle ve bu
ontolojinin temel unsurlar olan nesnelerle ve bu nesnelerin nasl mmkn olduu
sorularna cevap aramakla olacaktr.95
Aritmetik biliminin nesneleri saylardr. Baka bir ifadeyle say matematiksel
bir nesnedir. O zaman bu nesnenin kuatlabilmesi iin ncelikle bu nesnenin varlk
kazand meknnn belirlenmesi gerekir. Zira btn ontolojik nesneler bir mekna
tabi olmak zorundadr.

96

Kanta gre matematiksel nesnelerin mekn, ne

Aristoteleste olduu gibi bizden bamsz olan doadr, ne de Platonda olduu gibi
idealar lemidir. Kantta matematiksel nesnelerin mekn bilakis insan zihnidir.97

92

Dursun, age, 60.


Kant, 1993, BXI.
94
Kant, 2000, 4.
95
Yaln, 2003/1, 134.
96
Ko, age, 49.
97
Yaln, 2003/1, 136.
93

Samet Bae Russelln Kant Eletirisi zerine isimli makalesinde Kantn


matematiksel ifadelere yaklamnn aadaki gibi olduunu belirtir:
Kanta gre matematik ve geometrik ifadeler, hem a priori hem de sentetik olduklarndan, ne
sadece sistemli mantki hesaplamayla (logical calculus) ispatlanabilirler, ne de sadece mantk
tarafndan karlabilirler. Kanta gre bu tip ifadelerin ispatlanabilmeleri iin bambaka bir
aktiviteye daha ihtiya vardr. Bu da Kantn saf sezgide ina etmek dedii eydir.98

Burada kullanlan sezgi ile kastedilen grdr. Kantn matematik


anlaynn odanda saf gr yer almaktadr.99Matematik yapabilmenin ilk ve en
temel koulu, bu bilimin nesneleri olan saylar kendi varlk meknlarnda ina
etmektir. Say insan zihnine verili bir kavram deildir. Bununla birlikte say ne
eylerin isel bir zelliidir, ne de bir kavramdr. 100 Saylarn ina srecini tam
anlamyla kavrayabilmek iin netletirmemiz gereken baz zel kullanmlar vardr.
Bunlardan birincisi kavramdr. zg Gven Kantta Saynn Temellendirilmesi
isimli makalesinde Kantta kavram n nasl ele alndn yle aklar:
Kant asndan kavram, altnda belli bir gr eitliliini toplayan birliktir. Gr duyarlkta
(sinnlichkeit) bir nesne verildiinde ortaya kan, empirik ya da saf kkenli olabilen bir
tasarmdr. Duyarlkta ki haliyle gr henz bilgi deildir. Bilgi olabilmesi iin grnn
kavramla ilikilendirilmesi gerekir.101

Ne nesnelerin grs, ne de kavram hibir ekilde birbirine indirgenemeyen


ve biri olmadan dierinin ilevini yerine getiremedii unsurlardr. Yaln Ko
Matematiin Ontolojisi Bakmndan Kant ile Frege Karlatrmas isimli
makalesinde bu durumu yle dile getirmektedir:
Nesne olmadan kavramn bir anlam yoktur. Nesne olmadan kavram bo bir mantksal
formdan ibarettir. Yani sentetik yarglar anlamak iin nce nesnenin ne olduunu anlamamz
gerekir. 7 says nedir? Zaman formunda ki o akan eylere bir birlik verip bunu resmediyoruz,
bir ey oluturuyoruz. Zaman kategorisinden olmayan bir eyi nicelik kategorisinde ki birlik
kavramndan yararlanarak bu anlam veriyoruz. Dolaysyla nesneyi yapyoruz, yarg iinde
yapyoruz.102

98

Samet Bae, Russelln Kant Eletirisi zerine, Felsefe Tartmalar, s. 30 (2003): 29.
itil, age, 14.
100
Gzkan, 2013, 64.
101
zg Gven, Kantta Saynn Temellendirilmesi, afak Urala Armaan, ed. Ycel Yksel
(stanbul: Alfa Yaynlar, 2012): 311-312.
102
Ko, age, 51.
99

Bu alntdan da anlalaca zere, aritmetiin temel nesnelerinden olan


saylar, daha iin en banda kavram zmlemesiyle, yani analitik bir yolla
tretilemezler. Saylar zamann saf grs dolaymyla sentetik bir ekilde retiriz,
yani ina ederiz ve ondan sonra bilgimize (matematiksel bilgi) nesne ediniriz. Yine
Yaln Koun ayn makalesinden alntlayarak devam edecek olursak:
Nesnenin mekn insan ruhunun dnme kapasitesinin fiilleridir. Yani biz nesneyi yarglarda
buluyoruz. Yarg insan ruhunun bir kapasitesinin bir birimsel fiili neticesinde olan eydir.
Kanta gre yargnn ortaya kabilmesi l bir sentezin olmasn gerektirir. 1-Tezahrn isel
formda yakalanmas ve kendisine bir btnlk verilmesi. 2-Bu isel (zaman) formda yakalanan
ve kendisine btnlk verilen unsurlarn muhayyile de yeniden retilmesi, resmedilmesi ve
yeniden bir btnlk verilmesi. 3-Bu resmedilen ve kendisine bir btnlk verilen eyin zaman
formunda akp kaybolmamas iin bilincine varlmasdr. 103

Kanta gre aritmetiin ve tm matematiin nesnelerinin inas anlatld


zere sentetik ilemler neticesinde mmkn olduundan, matematiin btn yarglar
sentetik a priori niteliktedir. SAEsinde bu hususu u ekilde dile getirir:
Tm matematiksel yarglar bireimlidir (sentetiktir). Bu nerme insan usunu zmleyenlerin
dikkatinden bu gne dek kam gibi, daha dorusu tm sanlarna dorudan doruya kart
gibi grnr, stelik kar klamayacak denli pekin (kesin) ve sonularnda olduka nemli
olmasna karn. nk matematiksel karsamalarn tmnn de eliki ilkesine gre
ilerledii bulunduu iin, temel ilkelerinde eliki nermesinden karak bilineceklerine
inanlyordu; bu nokta da yanlmlardr, nk sentetik bir nerme hi kukusuz eliki
ilkesine gre saptanabiliyor olsa da, bu hibir zaman kendinde deil ama ancak onu
sonulandrabilecek bir baka sentetik nermenin varsaylmasyla olanakldr. 104

Bu alntda Kant bizlere matematiksel yarglarn sentetikliiyle ilgili ok


nemli aklamalar yapmaktadr. Zira buradan anlalaca zere matematiksel
doruluklar elime ilkesinden hareketle gsterilebilir ama bu matematiin mmkn
olmasn salayan yasalarn da elime ilkesine dayandrlabilecei anlamna gelmez.
Kanttan gnmze hep tartma konusu olan 5+7=12 rneini Kantn nasl ele
aldn Kanttan alntlayarak devam edelim:
Balangta hi kukusuz 5+7=12 nermesinin eliki nermesine gre yedi ve bein bir
toplam kavramndan gelen salt analitik bir nerme olduu dnlebilir. Ama, daha yakndan
irdelendiinde, 7 ve 5in toplam kavramnn her iki saynn tek bir sayya birletirilmesinden
daha te bir ey kapsamad bulunur ve burada ikisini bir arada kapsayan bu tek saynn ne

103
104

Ko, age, 50.


Kant, 1993, B14.

olabilecei konusunda hibir ey dnlmez. Oniki kavram hibir biimde yalnzca yedi ve
bein o birlemesini dnmemle dnlm olmaz ve byle olanakl bir toplam kavramm
ne denli ayrtrsam da onda oniki ile karlamam. Bu kavramlarn tesine geip bunlardan
birisine karlk den gry, sz gelimi be parma ya da, be noktay yardma armak ve
bylece grde verilen bein birimlerini tek tek yedi kavramna eklemek gerekir. nk ilkin 7
saysn alp 5 kavram iin elimin parmaklarn gr olarak yardma ararak daha nce be
saysn oluturmak iin bir arada aldm birimleri imdi o imgemde tek tek yedi saysna ekler
ve bylece 12 saysnn ktn grrm. 5in 7ye eklenmesini hi kukusuz toplam =7+5
kavramnda dnmmdr, ama bu toplamn 12 saysna eit olduunu deil. Aritmetiksel
nerme yleyse her zaman sentetiktir; ve bu daha byk saylar aldmzda daha da kolay
grnr, nk btnyle aktr ki, kavramlarmz ne denli evirip evirsek de, gry
yardma almakszn yalnzca kavramlarmzn ayrtrlmas yoluyla toplam hibir zaman
bulunamaz.105

Yalnz burada dikkat edilmesi gereken husus udur; her ne kadar gr


devreye girmeden sayy ina etmek mmkn olmasa da saynn kendisi grde
olamaz. Grde olan ancak saynn temsilidir. rnein 7+5=12 bilgisi bir
matematiksel bilgidir. Buna karlk 7 koyun + 5koyun = 12 koyun bilgisi
deneyimsel bir bilgidir. Kendiliinden ve edilgin bir yolla, bu ikinci tr bilgiden
birinciye gei olanakszdr. Bu olanakszln sradan bilince olanaklym gibi
gzkmesinin asl nedeni, sradan bilincin yalnzca klgsal ve grgl olan tanmas
ve benimsemi olmasdr. 106 Say ancak nesne olarak yarg iinde ortaya kar.
Dolaysyla da biz zihnimizde zamanda arka arkaya giden be ayr zamansal an
transandantal olarak belirleyip onlara birlik atfederek 5 saysn ve baka bir takm
zamansal anlara birlik vererek 7 saysn olutururuz, ina ederiz.107 O zaman 5 ve 7
saysn toplarken yine zihnimizde 5i yaptmz transandantal malzemeyle 7yi
yaptmz transandantal malzemeye bunlarn kendisinde mevcut olmayan bir birlik
atfetmi oluyoruz ki bu ilem grnn yardm olmadan, srf kendi kavramlarmz
elerine ayrmamzla hibir zaman bulamayacamz 108 sentetik bir ilemdir. 109
Ayrca belirtmekte fayda var; Kantn analitik/sentetik yarglar ayrmnn temelinde,
onun sentetik birlik kavram yatar. 110 Dolaysyla bu toplam ancak bu yolla

105

Kant, 1993, B15-B16.


Celal A. Kanat, Matematiksel Bilginin Nelii ve eleri stne lk Dnceler, Felsefe
Tartmalar, s.21 (1997): 118-119.
107
Yaln, 2003/1, 138.
108
Kant, 2000, 17.
109
Ko, age, 51.
110
Reyhani, age, 98.
106

mmkn olabilir ve unu da eklemek gerekir ki; eer daha nceden bizde 12
kavram yoksa 5+7 nin 12 yi vermesi mmkn deildir. 111 Bu bakmdan
matematiksel nesnelerin gr de ina edilip sergileniyor olmas, matematiksel
nesnelerin kullanld matematiksel yarglara sentetik a priori karakterini verir. Bir
baka

deyile

Kant,

matematiksel

kavramlarn

zmlemesiyle elde edilemeyecei inancndadr.

deneyim
112

ya

da

kavram

Kantn matematie bak

asn ksaca zetlemeye alacak olursak unu belirtmemiz gerekir ki; matematik
duyusal deneyime ait hibir malzeme olmakszn, sadece saf aklsal temellere
dayandrlarak, yani sadece kavramlar ve bu kavramlarn zmlenmesiyle elde
edilemez, szn z matematik sadece mantktan tretilemez.
Kant, felsefesinin temellerini atarken Humedan ok etkilenmitir ve Humeu
kendisini dogmatik uykulardan uyandran filozof olarak grmtr. Ama Humeun
iki iki daha drt eder gibi matematiksel nermeleri analitik saymakla yanldn
dnmektedir.

