You are on page 1of 245

Ayrıntı: 200

"Ağır" kitaplar dizisi: 1
Kitle ve İktidar
Elias Canetti
Çeviren
Güljat Aygen
Yayıma hazırlayanlar
Ender Ateşman-Tamer Tosun
Kitabın özgün adı
Masse und Uacht
Çeviride kullanılan metinler
Crowds and Power, Penguin Books, 1992, çev.: Carol Stewart
(İngilizce çeviri Canetti’nin gözetiminde yapılmıştır.)
Masse und Macht, Claassen Verlag, 1992
© Claassen Verlag
Bu kitabın Türkçe yayım haklan
Ayrıntı Yayınlan’na aittir.
Kapak resmi
Hatice Öcal
Kapak düzeni
Orhan Deliorman
Arka kapak fotoğrafı
Jerry Bauer
Düzelti
Mehmet Celep
Baskı ve cilt
Sena Ofset (0 212) 613 38 46
Birinci basım 1998
İkinci basım 2003
Üçüncü basım 2006
Baskı adedi 2000
ISBN 975-539-228-9

, AYRINTI YAYINLARI
www.ayrintiyayinlari.com.tr & info@ayrintiyayinlari.com.tr
Dizdariye Çeşmesi Sk. No.: 23/1 34400 Çemberlitaş-İst. Tel: (0 212) 518 7619 Faks: (0 212) 516 45 77

Elias Canetti

Kitle ve iktidar

Ğ

,

I

R

K İ T A P L A R

İV)
.

7

O

_

MARKSİZM, AHLÂK VE TOPLUMSAL ADALET
R .G .P effer
— _ _ /
İMPARATORLUK
¿ ,0 U O
Michael Hardt & Antonio Negri

C . l f o Z .

f. r •

'•1 S- / .

İ

Z

İ

S

İ

KİTLE VE İKTİDAR
Elias Canetti
İNSANLIĞIN MAHREM TARİHİ
Theodore Zeldin
RUJ LEKESİ
Yirminci Yüzyılın Gizli Tarihi
Greil Marcus
BİZİ ‘BİZ’ YAPAN HİKÂYELER
Kendimizi Yaratma Üzerine Bir Deneme
William Lowell Randall

ı

r/

D

r

r
DİSİPLİN
KAskeri İtaat Üretiminin Sosyolojisi ve Tarihi
Ulrich Bröckling
HEP YUVAYA DÖNMEK
Ursula K. LeGuin
AHLÂKİ PROTESTO SANATI
Toplumsal Hareketlerde Kültür, Biyografi ve Yaratıcılık
James M. Jasper
SANATTA ANLAMIN GÖRÜNTÜSÜ
İmgelerin Toplumsal işlevi
Richard Leppert
KAMUSAL İNSANIN ÇÖKÜŞÜ
Richard Sennett
CAZ KİTABI
Ragtime’dan Fusion ve Sonrasına
Joachim-Ernst Berendt
KURTLARLA KOŞAN KADINLAR
Vahşi Kadın Arketipine Dair Mit ve Öyküler
Clarissa Pinkola Estés
CİNSELLİĞİN TARİHİ
Michel Foucault
SEKS İSYANLARI
Toplumsal Cinsiyet, Başkaldırı ve Rock'n’roll
Simon Reynolds & Joy Press
SÜRÜDEN DEVLETE
Toplumsal Bağ Üzerine Psikanalitik Deneme
Eugène Enriquez
ÇOKLUK
İmparatorluk Çağında Savaş ve Demokrasi
Michael Hardt & Antonio Negri

^

BİR AHLÂK KURAMI
Genel Etik & Bir Ahlâk Felsefesi & Bir Kişilik Etiği
Agnes Heller
MUTFAK SAVAŞI
Damak Zevkinin Jeopolitiği
Christian Boudan
İKTİSADİ ADALET VE DEMOKRASİ
Rekabetten İşbirliğine
Robin Hahnel
TARİH BOYUNCA KENT
Kökenleri, Geçirdiği Dönüşümler ve Geleceği
Lewis Mumford

Veza C anetti’

İçindekiler

Kitle
Dokunulma korkusu.................................................................................15
Açık ve kapalı kitle................................................................................... 17
D eşaıj.........................................................................................................18
Yıkıcılık.................................................................................................... 20
Patlama...................................................................................................... 21
Zulüm.........................................................................................................23
Dünya dinlerinde kitlelerin evcilleştirilmesi..........................................25
Panik...........................................................................................................27
Bir çember olarak k itle ............................................................................ 29
Kitlenin nitelikleri..................................................................................... 30
Ritim...........................................................................................................32













Durgunluk.................................................................................................. 35
Yavaşlık ya da hedefin uzaklığı............................................................... 40
Görünmez kitleler..................................................................................... 42
Egemen duygularına göre kitlelerin smıflandınlışı ...............................49
Mütecaviz kitleler..................................................................................... 4 9
Kaçış kitleleri............................................................................................ 54
Yasak kitleleri............................................................................................56
Karşıtına dönme kitleleri.......................... ............................................... 59
Şölen kitleleri........................ .................................................................. 64
Çifte kitle: Kadınlar ve erkekler. Canlılar ve ö lü ler...............................65
Çifte kitle: Savaş........................................................................................69
Kitle kristalleri................................................ ......................................... 75
Kitle sim geleri..........................................................................................7 7 ..
-A te ş...78 -D en iz...82 -Yağmur...84 -N ehir...85
-O rm an...86 -E k in ...87 -Rüzgâr...88 - K u m ..89
-Y ığ ın...90 -Taşyığınları...91 -H azine...91

Tar i ht e k i t l e
— Ulusal kitle simgeleri..................................................................... 171
- İngilizler...l73 -HollandalIlar...174 - Almanlar...l75
- Fransızlar.,.176 - İsviçreliler...]77 -İspanyollar...l78
- İtalyanlar.,.179 - Yahudiler...l81

— Almanya ve Versailles............................................................................. 182
— Enflasyon ve kitle................................................................................... 186

— Parlamenter sistemin doğası........................................................... 191
— Paylaşım ve artış. Sosyalizm ve üretim ................................................ 193
— Zosalann kendi kendilerini yok etm eleri.............................................. 196

İ k t i d a r ı n iç o r g a n l a r ı
— Ele geçirme ve içe a lm a ........................................................................ 205
— E l ..............................................................................................................214
Elin sabrı...215 - Maymunların parm ak alıştırmaları...216
- Eller ve nesnelerin doğumu...220
- Maymunlarda ve insanlarda yıkıcılık..2 2 0
- Öldürenler her zaman güçlüdür...221

-

Sürü









Sürü: Sürü tü rle ri..................................................................................... 9 7
Avcı sürüsü..............................................................................................102
Savaş sürüsü............................................................................................103
Ağıt sürüsü..............................................................................................108
Artış sürüsü.............................................................................................. 111
Kom ünyon.............................................................................................. 117
İçe dönük ve sessiz sürüler....................................................................118
Sürünün belirliliği. Sürülerin tarihsel sürekliliği..................................120
Arandalann atalarına ilişkin efsanelerdeki sürüler...............................122
Arandalarda geçici oluşum lar............................................................... 125

Sürü ve di n









Sürülerin başkalaşımı.............................................................................131
Kasai Lelelerinde avcılık ve orman........................................................133
Jivarolann savaş ganimeti...................................................................... 137
Pueblo Kızılderililerinin yağmur dansları............................................140
Savaşın dinamikleri üzerine: İlk ölüm. Zafer........................................142
Bir savaş dini olarak İsla m ....................................................................146
Ağıt dinleri.............................................................................................. 148
Şiilerin Muharrem törenleri.................................................................... 151
Katolisizm ve k itle .................................................................................159
Kudüs’teki Kutsal A teş.......................................................................... 163

— Yemenin psikolojisi üzerine.................................................................... 222

Hayatta kalan











Hayatta k a la n .......................................................................................... 229
Hayatta kalma ve yaralanmazlık.............................................................231
Bir tutku olarak hayatta kalma................................................................233
Hayatta kalan olarak yönetici................................................................. 234
Josephus’un kurtuluşu.............................................................................237
Despotun hayatta kalanlara düşmanlığı. Hükümdarlar ve ardılları. . . 245
Hayatta kalma b içim leri........................................................................ 249
İlkel inançta hayatta kalan...................................................................... 253
Ölülerin h ın c ı..........................................................................................263
Salgın hastalıklar..................................................................................... 274
Mezarlıklar.............................................................................................. 277
Ölümsüzlük.............................................................................................. 278

İktidarın unsurları
— Güç ve iktidar.................................................................................283
— İktidar ve hız...................................................................................285
— Soru ve cevap.................................................................................287

................................................ Emir verme kaygısı................................................................. 430 Schreber vakası: I ..............................................................350 Delirium tremens’e dönüşüm ve kitleler......................................................................305 Emrin evcilleştirilmesi........................................................... Histeri..................................................................................................................395 Yere oturma.... 399 — Şöhret........................................ 321 Şizofrenideki negativizm.............324 Karşıtına d önm e....................................................................492 ...... 477 KAYNAKÇA...... ........D i z çökme...................................................................................................................................................................... 407 ............................................................. Genel paralitikler ve büyüklük nosyonlan...................................................... 402 Afrikalı krallar................................... ...........484 DİZİN............. 299 — Affetme iktidarı.........................399 Saray............................................................................................................................................................................................................. Hoşnut c e lla t....................................... 4^ Sonsöz Hayatta kalanın sonu........................................................................................................................................................................................... 372 Figür ve m aske...................................394 ....... 3 1 4 Arafat’taki hacıların emir beklentisi............ 401 — Zamanın düzenlenmesi.........310 Birden fazla bireye yöneltilen em irler................................................... 3 1 9 Dini hadımlaştırma.....................382 K ölelik....................................................... 4®4 Bizans İmparatoru’nun yükselen tahtı.................................327 Sızının kayboluşu......................................................................3 9 8 ........................ 332 Emirler ve sorumsuzluk.. Totemin ikili yapısı...................................... 316 Disiplin ve emrin neden olduğu s ı z ı ........ — Orkestra yöneticisi..................................................................................................................4 *7 Bir Delhi Sultanı: Muhammed Tuğluk..... 309 Geri tepme............................... 311 Emir beklentisi.................. mani ve melankoli............ Merhamet................................................................... At ve o k ....................................................386 Dönüşüm İktidarın ö z e ll ik le r i — İnsanın duruş biçimleri ve bunların iktidarla ilişk is i................................. 333 — — — — — — — — — Buşmanlar arasında önsezi ve dönüşüm................................................361 Taklit ve simülasyon...............329 Emir ve idam........ 317 Moğollar..........................Yatma.................................................................................. Skopsiler.....................................................................................345 Kendini artırma ve kendini tüketme............................................................................................................................................ 380 Dönüşüm yasaklan............Oturma................................. 293 — Yargılama ve mahkûm e tm e ................................................................................................................................................392 .........................— G izlilik........................ 339 Kaçış dönüşümleri.......................47 ^ NOTLA R......... 44 * Schreber vakası: I I ..................................................... 3 7 5 Maske düşürme iktidarı............................................... 391 - Ayakta durma..................................................................................................................................... Kaçış ve s ı z ı ..................301 Emi r Y ö n e t i c i l e r ve p a r a n o y a k l a r — — — — — — — — — — — — — — Emir........................................................

Kitle .

savunmasız etini delmek kolaydır. hiç değilse sınıf­ landırmak ister. yumu­ şak. Üzerine giydikleri bile yeterli bir güvenlik duygusu vermez. Kendilerini başka hiç kimsenin giremeyeceği evlere kapatırlar J ve ancak orada bir dereceye kadar güvende hissederler. bilinmeyenin dokunuşundan daha çok korkutan hiçbir şey yok­ tur. İnsan kendisine değen şeyi görmek ve tanımak. İnsanların etraflarında yarattıkları bütün mesafelerin nedeni bu kor­ kudur. Karanlıkta beklenmedik bir dokunuşun sebep olduğu korku. Yabancı herhangi bir şeyle fiziksel temastan her zaman kaçınma eğilimindedir. Hırsız korkusu . giysileri yırtmak ve kurbanın çıplak. paniğe kadar varabilir.DO KU N U LM A KORK USU İnsanı.

her yerde kendiliğindendir. çok daha sa­ vunmasızken. Doğal kitle açık kitledir. kitle içinde cinsiyet dahil hiçbir ayrımın önemi yoktur. onlar bunu dile getirecek sözcükleri bulamadan önce var ol­ muş bir hedefleri vardır. her yerde ve her yö­ ne açık anlamına gelir. on ya da en fazla on iki kişi. İnsan. derhal özür dilenmediğinde gösterdiğimiz şiddetli ve hatta kimi zaman fiziksel tepki.yalnızca soyulma korkusu değildir. Kendiliğinden kitlenin bu en uç biçimi üzerinde ileride daha çok duracağız. Sınırsız bir biçimde büyüyebilen ve herhangi bir yerde baş göstere­ bileceği için evrensel bir bakışla incelenmesi gereken açık kitlenin ter­ sine. Sanki kimilerinin hareketi diğerlerine bir şey iletir gibidir. ama aslında kitlenin kaynağını oluşturan bu beş. Ama iş bu kadar­ la kalmaz. Kor­ kutucu dağılma sezgisi kitlede her zaman canlıdır. bunu yapanın kim olduğundan emin olmadığımız zaman bile “mütecavize” duyduğumuz antipati ve nefret -zor bir durum karşısında gösterdiğimiz bütün farklı tavırlar ve yabancı bir dokunuşa gösterdiğimiz fevkalade duyarlı tepkiler. İnsan uykuda. Birdenbire her yer insan kalabalığıyla kararır ve sanki sokakların yalnızca tek yönü varmışçasına her taraftan daha çok insan nehir gibi akarak gelir. kendisine “yaslananın” kim oldu­ ğunu artık fark etmemesi için bu kitle fiziksel bakımdan da yoğun ve sıkışık olmalıdır. İnsanların yanı başlarında durup. o zaman da yaklaşan biz oluruz. gi­ zemli ve evrensel bir olgudur. kendisini duyumsuyormuş gibi duyumsar. Korkunun karşıtına dönüştüğü tek durum budur. sı­ radan bir merak ifadesinden oldukça farklı bir kararlılık vardır. Bü­ yümesini sağlayan açıklık aynı zamanda onun için tehlikedir de. Belki de kitlenin yoğunlaşmaya çalışmasının ne­ denlerinden biri budur: Kitle. ortaya çıktığı kadar ani bir biçimde dağılır. o da kendisi gibi biridir. İnsanlar birbirlerine ne kadar kuvvetli yaslanırlarsa. açık kitle»nin büyümesinin hiçbir sının yoktur. kitle içinde herkes eşittir. Bu durumda bile elimizden geldiği kadar gerçek bir temastan kaçınırız. bir dokunuşla bile kolayca rahatsız edilebilir. Eğer kaçınmıyorsak bu. elinden geldiğince uzun bir süre dağılmaktan kaçınmaya çaba­ lar. bir de kapalı kitle vardır. Hızlı büyüme yo­ luyla. kitle yoğunluğunun en çok oldu­ ğu yerde en çarpıcıdır. onlara hiçbir şey duyurulmamıştır. kalabalık bir sokak. bir kez kişiliğinin sınırlarını belirledikten sonra insanı asla terk etme­ yecek olan bir şeyle uğraştığımızı kanıtlar. Kendisine içini dolduracağı bir . Kendiliğindenlik özelliğine sahip bu şekliyle kitle çok hassas bir yapıdır. bu özür beklenirken yaşanan gerilim. Çünkü kitle. “Açık” bu­ rada kelimenin bütün anlamlanyla anlaşılmalıdır. Onu. beş. tren ya da bir otobüs içindeki hareketlerimiz bu duygu tarafından yönlendiri­ lir. ancak diğer insanların çoğunun bulunduğu yerde olmak için acele ederler. evleri. Kendi sınırları/ m kabul etmek suretiyle kalıcılaşır. herkesi emer ve bunu yaptığı için de eninde sonunda bozulmak zo­ rundadır. Erişebileceği herkesi içine almak ister. aynı zamanda karanlığın içinden aniden uzanan beklenmedik bir elden duyulan korkudur. Birkaç kişi bir arada duruyor olabilir. İstenmedik bir temas için dilenen özrün çabukluğu. AÇIK VE KAPALI KİTLE Daha önce hiçbir şeyin bulunmadığı yerde aniden beliriveren kitle. artık kitlenin dokunuşundan korkmaz olur. Birdenbire her şey tek ve aynı bedende oluyormuş gibi olur. Bu hedef insanların yoğun olarak bulunduğu en karanlık noktadır. Dokunulma korkusunun bu karşıtına dönüşü kitlele­ rin doğasında vardır. bu dokunulma korkusundan yalnızca kitle içinde kurtulabi­ lir. onları yakından gözlemleyebilir ve inceleyebiliriz. İnsan kendini kitleye bırakır bırakmaz. Kapalı kitle büyümekten feragat eder ve kalıcılığa önem verir. Bir kez var olur ol­ maz daha çok insanı kapsamak ister: Büyüme isteği kitlenin ilk ve en önemli niteliğidir. büyümesi durur durmaz dağılır. Kitlenin içinde kendisini iten her kimse. Çoğu ne olduğunu bilmez ve sorula­ cak olsa buna verecekleri bir cevaplan yoktur. Kitlenin en iç çekirdeği. her bireyi dokunulma korkusundan. lokanta. Hareketlerinde. Rahatlama hissi. Bunun için insan yoğun bir kitleye gereksinme duyar. mümkün olduğu kadar bütünüyle kurtarmak ister. Ka^ palı kitlede göze çarpan ilk şey bir sınırının olmasıdır. İdeal durumda. insan yapısı­ na sahip herkes kitleye katılabilir. hiçbir şey beklemezler. sanıldığı kadar kendiliğinden de­ ğildir. kapılan ya da kilitleri ta­ nımaz ve kendilerini evlerine kapatanlar zan altında kalır. Dokunulma karşısında duyduğumuz tiksinti insanların arasına ka­ rıştığımızda da bizimle birliktedir. derine yerleşmiş bir insan eğilimiyle. birbirlerinden korkmadıklarından o ka­ dar emin olurlar.bura­ da uyanık ve sinsi olduğu kadar. on ya da on iki insan hariç tutulursa. birisinden hoşlandığımız içindir. Açık kitle büyüdüğü sürece vardır.

Doğalan gereği yalnızca sınırlı sayıda üye kabul edebilen bu gibi birlikler. onlara asla yaklaşamaz. DEŞARJ Kitle içinde meydana gelen en önemli olay deşarjdır. Düşmanca ve tehlikeli olabilecek dış etkilerden korunur. kendi tehlikesini bağnnda taşır. Bir insan güvenli ve belirlenmiş bir noktada tek başına durur. ailelerinden de kopmazlar. sonsuza kadar eşit hissedecek de değillerdir. ama bunların her yerde var olduğunu. Bildiği kadanyla. sınırsız bir rahatlama hissi ortaya çıkar. Kitle dağılacağı önsezisini taşır ve bundan korkar. onlar için vardır ve bina orada olduğu sü­ rece aynı şekilde bir araya gelebileceklerdir. arzuladığı mevki. son derece­ de etkileyici bir yeldeğirmeni gibi durur. Bu uzam. Etki ve tepki çölde olduğu gibi giderek kaybolur. bir­ denbire kendilerini eşit hisseden insanlar gerçekten eşit olmamışlardır. özel bir kabul edimi ya da giriş ücretinden de oluşsa. Bunların yükünü sırt­ lanır ve yerinden kıpırdayamaz. Bu yolla kitle kendi büyüme olanağını kurban etme karşılığında dayanıklılık ka­ zanır. her jesti öteki insanları belirli bir mesafede tutma hakkını ifade eder. bulunduğu konum. kitleye dahil olan herkesin farklılıklanndan kurtulduğu ve kendi­ lerini diğerleriyle eşit hissettiği andır. Bunlann işlevlerini daha sonra tanımlayacağız. mülklerini ve isimlerini korurlar. mesafeleri korumaya ve genişletmeye hizmet eder. Deşarj sırasında aynmlar bir kenara atılır ve herkes kendini diğerleriyle eşit hisseder. Deşarj olmadan kitle gerçek anlamda mevcut değildir. Bunlan kendisinin oluşturduğunu unutur ve kurtulmayı özler. nasıl kurtulabi­ lir ki? Ne yaparsa yapsın ve ne kadar kararlı olursa olsun kendisini her zaman. Başka bir insana yönelik serbest ya da rahat her hareket baskılanmıştır. kit­ le içinde olan da işte budur. . İşte. kitleyi yaratan deşarjdır. Ancak. önemli olan her zaman kapalı yerdeki yo­ ğun kitledir. Bu gibi gruplara ben. Ne var ki bu kadar arzulanan ve bu kadar mutlu olunan deşarj anı. Bu sınır düzensiz artışı önler. Yaşamın her alanında. Taşma söz konusu olsa bile. kitle kristalleri adını veriyorum. Yalnızca gerçek dö­ nüşüm insanlan eski ilişkilerini terk etmeye ve yenilerini oluşturmaya yöneltir. insanlar hiç kimsenin diğerinden daha üstün ya da daha iyi olmadığı bu mutlu an uğruna bir kitle oluştururlar. Arada neredeyse hiçbir uzamın kalmadığı o yoğunluk içinde. bu sınıra riayet edilir. çabalannı boşa çıkarmaya çalışanlann arasında bulacaktır. Akrabala­ rını bir kenara atmaz. Farklı toplumlarda mesafeler farklı biçimde ayarlanmıştır. her yerde insanların zihin­ lerine yerleştiğini ve birbirlerine yönelik davranışlannı belirlediğini bilmek gerekir. bunların hepsi mesafeler ya­ ratmaya. dışandakiler gerçekten kitleye ait değillerdir. Deşarj anı. On­ lar kendi mesafelerini sıkı sıkıya koruduklan sürece. Kimse bir başkasının yanma veya seviyesine ulaşamaz. taştan. Esas olarak dışandan dayatılan farklılıklar mevki. Ama bunlardan tek başına. Bu an bir yanılsamaya dayalıdır. İnsan orada. sağlam duvardan yapılmış da olsa. İnsanlar mesafe yüklerinden ancak hep birlikte kurtulabilirler. vücut vücuda abanır. mevki olarak diğerlerinden daha üstün olmanın getirdiği tatmin duygusu. Fakat böyle bir kitle dağılır. yeniden bir araya gelme beklentisidir. mesafeleri yaratan. her bir in­ san diğerine kendisine olduğu kadar yakındır. Söz konusu hiyerarşileri burada aynntılanyla açıklamaya niyetim yok. kimilerinde mes­ lek ya da mülkiyettir. yitirilen hareket özgürlüğünü telafi etmez. Kitle üyelerinin dağılmayı her defasında kabullenmesini sağlayan şey. kendi yataklanna yatarlar. kimi toplumlarda doğumla edinilen payeler. Bina onlan beklemektedir. kendisiyle bir sonraki yel de­ ğirmeni arasında hiçbir şey yoktur. bütün hayat m e\ safe üzerine kuruludur: Kendisini ve sahip olduklannı içine kapattığı ev. umu­ dunu yineleme üzerine kurar. tabii görünüşte böyle davranılan durumlar hariç. ama aynı zamanda kitlenin dağılma­ sını çok daha zorlaştırır ve böylelikle de çözülmeyi erteler. Uzam. İnsan yarattığı mesafelerle taşlaşır ve çoraklaşır. İnsanlar birey olarak her zaman bu aynmlann bilincindedirler. Kitleye ait olanlann kitleden aynlarak kendi şahsi meselelerine geri dönmelerini yalnızca kitlenin büyü­ mesi önleyebilir.uzam yaratır. sıkı sıkıya kurulmuş hiyerarşiler insanın bir üstüne dokunmasını veya bir astının seviyesine inmesini engeller. devasa bir düzlükte. Ancak ona yeni katılan insanlarla deşarj süreci devam ettirilirse var olmayı sürdürebilir. sosyal konum ve mülkiyet aynmlandır. Bu uzama giriş kapılan sayılıdır ve yalnızca bu girişler kullanılabilir. Uzam bir kez tamamıyla dolunca başka hiç kimsenin girmesine izin verilmez. bunlar üzerinde derin derin düşünür ve bu aynmlarım her birini diğerinden ayrı tutarlar. devamlılıklannı katı kurallarla güvence altına almak zo­ rundadırlar. içine sıvı akan ve hacmi bilinen bir kapla kar­ şılaştırılabilir. gelgit sırasında su­ lar çekildiğinde dahi onlara aittir ve boş olması onlara suların yüksel­ mesini anımsatır. Kendi evlerine dönerler.

artık reddedilen bir hiyerarşinin yok edilmesidir. kitlenin bu niteliğinin her yerde. geçmişin kapalı kitleleri bildik kurumla- . bilinen bir binaya bağımlı değildir. ateşten sonra hiçbir şey eskisi gibi olamaz. Bu heykeller. İleride sözü edilecek olan. kitleden uzak kalmaya çalışan insanlar yaşar. Ama sonunda hep dağıldığı için hayatın dışındaymış gibi görünür ve hiçbir zaman çok ciddiye alınmaz. in­ sanlar da kitlenin yıkıcılığını tetikleyenin bu nesnelerin kınlganlığı ol­ duğunu düşünme eğilimindedirler. mesafeleri koruyan her şey ona tehditkâr ve tahammül edilemez gelir. yı---. ama hiçbir zaman gerçekten açıklanmaz da. Bir şeyi ateşe veren kitle kendisini karşı konulamaz hisseder. kitle henüz küçükken ve çok az şey olmuşken ya da hiçbir şey olmamışken. Pencereler ve kapılar evlere aittir. Bir tür rahatlama hisseder. Gürültü. resimler ve ta­ bak çanak gibi kınlabilir nesneleri yok etmekten özellikle hoşlanır. Kitlenin yıkıcılığı üzerinde anlaşılır ve hiç tasvip edilmez. çoğu zaman yok etmek istedikleri taş çok sert olduğundan amaçlannın ancak yansına ulaşabilmişlerse de Hıristiyanlar Grek Tannlarının başlannı ve kollannı parçalamış. daha önce onlara düş­ manca bir niyetle yaklaşmak asla mümkün değildi. evleri ve nesneleri. pencerelerin çar­ pılması ve camlann kınlması. Olaylann başlangıcında. isteyen herkes o eve girebilir ve artık hiçbir şe­ yi. daha önceden de kendi­ nin hapishanesi durumundadır ve kitlenin dağılmasından sonra da içi­ ne döneceği hapishanelerden nefret eder. Modem zamanlar­ daki devasa nüfus artışı ve kentlerin hızla büyümesi kitlelerin oluşu­ muna giderek çok daha sık yol açmamış olsaydı. içini doldurması gereken. çoğunlukla en bariz niteliği olarak söz edilir. kitle sembollerinin en güçlüsü ateştir. kitlenin ümit ettiği desteğin vaadi ve gelecekte yapılacak işlerin mutlu bir kehanetidir. Geri dönüşsüz bir biçim­ de yok eder. yalnızca sonsuza dek'büyümek ister ve bunun için gereksinimi olan şey daha fazla insandır. yenilikçiler ve devrimciler bazılan çok yükseklerde olan Azizlerin heykellerini devirmişlerdir. Sert taştan yapılmış heykeller tanınmayacak hale ge­ tirilmiştir. Kitleyi bu insan­ lardan ayıran şey artık yok edilmiştir ve aralannda engel oluşturacak hiçbir şey kalmamıştır. Mesafenin yarattığı bu yüklerin omuzlanndan kalkmasıyla ken­ disini özgür hisseder. PATLAMA Açık kitle. ateş de kitle gibi sönecektir. Açık bir kitlenin. Ayinler ve ^ törenler. Yı­ kım sona erdikten sonra. İnsanlar artık dışanya çıkıp kitleye katılabilir ya da evlerinden alınıp çıkarılabilirler. Kitle. İşte bu edimle deşarj kendini gerçek­ leştirmiş olur. ateş yayıldığı sürece herkes kitleye katılacaktır ve ona düşman olan her şey yok edilecektirrİleride de anlatılacağı üzere. kalıcılıklarının ifadesiydi. Ne var ki nesnelerin kırılmasındaki kolaylığın kesin bir etken olduğunu varsay­ mak yanlış olur. kendi doğal büyüme dürtüsüne kendisini özgürce bırakan gerçek kitledir. ezelden beri var olmuş gibiydiler. bu türden bir gürültüye özel bir gereksinim var gibidir. ev kişi­ ye özgülüğünü yitirir. Top­ raktan yapılmış bir kap bile sadece sınırlamaya yaraması nedeniyle onu rahatsız eder. boyutlan önceden belirlenmiş de­ ğildir. çünkü onu kendisine döndüren ve içine kapatan mesafeler artık aradan kalk­ mıştır. Ancak iş bu kadarla kalmaz. ulaşabileceği boyutlara ilişkin hiçbir kesin fikri ya da sezgisi yoktur. dimdik ve kıpırdatılamazlıklanyla. Şimdi onlar devril­ miş ve parçalanmış dürümdalar. Her şey birlikte ses çıkanr. açık kitle. Çıplak kitleye her şey Bastille gibi görünür. Bir evin kapalı kapıları onu rahatsız eder. Temsili suretlerin yok edilmesi.YIKICILIK Kitlenin yıkıcılığından. Heykellerin sağ­ lamlığı. Birey. Ancak deşarj her zaman bu noktaya varmaz. Bu yok ediş. Bütün yok etme araçlannm en etkileyicisi ateştir. Er ya da geç. Kitle. Çok uzaktan gö­ rülebilir ve daha da çok insanı kendine çeker.kimin yarattığı tatmine katkıda bulunduğu doğrudur. hiç kimseyi koruyamaz. Yukarıda sözü edilen ve daha çok rastlanan yıkım türü bütün sınırlara yönelik bir saldırıdır. pencereler ve kapılar evlerin dışa açılan en savunmasız kısımlandır ve bir kez parçalandılar mı. herkesçe gö­ rülebilen ve her yerde geçerli mesafelerin ihlalidir. Birey. kitlenin içindeyken kendi kişi­ liğinin smırlannı aştığını hisseder. bu kolaylık da po­ pülerliğini artırır. yeni do­ ğan bir şeyin ağlamasıdır. insanlar kitleyi göz ardı etmeye devam edebilirlerdi. taze yaşamın güçlü sesleridir. onun özgürlüğü bu sınırları geçmektir. genel olarak kabul edilmiş. bu yalın durumunda en göze batıcı biçimini kazanır. dağılan kitleyi önceden var olan kaplara geri itecek bir girişimin olmasından korkar. Kendi ba­ şına gelenin başkalannın da başına gelmesini ister ve ümit eder. aynalar. Bu evlerde kitlenin düşman olduğunu var­ saydığı. söz konusu patırtı nesne­ lerin alkışlandır. birbirinden çok farklı ülke ve uygar­ lıklarda gözlemlenebileceği gerçeğini inkâr etmek mümkün değildir. pencere camlan. Bunu yaratmak kolaydır. Bu yıkımdan çıkan gürültünün.

kafanıza sokulmuş aşkın kuram ^ ve hedefler olmaksızın. üstelik bunlar kentten kente dolaşı­ yorlardı. kitlenin hiçbir zaman tatmin duygusu yaşamadığıdır. resmi mabedin sınırlayıcı törenselliğine karşı yapılır. bu gibi kurumlar yeterli ola­ bilirdi. Kitlenin varlığını sürdürmek için gösterdi­ ği çabalar bir anlamda etkisizdir. biyolojik konumunda görmemizi sağlamıştır. Bu kapalı kitlelerin üyelerinin karakteristik özelliği olan alışılmamış ruh durumu doğal bir şeymiş gibi görünürdü. her tür sos­ yal bahane ve talebi bu amaca ulaşmak için bir araç olarak kullanacak­ tır. Bu gibi kuramlara ilişkin bütün törenler ve kurallar temel olarak kitleyi ele geçirmeyi hedefler. buna çok şaşırır. bütün insanlara ulaşmaya yönelik tutkulu kararlılık. ancak kentleri giderek daha çok insan doldurdu ve son birkaç yüzyıl boyunca nüfus artışının giderek hızlanması. kentin tamamı çilekeş­ lerin gösterilerinin izleyicisi oldu. Vaaza katılan b in adam kendisi için önemli olanın vaaz olduğuna dürüstçe inanıyordu ve j oradaki çok sayıdaki dinleyicinin mevcudiyetinin ona vaazdan çok da. savaşlar da buna dahildir. her şeye maruz kalarak ve herkesi kendisine çekerek ser­ bestçe hareket edebileceği.1 zerse. Daha sonra. Henüz ulaşmadığı bir insan var olduğu sürece aç kalır. Haçlı Seferleri çağdaş dünyadaki hiçbir kilise binasının içine alamaya­ cağı büyüklükte bir kitle oluşturdu. kastlar ve kiliseler daima dar gelmiştir. Kitle artık dindarca vaat­ ler ve koşullarla yetinmez. meydanlarına ve sokaklarına taşmış görü­ nür. çifte kitlenin oluşmasında yatar. büyüme duygusunu yeniden hissetmek isteyen kitlenin kapalılığına yöneliktir. işe kitlenin . Bu kit­ lelerin üyeleri her zaman dini. daha sert ve daha şiddetli ihtiyaçların yerini tutar. Vurgulanması gereken birinci nokta. Bu koşullarda. vaazı binlerce insan dinleyebilir ve hiç kuşku yok ki bu vaaz. çıplak şekliyle. Budizmin çağdaş Hindistan’daki kast sistemini reddedişini ha­ tırlatıyor. geleneksel törenselliğe karşı yapılmış bütün isyanlar. Bu düşmanlık ve zulüm duygusunu anlamak için ise. Yahudiliğin ulusal ve kabilesel sınırlarını yıkıp bütün insanların evrensel inancı olma eği­ limini. onlar bir kilise dolusu inançlı in­ sanı inançsız bütün bir dünyaya tercih eder. hareketini açık havada yapılan vaazlara dayandırdı. ZULÜM Bir kitlenin iç yaşamının en çarpıcı özelliklerinden biri zulme uğramış^'' olma duygusudur. kitle gerçekten bütün insanları yuttuktan sonra da sürüp sürmeyeceği konusunda emin olunamaz. yeni ve daha büyük kitlelerin oluşmasını sürekli teşvik etti. bu amaç ruh durumlarını kutsuyordu. kitlenin ani. Kapalı bir mekânsallıktan doğan her patlama. hızlı ve sınırsız büyümeden aldığı o eski hazzı yeniden ka­ zanmayı arzuladığı anlamına gelir. Dinlerin tarihinde anlatılan.j ha fazla tatmin verdiği söylenecek olsaydı. ama açlığın bu durum­ da da sürmesi muhtemeldir. Ancak bu dış görünümden de önemlisi. Kiliseye gitmenin düzen22 liliği ve belirli ayinlerin birebir ve bildik tekrarı. Bu da insana. kitleyi.j detlenirdi. başkalarını çekmek için duyulan ani istek. İnsanın akima Yeni Ahit’teki Dağdaki Vaaz ge­ liyor. hatta hid. keskin ya da ılımlı dav­ ranabilirler. Kendisini dinleyen devasa kitlelerin öneminin bü­ tünüyle farkındaydı ve bazen Günlükler’inde kendisini dinleyenlerin sayısını hesaplıyordu. her ikisi de varlığını o kadar uzun süre devam ettirir. hat­ ta en deneyimli ve mahir liderlik bile kitlelerin oluşmasını önleyemez­ di. \ Bu rakip kitleler güç ve yoğunluk bakımından birbirine ne kadar ben. modem diyebileceğimiz bir biçim aldı. bir kentin. sert ya da sempatik. çünkü artık bütün savaşlar kitle savaşlarıdır. bu duygu bir kez ve sonsuza dek düşman ilan ettiği ■' insanlara yönelttiği kendine özgü bir öfke ve sinirliliktir. Bu açlığın. On sekizinci yüzyılda Wesley. Son 150 yıllık tarih bu gibi patlamaların hızla çoğal­ ması açısından bir doruk noktası oluşturdu. buna denk düşen iç devi­ nimdir: katılanlann sayısının sınırlı olmasından duyulan tatminsizlik.ra dönüşmüştü. > Patlamayı kapalı kitleden açık kitleye ani geçiş olarak tanımlıyo- rum. Bu düşman*/ lar haşin ya da yumuşak. Bu sık rastlanan bir olaydır ve yalnızca uzama ilişkin bir şey ola­ rak anlaşılmamalıdır. hayvansal gücü ve tutkusuna ilişkin olabilecek en güçlü duyguyu kendisi için hissetmek ister. Kitle. Varlığını sürdürmek için tek umudu\ her biri kendini diğeriyle kıyaslayan. (Aziz) Paul Hıristiyanlığının. ne yaparlarsa yapsınlar yaptıkları her şeyin değişmez bir art niyetten. İnsanların sayısı sabit kalmış olsaydı. Çeşitli dünya dinlerinin iç tarihleri de benzer türden olaylar bakı­ mından zengindir. hiçbir şey. Bu vaaz açıkta yapılır. Kitle çoğunlukla güvenli herhangi bir uzamdan. Kitle kendini geleneksel dinin özünden şaşırtıcı derece­ de özgürleştirdi. kitleyi açık ya da sinsi bir biçimde yok etmeye yönelik ka­ sıtlı bir niyetten kaynaklandığı yorumu yapılacaktır. Tapınaklar. askeri ya da törensel amaçlarla bir ara­ ya geliyorlardı. kitleyi evcil halde tutar. Bu törenler ve bunların belirli zamanlarda tekrarı. Fransız Devrimi’nden beri bu patlamalar. belki de bu.