113

nk daha nce de belirtildii gibi, Kant asndan analitik

yarglar sadece ve sadece mevzunun izahna hizmet ederler. 114 Oysa matematiksel
yarglar mevzunun izahn amak suretiyle gr araclyla bizim bilgimizi arttrr.
Kanta gre matematiin yarglar sentetik olmak zorundadr nk
matematikte tmelden tekile geiin dolaym duyusallktr.

115

Ama Kantn

kulland anlamyla bu duyusallk a posteriori, ya da empirik deil, a priori formlar


olan uzay ve zamana bal olacaktr. Byle olduu iin matematik bize evrensel ve
zorunlu olan bilgiyi salayacaktr.

2.7.

Kantta Geometrik Aksiyomlarn Doas

Bu almada yaplmaya allan ey, elbette Kant ve Fregenin aritmetik zerine


sylemlerini incelemektir ama bu incelemenin daha da anlalr klnmasn salamak
amacyla bu iki filozofun geometriye dair grlerinin de incelenmesi gerekmektedir.

111

Yaln, 2003/1, 139.


Gven, 2012, 313.
113
Mehmet Emin Eriirgil, Kant ve Felsefesi, (stanbul: nsan Yaynlar, 1997),68.
114
age, 68.
115
Gzkan, 2013, 56-57.
112

Bilindii gibi Kant aritmetik iin sylediklerini, yani aritmetiksel yarglarnn


sentetik a priori olduklarn, geometri iinde sylemitir. Baka bir ifadeyle, Kanta
gre geometrinin yarglar da sentetik a priori niteliktedir ve geometrinin btn
yarglar aritmetikte olduu gibi duyusal verilere (yani saf grye) dayanmakla
birlikte zorunlu ve evrensel ilikileri gsterir. Ve Kanta gre bu zorunlu ilkelere tek
tek geometrik ekilleri incelemek suretiyle ulaamayz. Ernst Cassirer Kantn
Yaamn ve retisi isimli nemli kitabnda bu duruma u ekilde dikkat
ekmektedir:
matematie byle temel ilkeler koymamz salayan, yani uzay iindeki her zel yeri
veya her zel say ve lme ilemini mmkn klan ilksel koullarn bal olduu genel
dnme yntemini ve dzenini grmektir. Her geometrik postulat veya kant, somut ve
olabildiince tek bir grye dayanr; ama postulatn kendisi asla tekil bir somut durumdan
kmaz, tersine postulat tm somut durumlar iin bir sonsuz kaplam dile getiren bir yargdr.
rnein biz u veya bu genden veya u ya da bu emberden deil, tersine sadece genden
veya emberden hareketle kesin zellikleri dile getiririzBize ancak duyusal yolla verilmi
olan tek tek somut durumlar, bireysellikler hakknda yargda bulunurken, empirik dzlemde
kaldmz srece asla ulaamayacamz bir ey olarak, tm empirik tasarmlar hakknda byle
bir genel yargya gemeye hakkmz var mdr? Snrl deney ieriinden hareketle snrsz
kaplam olan bir kavrama ulalamaz. Geometrik kantlamay srdrmek iin ekli izlemek
zorunda olsaydk, bu ekli dorudan doruya gzlem yoluyla zelliklerini renmek zorunda
olduumuz hazr bir obje olarak nmzde bulsaydk, bu zel eklin objektif ve biricik
kavram stne bir geometrik yargya asla ulaamazdk. nk hangi hakla bu durumda veri
olan bir eyden veri olmayana, nmze duran bir zel halden nmzde olmayan btnle
geilebilirdi ki?... Ben parabol, elipsi, sadece genel olarak soyutlama iinde, in abstracto
dnmeyip, tersine her ikisini belli bir nkoul altnda kurgusal yoldan meydana getirmekle,
her eyden nce, zaten tek tek parabol veya elipslerin dnlebilirliini mmkn klan koulu
yaratmmdr.116

Bu uzunca alntdan da anlalaca zere geometrik nesnelerin inas tek tek


geometrik ekillerin incelenmesinden nce gelmektedir. nk tek tek ekillerin
anlam ve zellikleri ancak bu ina araclyla anlalabilir.
Kantn geometri anlaynn temelinde klid geometrisi bulunmaktadr. 117
Kant klid geometrisini deyim yerindeyse, insan aklnn yapsal zelliine

116

Cassirer, age, 209-212.


Bilindii gibi klid d geometrilerin bulunmas 19. Yzylda gereklemitir. Kantn yaad
dnemde hali hazrda kullanlan tek geometri klid geometrisidir. Bu sebeple Kantn geometriye
yapt btn atflar, klid geometrisine yaplan atflardr.
117

balamaktayd ve Kanta gre uzaya klid uzay niteliini veren aklmzn znel
yapsyd.

118

Yeri gelmiken sylemekte fayda var: klid d geometrilerin

bulunmas ve bunlarn tutarllklarnn ispatlanmas Kantn geometri anlayn


sarsntya uratm gibi grnmektedir. almann ilerleyen blmlerinde bu konu
detayl bir ekilde ele alnacak olup bu blmde sadece Kantn geometrik yarglara
bak ve bu yarglar nasl temellendirdii zerine durulacaktr.
Bilindii zere Kant analitik yarglarn temel dayanann elimezlik ilkesi
olduunu dnyordu. Geometrik yarglarn ise sadece elimezlik ilkesine
dayanan, baka bir ifadeyle sadece mantkta temellenebilecek trde yarglar
olmadn dnyordu.119 Kant, geometrinin, uzayn saf grsne dayandn ve
dolaysyla sentetik olduunu, bununla birlikte kesin ve zorunlu bilgiler tamasndan
tr a posteriori deil a priori olduunu dnyordu. Blent Gzkann konuyla
ilgili makalesinde ki tespitleri yledir:
Geometrinin yarglarnn sadece mantkta temellenmedii, bu yarglarn ancak uzaysal
grnn devreye girmesiyle bilgisel ierie sahip olabilecekleri fikri, Kantn 1768 tarihli
Uzayda Ynler Arasnda ki Farklln Nihai Dayana Hakknda makalesinden kan (sa
el, sol el uslamlamasndan kan) sonutur. Bu sonula, geometri ile ilgili tm salam bilgilerin
sadece kavramsal olandan kmad, bu durumda da geometrinin sadece mantkla temellenen
bir bilim deil, ama ayn zamanda grnn de devreye girmesi gerektii bir bilim olduu
ortaya kyor.120

Kantn bu uslamlamasnn nasl olduu ve detaylar almann Kantta


Uzay ve Zaman balkl blmnde incelemiti. Ama Kantn geometriye baknn
anlalabilmesi iin bu blmde de en azndan sonular bakmndan bu uslamlamay
ele almann isabetli bir tutum olaca kanaatindeyim.
Sa el-sol el uslamlamasn ksaca zetleyecek olursak: Sa el ve sol el, kendi
isel zellikleri bakmndan, paralarnn birbirlerine gre olan konumlar
bakmndan tmyle birbirlerinin ayndrlar, ancak yine de tmyle ayn mekn
rtemezler. 121 Kant bu rtememenin, cisimsel ekillerin belirlenmesinin tek
dayanann paralarnn birbirine gre konumlar ve bantlar olmamasndan

118

Cemal Yldrm, Matematiksel Dnme, (stanbul: Remzi Kitapevi, 1996), 38.


Blent Gzkan, Kantn Eletiri ncesi Dneminden Eletiri Dnemine Geiteki Anahtar Yaz:
Uzayda Ynler Arasndaki Farklln Nihai Dayana Hakknda, Felsefe Tartmalar, s. 37 (2006):
54.
120
Gzkan, 2013, 59.
121
Gzkan, 2006, 49.
119

kaynaklandn dnyordu. Ona gre cisimlerin mutlak uzay la bir bantlar var
ve bu bant sayesinde cisimlerin ynllnden sz edebiliyoruz. Dolaysyla
cisimsel ekillerin tam anlamyla belirlenebilmesi iin bu ekillerin uzayla girdii
ilikileri gz nnde bulundurmamz gerekmektedir.122
Sonu olarak denilebilir ki, Kanta gre geometrik nesnelerin inas, o
nesnelerin iinde bulunduu uzayn saf grs olmadan mmkn deildir. Grnn
devreye girmesi ise geometrik yarglar sentetik yapmak durumundadr. Bu blm
Kantn SAEsinde ki geometriye dair grleriyle bitirelim:
Saf geometrinin her hangi bir ilkesi de analitik olmaktan eit lde uzaktr. ki nokta
arasnda ki doru izgi en ksa izgidir anlatm sentetik bir nermedir. nk doru kavramm
byklk ya da nicelik ile ilgili hibir ey kapsamaz; tersine, kapsad salt bir niteliktir. En
ksa kavram yleyse btnyle bir eklemedir ve hibir zmleme yoluyla doru izgi
kavramndan karlamaz. Burada da grden yardm alnmaldr ve sentez ancak onun
araclyla olanakldr.123

Kant, matematiksel yarglarn tamamnn, uzayn ve zamann saf grs


olmadan temellendirilemeyeceini dndnden, bu yarglarn hepsine sentetik a
priori yarglar demitir. almann bundan sonraki nc ana blmnde Fregenin
matematiksel yarglar ve matematiksel nesneleri nasl ele ald ilenecektir.

122
123

age, 54.
Kant, 1993, B16.

3. FREGEDE MATEMATN FELSEF TEMELLER


almann nc blmne, Fregenin matematik biliminin temelleri zerine ne
srd dnceler ele alnarak baland. Sonrasnda Frege ve Begriffsschrift bal
altnda bu yeni mantk dili ve bu dilinin ne amala ortaya konduu incelendi.
Sonrasnda, Fregede nesne, matematiksel nesne ve say kavramlar ele alndktan
sonra a priori/a posteriori, analitik/sentetik ayrmlar ele alnd. Son blmde ise
Mantksal Tez ve Russell paradoksu ilenerek bu blm sonlandrld.
3.1.