Kitle büyüdüğünü hissettiği sürece -örneğin küçük ama son derece duygu yüklü kitleler olarak başlayan devrimci durumlarda. Kitle polis tarafından dağıtılabilir. aynı zamanda kitlenin gıdasıdır. Kitleye güvensizlik duygusu. bu hain hız­ la bodruma inerek zaten orada saklanmış olan diğer hainlere katılır. İnananlan koyun > . bunun yanı sıra yeni askerlerin şehre ulaşmasını da ön­ lemeye çalışırlar. içeriden yapılan saldırı gerçekten tehlikelidir. Böyle bir kitledeki herkes bağnnda. Öte yandan. Mevcut durumlarını korumanın ne kadar zor olduğunu görürler.büyümesi­ ne karşı duran her şeyi kısıtlayıcı bir şey görür. bütün tarihi dünya dinlerinin. ^ Buna rağmen istedikleri şey itaatkâr bir sürüdür. her bir yeni gelenin yanında kaleye götürdüğü haini kendi çı­ karları doğrultusunda kuvvetlendirmek ve yüreklendirmek için ellerin­ den geleni yaparlar. 2 DÜNYA DİNLERİNDE KİTLELERİN EVCİLLEŞTİRİLMESİ Evrensellik iddialanna sahip dünya dinleri. surlann dışında da içinde de düşmanlar vardır. ya da surlara tırmanırlar. Dışarıdan yapılan saldırılar kitleyi yalnızca kuvvetlendir24 meye yarar. bodrumlardaki faaliyet ise gizli ve sinsidir. Bu çatışma sı­ rasında kitle giderek daha çok taraftar çeker. Burada kitle kuşatılmış bir şehir gibidir. Sa­ yıca çoğalmayan bir kitle oruç durumundadır. Öngördükleri kitle evrenseldir. vücutlannda bu şekilde açılan yaralar acı verir ve unutulamaz. içerideki bodrumlar daha bozguncu olur. Bütün bunları sessizce yap­ tığı ve bu konuda pek yaygara koparmadığı sürece. Kiliselerin çekindiği ve zulmettiği sapkın hareketlerde aynı tür­ den bir mucize kendilerine karşı döner. Böylelikle kale her gün yeni savunucular kazanır. sevişmek ve yalnız kalmak isteyen küçük bir hain taşır. Bunlar içeriye alınmalan için yalvararak kale kapılannm önünde toplanırlar. pek çok kuşatmada oldu­ ğu gibi. karşı konması gereken bir dağılma tehlikesi her daim var olur. kitleler ani ve hızlı büyüme durumunda değilken bile kitlelerini tutmayı nasıl başardıklannı göstermeye çalışacağım. onlara kendilerinin ne denli ani ve beklenmedik bir biçimde büyüdüklerini öğretir. bunu rüşvet olarak. içmek. Ne var ki bu tür imgeler gerçeğin ancak bir kısmını ifade eder. dayanışma ve kalıcılık sunan kurumlar onlara giderek daha önemli gö­ rünür. İnananlan ayrı bölümlerde toplamaya yönelik güçlü bir eğilim de vardır. dağılmış olanlar daha da güçlü bir biçimde tekrar bir araya gelirler. O za­ man. ahlâksızca bir şey olarak görür. ancak bu savunuculann her biri yanında daha önce sözünü ettiğimiz görünmez küçük haini getirir. Dı­ şarıda kaleye girmek isteyerek dalgalananlar yalnızca yeni taraftarlar. oluşumuna yol açan taleplerin karşılanmasıyla. Hasımlannın çabalanndan etkilenerek kendi kurumlannı ortaya koymak için büyük çabalar gösterirler ve eğer başanlı olurlarsa bu ku­ rum zamanla önem bakımından büyür. çok kısa zamanda çekici­ liklerinin odağını değiştirirler. ancak bunun tıpkı bir sivrisinek sürüsünü elle uzaklaştır­ mak gibi yalnızca geçici bir etkisi olur. tek tek her ruh hesaba katılır ve her ruh onlann ola­ caktır. Dışandaki düşmanın surlar üzerindeki faaliyetle­ ri açıktır ve gözlenebilir. Kendi kitlesel din değiştirme öyküleri onlara mucizevi gelir. Ancak bu konuda bir ses çıkarır çıkar­ maz. gerçekten öyle­ dir de. Ancak kitle. Bu tuhaf kuşatmada duvarlar saldırganlar açısından savunucular için olduğundan daha önemlidir. Kendilerine özgü bir ömrü olan ölmüş kurumlann ağırlığı giderek başlangıçtaki çekiciliğin şiddetini azaltır. böyle bir orucu sürdür­ menin. kitleyi bir arada tutmanın yollan vardır ve dinler bu konuda bü­ yük maharetler geliştirmişlerdir. Sürdürmek zorunda oldukları mücadele. yemek. Mevcut inananlan doldurmak için kiliseler inşa edilir ve ger­ çekten gereksinim olduğunda bunlar ancak gönülsüzce ve ihtiyatlı bir biçimde genişletilir. kitle ondan nefret etmeye ve korkmaya başlar.bir kez oluştuktan sonra hızla büyümek istediği gerçeğinden başlamak gerek. Lütufkâr anlarda bu istekleri kabul edilir. Kitlenin yayılma gücü ve kararlılığı ne kadar abartılsa azdır. herhangi bir kazanım elde etmiş bir grev gözle görülür bir biçimde unufak olur. Bağlayıcı gelenekleri. Kuşatanlar son darbeyi vurabilecekleri bir fırsat kollarlar. Şimdi dünya dinlerinin. bir yedek ve destek güç değildir. deyim yerindeyse kanında vardır. bu durumda. Çoğaldıklannda. zaten öyledir de. Bu arada kuşatma devam eder. içinden de saldırıya uğrayabilir. Her iki girişimde de başansız olurlarsa. Gerek ilk günlerindeki hızlı büyüme­ leri gerekse hiç de daha yavaş olmayan gerilemeleri kitleye duyduklan kuşkuyu canlı tutar. Kitlenin zulüm duygusu bu çifte tehdidin sezgisinden başka bir şey değildir. kurumlan zaten mev­ cut olan hasımlanna karşı giderek bir tür gizli saygı duymalarına yol açar. dışandaki surlar giderek daha kısıtlayıcı. bu insanın düşmanın baştan çıkarmalarına kulak vermiş olduğu anlaşılır. kitle onun yaptıklannı sürdürmesine izin verir. Başlangıçta amaçlan ulaşılabilecek her­ kese ulaşmak ve kazanılabilecek herkesi kazanmaktır. Ya da yeni katılanı uzak tutmak için rüşvet vermeyi denerler. güçsüz olan üyeler kitleden ayrılır ve katılmak üzere olanlar da vazgeçerler. İşte o zaman. İçeriden saldın bireysel arzulara hitap eder ve kit­ le.

kapalı kapılar gibi önüne diki- . tekrarla yer değiştirmiştir. Öte yandan. ortak bir korku yaratır. şiddet saçarak dağılmak zorundadır. ulaşılması neredeyse olanak­ sız hedeften vazgeçecek ve hedefini buraya. yeni ve çok daha ateşli yoğunluklar bulacaktır. besine ve varoluşlan için gereksinimleri olan her şeye olduğu gibi ge­ reksinimleri vardır. İnananlar arasında. Her bir çıkış kapısından aynı anda yalnızca bir ya da iki insan çıkabilir ve böylelikle kaçış enerjisi diğerlerini geri it­ me enerjisine döner. bu da bilinen bütün temel özel­ liklere sahip olacaktır. Koltuk sıralanmn arasından ancak bir insan geçe­ bilir ve her bir koltuk diğerlerinden özenle aynlmıştır. bir tiyatrodaki panik. Onlar hâlâ eski inanç ve ka­ naatlerini koruduklannı sanırlar. kitle tiyatroda kaçınılmaz olarak son derece şiddet do­ lu bir biçimde dağılır. koşullandığı o uzak. dağılma o kadar şid­ detli olur.olarak değerlendirmek ve boyun eğdikleri için onları övmek âdetten­ dir. kesin bir yönü olan. İnançlarının niteliği büyük ve beklenmedik bir gad­ darlık patlaması içinde bütünüyle değişir. ama yalnızca orada bulunmaları dolayısıyla bir araya gelmiş olabilir­ ler. etra­ fını saran bütün diğerlerine karşı savaştığı da o kadar açıkça ortaya çı­ kar. Ortak bir aşikâr tehlike. Her insanın bir yeri vardır. hayvanlar için olduğu kadar tehlikelidir. Bu türden bir et­ kin kitle-korkusu. Oyunun başaramadığını ateş başarır. ateş kitlenin en kuvvetli ve en eski sem­ bolüdür. Gösterinin tek başına gerçek bir kitle yaratmaya yetmemesi de mümkündür. Böylelikle bir kitle. tehlike karşısın­ daki bir hayvan sürüsü gibi birlikte kaçabilir ve kaçışlarının şiddetini özdeş hareketlerinin eşzamanlılığıyla artırabilirlerdi. * Bir’lik: Unity (Ing. Açık kitle hızla yayılacak ve kurmaca eşitliğin yerine gerçek eşitliği koyacaktır. bacaklannı hareket ettirmeleri olabildiğince kısıt­ lanmıştır. parmaklıklar. sürüler halinde yaşayan ve ortak güvenlikleri hızlanna bağlı olan bütün hayvanlann yaygın kolektif deneyimidir. Ne kültlerinin ani bastınlması ne de devletin yasa­ sıyla yasaklanması semeresiz kalmaz. yaşadığı sürece hiçbir insanın ulaşamayacağı. Gösteri dolayısıyla insanlar birbirlerine ne kadar yakınlaş­ mışsa ve tiyatronun mimarisi ne kadar kapalıysa. geçici bir eşitlik kurmacasıyla tat­ min olurlar. vurur ve tek­ meler. Bir’lik* duygulan onlara dozlar halinde verilir. kilisenin devam­ lılığı da bu dozun doğruluğuna bağlıdır. Herkes en yakın ka­ pıya farklı bir uzaklıktadır. birdenbire oldukça farklı insanlar olmuşlardır. bu dönüşüm kendini şiddet içeren bireysel eylemde gösterir: herkes her yönde omuz atar. sınırlı de­ neyime nerede alışırlarsa alışsınlar. İnananlar belirlenmiş yer ve zamanlarda bir araya gelirler ve her zaman aynı olan etkinlikler aracılığıyla. artık onsuz edememişlerdir. Her bir insan “kendi yaşamı için” ne kadar vahşice savaşırsa. Ani olarak yasaklanan dinlerin hepsi intikamlarını bir tür dünyevileşmeyle alırlar. Yangının apansızın verdiği kaçma emri derhal herhangi bir ortak hareketin imkânsızlığıyla karşılaşır. Ateş insanlar için. yalnızca ellerini ve seslerini kullanmalanna izin vermek niye­ tiyle düzenlenmiştir. Büyük bir dikkatle ayarlanmış kitle-ekonomilerinin herhangi bir biçimde bozulması nihai olarak açık kitlenin patlak vermesine yol açacak. İnsanlar tiyatroda olmasalar. Hedeflerini çok uzaklara. Diğerleri sandalyeler. hedef ne kadar uzak olursa. bir dakika önce en gelişmiş noktasındayken. İzleyiciler kısa bir süre için ger­ çek bir kitle haline gelir. makul sınırlar içinde belirli bir yoğunlukta. İzleyicilerin arasındaki kitle duygusu ne kadar az olursa ol­ sun. Gö­ rünüşte vazgeçilmez olan büyüme ilkesi oldukça farklı bir şeyle.) karşılığı olarak kullandığımız kelimeyi “bir olmak” anlamını vur­ gulayıp grup anlamındaki “birlik" ile karışmasını önlemek amacıyla bu şekilde yaz­ mayı uygun buldum (ç. kilise ve mabetlerindeki bu aynen tekrarlanan. pek çok çabayla ve boyun eğmeyle kazanmak zorunda olduğu öteki dünyaya yerleştirirler. Her insan geçmesi gereken kapıyı görür. hedefin kalıcılığına duyulan ümit o kadar fazla olur. Normal bir tiyatro insanlan yerlerine mıh­ lamak. o an için. Oysa gerçekte. kitlenin dağılması anla­ mına gelir. ılımlı bir kitle duygusu içine soku­ lurlar. tek niyetleri de bunu sürdürmektir. yangının farkına varmak bu duyguyu zirveye ulaştırır. Buna. İnsanlar. Yön giderek en önemli şey haline gelir. bu somut hayatın mevcut ortamı içine yerleştirecektir. tek başına oturur ya da ayakta durur. Kiliseler kitlenin hızlı büyümeye yönelik temel eğiliminden bütü­ nüyle feragat ederler. P A N İK Sık sık belirtildiği gibi. ama bunu asla sert bir biçimde dayatmazlar. Bu tablonun çerçevesi kısa süre içinde o insana hâkim olur.n. İzleyiciler gösteriye kendilerini kaptırdıklan için değil.). tehlike yaratmadan üzerlerin­ de iz bırakan ve giderek alıştıkları. orada kendini yalnız başına görür. Artık oluşturmuş bulunduklan açık kitlenin kendisine özgü hızla büyüme duygusuyla doludurlar ve ne pahasına olursa olsun bunun parçası ola­ rak kalmak isterler. diğerlerinden kesin bir biçim­ de aynlmıştır.

lirler. hiç kimse uzaklaşmaya çalış­ maz. Ancak yalnızca belirli bir koşulda: Deşarjın olacağı yer arenanın içi olmalıdır. kapladı­ ğı uzam. Arenanın dışanya. Çemberdeki her boşluk dağılmayı ve bunun ardından gelen ayni- . Yangının düşmanca niteliği. Kitle. Bir orman ya da bozkınn felaketi olan türden bir yangın gerçekten de düşman bir kitle­ dir ve bunun korkusu her insanda uyandınlabilir. İnsanlann burada rahat etmeleri ve her birinin ken­ di yerinden. Paniklerde çok sık gözlemlenen ve açıkçası son derece anlamsız olan. Bir kitle simgesi olarak yangın insanın bütün duygular dünyasına sirayet etmiş ve onun ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. çün­ kü kitlenin kendisi mahvolma tehdidi altındadır. onlan birey kılan farklı aynntılann bulanıklaşması için. Bunun sonucunda kitle. Aşağıda olan biten her şeyi kucaklar ve içerir. oturulacak yerler sıralar halinde düzenlenmiştir. ancak farkları canlı ve düşman nitelikli olmalarıdır. yumruğun ya da bacağın öne fırlaması birdenbire her bir yandan sarabilecek alevler gibidir. iki kez kapalı bir kitleyi banndınr. Her izleyicinin önünde bin kişi. Kendini ona bırakması artık mahvolması anlamına gelir. Kitlenin için­ deki birçok hareket. Birey artık kendisini “kitle” olarak görmese de kitleyle tamamıyla kuşatılmış durumdadır. kendi kendisine karşı oturtul­ muş olur. İzleyiciler şehre sırtlarını dönerler. Panik nedeniyle dağılmayı önlemenin tek yolu.n. içeride ise insan duvarı vardır. bir insanı tamamen sanp sarmalayana kadar ilerle­ mesi o insanı her yönden tehdit eden kitleye çok benzer. ondan belli bir uzaklıkta oturtulmuştur. diğerlerini rahatsız etmeksizin seyredebilmeleri hedef­ lenmiştir. Yangı­ nın yayılıp giderek. orijinal* birleşik kitle-korkusu durumunu sürdürmektir. İttiği insanlar onun için yanan nesneler gibidir. Büyülenmiş yüzlerden oluşan sıralar halindeki çember tuhaf bir homojenlik taşır. alevlerin beklenme­ dik görüntüsü ya da “yangın” diye bağnlmasıyla ortaya çıkmıştır ve tıpkı alevlerin yaptığı gibi kendisinden kaçmaya çalışan insanla oyna­ maktadır. Tehdit altındaki bir kilisede bu­ nu başarmanın bir yolu vardır: insanlar. Ancak birey fizik­ sel olarak hâlâ kitlenin içine saplanıp kaldığı için. gayet iyi bilinir. “kökense!” anlamlarını çağrıştıracak şe­ kilde Latince köküne sadık kalınarak korunmuştur (ç. Duvarlar ve so­ kaklardan oluşan şehir yapısının dışına çıkanlmışlardır ve arenada kaldıklan sürece şehirde olan hiçbir şeyi umursamazlar. onu şu ya da bu yana iterler.). onu heyecanlandıran her şey diğerlerini de heyecanlandırır ve o bunu görür. bu da insanı dehşete düşü­ rür. ulaşabileceği maksimum yoğunluk önceden belirlenmiştir. kitlenin kitle içinde dağılmasıdır. İçinden hiçbir şeyin kaçamayacağı kapalı bir çember oluşturur. bir bütün olarak tehlike altındadır. bin kafa vardır. kendisini kendisine sergileyen bir kitlede hiçbir ko­ pukluk yoktur. insanlann çok sıkışmayacağı biçim­ de düzenlenmiştir. Ne kadınlar ne çocuklar ne de yaşlı­ lar gözetilir: hiçbiri erkeklerden ayırt edilmez. bütün ilişkilerini. O orada ol­ duğu sürece bütün diğerleri de oradadır. hi kimse buna yönelik dikkatini gevşetmez. çünkü kitle. kurallannı ve alışkanlıklarını dışanda bırakmışlardır. B İR Ç E M B E R O L A R A K K İT L E Bir arena. ona saldırmak zo­ rundadır. Arenadan gelen haykırmalar çok uzaklardan duyulur ve üstü açıksa içeride yaşananlar kendisini çevreleyen şehre ulaşır. mucize yoluyla yangım sön­ dürme gücünü elinde tutan ortak Tanrı’ya ortak bir korku içinde dua ederler. Böyle bir anda kendi 28 özgüllüğünü ne kadar vurgulasa azdır. insanlann üzerine basıp çiğneme şeklindeki eşduyumsal hareket yangının üstüne basıp söndürmekten başka bir şey değildir. Diğerleri. Panik. Oturulacak yerler. * Orijinal: Sözcük “ilk ortaya çıktığı şekliyle”. Onlann gözle görü­ lebilir heyecanı kendi heyecanını artırır. Yangın niteliği edinen kitleyle bir kişinin ne denli zorlu bir müca­ deleye giriştiğini gözlemlemek çok tuhaftır. dokunuşlan düşmancadır ve vücudunun her yerindedir. Ne var ki bu iletiler ne denli heyecanlı olursa olsun. şehre dönük yüzü cansız bir duvardır. ne kadar darbe vurursa kendisi de bir o kadar yer ve kendisini o kadar kendisi hisseder. Arena. Olanlan herkes görebilsin diye. arenanın içi­ ne kontrolsüz bir akışın olması imkânsızdır. itip kakmaya yol açar. ^ Böyle oturan. tıpkı kendilerine yapıldığı gibi. İtip kakarak. Kendi şahsının sınırlan tekrar netlik kazanır. Birey kitleden ayrılıp kaçmak ister. İnsanlar onu akıllanna getirmeseler bile her zaman onun nerede olduğunu hissederler. yoluna çıkan herkese bulaşır. hepsi birbirine benzer ve hepsi benzer tarzda davranır ve insan onlarda kendisinde olan şeyleri fark eder. Bu tuhaf niteliği nedeniy­ le arenanın incelenmesi gerekir. Arenanın içinde oturula­ cak yer sayısı sınırlıdır. Belirli bir süre için kalabalıklar halinde bir arada kalmalan hem güvenlidir hem de ya­ şayacakları heyecan onlara vaat edilmiştir. Kendileri için uygun bir biçimde ya da daha doğrusu. bir kolun. Arenanın dış dünyayla aynm hattı net olarak çizilmiştir. ge­ nellikle çok uzaklardan görülebilir ve şehir içindeki konumu.

Burada her şey harekete bağlıdır. bunları sona erdiren yalnızca fiziksel bitkinlik­ tir. Yavaş kitle yavaş yavaş toplanır ve kendini an­ cak çok uzak menzillerde kalıcı görür. Bu nitelik temel öneme sahiptir ve kitle mutlak eşitlik durumu olarak tanımlanabilir. her şey kitlenin kendisi olmalıdır. Bir gün bu yoğunluğu daha kesin ola­ rak belirlemek ve hatta ölçmek mümkün olacaktır. yollan çok uzundur. çünkü sonunda ne olacağı. yoğunlukla başlar. Sıklıkla sözü edilen ve modem yaşamın çok temel bir parçasını oluşturan bariz kitlelerin -her gün gördüğümüz politika. 1. böyle bir kitlenin sonu demek olan kişiye özel farklı hedeflerin üzerini örter. Baş baş­ tır. Burada söylediklerimiz. Yoğunluk duygusu deşarj anında en yoğun düzeye çıkar. Hedefi cennet olan dini kit­ leler ya da hacılardan oluşan kitleler bunlardan çok farklıdır. Şu ya da bu özelliği dikkate alınmak suretiyle kitleler farklı biçimler­ de sınıflandırılır. Bu gibi sınırların yapay olarak yaratıldığı yerlerde -örneğin kapa3Q lı kitleleri korumak için kullanılan bütün kuramlarda.hepsi hızlı kitlelerdir. 4. hem dı­ şarıdaki dünyaya karşı hem de kendi içinde kapalıdır. büyümesi sınırlandığında kapalıdır. Büyümesi engellen­ mediği sürece kitle açıktır. ritmik kitlede (örneğin dans edenlerin oluşturduğu kit­ lede) yoğunluk ve eşitlik başlangıçtan beri bir aradadır. eşitlik duygusunu kuvvetlendirir. Büyümesinin hiçbir doğal sınırı yok­ tur. yeni ve üst oluşum türlerine yol açıyor gibi görünen başka bir eğilim daha vardır. 3. Yoğunluk. Kendine ait parçaların arasında hiçbir şey olmamalı ya da onları bölmemelidir. Bu yavaş kitle­ lerden gerçekte yalnızca bir hedefe kilitlenenleri görüyoruz. yavaş ve hızlı kitle. Bütün üyeler için ortak olan yön. ama hepsinin pay­ laştığı bir hedef. eşitlik hareketle­ rin kendisinde açığa vurulur. Bir başka ayrım da ritmik ve durgun kitleler arasındadır. Bütün adalet talepleri ve eşitlik kuramları en nihayetinde enerjilerini. Bu olgu mutlak ve tartışma götürmez niteliktedir. . Durgun kitle deşarj için yaşar. Burada kitleleşme süresi eşitlikle değil. Kitle içinde eşitlik vardır. kitle iki kez. Bu oluşum türlerinin doğası çoğunlukla öngörülemez niteliktedir. Öte yandan. ısınır ve deşarjı olabildiğince geciktirir. aynntılı bir biçimde ele alınması gereken bu kitle biçimlenmelerinin doğasına ilişkin en bariz özellikleridir. Diğer kavram çifti. Bu dört niteliğin her biri her kitlede şu ya da bu ölçüde bulunabilir. Kitle kendini asla çok yoğun bulmaz. kitle tarafından asla sorgulanmaz. sadece hedefin doğasına gönderme yapar. Yön kitlenin varoluşunun devamlılığı bakı­ mından temel öneme sahiptir. KİTLENİN NİTELİKLERİ Kitleleri sınıflandırmaya çalışmadan önce kitlelerin temel niteliklerini kısaca özetlemek yararlı olabilir. Kitlenin dağılma korkusu her amacı ka­ bul edeceği anlamına gelir. onlar ulaşmadan bilinemez ve inanmayanlarca ulaşılamaz niteliktedir. spor ve savaş kitlelerinin. Yoğunluğu içinde. Bir kitle erişilmemiş bir hedef olduğu sü­ rece var olur. kol koldur ve tek tek baş ve kollar arasındaki farklar önemsizdir. her sözce bu eşitliğin geçerli bir ifadesi haline gelir. uzak­ laşma ve yaklaşmanın tekrarı biçiminde vücut bulur. Bütün fiziksel uyaranlar önceden belirlenmiş bir tarzda işlev görür ve bir dansçıdan diğerine geçirilir. Ancak kitlenin içinde gizlenmiş. Her ortak haykırış. Buraya kadar açık ve kapalı kitleleri tartıştım ve bu terimlerin kit­ lelerin büyüme özelliğine dayandığını belirttim. eşitlik ve yoğunluk niteliklerinin her ikisine bir­ den gönderme yapar. bir kitlenin parçası olmuş herkese aşina olan fiili eşitlik deneyiminden alırlar. kitlenin gerçek oluşumu çok uzak bir ülkeye ya da öteki dünyaya havale edilmiştir. Tek tek üyelerin dışında. eşitlik daha sonraları kitlenin ana hedefi haline ge­ lir ve en sonunda bu hedefe ulaşılır. Kitle daima büyümek ister. İn­ sanların kitle olmaları ve bu kitleden uzaklaşmasına neden olabilecek her şeyi görmezlikten gelme eğilimi göstermeleri bu eşitlik uğrunadır. Böylelikle yoğunluk ve eşitliğin hünerli oyunculuğuyla kitle duygusu meydana getirilir. Onların hedefleri çok uzak. Bu ritmik oluşumlar çok hızlı ortaya çıkar. Kitlenin bir yöne gereksinimi vardır. Kitle­ nin büyümesini kesin olarak önlemek için mutlak olarak güvenilebile­ cek hiçbir kurum yoktur. Bu terim­ ler eşzamanlı olarak. Ancak hiçbir boşluk yoktur.kitlenin patlaması her zaman mümkündür ve bu zaman zaman gerçekleşir de. Deşarj anına hazırlanmak için görece uzun bir yo­ ğunlaşma süresi arzular. Kitle yoğunluğu sever. Kitle hareket halindedir ve bir hedefe doğru hareket eder. deyim yerindeyse.mayı anımsatabilir. { 2. Yalnızca bundan kesinlikle emindir ve deşarjı erteler.

hakalarda sergilenen çeşit­ li çeviklik gösterilerinde de. Duyan herkes onlara katılır ve kimse aynlmaz. dans eden tek bir yaratık. Sonunda. ister istemez ritmik bir ses ona eşlik eder. başlarını sağa sola sallarlar. Dans­ çılar sayıca yoksun oldukları şeyi yoğunluklanyla telafi ederler. birbirine kanşmıştır. Aralarındaki fark kişisel yapı ya da ruh haline bağlı olarak daha büyük ya da küçük olabilir. bunu oluşturanın sesiyle ilişkilendirdi. Bedenlerinin etrafındaki yuvarlak fişeklerle dolu fişeklikleri dışında. bu insanlar kendilerini gerçekten tek bir varlık gibi hissederler ve fiziksel bitkin­ lik dışında hiçbir şey onlan durduramaz. aniden durmak ya da zıplamak da mümkündür. çev­ resindeki korktuğu ya da avladığı hayvanlara ilişkin bilgisi sahip oldu­ ğu en eski bilgidir. İnsan orada ve o anda daha çok sayıda olmak istiyordu. ama hareketler paraleldir. Hepsi mızrak ve sopalarının ucu­ na tutturulmuş bıçaklar ya da dolma tüfeklerle silahlanmıştı. dansa katılan şefin eşleri dahil olmak üzere bütün kadınlar bellerine kadar çıplaktı. orijinal olarak bir savaş dansı olan. onlann yürüyüşle­ rinin ritmi çoğunlukla insanmkilerden daha zengindir ve daha kolay al­ gılanabilir. duygulannda. Bu duruma ulaşmanın aracı her şeyden önce kendi ayaklannın tek­ rarlanan ve artan ritmiydi. onların ayak seslerine kendisininkilerden kesinlikle daha çok dikkat etmiştir. hepsi kollarını ileri geri. İnsanın. dans edenler yüksek ve canlı ses çıkarmayı uzun bir süre sürdürürler. onlar için o kadar iyiydi. uzuvlar birbirinin üzerine bindirilmiş görünür. Hayvanlann da kendilerine göre yürüyüşleri vardır. toynaklı hayvanlar. özellikle de eşzamanlı bir tarzda sık sık tek­ rarlanan. Sanki olduklanndan çok daha kalabalıklarmış gibi hareket ederler. Dansçıların eşdeğerliği. Böyle bir dansın aşağıdaki anlatımı geçen yüzyılın ilk üçte birinde kaleme alınmıştır. Hızlı bir ardışıklık içinde birbirine eklenen ayak sesleri orada var olandan daha yüksek sayıda insana işaret eder. ancak bunu tekrarlayarak hareket ettiğinden. ilk kez tanık olan bir yabancıda büyük korkular uyandırdığı saptanmıştır. davul gibi ses çıkarırlar. Yeni Zelanda’daki Maoriler’in haka' sı anlatılmakta­ dır. Bu ayak izlerinin çoğu birbirine yakın çok sayıda iz halindeydi ve kendileri de ilk başta sürüler halinde yaşayan insanlar. daha büyük olmasını dile­ dikleri kendi sayılanyla kanşıyordu ve bunu. ne kadar çok sayıda av hayvanı olursa. Burada. Hayvanlan hareketlerinin ritminden tanımayı öğ­ renmiştir. Dans etmeye devam ettikleri sürece. Yoğunluk ve eşitlik bir ve aynı şey olur. şekli bozulmuş çehreleri . Sıklıkla birbirlerine yaslanmış olarak çok yakın dururlar ve böylelikle eşdeğerlik durumlanna bir de yoğunluk eklenmiş olur. çünkü bu sesler sürekli tekrarlanır. Okumayı öğrendiği en erken yazı hayvanlann bıraktığı izler­ dir. çevredekilerin dik­ katini çekerler. Silah ola­ rak kullandıkları aletler eşzamanlı olarak sallanıyordu ve genellikle her iki cinsten insanları da süsleyen uzun saç bukleleri. İnsanın kendi türünün sayıca artışına duyduğu istek her za­ man güçlüydü ve bu kesinlikle yalnızca onun kendi türünün süreklili­ ği için duyduğu kuvvetli dürtü olarak anlaşılmamalıdır. Daha hızlı ya da yavaş yürümek. dörder kişilik uzun bir sıra halinde dizilirler. bunlara sükû­ netle baktıklan anda kendi sayılanyla bazı hayvan sürülerinin devasa sayılan arasındaki zıtlığın farkına vardılar. erkek. Sahip olamayacaklan kadar büyük sayılarda artışın bedelini nasıl öderler? İlk olarak. ayak- lannı yere daha hızlı vururlarsa. İki ayak hiçbir zaman yere aynı kuvvette bas­ maz. sanki orada daha çok insan varmış gi­ bi hissedilir. bu. kadın. bütün nabazan kitlelerin görünümle­ rinde ortak bir şeyler olur. İnsan her zaman diğer insanlann ayak seslerini dinlemiştir. bü­ tün erkek göstericiler tamamen çıplaktı. koşmak. yüz bacağı ve yüz kolu olan bir yaratık olarak görünür. Heyecanlan bü­ yür ve çılgınlık düzeyine ulaşır. sanki bütün dansçılann bedeni bir tah­ rikle harekete geçirilmiş gibi aynı derecede iyi sergileniyordu. avladıklan hayvanların sürü­ lerinin sayısının büyüklüğü. Ancak aynı zamanda kendileri de sayıca çoğalm ak isti­ yorlardı. Doğal olan. Hepsi ayaklannı yere vurur ve bunu aynı şekilde yaparlar. hepsinin aynı şeyi yapmalan çok önemlidir. İnsanlar. Her insan yürür ve yürü­ mek için önce birini sonra diğerini yere bastığı iki ayağını kullandığın­ dan. yeni insanlann onlara katılmayı sonsuza kadar sürdürmesidir. hepsi tam tamına aynı biçim­ de ve aynı amaçla devinen. “Maoriler. an­ cak kısa süre sonra yeni katılanlann ardı kesilir ve dansçılar olmayan artışı kendi kısıtlı sayılanyla yaratmak zorunda kalırlar. parçalara ~pj ayrılır ve uzuvlannın eşdeğerliği olur. özgür ve köle bütün gösterici topluluğu. “Dansa eşlik eden müziğe uyuluyordu. yerden dikine zıplamada. Ayak sesleri azalıp yok olmaz. Haka adı verilen bu dansın.RİTİM Ritim orijinal anlamıyla ayakların ritmidir. İnsanlar her zaman açtı ve av eti peşindeydi. bu yazı yumuşak toprak üzerine basılmış bir tür ritmik simge di­ liydi ve insan bu dili okudukça. Heyecanlan doruğa yükseldiğinde. elli başı. dans ederken hareket eder ama aynı noktada kalırlar. benim ritm ik ya da nabazan kitle adını vereceğim kendine özgü bir ortak heyecan içinde ifade ediyorlardı. Ritmin egemenliği sayesinde. İnsanın hareket edebilen her parçası sanki bağımsızmış gibi davranır. toplum içinde bulundukları mevki göz önüne alınmaksızın.

her yeni çarpıklık bütün göstericiler tarafından tam bir uyum içinde anında benimseniyordu. ancak eylem arzusu artmış bir şiddetle patlayana kadar birikir ve artar. Buradaki kitle ne yaş ne cinsiyet ne de mevki farkı tanır. öyle ki gözlerinin akı ancak görülebiliyor. bu ancak erken yaşlarda başlanıp uzun süren bir çalışmayla başarılabilir. ancak aynı zamanda daha da büyümesinin uyaranıdır da. itki­ ler bedenden bedene doğrudan aktanlır. Ne kadar yoğun olursa o kadar çok insan çeker.” Gözlerin yuvarlanması ve dilin çıkarılması karşı koyma ve meydan okuma göstergeleridir. yukandaki alıntı böyle bir olayı aktarmaktadır. Pek çok seyyah /taka'yla karşılanmıştır. Gözleri neredeyse yuvalarından fırlıyordu. Durgun kitle kendi­ sine bir insanın gösterilmesini. basınç o kadar çoğalır. Şarkılan kulaklan sağır edecek kadar gürültülüydü. Ancak savaş çoğunlukla erkeklerin. Ancak bir kez var olduktan sonra dans. Küçük yaşlardan itiba­ ren. Buradaki yoğunluk yalnızca insanlann yoğunluğu değil. gerçekten serbest hareket etmesi im­ kânsızdır. ayaklann kıpırdayacak yeri yoktur. Onun için önemli olan yoğunluktur. çeşitli uzuvlann her birinin yoğunluğudur. onları san­ ki bir bütünmüş gibi algılar. Bu tür yoğunluk kendine zaman tanır. aşina bir ritme tabi değildir. gözleri. ama çok sıkışık bir durumda olduklanndan. yekvücut halindeki göstericiler benzer bir jestle onu anında izliyorlardı. cesareti artıncı ve çarpışan taraflann bir­ birlerine hissettiği antipatiyi çoğaltıcı etkisini hayal etmek zor değildir. ortak zirve­ lerine doğru birlikte tırmanışlanyla karşı konulmazdırlar. Ne zaman kendilerini bir kitle gibi hissetmek ya da başkalanna bir bütün olarak görünmek isterlerse haka’dan yararlanırlar. bir konuşma yapılmasını bekler ya da bir kavgayı seyreder. Her insan en küçük parçasına dek diğerleriyle eşit hale gelmiştir. D U RG U N LU K Durgun kitle çok sıkıştırılmıştır. Ancak bu dansı benzer bir amacı olan diğer danslardan ayırt eden şey. özgür er­ keklerin meselesi olsa da. durgun kitle şekilsizdir ve prati­ ği yapılmış. Yoğunluğu boyutlannın ölçütüdür.34 onlara Gorgon ordusu görünümü veriyordu. çekiç başlı kö­ pek balıkları gibi bir kulaktan diğerine yayıyorlardı. danstan öte bir şey olur. Haka’nın ritmi bu eşitliklerin her birine töz kazandırır. durgun kitlenin sabrı daha az şaşırtıcı olur. Büyük bir şefin cenaze töreninde. eğer biri sanki bedenin­ de bir sakatlık varmış gibi bir kasılmayla yüzünü çarpıtmaya başladıysa. kol­ lar sıkışmıştır ve görmek. Haka’da en az 350 gösterici yer alıyordu. Bir bütün olarak çehreleri o kadar berbat bir görüntü sergiliyordu ki rahatlamak için bakışlarımı uzaklaştırdım. Böyle bir kitleyi bir araya getiren bireyler için durgunluk dönemi hayranlık dönemdir. bu öylesi­ ne gerçektir ki saf izleyici aniden bir savaşın patlak vermesinden kor­ kar. Sanki par­ maklar ve diller savaşmak için kendi kendilerine bir araya gelmişler­ dir. en yoğun kitle en yüksek hızla büyür. Böylelikle. herkes birdenbire ayağa fırlar. Çünkü her şey. dilleri ayn ayn deviniyordu. Haka edindiği ritmik mükemmelliğiyle bu amaca kesinlikle uygundur. çeşitli şekillerde ve her vesileyle dans edilir. kollarının ve bacaklarının yanı sıra el par­ maklan. kabile kendini bir kitle olarak hisseder. Durumunda pasif bir şey vardır. bir kitle ne kadar uzun süre durgun kalırsa. göz küreleri geri yuvarlanıyor­ du. bekler. herkes eşitler olarak eylemde bulunur. sonra bütün diller bir araya gelip aynı şeyi aynı anda yapar. Uzun süre hiçbir şey olmaz. eşitliğin ekstrem ölçüde parçalanması­ dır. Bu yoğunluk duygusunun kitle için önemi tam olarak anlaşılırsa. O oluşuma akan insanlann sayısı ne kadar çoksa. et­ kileri belirli bir süre boyunca sabittir. Avuçlanyla sol göğüslerine ya da baldırlarına vuruyorlardı. “Hepsinin çehresi insanın yüz kaslarının izin verebildiği olası her şe­ kilde bozulmuştu. Bu dansların savaş zamanlarındaki. Deşarj öncesi durgunluk bu yoğunluğun göstergesidir. işitmek üzere yalnızca başlar serbesttir. dillere ve gözlere ayrılmış gibidir. yoğunluğunu o kadar uzun sü­ re hisseder ve açığa vurur. tüfeğine uza­ nır ve haka’ya başlar. bu eşitlik giderek şiddetlenen bir hareket ile gösterilir. yalnızca kollar ve bacaklara değil. Dilleri ağızlarından bir AvrupalInın taklit etmesi imkânsız bir uzunlukta çıkarılmıştı. Dost iki grup birbiriyle karşılaşınca haka’yla selâmlaşırlar. herkes kendisini haka'nın heyecanına kaptı­ rır. bü­ tün ayak parmaklan ve bütün gözler tek ve aynı hareket içinde eşitle­ nir. Her bir üye­ nin etrafında hissettiği baskı artık parçası olduğu oluşumun gücünün ölçüsü olarak da hissedilir. aynı za­ manda el parmaklarına. ayak parmaklan. Maorilerin âdeti olan kendini sakatlamanın ve şiddet içeren bir yasın bütün aşamalanndan ya da şö­ len ve ziyafetlerden sonra. başkalarınca görüldüğü varsayımına dayanır: Düşman seyretmek­ tedir ve haka'nın özü ortak tehdidin yoğunluğudur. Hep birlikte yer­ den sıçrayan. Sanki her bir beden. ağızlarını. dillerini birlikte çıkaran ve gözlerini birlikte yuvarlayan 350 insanın görüntüsü yenilmez bir bir’lik izlenimi veriyor olsa gerek. Herkesin yer alabileceği budansta. Haka sayesinde bir’likleri içeriden ciddi olarak asla tehdit edilmez. “Bedenlerinin her parçası. ayak parmaklarına. diğer zamanlarda birbirlerine karşı kullandıklan . Her birey orada pek çok insan olduğunu bilir. aynı zamanda ve eşit derecede.

En azından bu süre içinde bir arada kalacaklardır.bütün sızılar ve silahlar bırakılmıştır. İzleyiciler otu­ rabilirler: genel sabır gözle görülür hale gelir. ellerini çırp­ makta özgürdürler. Bununla birlikte bu çığlıklar öylesine şiddetli ve yoğun olabilir ki. Geç gelenler hafif bir düşmanlıkla alınırlar salona. kitlenin son çığlı­ ğı olacaktır. aynı kurban yalnızca bir kez öldürülebilir. dinleyiciler üzerinde ritmin hiçbir et­ * Rit (İng. Giriş için para öde­ miştir ve yanında oturanın kim olduğunun farkındadır. önce giriş kapılarına üşüşüp sonra yerlerine yerleşebilir. Çalınan müzik canlılığının önem­ li bir kısmını ritminden alsa bile. çeşidinden ve birbirini izleyişteki serbestlik­ ten daha önemsizdir. bunlann hangi duy­ gular olduğu. Hiç kimse gol olup olmayacağını. gürültülü patlamalara yol açabilecek başka pek çok önemsiz olay. sadece kendilerini çok derinden altüst etmeyen ve nadiren de iç bir’lik ve birliktelik duygusu veren hafif bir dış baskı hissederler. Yenilen tarafın rövanşı alma fırsatının olacağı da bi­ linir. ne zaman olacağını ya da hangi tarafın gol atacağını bilemez. Ancak bu çığlık kendiliğinden olmalı­ dır. ama insanlar salona ayn ayn girer­ ler. Halka açık idamlarda olan budur.). Fır­ sat doğunca bağırabilir ve her şey bittiğinde bile gelecekte benzer olaylann olmasını umabilir. oynaya­ cak aktörler.: rite): Dini ya da diğer ciddi törenlerde izlenen. Ancak herkes kendi ayn varlığının bütünüyle farkındadır. kabul edilebilir düzeyde ve çok bunaltıcı olmayan bir yoğunluk duygusu uyandırır. halka açık idamlarda suçlunun kesilen başı cellat tarafından havaya kaldınldığı anda ya da günümüzde spor olaylannda duyulan çığlık kitlenin sesidir. Eskiden. Durgun kitle bir’liginden henüz pek emin de­ ğildir ve bu yüzden olabildiğince uzun süre hareketsiz durur. gelmesi istenen izleyici sayısı en baştan sabitlenmiştir. Ancak bu sürenin içinde her şey olabilir. her şeye rağmen o süre için bir arada olduklan anlamına gelir. genel olarak insan­ lar ancak alkışlamalan gereken yerde alkışlarlar. Bilet gişelerinin önünde küçük yığılmalar olabilir. Her türden duyguyu ifade edebilir. Ancak bu gösteriye gösterilen kendiliğinden tepkileri kısıtlıdır.n. Ancak bu sabrın da sınırlan vardır. Bunlar onda. ama bu. ama sıkış­ tırılmış hissetmezler. ama aynı zamanda. İnsanlar nadiren tiyatroyu oyun bitmeden terk eder. İzleyiciler aynı yerde durmak kaydıyla ayaklannı yere vurmakta özgürdürler. kitlenin kendi sesini duyacağı pek çok vesile vardır. İnsanlar kendi başlarına gelirler. Ancak ger­ çek ve ortak beklentilerinin boyutu azımsanmamalı. yola koyulmadan önce. kitleyi anında parçalar. İdeal ola­ rak aktörler dolu salonlara oynarlar. askeri bir birimin talimi gi­ bi yalnızca dışsal da olabilir. kuralları önceden belirlen­ miş biçimsel prosedür (ç. bu beklenen olaylardan ayn ola­ rak. artık bir pençe pençe değildir. Bu kitlenin sonunda dağılıp çözülmesi önceden belirlenerek daha az sancılı kılınır. harekete geçtiklerinde bir arada kalacaklarından emin olmak isterler. Provası yapılmış ve düzenli olarak tekrarlanmış çığlıklar kitlenin kendine ait bir yaşam kazandığının kanıtı değildir. . Orada hepsi iyi gü­ dülen bir sürü gibi hareketsiz ve sonsuz bir sabırla otururlar. gücünden. bu kuşku kitlenin içkin durgunluğunu arttıracaktır. birbirlerine dokunur. Dinleyicilerin hareketsizliğiyle kendini onlara dayatan aygıtın pa­ tırtısı arasındaki zıtlık konserlerde daha da çarpıcıdır. perdenin açılacağı saat ve koltuklanndaki izleyiciler bile. İzleyicilerin eşitli­ ği gerçekte yalnızca hepsinin aynı gösteriye maruz kalmasından ibaret­ tir. Kitleye “his” dünyası kazandıran bunlardır. Deşarj olmaksızın. Tiyatrodaki durgunluk öylesine bir rit’ haline gelmiştir ki insanlar. Bu çığlıklar kitle oluşumuna yol açabilir. Her şey sabittir: görecekleri oyun. Burada her şey izleyicilerin kesinlikle rahatsız edilmemesi üzerine kurulmuştur. her ses tabudur. Bizim modem spor karşılaşmalanmız daha pratiktir. Bu durumda kitlenin. Koltuklanna alınırlar. Alkışlann bile önceden belirlenmiş bir zamanı vardır. hayal kmklığına uğradıklannda bile oyunun sonu­ na kadar otururlar. Oyun başlaya­ na kadar bir araya toplanmış başlann oluşturduğu sıralar hakkında da­ ğınık biçimde düşünür. gerçekten bir kitlenin var olduğunu söylemek im­ kânsızdır. tek ölçü budur ve aktörler tarafın­ dan da böyle değerlendirilir. Dokunulmaz olduğu düşünülen biriyse son ana kadar onun öldürülüp öldürülemeyeceğine ilişkin bir kuşku olacaktır. Alkışın kuvveti ne öl­ çüde kitle olduklannın tek ipucudur. Kitle maçta kendisini gerçekten rahat his­ sedebilir. bunun bütün gös­ teri boyunca sürdüğü unutulmamalıdır. Çok daha pasif türden durgun kitleler tiyatrolarda oluşur. bunun için de rahat­ sız edilmemeleri gerekir. Hangi yöne doğru olursa olsun. Bunu korkunç bir çığlık takip edecektir. Deşarj yaşanmak zorundadır. birbirlerinden korkmazlar. kitlenin ken­ diliğinden ve asla önceden tahmin edilemez çığlığı barizdir ve etkisi çok büyüktür. Önceden birbirleriyle daha yakınlaşmak isterler. her harekete kaş çatılır. Bunlarla karşılaştınldığında. Maç için belirli bir zaman aynlmıştır ve genel ola­ rak bu sürenin kısaltılmayacağından emin olabilirler. O zaman kesilmiş kafanın görüntüsü daha sert ve büyük bir etkiye neden olacak­ tır. ki bu. her şey bitmiş değildir. yoğun bir şekilde tadını çıkaracağı uzun süren durgun beklenti döneminin bedelini kendi ani ölümüyle ödediğini söyleyebiliriz.

Ritüele göre saptanmış bir günde. Bugüne kadar yaşamış herkes oraya aittir ve bu insanlardan sayılamayacak kadar çok vardır. Vaazla ve kendi sesleriyle heyecanlanırlar. Tann’nın sü­ rekli yüceltilmesinden oluşur ve hacılar buna bin kez tekrarlanan bir formülle karşılık verirler: “Emirlerini bekliyoruz ya Rab. Emirlerini bekliyoruz.000700. bu saatler süren durgunluk anıdır. Burada ilgilendiğimiz tek şey. “Bekleyişleri” defalarca tekrarladık­ ları formül dahilindedir. Savaş alanında ceset olarak yatan düşmanlar. Ayrılma işareti ancak günbatımında verilir. sanki hiçbir şey işitmiyorlarmış gibi kıpırtısız otururlar. Dini kitleler arasında kaskatı kesilmenin ve hareketsizliğin her de­ recesi bulunabilir. herkesin olan toprağın her yerinde yatan ve yeniden dirilmeyi bekleyenler. daha kuvvetli olduğunu ispat etmeye çalışır. hepsi öldürülünce bu ses sonsuza kadar susturulmuş olur. kitleye dışarıdan zor yoluyla dayatılandır. Aralarındaki top­ rak. 600. tepenin zirvesinden onlara hitap etmekte olan vaizin sözlerini dinlerler. Burada. Savaş çığlıklarıyla. dur­ gunluk içinde uzun ve sanatsal bir eğitimin gerekli olduğu apaçık or­ tadadır. Bedensel deşarj kalıntıları bizim konserlerimizde de korunmuştur. Önceden yarattıkları tehlike ne kadar büyük­ se. gözlemleyenler için durgun kitlenin en uç örneğini temsil ederdi. Genç bir adam bun­ dan öylesine büyülenmişti ki saçlarını yoldu.” Kimileri heyecanla içini çeker kimileri göğsünü döver. Vaaz. yoğun ve kendine özgü bir duygu uyandırır.) cı saatler boyunca dayanabilmek çok önemlidir. Hepsinin başka bir yerde birlikte bir biçimde ya­ şamaya devam edecekleri varsayılırdı. Orada sonsuza kadar. elleriyle başını tırmaladı ve tekrar tekrar yüksek sesle keskin çığlıklar attı. Fransız denizciler Marseillaise’i* Tazmanya yerlilerine çaldıkları zaman yerliler duydukları tatmini bedenlerinin öyle tuhaf bükülmeleriyle ve öyle şaşırtıcı jestler­ le ifade ettiler ki denizciler kahkahadan kırıldılar. Saat ikiye doğru. sürekli dalgalanan. Bunun sonuçlarına giderek alıştık ama önyargısız bir bakışla kültürel yaşamımızda. Belki en etkileyici vaka Mekke’ye yapılan haccın zirvesi olan. Müziğin kendilerini doğal bir biçimde etkilemesine izin veren in­ sanlar oldukça farklı davranırlar.000 hacı. Müzik. güneş tam tepelerindeyken yerlerini alırlar ve güneş batana ka­ dar orada ayakta dururlar. Ne var ki kutsal düzlükte uzun yakı* Marseillaise: Fransız ulusal marşı. Yerlerini birlikte alırlar. Orada bulunanların çoğu bun­ ları hissetmeli. Ancak her türlü tepkinin dışavurulması yasaklanmıştır. üstelik bunları hep birlikte. savunmasız bir ceset yığını olarak görmek. konser salonu kadar şaşırtıcı bir olgu zor görü­ nür. bütün ölüler konabilir. En hareketsiz kitle düşman cesetleri­ nin oluşturduğu kitledir. Birlikte çıkardıkları yüksek perde­ den sesler haklı olarak korkulan bir tehdittir.n. Her­ hangi bir çarpışmada her biri diğerinden daha kuvvetli olmak iddiasın­ daki iki kitle karşılaşır.kisi belli olmamalıdır. baş­ ka bir bağlamda betimlenip yorumlanacaktır. Ne var ki bu kavram bir derece daha ileri götürülebilir. Hepsinin başı açıktır ve beyaz hacı giysileri (ihramlar) içindedirler. Eski zamanlarda ölülerin oluşturduğu hareketsiz kitle hiçbir şekilde cansız olarak algılanmazdı. Alkış göstericilere teşekkür anlamı taşır: uzun. çünkü çok kısa bir süre önce canlı bir düşman. bunun nedeni kendilerini dindarca bir adama atmosferinin içinde hissetmeleridir. müziği daha önce hiç duymamış olup ilk kez işitenler dizginsiz bir heyecan duyarlar. Ölen ve gömülenlerin hepsi onların sayısını artırır. Konserdeki izleyicilerin hareketsizliği köken olarak bu atmosfer­ den türer. Algılanamayacak kadar yavaş hareket eden güneş her şeyi aynı parlak ışığa. çok çeşitli ve yoğun duyguların ortaya çıkmasına neden olur. Katledilmiş düşmanın yerine. Tutkulu bir gerilim içinde. Allah’ın huzurunda ayakta dururlar ve ne pahasına olursa olsun yerlerini terk etmezler. Bilinen dini törenlerin en şaşırtıcılarından olan sonraki olaylar. Alkışlar baskılanırsa ve in­ sanlar oturdukları gibi sessizce dağılırlarsa. Hacılar düzlüğün ortasından yükselen çıplak bir tepe olan “Rahmet Dağı”nm etrafında büyük bir daire oluştururlar. ayrılma işaretini birlikte beklerler. iyi organize edilmiş bir gürültüye karşılık kısa. “Arafat’ta durma”dır. İnsanlar orada. oradaki yaşamlarının temel ola­ rak bilinen biçimde olacağı düşünülürdü. kana susamış biri olarak karşılarındaydı. (ç. Tanrı’nın önünde hep birlikte ayakta durma pek çok dinde ortak bir uygulamadır. onları hareketsiz bir yığın olarak görme arzusu da o kadar büyük­ tür. Giderek artan bir heyecan içindeki yüz binlerce insan o düzlükte tutulur. yoğunluk oluşturur ve ayrı ayn yatıyor olsalar bile birbirlerine ya­ kın oldukları hissedilir. bir savaşçı. Mekke’ye birkaç saatlik uzaklıktaki Arafat düzlüğünde toplanır. Çarpışma­ nın amacı diğer tarafı susturmaktır. Onları böyle. Çoğu o korkunç sıcaktan bayılır. Güneş dur­ gunluğun vücut bulmasıdır. Kıyamet Gününe kadar yatacaklardır. Bu duruş dünyevi kitleler içinde gördüğümüz özellikleri taşır ve aynı derecede ani ve şiddetli deşarjlara yol açabi­ lir. kaotik bir gürültü. aynı yakıcı parıltıya boğar. aynı zamanda hissetmelidir. Dirilme anına kadar yaşamları durgunluğunu sürdürür . ama bir kitlenin bugüne kadar ulaşabildiği en üst düzeyde durağanlık. kendisine olduğu kadar düşmanına da.

ama hoşnutsuzluklarını dile getirir getirmez dağılma tehdidiyle burun buruna gelirler. bu hayatta elde edilemeyecek. Ne var ki ilk terim tercih edilir. hedefi deniz olan bir nehir olur. bu kitle vardır ve hedefe ulaşılana kadar varlığını sürdü­ recektir . deşarj da vardır. Hacılar İslam dünyasının en uzak yerlerinden kalkıp.^ ler. Bu tip giderek birleşen küçük derelerle başlar. Bütün bireyler tek tek farklı olsa da. Durgun kit­ lenin gerçek ve anlamlı olmasının en büyük kanıtı Dirilme ve Kıyamet Günü kavramlarının gelişmiş olmasıdır. Bu kitlenin anonimliği özellikle etkileyicidir. Yavaş kitleye yönelik tavırlan ne olursa olsun. Yavaş kitlenin en ayım edici özelliğinin bu olduğunu söyleyebilir ve yavaş kitleler yerine <k/ şarjsız kitlelerden söz edebiliriz. kendilerine yiyecek ve içecek sağlamakta güçlük çeker. çarçabuk büyüyemeyen bir kitledir. bu tehlikeler her zaman yolculuklanyla ilişkili değildir. hedeflerine yaklaşıp devasa nehirler olana kadar büyürler. vaat edilen ülkeye doğru hareket eden tek bir yavaş kitleye ait daha geniş bir kavram içinde düşünülmesidir. Onlara yeni hiçbir grup katılmaz. Mekke’ye yapılan yıllık hac bu türden yavaş kitlenin belki de en etkileyici örne­ ğidir.ve bu an onları yargılayacak olan Tann’nın huzurunda toplanmalarıy­ la aynı ana rastlar. ba­ şından itibaren bu kitleye mensup olanların kimler olduğu ve kimlerin Vaat Edilen Topraklar üzerinde hak iddia edebileceği belirlenmiştir. Mekke. kırk yıla yayılır ve birçok hızlı. bu­ nu o başaramazsa düşmanların tehdidi başaracaktır. Hayat o dünyaya doğru bir hacdır. engeller bilinmez ve her taraf tehlike­ lerle doludur ama hedefe ulaşılmadan hiçbir deşarja izin verilmez. bir bütün olarak yolculuklarının amacıy­ la doğrudan bağlantısız. Bu tür kafileler. İsrailoğullannın Mı­ sır’dan Göç’ündeki gibi. Üyeleri birbirini tanımaz. göç bir bütün olarak aynı kalır. sıradan yaşam tecrübelerine sahip olmalarını sağlayacak biçimde teşkil edilir. Yavaş kitlenin üçüncü bir çeşidi. Yavaş kitle. ama burada önemli olan hepsinin hedeflerine. hedefin olduğu yerde. Böy­ lelikle oluşan akarsuya başka kollar katılır ve önündeki toprak yeterin­ ce genişse. Mekke yö­ nünde yola koyulurlar. Önlerindeki yol belirsizdir. bu yüzden bütün göç boyunca şu soru en önemli soru olma özelliğini daima korumuştur: Böyle bir kitlenin çözülmesi nasıl önlenecektir? Daha çok bir akarsu ağıyla karşılaştırılabilecek ikinci bir yavaş kit­ le tipi daha vardır. belirsiz bir simgeyle tatmin olmak zo­ runda değildirler. Onların amacı Vaat Edilen Topraklardır ve bu hedefe inanmayı sürdürdükleri sürece kitledirler. ileride kendisine ait olacak olan herkesi baş­ tan itibaren içinde barındırır. çoğu hacının yaptığı gibi. gözle görülmez bir hedefe sahip oluşumlardır. Deşarjın gerçekleşmesi yolun sonunda olsa da onun hayali her zaman güçlü bir şekilde mevcuttur. Bazıları küçük kafileler olarak başlarlar. İnananlar o dünyayı önlerinde açık seçik görürler. çün­ kü bu kitlede deşarjdan bütünüyle vazgeçilemez. Deşarj. İnancı yeniden oluşturmayı her defasında başarır. in­ sanlann her yerde yaptıklan gibi. Göçlerinin öy­ küsü inançlarının öyküsüdür. . çoğu yoldan çıkıp kaybolur. değişmez bir hedefe doğru büyük bir ısrarla hareket eden ve her koşulda bir arada duran insanlardan oluşur. hedeflerine bağlı kaldıklan sürece yavaş kitlenin parçasıdırlar. Böylelikle. nihai duru­ mun bağrında her zaman bulunacaktır. Bu kitledeki erişkinler yaşla­ nıp ölür. bir inancın bütün müritleri­ nin hep birlikte ait olduklan yavaş bir kitleden söz etmemiz gerekir. Bunlar hakkında pek çok şey söylenebilirdi. bazı­ larıysa prensler tarafından büyük bir ihtişamla donatılmıştır ve başlan­ gıçtan itibaren. Bu. Ne var ki öteki dünya umudu inananın yaşamını o kadar renklendirir ki. Yol uzundur. YAVAŞLIK YA DA HEDEFİN UZAKLIĞI Yavaş kitle hedefi uzak olan kitledir. Birbirlerine benzer günleri pek çok tehlikeyle başa çıkmaya uğraşarak geçirirler ve çoğunlukla fakir ol­ duklarından. orada bulunmayı hak eden herkesi bekledikleri öteki dünya. çünkü pek çok şehir ve ülkeye dağılmış olarak yaşarlar. geçici kitle örneği içerir. Orada bir kit­ le olarak yatarlar. Bu kitle içeriden neye benzer ve onu hızlı kitleden ayırt eden baş­ lıca nitelik nedir? v Yavaş kitle deşarj olanağından yoksundur. bunlar zamanla. Göçleri. Yabancı ve sürekli değişen çevrelerde bulunduklarından kendi ülkelerindekinden daha çok tehlikeye manız kalırlar. Ancak yolculuk­ ları boyunca hepsi aynı hedefe yönelik başka kafilelerle karşılaşırlar. Bu iki anın arasında hiçbir şey olmaz. büyük oranda. Zorluklar çoğunlukla o kadar büyüktür ki kuşku duymaya başlarlar. Yavaş kitle bir katar biçimine sahiptir. böylece. çünkü hiç işaretlenmemiştir. Onlara önderlik eden kişi inançlarını yeniden oluşturmak için tekrar tekrar ça­ ba göstermelidir. hacıların. yalnızca ertelenmiştir. çocuklar doğar ve büyür. Ancak. Acıkır ve susarlar. bir kitle olarak yeniden ayağa kalkarlar. Daha önce ölenlerin. içine aktıkları denizdir. Bazen. iyi tanım­ lanmış bir hedeftir ve yalnızca inananlara aittir. yola çıktıkları ülkelerin gururudurlar. ayn hayatlar yaşayan bireyler olarak kalırlar. ama hedefleriyle aralannda ölüm vardır.

** Horda (Moğ. aralarında köyümüzü bir sonra­ kinden ayıran ormandan gece geçecek kadar yürekli bir adama hiç rastla­ madım. mesafeler uzadıkça denetlenemez hale gelir. Ancak. Batıni ve İsmaili kökenli dinsel ve siyasal bir akımın üyeleri (ç. Onları ilgilendiren. Ölü yapraklann sürüklenişi İnleyen fırtınada. Ama kutsananların cenneti bu gibi tahribatlardan muaftır. nerede insanlar varsa. insanlığın en eski kavramı olduğunu söylemek geliyor. Nehirler ve dereler atalarının ruhlarıyla hıncahınç doludur. genellik­ le de çok sayıda oldukları varsaydırdı. Mekke Karmatiler* tarafından fethedilip yağmalandı ve kutsal Kâbe taşı uzaklara götürüldü. Ölülerin.Yavaş kitle deşarja yol açan süreci uzatma ve erteleme eğiliminde­ dir. Güneş gözden kaybolunca. Bu egemenliği kurmanın tek yolu. orada görünmez ölü kavramına rastlanır. en sonunda değersizleşene dek ağırlığını kay­ betmelidir. tıpkı insanlar gibi. Bir sürü sinek. Büyük dinler. karada ya da suda yolculuk yaparken ge­ cenin pençesindeki canlılara zarar vermek için fırsat kollayan ruhlarla do­ ludur. Böylece hedef ve deşarj çakışır. yıllarca hiçbir hac yapılamadı. Dünyevi deşarj kısa sürelidir. hedef korunmuş olur. Akşam vakti dans eden bir sürü sinek Gece karanlık bastınnca. hava ve gökyüzü­ nün. Hepsinin değişmez yanıtı şuydu: ‘Ormanda ve çalılıklarda çok fazla ruh var! ’ ” 43 İnsanlar çoğunlukla ölülerin uzak bir ülkede yeryüzünün altında. yakındakiler. Mağaranın kapılan Kapalıdır. GÖRÜNMEZ KİTLELER Yeryüzünün her yerinde. yağmacı topluluk (ç. kendilerine toprak vaat edilen insanlar bu topraklar­ dan sürülebilir. yer yüzünde vaat edilmiş bir toprak işgal edilebilir ve düşmanlarca hara­ beye çevrilebilir.” Ölüler sayıca artıp. Aşa­ ğıdaki dizeler Gabon’daki Pigmelerin bir şarkısından alınmıştır. ölülerin yaşam üze­ rindeki etkisi bizatihi hayatın temel bir parçası olmuştur. Yeryüzü. büyü yapıp ruhları emri altına alan ve kendi hizmetçisine dönüştüren özel yetenekli insan­ lar vardır.). isterlerse yaşayanlar üzerinde uğursuz bir etki yapabilecek hayaletler­ le tıklım tıklım dolu olduğuna inanırlardı. “Şaman heyecandan titreyen bir sesle kar kulübesinden seslenir: .n. yığın oldukları duygusunu yaymakla kalmazlar. hiçbir kabile. gü­ nün ve gecenin her saatinde onlara zarar vermeye çalışan ruhlarla çevrili olduklarına inanırlar. dünyanın geniş sathına yayılmış insanlara nasıl egemen olunacağıdır. Sibirya’daki Çukçiler arasında “iyi bir Şaman’ın yardımcı ruhlardan oluşan büyük bir lejyonu vardır ve onların hepsini çağırdığı zaman o kadar kalabalık gelirler ki. “Mağaranın kapılan Kapalıdır. Bir ödül konmuş olmasına rağmen. Aynı zamanda birlikte hareket edip birlikte davranırlar. O yalnızca inançla yaşar ve yalnızca inançtan yararlanabilir. Sıradan insan­ lar için görünmez kalırlar.): Göçebe ve ilkel olarak yaşayan. ölülerin önemi muazzamdır. ancak öteki dünyaya aktarı­ lan deşarj kalıcıdır. şeytan çıkarmanın (exorcism) ya­ pıldığı küçük çadırı dört bir yandan duvar gibi sararlar.” Şamanlar gördüklerini anlatırlar. “Kongo’daki Boloki halkı etraflarının her fırsatta işlerini bozmaya. ormanlarla çalılıklar da. kazandıkları müritlerini ellerinde tutmaktır. İnsanoğlu aklını görünmez ölülerle bozmuştur. Hıristiyanlığın yavaş kitlesi öteki dünyaya duyulan inanç zayıflamaya başlar başlamaz. Sinek sürüleri gibi. ama Şaman adı verilen. Bu düzenli tekrar inananların bir’liğinin yitirilmemesi için temel öneme sahiptir. da­ ğılmaya yüz tutar. hiçbir halk yoktur. * Karmatiler: Ebu Saidiler ya da Karamita olarak da bilinir. İnsanın içinden bunun. kitle olaylarının bilinçli bir şekilde yavaşlatılmasıdır. ritmik kitleler içinde gerçekleşen bu tür ibadetlerde çıkması muhtemel olaylar. “Diğer bütün Güney Afrikalı yerliler gibi eski Bechuanalar bütün uzamın atalarının ruhlarıyla dolu olduğuna inanırlardı.n. akşam vakti dans ederek Oraya sürüler halinde doluşuyorlar. Uzak hedeflerin öne­ mi artmalı. bir arada oldukları düşünülür. Gece karanlık bastınnca.). Ölülerin ruhlan sinek sürüleri gibi. Ölüleri hakkında fikir sahibi olmayan hiç­ bir horda. onları za­ man zaman bir araya toplamak zorundadır. Evren42 sel dinlerin merkezi sorunu. Böyle toplanmalar şiddet dolu deşarjlara yol açacaktır ve bu deşarjlar bir kez gerçekleştikten sonra tekrarlanmalı ve mümkünse şiddeti artırılmalıdır. bunu yapmak ve aynı zamanda yeni müritler edinmek için. bu erteleme işinde kendine özgü bir ustalık geliştir­ miştir. bir adada ya da cennetsi bir evde birlikte yaşadıklarına inanırlar. Burada.