Fregede Matematiin Temelleri zerine Genel Grler

Fregeden nce birok dnrde matematiin temellerine ve matematiksel


yarglarn doalarna ilikin grler bulunmaktadr. Ama say nedir? sorusunu
soran ve bununla kalmayp saynn temellendirilmesi iini bal bana felsefi bir
sorun olarak gren ilk dnr Fregedir. 124 Fregeden nce Kantta da saynn
neliine ilikin grler grmek her ne kadar mmknse de, bilindii zere Kant bu
soruyu tam olarak saynn neliini aklamak amacyla sormamt. Daha ok kendi
metafiziini temellendirmede nemli bir paya sahip olan sentetik a priori yarglarn
mevcudiyetini aklamak maksadyla matematiksel yarglarn doalarn inceleyen
Kantn aksine Frege, say nedir? sorusunu felsefe urann temeline koymutu.
Fregenin almalarnn duyulmas ve zerine allmas ynnde byk abalar
harcam olan Russella gre Say nedir? sorusunun doru yant ancak 1884te
Frege tarafndan Grundlagen der Arithmetikinde verilmitir.125 Frege kendi yazd
metinlerde bu ii yaparken olduka fazla felsefi uslamlamaya bavurduunu belirtir
ama bu sorulara verilecek cevaplarn tatmin edici olabilmeleri iin bunun gerekli
olduunu da ekler.126

124

zg Gven, Fregede Saynn Temellendirilmesi, Kutatgubilig Felsefe-Bilim Aratrmalar


Dergisi, s. 23. (2013): 70.
125
Bertrand Russell, Saynn Tanmlanmas, ev. Celal A. Kanat, Felsefe Tartmalar, s. 21
(1997): 157.
126
Gottlob Frege, Aritmetiin Temelleri, ev. H. Blent Gzkan (stanbul: Yapkredi Yaynlar,
2012), 81.

Tarih boyunca hemen hemen her medeniyet matematikle bir ekilde


uramtr. Bu uralarn byk bir ksm matematiin gndelik hayata uygulanan
pratik kullanmlar ile alakal olmutur. Bu kullanm her ne kadar avam iin meru
grlebilirse de matematik urasn kendine vazife edinenler iin bu kadaryla
yetinmek asla kabul edilemez. Dnce tarihi gz nne alndnda, insann nasl
matematik yapabildiini, matematiksel doruluklarn fiziksel dnyayla nasl
rttn ve matematiin temelleri ile alakal daha birok sorunu ele alan ok az
dnr vardr. Genellikle tanmlamaya bile tenezzl etmeden her trl matematiksel
uramzda kullandmz, herkes tarafndan apak olduuna inanlan doal say,
sayma says, kme, toplama, eitlik gibi kavramlarn ina edilmesi ve btnyle
kavranlmas ok mhim ve olduka zor bir itir. Matematikilerin birou bugn,
Say nedir? Say eylerin isel bir zellii midir, yoksa sadece isimleri nicelik
asndan belirleyen bir sfat eidi midir? Saynn mekn insan zihni midir, yoksa
Platonda olduu gibi idealar lemi midir? Herhangi bir sayyla baka bir saynn
toplanmas nasl mmkndr ve bu toplama ne anlama gelmektedir? gibi sorulara
tam anlamyla kuatc cevaplar verememektedir. Bu hususu, Frege Aritmetiin
Temellerinde u ekilde dile getirmektedir:
Bu tr sorular matematikileri bile hazrlksz yakalamakta ya da birounu doyurucu bir
yant verme konusunda skntya sokmaktadr. Bu durumda bu bilimin kendi nesneleri arasnda
ilk ve en nde geleni ve grnte en yaln olan hakknda bu kadar karanlk iinde bulunmas
utan verici deil midir?127

Her ne kadar ou dnre gre matematik ve doa bilimi, bilimin emin


yoluna girmi gibi grnseler de, biz bugn biliyoruz ki, matematiin ve dolaysyla
matematikle ilikili dier btn bilimlerin, kavramlarnn tanm ve apakl ile
ilgili ciddi problemleri vardr. Fregeden alntlayarak devam edecek olursak:
Eer kapsaml ve byk bir bilimin temel bir kavramnda glkler ortaya kyorsa, bu
glklerin stesinden gelinceye kadar onu daha yakndan incelemek kesinlikle zorunlu bir
devdir; zellikle, aritmetiin btn yapsnn temellerine ilikin kavraymz hala kusuru
olduka, negatif saylarla, kesirli saylarla veya karmak saylarla ilgili yanlar ok zorlukla
aydnlatabiliriz.128

127
128

age, 78.
age, 78-79.

Frege bu dncelerden hareketle saylarn ve matematiin temelleri zerine


dnmeye ve yazmaya balar. Ona gre matematiin salam biz zemine oturtulmas
iin, bu ile uraanlarn her eyden nce temel kavramlar en ince ayrntsna
varncaya kadar, pheye mahal vermeyecek ekilde tanmlamalar gerekmektedir.
Bunu yaparken de en temel kavramlardan olan say kavramnn dier bilimlerin
birok kavramndan daha incelikli bir yapya sahip olduunun bilinmesi gerekir.129
Fregenin en byk uras, phesiz aritmetik yarglar aksiyomatize ederek
sadece genel mantk yasalar araclyla tretmektir. Ama Frege bu ilemin
Aristotelesten beri gelen mantk yasalaryla yaplamayacan dnr ve
Begriffsschrift araclyla yeni bir mantk dili gelitirir. almann bunda sonraki
blmnde, Fregenin Begriffsschrifti incelenecektir..
3.2.

Frege ve Begriffsschrift

Fregeye gre aritmetiksel yarglarnn mahiyetinin anlalmas ancak ve ancak sra


ve say kavramlarnn mahiyetlerinin anlalmasna baldrlar.

130

Frege, sra

kavramnn, mantksal sonu bantsna indirgenebileceini dnyordu. Bununla


birlikte Aristotelesten bu yana uygulana gelen mantn sra kavramnn mahiyetini
belirlemede yetersiz olduunu dnen Frege, Begriffsschrift adl eseriyle Aristoteles
mantnn ok daha tesinde bir mantk dili oluturmutur. Bu yeni mantk dili
gnmzde modern simgesel mantk olarak adlandrlmaktadr ve ou mantkya
gre bu yeni mantn kurucusu Gottlob Fregedir. Blent Gzkan, Fregenin en
nemli eseri olan Aritmetiin Temellerinin evirisi iin yazd nszde bu durumu
yle zetlemektedir:
Frege iin mantk, doruluun ne olduunun aa kmas ve doruluun yasalar araclyla
hakikatin rtsnn almasdr ki, aslnda bu son ifade kendisinden nceki pek ok dnre
atfen de kullanlabilir. Fregeyi kendisinden nceki dnrlerden ayrt eden, manta,
mantkla doal dilin ilikisine olan farkl yaklamdr ve bu yaklam, mantkta bir devrime
karlk gelecek ve Fregeyi modern simgesel mantn kurucu babas yapacaktr.131

Aritmetiin en temel kavram olan say kavramn ve aritmetiksel yarglarn


doalarn incelemek amacnda olan Frege, ncelikle dilin mantksal yapsn

129

age, 80.
itil, age, 90.
131
Gzkan, 2012, 13-71.
130

incelemekle ie balar. Fregeye gre insanlarn dil dnda birbirlerini anlamalarnn


baka bir yolu yoktur. Bu sebeple, dier insanlarn szcklerden, kullanm
kalplarndan ve tmce kurulularndan anladklarnn temelde kendimizinkiyle ayn
olduuna gvenmek zorunda olduumuza iaret eden Frege, burada dilin mantksal
yapsna iaret etmektedir. 132 Dilin mantksal bir yaps olmasayd insanlarn her
defasnda birbirleriyle anlamas mmkn olmayacakt. Dnya hakknda bir
bildirimde bulunduumuzda dilin mantksal yaps kendi yapsn dnyaya dayatr ve
biz ancak bu dayatma dolaymyla dnyay bilebiliriz. Bundan tr, dnya
hakkndaki bilgimize dair olan her ey, zorunlu olarak dilin kendi mantndan gelen
eleri de iinde tar. Baka bir ifadeyle dnya hakknda kendinde bir gereklii
deil, dilin kendi mantn dnyaya ykledii elerle ortaya kan bir gereklii
bilebiliriz.133
Frege Begriffsschrift yoluyla bir bakma yeni bir dil gelitirir. Bunu yapmakta
ki amac ise, gndelik dilin bulank ve ok anlaml ifadelerle dolu olmas ve bu
durumun saynn temellendirilmesinde nemli bir yere sahip olan kesinlii ve
apakl vermekten uzak olmasdr.

134

Frege szcklerin anlamlarnn ve

gnderimlerinin tek balarna deil, ancak bir tmce balamnda ele alnmas
gerektiini dnr. 135 nk Fregeye gre kavram bir yklemin gnderimidir;
nesne ise hibir durumda bir yklemin gnderiminin btn oluturmaz ancak bir
znenin gnderimi olabilir.136 rnein varlk yklemi nesnelere deil, kavramlara
uygulanmaldr. lhan nan Kantn Varlk Kavram zerine isimli makalesinde u
tespiti yapar: Frege, varl ikinci dzey bir kavram olarak niteleyerek F vardr
eklindeki bir nermeyi, F kavram altna den en az bir ey vardr eklinde, F
yoktur formunda ki bir nermeyi de, F kavramnn altna den bir nesne yoktur ya
da, F kavram botur eklinde zmler. 137 almann ilerleyen blmlerinde,
Fregenin doal saylar da benzer bir akl yrtmeyle ina ettiini greceiz.
Fregenin ele ald kavramlara bir rnek de eitlik kavram verilebilir. Frege
Anlam ve Ynletim stne isimli makalesinde bu duruma yle iaret etmektedir:

132

Gottlob Frege, Kavram ve Nesne zerine, ev. lhan nan, Bahadr Turan, Felsefe Tartmalar,
s. 44 (2010): 107.
133
Gzkan, 2012, 13-71.
134
Gven, 2013, 72.
135
age, 74.
136
Frege, 2010, 110.
137
nan, age, 105.

Eitlik aklama gerektiren ve yantlanmas hi de kolay olmayan sorulara yol ayor. Bu bir
bant mdr? Nesneler arasnda m, yoksa nesnelerin adlar ya da imleri arasndaki bir bant
m? Begriffsschriftde ben sonrakini varsaydm. Bunu destekler gibi grnen nedenler
unlardr: a=a ve a=b bildirimlerinin (statement) farkl bilgi deerleri olduu ak seiktir: a=a
nsel (a priori) olarak geerlidir ve Kanta gre, analitik diye adlandrlmaldr, oysa ou kez
a=b biimindeki bildirimler bilgimizin deerli genilemelerini ierirler ve her zaman nsel
olarak saptanamazlar.138

Fregeye gre saynn temellendirilmesinde kullanlabilecek tek mmkn


zemin mantktr. nk iine hibir znelliin karmayaca apak tantlar ancak
mantk yasalar araclyla tretilebilir. 139 Frege, Fonksiyon ve Kavram isimli
makalesinde bu yaklamn yle zetlemektedir:
Bu gnlerde, aritmetiin, mantn tesinde bir gelime olduu gr; aritmetik yasalarnn
daha kesin bir saptanmasnn, onlar katksz mantk yasalarna ve yalnz byle yasalara
indirgeyecei gr gittike artan taraftarlar kazanyor. Ben de bu kandaym ve aritmetiin
simgesel dilinin mantksal bir simgesellie almas gerektiini de buna dayandryorum.140

Her ne kadar Fregenin aritmetiin mantk araclyla tretilebilecei tezi


baarl olamasa da, bu uurda Fregenin yaptklar, zellikle dilin mantksal
yapsnn incelenmesinde izledii yol kendisinden sonra nemli bir akm olarak
ortaya kan analitik felsefenin gelimesine nclk etmitir.141 Srf bu durumun bile,
felsefe tarihinde Fregenin nemini anlamamz iin yeterli olaca kanaatini
paylaarak almann bundan sonraki blmne geiyorum.
3.3.