köpekleri.” 44 Gairm sözcüğü haykınş ya da çığlık anlamına gelir. ama bu gerçek bir ölüm değildir. Alaska Tlinkitlerinin inanışına göre savaşta değil de hasta­ lıktan ölen herkes yeraltına göçer.ski Perslerin dininde cinler -Daevalar. benimle uğraşanlann sayısı ne kadar da çok!” İblisler koronun bir yanından di­ ğerine uçup keşişlerin arasına öyle kanştılar ki. Kutsal kitaplan Zend-Avesta'da sayılamayacak kadar çokluğuna ilişkin bir ifade bulunur: “Daevaların binlercesi.. “Bu uçuşun uğultusunu duyuyor musunuz? Yükseklerde uçuşan büyük kuşların kanat çırpışlarına benzeyen bir uğultu bu.).). Havada. Havadaki ruhlar uçuşan karlan yeryüzünün üzerine sürüklerler. kimileri hayat taşır. Bir savaştan sonra kırmızı kanlanmn kayalan ve taş­ lan boyadığı görülebilir. işkenceciler ve kötülük yapanlardır. . Caesarius von Heisterbach’ın Dialogue o f Miracles (. Cennette yalnızca savaşta ölen cesur sa­ vaşçılar vardır. Aurora Borealis’in* savaşı imgeledi­ ği şeklindeki bir anlayışı paylaşırlar. Havadaki ruhlar fırtına üf­ lerler. ölüler ordusu için özel bir sözcükleri vardır: s l u a g h . çünkü savaşla­ nn sonu gelmez. Bu sözcük daha sonra “slogan”a dönüş­ tü.Kaçış halindeki çıplak ruhlann bu güçlü hayali Eskimolar’dan alın­ mıştır. bu akıl kanşıklığı içinde her bir taraf diğerinin sesini bastırmaya çalışıyordu.” Rahibin ruhu için pusuya yat­ * Valhalla: İskandinav mitolojisinde. F. ölüm döşeğindeki günahkâr bir rahibin yanındaki ak­ rabası olan kadına şunları söylediğini aktarır: “Karşımızdaki şu büyük samanlığı görüyor musun? Onun çatısının altında.. Kuvvetli bir Aurora Borealis’in büyük bir katliam duyurduğuna ve yeni yoldaşlar arayan ölülerden oluştuğuna inanırlar. Zaman zaman cennet yeni ruhlan kabul etmek için açılır.” * Aurora Borealis: Kuzey yarımkürede geceleri gökyüzünde görülen renkli ışıklar (ç. Açık. Bu. Kuzey Işıkları kılıçtan geçirilen ruhların arasında bu savaşlann başla­ dığını duyurur. Dünyanın kuruluşundan beri savaşta ölenlerinin hepsi Valhalla’ya giderler. şu anda beni saran cinler kadar çok sayıda saman çöpü var. çıplak kadınlarla doludur. Kuzey İskoçyalı Keklerin. insanlann yeryüzünde yaptığı gibi savaşlar yaparlar. sayılamayacak kadar çok binlercesi. çıplak insanlann kaçışıdır. 640 kapıdan Valhalla’ya tekrar girerler. Her sabah silahlanm alıp savaşmaya çıkarlar. özellikle de savaşan Tlinkitlere çok benzer biçimde oklar ve ışık huzmeleri şeklinde. on binlercesi. Keşişler üçüncü ilahiye başlıyorlardı. anlamı “birçok ruh”tur. savaşmakta olan ve savaşı havada ruhlar olarak sürdürenleri gördüklerini düşünürler.” “İnsan cennetle yeryüzünün arasındaki uzamın boş olmadığını. kimileri savaş peşinde koşar. Böyle sayılar halinde düşlenen tek şey yalnızca.n. İşte bu. ancak diğerleri temiz olmayan yaratıklar. Kimi halklar ölülerini ya da en azından bir kısmını savaşan ordular olarak hayal eder. keşişler artık ne söyle­ diklerini bilemez hale geldiler. sesleri duyula­ bilir ve görülebilirler. Bunlann kimileri kusursuzdur. silahlı savaşçılar olarak ve ruhları da Aurora Boeralis olarak.” Daha sonra. kimileri kötülük. ‘ Kolta Lapplan Kuzey Işıkları’nda. birbirinin yerini alan alevler olarak görünür. çıplak erkekler.” “Cennet havada uçuşan çıplak varlıklarla. Kimileri banş ister.Mucize Üzerine Diyaloglar) adlı eserinde bir keresinde kilisenin ko­ rosuna. havada uçuşan. sıradan canlıların göremediği ölülerin ruhlan değildir. ölmüş savaşçılar evi (ç. Her sırada 800 er­ kek. Bunlann hepsi havada ileri geri uçarlar. zarafet ve iyilikle doludur. Bizim modem kitlelerimizin savaş çığlıklan için kullandığımız de­ yiş İskoçyalı ölüler ordusundan türemiştir. zemini kanla kaplı bir evde birlikte yaşar­ lar.” Ortaçağdaki Hıristiyanlar iblislerin sayısı üzerinde ciddi bir biçim­ de düşünmüşlerdi. Birbirlerinden çok ayrı iki Kuzeyli halk. çıplak insanla­ nn korkusudur. koyunlan ve sığırları öldürür­ ler. don yapmış gecelerde birbirlerine saldırıp geri çekilirken. keşişlerin şarkılannı bozacak kadar çok sayıda iblisin üşüştü­ ğü anlatılır. Bunların sayısı sürekli artar. Ruhlar zaman zaman toplanıp bir­ birlerini ölesiye bıçakladıklan. tekrar ayağa kalkarlar. kimileri iyilik yapar. Cermen halklan devasa sayıda savaşçının Valhalla’da’ bir araya geldiğine inanırlar. Spor yaparken birbirlerini öldürürler. kılıçtan geçirilenlerin ruhlarım görürler. sluagh-ghairm ise ölülerin savaş çığlıklanydı.kendilerine ait yüksek bir komuta altında özel ordu oluştururlar. Işıklar’da. Şaşmaz zehirli oklarıyla kedileri. kimileri de ölüm getirir. bölük bö­ lük insanla ve kalabalıklarla dolu olduğunu bilmeli ve unutmamalıdır. “bir insanın içine bir lejyon girdi. “Tannm.n. Valhalla’da şenlik yapıp oburcasına yerler. fırtınalara ve tipilere yol açan insanlarla. Eski bir Yahudi metninde şunlan okuruz: “Ruhlar dünyanın üzerinde bir yukarı bir aşağı sığırcıklar gibi büyük bu­ lutlar halinde uçarlar ve dünyevi günahlarının olay mahalline dönerler. bütün dünyada kaç tane vardır kimbilir? “Ancak biz zaten İncil’den biliyoruz ki” diye ekliyor Caesarius. kendileri Şaman’a. biten yi­ yecek ve içeceklerin yerine devamlı yenileri konur. Avrupa’daki Lapplar ve Alaska’daki Tlinkit Kızılderilileri. Rus Lapplar. Bir tek yerde bir tek ayini böl­ mek için bu kadar çok cin toplanabiliyorsa.

Burada sözü edilen gelecek nesillere ilişkin üç dilek büyük sayılar. ancak biz doğmamış gelecek kitleleri önemsemeyi. yüzleri krallanna dönük saray mensuplan gibi. havari. Çekirgelerin kanatları ‘birleşin. bağlanın’ der. Dinleri. Tann onlan sonsuza kadar kabul etmiş­ tir ve ondan ayrılmadıktan sürece birbirlerinden de asla aynlmayacaklardır.). Çekirgelerin kanatlan ‘bağlanın. İnananlann zihinleri böyle görünmez kitlelere ilişkin imgelerle do­ ludur. Kabileler ve bütün halklar kendi kökenlerinin izini ortak bir ataya kadar sürerler ve bu ataya verildiği iddia edilen sözler. Bir insan gelecek nesil­ leri iki ya da belki üç kuşak boyunca görebilir.569. İyi bir rahibenin cenazesinde. Bu konuda daha yüksek din­ ler -ki bununla evrensel geçerlilik kazanmış olan bütün dinleri kaste­ diyorum. Bunlar ölülerden. sayılan kadar korkunçtu. zaman boyunca süren bir tür yoğunluk. dua. ölmekte olan bir baş rahibin etrafında ise sahildeki kum tane­ lerinden daha çok cin vardır. kopukluk olmayan ardışıklık -başka bir deyişle. Bugün de gelecek nesillere yönelik duygular her zaman olduğu ka­ dar canlıdır. Bunlar inancın yaşa­ ması için gerekli kandır. ancak bu sayılar büyük farklılık gösteriyor: biri 44. Oğullarınız ve torunlannız Sonsuza kadar bir kalsın. birleşin’ der.mış. Tannlannın tah­ tının etrafında dururlar. bakire ve diğer doğru in­ sanlar” olarak bir araya toplanmışlardır. Çinlilerin klasik Şar­ kı Kitabı olan Shi-King'de gelecek nesillerin çekirge sürüsüyle karşılaştmldığı bir şiir vardır: Çekirgelerin kanatları ‘toplanın.ve bir’liktir. Açıkça görülüyor ki bu iblislerin usandırıcı ısrarı. sayıca çoğalmasının gerektiği bilinir.635. Yeryüzünün geleceği hakkındaki evrensel endişe içinde. yo­ ğunlaşmış ordular olarak hayal edilirler. önce yavaş yavaş sonra artan bir hızla. Oğullarınız ve torunlannız Sonsuz bir soy olarak sürsün. saadetleri başlan birbirine yaslanmış olarak. gökyüzündeki yıldızlar ve sahillerdeki kumlar ka­ dar çok sayıda gelecek nesil arzuladığını gösterir. papaz. ancak bolluk imgesi bizim kendi gelecek nesillerimizden kopmuş ve bir bütün olarak gelecekteki insanlığa aktanlmıştır. peygamber.n. ondan sonra bu bütü­ nüyle geleceğe ait olur. Gelecek nesillerin sakat olma- . daha kesin tahminler vardı. geniş. lelere bağlıdır. taze kalabalıklar solanlann yerini alırlar. Ancak cinler şanslarım din­ darların ölüm döşeklerinde de denerler. Bunlar solduğu zaman inanç zayıflar ve inanç yavaşça ölüp giderken. Dinler farklı gruplanabilir ve her bir inançta bu görünmez kitlelerin arasında farklı bir denge oluşmuştur. Bir Cistercian’ baş rahibi olan Richalm ne zaman gözlerini kapasa. çünkü hedefe ulaşılmış­ tır. Bu ayrıntılar orada şahsen bulunan ve ko­ nuşmaya daldığı bir şövalyeye hepsini anlatan bir cinden alınmıştı. Gelecek nesiller sayısız olduğunda herkes için görünmezlik kazanır. iblisler ya da azizlerden de oluşsa. iblisleri etrafını bir toz bulutu gibi sarmış görüyordu. kol işçiliği ve inziva ilkesine dayalı Katolik manastır tari­ katına bağlı kimse (ç. toplanın’ der. Ancak onlar da cennete ait bir kalabalık halinde. “çok sayıda me­ lek. büyük bir ormanın ağaçlarındaki yapraklardan daha çok sayıda cin toplanır. Bu görünmez­ ler ordusu dini öğretiyle canlı bir bağa sahiptir. sayıca artış gücünü örneklemesi nedeniyle övgüye değer ola­ rak sergilemesi bakımından özellikle çarpıcıdır. onu cezalandırmak için bekliyorlar. şehit. henüz doğmamış olanlar için besle­ nen bu duygular çok büyük önem taşır. bunlann ikisini ben de bi­ liyorum. kutsal ve as­ la boş olmayan bir çaba olarak değerlendiririz. Gelecek nesillerin. Onun seyrine dalarlar ve ona övgüler düzerler. Göze görünmez niteliğine karşın. İblislerin sayılanna dair. Artık daha fazla çabalamaya gerek yoktur. ona yakın olmalarına dayanır. onların iyiliğini istemeyi ve onlar için daha iyi ve daha adil bir yaşam hazırlamayı. Aziz kavramında her şey dingin­ dir. Bu kitlelerin birinden ve belki de en önemlisinden henüz söz etme­ dik. Hâlâ yaptıklan tek şey budur ve bunu da birlikte yaparlar. Cin bu verimsiz çabalar karşısında duyduğu hayal kırıklığını gizlemedi ve İsa son nefesini verdiğinde Haç’ın bir kolunda oturmakta olduğunu ka­ bul etti. İnsanlann iblis kavramlanyla melek ve aziz kavranılan arasında doğal ve büyük bir karşıtlık bulunur.üstün bir kesinlik ve açıklık derecesi sergiler. İnsanlann umutlan ve arzulan görünmez kit­ * Cistercian: Sessizlik. Büyük halkalar halinde sırala­ narak. kendi görünmez kitlelerini ele alış tarzlarına göre sınıflandır­ mak hem olası hem de verimli olabilirdi. Dinlerin bu görünmez kitle­ lerle başladıkları öne sürülebilir. ilk ata. bize bugün doğal gelen tek kit­ ledir bu: Kastettiğim kitle gelecek nesillerdir. diğeri ise 11 trilyon. onun ne denli şanlı ve özellikle de ne denli çok sayıda. Oğullarınız ve torunlarınız Sayısız bir ordu olsun. bunlan zararlı bir haşarat ola­ rak değil. Gelecek nesiller kitlesinin simgesi ola­ rak bir çekirge sürüsünün kullanılması. Çoğu­ muz için ölülerin oluşturduğu kalabalıklar boş bir batıl inançtır.

Bu içerik her zaman saf bir durumda bulunamaz. yüz­ yılda yeniden ortaya çıkarlar. her bir hayvancık ata­ larımızın ta kendisidir. ama bir kitlenin açık ya da kapalı. Hepsinin he­ defi aynıdır ve biri hariç hepsi bu yolda yok olurlar. içeriğinin ne olduğu ko­ nusunda fazla bir şey anlatmaz. Bunlann zarar verme gücü ve çok küçük yerlerde devasa sayılarda toplanmalan kuşkusuz cinlerden devralınmıştır. EGEMEN DUYGULARINA GÖRE KİTLELERİN SINIFLANDIRILIŞI Şimdiye dek incelediğimiz kitleler duygunun her türüyle doludur ve j bunlar hakkında hemen hemen hiçbir şey söylenmemiştir. insan bedenleri için çok tehlikeli olabiliyorlardı. radikal bir biçimde değişmiş olarak. yavaş ya da hızlı. atalanmızı yine burada. bakteriler şeklinde. görünmez ve sayılamayacak çok sayıda yaratığın içinde bulmak son derece tuhaftır. Da­ ha önceki sayılarına oranla. Bir konserde hissettikleri duygular yaşadıklan olaydan daha da kopuktur ve aslında bu duygulann büyük bir çeşitlilik kazandığı söy­ lenebilir. görünür ya da gö­ rünmez olduğu ifadesi kitlenin ne hissettiği. çünkü içlerindeki aşın uçlar birbirini dengeler. Başlıca duygusal kitle türlerinin izi bundan çok daha gerilere kadar sürülebilir. Ruhlar yerine. Hedef bili. İng. Bu hayvancıklann iki yüz milyonu birlikte yola koyulur. biz grotesk savaşlarımızı sürdürürsek yeni nesillerin ne hale gelecekleri düşüncesinin yol açtığı tiksinti. Ezelden beri var olmuş olan. bu savaşların ve sa­ vaşın toptan kaldırılmasında bizim bütün özel korkularımızdan çok da­ ha etkili olabilir. diğerlerininse büyük oranda yok olduğu sonucuna varırız. karşıtına dönme ve şölen kitleleri tamamen insana öz­ güdür. Bunlann etkisi ılımlılaştınlmıştır. Araştırma-*/ mızın ilk amacı biçimsel prensiplere göre bir sınıflandırma yapmaktı. Bunlar kendi aralannda eşittir ve çok yüksek bir yoğunluk oluştururlar. Duygusal içeriklerine göre beşe ayırdığım kitle türlerinin en eskile­ ri mütecaviz kitle ve kaçış kitlesidir. İnsanla­ nn yalnızca küçük bir azınlığı bir mikroskoba bakıp onlan gözleriyle görmüşlerdir. Hetzmassen. Ne var ki bu olaylar yapaydır ve zenginlikleri. onlann varlığının sürekli farkındadır ve onlarla karşılaşmamak için —görünmez olduklan düşü­ nülecek olursa bu bir biçimde boşuna da olsa—her çabayı gösterirler. hepsi bir tek mi­ nik. ama mikroskobun icadından beri yal­ nızca böyle tanımlanan bir görünmez kitle de spermatozoa kitlesidir. . artık hiçbir yerde bildik biçimleriyle bu­ lunmazlar. tek bir tutku egemen­ dir onlara. Bunlann insan olmadıklan ve bu yüzden kelimenin kullanıldığı anlamıyla onlardan kit­ le olarak söz etmenin doğru olmadığı itirazında bulunulabilir. tarihleri insanlık tarihi kadar eskidir ve iki türün farkı daha da eskiye dayanır. ama bu itiraz gerçekte meselenin özüne dokunmaz. Bu beş ana kitle türünün tanımlanması gerekir ve bu tanımlann yorumlanması bize önemli bilgiler kazandırabilir. Ortaya çıkışlan çok erken dönemlere denk düşer. Çok değişmiş ve büyük sayılarda. O zamandan beri insan figürünü anımsatabilecek bütün özelliklerini kaybetmiş ve çok daha küçülmüş­ lerdir. Kitlenin hızlı bir ardışıklık içinde bir dizi duyguyu hissettiği durumlar vardır. Bu hayvancıkların her biri atalanmızdan bize kalan bütün özellikleri taşır. baiting): Kan kokusuyla tahrik olup saldı­ ran kitle anlamında kullanılmıştır (ç. Bir kez iyice anlaşılınca onlan bir daha kanştırmak olanak­ sızdır. 19. artık insanlann bedenleri­ ne saldınyor.).i nir. açıkça tanımlanmıştır ve üstelik yakındır da. Bu kitle öldürmeye * Mütecaviz kitle (Alm. Büyük oranda yok olanlar cinlerdir. ama izlerini bırakmışlardır. MÜTECAVİZ KİTLELER •A Mütecaviz* kitle çabucak ulaşılabilecek bir hedefe dayanır.sı düşüncesinin. Cinlerin küçük oldukları gerçe­ ğini.n. ama onlan herkes duymuştur. sözünü ettiğimiz görünmez kitlelerin kaderini düşünecek olursak. Bunlara insanlar arasında olduğu gibi hayvanlar arasında da rastlanabilir ve insanlar arasında görülen şeklinin çok defa hayvanlardan esinlenmiş olması mümkündür. yasak. yüksek ve kar­ maşık kültürlerin ürünüdür. Şimdi. İnsanlar tiyatroda saatler geçirebilir ve orada çok çeşitli deneyimleri paylaşabilirler. cinlerin çok olduğu dönemde yaşayan Caesarius von Heisterbach 4g çarpıcı örnekler vererek kanıtlamıştır. Bu türlerin her birinin homojen bir rengi vardır. Bir bütün olarak insanın yal­ nız olduğunda insafına kaldığını hissettiği tutkulan yumuşatıp azalt­ maya hizmet ederler. bir insan varoluşuyla diğeri arasında. bunlann bazılarının bütünüyle. Öte yandan.

Bu o kadar kolaydır ve her şey o kadar çabuk olur ki insanlar ora­ ya zamanında varmak için acele etmek zorundadırlar. Kurban ne kadar büyükse korku da o kadar büyüktür. herkes bir darbe vurur ve bunu yapmak için kurbana olabildiğince ya­ kınlaşmak amacıyla diğerlerini iter. kitleyi oluşturanlara hiçbir şey yapamaz. insanlann kannca yığınlarına gömülmesi durumlarında ise kanncalar kalabalıklan temsil eder ve bu kalabalığın yapacağı zahmetli işini üstlenir. Mütecaviz kitlenin hızlı büyümesinin önemli bir nedeni. di­ ğerlerinin ona vurduğunu görmek ister. Hedefin beyan edilmesi. Taşlar topluluğu temsil eder. Ya bağlıdır ya da kaçış halindedir. ona yiyecek ya da barınacak yer verilmez. Bir hordanın ya da halkın bir bireye verebileceği ölüm cezalannın önemli iki çeşidi daha vardır. Pek çok başka insanla paylaşılan ve yalnızca ca­ iz ve tehlikesiz değil. insanın grubundan aynlması. Kitle bu dehşet verici manzarayı onaylamaktadır . Katılan herkesin eylemlerinin birleştiği yerdir hedefjfedef ve yoğunluk örtüşür. Onlar için bu çifte ölümdür. Hedef aynı zamanda en yüksek yoğunluk noktasını oluşturur. savunmasızlığı içinde yalnızca bir kurbandır ve yok edilmek üzere onlara teslim edilmiştir. böylelikle kimsenin adam öldürme cezasına çarptırıl­ maktan korkmasına gerek kalmaz. Mütecaviz kitlelerin oluşumu bu gereksinime yanıt verir. Mütecaviz kitlenin tarihi çok eskidir. yani cehenneme yollamayla ve Şeytan’ı düşmanlara teslim etmeyle ilintilendirilir. topluluk öldürme ey­ lemini bir bütün olarak yapar. coşkusu ve kendinden eminliği esrarengiz bir şeydir. Kitle ancak bir dizi benzer olay. Afrika’da ve daha başka yerlerde uygulandığı gibi. dışlanan kişiyle her türlü iletişim bu insanları kirletir ve suçlu duruma düşürür. yal­ nızca infazdan sonra da olsa. taşlama âdetinin kalktığı yerlerde de varlığını korur. vurarak karşılık veremez. Herkes olayda yer almak ister. vurma işini gerçekten yapan kolların değeri vardır. Hatırda tutulması gere­ ken bir faktör daha vardır. Mütecaviz kitle­ nin hızı. Bunlardan birincisi dışlamadır. Cehenneme yer veren dinler­ de bu konuda daha da ileri gidilir. onu yakalayan ve aynı anda öldüren alevlerce her yandan sanlır. dışlama fikriyle. Kitle kurbana ve infaza nihai olarak kendi ölümünden kur­ tulmak için yönelir. kitle çözülür ve kaçış içinde dağılır. özellikle ilkel koşullar altında. Ancak en çok. hiçbir türden savunması olmaksızın vahşi hayvanlann insafına kalacağı ya da açlıktan öleceği ıssız bir yere bırakılır. Kitleler­ den daha küçük olan ve başka pek çok bakımdan kitleden aynlan sü­ rülerden ileride daha aynntılı olarak söz edeceğim. Onun izin verilmiş katli. Bir kitle simgesi olan ateşle kolek­ tif öldürme. Her kol sanki hepsi tek bir kol­ muş ve aynı yaratığa aitmişçesine havaya kalkar. Dışlanan birey. hatta bazen unutulsa bile. Daha önce ait ol­ duğu halkın onunla artık hiçbir ilgisi olmayacaktır. Bir kurbanın ok yağmuruna tutulması ya da ölüme mahkûm edilenin bir manga as­ ker tarafından kurşuna dizilmesi. buna yazgılıdır. taşlar hem toplum karannın hem de eyleminin eseridir. he­ men hemen hiç kimsenin dayanamayacağı bir işkencedir. Kamuya açık idamın bütün biçimleri kolektif öldürmenin eski uy­ gulamalarıyla ilintilidir. mutlak yalnız­ lıktır. hiçbir ris­ kin bulunmamasıdır. Burada yalnızca mütecaviz kitlelerin oluşumuna yol açan birkaç genel durumu ele al­ mak istiyorum. idam sehpasının etrafında top­ lanmış olan kitledir. üstelik teşvik edilen bir cinayet insanlann büyük bir çoğunluğu için karşı konulmaz niteliktedir. ölüm cezasını yerine getiren grubu bütün bir cemaatin temsilcisi haline getirir. Kurban. Bu hedefe kendine özgü bir kararlılıkla yönelir ve bu konuda aklını çelecek hile yoktur. ateş mahkûm edilen kimsenin cezasının in­ fazını isteyen kalabalığı temsil eder. Kurban. Kolektif öldürme eğilimi. insanları her zaman etkiler ve onlarda ölümü diğerleri üzerine çevirme gereksinimi yaratır. Bu teslim erkekler için savaşamadan gerçekleşirse. Mahkûm bir tarlaya götürülüp taşlanır. Öldürme hedefine kitlenme özel bir konsantrasyon türüdür ve aşılmaz bir yoğunluk taşır. Kurbana kendisi vuramasa da. hızlı bir ardışıklık içinde birbirini kovalarsa bir arada kalabilir. İnfaz dolayımıyla. Ancak bunun tam tersi olur. Yakarak öldürme bununla karşılaştınlabilir. çünkü kitlenin sınırsız bir üstünlüğü vardır. Risk yoktur. yok edilecek olanın kim olduğunun duyulması kitleyi oluşturmaya yeter. Hiç kimse cellat olarak atanmamıştır. Burada en ağır ceza. Bu bir­ denbire görebildiklerini sandıklan anda daha da körleşen âmâların he­ yecanıdır. Onun öldürülmesinde herkesin payı vardır. Kökeni insanlar arasında bili­ nen en ilkel dinamik birim olan avcı sürüsüne kadar uzanır. Cehennemin alevleri yeryü­ züne ulaşır ve bu cezayı hak etmiş olan sapkını içine alır. özellikle zalimce ve aşağılayıcıdır. Gerçek cellat.çıkmıştır ve kimi öldürmek istediğini bilir. insanlann öldürme cezasının korkusu yüzünden işlemekten çekindikleri bütün ci­ nayetlerin yerini tutar. Cezalandırmanın ikinci biçimi kolektif öldürmedir. Ölüm tehdidi bütün insanlann başlannm üzerinde asılı durur ve ne denli kılık değiştirmiş olsa da. herkes bir taş atar ve suçlu herkesin attığı taşlann birleşik etkisiyle ye­ re yığılır. Bu yalıtılma­ nın bir çeşidi de düşmana teslim edilmedir. ölüm tarafından hiç olmadığı kadar çok tehdit altında hisseder kendini.

Ne var ki kurbanın kesik başı aynı zamanda bir tehdittir. kendi temiz vicdanının ve cennetle ödüllendirileceğine ilişkin inançlannm onaylandığı hissine kapılır. “Onu çarmıha gerin!” çığlığı kit­ leden gelir. Kurbanın başı artık kitlenin bir parçası olmuştur ve böylece onun ölümüyle kitlenin kendisi de darbe yemiştir. İsa’nın ölüm cezasına çarptınlışı bu konunun özünü içerir. çünkü hepsi o başta kendilerini görürler. karan okuyan mahkeme heyeti. eskiden onu kitleden ayıran mesafe de o kadar büyük demektir ve bu yüzden deşarjın yarattığı heyecan da o kadar şiddetli olur. Gaze­ te okurlan arasında. İdam edilen bir kral ya da benzeri bir iktidar sahibiyse. olayı görebilmek için kilometrelerce yürüyüp saatlerce ayakta bekleyen ve sonunda çok az bir şey görebilen atalanmızdan daha çok bilgi sahibi oluruz. Aslında adalet kitle için yerine getirilir ve adaletin kamuya açık olmasının öneminden söz ederken aklımızda hep kitle vardır. Ortaçağda idam cezalan büyük bir görkem ve ciddiyetle olabildi­ ğince yavaş yerine getirilirdi. ürkmüş olarak. Celladın. Kitle. Orada mevcut bulunan herkes. burada gerçekten etkin olan kitledir. yardımcılannın “adam başına bir dakikadan fazla zaman harcamamalan”yla övünürdü. Kolektif öldürme karşısında duyulan tiksinti yakın tarihlidir ve abartılmaması gerekir. Böyle dönemlerdeki ateşli kitle heyecanı bü­ yük oranda peş peşe gelen sayısız idamdan kaynaklanır. Bu karşıtına dönme özelliği oldukça önemlidir. bu olay hakkında. Paris celladı Yargıç Samson. kitleyle birlikte önceki yaşamından vazgeçmek ve orada o ya­ şamı lanetleyerek durmak son bir tatmin olsa gerektir. hatta belki de hiç kazanamamalan olasıdır. Kurban onlar için duyduğu kaygıyı dile ge­ tirir ve kendi kaderinden kaçınabilmeleri için bulunduğu yere onu ge­ tiren hayat tarzını etraflıca anlatırdı. bu da eskiden olduğundan daha rahattır. Kendi yandaşlannın oluşturduğu kitlenin böyle bir idamdan sonra dağılması ve kendi güçlerini daha uzun bir süre yeni­ den kazanamamalan. deşarjın ol­ duğu andır. donuk bakışlannı kitleye yönelttiği o kısa an boyun­ ca o da tıpkı diğer başlar gibi bir baştır. Buradaki kitle. bu ölü gözlere öylesine tutkuyla bakmışlardır ki artık kendilerini ondan kurtaramazlar. Eskiden öldürttük­ leri. tutkulu bir heyecanla ya­ kın. uzak her yerden gelip toplanmıştır. olaylardan . onlar gibi iyi bir insan olarak. Başı ke­ silen adamın daha önce sahip olduğu iktidar ne kadar büyükse. gazeteler aracılığıyla ka­ muya açık idamlarda yer almaktadır. O baş kime ait olursa olsun. kitlenin huzurunda yerine getirildiğinde gerçeklik kazanır. Uzun zamandır bu iktidar sahibince kullanılan idam cezası hakkı şimdi ona karşı kullanılmaktadır. yıldınm hızıyla düşürülmüş ve ötekilerle aynı konuma indiril­ miştir. başka her şey gibi. Devrim dönemlerinde idamlar hızlanır.ve bu gösteriyi baştan sona izleyebilmek için. Kurbanın kesik başının kitleye gösterilmesinin yarattığı etki. Öte yandan radi­ kal partilerin sözcüleri tehlikeli bir düşmanın kamuya açık bir şekilde idamının. Kitleyi oluşturanlar. kamusal düzeyi herkesin gözünün önünde. bir de karşıtına dönmenin verdiği tatmin işin içine girer. Ne verilen idam hükmünden ne idamı bildiren gazetecilerden ne de bunu basan gazete­ lerden sorumlu değilizdir. Siyasi nite­ likli çok sayıda idam yalnızca bu amaçla düzenlenir. Başka bir durumda kitle her şeyi kendisi yapıp İsa’yı taşlayabilirdi. kesik başın onlara baktığı süre zarfında eşitlik duygusu edinir. Her şey bittikten sonra yalnızca onaylanz ve key­ fimizi kaçıracak hiçbir suçluluk duygusu hissetmeyiz. de­ şarjla sınırlı değildir. ölümle yüz yüze gelince duyulan pişmanlık duygusunun. Yine de. çözül­ meye başlar ve sonunda kesik baştan kaçarcasma dağılır. Günümüzde herkes. Rahiplerin gü­ nahkârlar ve imansızlarda yaratabilmek için ellerinden gelen her şeyi yaptıklan. esra­ rengiz bir hastalığa yakalanmış ve dehşet içinde. Mütecaviz kitle kurbanını bir kez elde edince hızla dağılır. Bazen kurban izleyicilere dini konuşma­ lar yaparak nasihat ederdi. Normal olarak yalnız­ ca sınırlı sayıda insanın önünde. Kitle onun bu ilgisinden çok hoş­ nut olurdu. Gösterinin gerçekleşmesini is­ ter ve kurbanı elinden kaçırmaktan nefret eder. Daha önce bir kralın omuzlanmn üstünde durmuş bile olsa. bakışlarını ona dikmiş başlardan oluşur ve kitle. bu. bu defa onu öldürmektedir. Bu sa­ yede kurbanın kitleyi oluşturanlardan üstün bir yanı kalmaz. düşman partiden çok kendilerine zarar vereceğini çoğunluk­ la anlamazlar. Yalnızca karşıtına dönme sayesinde oluşan bir kitle türü de vardır. Kitle onu kendilerinden biri olarak kabul eder ve böylelikle kitleyi oluşturanlan birbirleriyle eşitler. daha sonra idama katılacak olan kalabalığı temsil eder. kurban için onlarla eşit bir insan. Ancak. Başın bu düşüşünün etkisi çok büyüktür. Güven içinde evde oturur ve yüzler­ ce ayrıntının içinden bize özel bir heyecan verenleri seçip dikkatimizi onlara yöneltebiliriz. Adalet adına verildi­ ğinde soyut ve gerçekdışı görünen ölüm hükmü. Tehlike altındaki iktidar sahipleri bu gerçeğin bütünüyle farkındadır ve kitle­ nin büyümesini engellemek için önüne bir kurban atarlar. artık o insanın sosyal mevkisi düşürülmüştür. mütecaviz kitlenin daha yumuşatılmış. öl­ dürülenin kesik başını göstermesi kitle için önemlidir. ruhu kurtarma amacının yanı sıra başka bir önemi de vardır: Müteca­ viz kitlenin duygusal durumunu gelecekteki şölen kitlesine ilişkin ön­ sezilere taşır.

insanlar birbirlerini aynı yöne iterler. ama aynı zamanda da en daya­ nıklı biçimi olduğu söylenebilir. Bir ateşkes ilan edilebilir ve herkesin kaçtığı şehir artık tehlike al­ tında olmayabilir. bu kitle bir kez güvenliğe kavuştu mu. Düşen herkes böylelikle kaçışın iç tutunumu için büyük bir önem taşır. İnsan di­ ğerlerini ileri doğru zorlayabilir. Kit­ le tehlikeden uzaktır ve bir yönden ibaret hale gelmiştir. Kaçış içinde. KAÇIŞ KİTLELERİ j Kaçış kitlesi bir tehditle yaratılır. Ancak. kollara aynlmamış ve güçlü bir nehir olarak kaldığı ve dağılıp bölünmeye izin vermediği sürece onu harekete geçiren korku dayanılabilir ölçülerde kalır. dağılır. ortak hareket etmenin verdiği yücelik duygusu olur. Herkes yalnızca kendisini kurtarma derdine düşer. Hep birlikte kaçarlar. ara­ larındaki farklılıklar yok olmasa da bütün mesafeler yok olur. Yolu tekrar tekrar kesilir­ se. Bir şehrin sakinlerini ya da bel­ li bir inanca bağlı olanları ya da belli bir dili konuşan herkesi tehdit edebilir. tehlike onlara değil düşene yönel­ miştir. Düşenin görüntüsü bitkinlere yeniden güç kazandmr. güçlüler ve güçsüzler. Hiç kimse diğerinden daha az tehlikede değildir ve kendi hayatını kurtarmak için bütün gücüyle koşmayı sür­ dürmesine rağmen diğerlerinin arasında hâlâ belli bir yeri vardır ve bu yeri o telaş boyunca korur. Herkes kaçar ve herkes kitleyle bir^M jkte sürüklenir.uzaklığı nedeniyle daha sorumsuz bir biçimi varlığını sürdürmektedir. Bunun mütecaviz kitlenin en aşağılık. çünkü onlardan daha güçsüz olduğunu kanıtlamıştır. Tehlike herkes için aynıdır. sadece kendisini düşünmeye etrafındaki insanları yalnızca bir engel olarak görmeye başladığı an kitlesel kaçışın niteliği bütünüyle değişir ve tam tersine döner. Tek. Bu kaçış günlerce ya da haftalarca sürebilir. tehlikeye sunulmuş bir kurbandır. Önemli olan yalnızca güvenlik hedefi ve hedefle arasındaki mesafe olduğundan. Kitle bir kez harekete geçtikten sonra. Daha önce hiçbir zaman birbirine yaklaşmamış olan yabancı ve son derece farklı yaratıklar kendilerini aniden bir arada bulurlar. Bu karşıtına dönme genellikle kaçışın yönü sık sık değiştiği zaman gerçekleşir. Düşenin geride kalmakla içine düştüğü ve diğerlerinin onu hâ­ lâ içinde gördükleri yalıtılmışlık. da­ ha önce insanlar arasında var olan bütün mesafeler önemsizleşir. Birlik­ te aynı heyecanı duyarlar ve birinin enerjisi diğerinin enerjisini de artı­ rır. kitlesel kaçış. Diğerleri. enerjisini iç tutunumundan alır. ka­ çışın belirleyici özelliği bir tür yücelik duygusu. Çünkü kitlesel kaçışın en çarpıcı özelliği yöneliminin gücüdür. Bu renkli görüntü yalnızca rastlan­ tısaldır ve yönün ezici gücüyle karşılaştırıldığında son derece önemsiz kalır. toplanmasına bile gerek ol­ madığından dağılma tehlikesinden uzaktır. ama kimseyi yana doğru itmemelidir. çünkü eski inanışa göre tehlike yal­ nızca bir noktada patlak verir. Ancak bu tablo yanıltıcıdır. Düşen. bu kaçış boyunca ki­ mileri ya düşmana yakalandıklanndan ya da güçlerini yitirdiklerinden arkada kalabilirler. Bu tehlike belirli bir noktada kesifleşir ve orada ayrım tanımaz. Yolda düşen her insan diğerlerinin ilerlemesi için mahmuz işlevi görür. kısa bir süre sonra nereye döneceğini bilemez hale gelir. İnsanlar birlikte kaçarlar. O zamana kadar kitleyi oluşturanlan birleştirmiş ve onlan kanatlandırmış olan tehlike artık her insa­ nı diğerine düşman kılar. Mutlak biçimde herkesi içerir ve böylelikle sergilediği tekdüzelikten uzak görüntü. Ne var ki tehlike kaynağında da ortadan kaldırıla­ bilir. Yönünü şaşırır ve kitle iç tutunumunu da yitirir. Düşman birini ele geçirdiği zaman di­ ğerlerinin kaçabileceğini düşünürler. bir arada olmalannın değerini kitle­ nin gözünde yüceltir. paniğin tersine. Bu kitle. çünkü kaçmanın en iyi yolu budur. Kaçışın doğal sonu hedefe ulaşılmasıdır. Kaçış kitlesi bütün kitlelerin en k a p a l ı olanıdır. Kaçış içerisindeki herkes kendisiyle birlikte kaçan diğerlerinin farkında olduğu sürece kaçışın şiddeti artmaya devam eder. sırtında yükü az ya da çok olanlar vardır. Hiç kimse o kadar çok kişinin arasından kendisinin kurban olacağını var­ saymaz ve bütün kaçışın yegâne hareketi kurtuluşa yönelik olduğun­ dan her biri kendisinin şahsen kurtuluşa ulaşacağına bütünüyle inanır. Kaçış yolunun yanları açıktır. üçüncü bir olası- . kaçakların farklı hızlan nedeniyle daha da karmaşık hale gelir: Aralannda gençler ■ ve yaşlılar. Öte yandan. yoluna çıkan herkesle mücadele ettiği bir panik çıkar ortaya. herkesin. değişiklik gereksinimi ga­ zetelerin her gün yeniden çıkmasıyla karşılanır. düşmekle hepsi için önem kazanmıştır. ama karşısında uzunlamasına konumlandıkları tehlikenin hepsini bir­ den ve aynı anda etkilemesinin imkânsız olduğunu düşünürler. Kaçış içinde bazılan için yoldaş olarak önemli olsa da. Bir arada oldukları sürece tehlikenin dağıldığını hissederler. ama tek tek geri dönerler ve kısa sürede her şey eskiden olduğu gibi olur. sıcak kumlara dü­ şen su damlalannın buharlaşmasına benzetilebilecek. onu ele geçiren yazgıdan muaf kalmış­ tır. Kitlenin başka bir yöne akmasını sağ­ lamak için kitlenin yolunu kesmek yeterlidir.

işçilerin şarkılannda yüceltilir. Böylelikle olumsuz bir kitleden de söz edilebilir. reddedişlerindeki kesinlik. Yakın geçmişe ait örnekleri burada sıralamak istemiyorum. Sonunda ateşkes ilan edildiği için bu ünlü göç uzun sürmemiştir. insanlann düşleminde henüz sayılan bunu yaşamaya yeterli de­ ğilken bile önemli rol oynamıştır. Greve başlayan işçilerin hissettiği rahatlama duygusuna katkıda bulu­ nan pek çok şey vardır. Yalnızca ça­ ğımız bile bu bakımdan zengindir. bu reddediş insanın iliklerine sirayet eden bir şeydir. işçiler arasındaki eşitlik çok daha kaynaştıncı olur. barajın bir parçası olarak kalıp kalmadığını görmek amacıyla izler. Genel olarak açıkça görüldüğü gibi bu eşitlikle­ ri pek ileri gitmez ve kitle oluşumuna yol açmak için yeterli değildir. Yapılan iş insandan insana değişir. bütün kurtuluş umutlan ortadan kalktığında bile insanlar sürünerek de olsa ilerler. İşçilerin çokça dinlediği. biri bir şey diğeri bambaşka bir şey yapar. Bu eşitlik. bir diğerini. çıplak insanlann kaçışıdır. İşte bu çıplak insanla­ nn korkusudur. iki değil yüzlerce. Aynca çoğu. Ansızın ortaya çıkan bir yasağa uyarlar. Oysa işi bıraktıkları zaman hepsi aynı işi yapıyor olurlar. ama hareketin yoğunluğu ve kapsamı o ka­ dar büyüktü ki bu. Ancak grev patlak verdiğinde. hepsi bu . kaçış kitlesi en bü­ yük inatçılığı sergileyenidir. Bir Eskimo Şamamnın görüşünü anımsatalım: “Cennetin uzamı havada uçuşan çıplak varlıklarla. insanlar aç­ lıktan ölmekte ve bitkinleşmektedir. Her biri. Bu. çünkü başlangıçtaki kuvvet kendini uzun bir süre korur. her zaman etkilediği kişilerin bir gereksiniminden kaynaklanır. sanki/ doğalmış ve zor değilmiş gibi yapmakta olduklan şeyi. fırtına­ lara ve tipiye yol açan insanlarla. çıplak erkekler. yapmalan gereken çeşitli şeyler vardır ve ne yapacakları önceden be­ lirlenmiştir. binlercedir. berbat bir kış. Bu uçuşun uğultusunu duyuyor musunuz? Yükseklerde uçuşan büyük kuşlann kanat çırpışlarına benzeyen bir uğultu bu. Ama işe büyük gruplar halinde aynı za­ manda başlar ve aynı zamanda paydos ederler. Doğduğu andan itibaren yasağın olumsuzluğu ^ bu kitleye iletilir ve var olduğu sürece bu kitlenin temel niteliği olarak kalır. Sanki hepsi aynı anda ellerini indirirler. çevre düşmancadır. Hedef çok uzaklardadır. hatta hâlâ küçük gruplar halinde yaşadıklan sıralarda bile bildiğidir. Görünüşünün tersine. kimsenin geçemeyeçeği bir sınır. artık unutulmuş eski bir yasak ya da za­ man zaman canlandınlan bir yasak olabilir. ya­ sağı kendileri koymuştur. Vazgeçen ve yasağı delen ki­ şi. Bu. Bütün kitle türleri içinde. aileleri aç kalsa bile. O zamana kadar pek sorun çıkarmaksızın. ansızın hiçbir koşul altında yapmamaya başlarlar. Ancak belirtilmesi gereken önemli bir nokta. çoğunun yaya olarak aşmak zorun­ da kaldığı akıl almaz uzunlukta bir ülke. ya da yasak kitlesinin en iyi örneği \ grevdir. Devrilip geride kalanların sayısı yalnızca bir. Yasak dile getirilir getirilmez kitle de oluşmaya başlar.lık da vardır. Çalıştıklan sürece. Sonunda kaçınılmaz biçimde kaçış kitlesine dönüşen bir geri çekilmeydi bu. İşçilerin büyük çoğunluğu işlerini düzenli olarak belirli saat*""^ lerde yapmaya alışıktır. birdenbire gerçek bir eşitliğe dönüşür. bera­ berliklerinin ölçütüdür. ama gerçekte hepsi­ nin de ellerini kullanıyor olmasından öte bir anlam taşımayan kurma­ ca eşitlikleri. ama asıl belir­ leyici özelliği olumsuz niteliğidir. Fransızlar için son savaşın en önemli kitlesel anısı olmuştur. Kitleyi oluştu­ ran direniştir. Ancak aldıklan ücret yaptıklan işe göre farklılık gösterir. Kitleyi oluşturanlar dış dünyanın onlardan yapmalannı beklediği şe y î\ yapmayı reddederler. kitlesel kaçışı insanların her zaman. İşi bırakma anı büyük bir andır. hiçbir şeyin delemeyeceği bir barajdır. çünkü bunlar herkesin belleğinde hâlâ tazeliğini koruyor. bütün aynntılarım bildiğimiz en çarpıcı örnekti: çeşitli dilleri konuşan ve çeşitli ülkelerden insanlann oluşturduğu bir ordu. Günümüzde olumsuz kitlenin. havada uçuşan. diğerleri tarafından aşağılanır. Bu fiziksel çözülüş ancak yavaş yavaş gerçekleşir. Kitlesel kaçış.” YASAK KİTLELERİ Özel bir kitle türü de reddetmeyle oluşur: Bir araya toplanmış çok sa­ yıda insan o zamana kadar kendi başlanna yapmış olduklan şeyi yap­ mayı artık kabul etmezler. İşe başlama ve paydos etme zamanının ortaklığı açısından birbirleriyle eşitlik içindedirler. Kitlesel kaçışlann örneklerinin az olduğu söylenemez. yasak. işlerini elleriyle yapar ve hepsi çalışmalannın karşılığın­ da benzer bir biçimde ücret alırlar. Fakat her halükârda yasak müthiş güçlü bir etki yaratır. çıplak kadınlarla dolu­ dur. İş konusundaki bir yasağın yarattığı kanı hem güçlü hem de çok direnç­ lidir. işi sürdürmeyi hep birlikte reddetmelerinden kaynaklanır. kitleden arta kalanlar son ana kadar bir­ birlerinden ayrılmazlar. Bir metropolden benzer boyutlardaki ilk sivil kaçış belki de Almanlann 1940 yılında Paris’e yaklaştıklan zaman yaşanmıştır. Son savaşa gelene kadar ilkinin Nas6 polyon’un Moskova’dan geri çekilen Grande Armee’si (Büyük Ordusu) olduğu düşünülürdü. asla gerçekten dışandan gelmez. çünkü bu. Bir emir kadar mutlaktır.

özellikle de kendi çalışma alanlan içinde yıkımlar gerçekleştirme eğiliminde olurlar. bu kez koyunlar mı kurtlan yiyecek?” Madam Jullien’in Fransız Devrimi sırasında oğluna yazdığı bir mektuptan alınan bu cümle. Bu tabakalaşma. ancak bu cümle tam da bu tuhaflığıyla anlam kazanır. Sahip ol­ dukları şeyler olabildiğince uzun süre dayanmalı. Güçlüler kendilerinin daha çok almaları gerektiği­ ni akıllarına getirmezler ve açgözlüler bile kendi paylarına düşenle ye­ tinirler. Gre­ ve gidenler. K A R Ş IT IN A D Ö N M E K İT LE LE R İ “Sevgili Dostum. İşin bırakılması işçileri eşit kılar. özellikle de bir saldırıya uğrama ve kuşatılmışlık söz konusuy­ sa. Bu yere ilişkin yasak. yasağı kaldırarak kendi varlığına da son verecektir. Bu sözcükle . birinin haklan ötekilerden fazla olan sınıflann net bir biçimde birbirinden aynlması. İngilizce metinde arı sokması. hat­ ta karşıt nitelikler taşıması bile. Kitlenin içinden kendiliğinden bir biçimde. yalın bir anlatımla karşıtına dönmenin özünü içermektedir. Aslolan grev içinde çalışmama taahhüdüne herkesin uymasıdır. yasak kitlelerinin incelenmesini gerek­ li kılar. Ancak kitleyi bu durumda tutmanın kolay olmadığı da doğrudur. Almanca metinde diken anlamına gelen Stachel. Teşkilat kitlenin varlığını borçlu olduğu yasağın kalkması gereken 5Q anı da zamanında saptamalıdır. İndirilen ellerin başka eller üzerinde bulaşıcı bir etkisi olur. Bu amacı ne denli gerçekleştirebilirlerse. Oraya yaklaşan herkes niyet bakımından denetlenir. böylece daha büyük bir önemle korunur ve yüce bir anlamla donatıl­ mış olur. devlet işlevi gören bir teş­ kilat çıkıverir. Teşkilatın en önemli görevi işte bu noktada başlar. grevden zaferle çıkma şansları da o kadar büyük olur. Teşkilatın bu yöndeki saptaması kitle­ nin duygulanna uyduğu an. olumsuz kitle. böyle bir dağıtım kitlenin. başlangıçta işi bırakmayı düşünmemiş olanların da her günkü işlerini sürdürmelerini engeller. direnişlerinin birliğinin tehdit altında olduğu hissine kapıl­ dıkları an. Bu el­ lerin eylemsizliği bütün topluma yayılır. çeşitli tabakalardan oluşmuş bir toplumu gerekti­ rir. “Sempati” uyandıran grevler. Koyunlann etyemez olduğu doğrudur. pek çok koyuna saldırmıştır. Grevin başla­ dığında giriş noktalarında seçkin gözcüler bekler ve işyerinin kendisi yasak bölgedir. Her emir. Devrimler dönüşüm zamanlandır. onca zaman savunmasız olanlar aniden dişlerini gösterme­ ye başlarlar. Karşıtına dönme gereksinimi ortaya çıkmadan önce. onu yerine getirmek zorunda olan insanda acı veren bir sızı bırakır. her türden olumlu ya da ayn eylemi önlemeli­ dir. çalışmak isteyen herkes düşman ya da hain muamelesi görür. diken yarası. insanlann günlük yaşamlannda varlığını uzun zaman duyurmuş ol­ malıdır. olumlu ve etkin bir kitleye dönme eğilimi gösterir. Bu anın etkisiyle karşılaştırıldı­ ğında. bu yüzden herkes ay­ nı azlıkta almalıdır. yiyecek ve paranın hakça dağıtılmasını sağlar. Bu sızılann doğasını ileride aynntılanyla inceleyeceğiz. sızı anlamlarını taşıyan sting olarak geçmektedir. O zamana kadar birkaç kurt. insan kitleler içinde kendiliğinden oluşuvermiş böyle yapıların sorumluluk bilincini ve saygınlığını anımsamadan edemez. hep kurtlar koyunlan yemiştir. Karşıtına dönme. Teşkilat yasak kitlesinin el değmemiş karakterini yoz­ laşmadan uzak tutmalı. Artık çok sayıdaki koyunun kurtlara saldırmasının zamanı gelmiştir. Teşkilat. Kötücüllük konusundaki deneyim eksikliklerini sayılanyla telafi etmek zorundadır. Grevin özü. Grevin amacı ücret ar­ tışı olabilir ve grev yapanlar kuşkusuz bu hedef üzerinde birleşmişler­ dir. Bu kitle doğasına sadık kaldığı sürece. Grevciler ellerinin alışılmış çalışmasını ansızın kesmiş insanlardır ve bir süre sonra ellerini kullanmamayı sürdürmekte zorlanabilirler. Ama onları kitleye dönüştürebilmek için bu hedef tek başına yeter­ li değildir. grevci işçiler çalışmazken diğer58 lerinin de çalışmasını önlemektir. somut talepleri çok daha önemsiz kalır. içerisinde bulunduğu eşitlik durumuyla gurur duymasına kat­ kıda bulunur.elleri yeniden kaldırmamak için bütün güçlerini harcamak zorundadır­ lar. orayı her günkü sıradan yer ol­ maktan çıkarır ve ona özel bir önem kazandırır. Ömrünün kısalığının bütünüyle farkındadır ve çok az sayıda yasası vardır ancak bu yasalara titizlikle uyulur. her türden yıkıma kar­ şıdır. yıkımlar. Çoğunlukla herkese çok az şey düştüğünden ve düzenleme açıkça herkesin gözü önünde gerçekleştirildiğinden. İşler kötüye gittiğinde ve gereksinimler zor karşılanır boyutlara ulaştı­ ğında. Bu kut­ sal havaya aykırı niyetlerle gelen. iç olaylar sonucunda gerçekleşmiş olabilir ya da üst konumdaki grup ast konumdakine emir verme hakkını ülkeyi fethederek ve böylelikle kendini yerlilerin üstünde bir konuma yerleş­ tirerek kazanmış olabilir. * Bu sözcük. Grevcilerin işyerinin sorum­ luluğunu devralmış olmaları burayı ortak bir mülkiyete dönüştürür. kitlelerin vahşiliğinden ve yıkıcılığından söz edildiğinde. Böyle bir teşkilatta ciddi ve saygıdeğer bir nitelik vardır. Boşluğu ve dinginliği içinde neredeyse kutsal bir niteliği vardır. Diğer kitlelerden çok farklı.

Ya da üstlerinde bulunanlardan. bütün toplumu kapsayan bir süreçUr. bundan kurtulmanın tek yolunun dikeni bir başkasına batırmak ol­ duğudur. bu sızıların ortadan kaldırılmasının ola­ naksız olduğudur. Söylendiğine göre. Güvercinleri ve av hayvanlarım öldü­ rüyorlar. babasına yazdığı bir mektupta şunlan anlatıyordu: “Bretanlar şikâyet dosyalarındaki (cahiers de doléance) bazı maddeleri geçici olarak yürürlüğe sokuyorlar. araların­ da soyluların avlanma haklan da bulunan feodal hakların kaldırılması­ nı görüşüyordu. Karşıtına dönme bir kez başladıktan sonra. bunca zaman onların kendilerine çek­ tirdiklerini ve esirgediklerinin hesabını sorabilirler. ama çok sayıda insan bir kitle içeri­ sinde bir araya gelebilirlerse. Tek tek insanlann peşine düşülür ve bun­ lar yakalandığında. Orada. kitle- . Kendilerine sürekli emir verilenler bu sızılarla ve bu sızılardan kurtulmak için çok güçlü istekle doludurlar.^ —— Bu tür kitleler. o ana kadar onlara emir vermiş olanlara hep bir­ likte karşı çıkabilirler. États Généraux' 1789 mayısında Versailles’da toplanmıştı. Böylelikle “diken” bizleri küçük yaşlardan itibaren aldığımız emirlerden kurtulmak için sürekli bir iktidar büyütme süreci içine sokan daha içsel bir iz de bırakır. Karşıtına dönme. bu adalet saldınlan ve işgal edi­ len binada cisimleşmiştir. dipten gelen dalgalar halinde yük­ seli1-Süreç bundan daha da yavaş olabilir. deşarjı. eyle­ me geçmeleri her zaman çok uzun zaman alır. kölelerin efendilerine karşı. Ancak emrin alınıp verilmesi batan bir dikenin çıkarılıp başkasına batırılma­ sı kadar mekanik bir işlem değildir. Mahkûmlar serbest bırakılır. devrimlerin yüzeyde görünen eylemlerinin çoğu aslın­ da mütecaviz kitlelerin işidir. Obür dünyada insanlar yeniden hayat bulacaklardır. doğal sonlanna çabucak varan mütecaviz kitlelerden ibaret değildir. karşıtına dönme ağır ağır.” Koyunlar kurtlara saldırmaya kalkışmadan önce. taş üstünde taş kalmaz. Öte yandan. Fiziksel yakınlık. cennet kavramının önemli bir parçası olsa da. beyaz ırktan olmayanlann aralanna yerleşen beyazlara karşı isyanlannda olduğu gibi çok çeşitli koşullar altında oluşabilir. yani idam cezası verme ve affetme yetkisiy­ le birlikte halkın eline geçer. Meclis.” Mevcut durumla cennet arasında ölüm yer almaktadır. Ancak her ko­ şulda. isyancılar içlerinde taşıdıklan sızılar nedeniyle eyleme geçerler. bütün bir kitle tarafından. öbür dünyada en yukarıda olacaklardır. her emrin bir diken kadar somut ve bedene dışarıdan sokulan yabancı bir niteliği olduğu. Genellikle. Herkes emir altında yaşamış olmanın yarattığı sızılarından kurtulabileceği bir konuma gelmeye çalışır. maktadır. bir tavşan kıyımıyla başlamıştır. İnananlara sızılanndan kurtulacaklan vaadinde bulunulur. Devrim. Bastille’in savunmasından sorumlu olan ko­ mutanla yardımcılan idam edilir. Yukarıdan aldık­ ları emirleri başkalarına aktarırlar: Ama bunu yapabilmeleri için. yani Bastille baskınından bir ay önce. Ayaklanma kralın adaletine karşıdır. o an için. bu sızılardan herkeste çok­ ça vardır. Bir devrim durumu böyle bir karşıtına dönme durumu olarak tanımlanabilir.). hırslarını altlanndaki kolay avlanabilir hayvanlara yöneltmektedir161 Ancak asıl olay Bastille Günü olur. Yazarın emir alıp vermenin mekanik bir işlemden ibaret olmayıp insanlarda kalıcı ve sürekli bir ik­ tidar üretme mekanizması oluşturduğu savını vurgulayabilmek için çeviride sızı söz­ cüğü kullanıldı (ç. Ama devrim yalnızca bunlardan oluşmaz.n. birinciler olacaklardır.Burada söylemek istediğim.). yayılmayı sürdürür. Oysa devrim daha önce. tavşanlara saldırkastedilen. Buralarda 50 delikanlı yabani tavşanlarla ada tavşanlarına karşı inanılmaz bir kıyıma giriştiler. za­ yıflığı ve çaresizliği nedeniyle. tek başlamayken yapamadıklarını elbirliğiyle başarabilirler. daha iyi bir konumda. tamamlanmış. yepyeni bir insan olarak ya­ şayacaktır. * Etats Généraux: 1789’dan önce Fransa’da ruhban sınıfı. Bu arada hırsızlar da sokak lambalanmn direklerine asılır. hüküm gereğince ya da bir hüküm olmaksızın. Delege olarak toplantılara katılmış olan Camille Des­ moulins. Germain ovasında. karşıtına dönmenin cennette olacağı vaat edilmiş olabilir: “Sonuncular. St. Tek bir kişinin. öldürülürler.n. emrin neden olduğu sızılarından kolektif kurtulma eyleminden oluşan kitle karşıtına dönme kitlesi ola­ rak adlandınlmalıdır. altla­ rında onların emirlerini almaya hazır başkalarının bulunması gerekir. Emri alandaki bu so­ yut izin ifadesi olan duygunun Türkçe'deki en yakın karşılığı ise sızıdır. Karşıtına dönme. böyle bir fırsat ele geçirecek kadar şanslı olması ender bir durumdur. Fransız Devrimi’nin Bastille baskınıyla başladığı kabul edilir. Adalet. Yukarıdakilere yönelik bir karşıtına dönme eyleminden ön­ ce. bir grup uzun süreden beri diğer grubun emrine tabi olmuştur. asiller ve tüccarların tem­ silcilerinden oluşan yasama organı (ç. iki temel öğesiyle. O gün bütün şehir silahlanır. askerlerin subaylarına. Bu dünyada en çok yoksulluk çekmiş ve hiç kötülük yapmamış olanlar. nöbetçilerin gözlerinin önünde dört ya da beş bin hayvanı öldürmüşler. Emri verenin iktidarı her emirle büyür. 10 Haziran tarihinde. Kendilerini acı veren bu sızılardan iki farklı biçimde kurtarabilirler. Yüzeyde mütecaviz kitleler peş peşe kısa ömürlü eylemlerde bu­ lunurken. böylece onlar da kitleye katılabilirler. Ancak bu kurtuluşun koşullan hakkında kesin hiçbir şey söylenmez. Bastille yerle bir edilir. baş­ langıçtan itibaren başarı kazansa bile yavaş yavaş ve güçlükle sona erer.

bu sayı da toplantıda bulunanlann yaklaşık altıda biriydi.” Yere düşenler kendilerine geldiklerinde. eski günah­ kâr varlıklan geride kalmış olurdu. vaizler. Erkekler. yığılıp ölmüş gibi yerde kalıncaya kadar kor­ kuturlardı. . Burada hedeflenen. Dinleyenleri yere ya­ pıştırmak vaizlerin bilinçli ve açıkça dile getirdikleri amaçlanydı. sudan çıkmış balık gibi çırpınıyordu. pek çok gün süren toplantı sırasında 3000 kişi yere yıkılmıştır. odanın zemininin en az yarısı. önce tek tek sonra koro halinde “kutsal gülme” krizi geçirir oldular. insanı ürperten bir çığlıkla ya da affedilme­ yi dileyen içten bir duayla yaşadıklannı belli ederlerdi. Artık “yeniden doğ­ muş” olarak iyi ve temiz bir yaşama başlamaya hazırdılar. bu toplantının anılan. Tann’nın onlan bu korkunç uçu­ ruma iten eli günahkârlann gözünde canlanırdı.nin bu karşıtına dönüşün özünü oluşturduğuna dair hiçbir gösterge bu­ lunmaz. sağdaki soldaki insanlar sı­ ralar halinde yere yıkılırdı. bildiğimiz diğer bütün kitlelerden çok daha coşkulu ve heyecanlı olan bu kitlenin içerisinde olup biterdi. yüzünü ürkünç bir biçimde çarpıtarak ve sesini gök gürültüsü tonlannda kullanarak güçlendirdiği anlatılırdı. Birkaç yıl geçtik­ ten sonra. “Bazıları konuşabiliyor. artık başka bir insan olur­ lardı. Bazılan konuşamadan ve kıpırdayamadan öyle sessizce yatardı. yatan insanlarla dolu olurdu. İnciller­ de. tanımlanması olanaksız bir dehşete düşürene kadar en korkunç cehennem acılanyla tehdit ederlerdi. Burada ise. ancak daha önce bir tür ölüm yaşandıysa inandıncı olabilirdi. Bu süreç devrim sürecinde olan bitenin tam tersi niteliktedir. insanın kutsal emirler karşısındaki tutumu­ dur. yerde saatlerce yuvarlanıyordu. Bu türden bir vaadin odak noktasında diriliş fikri bulunur. Cane Ridge’de 20. aradan yüz yıl geç­ tikten sonra bile Kentucky’de hâlâ capcanlı kalabildi. Yere düşenler. ama bu denli uç nitelikte olmayan olgular da vardı. böylelikle şiddetli cezalandınlma korkusunu yatıştırır­ lar. Daha önce gördüğümüz gibi. Ayağa kalkıp “Kurtuluş!” diye bağırırlardı. Va­ azın verildiği yer bir savaş alanına dönerdi. Kitleyi oluşturanlan korkutan ve sözde bir ölüme sığınıp kurtulmak istedikleri şey Tann’nın emirleriydi. Diğerleriy­ se aniden sıraların._63_ ki kimileri de köpek gibi sesler çıkarmaya başlardı. Her zaman. Söz konusu olan. Toplanan bütün insanlar aniden ağlamaya başlardı. Vaizin her yola başvu­ rarak yoğunlaştırdığı bu korku onlan bir bilinçsizlik konumuna itmiş­ tir. Çoğu. İnsanlar ---. ama korkulan öylesi­ ne büyüktür ki bilinçlerini gerçekten yitirirler. Her iki süreçte de bulunan ortak fak­ tör karşıtına dönmenin kendisi ve karşıtına dönmenin yer aldığı ruhsal sahnedir: Her iki durumda da bu sahne kitledir. diye bağırarak ormanda kayboluyordu. yeni bir boyun eğme. devrim sürecinde önemli olan uzun süre her­ hangi bir egemenliğe tabi olmanın yarattığı bütün sızılann yükünden kurtulmaktır. yakındaki toplantı odasına taşınırlardı. Bu savaş alanı benzetmesi vaizlerin kendi­ leri tarafından yapılmıştı. ‘Mahvolduk! Mahvolduk. karşıtına dönme devrimlerde hedef alınandan farklıdır. çoğu insan durdurulamaz hıçkınklara boğulurdu. Bu süreç uslandırma sürecidir: İnsanlar vaiz tarafından Tanrı nın sadık hizmetkârı olacak şekilde yola getirilirler. toplantılar açık havada yapılmaktaydı. Zaman zaman birkaç dakika için kendilerine gelir. Anglo-Sakson ül­ kelerindeki ünlü “diriliş” vaizleri. elli hatta yüz mil uzaktan kalkıp gelirlerdi. 1800 yılı dolaylannda Kentucky Eyaleti’nin bir bölümü böyle toplan­ tılar nedeniyle ateşli hezeyanlara boğuldu. sonra derin bir inlemeyle. O sırada eyalette bulunan hiçbir bina bu kadar devasa kitleleri almaya yetmediğinden. heyecan daha ılımlı biçimler almaya başlayınca. İnsanlar o ana kadar bu emirlere karşı gelmişlerdir ve şimdi Tan­ rı’nın vereceği cezanın korkusu sarmıştır onlan. Vaizler. ama kıpırdayamıyorlardı. Kendilerine geldıklennde Tann’nın emirlerine ve yasaklarına bütünüyle uymaya hazır olduk­ larını açıklarlar. kürsülerin üstüne sıçrayıp. Vaazın başansı “düşen” insanların sayısıyla ölçülürdü. ateş ve kükürt gölü. 1801 Ağustosu’nda. toplanan günahkarlan. dinleyicileri. ölümün ve dirilişin etkisini her bi­ çimde kullanmışlardır. ailelerini de kapalı arabalar içerisinde getirirler. Bazıları topuklarını ye­ re vuruyordu. Ama her şey kitle içerisinde. Vaizlerin hedefledikleri ahlâki dönüşüm için bu son ve doruk noktasındaki korku kesinlikle gerekliydi. Bu vaizlerden birinin tehditlerinin etkisini. Dört beş kişilik gruplar halinde. Bu konuda kesin kayıtlar tutmuş olan bir görgü tanığının bildirdiğine göre. Tann’nın buyruklarına boyun eğme ve bu yüzden de bu buyrukların neden olacağı bütün sızı­ lara gönüllü olma söz konusudur.bu türden vaazlan dinlemek için kırk.000 kişi bir araya geldi. İsa’nın dirilttiği insanlara ilişkin vakalar yer alır. Aynı sonuca varan. yanlannda yataklannı ve birkaç gün yetecek yiyeceklerini taşırlardı. Bu karşıtına dönme. Bazılarıysa can çekişiyormuşçasına titreyip. Kaçan av hayvanlan gibi ölü taklidi yaparlar.

bu da her bir grubun yoğunluğunu artırır. Başka zamanlarda birbirlerini nadiren gören insanlar grupla­ rıyla birlikte bu törensel şölene bir şekilde davet edilir. Kitleyi oluşturanların göz­ leri karşılarındaki gözlerin üzerine çevrili olduğu sürece. Ancak burada bizi ilgilendiren nokta bu değildir. eğer bu gerçekten de bir ölüm-kalım meselesiyse. belirli kitlelerin oluşu- . kaçacak bir şey de yoktur. kadınlar için 64 de bol bol erkek. Yoğunluk son derece büyüktür. Çoğu yasaklama ve kısıtlama geçici olarak kaldırılmıştır. Her türden tarım ve hayvancılık ürünü büyük yığınlar halinde sergilenir: Sıra halinde yüz domuz ateşe dizilir. şölen hiç bitmeye­ cekmiş gibi görünür. en beğeni­ len içki dev kaplarda hazırlanır ve içilmeyi bekler. kollar ortak bir ritimle hareket edecektir. deşarj değil gevşeme atmosferidir. Bu arada bütün merak­ lan ve beklentileri net olarak belirlenmiş bir uzaklıktaki ikinci bir in­ san kütlesine yönelmiştir. bu baskı birleşik ve kararlı bir savunma zırhına dönüşür. Her birinden. on­ ların eylemlerine ve yapmak istediklerine bağlanır. İnsanlar rın uğraşıp birlikte varmak isteyecekleri ortak bir hedef yoktur. İkinci insan kütlesinin görüntüsü kitleyi bü­ yüler. Şölen yapanlar kutlamaları­ nın ilk kurucularını anımsarlar. Ancak düşman onlan teh­ dit ederse. herkes kendi başını kurtarmak için kaçacaktır. Bu iki grup arasındaki gerilim. ikinci kitlenin görüntüsü ya da yalnızca güçlü bir t imgesi birinci kitlenin dağılmasını engeller. ^ alışılmış ve doğal bir birim gibi hareket ederler. Bu sonuncusu bugün insanlann iki zıt kitleden söz ederken şaş­ maz bir biçimde ilk akıllanna gelendir.j sındadır. Bu tür bir karşılaş­ ma özel bir dikkat gerektirir. onlan göremeseler de seslerini duyabilirler.j da rakip taraflar ya da birbirleri için ciddi bir tehlike olarak karşı i karşıya gelseler de. insanlar kendi tarafında olanlann düşmanın önünde aşağılan­ masını önlemek için elinden geleni yaparlar. daha donuk toplumlardaki gibi yalnızca şölene hibede bulunan zenginler olabilir. bu dans ve gösterilerin geleneği yaşanan şölenin gerçekliğinde mevcuttur. bütün eylemleri. Ortaya yığılmış. ikincisi canlılarla ölüler. insanlar kitlesel kaçış içinde kurtul­ maya çalışacaktır. her iki grubun çapı ve yoğunluğu eşitse. üçüncüsü ise dostla düşman a ra sın j dadır. erkeklerle kadınlar arâ. Önce bu şeyler bir araya getirilmiş­ tir. Ayakta kalmanın mümkün ol­ madığı duygusu bir kez yayılırsa. bu baskı kendini bir tür utanç olarak dışavurur. omuz omuza duracaklardır. Hiçbiri diğeri dağılmadan dağılamaz. insanların hep birlikte tüketebileceğinden çok daha fazlası bu­ lunur. şölende tüketilen­ lerin ve insanların yoğunluğu yaşamın kendisinin artacağı vaadini taşır. bu hareketler teşvik bile / Edilir. mız gerekir. bunlar kendi ataları. meyveler dağ gibi üst üste yığılır. bunları tüketebilmek için giderek daha çok insan kitleye akar. CANLILAR VE ÖLÜLER Bir kitlenin kendi varlığını korumasının en emin. hatta çekirdeğidir. her birini oluşturan insanlann üzerinde baskı kurar. değişik yönlerde ileri-geri ha­ reket ederler. Beşinci kitle türü şölen kitlesidir. bir süre için hayat ve haz güvenlik altına alınmıştır. Ritüel danslarda ve drama gösterilerinde daha önce ya­ şanmış aynı türden olaylar anımsanır. Şölen şölenleri doğurur.ŞÖLEN KİTLELERİ . Bu yapının kökenini anlamak için üç temel karşıtlıktan yola çıkmi*. \ ama eşitlik büyük oranda yalnızca müsamaha ve haz eşitliğinden iba­ dettir. belki de tek yolu k îP j lenin ilişkili olduğu ikinci bir kitlenin varlığıdır. İnsanlar yalnızca bir yönde değil. Her ha­ lükârda şölene katılanlar benzer olayların gelecekte de tekrarlanacağı konusunda güven duyarlar. Ancak bu atmosferde rol oynayan bir duygu daha vardır. İlk karşıtlık olan kadın-erkek karşıtlığıyla. herkesin payı olan şeyler yoğunluğun en önemli parçası. Bu tek şö­ lende yaşanan ortak keyifle insanlar gelecekteki pek çok şölenin de yo­ lunu yaparlar. Bu insanların pay alabileceği bir şey olduğu sürece. ÇİFTE KİTLE: KADINLAR VE ERKEKLER. İki-kitleli bir yapınırt\ oluşması için her iki tarafın da aşağı yukan eşit güçlere sahip olduğu-^ nu hissetmesi çok önemlidir. her şeyden. Bu iki kitle bir oyun. Ama onlar bu an için yaşarlar ve bu ana ulaşabilmek için durmaksızın çalışırlar. alışılmadık hareketlere yalnızca izin vermekle kalınmaz. kulakları karşı taraftan gelmesi beklenen bağnşlan din­ lediği sürece. Ne var ki. Bunlardan ilki ve en çarpıcı olanı. İnsanlar kendilerinden olanlarla fiziksel bir yakıfllık içindedirler. Her şeyin hazırlanması yıllar boyu sürebilir ve insanlar bu kısa süreli bolluğu yaşamak için uzun bir yokluğa katlanmak zorunda olabilirler. Hedef r şölenin ta kendisidir ve onlar oradadır. Çeşitli grupla­ rın gelmesi büyük bir heyecanla ilan edilir ve gelen her yeni grup ge­ nel coşku düzeyini yükseltir. Düşmanın üstünlüğü çok fazla olmamalıdır ya da en azından üstün olduğu düşünülmemelidir. sınırlanmış bir yerde bolluk (söz konusudur ve yakınlardaki herkes yiyip içebilir. Bu gerilim ritüel bir oyundan kaynaklanıyorsa. Erkekler için bol bol kadın vardır. bu kaçışın umutsuz olduğu anlaşıldığında ise kitle panik içinde çözülecek. ancak onlar toplandıktan sonra insanlar toplanmaya başlamıştır. Burada. Birey için bu ortam. Hiçbir şey ve hiç kimse onları tehdit etmez. tadına vardıkları zevklerin mitik yaratıcıları ya da daha sonraları. bu iki grup bir­ birini canlı tutar.