Fregede Nesnenin Kurulumu ve Matematiksel Nesneler

Eer almalarmza bilimsel bir faaliyet nazaryla bakmak istiyorsak, her eyden
nce uratmz bilim alannn kendine zg nesnelerini biliyor olmamz ve bunun
neticesinde almalarmza yn vermemiz gerekir. Baka bir ifadeyle; bir disiplinin
epistemolojisiyle uramak iin, ncelikle o disiplinin ontolojisini iyi biliyor
olmamz gerekir. 142 Nesneler bir disiplinin en temel ontolojik unsurlar olmakla
beraber, bu nesneler iyice bilinmeden yaplan bir bilimsel faaliyet deyim yerindeyse

138

Gottlob Frege, Anlam ve Ynletim stne, ev. H. ule Elktip, Felsefe Tartmalar, s. 5
(1989): 7.
139
Gzkan, 2012, 13-71.
140
Gottlob Frege, Fonksiyon ve Kavram, ev. H. ule Elktip, Felsefe Tartmalar, s. 2 (1988):
14.
141
Gzkan, 2012, 13-71.
142
Yaln, 2003/1,134.

temelsiz bir binaya benzer.143 Matematik bilimi de, tpk dier bilimler gibi kendi
nesnelerine sahiptir ve matematik biliminde anlaml bir alma yapmak istiyorsak
her eyden nce Fregenin de Aritmetiin Temellerinin balarnda bahsettii gibi, bu
bilimin nesnelerini apak bir ekilde tanlamak ve ina etmek gerekir. Matematik
felsefesinin temel alma alanlarndan birisi de matematiksel nesnelerdir. ahabettin
Yalnn da ifade ettii gibi; Matematik felsefesi formllerle yahut teoremlerle
deil, matematiin ontolojisiyle, bu ontolojinin temel unsurlar olan nesnelerle ve bu
nesnelerin nasl mmkn olduuyla urar.144
almann ilk blmnde ele alnd zere; Kanta gre matematiksel
nesneler yarg ierisinde uzay ve zaman saf grlerine insan zihninde sentetik birlik
verilmek suretiyle ina edilirler. Buradan karlabilecek sonulardan biri de; Kanta
gre matematiksel nesnelerin ina edildii meknn insan zihni olduudur..
Dolaysyla denilebilir ki: Kantta ki temel ontolojik unsur yargdr.
Frege

Kantn

bu

yaklamn

benimsemeyip,

onu

znelcilikle

sulamaktadr. 145 Matematiksel yarglarn meknnn insan zihni olmas, Fregeye


gre, matematiksel bilginin zorunlu ve evrensel olduu gereiyle elimektedir.
Ancak unu da belirtmek gerekir ki; Kant her ne kadar yarglarn meknnn insan
zihni olduunu sylyorsa da, onlar kategoriler gibi nesnel olduundan phe
duyulamayacak unsurlara dayandrarak, yarglara nesnel kimliini vermitir. 146
Buradan hareketle, Fregenin bu Kant yorumunun doru olmad sylenebilir.
Fregenin felsefesinde ise; temel ontolojik unsur objektif dncedir.147 Fakat
Yaln Koun makalesinde belirttii zere:
Objektif dncenin ne olduuna Fregede deinmemitir. Fakat ne olmadn sylyor.
Objektif dnce bir insann sbjektif dncesi deildir. Herhangi birimize ait bir psikolojik
hal, bir zihinsel resim, dnce kapasitesinin bir fiili deildir. Bu sebeple herhangi bir dnen
entite olmasa, hibir ey dnmese, yeryznde dnen bir varlk ta olmasa da objektif
dnceler kendi balarna var olacaklardr. Hlbuki buna Kantn transandantal felsefesi

143

Yaln, 2003, 48.


Yaln, 2003/1, 134.
145
Yaln, 2003, 51.
146
age, 51.
147
Ko, age, 52.
144

asndan bakacak olursak; dnen hi kimse olmazsa nesne de olamaz. Ne nesneler, ne de


saylar ve ne de kavramlar mmkn olamayacaktr. 148

Bununla birlikte Frege; kendi felsefesinin temel ontolojik unsuru olan objektif
dncenin meknnn ne olduunu hibir almasnda belirtmemitir.149 Fregede
nesnel dncenin meknn belli olmamas almann ilerleyen blmlerinde ele
alnacak olan Russell Paradoksuna yol aacaktr.
3.4.

Fregede A Priori ve A Posteriori Ayrm

almann Kant blmnde ele ald gibi, Kant asndan a priori ve a posteriori
ayrm bilginin oluumunda vurgunun bilginin kaynana yapld bir ayrmdr. Bu
ayrma gre bilginin iki kayna vardr a priori ve a posteriori.150 Kantn kulland
bu ayrm Fregede de grmek mmkndr. Ama bir farkla; Kant sentetik a priori
bilginin mmkn olduunu ve bu tr bilgilerin ina srecini transandantal mantk
araclyla yapldn dnrken, Frege transandantal mantn varln reddeder.
Frege Aritmetiin Temellerinde bu ayrm u ekilde ifade eder:
bir doruluk a posteriori ise, onun kantlanmas olgulara bavurulmadan yaplamaz; yani,
tikel nesneler hakknda bildirimler ierdii, kantlanamayan ve tmel olmayan doruluklara
bavurulduu iin. Buna karlk, kantlanmas tmyle tmel yasalar araclyla
yaplabiliyorsa ve bu yasalarn kendileri de kantlanamyor ve de kantlama gerektirmiyorsa, bu
doruluk a prioridir.151

Bu alntdan da anlalaca zere Frege a priorilik ve a posterioriliin


belirlenmesinde temel vurguyu doruluklarn kantlanmasna yapmtr. rnein
2+5=7 nermesinin kantlanmas iin her hangi bir olguya bavurmaya gerek yoktur.
Bu tr dorular ne olgusal, ne de baka bir yoldan temellendirme gerei vardr;
sezgi ya da salt aklmzla dorudan kavrarz. 152 Bu sebeple bu nerme a priori
olarak dorudur. Fregenin ele ald ekliyle a priori bilgiye verilebilecek en gzel
rnek mantk nermeleridir. nclleri PQ ve P olan bir karmn sonucu a priori
olarak Qdur. Biz bu sonucu Fregenin bahsettii gibi tamamyla tmel yasalar

148

age, 52-53.
Yaln, 2003, 51.
150
Dursun, age, 27.
151
Frege, 2012, 90.
152
Cemal Yldrm, Matematiksel Kesinlik, Felsefe Tartmalar, s.3 (1988): 28.
149

araclyla syleyebiliyoruz (modus ponens). Toparlarsak a priori bilgiyi, deneyle


temellendirmeye gerek olmayan bilgi olarak tanmlayabiliriz.153
almann bundan sonraki blmnde Fregenin analitik/sentetik ayrmndan
ne anlad ve bu ayrm kendi felsefesinde nasl ele ald ilenecektir.
3.5.

Fregede Analitik ve Sentetik Ayrm

Matematiin analitik olduuna dair savlar, Humedan bu yana gelen savlardr.154


Bu yaklama gre matematiksel nermeler analitik yani ierii bo olan
nermelerdir. Descartes matematiksel bilginin evrensel ve akli ynlerine vurgu
yaparak onun nesnelerinin de akla dayanan dolaysyla deimez olduunu syler.
te yandan Leibniz matematiksel bilginin deneyden bamsz akl bilgisi olduunu
ve analitik olduunu iddia etmitir.155 te yandan Empiristler, matematiksel bilginin
analitik olduunu ve bilgiyi geniletici bir mahiyet tamadn iddia etmilerdir.156
Bu yaklamn 20. yzylda ki en nemli savunucular Fregenin etkisiyle hareket
eden mantk pozitivistler ve analitik felsefecilerdir.157
Frege Aritmetiin Temellerinde matematikilerin tpk corafyaclar gibi
kendi isteklerine gre bir ey yaratmadklarn, sadece doada olan kefettiklerini ve
bu keif sonucu elde edilenlere ad verdiklerini ifade etmitir. 158 Fregeye gre bir
tmcenin analitik mi, yoksa sentetik mi olduunu belirlemenin yolu, bu tmceyi
ilksel doruluklarna kadar incelemektir. Eer karmza sadece genel mantk
yasalar ve tanmlar kyorsa, incelediimiz tmce analitik bir tmcedir. Bununla
birlikte incelememiz sonucunda grdmz ey, bu tmcenin doruluunu sadece
genel mantk yasalar ve tanmlar araclyla yapamayacamz ve bunu yapabilmek
iin zel bir bilim alannn doruluklarna ihtiyacmz olduuysa, incelediimiz
tmce sentetik bir tmcedir.159 Frege, ayn eserinde genelde aritmetiin, zelde de
doal saylar kuramnn baka bir bilim alannn doruluklarna ya da saf gr gibi
znel unsurlarn yardmna ihtiya duyulmakszn, kme kuramnn yardmyla

153

Barker, age, 18-19.


Dursun, age, 112.
155
Yaln, 2003, 130.
156
age, 130.
157
Dursun, age, 112.
158
Frege, 2012, 188.
159
age, 89.
154

manta indirgenebileceini, bu yolla da analitik olduunun gsterilebileceini iddia


etmitir.160 Her ne kadar bulduu paradoksla161 Fregenin tezine ok ar bir darbe
vurmu olsa da, Russell da matematiin btnyle analitik olduunu ve manta
indirgenebileceini dnyordu. Cemal Yldrmn aktard ekliyle Russelln
konuya dair ifadesi u ekildedir: Matematii P doru ise Q dorudur biimindeki
nermelerden oluan bir alma olarak nitelendirebiliriz ve bu yolla matematiin
tmyle manta indirgeyebiliriz.162
almann bundan sonraki blmnde Fregede saynn nasl ele alnd ve
tanmland ilenecektir.
3.6.

Fregede Saynn Nelii zerine

Bilindii zere bilgi, kendi nesnesini kendi kavramlar ve bu kavramlara denk


decek szcklerle ortaya koyar. Benzer ekilde matematiksel bilgi de kendi
nesnelerini kendi kavramlar ve bu kavramlarn imleriyle ortaya koyar. 163 rnein
say temel bir matematiksel kavramdr. Ve bu saylar imleyen rakamlardan oluan
eitli simgeler vardr. Ama unutulmamaldr ki, nasl ki szcklerimiz bilginin
kendisi deilse, saylar ve bunlar imleyen simgeler matematiksel bilginin kendisi
deildir. Herhangi bir sayy ele alp, bu nedir? diye sorduumuzda, aslnda cevab
hi de yle sanld kadar kolay olmayan bir soru sormu oluruz. Russella gre bu
soru sk sk sorulmu olmasna ramen cevab ancak 1884te Frege tarafndan
Grundlagen der Arithmetikde verilmitir. 164 Russell Saynn Tanmlanmas isimli
makalesinde saynn tanmlanmas iini yaparken dikkat edilmesi gereken nemli bir
hususa u ekilde dikkat ekmitir:
Bir say tanmlamas ararken, zerinde ak olunmas gereken ilk ey, sorgulamamzn
dilbilgisi (gramer) diyebileceimiz eydir. Sayy tanmlamaya abalarken, birok felsefeci
gerekte tmyle ayr bir ey olan okluu (plurality) tanmlama iine koyuluyorlar. Say,
saylarn rasal olan eydir; tpk, adamn adamlarn rasal olan ey olmas gibi. Bir okluk
bir say rnei deil, ama bir takm tikel saylarn rneidir. Szgelimi, insanlardan oluan bir
l 3 saysnn bir rneidir ve says da saynn bir rneidir; ama l bir say rnei

160

Yaln, 2003/1, 142.