bizden ve kadınlardan 30 adım kadar ötedeki evden gelen derinden bir ses duyduk. “Bu sesi duyar duymaz sayılan yaklaşık 200 kadar olan kadınlann hepsi birden ayağa fırladılar. “Kendi başlarına. ama bu konuda ağır bir ya­ sak söz konusu olduğundan. he. Bu etkin­ liğin hem tam ortasında hem de ondan ayn bir yerde olduğundan. Ka­ dınlar da onlara aynı haykınşla. Farklı faaliyetler sürdürme eğilimi gösterebilirler. yar duymaz yoğun bir kütle halinde birbirlerine yaklaşıp kısa süre son­ ra öbür yandan duydukları vahşi haykırışlara giderek daha çılgınca karşılık vermeleri kayda değer bir durumdur. 1557 yılında Brezil­ ya’daki Tupinambular arasında büyük bir şölene tanık olmuştu. Aşağıda sırasıyla Asya. heyecanlı iki grup olarak karşı karşıya geldiklerini neredeyse hiç aklına getirmez. ka­ çınılmaz olarak kurban olmaktan korkar. ‘He. kulak kabarttılar ve bir yığm oluşturacak şe­ kilde bir araya geldiler. Genç bir Fransız Huguenot' olan Jean de Lery. Altı aydan uzun bir süre yerlilerin arasında yaşamış ve onlarla oldukça iyi geçinmiş olmama rağmen o sıra­ da dehşete kapıldığımı ve kaleme dönmek istediğimi reddedemem. Kabilenin büyücüleri ya da de Lery’nin verdiği adla Caraibler kadınlann evleri­ ni terk etmelerini kesinlikle yasaklamış. Birbirlerinden çok daha uzakta olsalar bile. ancak aynı zamanda erkekle­ rin şarkılannı dikkatle dinlemelerini de emretmişti. Kadınlann bu savaş dansının özel bir gücünün ol­ duğuna inanılır: Bu dans babalarını. Korku kadınlan tepeden tırnağa sarar. he!’ diyerek karşılık verince şaşkına döndük. ama kadınlar kitlenin toparlanmasında yer alırlar.” Cadıların sebti sonunda dinmişti. ar­ tık yazgısı olan mağlubiyetin intikamını almasını önler. son olarak da düşmanın. Gerçek olaylar erkekler arasında yaşanır. Sanki dışan fırla­ mak istiyorlarmışçasına havaya sıçrarlar. çünkü kendilerinin erkeklere ka­ tılmasının yasak olduğunu biliyorlardı. ama insan bunların birbirleriyle. Amerika ve Afrika’dan verilen örnek­ ler birbirleriyle hiç temasta bulunmamış ve birbirlerini etkilemelerine olanak bulunmayan halklardan alınmıştır. Erkeklerin evinden gelen ilk sesleri du* Huguenot: 16. ama bu nedenle bir grup diğerinin seslerini büyük bir dikkatle dinler. he. çünkü içeriye kapatılmışlardır. he. kadınlann toplanması­ nın erkeklerin oluşturduğu kitle üzerinde önemli bir etkisi olabilir. Lery’nin saptadığı histerik semptomlar engellenmiş kitle kaçışının tipik özelliğidir. ama birdenbire erkeklerin bulunduğu. ayrı.mu arasındaki bağlantı çok bariz değildir. Ne yapacaklarını henüz bilmiyorduk. Jean de Lery kadınlann heyecanını duyumsar. kocalannı ve oğullannı düşmanın mızraklanndan ve kurşunlarından korur. askeri seferlere katkıda bulunmak üzere çağrıldıklan zaman­ lar olur. Kadınlann doğal eğilimi erkeklere doğru kaçmaktır. Bir çeyrek saatten fazla bir süre boyunca o kadar yüksek sesle bağırıp feryat ettiler ki ne yapacağımızı bilemedik. 66 “Bize kadınların bulunduğu evde oturmamız söylendi. Kadınlann. Hindikuş’un Kafirlerinde erkekler akına gittiğinde kadınlar savaş dansı yaparlar. Kadınlar ona engel olmaya çalıştılar. Jean de Lery’nin aktardıklannm burada alıntılanmamış olan bir kıs­ mından anlaşılıyor ki kadınlann katkısı önemsiz değildir.). Hep­ sinin bir ağızdan şarkı söylediklerini ve sürekli ‘He. yüzyılda Fransa’daki Protestanlara verilen ad (y. kadınlarla çocuklar seslerini kes­ tiler ve Jean de Lery erkeklerin koro halinde o kadar güzel şarkı söy­ lediklerini duydu ki onların yanında olmamaya tahammül edemedi. “Güney Amerika’daki Jivarolar arasında.h. Sonra onlarla aynı çığlıkları atarlar ve her iki grupta da ortak olan kitle heyecanına sürük­ lenirler. Bana öyle geldi ki şeytan içlerine girip onlan delinmişti. Bu yolla savaşçılara güç ve cesaret verir. yakınlan için tehlike oluşturmasın diye düşmanı uyutur. Bu karşıtlığın ala­ bileceği biçimlere ilişkin gerçek bir kavrayışa varmak için daha ilkel yaşam koşullarının kayıtlarına başvurmak gerekir. hiçbir koşulda dışanya çıkmalanna izin verilmez ve erkeklerin arasında neler olduğunu bile­ mediklerinden. sanki kaçma eylemini bulunduklan yerde gerçekleştiriyor gibidirler. ancak gerçek anlamda onlann kitlesine katılamaz. oldukça yakınımızdaki ayn bir odada duran çocuklann seslerinin yükseldiğini duyduk. he!’ nidasını yineleyerek birbirlerini yüreklendirdiklerini net bir biçimde duyduk.n. Jean de Lery’nin duyumsadıklan da dikkate değer niteliktedir. çünkü hem yabancı hem de erkektir. Ancak Jean erkeklerin arasına sızmayı başardı. Erkeklerle kadınlar aile için­ de birlikte yaşarlar. kurnaz bir düşman tarafından tuzağa düşürülmemeleri için onlan tetikte tutmaya çalışırlar. he. Burada erkeklerle kadınlar farklı ama yakın evlerde birbirlerinden kesin olarak ayrılmışlardır. başına kötü bir şey gelmedi ve iki Fransızla birlikte şölene katıldılar. Kısa süre sonra erkekler seslerini yükselttiler.” . erkeklerin savaşta olduğu süre boyunca kadınların her gece bir evde toplanıp bellerine salyangoz kabuk­ larından yapılmış çıngıraklar takıp dinsel şarkılar söyleyerek özel bir dans yapma âdetleri vardır. Bu ses dua mırıltılarına benziyordu. Feryatlannın ara­ sında göğüslerini sallayarak ve ağızlanndan köpük saçarak. heyecanlan özel bir coşku kazanır. büyük bir şid­ detle havaya sıçradılar. Bazılan bilincini kaybedip yere düştü. Birbirlerini göremezler. artık çok geç olmadan.

Ancak. uğruna savaşıldığma inandınlmalıdır. ama buna güvenmek mümkün değildir. Bu çatış­ ma aynı zamanda çok kısa süre sonra düşman kuvvetlerine katılacak olan'ölü adamı övme niyeti taşır. Yaşayanlarla ölülerin ilişkisi hakkında ileride daha fazla bilgi veri­ lecektir. sevenlerine özellikle acı verir. Dünyanın her yerinde kadınlarla erkeklerin ayrı dans ettikleri şö­ lenler vardır. parçalannın sürekli etkile­ şim halinde olduğu bir çifte kitle olduklannı göstermekti. Savaş ilanı gibi bir şey yoktur. Ölü adam ölülerin arasına katıldığı zaman eğer kız­ gınsa onlan yeni saldınlar için kışkırtabilir. Böylece savaşçılarla yekvücut [komünyon] olurlar. Ölülerle canlılar arasındaki bu kavganın özü bunun aralıklarla sür­ mesidir. bunların. Savaş toptan öldürmek demektir. çünkü bu ruhlann canlılara zarar verme gücü vardır. Erkek­ ler ve kadınlar aynı halktandır ve birbirlerine bağımlıdırlar. Aradaki me­ safeye rağmen bu dans işe yaramışa benziyor. Düşman saflan seyreltilir . ikili kitlelerin kaçınılmaz tehlikeli özü olarak görünen nite­ liğinin en şiddetli ifadesi olan savaşı incelemeden önce. ama dirençlerinin bif işe yaramadığını da iyi bilirler. Daha çok düşman öldüren zafer kazanır. Son elli yılın deneyimlerinden sonra bu tür kitleyi daha iyi anlamak ve çözümleyebilmek mümkün hale gelmiştir. Neyin ne zaman olacağı asla bilinemez. Amaç. Gerçek anlamda hiçbir şey sona ermez. Büyük bir direnişten sonra teslim edilen ölü insan teskin edilmelidir. Üçüncü türden çifte kitle savaşta oluşur ve bugün bizi en çok ilgi­ lendiren de bu tür kitledir. Yürekleri yakan çığlıklar. İnsanlar bu gerçeğe ellerinden geldiğince direnirler. aynca yaşayanlann arasından kendi­ lerine yeni kurbanlar seçebilirler. olabildiğince çok düşman yok edilir. Almanlar 1914 yılında Paris’e yaklaşırken Tananarive’deki ka­ dınlar Fransız askerleri korumak için mirary yapmışlardı. Savaştaki hasım. Burada yapılmak istenen. ne denli cesurca savaşılırsa savaşılsın her zaman kaybedilen bir çatışmadır. Kadınlar o zaman saçlarını çözüp dansa başlarlar. Ruhlan huzursuz edecek her şey­ den kaçınmak gerekir. savaşı kabul etmiş görünmelerinin tek nedeni kendileri­ ni düşmandan artçı savunmayla kurtarabilecekleri umududur. Güney Amerika yerlileri arasında bile benzerlerine rastlandığı gibi. mesafe ve heyecan derecelerinin özellikle çarpıcı düzeyde uç noktalara ulaştığı birkaç va­ kayla sınırlamak istiyorum. durum habercilerle kadınlara bildirilir. Bir taraftakilerin he­ yecanının diğerinin esenliğini ve başansını artırdığı varsayılır. Kesinlikle Antik Grek’le sınırlı olmayan. Bu dansları tarif etmek gereksiz. güçleri eşit olmayan iki düşman arasındaki çatış­ madır. Öbür taraftaki kitle kendi kitlelerin­ den daha kalabalık ve daha güçlüdür. Bazı toplumlarda ölülerin oluşturduğu kitlenin yeni doğanlann ruhlannı aldığı bir depo olduğuna inanılır.Mirary. canlılarla ölü­ ler arasındaki. bu. çün68 ^ yaygın °^ara^ bilinir. Birinin kaybı yaşayanlan zayıflatır. Ölen adam kolayca gözden çıkanlmadığına. acı ve umarsızlık içinde kendi bede­ nine açılan yaralar belki de bu kavgayı ifade etmfcktedir. Uzun bir süre hiçbir şey olmayabilir. En başından itibaren canlılar ka­ çış halindedir. Çifte kitleden bu insanlann yaşamlannı derinden etkileyen bir şey olarak söz etmek kesinlikle mümkündür. ölen eğer yaşamının doruğunda olan biriyse. Yaşayanlar her zaman geri çekilme halindedir. Bu vakalardaki çifte kitle birbirine şekil vermektedir. Savaş sırasında her bir taraf . tek bir ölümden sonra her şey bitebilir ya da uzun bir süre veba ya da başka salgın hastalıklar şeklinde devam edebilir. civarda yaşayanlardan oluşan ve giderek büyüyen bir kitledir. Bu yüzden bir kadının ço­ cuğunun olup olmayacağı ruhlara bağlıdır. Bu kendine özgü bir çatışma. ÇİFTE KİTLE: SAVAŞ Savaşta önemli olan öldürmektir. Sayılannın art­ ması kendi başına bir tehlikedir ve içerdiği tehdit kendi kitlesinin sal­ dırgan dürtülerini açığa çıkarmaya yeter. en azından düşman ol­ mamasını isterler. çağlar boyunca sürmüş uzlaşmaz karşıtlığa bir göz ata­ lım. çünkü o artık güçlü düşman ordu­ sunun bir üyesidir. Amazonlann efsanelerinde de kadınlar erkeklerden sonsuza kadar aynlmışlardır ve düşman bir halkmışçasına onlarla savaşılmıştır. Bunu önlemek için gösterdikleri bütün gayretler bu üstünlüğün bütü­ nüyle farkında olarak gerçekleştirilir. Bazen ruhlar bulut olarak gelip yağmur bırakırlar. canlı hasımlardan oluşan tehlikeli kitleyi ölüler yığınına dönüştürmek­ tir. Ölmekte olanlar ve ölenlerle ilgili her şey öbür dünyada ölülerin sonunda aralanna katılacağı çok daha büyük sayıdaki varlıklann imge­ siyle renklendirilmiştir. her yeni dar­ be karanlıklann içinden aniden gelir. Yaşayanlar. Savaş hemen kopacak olduğun­ da. bazen de yiyecek olarak kullanılan bitki ve hayvanlardan yoksun bırakırlar. ölünün oraya vardığı za­ man kendileri hakkında iyi şeyler düşünmesini. ben de kendimi ayrılma. ölen insan diğer kitleye geçer. Ancak kadınlarla erkekler birbirlerini görebilir ve çoğun­ lukla da karşılıklı dans ederler. Madagaskar’da yalnızca fiili çatışma durumunda kadınla­ rın yaptığı eski bir dansa verilen addır. Ölüm bu nedenle.

Onu öven bir ilahi şöyledır: “Hattılenn toprağına ayak bastı ve salgından sonra öfkelenen Sekhmet gibi ceset yığınları yaptı. akan kandan ne­ hirler kızıla boyanır. Bu ordu mutlu gitti ve tutsaklar getirdi. Fakat ilk amacı düşman ölülerinden oluşan bir yığın ol­ madıkça savaş gerçek bir savaş değildir. bu yüzden düştüğü yerde bırakılmıştı. Bunu duysalar da duymasalar da. kendi in­ sanları onu boğacaktı. antikçağ halkları arasında Mısırlılar gerçek anlamda savaşçı sayılmazlardı. Çünkü ben Allah’ın bana vaat ettiğinin gerçek olduğunu anladım. çünkü bu ölünün gövdesi o kadar şişmişti ki zırhını çıkarmak im­ kânsızdı. Ölüler artık tehdit edemezdiTama tehdit edilebilirdi. p. köle de yapılabilirler. öldürülebileceği gibi. ne aman dilenir. ister yenilgi ya da veba. bu köleler kitlenin çoğalma­ sına da yarar. Anglo-Sakson dilinde bu sözcüğe denk düşen wol sözcüğü “veba. Bu ordu mutlu gitti ve on binlerce kişilik ordularını^ katletti. bu emin y p r H p ¥iTre~halinde toplamfştı. Ölülerden yalnızca bir tanesinin üstüne toprak ve taş yı­ ğıldı. Kral Pepy tarafından Bedevilere karşı başko­ mutan tayin edilen yüksek yargıç Une tarafından aktarılmıştı: “Bu ordu mutlu gitti ve Bedevilerin ülkesini parçaladı. Ramses Hitıtlere karşı uzun savaşlara başladı.” Söz konusu mitte aslan başlı tanrıça Sekhmet isyankâr insanlar arasında korkunç bir katliam yaptı ve o zamandan sonra savaş jj_ . Valhalla “düşmüş savaşçıların meskeni”nden başka bir şey de­ mek değildir. ne topla­ nacak ne de gömüleceklerdir.n. salgın an­ lamına gelsin bütün bu sözcüklerin ortak bir yanı vardır: Hepsi ölüler­ den oluşan yığın fikrini içerir. 70 _ Gerek modem gerekse eski dillerde. karşı tarafta da daha büyük ölü yığını oluşturmak ister. Almancada savaş meydanı anlamına gelen Walstatt eski bir kök olan ye “arazide ölü olarak bırakılanlar” anlamına gelen Wal’dan gelir. İster savaş meydanında kalanlar. Oluler çukurda öyle iç içe yatıyorlardı ki kıpırdamaları olanaksızdı.’ Mürit­ leri dediler ki ‘Ölülerle mi konuşuyorsun?’ Resul yanıt verdi: ‘Onlar söy­ lediklerimi işitiyorlar. Düşman amerinin oluşturduğu ÜlğiHâTyaşamdan arta kalanları ve kitle"6enzeri bir niteliği bu kadar carmcı biTbîçimdeyakıştıran başka bir örnek bilmiyorum. geri döndüğü dünya ölülerin dünyası. çok sayıda. düşman son ferdine kadar öldürülür. İnsan­ lar katliamdan. kılıçtan geçirilmiş düşmanların bir çukura atılması için * Yeremya: Eski Ahit'teki Yeremya Kitabı’nın yazarı sayılan İbrani peygamber ve reformcu (ç. Savaşın ayrıntılı bir biçimde ele alın­ ması bir bütün olarak doğasını yansıtır. Büyüyen kitleler arasındaki bu rekabette savaşın özsel.'” Daha önce onun sözlerini dinlememiş olanları çukurun içinde. uzun süre sürdürmeseler de Yeni Krallık dö­ neminde planlı bir saldırganlık politikası güttüler. Düşmanlar. emir vermişti. Peygamber Yeremya bir keresinde bütün dünyayı bir çürüyen ce­ setler alanı olarak gördü: Ve Tanrı nm kılıçtan geçirilmiş kullan o gün yeryüzünün bir ucundan öbür ucuna kadar yayılacakta-.hayati öneme sahip olan noktada sayısal üstünlüğü elde etme ve kendi sayısını artırmadan önce düşmanın zayıf noktalarından olası bütün bi­ çimlerde yararlanma peşindedir. Bu ordu mutlu gitti ve incir ağaçlarını ve bağlarını kesti. Bu kavram her yerde bulunur ve hiç de salt Germenlere özgü değil­ dir. Kimi dillerde bunun için özel bir sözcük kul­ lanılır. muzaffer olan zaferini yüceltmek için. Bu ordu mutlu gitti ve onlann kulelerini devirdi. özellikle de kadınlarla çocuklar. Bu ordu mutlu gitti ve köylerini ateşe verdi. Eski İskandinav dilindeki Valr “savaş meydanındaki cesetler” anlamı­ na gelir. Mısırlılar. ölüler de yaşarken ona en yakın olanlar olacaktı. Muhammed ayakta durup şöyle dedi: ‘Ey çukurdaki insanlar! Allah’ın tehdidinin gerçek olduğunu anladınız mı.). Buna rağmen ilk dönemlerde bile bazı seferler düzen­ lenmişti. Bunlardan biri. -tK “Diğerleri çukura atılırken. Cezalandırılma söz konusu ol­ maksızın onlara her şey yapılabilirdi. onların matemi tutulmayacaktır. ne aman ve­ rilir. Yenilmek” anlamına gelen wuol sözcüğü eski Yüksek Almancadaki wal’dan bir ses değişmesiyle türetilmiştir. hepsi toprağın üzerinde bırakılacaktır. kasaplıktan ve kırımdan söz ederler. hatta belki de birincil nedeni yatar. II.” Muhammed Peygamber düşman ölülerinin oluşturduğu yığın konu­ sunda öyle duyarlıydı ki onlara muzaffer bir hutbeyle hitap etmişti Mekkeli düşmanlara karşı kazandığı ilk büyük zaferi olan Bedir Savaşı’ndan sonra.” Bu güçlü yıkım imgesi on binlerce düşmanın katledildiği haberiyle zirveye çıkar. Bu ordu mutlu gitti ve Bedevilerin ülkesini yıktı. savaştaki olayları betimleyen son derece aşina deyişlerin hepsi tam da bu gerçeğe işaret eder. Her bir taraf daha büyük canlı savaşçı kitlesi. Biri uya­ nacak olsa etrafında ölülerden başka bir şey bulamayacaktı. Ancak ölülerden oluşan yığının da bir birim olarak duyumsandığını fark etmek önemlidir.slci Krallıklarının enerjisi fetihten çok piramitlerin inşasına yönel­ diği için. duyduklarını varsayardı. salgın” anlamını ta­ şır.

Savaş uzak­ larda yapılabilir. canlı tasviriydi. Bu korkunç yükün düşman cesetlerinin oluşturduğu yığının taşınabilir hale getirilmiş. Kendi halkının bakışıyla. insanüstü güç ve cesaretle sa­ vaşı tek başına nasıl kazandığını anlatır. Hititli ölülerin oluşturduğu yığını bir salgından ölenlerinkiyle ilintilendiriyor. tarihin en çok yeğlediği konunun bu kelle­ ler olduğunu ve dikkatinin.535’ti. Asurlular arasında her düşman kafa­ sına bir ödül veriliyordu. Bütün bu ganimet­ ler eşeklere yükleniyordu. savaşın dolaysız somut hedefi açıktır ve artık bunun da­ ha fazla örneğini araştırmaya gerek yoktur. ölülerin sayı­ sını sıladaki insanlara kanıtlamak için ölenlerin mahrem uzuvları kesi­ liyordu. Bu tablo bir savaşın sonuçlarının en dehşet verici. Libyalılar karşısında bü­ yük bir savaş kazandı. ■• \ Savaş şaşırtıcı bir iştir. Kral Asurbanipal* zamanından kalan bir kabartmada yazıcıların büyük çadırlarında kesik kellelerin sa­ yılarını kaydedişleri resmedilmiştir. ni değiştiren cesetlerin çokluğuydu. Eğer sava­ şa katılmamışlarsa. . olası en büyük düşman cesedi yığınını oluşturmaya soyunur. Böylelikle savaşta yer alan herkes aynı anda iki kitleye aittir. Her asker kendi kestiği kelleleri ge­ tirip ortak yığma fırlatır. bu da insana.Ö. elleri alınıyordu. . kendi adamlarından nasıl koparıldığını. Adamları gördüler ki “arala­ rından geçip yolumu bulmaya çalıştığım bütün insanlar. aşın bir abartma. II. öte yanda bir o kadar ölü. düşma­ nın ne denli güçsüz olduğunu. Savaşlann çok uzayabileceği ve kaybedildikten sonra bile sürdürü­ lebileceği gerçeği. . Ramses’in oğlu ve ardılı Memeptah. tekrar tekrar. Kendisi olabildiğince bü­ yük olan bir ordu. Yukarıdaki şarkının sözlerini yazan ozan.). II. bu kez ganimetin sayısı 12. III.376 tutsak bulunuyordu. düşman liderlerinin kafalarıyla yetinirlerdi. Ramses. Çok erken dönemlerden ben savaş kayıtlan iki yönlü istatistiklerle karakterize edilmiştir: bir yanda hareket halinde bu kadar çok insan. özellikle de düşman sayısını abartma eğilimi vardır. Asurbanipal: İ. dağılma­ maya. Ramses de LibyalIlarla savaştı. her asker kendi adına olabildiğince çok sayı­ da kelle kesip kazanmaya çalışıyordu. İnsanlar kendi taraflarının kayıplanndan ancak sa­ vaştan sonra açıkça söz ederler. ama bu yeterli değildi. böylelikle de memleket­ teki insanlara gösterilebilecek basit bir hülasası olduğu açıktır. Kadeş Ovası’nı bembeyaz kıl­ mıştım ve bu insan cesetleri yüzünden hiç kimse nereye ayak basaca^ ğım bilemiyordu. Ordu bi­ rimlerinin kendine yeterliliği ve hareket yeteneği artınlır ve daha önce de belirtildiği gibi. yani kaç savaşçıdan oluştuğunu. Yazılı tarih bu gibi örnek­ lerle doludur.. Peki ama savaşçı kitle nasıl oluşur? Göz açıp kapayana kadar olu­ şan o anlaşılmaz birbirine tutunmayı sağlayan nedir? İnsanların aniden her şeyi riske atmalanna neden olan şey nedir? Bu olgu öylesine gi­ zemlidir ki buna dikkatle yaklaşmak gerekir. 688-627 arasında hüküm sürmüş son büyük Asur kralı (ç. Savaşan tarafları eşzamanlı olarak düşünürsek. Başka halklar kafaları yeğledi. . Aynı şey karşı taraf için de geç'erlidir. kelle yığınının tamamını önlerine getirtirlerdi. eğer ölenler sünnetliyse. LibyalIların. o noktadaki üstünlüğü garantilemek için mümkün olan her şey yapılır. bir kitle olarak kalmaya yönelik derin bir dürtüsünden kaynak­ lanır. Savaş kayıtlannda. Ölenle­ rin her biri vücudunun bir parçasıyla bu yığma katılır ve -bu çok önemlidir—yığındaki her parça bir diğeriyle aynıdır. bu durumda sıladaki insanlar ceset yığınlarından pay ister. başka bir deyişle kaç düşmanın çoktan ölmüş olduğunu ileri sürmek zorundadır. kan gölünün içinde katletilmiş yatıyordu. prensin çocukları ve erkek kardeşleri bile. kitlenin akut aşamada kendini korumaya. bu mümkün olmazsa. adını ve birliğini bildirip giderdi. Ama bu yalnızca askerlerin görebileceği bir sonuçtur. Savaşa katılanlann hiçbiri canlı düşmanlannın kendılen için çok kalabalık olduğunu kabul etmekten hoşlanmaz. bize çok tanıdık gelen bir bağlantıdır bu. ancak büyük ve sürekli çabalarla insanlığın başka anılarına döndürülebildiğini düşündürüyor. hatta Hattilerin en iyi savaşçıları. bütün hâzineleri ve prenslerinin akrabalarıyla birlikte bütün ordugâhının nasıl Mısırlıların eline geçti­ ğini ve önce yağmalanıp sonra yakıldığını öğreniyoruz. Bunun farkında olsalar bile. İnsanlar fiziksel olarak yok edilme tehdidıy-A le karşı karşıya olduklanna inanırlar ve bu olguyu bütüft dünyaya açılr . kendisi­ nin ne denli güçlü olduğunu.n. yaşayan savaşçılarjdtksipe. Ordularıyla birlikte ol­ duklarında seferden elde edilen ganimetin ya da kellelerin getirilişine başkanlık ederler ve ödülleri askerlere kendileri dağıtırlardı.ve katliam tanrıçası olarak anıldı. Savaşçı ruhu edinebilmek için her bir taraf. Hititlerle yaptığı Kadeş Savaşı’nm ünlü kayıtlarında.” Cesetler beyaz giysiler içindeydiler ve alanın rengi. savaş ortaya ila yönden iç içe geçmiş iki kitle tablosu çizer. Demek ki. Ganimetlerin içinde 9. düşmanın bak ı§ jg ış m ^ ö re ise arzulanan ve 7j olası ölüler kitlesine aittir. Bu duygu bazen o denli güçlüdür ki insanlar yenilgiyi kabul edip kendi kitlelerinin çözülüşünü yaşamaktansa göz göre göre hep birlikte yok olmayı yeğlerler. Asur kralla­ rının bu kelle yığınlarına özel bir tutkusu vardı. bu konuda konuşmazlar ve savaşan birlikleri daha ustalıklı bir bi­ çimde görevlendirerek dengeyi yeniden kurmaya çalışırlar.

bunu düşünmemişse bile düşünebilirdi. çunku haklanndaki ortak ölüm cezasını başkalanna yöneltme olasılığını gö­ rürler. Bir savaşın patlak vermesi birincil olarak iki kitlenin p a tla k vermesidir. çoğunlukla çok çabuk bir araya gelirler. Buradaki ölüm -elçisi düşm andır ve tek yapmalan gereken şey erken davranıp onun aynı şeyi yapmasını önlemektir. Bir topluluk içindeki yaşam normal olarak fi­ ziksel yok edilmeye karşı bir savunmadır.^ dur. Oluşturduklan bir’lik büyüklüklennden da­ ha önemlidir. Kitle kristalini oluşturanlar gerek eylem bakımından gerekse inanç bakımından eğiti­ lirler. “çünkü ben şahsen şu ya da bu adamı öldürmek istiyorum ” Vurgu açıkça cümlenin ikinci yansındadır. birinci unsurda en ufak bir başan şansı olamaz. en çok korktuklan şeyden. bireyin ölüm korku­ sunda yatar. Başkalan için niyet­ lendiği şey kendisine döner. bir bütün olarak keyfi bir biçimde seçilmiş gruba yöneldiği zamanlar var­ dır: “Fransızlara Ölüm” ya da “İngilizlere Ölüm” gibi. Tercihen her zaman aynı görü­ nüme sahip olmalıdırlar ve aynı zamanda birini dığenyle kanştırmak imkânsız olmalıdır ve bunu da bir üniforma ya da belirli bir etki alanı ^ Kitle kristali sabittir. bu da popülerliğinde kayda değer bir etkendir.bir biçimde ilan ederler. savaşa katılan çifte kit­ lenin boyutlannın ve yoğunluğunun büyük oranda artmış olmasıyla ilintili olduğu kanıtlanabilir. bi­ reyler olarak ölmekten kurtarır. Kendi tarafındaki her bir insan aynı tehdit altındadır ve bu tehdit­ le eşit kılınmıştır. her zaman sanki kendisi hariç her şey ölüym üş gibi davranır. Bu kitleler oluşur oluşmaz. binlercesinin birbirine doğru ilerlediği durumdaysa ölüm bü­ tünüyle farklıdır. hem inanç hem de ey­ lemle kendi varlıklarını korumak en önemli amaçlan haline gelir. Oysa cümle şöyle kurulma­ lıydı: Şu ya da bu adamı öldürmek istiyorum. cümle­ nin ilk çeşitlemesi açıkça kabul edilecek tek cümledir. İnsanların bu gibi beyanlan kabul etmeye can atmalannın kökü. ilk olarak sesini yükselten düşman değilse bile. Bin kişiye tek tek ama aynı anda “Öleceksin” denmiştir ve hepsi bu ölüm tehlikesini bertaraf etmek için birleşirler. KİTLE KRİSTALLERİ Kitle kristalleri. bu yüzden kendim de öldürülebilirim. Her insan için her zaman gerçek bir tehdit olan ölüm. Cümleyi ilk telaffuz eden ilk olarak “Öleceksin!” diyen. Düşman da orada. savaşın ilan edildiği andan itibaren. hızla kendilerine çekme­ ye çalışırlar ve ortak bir eylem yönünde itaat etmeye razı olurlar. Tıpkı bir orkestradaki gibi farklı bölümlerde işlev görebilirler. Savaşın bütün süreçlerini karakterize eden o tuhaf ve banz yüksek gerilimin iki sebebi vardır: insanlar erken davranıp ölüm ü bertaraf et­ m ek isterler ve bir kitle olarak hareket ederler . Bir tek ve aynı tehdit. .. son derece daya­ nıklı ve sabit. katı insan gruplandır. boyutlannı asla değiştirmez. Savaşı başlatan her zaman düşmandır. hiç kimse ölümle bir başına yüzleşmekten hoşlanmaz. bunu kesinlikle planlıyor. Herkes için ay­ nı olan belirli bir andan. Tehdit. ama artık bu yıkım çok yak­ laşmıştır. Ancak bu en kötü şeyin başlarına geleceğine inanmazlar. Yapılan bir bakışta kavra­ nıp anlaşılmaya uygundur.” Ancak bir savaşın başlaması. düşmandır. benzer bir tehlike altında olabilecek kişileri. Savaş kitleye belirli bir ömür beklentisi umudu verir. . birinin kendisine başkasını öldürme hakkı tanımasıyla olu­ şur. öldürme işi bir anlık bir tereddüdü bile kabul etmez. iki düşman âdeta birbirinin idamını infaz ederken ölüm daha kolaydır. ister fiziksel gerçeklik anla­ mında ister imgelemsel ya da duygusal olarak. Savaşçı bir k it^ le. . bu da onlan. Oynadıklan rol bildik olmalıdır. . ellerinin altındadır. insanlar bu grubun ora­ da niçin toplandığını bilmelidir. Savaşta insanlann başına gelebileceklerin en kötüsü hep birlikte yok olmaktır. Ölümü görme dılegı her yerdedir ve bunu gün ışığına çıkarmak için insanlann derinliklerine in­ meye gerek yoktur. aynı şey herkesin başına gelebilir. her bir taraf kendisinin tehdit altında olduğunu kanıtlamaya çalışacaktır. ölümün tanımlı. insanlar etkin bir biçimde ona karşı çıkmadan önce ko lektif bir hüküm olarak ilan edilmelidir.. Pelf çok savaştan sağ çıkmış biri olabilir. Bu ikinci unsur olmak­ sızın. çünkü bu tehdit herkese yönelmiştir. kitleleri oluşturmaya hizmet eden. Modem zaman­ lardaki savaşlann iç tutunumunun ve süresinin. Her iki taraftan da savaşa katılanlar. bunun tek nedeni de kişinin o topluluğa ait olmasıdır. İşlevleri konusundaki en kuçuk bir kuşku kitle kristallerini anlamsız kılar. Bir düelloda. Ortak savunma adına. kendisini bir ulusun mensubu sayan herkese karşı yöne­ lir. küçük. ama her yeni savaşta kendisini ay­ nı yanılsamaya sil baştan teslim eder. kitle olmaktan çıktı­ ğı an savaş sona erer. Kit­ leyi terk etmek hayatın kendisini terk etmek demektir. Sanki beyan edilmiş ölüm zamanlan. Ancak ellennı çabuk tutmalan gerekir. Savaş sürdüğü sürece insanlar kitle olarak kalmalıdırlar ve kitle. patlak vermesi ve ulu­ sun içindeki savaşçı ruhun canlandırılması söz konusu olunca. Gerçekte saldır­ gan kendisi olsa bile. “Öldürülebilirim” derler ve buna gizlice şunu eklerler.

bu birim yalnızca profesyonel bir nitelik taşı­ dığı durumda dahi. En büyük heye­ canın ortasında bile. t e k m * M . onlan gören herkes ilk ola­ rak bunun asla dağılmayacak bir birim olduğunu hissetmelidir. Kitle­ ye kendine özgü huzursuzluğunu veren hızlı ve denetlenemez büyüme süreci ve çözülme tehlikesi.lir A ncak kitle kristalleri zararsız gruplar olarak. Bir süre için geri plana çekilip. Krista­ lin dışındaki yaşamlan önemli değildir. kristalin içini etkilemez. doğal bir ışık • . hiç kimse onların özel hayatlannın olabileceğini düşünmez. üyelerinin birbirine dokunduğu bu sınırlar için­ de akışkan kalır ve bu yüzden ani sürprizler ve beklenmedik davranış değişiklikleri her zaman olasıdır. manastın ya da kışlayı düşünürler.- tum_ « r incelem eyi gerektirecek kadar önem li değ.- resince birçok kitle kristaliyle tanışacaktır. kitle kristalini oluşturan herkes sınınn bir parçasını oluşturur. kendi kimlik duyumunu asla bütünüyle yitirmez ve kitlenin çözülmesinden sonra her defasında kristal olarak yeniden bir araya ge­ lir. ünifor­ masızken bütünüyle farklı insanlardır. Etrafı kapalı olsa da. Bu türün en önemli örnekleri as­ kerler ve keşişlerdir. Tıpkı orkestrada yer alan mü­ zisyenlerde olduğu gibi. eylemlerinin türü önceden belir­ lenmiştir ve bütün sözcelerinin ve hareketlerinin tam olarak bilincinde kalır. ancak es­ kiler de inatla yenilerle yan yana durur. t e t o m ve a ç rt bir biçin. ama tek bir birim olarak görünmelidirler. Ne var ki kitle kristali baştan sona sınırlardan oluşur. keskinliklerinden bir şeyler kaybedip zorunlu olmaktan çıkabilirler. Başka durumlarda üniforma giyerler ve yalnızca üniformalannın içindeyken birlikte görülebilirler. bu kitleyle ne kadar bütünleşmiş görünürse gö­ rünsün. insanlar her zaman onlann ait olduğu katı birimi. Sürekli yeni biçimlerinin ortaya çıktığı doğrudur. Kapalı kitle. Doğurduğu kitlenin doğası ne olursa olsun. Bu kitle kristalleri hakkında şaşırtıcı bir başka şey de tarihsel kalı­ cılıklarıdır. yal­ nızca toplandığı binanın şekli ve boyutlanyla da olsa. dışarıdan daya­ tılmıştır. aynı zamanda kendine ilişkin anlamı daha kendiliğinden olduğu ve işlevle­ rinin dağıtımına izin vermediği için farklılık gösterir. Kristalin netliği. yalıtılmışlığı ve değişmezliği. KÎTLE SİMGELERİ şarkılarda bir B „ Sm g e k r k b . Kapalı kitle kristalden yalnızca daha büyük olduğu için değil.l- bu çalışm anın dışında b ıra k m a m a s ı gereken. onu çevreleyen kit­ lenin heyecanlı değişkenliğiyle esrarengiz bir karşıtlık oluşturur. kristal bunun dışında kalır. oysa kapalı kitlenin sınırlan. bir patlamaya yol açan yoğunluk ve heyecan düzeyine her zaman ulaşabilir. Bunlarda üniforma kristal üyelerinin birlikte ya­ şadıkları olgusunu ifade ederTBirbirlerinden aynyken görüldüklerinde bile. Kitle kristaliyle ortak yanı yalnızca tanımlanmış sınırlan ve düzenli tekrandır. onlar bir orkestradır. Öte yan­ dan kitle kristali baştan sona katıdır. bu kristallere ait kitleler ölüp gitmiş ya da bütünüyle bastınlmış da olabi­ dış dünya üzerinde *«5S%şss=S2£ ^ S S S S S S ^ S S İİ— .

bulaşıcı ve açgözlüdür. Bu eğilimin köklen or­ man yangınlımdadır. Tufan yeryüzündeki bütün yaşamı suyla yok eder. bastırılabi­ lir ıslah edilebilir. her şeyi yalayıp yutmak ister ve doymak bilmez. Ateş evleri. huzursuz ve hızlı bir ömrü olduğunu söylemeye bile gerek yoktur. Ateş tutuşturmadan önce ağaç ağacın. Ateş Tanrısı (ç. ama bu çoğu iç tutunumludur. Bir şeyde ne kadar hayat varsa. Ateş yıkıcıdır. düşmanı vardır. insanoğlu ateşe egemen o may e n m i ş t i r . Ateş nerede ortaya çıkarsa çıksın aynıdır. çok farklı kok^ ^ n. Kitlenin tehlikeli özelliklerine sık sık dikkat çekilir. her yerde ve her zaman ortaya çıkabilir.Ateş Ateş hakkında söylenebilecek ilk şey. bütün maddeler içinde yaşamdan en yoksun olanı onunla başa çıkabilir. Onun bulasıcılığına çok az insan dayanabilir. yalnızca mineraller.bu imgeler birbirlerinin içine girer ve bırbırlennın yennı tu . Çoğunlukla hiçbir sebep buluna­ maması ateş fikrine duyulan dehşet dolu ilgiyi büyütür.’ kat kat alevli” olarak söz edi­ lir. evrensel yangın felaketi ise ateşle dünyayı yerle bir eder. o şey ateş karşısında o kadar dirençsizdir. Ateşle kitle ara­ sındaki bu benzerlikler imgelerinin yakından benzeşmesine yol açm ş tır. ama başka bir yerde yaşamaya devam edecektir. Ki­ * Agni: Vedaiar dininin en büyük Tanrısı. Ateşle suyun düşmanlığı atasözlerine geçmiştir. olası en kısa sürede birleştirir. Ne var ki bu fani dünyada. ölür. Bu nesneler o denli aynılaşır ki tamamen gözden kaybolur. Bütün bunlar kitle için de geçerlıdır Hatta kit­ lenin özelliklerini bundan daha doğru bir değildir Bu özellikleri birer birer gözden geçirelim.). Ormanları. bozkırları ve şehir­ leri tamamen ele geçirişindeki hışım ateşin en etkileyici özelliklerinden biridir. Çoğuldur. ™ le depolamayı da basarmtşnr. ama hiçbir zama kaç kişiden oluştuğu tam olarak bilinemez. imgelemimizde her zaman. Bir yerde tamamen bogulabilir. ev evin yanında. her biri bir diğerinden ayrı ve ayırt edilebilir bir biçimde durur.le arasmdaki bu benzeşimi daha yakından değerlendirmemiz gerekiyor. Şimdi ateşle ta. canlıymış gibi ve öyle muamele görür. orada burada ya da herhangi bir yerde yangın çıkma­ sı her zaman beklenen bir şeydir. Ateş çoğuldur. bir arada düşünülemeyecek türden bir düşmanlığı dile getirir. Ateşe k * * verdiği sava. Ama ateş ayrı olanları. aym zamanda ateşi parçalara aytrmay. bulaşıcı ve açgözlüdür. Yıkıcı olabilir. Ateş imgesi kesin bir biçimde yer etmiş. Kitle her yerde. Ateşe sanlİ canlıymışçasma davranılır. Ateş anidir. mi zaman aynı mitolojide birlikte görünürler ve bu yüzden ikisinin de etkisi azalır. Ateş insanoğlunun tarihinde her zaman rol oynamış olan kıt e simgeûrinin en önİnlisi ve en çok şekle girenidir. her zaman büyümeye devam et­ mek ister ve büyümesinin önünde doğasından gelen içkin hiçbir^sımr yoktur İnsanlann bir arada bulunduğu her yerde ortaya çıkabilir ve kendiliğindenliği ve aniliği esrarengizdir. Çok sayıda insandan müteşekkildir. Ormanla ateş arasında çok açık bir tarihöncesi bağlantı vardır. söner. Kendine bir düşman arar. VMa’larda ateşten “Tek bir Agni. bizi ateşin son önemli temel özelliğine getirir. nerede başlarsa başlasın ve ne kadar uzun ya da kısa sürerse sürsün. Dünyanın sonunu anlatan eski tasvirlerde zaferi birinden biri kazanır. Ateşin çeşitli özelliklerini bir arada düşünecek olursak Şaşırtıcı bır tablo çıkar karşımıza. Tam da aniliğidir etkileyici olan ve insanlar devamlı bunun nedenini arar. Ateş son derece bulaşıcıdır. hatta sayılamayacak kadar çok yerde ateş olması gerektiğini bilmekle kalmaz. “ateş ve su” deyişi en aşın uçlarda. yani nehirler ve sağanak yağmur biçimindeki su vardır. tıpkı bir hayvanı besler gibi besler onu. Ateş yayılır. ağaçlan. Tarlalar . Doğduğu kadar çabuk ve çoğunlukla bir o kadar da anlaşılmaz bir biçimde ölür. Yangın patlak verdiği zaman hiç kimse şaşırmaz. insanoğlu ateşi ocaklarda ve sobatoto esir tutar. bunhrnn_arasmda en çarpıcı olanı kundakçılık eğilimidir. ıslah edilebilir. her yerde aniden ^ ğuMur. Onunla başa çıkabilecek temel bir düşmanı. Bu. yıkıcıdır. ateş karşısındaki güçsüzlüğü insanı her defasında şaşırtır. silinmez ve bariz bir yara izi gibidir. Ateşin hızlı acımasızlığı sınır tanımaz. her yerde çıkabilir.* her zaman suyla . e^ ‘ tim düzeyinden ve dillerden insanlar söz konusu olsa da kıüe tem olarak aynı kalır. ınsanog nun ’ateşle başa çıkabilmeyi bu tür yangın felaketlerinden edmdıgı tecrübeyle öğrendiğini düşünmek için geçerli nedenler bulunmaktadır. onunla savaşılabilir. Ne kadar büyük ya da küçük olursa olsun. Birbirinden yalıtılmış ve farklı türden nesneler aynı alevlerin içinde kalır. « » yap­ makla yetinmemiş. aynı zamanda tek bir ateşin çoğul niteliğini de bilir: alevlerden ve alevlerin dilinden söz ederiz. her zaman ve her yerde aynı ol­ duğudur. ateşi açlıktan öldü­ rebilir ya da boğabilir. İnsan yalnızca pek çok. bütün zamanlarda ve kültürlerde aynıdır. Ateşin gizem­ li bir her yerdeliği vardır. belirli bir yangın olayından bağımsız olarak bir aynılık ta­ şır. hızla yayılır. hepsini ele geçirir. Kendisi de çok eski bir kitle simgesi olan c*man insanlar tarafından yerleşim alanı açmak için yakılır. Bir kez oluşunca müthiş bir şiddetle yayıl*.n.

Bu insanın içinden gelebilir. Eskiden ateşten kaçan kitle artık kuvvetli bir biçimde ateşin çekim gQ gücüne kapılmıştır. bu eski simgeyi yeniden harekete geçirme isteği. dini ya da siyasi alanın dışında kalmış bireyle ilintili olarak ele alınmalıdır. Bilinen her kitle simgesinin ardında onu besleyen somut bir kitle bulunur. günbatımıyla şafak arasında on bir ayrı ev­ rede. uzun saçlarını serbestçe dal­ galanmaya bırakarak. dürtüsel kundakçılığın öneminden söz etmek uygun düşer. Ancak burada. Çaresizli­ ğin son aşamasındaki krallar bütün saray mensuplanyla birlikte kendi­ lerini yakarlar. Hepsi uygun tek bir biçime in­ dirgenmiş. kitlesel korku hayvanların büyük yangınlar karşısında duyduğu doğal ve değişmez bir tepkidir. İnsanlar ona doğ­ ru koşup etrafını sarmazlar yalnızca. Çok sayıda kibriti. bu konuda tahminlerle yetinmek zorunda değiliz. Hayvanlar yanan ormandan kaçarlar. Ciddi yanıkları önleyen beyaz kile güvenerek gerçekten közlerin arasında zıplarlar. ormanda sık sı­ ralar halinde dizilmiş ağaç gövdelerini temsil eder. Kuzey Meksika Navayolan. her biri ateş alabilen bir uç taşıyan kibritler. hatta hepsini birden yakmak ve böylelikle yapay bir yangın yaratmak olasıdır.” 81 Ateşin ta kendisi olarak dans ederler. yerleşik her grubun yalnızca kendileri için özel olarak koruduğu ocaklar ve so­ balarla tatmin olmuyorlar. bunlar da ateş rolü oynarlar. Tıpkı diğer Kızılderililerin dans ederek bizon olmalan gibi. bu simgenin her indirilip kaldınlışıyla yeni bir dans başlar. bir zamanlar insanlann da tepkisi buydu. Elinde ateşin yaktığı bir meşale vardır ve artık korkmasına gerek yok­ tur. gerçekten yalıtılmış. ta uzaklardan görülebilecek. hepsinin etra­ fında toplanabileceği ve herkesin birlikte olabileceği bir ateş istiyorlar.ormanlardaki yanıp kül olmuş alanlarda yaratılıyordu ve tarlaların ye­ nilenmesi ya da genişletilmesi gerektiğinde daha fazla orman yakılmak zorundaydı. Daha sonraki dönemlerin halklan için. Burada ateş hâlâ canlı bir kitledir. vahşice dans etmeye başlarlar. daha sonraki ve çok daha karmaşık kültürlerde hâlâ canlıdır. Çok iyi bilindiği gibi. Kuşatma altında ümidini yitirmiş bütün şehirler çoğunlukla kendilerini ateşe verirler. ama çoğunlukla yapılmaz. Modem insanın cebinde taşıdığı kibrit kutusu o eskil ve son derece önemli bağıntının küçük bir hatırasıdır. çünkü ortaya çıkan yangının boyutunun küçüklüğü. Ellerinde tuttuklan alev alev yanan şey aslında yanmakta olan kendileri gibi görünür. Ancak ateşin çekiciliği bundan da öteye gidebilir. aslında ateş o kadar sıcaklık yayar ki dans sopalannın ucundaki tüyleri tutuşturabilmek için ateşin yeterince yakınına sokulmak amacıyla yerde solucan gibi kıvrılırlar. uçla- nnda tüyler bulunan dans sopalan taşırlar ve vahşi sıçrayışlarla yüksek alevlere yaklaşırlar. Dans ederken. İnsanın ateş olma. duman ve alevlerle sıçrayarak vahşi bir dansla dönerler. Bu konu kundakçılığı yapan birey­ le. Ateşin farklı dinlerde edindiği önemin analizi son gerece ilgi çeki­ cidir. Navayolann kendilerini dönüştürdükleri can­ lı ateş yalnızca bir kitle simgesi olur. Bu Kızılderililer. Banş zamanlannda bu deneyimi yaşamadan uzun bir süre geçirmek zorunda kalabilirler. İnsanın yeni iktidan eski korkusunun yerini alır. fakat bir kitle oluşur oluşmaz hissettiği en kuvvet­ li içgüdülerden biri kendisi için böyle bir ateş yaratmak ve bu ateşin çekiciliğini kendi büyümesini sürdürmek için kullanmaktır. her türden yangın felaketinin insanlar üzerinde büyülü bir etkisi vardır. sonra tekrar ateşin etrafında vücutlarının her yerinde kıvılcımlar. İnsanlar artık. aynı zamanda kendilerini ateşle özdeşleştirdikleri eski törenler de vardır.) Cehennem ateşine inanılan orta­ çağda yaşayanlar bütün dinleyicilerin yerine tek bir sapkının yanma­ sıyla tatmin oluyorlardı. yan bükülüp yan sürünerek becerik­ siz bir zorakilikle dans ederler.F6 leridir. Güneş gözden kaybolur kaybolmaz göstericiler açık arazide neredeyse çırılçıp­ lak. Son olarak sönmeye yüz tutmuş küllerdeki kıvılcımlan havaya fırlatarak. Ama insan ateşi ele geçirdi. Ateş yeterince büyükse eski kitlesel korkulannın tuhaf bir karşıtına dö­ nüşü onlara yangın alanına koşmayı emreder ve insanlar o panldayan sıcaklıkta daha önceleri onlan birleştirmiş olan bir şeyler duyumsarlar. Güneşi temsil eden bir disk havaya kaldınlır ve bu diskin etrafında vahşi dans sürer. güneş de onlardan ateşi geri alıncaya kadar töreni sürdürürler. hareketleri alevlerin hareket. ama derinlemesine ele alınmadıkça değeri olmayacağından bunu başka bir zamana bırakıyoruz. Krâpelin küçük bir çocukken başladığı kundakçılığı hayatı boyun­ . etrafında bütün gece dans edecekleri dev bir ateş yakarlar. ateşi o eskil ihtişamından yoksun bırakır. boyaya batmış vaziyette fır fır dönerek. tıpkı güneş batarken ateşi güneşten aldıklan gibi. Beyazlara boyanmış erkekler öne çıkarak sönmeye yüz tutmuş közlerde ağaç kabuklarını tutuştururlar. Güneşin doğmasına doğru kutsal törenler sona yaklaşır. Bu törenlerin en iyi örnekle­ rinden biri Navayo Kızılderililerinin ateş dansıdır. Sanki temsilcilerini cehenneme gönderip ger­ çekten yandıklanndan emin olmak istercesine onlann yanışını izlerler­ di. bu iktidar ve kor­ ku tuhaf bir ittifaka girer. (Bunun örnekleri Hintliler ve Çinlilerin yanı sıra eski Akdeniz kültürlerinde de bulunabilir.

kun­ dakçılık sabit bir fikirdir. Deniz Deniz çoğul niteliklidir. İlk alevlenme sona erip de kit­ lenin dağılması ve onu elinden kaçırma tehlikesi baş gösterince. Dalgalann yoğun iç tutunumu kit­ le içindeki insanın çok iyi bildiği bir şeydir. Böylece onun kundakçılıkla çift yönlü bir ilişkisi vardır. kendisi de o kadar uzun süre ateş olarak kalacaktır. yıllar. açık ve barizdir. Bu damlalann küçüklükleri ve tekillikleri güçsüz görünmelerine neden olur. özellikle cebinde kibrit varken. Denizdeki tek çoğul unsur dalgalar değildir. denizin vakur itibannın nihai ifadesidir. Onun nerede olduğu bilinir. evrenselliğe doğru kendi zaptedilemez itkisinin mitsel doğrulanışı olarak uzanır. Gücü ve öfkesi. ken­ disini ateşe dönüştürüp ateşi canlandırır. Bu kadın ateşi seyret­ meyi kesinlikle sever. Dünyadaki bü­ tün akarsular. Bu sese sabır. “Ah bir yansaydı”. Ama o hep oradadır. böyle­ ce sonuçta oluşan hız ve kuvvet duygusu bütün birimlerce hep birlikte yaratılan bir şey olur. İnsanlar arasındaki bu birbirine tutunmanın öz­ gül doğası bilinmez. Altı kez kun­ dakçılıkla suçlanmış ve yaşamının yirmi dört yılını hapishanede geçir­ miştir. asla doldurulamaz. onun hâlâ aynı deniz olduğunu duyumsardık. damlalar neredeyse hiç­ bir şeydirler ve izleyende acıma hissi uyandınrlar. Yaşamının erken dönemlerinde insanla­ rı çekmenin bir aracı olarak ateşi keşfetmiş olsa gerek. Her zaman bu kadar uç nitelikte olmasa da. yoğundur ve iç tutunumu vardır. Böylelikle boyutlanyla da. ateşle kitle arasındaki bağıntının çürütülemez kanıtını oluştururlar. herke­ sin onu seyrettiğini hissetmesinin bir sonucudur. kendisiyle diğerleri arasında hiçbir mutlak ayrım yok­ muşçasına yaslanır. Bunlann yalnızca yalıtıldıklannda. gece gündüz sesini duyurur. çok değişken ve hemen hemen her zaman işitilebilen bir sesi vardır.ca yaklaşık yirmi kez yapan yalnız bir yaşlı kadını anlatır. birbirinden umutsuzca aynlmış insanlar­ mış gibi. Deniz asla uyumaz. deniz değişmeksizin kalırdı. hareket eder. Diğerlerine sanki kendileriymişlercesine. on yıllar ve yüz yıl­ lar boyunca. birbirlerinden aynldıklannda damla oldukları doğrudur. sonuçsuz da olsa en büyük arzusudur. acı. zaman zaman giderek gözden kaybolup yok olmaz. onu kendisine çektiğini duyumsar. daha önce hiçbir şeyin bulunmadığı bir yerde aniden belirmez. çıkarın. bütün gözlere yansıyan ve güçlü itkisiyle bütün gözleri aynı yöne çeviren ateşe gözlerini dikmiş bir kitlenin parçası olmak istemektedir. ancak aynı zamanda itirafta bulunmayı. Ancak bu sesin en etki­ leyici yanı ısrarcılığıdır. Demek ki denizin duygulan değişebilir: yatışabilir. Deniz her şeyi bağnna basandır. Kulağa binlerce sesmişçesine gelen bir sestir bu. görünmeyen bir gücün. acıma hissi duyarsınız. Elinizi suya sokun. Öyküsü ne denli dolu ve aynntılı olursa. Ancak artık sayılamayacak kadar çok olduklannda. öfke gibi pek çok şey atfedilmiştir. yine bir bütünün parçası olduklannda önemsenirler. nehirler ve bulutlar. gide­ rek daha çok. bu arzu denizde gerçekleşmiş görünür. artık her şeyden önce. Sanki bu damlalar. Var­ lığını korumak bir kitlenin. Hareketlerini dışandan esen rüzgâr belirler. bütün karalara değer. Aç bir kurt gibi olmadık yerden insanın üstüne atlayan ve bu yüzden her yerde beklenebilen ateşin gizeminden ve bir- . Çoğulluğu sonsuz sayıdaki dalgalara dayanır. Kendi kendine düşünürken şöyle der. Deniz bunu açıklamasa da dile getirir. “Okyanus” sözcüğü. daha çok insanı içine almak anlamına gelen o en derin ve karanlık dürtüsüne ilişkin hiçbir imgesi kalmazdı. Bunu çok basit bir biçimde gerçekleştirir: yangını çıkaranın kendisi olduğunu itiraf eder. Aynca tek tek su dam­ laları vardır. ona o kadar uzun süre bakacaklardır. sürekli büyümek ve deniz kadar büyük olmak isteyen. Dalgalann hareketlerinin aynılığı boyutlannın farklılığına mani değildir. hem de etraflıca itiraf etmeyi de sever. dalgalar rüzgânn emriyle şu ya da bu yöne çarparlar. Denizin. bir ateşin etra­ fında toplananlar belki de onun ilk kitle deneyimiydi. özel­ likle o bitmez tükenmez hapishane döneminde kitlelere kanşmaya hiç fırsatı olmamıştır. hatta tek tek yalıtılmış bireylerde bile. Deniz her za­ man oradadır. böylelikle ileri­ de ateşin kitlenin yerini alması kolay oldu. kitlenin kendi doyumsuzluğuna. Ancak denizin bir de kitlenin yoksun olduğu bir sabitliği vardır. bütün sular denize aksaydı yine de denizin suyunu artıramazlardı. Okyanus evrenseldir. Bu uyumdan kaçmanın hiçbir yolu yoktur. tehdit eddnlir ya da fırtınalar halinde patlayabilir. İlk ve son kez okyanu­ su doldurmak mümkün olsaydı. damlalann tek tek ve güçsüz bir biçimde elinizden kayışını seyredin. Kendini suçlaması. eski insanlar dünya­ nın okyanusun üzerinde yüzdüğüne inanırlardı. her yere ulaşır. kitle­ nin gözlerinin önünde. Bu türden vakalar düşünüldüğü kadar nadir değildir. Dalgalar hiçbir zaman büsbütün kıpırtısız değildir. Bu duyguyu sever ve bu duygu aracılığıyla kendisini insanlann seyrettiği bir ateşe dönüştü­ rür. bunu başarmak yolun­ da giderek daha çok insanı içine alan kitle için bir model işlevi görür. bu nitelikle­ ri bir dereceye kadar taşıyan bir olguyu yani kitleyi getirir akla. O lanet olası tarihinde çok erken yaşlarda yalnız bırakılmış olduğu için. Dalgalar denizdeki insa­ nı her yönden kuşatır. Okyanus.

Pek çok damla vardır. Bu yüzden bazen hedeflerinden çok kaynaklan açısından ciddiye alınır. bütün yaşam onun içine akar ve o bütün yaşamı içerir. Ancak duasına çıkıldığında bile her zaman ortaya çık­ maz. işitme ve dokunma. yağmur boşalmak üzereyken. aptalca ve tehlikeli olur.84 denbireliğinden yoksundur. yağmur. Sulannm durup din­ lenmeden kesintisiz akışında. Yağmur Dünyanın her yerinde. Her yerde aynı olan bir tek dili vardır. Gene de denizde bir gizem. bariz değişmezliği kadar onun parçasıdır. Ancak nadiren ciddi bir tehlike oluşturur. hareketsiz kıyılar arasında hareket eder ve bu da akışı sürekli görünür kılar. Yağmur de­ şarj anındaki kitledir ve kitlenin çözülmesini temsil eder. Bu nedenle onun dışında tutulabile­ cek bir tek insan yok gibidir. Damlalar cildin üzerinde hissedilebilir. Bu nokta yön unsuru ka­ . İnsan hiçbir şekilde giderek artacağına güvenemez. Gös­ teri alaylannı temsil eder. O sırada. büyü yardıma çağnlır. tersine sona ereceğini ve dam­ lalann toprakta iz bırakmadan yok olacağını bilir. Yağmur şiddetli ya da hafif ola­ bilir. düşen damlalann sayısı da dalgalanmalar gösterir. Yağmur bir kitle simgesi olduğunda. Deniz kadar sabit de de­ ğildir ve nadiren deniz kadar sonu gelmez bir nitelik taşır. halklara ya da ülkelere ayrılmamıştır. yağmuru çekmenin çok ve çeşitli yöntemi vardır. bunlann hepsinde tartışmasız kitle-benzeri bir nitelik vardır. bazı kitle biçimlerinin simgesi olmuştur. bu da hoş bir duygudur. düşmeyle karşılaştınldığmda diğer bütün hareketler önemsiz ve ikincil görünür. Nehir. içinde gizlenen çok sayıda bitki ve hayvanla zenginleşir. diğer. Ama bunlann yerine sonu gelmez gibi görünen ve beslenmediği hiçbir an olmadığı için ta baştan beri var olan bir hıza sahiptir. Düşüşleri­ nin paralel çizgiler halinde oluşu. Damlaların yere çarpışı işitilebilen hoş bir ses çıkarır. Yağmur damlalar halinde yağar. özellikle de nadir görüldüğü yerlerde. Denizin iç sınırlan yoktur. Nehirler özellikle kitlenin ha­ lihazırdaki biçimini edinmeden önceki zamanının simgesidir. yağmur yağmadan önce hava kararır ve her şey gri­ liğe boğulur. İnsa- nın kendisini yağmurdan koruması kolaydır. Çok erken çağlardan itibaren düşmek insa­ nın en korktuğu şeydir. Bü­ tün dillerde yağmurun yağmasından düşmek diye söz edilir. Büyük şehir­ lerdeki gösterilerin de nehir benzeri nitelikleri vardır: Yan kollar çeşit­ li yörelerden gelip ana akıntıyı beslerler. Düşüşün ağırlığının ve sertliğinin düşen damlalann sayısıyla azal­ ması olasıdır. birdenbirelikte yatan bir gizem değil de. düşmek belir­ li bir yaştan sonra. ana yönünün -ayrıntıda değişse bile. İnsanın tersine. Yağmur damlalannın yarattığı etkide bir aynılık vardır. Yağmurun yoğunluğu değişkendir. Yağmur paralel çizgiler olarak görülür ve düşen damlaların sayısı yönlerinin birömekliğini vurgular. Yüceliği. Nehir vakur. bu aynılığı vurgulamaya hizmet eder. hareketlerinin yönü de tek tek fark edilebilir niteliktedir.be­ lirliliğinde. çünkü çoğu za­ man şiddetle hasreti çekilmiştir ve kelimenin tam anlamıyla hayati önemi olabilir. küçük akarsulan yutuşunda. İçini dol­ duran yaşam. Çocuklar düşmemeyi yavaş yavaş öğrenirler. ateş’te olduğu gibi öfke ve karşı konulmaz artış aşamasını temsil etmez. ama durulmuş insanlığın imgesidir de. Bir bulut olarak yaklaşıp gökyüzünü kaplar. Deniz yalnızca var olduğu bilinen yerde beklenebilir. yağmurun deneyimlenmesinde yer alır ve bütün duyular için yağmur çoğul niteliklidir. kaldınmlardan izleyenler. görme. yağmadan önce bir bütün olarak duyumsanır. İnsanı düşüşten daha fazla etkileyen başka hiçbir hareket yoktur. damlalar düşer. En azından üç duyu. karşısında savunmaya geçtiği ilk şeydir. belirsiz bo­ yutlarda ya da beklenmedik bir şekilde genişleyemez. Nehir Bir nehrin en çarpıcı yanı yönüdür. içer­ dikleriyle. yağmur düşmesi gerekendir ve bu kadar sık ve bu kadar çoğulluk içinde düşen başka hiçbir şey yoktur. denize doğru hareketinin kararlılığında. gerek seslerinin gerekse cilt üzerin­ de bıraktıklan ıslaklığın birömekliği. çoğunlukla yararlı ve bütün insanlan saran yoğun bir şeydir yağmur. kendisini teşhir eden kitledir. bunlar gö­ rülebilir. Böylelikle nehir kitlenin genel olarak simgesi değilse de. Bu yüzden bir kitle simgesi olarak kullanılması bir ölçüde yalnızca eğreti kalır. içerdikleri ve üzerini örttükleriyle ilgili bir gizem vardır. gerçekten yağdı­ ğı zamankinden daha çok bir bütün olarak duyumsanır. Zamanı ge­ lince bulutlar yağmurun içinde çözünür. çünkü artık bir arada duramazlar ve tekrar birleşip birleşmeyecekleri ya da ne za­ man birleşecekleri açıkça belli değildir. Nehir ateşin bulaşıcılığından ve denizin evrenselliğinden yoksundur. nehrin akışının somut sınırlannı oluşturan kıyılanndaki ağaçlar gibidir. Nehrin eni sınırlıdır. insanın hayatta. Bildiğimiz herhangi bir kitle türüne tam olarak denk düşemeyecek kadar kapsayıcıdır.

Yoğunluk izleyiciler arasında daha yüksektir. İn­ Ekin. sütunlann ve kolonlann arasında. Nehir yavaş kitlenin simgesidir. Direnci mutlaktır. Olabildiğince uzak me­ safeye uzanarak ve kendilerini olası en kalabalık seyirci kitlesine suna­ rak. Bu gösterilere katılanlann yoğunluğunun çok büyük olması gerek­ mez. Tann’nın huzurunda durmaya hazır­ lar. Birbirine sanlmış tek tek ağaçlann yapraklan yekpare bir çatı oluşturur. İnsanlan. genel ola­ rak yukanya bakma haline gelir. Böylelikle orman saygıyla karışık korku duygusunun ilk imgesidir. ağaçlan yaklaşık olarak eşittir. Toparlayacak olursak. bir uç­ tan diğerine geçmek daha da zor olabilir. ağaçlara bakmak. yağmur buharlaşıp uçar. Takdir edil­ mek ya da kendilerinden korkulmasını isterler. büyümenin devam ettiği tepe nokta­ sında değildir. Eğreti bir hedefleri var­ dır. Elbette büyüme nehrin kaynağında ve yalnızca belli yan kollar ara­ cılığıyla belirlenir. Gösteri alayları ve göstericiler gibi bü­ tün nehir benzeri oluşumlar. Etrafı çevrili olabilir. Başak saplan rüzgârla sallanır. Onu orman yapan. as­ lında bu eşitlik yalnızca yönlerindeki birömeklikten ibarettir. başlannın üstündeki koruma karşısında duyduklan şükranla yukanya bakmaya zorlar. ormandan ya da ekinlerden farklılık gösterdiği sonucuna varabiliriz. İnsan bir ağaç gibi dimdik durur ve kendisini diğer ağaçlann arası­ na sokar. ama orman gerçek bir yoğun­ luk taşır. biçer ve eski ritlerle büyümesine katkıda bulunur. ama kaydınlamaz. İnsan bir kez ormana girdi mi kendisini bir bannakta hisseder. sürükledikleri şeylerle görüntüsü. Nehir. hiçbir koşulda kaçmayan. Başaklar ağır başlar gibidir. meyveleri toplanıp aşağıya indirilebilir. yüzeylerinin olabildiğince büyük kısmını gösterirler. Çünkü bulutlar geçip gider. birçok bakımdan. bir milim bile kıpırdamaz. Kıyışız nehir yoktur. rüzgâra gö­ re ya insana başıyla selam verir ya da başını başka tarafa çevirir. İnsan ormanın en büyük yoğunluğa sahip olduğu. Önemli olan. geçmek zorunda oldukları caddenin uzunluğu­ dur. ağaçlara tırmanılabilir. yoğunluk başının üstündedir ve onu korur. Ekin çoğunlukla insandan kısa boyludur. sanı yukandan etkileyen bütün doğal fenomenler içinde hiçbiri ona or­ man gibi her daim yakın değildir. İzleyicilerle göste­ riye katılanlar arasında. Yukanya doğru. Tersine. Orman insanın bakışlannı kendi büyüme yönüne çeker. bu yoğunluğu yaratan yapraklandır. Ekinler büyürken ve eki­ . Ekin bir ot kadar es­ nektir ve her rüzgânn etkisine açıktır. aynı za­ manda ağaç kalabalığı kadar yakın ve çoğul nitelikte değildir. belirli bir konum almış ve bir kanş toprak vermeden önce son adamına kadar öldürülmesi gereken bir ordu simgesi olmuştur. çünkü insanlar onları yiyerek yaşamıştır. içine girilmesi zor olabilir. Ama tekrar dikilmesini sağlayan gi­ zemli bir yeteneği vardır ve çok kötü hırpalanmadığı sürece. suyun yanı sıra daha pek çok farklı şeyi sürükler. her türden çalıy­ la kaplanarak aşın büyümüş olabilir. onları hedeflerin­ den ayıran mesafedir. patlama ve deşarj ön­ cesinde. Orman dü­ zenli olarak yukanya doğru büyür. ışığı engelleyen ve kapsamlı bir gölge yaratan işte bu yapraklardır. Bir nehir. ama bu o kadar da önemli değildir. patlama ve deşarjın kendisinden çok tehdidini içerir. Daha önce orman bulunan bir yerde yetişir ve asla çok yüksek olmaz. nehrin yalnızca sınırlı bir kitle simgesi oldu­ ğunu ve bu bakımdan ateşten. Fırtınalarda tamamen yere yapışır ve uzun süre orada öylece kalır. Her bir ağaç gövdesi toprağa kök salmıştır ve dışandan gelecek hiçbir tehdit onu yerinden kıpırdatamaz. Ama ağaçlar insandan daha uzun boyludur ve insan onlara bakmak için başını yukanya kaldırmak zorundadır. Ormanın hiç de daha az önemli olmayan bir başka yönü çoğul ha­ reketsizliğidir. yıldızlar da uzaktadır. Orman insanı kilisede olma hissine. indirgenmiş ve boyun eğdirilmiş bir ormandır. görülmek isterler. Kesilip devrilebilir. devasa su yüzeyinde göz­ den kaybolan gemilerle değişen denizin görüntüsünden çok daha etki­ li bir biçimde değişir. kenarlarındaki yeşillik insan­ lardan oluşan bir patika gibidir. biri diğerinin kollan arasından yavaşça ve nazikçe sıyrılır. başka hiçbir doğal fenomen her daim insanın üstünde. denizden. Ağaçlann tepeleri erişilebilirdir. İnsan onu eker. İnsanın eseridir ve bütünüyle onun iktidan altındadır. hâlâ denetim altında olan bir hareketin simgesidir. yap­ raklar da başımızın üstünde dururlar. ama boyu insanmkini aş­ tığında bile insan onun efendisi olarak kalır. İnsanın çevresin­ deki. bütün tarla eşzamanlı olarak eğilir. Orman Ekin Orman insandan daha yüksektir. bütün bir tarla birdenbire tekrar dikilir. iki yılan arasındaki aşk oyununa benzeyen özel bir ilişki gelişir. tıpkı pek çok ağacın gövdesinin yüce ve bölünemez bir bir’lik içinde iç içe geçmeleri gibi. Orman son derece ahenklidir ve bu yüzden de bir kubbenin eğimi­ nin en mükemmel ifadesidir.dar önemli görülür. Bu yüz­ den orman.