Bu paradoks, almann ilerleyen blmlerinde ayrntl olarak ele alnacaktr.
162
Yldrm, 1988, 31.
163
Kanat, age, 117.
164
Russell, 1997, 157.
161

deildir. Bu nokta temel ve anlmaya da seyrek olarak deer grlebilir; ama birka ayrksayla
felsefeciler asndan bunun ok duyarl olduu tantlanmtr. 165

almann ilk blmnde zerinde durulduu zere, Kant saynn temellerini


zamann saf grs araclyla, yani transandantal yetiler aracyla atar. Frege
iinse saylarn zerine ina edilecei bu zemin ne vaktiyle Millin iaret ettii gibi
deneyim (sentetik a posteriori) ne de Kantn bahsettii transandantal yetiler (sentetik
a priori) deillerdir.166 Frege iin saynn temellendirilebilecei tek mmkn zemin,
ierisinde hibir znellik barndrmayan mantktr.
Kantta olduu gibi, Fregede de saylar kendi balarna birer matematiksel
nesnedir. Frege ATnde bir says (die Zahl Eins) rnein kendisiyle
arpldnda deimeden kalmak gibi ayrt edilebilecek zellikleriyle, belirli bir
nesne olarak grnmekte deil midir? 167 derken zellikle buna iaret etmektedir.
Aritmetiin en temel kavram olan say kavramnn tanmlamasnn ne denli g bir
i olduuna Frege de deinir. Ona gre say kavram, dier bilimlerin birok
kavramndan ok daha fazla incelikli bir yapya sahiptir. 168 Frege ATnde saylar
ina iin olgu durumlarndan hareket edilmesini u ekilde eletirmektedir:
Belki fiziksel olgularn yalnzca kk saylar iin, diyelim 10a kadar olan saylar iin
kullanld ve geri kalan saylarn bunlarla ina edildii varsaylyor. Ancak, eer 11i, bu
sayya karlk gelen topluluu grmeden basite tanm yoluyla 10 ve 1den oluturabiliyorsak,
bu durumda 2 saysn da ayn ekilde 1 ve 1den kalkarak oluturamamamz iin hibir sebep
yok demektir. Eer 11 saysyla yaplan hesaplamalar, yalnzca bu sayya zg olan bir olgu
durumundan gelmiyorsa, 2 saysyla yaplan hesaplamalarn, belirli bir toplulua ve bu
topluluun kendisine zg bir biimde ayrlmasnn gzlemlenmesine bal olmas gerektii
nasl ne srlebilir?169

Bununla birlikte Fregeye gre sayy eitli nesneleri yan yana getirerek elde
edemeyiz. Bir takm nesneleri yan yana getirmek suretiyle belli bir zellie sahip bir
yn elde ederiz ve bu yn hibir zaman sayy bize veremez. Krmz elma
dediimiz zaman burada geen krmz szc sfat olarak kullanlmtr ve
elmann krmz olma zelliini tadn ifade etmektedir. Bununla birlikte
elma dediimiz zaman burada geen szc de sfat olarak kullanlmtr.

165

age, 157.
Gven, 2013, 71.
167
Frege, 2012, 78.
168
age, 80.
169
age, 97-98.
166

Elma olma zelliine sahip farkl nesnenin bir araya gelmesiyle oluan okluu
ifade eden bir say tmcesidir. Ama dikkat edilmesi gereken ey udur ki; elma
dediimiz zaman bir nesne olarak imlememekteyiz, yaptmz sadece bu
oklua bir nicelik atfetmektir. says bir matematiksel nesne olarak matematiksel
meknda bir varlktr. Kald ki Frege saynn tanmlanmasnda ayn cinsten okluk
(Vielheit), farkl cinsten okluk (Mehrheit) gibi kavramlarn kendi bulanklklar
nedeniyle kullanlamayacan ifade etmektedir.170 Say fiziksel bir ey olmamakla
birlikte fiziksel dnya da ancak saynn temsili olabilir ve biz ancak bu temsile temas
edebiliriz. Yukarda bahsi geen rnekte krmz olma nesnenin isel bir zellii
iken tane olma krmz olmada ki gibi nesnelerin isel bir zellii deildir.
Saynn tasarmn ne kendi bana var olan nesne olarak ne de d dnyadaki
herhangi bir eyin zellii olarak oluturabiliriz; nk say gerekte ne hissedilebilir
bir eydir ne de d dnyada ki bir eyin bir zelliidir.171
Frege ATnde sfr ve bir saylarnn inasn u ekilde aklamaktadr:
0 saysn, altna hibir nesnenin dmedii kavrama ait say olarak tanmlamak akla yatkn
geliyor. Ancak burada, 0n yerine ayn anlama gelen yok gemi grnyor; bu yzden u
ekilde tanmlamay tercih ediyoruz: Eer, a ne olursa olsun, ann bir kavram altna dmedii
tmcesi tmel olarak doruysa, 0 says bu kavrama aittir. Benzer biimde, 1 saysnn F
kavramna ait olduunu syleyebiliriz, eer a ne olursa olsun, ann F kavramnn altna
dmedii tmcesi tmel olarak doru deilse ve a Fin altna der ve b Fin altna
der tmcelerinden ann ve bnin ayn olduklar sonucu tmel olarak kyorsa. 172

Frege dier btn doal saylar benzer ekilde ina edebileceimizi


dnyordu. Ve grld kadaryla bu yolla yaplan inada deneyimden gelen
hibir unsura gerek yoktu, sadece mantk yasalar kullanlarak saylarn ina edilmesi
bu yolla mmkn grnyordu. Ancak bu yolla yaplan inann doal saylarn
sonsuzluuyla ilgili bir paradoksa yol at Russell tarafndan ortaya kondu.
Aritmetiksel yarglarn tamamnn analitik olduunu iddia eden Fregenin bu
gr, kendisinden sonra gelen bir ok dnr tarafndan savunuldu ve bu gr
zamanla Mantksal Tez olarak adlandrlmaya baland. almann bundan sonraki
blmnde bu yaklam ele alnacaktr.

170

age, 141.
age, 153.
172
age, 150.
171

3.7.

Frege ve Mantksal Tez

Matematiksel yarglarn analitik olduunu dnen Frege, Kant analitik yarglarn


deerini hafife almakla suluyordu.173 Fregeye gre; matematiksel yarglar gr ile
ilikilendirerek ilerine znel ve psikolojik unsurlar katan Kant yanlyordu. ATnde
bu hususu yle dile getirmekteydi:
sorunun psikoloji alanndan karlmas ve eer sz konusu doruluk matematiksel bir
doruluksa, onun matematik alanna balanmasdr. Aslnda sorun, tmcenin kantlanmasn
ortaya koymak ve onu ilksel doruluklara (Urwahrheiten) kadar izlemektir. Bu yolda, sonunda
karmza sadece genel mantk yasalar ve tanmlar karyorsa, ulatmz doruluk analitik
bir doruluktur; unu da aklmzda tutmalyz ki, tanmlardan herhangi birinin kabul
edilebilirliinin dayand tm tmcelerde hesaba katlmaldr. Bununla birlikte, eer bir
kantlamay sadece genel mantksal doruluklarla yapabilmek mmkn deilse ve bunun iin
zel bir bilim alannn doruluklar da gerekiyorsa, bu tmce sentetik bir tmcedir. 174

Analitik ve sentetiklii yukarda ki ekilde tanmlayan Frege, aritmetiksel


yarglarn, ilerinde barndklar kavramlarn analizi yaplmak suretiyle doruluklar
gsterilebilir. Kavram analizi yapmak ise mantn iidir. Dolaysyla aritmetiksel
yarglarn doruluklarnn gsterilmesi iin grnn ya da baka her hangi bir bilimin
desteine gerek yoktur. Bu i sadece mantk araclyla yaplabilmektedir.
Aritmetiin simgesel dilinin mantksal bir simgesellie almas gerektiini
dnen175 Frege, Begriffsschrift araclyla oluturduu anlam ve gnderim ayrm
aracyla aritmetiksel nesneleri temellendirmeye alr.
Aritmetik yarglarn hibir ekilde znellik (her hangi bir akl sahibi canlnn
saf grs) barndrmad, bilakis bahsi geen znellii aan bir zorunluluk ve
evrensellik tad kanaati zellikle Fregeden sonra nemli lde taraftar
kazanmtr. Bilindii zere Ondokuzuncu yzyln sonu matematiin temelleri ile
ilgili olduka nemli gelimelere sahne olmutur.176 klidyen olmayan geometrilerin
ortaya k, Russell ve Whiteheadin antsal yaptlar Principles of Mathematicsin
yazl, Gdelin teoremleri bu gelimelere rnek olarak verilebilir. almann
ilerleyen blmlerinde bahsi geen gelimelerin bir ksmna deinilecektir.

173

age, 180.
age, 89.
175
Frege, 1988, 14.
176
Besim Karakadlar, Mantn Zaman Tneli, Felsefe Dnyas, s. 54 (2011/2): 117.
174

Fregenin ncs olduu bu yaklamn nemli temsilcilerinden Alfred Jules


Ayere gre

7+5=12 nermesini hibir deneyin rtemeyeceini biliimizde,

doruca, 7+5 simgesel anlatmnn 12 ile e anlaml oluundandr. 177 7+5


simgesel anlatmnn gnderimde bulunduu nesne alan ile 12 simgesel anlatmnn
gnderimde bulunduu nesne alan ayn olduundan biz bu eitlii doru kabul
ederiz. Ve bu doruluu sadece mantk yasalar ve kavramlarn anlam gnderim
ilikilerini analiz ederek gsterebiliriz. Bu yzden de belli bir durumda geerli olan
bir aritmetik nermesi her durumda geerli olmaldr. 178 Cemal Yldrm MantkDoru Dnme isimli kitabnda iki kere iki drt eder, aslnda A,Adr demekten
te bir ey sylememektedir

179

derken Ayeri destekler nitelikte bir ey

sylemektedir. Benzer bir yaklam Russelln u szlerinde de grmek mmkndr:


Nasl ki, 1 metrenin 100cm. olduu tanmsal bir bilgiyse, 2+2nin de 4 olduu o
trden tanmsal bir bilgidir. 180 Frege ve onun izinden giden dnrlere gre
matematik temelde mantkla zdetir, nasl ki mantk kesinliini tanmlara
dayanmasndan alyorsa matematikte barndrd kesinlii, yarglarn tanmlardan
gelmesine borludur. Matematik mantk gibi tanmlardan hareket eden bir bilimdir,
hibir ekilde olgusal ierie sahip deildir.
almann bundan sonra ki blmnde Russelln bulduu paradoks ve
paradoksun Fregenin dizgesinde ne gibi sonular olduu incelenecektir.
3.8.

Russell Paradoksu ve Aritmetiin Temelleri

Fregenin sisteminin beinci aksiyomu yledir: ki fonksiyon ayn argmanlar iin


ayn deere sahiptirler; yalnzca ve yalnzca, onlarn deer alanlar ayn ise. Russell
16 Haziran 1902de Fregeye yazd mektubunda; Aritmetiin Temellerini
heyecanla okuduunu ancak sistemdeki beinci aksiyomun bir paradoksa yol atn
bildiriyor. Ksaca bahsetmek gerekirse bu paradoks u ekildedir: Diyelim ki w,
kendi kendisine yklemlenemeyecek olan yklem olsun. Bu durumda w kendisine
yklemlenebilir mi? Verilecek her yant kartyla sonulanyor. Bu paradoksun

177

Alfred Jules Ayer, Dil Doruluk ve Mantk, ev. Vehbi Hackadirolu (stanbul: Metis Yaynlar,
2010), 74.
178
Vehbi Hackadirolu, Frege ve Aritmetik, Felsefe Tartmalar, s. 5 (1989): 65.
179
Cemal Yldrm, Mantk-Doru Dnme Yntemi, (Ankara: Bilgi Yaynevi, 1999), 42.
180
Bertrand Russell, A History of Western Philosophy, (New York: American Book- Stratford
Press, 1945), 832.

Fregenin sisteminde yol at amaz yle zetleyebiliriz; doal saylarn


sonsuzluu birok yolla ispatlanmtr, ama bu sonsuzluu Fregenin Grundgesetze
der Arithmetikin birinci cildinde ortaya koyduu aksiyomlarn kullanarak
ispatlayamayz.181 Bunu yapmaya kalktmzda Russelln bulduu bu paradoksla
karlarz.
Russelln, Aritmetiin Temel Yasalarnn ikinci cildinin yaymlanmasnn
hemen ncesinde bulduu bu paradoks, Fregenin aritmetii aksiyomatize ederek
manta indirgeme abasnn sonu anlamna da gelmektedir.

nk Fregenin

dizgesi her kavramn keskin snrlar olmas ve hangi nesnenin hangi kavram altna
dp dmediini belirlenmesiyle dorudan ilgilidir.182 Fregeye gre sisteminde
byle bir paradoksun kmasnn temel nedeni, kme kuramdr. 183 Ayhan itile
gre; Fregenin doal saylar kme kuram araclyla tesis etme dncesi, her ne
kadar yntem olarak doru gibi grnse de; kme-eleman arasnda ki bantsnn
ontolojik zemininde yer alan tmel nesne ile tikel nesne arasndaki isel btn-para
ilikisinin mahiyetini ortaya koyan bir nesne kuramna sahip olmad iin bu
paradoksla sonulanmtr. 184 Baka bir ifadeyle Fregenin byle bir paradoksla
karlamasnn en byk nedeni; matematiksel nesnelerin tesis ve idrakine dair
ontolojik bir alma yapmam olmas ve bu nesneleri dizgesinde zaten var olarak
kabul etmesidir.185
Frege, dizgesinde ortaya kan bu paradokstan sonra bu paradoksu
giderebilmek adna sisteminde ki aksiyomlara eitli ilaveler yapar. Ama ortaya
kan sonutan kendisi de memnun kalmaz. Bunun zerine dncelerinde baz
deiikliklere gider. Bu deiikliklerden en nemli olan phesiz aritmetiin
manta indirgenebilecei tezinden vazgemesidir. Bunun bir dier yorumu da;
aritmetik analitik yarglardan olumamtr eklindedir. 186 Frege neredeyse btn
bilimsel yaantsn adad, aritmetiin manta indirgenmesinin ve analitik a priori

181

Yaln, 2003, 57.


Gven, 2013, 80.
183
Yaln, 2003, 56.
184
itil, age, 96.
185
age, 97.
186
Gven, 2013, 85.
182

olduunun kantlanmasnn mmkn olmadn grr ve aritmetiin tm


yarglarnn sentetik a priori olduunu syleyerek tekrar baa dner. 187
almann bundan sonra ki ana blmnde, eitli dnrlerin Kantn ve
Fregenin matematik felsefesine ynelik sunmu olduklar eletiriler zerinde
durulacaktr. Bu eletirilerin sistemli bir ekilde ele alnmas ve deerlendirmesi, bu
tez almasnn temel savnn net bir ekilde ortaya konabilmesi ve savunulabilmesi
iin byk nem arzetmektedir.

187

Yaln, 2003, 56.

4. KANTA VE FREGEYE YAPILAN ELETRLER


Bu blmde, Kantn ve Fregenin matematiksel yarglarn doalarna ilikin
grleri zerine yaplan eletiriler incelenecektir.
4.1.

Kanta Yaplan Eletiriler

Bilindii

zere

Kantn

SAEsini

yazmakta

ki

nihai

amac

metafiziin

temellendirilmesi ve daha salam bir zemine oturtulmasyd. Kant metafiziin ancak


sentetik a priori bilginin mmkn olmasyla temellendirilebileceini dnyordu.
Sentetik a priori bilgiye ise en anlalr rnek matematik nermelerdi. Kant,
matematik nermelerin tamamnn uzay ve zaman saf grlerine dayand iin
duyusallk olmadan temellendirilemeyeceini iddia ederken bu nermelerin sentetik
karakterine vurgu yapyordu. Bununla birlikte, deneysel bilginin matematiksel
yarglarn sahip olduklar zorunluluu veremeyeceini dnen Kant, bu bilgilerin
ayn zamanda a priori olduklarn dnyorlard. Kant ncesinde de kimi
filozoflarda analitik/sentetik ve a priori/a posteriori ayrmn grmek mmkndr.
Ama bu filozoflarda bilgi kayna itibariyle ya deneyseldi, yani sentetik a posteriori,
ya da deneysel deil aklsald, yani analitik a priori. lk defa Kantla sentetik a priori
bilgilerin olabilecei fikri tartlmaya baland. Sentetik a priori bilgi fikri, Kanttan
gnmze kadar tartlmaktadr; byle bir bilgi trnn olup olmad zerine hala
bir uzla yoktur diyebiliriz. Yzylmzn etkili dnrlerinden Gilles Deleuze,
sentetik a priori yarglar iin tam bir garabet nitelendirmesini kullanr. 188 Bir baka
nemli dnr Adorno, Kantn uzay ve zamann a priori doalarna ilikin
retilerinin grecelik kuramnca rtldn iddia etmektedir.

189

Buradan

hareketle Adornoya gre Kantn felsefesinin btn, zamanmzn bilimsel bilgileri


sayesinde almas gereken klt bir nesnedir, ona gre Kantn felsefesi artk felsefi
almalara konu olmamaldr. 190 Adornonun bu Kant eletirisi elbette kabul
edilebilir deildir. Bununla birlikte bu eletiriler, nesnel olmaktan da uzaktr. Kantn

188

Gilles Deleuze, Kant zerine Drt Ders, ev. Ulus Baker (Ankara: teki Yaynevi, 2000), 28.
Adorno, age, 58.
190
age, 59.
189

felsefe tarihi ierisinde ki nemini ve hala sren etkisini tartmak en basitinden


gereksizdir. Kantn eserleri, direkt olarak matematik felsefesi yapmak niyetiyle
yazlan eserler olmamakla birlikte, en azndan aritmetik iin sylediklerini yle ya da
byle aan bir aklama hala yaplamamtr. zg Gven Kantta Saynn
Temelleri isimli makalesinde konuyu yle dile getirmektedir:
Kant sonras saynn temellerine ilikin yaplan almalar, ounlukla anti-Kant bir
anlayla, salt formel ve mantksal karmlarla sayya ulamay amalar. Ancak Gdelin
teoremleriyle ok net ortaya koyduu gibi, btn elerini kendinde ieren kapal bir sistem
mmkn deildir. Dolaysyla bugn bile Kantn say iin ne srd transandantal
temellerin yerine koyacak daha yetkin bir aklamann olmadn sylemek abartl
kamayacaktr.191

Russell matematiin tamamyla dedktif bir bilim olduunu iddia eder. Baka
bir ifadeyle Russella gre matematik Kantn iddia ettii gibi grsel yollarla
temellendirilemez. Ona gre matematik belli bir takm ncllerden balamak
suretiyle tamamen dedktif bir metotla kendisini oluturan eitli teoremlere ular.
Belli bir takm aksiyomlarn balang noktas olarak seilmesi gerektiini iddia eden
Russell, bundan sonra ihtiya olan tek eyin mantk kurallar olduunu, saduyuya
ya da grye bavurmay gerektirmeksizin bu yolla matematiksel ilikilerin
gsterilebileceini dnr. 192
Kant, sentetik a priori bilgilerin hem aritmetikte hem de geometride olduunu
iddia etmiti. Aritmetiksel yarglarn sentetik a priori olmas her ne kadar zellikle
mantk pozitivistler ve analitik felsefeciler tarafndan eletirilse de, Kantn
geometrik yarglarn sentetik olduklarna dair sav daha fazla eletiriye maruz
kalmt. Russell bu eletirilerini Mysticism and Logic isimli kitabnda yle dile
getirmektedir:
Kant, klidin nermelerinin, klidin aksiyomlarndan ekillere bavurmakszn ispat
edilemeyeceini grdkten sonra, bu olay aklayabilmek iin bir bilgi teorisi ortaya koydu.
Bu teori bu olay aklad. Fakat bunun, dnmenin tabiatna dair deil de klidin iindeki
bir eksik olduu gsterilince, Kantn bu teorisi de terk edilmesi gereken bir teori haline
geldi.193

191

Gven, 2012, 311-312.


Bae, age,29.
193
Bertrand Russell, Mysticism and Logic, (London: George Allen and Unwin L.t.d, 1997), 96.
192

Kant

klidin

geometriye

yaklamnn

btnyle

doru

olduuna

inanyordu. Nejat Bozkurtun deyiiyle:


Kanta gre uzay akln deimez ilkelerinden biridir. Uzay bilimi ise geometridir. Bu
niteliiyle de geometri, tpk uzayn kendisi gibi sarslmaz olacaktr. Burada sarslmazl ne
sren geometri ise Euclidesin iki bin yldan fazla bir zamandan beri biricik doru ve geerli
olarak kabul edilen sistemidir.194

Kanta gre tutarl baka bir geometrinin olmas sz konusu bile olamazd ve
klid geometrisi insan aklnn yapsal zellii ile balantlyd. 195 Russella gre,
klidin ispatlarnda ki mantksal boluklar, sadece klidin kendi hatalarndan
kaynaklanmaktadr.196 Bugn daha gl bir mantn kefiyle klid nermelerinin
onun postulatlarndan her hangi bir mantksal boluk brakmayacak ekilde elde
edilebileceini syleyen Russell, Kantn geometrik aksiyomlarn doalarna ilikin
teorisinin terk edilmesi gerektiini syler.197
zellikle 19. yzyln ikinci yarsnda ortaya kan klid d geometriler,
Kantn geometri yaklamnn derinden sarslmasna sebep olmutur. Bu
geometrilerin oluturduu tedirginlik ortam, Kantn felsefesinin sorgulanmasna yol
amtr.198 klid d geometrilerin kurulmas ve bu geometrilerin tutarl olduunun
ispatlanmas, geometri alannda klid geometrisinin biricikliini ortadan kaldrmt.
Bunun en nemli bir sonucu da klid geometrisine dayanan Newton fizii ve
Newton fiziine dayanan Kant felsefesinin artk sorgulanr olmasyd.199
Kant geometrik doruluklarn zorunlu doruluklar olduunu iddia ediyordu.
rnein Kanta gre bir genin i alarnn toplam zorunlu bir ekilde iki dik
ann toplamna eittir. Ama klid d geometrilerin ortaya kmas bu zorunluluu
ortadan kaldrmtr. Lobachevski geometrisinde genin i alarnn toplam iki dik
adan daha kk kyorken, Riemann geometrisinde daha byk kmaktadr. Ve
kendi sistemleri ierisinde bu nermeler de dorudur ve tutarldr. Grld gibi bu
geometri de bir birlerinden tamamen farkl eyler sylemelerine ramen kendi

194

Bozkurt, age, 49.


Yldrm, 1996, 38.
196
Bae, age, 28.
197
age,28.
198
Zekiye Kutlusoy, Mantk-Matematik likisi zerine, Kayg, s. 20 (2013): 133.
199
Bozkurt, age, 49.
195

ilerinde tutarldrlar.200 klidin geometri paradigmas ierisinden bakacak olursak,


bir doruya darsndaki bir noktadan sadece bir tane doru izebiliriz. klidin
mehur beinci aksiyomu (paraleller aksiyomu). Ama ayn durumu klid d
geometrilerde de u ekilde grrz; Bolyai-Lobachevski geometrisinde byle
sonsuz tane paralel izilebilirken, Riemann geometrisinde hi paralel izilemez.201
Geometrinin bylesine zt ve birbirlerinin eliii olan nermeleri barndrmas,
geometrik aksiyomlarn sentetik, zorunlu ve evrensel olduunu iddia eden Kant
gr sarsmtr. Btn bu gelimelerden sonra klid geometrisinin bize a priori
bilgi sunduu fikri eski gcn kaybetmitir.202
4.2.

Fregeye yaplan Eletiriler

Frege aritmetiksel nesnelerin tesisini ve idrakini, Kantn aksine grsellie


bavurmadan aklamaya alr. Fregeye gre bu nesneler kaynan objektif
dnceden, baka bir ifadeyle tmel mantk yasalarndan alrlar. Tamamyla mantk
yasalarna baml olan ve onlar araclyla tretilen aritmetik yasalar, haliyle
sentetik olmaktan ziyade analitiktir. Russell paradoksunun bize syledii en nemli
sonu, aritmetik yasalarnn tmyle mantktan tretilemeyeceidir. Yine bu
paradoksun arpc bir ekilde ortaya koyduuna gre, Frege Aritmetiin
Temellerinde yanlmtr, yani aritmetiksel yasalarn btn analitiktir iddias
yanltr.
Sonrasnda Fregenin almalarn eletiren hemen her dnr, onun
matematik felsefesini ontolojik yan eksik kalm bir epistemolojik alma olarak
grrler. rnein Dummett, Frege. Philosophy of Mathematics isimli nemli
kitabnda Fregenin sayy temellendirmede baarsz oluunu, matematiksel
nesnelerin varoluunu gereklendirmede ki eksiklie balar. 203 Ayhan itilde
Matematik ve Metafizik isimli eserinde Fregenin baarsz oluunu u ekilde ele
alr:
Fregenin, doal saylar bir kme kuram gelitirerek tesis etme abas, yntem olarak doru
grnmesine karn, kme-eleman arasnda ki bantsnn ontolojik zemininde yer alan tmel

200

Dursun, age, 110.


Irzk, age, 53-65.
202
Wood, age, 63.
203
Michael Dummett, Frege. Philosophy of Mathematics, (Cambridge: Harvard University Press,
1991), 307.
201

nesne ile tikel nesne arasndaki isel btn-para ilikisinin mahiyetini ortaya koyan bir nesne
kuramna sahip olmad iin szde bir paradoksla nihayetlenmitir. 204

ahabettin Yaln ise bir makalesinde konuyu yle ele almtr;


Fregenin aritmetiinde bu ve benzeri paradokslarn ortaya kmasnn sebebi, doal saylarn
ve kme kuramnn transandantal mantktan ve grden yoksun olmas, yani onlarn salt formel
(Kantn deyimiyle genel mantk) mantk kavramlaryla aklanmaya allmasdr. Kant,
aritmetiin, formel mantn deil, transandantal mantn konusu olduunu sylerken aslnda
aksini dnenlerin bu tr paradokslarla karlaacaklarn ngrmt. 205

zg Gven Fregede Saynn Temellendirilmesi isimli makalesinde


Fregenin sayy kesin temellere oturtma abasnn eksik yannn, kulland elere
ilikin temellendirici bir bilgi kuramnn olmay olduunu belirtmitir. Ona gre
Frege, kendi anlay balamnda saynn bir nesne olduunu belirtmesine karn,
nesnenin kurulu zemini konusunda aydnlatc olamamtr 206 .

Yaln Ko ise

Fregeyi felsefe tarihine yeterince nfuz edememekle ve felsefi problemlerin


mahiyetini yeterince kavrayamamakla sular. Ona gre bu eksiklik, Fregenin
ontolojisindeki temelsizliin ana kaynadr.207
Fregenin matematik felsefesine yaplan benzer mahiyette daha birok eletiri
bulmak mmkndr. Her ne kadar kimi dnre gre artk almas gereken bir isim
olan Kant gl yapan, matematiksel nesnelerin inas ve bu ina srecinin
dayandrld ontolojik alt yapy, Fregede gremiyor oluumuz, onun felsefesinin
en zayf yandr. Frege nesnenin kurulumu ile ilgili bahsi geen ontolojik almay
yapmamtr ve temellendirmedii bu nesneleri var kabul edip felsefesinde
kullanmaktan da geri kalmamtr.208 Fregenin matematik anlay her ne kadar son
derece orijinal olsa ve aritmetiksel almalara yeni bir yn vermi olsa da 209 ,
matematiksel nesnelerin dayandrld ontolojik unsurlar gz ard etmi olmas,
btn abalarnn son derece basit bir paradoksla son bulmas a yol amtr.
Bilindii zere Kant, matematiksel nesneleri ierisinde ina ettiimiz
yarglarn varlk meknnn insan zihni olduunu iddia eder. lk bakta bu ina

204

itil, age, 96.


Yaln, 2003, 57.
206
Gven, 2013, 87.
207
Ko, age, 49.
208
itil, age, 97.
209
Yaln, 2003, 48.
205

tamamen znel olarak nitelendirilebilir. Ama Kant bu ina srecini insan znelliini
aan tamamen nesnel olan transandantal unsurlar, yani kategoriler araclyla
gerekletirir. Bu ise matematiksel yarglara evrenselliini veren eydir. Frege
yarglarn ontolojik mekn sz konusu olduunda Kant yarglar znel unsurlarla
ilikilendirmekle sular 210 , ama bu sulamann yukarda anlatmaya altm
meseleler gz nnde bulundurulduunda yersiz olduu kolayca anlalabilir. te
yandan Kant znelcilikle sulayan Fregede ise yarglarn ontolojik meknnn
neresi olduuna almalarnn hibir yerinde deinilmemitir. Yarglarn ontolojik
mekn, deyim yerinde ise Fregede belirsizdir. Ve daha nce de belirtildii zere bu
belirsizlik, zellikle aritmetik kuramnda eitli paradokslarn grlmesinin temel
nedeni olarak grlebilir.211
Frege, geometrik yarglarn, aritmetik yarglarn aksine Kantn iddia ettii
gibi sentetik a priori olduunu iddia eder. Ama Kantn sentetik a priori kavramn
kullanyla, Fregenin kullan ayn deildir. Zira Kant sentetik a priori dedii
yarglar transandantal mantk araclyla temellendirir. Kanta gre bu trden
yarglar ancak transandantal mantn varlnn kabul ile mmkn klnr. Frege ise
transandantal mantn varln kabul etmez.212 Bununla birlikte Fregenin a priori
ve a posteriori ayrmlar da Kantn kullanmnn dnda kullanlmlardr. 213 Kant
btn bu ayrmlarn temeline transandantal mant koyarken, Fregede transandantal
mantn olmay, Fregenin nesnel dnce dedii eyin zemininin hemen
kaymasna

210

age, 51.
age, 51.
212
age, 54.
213
age, 54.
211

ve

eitli

paradokslarla

nihayetlenmesiyle

sebep

olmutur.

5. SONU
almann btnnde zerinde nemle duruldu gibi Kant, matematiksel yarglarn
btnne sentetik a priori derken, matematiin nesnelerinin bize verili bir ey
olmadklarn, onlar yarg ierisinde transandantal belirlenimler yoluyla zihnimizde
ina ettiimizi syler. Yani, Kantta matematiksel nesnelerin tesisi ile ilgili ontolojik
bir almay grmek mmkndr. Ama Frege, gerek en batan beri geometrik
yarglara sentetik a priori derken, gerekse Russell paradoksundan sonra aritmetiksel
yarglara sentetik a priori derken nesne olarak grd matematiksel unsurlarn tesisi
ve idraki hususunda ontolojik bir almay gz ard etmitir. Transandantal mantn
varln kabul etmeyen Fregede matematiksel nesnelerin ina mekn hakknda
hibir iz bulamayz. Bu sebeple Fregenin syleminde ki sentetik a priori kullanm,
temelsiz bir kullanm olarak karmza kmaktadr.
Russelln bulduu paradoksla bir mddet uraan ve bu paradoksu ortadan
kaldrmaya alan Frege hayatnn sonlarna doru matematiksel yarglarn analitik
olduu savndan vazgeerek tekrar baa dner. Yani matematiksel yarglarn sentetik
a priori yarglar olduunu syler. Ama Kantn terminolojisinde ki sentetik a priori
kullanm ile Fregenin kullanm ayn deildir. Zira Frege, Russell paradoksundan
nce de geometrik yarglara hep sentetik a priori yarglardr demeyi tercih etmitir.
Baka bir ifadeyle Fregenin problemi, onun felsefesinden etkilenen birok mantk
pozitivistinki gibi sentetik a priori kavram ve bu kavramn var olup olmad
deildir. Frege en bandan itibaren sentetik a priori yarglarn varln kabul eder ve
bu hususta Kant kranla yd eder. ATnden yaplan aada ki alnt bu
sylemimin bir kant niteliindedir:
Yalnzca kran dolu bir hayranlkla bakabileceimiz bir deha ile kk tartmalara
kalkmak sulanmasyla karlamak istemem; dolaysyla, baz uyumazlk noktalar dnda
pek ok konuda ki gr birliimize dikkat ekmekle ykml hissediyorum kendimi. Sadece
bizim meselemizle dorudan balantl olan noktalara temas etmek iin kabul ediyorum ki,
Kant, analitik ve sentetik yarglar bir birlerinden ayrmakla ok byk bir hizmette
bulunmutur. Geometrinin doruluklarn sentetik ve a priori olarak adlandrrken, Kant onlarn
gerek doalarn ortaya koymutur. Ve bunun tekrar edilmesi halen nemlidir, nk bugn
bile yeterince kabul grmemektedir. Eer Kant aritmetik konusunda yanlmsa, benim kanma

gre bu, onun yaptnn deerinde ciddi bir eksiklik meydana getirmez. Kant iin nemli olan
sentetik a priori yarglarn varldr; bunlar sadece geometride mi vardr, yoksa aritmetikte de
mi vardr meselesi daha az nemlidir. 214

Kant Prolegomenann giri ksmnda analitik yarglarn tamamyla elime


ilkesine dayandn syler, nk analitik bir yargnn yklemi nceden znenin
kavramnda ierildiinden, o zne hakknda elikiye dmeden deillenemez. 215
Buradan hareketle 5+7=12 nermesinin analitik olduunu sylemek mmkndr.
Zira birok dnre gre 5+7 simgesel anlatm ile 12 simgesel anlatm ayn
nesneye gndermede bulunmaktadr. Baka bir ifadeyle bu iki kavram e anlaml
kavramlardr dolaysyla 5+7=12 nermesinde yklemin kavram nceden znede
zaten ierilmektedir. Ama bu nermenin ileyiinin analitik olmas demek, btn
matematiksel nermelerin analitik olduu anlamna gelmez. (zellikle 5 i, 7 yi
12 yi ina etme srecimiz, yani aritmetiin nesnelerini kurarken izlediimiz sre
mevzu bahis olduunda) Bize gre analitiklik ve sentetiklik hususunda dikkat
edilmesi gereken ok nemli bir ayrm vardr; tam bir aksiyomatik sistemin
kendisinin analitik bir sistem olarak almas ayr bir eydir, o sistemin kurucu
aksiyomlarnn kendilerinin analitik olmas ayr bir eydir. Tam bir sistemde
aksiyomlardan teoremlere genel mantk yasalaryla analitik bir yolla ulamak
mmkndr. Doal saylar ve toplama ileminden oluan tam bir sistemde, 5+7=12
nermesi analitik bir nermedir. Bunun tespiti bu sistem iinde olduka basittir, zira
bu nermenin deili yani bu toplamn 12ye eit olmamas eliki dourur. Ama bu
yaklam, aritmetiin temel yasalarnn analitik olduu anlamna gelmez. Saynn
ina edilmesi tamamyla Kantn dedii gibi sentetik bir ilemdir.216 Bizim matematik
yapmamz mmkn klan unsur; her eyden nce matematiin nesnelerinin inasdr
ve bu ina, Kantn terminolojisiyle syleyecek olursak, saf gr olmadan olanakl
deildir.
almay bitirirken, almann temel savn yinelemek istiyoruz; aritmetiin
kurucu

aksiyomlar,

ancak

ve

ancak

zamann

saf

grs

dolaymyla

temellendirilebileceinden sentetik a priori karakterdedir. Ancak bir kez kurulan tam

214

Frege, 2012, 182-183.


Kant, 2000, 15.
216
Bu noktada deerli hocam Blent Gzkana teekkr etmeyi bor bilirim, zira bende bu fikirlerin
olumasnda dorudan etkisi olmutur.
215

bir aritmetik sistemin, bundan sonra ki ileyii byk lde analitik olmak
durumundadr.

KAYNAKA
Adorno, Theodor W. Aknsallk Kavram zerine. ev. Mine Haydarolu,
Cogito. s. 41-42 (2005): 56-85.
Akarsu, Bedia. Kantta Mekn ve Zaman Kavramlar. Felsefe Arkivi. (1963): 108122.
Altu, Taylan. Kantta Akln Doal Bir Yanlsamas Olarak Metafizik. Felsefe
Tartmalar. s. 1 (1987): 37-57.
Ayer, Alfred Jules. Dil Doruluk ve Mantk. ev. Vehbi Hackadirolu. stanbul:
Metis Yaynlar, 2010.
Bae, Samet. Russelln Kant Eletirisi zerine. Felsefe Tartmalar, s. 30
(2003): 27-45.
Barker, Stephen F. Matematik Felsefesi. ev. Ycel Dursun. Ankara: mge Kitabevi
Yaynlar, 2003.
Baum, Manfred. Kant ve Saf Akln Eletirisi. ev. Nafer Ermi. Cogito. s. 41-42
(2005): 31-54.
Bozkurt, Nejat. Kant. stanbul: Say Yaynlar, 2010.
Cassirer, Ernst. Kantn Yaam ve retisi. ev. Doan zlem stanbul: nklp
Yaynevi, 2007.
itil, Ahmet Ayhan. Matematik ve Metafizik. stanbul: Alfa Yaynlar, 2012.
Deleuze, Gilles. Kant zerine Drt Ders. ev. Ulus Baker. Ankara: teki Yaynevi,
2000.
Dummett, Michael. Frege. Philosophy of Mathematics. Cambridge: Harvard
University Press, 1991.
Dural, . Teoman. Akln Anatomisi. stanbul: Dergh Yaynlar, 2010.
Dursun, Ycel. Felsefe ve Matematikte Analitik/Sentetik Ayrm. Ankara: Elips
Yaynlar, 2010.

Eriirgil, Mehmet Emin. Kant ve Felsefesi. stanbul: nsan Yaynlar, 1997.


Frege, Gottlob. Anlam ve Ynletim stne. ev. H. ule Elktip. Felsefe
Tartmalar. s. 5 (1989): 7-23.
_______. Fonksiyon ve Kavram. ev. H. ule Elktip. Felsefe Tartmalar. s. 2
(1988): 7-24.
_______. Kavram ve Nesne zerine. ev. lhan nan, Bahadr Turan. Felsefe
Tartmalar. s. 44 (2010): 103-119.
_______. Aritmetiin Temelleri. ev. H. Blent Gzkan. stanbul: Yapkredi
Yaynlar, 2012.
Gzkan, H. Blent. Frege ve Aritmetiin Temelleri. Aritmetiin Temelleri iinde.
(2012): 13-74.
_______. Kantn Eletiri ncesi Dneminden Eletiri Dnemine Geiteki Anahtar
Yaz: Uzayda Ynler Arasndaki Farklln Nihai Dayana Hakknda. Felsefe
Tartmalar. s. 37 (2006): 43-55.
_______. Matematik Sadece Mantk Temelinden Tretilebilir mi?. FelsefeLogos.
s. 49 (2013/2): 53-72.
Grnberg, David. Kant, Aknsal karmlar ve Kukuculuk. Cogito. s. 41-42
(2005): 87-95.
Gven, zg. Fregede Saynn Temellendirilmesi. Kutatgubilig Felsefe-Bilim
Aratrmalar Dergisi. s. 23. (2013): 69-89.
_______. Kantta Saynn Temellendirilmesi. afak Urala Armaan. ed. Ycel
Yksel. stanbul: Alfa Yaynlar, 2012: 311-319.
Hackadirolu, Vehbi. Analitik Yarglar ve A Priori Yarglar. Felsefe
Tartmalar. s. 15 (1994): 72-84.
_______. Frege ve Aritmetik. Felsefe Tartmalar. s. 5 (1989): 65-75.
Heimsoeth, Heinz. Kantn Felsefesi. ev. Takiyettin Mengolu. Ankara:
Doubat Yaynlar, 2012.
Irzk, Grol. Geometrik Aksiyomlarn Doas ve Frege-Hilbert Tartmas. Bilim
Felsefesi Seminerleri. Ed. Benan Dintrk. Kocaeli: TBTAK Marmara Aratrma
Merkezi, 1997: 53-65.

nan, lhan. Kantn Varlk Kavram zerine. Cogito. s. 41-42 (2005): 105-119.
Kanat, Celal A. Matematiksel Bilginin Nelii ve eleri stne lk Dnceler.
Felsefe Tartmalar. s.21 (1997): 117-120.
Kant, Immanuel. Ar Usun Eletirisi. ev. Aziz Yardml. stanbul: dea Yaynlar,
1993.
_______. Prolegomena. ev. oanna Kuuradi, Yusuf rnek. Ankara: Trkiye
Felsefe Kurumu Yaynlar, 2000.
Karakadlar, Besim. Mantn Zaman Tneli. Felsefe Dnyas. s. 54 (2011/2):
117-122.
Ko, Yaln. Matematiin Ontolojisi Bakmndan Kant ile Frege Karlatrmas.
Felsefe Arkivi. (1997): 49-54.
Kz, smail. Sezginin Bilgideki Yeri ve nemi. Felsefe Dnyas. s.40 (2004/2):
41-54.
Kutlusoy, Zekiye. Mantk-Matematik likisi zerine. Kayg. s. 20 (2013): 127138.
Leibniz, G. W. Monadoloji. ev. Suat Kemal Yetkin. stanbul: Milli Eitim
Bakanl Yaynlar, 1997.
ztrk, mit. Eletirel Felsefesi Balamnda Kantn Transandantal Estetiki .
Kayg. s.20 (2013): 41-64.
Reyhani, Nebil. Kantta Sentetik Birlik Fikri. Cogito. s. 41-42 (2005): 97-103.
Russell, Bertrand. Saynn Tanmlanmas. ev. Celal A. Kanat. Felsefe
Tartmalar. s. 21 (1997): 157-162.
_______. A History of Western Philosophy. New York: American Book- Stratford
Press, 1945.
_______. Mysticism and Logic. London: George Allen and Unwin L.t.d, 1997.
Urhan, Veli. Kantn Bilgi Kuram ve Sentetik nermeler. Felsefe Dnyas. s. 38
(2003/2): 3-20.
Wood, Allen W. Kant. ev. Aliye Kovanlkaya. Ankara: Dost Kitapevi Yaynlar,
2009.

Yaln, ahabettin. Frege: Semantikten Matematie Paradokslar. Felsefe


Tartmalar. s. 30 (2003): 47-60.
_______. Kantta Matematiin Felsefi Temelleri. Felsefe Dnyas. s. 37 (2003/1):
128-143.
Yldrm, Cemal. Matematiksel Kesinlik. Felsefe Tartmalar. s.3 (1988): 28-37.
_______. Mantk-Doru Dnme Yntemi. Ankara: Bilgi Yaynevi, 1999.
_______.

Matematiksel

Dnme.

stanbul:

Remzi

Kitapevi,

1996.

ZGEM
1984 ylnda Mersinin Erdemli ilesinde dodum. lk, orta ve lise eitimimi
Mersinde tamamladktan sonra 2012 ylnda Boazii niversitesi Eitim Fakltesi
Matematik retmenlii Blmnden mezun oldum. Lisans eitiminin ardndan
2013 ylnda Yldz Teknik niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Felsefe
Blmne kaydoldum. Kasm 2014 itibariyle Ondokuz Mays niversitesi Fen
Edebiyat Fakltesi Felsefe Blmnde Aratrma Grevlisi olarak almaya
baladm.