Marutlann çıkar­ dığı ses gök gürültüsü ve rüzgârlann kükremesidir. Sıklıkla ‘şarkıcı’ olarak adlandınlırlar. üstlerindeki havanın kendilerine ait olduğunu işaretlemek için kulla­ nırlar. Kum Kumun tartışmamızla ilgili çeşitli nitelikleri vardır. rüzgârın şarkı söylemesi. Başakların. homojen parçacıklardan oluşan çölün tekdüzeliği. Yaşlan aynı olan erkek kardeşlerdir. sadık tebaanın bir araya gelmesine benzer. Kumun düşman ve saldırgan nitelikli bir şey olarak insanın karşısına çıkması. Kum tıpkı denizin yaptığı gibi insanı boğar. Uluslar bayrakları. Tohum yığınları sonunda dönüştüğü tahıl taneleri yığını kadar önemlidir. her zaman gözün görebildiğinden daha fazlası vardır. göndere çekilmiş ve sa­ bit bir şekil verilmiş parçalar gibidir. rüzgârdan aldığı darbeler kendine özgü bir bi­ çimde fiziksel bir şey olarak hissedilir. dalgalarda. Bir ekin tarlası bir bütün olarak boy bakımından genellikle birörnektir. Birincisi parçalarının küçüklüğü ve aynılığıdır.. hiçbir başak diğerlerinden ayrılamaz. Dağlann sarsılmasına. İnsanoğlunun kendisi için kullanmadığı samanlar bile tüketilinCeye kadar bir arada kalırlar.. Küçük yığınlar halinde belirdiği yerlerde kum önemsenmez. toz incelmiş kumdur. Kum sı­ nırsızdır. Ekin tarlası. Aslanlar gibi kudretli. saldırgan ve korkunçturlar. çoğulluğunu görünür kılar. çünkü kum taneleri küçük oldukların­ dan aynıymış gibi algılanırlar. çünkü daha yavaştır. Bayraklar bulutlardan kesil­ miş. Rüzgâr gözle görülemez. Düşman gelince acımasızca ayaklar altına alınırlar. İnsanın çöldeki kumla ilişkisi onun giderek artan bir güçle minik düşmanlardan oluşan dev sürülere karşı sürdürdüğü mücadeleyi akla . Ekinlerin esnekliği boyun eğme olurD îrehç fikrini kavramaktan aciz. Ancak sahillerde ya da çölde olduğu gibi tanelerinin sayısı sonsuz olunca kum gerçek­ ten çarpıcıdır. doğum yerleri ve evleri aynıdır. Birinin ba­ şına gelen diğerlerinin de başına gelir. onlardan daha yakın. ay­ nı noktada kök salar. rüzgâr her şeyi kendine toplar ve fırtınada ele ge­ çirdiği her şeyi beraberinde sürükler. Yüksek ya da alçak sesle inleyebilir ya da sızlanabilir. ama aynı zamanda ço­ cuklar ya da danalar gibi oyuncudurlar da. Rüzgârla coştukları zamanki ri­ timleri yalın bir dansın ritmini andırır. rüzgârın en çarpıcı özelliği yönüdür. İnsanlar ölüm karşısında eşit olduklarını açıkça ekin imgesinde göriirler. ağaçlann sallanmasına neden olurlar ve vahşi filler gibi ormanlan yiyip yutarlar. Böylece.. Görünmez kitleler fırtına gibi. Vedalar'm ilahilerinde fırtına tanrıları ya da Marutlar her zaman çoğul ola­ rak görünürler. Sesin­ den başka. Ancak birlikte ekilen biçilen. Kum sürekli yer değiştirir ve bu yüzden bir kitle simgesi olarak akışkan ile katı simgelerin arasında yer alır.” Rüzgârla nefesin çok eskilere dayanan özdeşliği rüzgârın ne denli yoğun hissedildiğinin kanıtıdır. ya da Eskimo Şamanı’nın aktardığı dü­ şündeki gibi kaçış halinde ruhlardır. Bu aslında iki değil bir niteliktir. ürün yığını tohum yığınından kat kat büyüktür. ancak bunu denizden daha haince yapar. Ürkmüş bir biçimde sadakat göstererek. Sayılamayacak kadar çok. diğer doğal fenomenler hayatiyetlerini kaybettikten çok sonra bile. Rüzgâr Rüzgârın şiddeti çeşitlilik gösterir ve şiddeti değiştikçe sesi de değişir. harman edilen ve ambarlanan ekinin akıbetindeki aynılık çok daha çarpıcıdır! Buğday büyürken. rüzgâra adını verebil­ mek için hangi yönden estiğini bilmek gerekir. sanki rüzgâr parçalara ayrılabilirmiş gibi. Öte yandan gözle görülemez oluşu görünmez kitleleri ve elbette ruh­ ları temsil etmesini sağlar. insanlar arasındaki kadar olmasa da büyüklükleri değişir. renkleri daha çeşitli. göz alabildiğine uzanması ve yaşamdan yoksun olması neredeyse yenilmez bir güç olarak insanın karşısında yer alır. vahşi bir ka­ labalık gibi kükreyerek gelir. savaş alanıdır. sıra sıra insan­ ların tümünün yere yıkılmasını. Büyüyerek ve bir arada durarak artar ve bu artış onun lütfudur. İkincisi kumun sonsuzluğudur.lirken birlikte oldukları gibi kesilirken de bir aradadırlar. Kum deniz gibi dalgalar oluşturur ve bulutlar halinde yükselir. “Sayılan üç kere yedi ya da üç kere altı olarak ifade edilir. İnsan kendini bütünüyle rüzgâ­ rın içinde hisseder. tehlike oluşturması da önemlidir. Sallanırlarken gerçekten alımlı­ dırlar. Bayraklar görünür kılınmış rüzgârdır. İster bire yedi ister bire yedi yüz versin. yapraklarda çimenlerde neden olduğu hareket. canlı bir şey olarak insanları etkiler. İnsan bütünüyle havay­ la çevrili olduğundan.. ama bunlardan iki­ si özellikle önemlidir. çıkaramayaca­ ğı çok az ses vardır. Ama ekinler eşzamanlı olarak kesilirler ve bu da akla oldukça özgül bir ölümü getirir: savaşta rastlanan yaygın ölümü. her emre itaat ederek orada bekleşirler. ama bulutlarda. rüzgârda nefesin yoğunluğu vardır.

Toplanan şeylerin hepsi aynı türden meyve ya da tahıldır. Varlıklannı koruduklan süre sınırlıdır. onunla eşit güce sahip bilileri her zaman vardır. bu insanlardan geriye yok edi­ lemez anıtlardan başka hiçbir şey kalmamıştır. Hazine- . bildikleri en geniş. ama onu soyacak. insanın çok sayı­ da torununun olmasım şiddetle arzuladığını kanıtlar. asla küçülmemeli her zaman olduklan gibi kalmalıdırlar. Meyve ya da tahıl yığınının bir’liği bir faaliyetin sonucudur. Bu yığınları gurur­ la sergilerler ve şölenler çoğunlukla bunların etrafında düzenlenir. Taştan yapılan yığınlar bu türdendir. ürünlerin oluşturduğu yığınlar korunması ve değer verilmesi gereken örnekler olarak görülürler. Ba­ zen bu anıtlann nasıl. bu ürünlerden ne ka­ dar çok varsa ve yığın ne kadar yoğunsa. Hasatlar yıldan yıla ve bölgeden bölgeye birbiriyle yanşırlar. ama her bir anıt sayısız zor yolculuğun yoğunlaştınlmış çabasını içerir. o kadar iyidir. Zürriyet için Incil’in kullandığı bir başka simge de yıldızlardır. Hâzinenin ait olduğu insan güçlü biri olabilir. bu yığınları daha da büyütmeye devam ederler. diğer yığınlar gibi. her za­ man orada olmalarıdır. mey­ ve ve tahılın tersine yenmez ve bozulmaz birimlerden oluşur. bazen özel durumlarda hızla. In­ cil’de tek ve özel nitelikli yıldızların parlaklığından söz edilmez. Bu gibi anıtlar farklı şeyleri temsil edebilir. Bunların toplanmasıyla ya da hasadıyla pek çok el meşgul olmuştur. uzaklardan alınıp getirilmesine gerek yoktur. Ancak yeterin­ ce büyükse. uzun süre hepsine yetebilir. Hazine Hazine. Bu yığınlann gideceği yer insanlann mideleri olmadığı gibi. içinde sürek­ li yaşanmaz da. İnsanlar bu yığınlar için gere­ ken şeyleri toplamaya alışır alışmaz. Yıl­ dızların da temel niteliği. taşın getirildiği kaynak ne kadar uzaksa bu anıtın yapımında çalışanlann tahmini sayısı o kadar büyüktür ve bu anıtlann daha son­ raki nesiller üzerindeki etkisi de bir o kadar güçlüdür. Burada vurgu bi­ rincil olarak nitelik üzerinde değildir. çünkü bunlar arkalarında bir çöl bı­ rakırlar. Yı­ ğın büyük olmalıdır ki insanlar onunla övünebilsinler. yani nesillerin yaşamının toplamı için bundan daha fazlasını 9Q isterler. Zürriyetlerinin bir kitle olmasını isterler. En eski biçiminde her bir taş ayrı ayrı yığına katkıda bulunmuş olan insanın yerine geçer. Bu ürünler belirli bir mevsime bağlıdır ve mevsimlerin öylesine belir­ leyici önemleri vardır ki yılın bölümlere ayrılmasının en eski tarihlisi bunlardan türetilmiştir. Bu anıtlar pek çok insanın ritmik çabasını temsil eder. Bu­ rada önemli olan yıldızların kalıcılığıdır. İster cemaate ister tek tek bireylere ait olsunlar. bazen de ihtiyaca göre yavaşça kullanıldığı doğrudur. ama daha uzak bir gelecek. Önemli olan bu birimlerin her birinin özel bir değerinin bulunmasıdır. asla yok olmamaları. Bunlar olabildiğince yakın bir şekilde üst üste yığılırlar.getirir. bir araya toplanmış şeylerden oluşur. Bu yığınlardaki ürünlerin. Biriktirilmiş hazine bozulmadan çoğalmaya bırakıl­ mış bir yığındır. İnsanlar toplamayı başardıkları çeşitli yığınlar nedeniyle duydukları coşkuyu şölenlerle kutlarlar. yenebilir olmayan yığınlar da vardır. Hasadın bütünü rit­ mik bir yığma işinden ibarettir ve şölenler bu ritme uygun olarak kut­ lanır. olup da dikildiği bir sırdır ve açıklanması çok zordur. Azalma fikn bunlarda ta başından beri vardır ve yeniden bir araya toplanmalan mevsimlerin ritmine tabidir. Daha sonraları tek tek taşlann bü­ yüklüğü ve ağırlığı artar ve her biriyle ancak bir arada çalışan bir grup insan başa çıkabilir. Kumun yıkıcı özelliği çekirgelere bulaşmıştır. Yığın İnsanların oluşturduğu bütün yığınlar. sonsuz uzun bir süre dayanmalan için yapılır. Taş yığınlan uzun süre. Böyle bir simge­ nin pek çok örneği încil’de bulunabilir ve bu gerçek. Kumun nesillerin simgesi olması çok şaşırtıcıdır. İnsanların bir alay kuvvetli ve dimdik oğullarının olmasını diledikleri doğrudur. Yeni nesille­ rin bireysel niteliğinin ne kadar önemsiz olduğu Çinlilerin benzer bir simgesinde görülebilir. onlan parça parça alıp götürmek zordur. sayılamayacak kadar çok olmalarıdır. Çekirgeler. İnsanlan bir hâzineyi biriktirmeye iten yalnızca bu değerin kalıcılığına duy­ dukları güvendir. En bereketli hasadın yaşandığı yıllan anımsamaya ba­ yılırlar ve yıllıklar tutulmaya başlanır başlanmaz bunlar saadet yıllan olarak kaydedilir. en sınırsız ve en sayılamaz kitle kumun oluşturduğu kitledir. Ancak. kum gibi bitki örtüsünü kurutur ve ekip biçen biri olarak insan çekirgeler­ den kumdan korktuğu gibi korkar. bir araya getirilmiş bir şeydir. Çinliler yeni nesilleri çekirge sürüsüyle bir tu­ tarak sayılarını ve iç tutunumlarını insanın zürriyeti için bir model ola­ rak yüceltirler. Taş yığınları Ne var ki bütünüyle farklı türden. Yığın ellerinin altında olduğundan.

aşağılanmış hisseder. İnsan kendisini para bi­ riminin değeriyle özdeşleştirir. yayması gereken ihtişamla. İnsanlar ne kadar kaybederlerse ortak y a i? \ gılannda o kadar birleşirler. Görünüşe göre' askerlerinden bazıları saklı bir hâzi­ neye rastlamış ve kayda değer miktarda para ele geçirmiş. . Kendileri için bir şeyler kurtarabilecek ka. Disiplinli or­ dular yozlaşıp hâzineye duyduklan açgözlülüğe yenilmişlerdir ve bu yüzden pek çok zafer yenilgiye dönüşmüştür. bolluk zamanında Kartacalılar tarafından gömülmüş paralarla dolu olduğu fikrine kapılmış. bunlann talihli­ lere devredileceği bilinir. Bu gruba her türden piyango girer. Bu öykü gemi­ de duyulunca ordunun geri kalanı o yerin. Kendi ordusu tan? olarak altı lej­ yondan oluşuyordu. Daha ilerideki bir bölümde. paralanndan mahrum edilerekeşitlenmiş bütün diğerleri için kitlesel kaçışa dönüşür. sayıların arttığını görme şehveti büyük oranda hâzi­ neden türer ve bu konuda en anlaşılabilir düzeye gelir. gönüllü vergi gibi. piyangolar hızlı hazine birikimidir. Söylendiğine göre burada Pompey’in başına oldukça saçma bir şey gelmiş. Sayma. Arzulanan so­ nucun olası en yüksek sayı olduğu diğer hiçbir rakamsalîaştırma -ö r­ neğin hayvanların ya da insanlann sayılması. hazineler uğruna kavgalar ve savaşlar çıkmıştır ve hâzineleri daha küçük olsay­ dı pek çok insan daha uzun yaşayabilirdi. Para biriminin değerinin azaltılmasıyla kendini hafife alınmış. Bu talihlilerin sayısı ne kadar azsa. Hâzinenin kendine özgü niteliği. hâzineyi oluşturan birimlere duyulan mutlak bir güveni varsayar. Sonunda hepsi bu işten usanarak Pompey’e gelip kendilerini nereye isterse götürebileceğini ve aptallıklarının cezasını çoktan çektiklerini söylemişler. bir ya da bir iki kişinin eline ge­ çeceğine inanılan ve gayet açık bir biçimde toplanmış olan başkalan da vardır. gizli olduklan için karşı konulmaz olan yığınlar ve hâzine­ lerden ayrı olarak. Hâzinesini gizlice sayan mal sahibi imge92 si insanlığın zihnine kazınmıştır. Bu gibi olaylarda insanlan bir araya getiren açgözlülük.nin sahibine kazandırdığı itibar beraberinde tehlike de taşır.) ~dâr talihli olan çok az kişide baş gösteren panik. kendileri için bir hazine keşfetme umutlan da yok edilemez. hazine o kadar büyüktür ve bu yüzden çekiciliği de o kadar fazladır. kendine duyduğu güven de sarsılır. Bu binlerce adamın hep birlikte toprağı kazıp altüst ettik­ lerini görünce gülüp geçmiş. Hâzinelerin gizli tutulması bu ihtiyaçtan kaynaklanır. buna düşürülen kuşku ona hakarettir ve bu güven sarsılırsa. Bu güvenin kuvvetini daha da abartmak mümkün değildir. Bir ordunun savaştan ön­ ce bile bir hazine avcılan grubuna dönüşümü Plutark’ın Pompey’in ya­ şamını anlattığı eserde betimlenmiştir. hepsi hazine aramakla meşgul olan askerleriyle günlerce hiçbir şey yapamamış. “Pompey donanmasını Kartaca yakınlarında karaya çıkarır çıkarmaz.sayılabilen birimlerle aynı yoğunluğu paylaşmaz. korunması için gereken gizlilik arasındaki gerilim­ de yatar. Böylece Pompey. özellikle günümüzde ölçülemeyecek kadar bü­ yük ve tarihi önem taşıyan bu olgunun sonuçlarından söz edilecektir.” Ancak. Bu süreç hızlandınlır ve enflasyon baş gösterirse. kaçış kitleleriyle eşitlenebilecek oluşumların içinde bulana kadar değerini kaybetmiş insanlar olurlar. bu hazine o kadar iyi saklanmıştır ki saklan­ dığı yerde unutulmuştur ve artık hiç kimseye ait değildir. düşmanlanndan 7000’i ayrılıp ona katıldı. Sonuçlann açıklanmasından hemen sonra. kendilerini.

Sürü .

SÜRÜ: SÜRÜ TÜRLERİ

Sözcüğün modem anlamıyla kitle kristalleri ve kitleler, hâlâ aynı olan
daha eski bir birimden türemiştir. Bu birim sürüdür.* On ya da yirmi
kişilik güruhlar halinde dolaşan küçük hordalar arasında sürü, komünal heyecanın ortak ifadesidir.
Sürünün karakteristik özelliği büyüyememesi olgusudur. Etraftı
boşlukla çevrilidir ve kelimenin tam anlamıyla ona katılabilecek hiç ]
kimse yoktur. En yakıcı dileği daha fazla sayıda olmak olan, heyecana
içinde bir grup insandan oluşur. Avlanma ya da kavga olsun, birlikte
yaptıkları her ne ise daha fazla sayıda insanla birlikte yapmaları çok
* Sürü: Almanca Hetzmassen İngilizce pack karşılığı olarak kullanılmıştır (ç.n.).

daha iyi olur. Bu kadar az kişiden oluşan bir grup için, sürüye dahil
olan her bir insan ayrı, önemli ve vazgeçilmez bir katkı anlamını taşı­
yacaktır. Bu insanın sürüye kattığı kuvvet, sürünün toplam kuvvetinin
onda ya da yirmide biri kadar olabilir. İşgal ettiği konum hepsi için ka­
zançtır; bugün hemen hemen hiçbirimiz için olmadığı bir biçimde,
grup ekonomisi içinde hesaba katılır.
Bir birey zaman zaman grubun içinden çıkan ve bir’lik duygusunu
en kuvvetli biçimde ifade eden sürünün içinde, kendini asla, modem
insanın günümüzdeki bir kitlede kendini kaybettiği gibi bütünüyle
kaybetmez. Sürünün değişen düzeni içinde, dans ederken ve sefere çı­
karken, birey kendini tekrar tekrar sürünün kenarında bulacaktır. Sü­
rünün ortasında da olabilir; o zaman hemen sonra kenarında bulur ken­
dini; ya da önce kenarında sonra tam ortasında da. Sürü ateşin etrafın­
da bir çember oluşturduğu zaman, her insanın sağında ve solunda baş­
kaları olacaktır ama arkasında hiç kimse olmaz; sırtı çıplaktır ve vahşi
doğaya açıktır. Sürünün içindeki yoğunluk daima bir tür yanılsamadır.
İnsanlar birbirlerine sımsıkı yaslanabilirler ve geleneksel ritmik hare­
ketlerle bir kalabalık taklidi yapabilirler, ama onlar kalabalık değildir;
birkaç kişidirler ve sayı olarak yoksun oldukları şeyi yoğunlukla tela­
fi etmek zorundadırlar.
Kitlenin bildiğimiz dört temel niteliğinden ikisi, son derece hararet­
le arzulanıp taklit edilmesine rağmen, sürü söz konusu olduğunda en
kurmaca olanlardır. Bu yüzden diğer iki nitelik gerçekte çok daha kuv­
vetli bir biçimde var olmalıdır. Büyüm e ve yo ğ u nluk yalnızca oynanır;
eşitlik ve yön gerçekten mevcuttur. Sürü konusunda insana çarpıcı geTen şey sapmaz yönüdür; eşitlik, sürüdeki herkesin aklını aynı amaca,
belki öldürmek istedikleri bir hayvanın görüntüsüne takmış olduğu ol­
gusunda ifadesini bulur.
Sürü birçok biçimde kısıtlanmıştır. Sürüde görece az insan bulunur
ve bu insanlar birbirini iyi tanır. Bu insanlar her zaman birlikte yaşa­
mışlardır, her gün görüşmüşlerdir ve pek çok ortak girişimde birbirle­
rini tam olarak değerlendirmeyi öğrenmişlerdir. Sürü kendisine yeni
katılacakların olmasını bekleyemez; benzer koşullarda yaşayan insan
sayısı çok azdır ve çok geniş bir alana dağılmıştır. Ama yine de sonsuz
bir büyüme kapasitesine sahip olan kitleye göre bir bakımdan üstünlü­
ğü vardır. Bütünüyle, birbirini iyi tanıyan insanlardan oluştuğu için kö­
tü koşullar nedeniyle dağılmış olsalar bile, her zaman yeniden sürü
oluşturabilirler. Sürü devamlılığı umabilir; sürüyü oluşturan insanlar
hayatta oldukları sürece sürünün varlığı garanti altındadır. Sürü, ritler
ve törenler geliştirecektir; bunlarda yer alanların yeniden ortaya çık­

ması beklenir. Onlar nereye ait olduklarını bilirler ve yoldan çıkma ko­
nusunda akılları çelinemez. Bu gibi akıl çelmeler gerçekten de o kadar
azdır ki bunlara taviz verme alışkanlığının gelişme şansı yoktur.
Ancak sürü büyüdüğünde, büyüme, ayn ayrı çekirdeklerde ve katılanlann karşılıklı mutabakatıyla gerçekleşir. İkinci bir gruptan oluşan
sürü ilk sürüyle karşılaşabilir ve kavga etmezlerse eğer, geçici amaç­
larla güç birliği yapabilirler. Ancak iki ayn çekirdek olma bilinci her
zaman korunacaktır. Birleşik eylemin heyecanı içinde bu bilinç aynlığı ortadan kalkabilir, ama bu uzun sürmez. Her halükârda, payelendirme ya da diğer törenler sırasında bu bilinç aynlığı yine ön plana çıka­
caktır. Sürü hissi her zaman, bireyin sürüden ayn olarak kendisine yö­
nelik duygulanndan daha kuvvetlidir. Ortaklaşa yaşamın belirli bir dü­
zeyinde sürünün ayn çekirdekler halinde olma duygusu belirleyici ve
sarsılmaz niteliktedir.
Burada bilerek, kabile, aşiret, klana ilişkin alışılmış kavramlann
hepsinin karşısına, farklı türden bir birim, sürü birimi koyuyorum. Bu
iyi bilinen sosyolojik kavramlar, önemli olsalar da, statik bir şeyi tem­
sil eder. Bunun aksine, sürü, bir eylem birimidir ve dışavurumlan da
som uttuc. Kitlelerin_davranışlarımn kökenlerini araştırmaya sürüden
başlamalıyız. Sürü, kitlelerin en eski ve en kısıtlı biçimidir; sürü mo­
dern anlamdaki kitle bilinmeden önce de varolagelmiştir. Sürü, on bin­
lerce yıl içinde, kolayca kavranabilecek çeşitli biçimlerde ortaya çıktı;
öyle etkili bir gücü vardı ki bu sürünün izleri her yerde, hatta bizim bü­
tünüyle farklı olan dünyamızda bile bulunur, doğrudan sürüden türe­
miş oluşumlar hâlâ mevcuttur.
Çok erken devirlerden itibaren sürünün dört farklı biçimi ya da iş­
levi olmuştur. Bunlann hepsinde geçici bir şeyler vardır ve her biri ko­
layca diğerine dönüşebilir, ama öncelikle birbirlerinden hangi bakım­
lardan fa rklılık gösterdiklerini belirlemek önemlidir. En gerçek ve d ö s
ğal sürü, sürü sözcüğünün türediği avcı sürüsüdür. Nerede yalnızca tek'
bir insan tarafından ele geçirilemeyecek kadar kuvvetli ve tehlikeli bir j
hayvanı hedefleyen bir sürü varsa, bu bir avcı sürüsüdür. Bir de, ne za^
man kitlesel bir av olasılığı oluşsa, bunun olabildiğince azını elden ka­
çırmak için avcı sürüsü gereklidir. Katledilen hayvan çok büyükse, ör­
neğin balina ya da filse, bu hayvanın boyudan, bu hayvan aslında bir
ya da iki kişi tarafından vurulmuş olsa bile, taşınıp bölünmesi için bir­
likte çalışan çok sayıda insanı gerektirebilir. Böylelikle avcı sürüsü
paylaştırm a aşamasına girer. Paylaştırmanın ille de avlanmadan sonra
yapılması gerekmez; ama bu iki aşama ya da durum, yakından bağlan­
tılıdır ve birlikte incelenmelidir. Her ikisinin de nesnesi avdır. İster

canlı ister ölü olsun, tek başına bu hayvan, bu hayvanın doğası ve dav­
ranışları, onu hedef kılarak oluşan sürünün davranışlarını da belirler.
İkinci tür sürü, savaş sürüsüdür, bunun avcı sürüsüyle ortak pek
çok yanı vardır; hatta avcı sürüsüyle pek çok geçiş durumları açısından
/İlintilidir. Savaş sürüsü ikinci bir insan sürüsünün varlığını gerektirir;
l savaş sürüsü karşıt sürü henüz oluşmamışsa bile, her zaman düşman
olarak gördüklerine cephe alır. Daha erken dönemlerde savaş sürüsü­
nün nesnesi sıklıkla tek bir canlı, intikam alınması gereken bir insan­
dı. Kurbanını bilm esindeki kesinlik bakımından savaş sürüsü bilhassa
avcjLsürüsüne yakınlaşır.
j Üçüncü tür ya s sürüsüdür. Bu tür sürü, grubun bir mensubu ölüm
---- neoeniyle gruptan kopup ayrıldığında oluşur. Grup küçük olduğundan
kaybettiği kişinin yerinin doldurulamaz olduğunu hisseder ve bu olay
vesilesiyle bir sürü olarak birleşir. Birincil meselesi, ölmekte olan in­
sanı alıkoymak veya bu adam tamamen yok olmadan, onun yaşamın­
dan kendi bedenine katabileceği kadarını kapmak olabilir; ya da ken­
disi öldükten sonra yaşayanlara düşman olmasın diye ölmekte olanın
ruhunun teveccühünü kazanmak isteyebilir. Her halükârda, bu tür bir
eylemin zorunlu olduğu duyumsanır; hiçbir yerde bundan bütünüyle
vazgeçen hiçbir insan yoktur.
Dördüncü olarak, bütün çeşitliliğine karşın, ortak bir niteliği olan
çeşitli fenomenleri özetleyeceğim. A rtış sürüleri, grubun kendisinin,
ya da ister bitkiler ister hayvanlar olsun, grubun ilintili olduğu canlıla­
rın sayısı daha fa zla olsun diye oluşur. Kendilerini, belirli bir mitsel
önemin atfedildiği danslarla açığa vururlar. Diğer sürüler gibi, artış sü­
rüleri de insanların bir arada yaşadığı her yerde bulunur; dile getirdik­
leri ise her zaman grubun sayısından duydukları tatminsizliktir. Mo­
dern kitlenin en temel niteliklerinden biri olan büyüme niyeti çok ön­
ceden, kendileri büyüme kapasitesine sahip olmayan sürülerde ortaya
çıkar. Büyümeye zorlamak için yapılan ritler ve törenler vardır; bunla­
nn etkililiği konusunda kim ne derse desin, zaman içinde büyük kitle­
lerin oluşumu sonucunu verdikleri olgusu ortadadır.
Bu dört tür sürünün aynntılı olarak incelenmesi, insanı şaşırtıcı so­
nuçlara götürmektedir. Dördü de diğeri yönünde değişme eğilimi taşı­
maktadır; sürülerin bu dönüşümü kadar öğretici başka bir şey yoktur.
Çok daha büyük kitledeki değişkenlik, bu küçük ve görünüşte çok da­
ha katı oluşumlarda bile görülebilir. Bu küçük kitlenin geçirdiği başka­
laşımlar çoğu zaman alışılmamış dini fenomenlere yol açar. Avcı sürü­
lerinin, yas sürüleri şeklinde nasıl değiştiğini; bu işlemin etrafında özel
mit ve kültlerin nasıl oluştuğunu göstereceğim. Bu gibi durumlarda yas

tutanlar kendilerinin avcı olduklannın unutulmasını isterler. Uğruna
feryat edip ağladıklan kurban, avın kanının dökülmesinden doğan suç­
luluk duygusundan annmaya hizmet eder.
Bu daha eski ve daha kısıtlı kitle türü için “sürü” teriminin seçilme­
si, insanlar arasındaki kökeninin, hayvanlar, birlikte avlanan hayvan
sürüleri olduğunu bize anımsatmayı hedeflemektedir. İnsanlann iyi ta­
nıdığı ve kullandığı köpeklerin çoğunun türetilmiş olduğu kurtlar insa­
nı çok eski tarihlerde etkilemişti. Çeşitli halklar arasında mitsel hay­
vanlar olarak kabul edilmeleri, kurt-adam kavramı, kurt kılığına girmiş
insanlann diğer insanlara nasıl hücum edip parçaladığını anlatan öykü­
ler, kurtlar tarafından büyütülmüş çocuk efsaneleri, bunların hepsi ve
başka pek çok veri kurdun insana ne kadar yakın olduğunu kanıtla­
maktadır.
Birlikte ava çıkmak için eğitilen av köpeği sürüsü, bu eski bağıntı­
nın yaşayan hatırasıdır. İnsanlar kurtlardan çok şey öğrenmiştir. Kurt
taklidi yapılan danslar vardır. Elbette başka hayvanlar da avcı halklar
arasında benzer becerilerin gelişimine katkıda bulunmuştur. “Sürü”
kelimesini hayvanlar için olduğu kadar insanlar için de kullanıyorum;
çünkü bu sözcük, birleşik ve kıvrak hareketi ve görünürdeki hedefin
somutluğunu çok iyi ifade ediyor. Sürü, avını, avının kanını ve ölümü­
nü ister. Peşinde olduğu şeyi ele geçirmek için kıvrak, kurnaz ve daya­
nıklı olmalı ve hedefinden saptınlmasına izin vermemelidir. Sürü hep
bir ağızdan haykınşlarla kendi kendisini cesaretlendirir ve sürü elemanlanndan her birinin sesinin toplamı olan bu gürültünün önemi yad­
sınamaz. Bu ses yükselip alçalabilir; ama süreklidir, tam saldın anında
da mevcuttur. Sonunda ele geçirilip öldürülen av bütün sürü tarafından
birlikte yenir. Âdete uygun olarak her üyeye bir pay düşer; hayvanlar
arasında bile paylaştırmanın ilk adımlan görülebilir. “Sürü” sözcüğü­
nü sözünü ettiğim diğer üç temel oluşum için de kullanıyorum. Bunla­
ra hayvanlar dünyasından bir model bulunmasının zor olduğu doğru­
dur; ama söz konusu işlemlerin somutluğunu, doğrudanlığını ve şidde­
tini ifade edecek daha iyi bir sözcük bilmiyorum. Almancada sürü kar­
şılığı olan sözcük M eute'dur. Bu sözcük ortaçağ Latincesi’ndeki, hare­
ket anlamına gelen m ovita sözcüğünden türemiştir. Eski Fransızcada
m eute’ü n iki anlamı vardır: “İsyan ya da ayaklanma” ve “av”. Bu an­
lamlarda insan unsuru hâlâ ön plandadır ve sürü sözcüğü de burada
kastedilen anlamı tam olarak vermektedir.

AVCI SÜRÜSÜ

-Avcı sürüsü bütün gücüyle, sonunda kendi bedenine katmak için öldürf mek istediği canlıya doğru hareket eder. Bu hareketin sonu daima bir
völdürme eylemidir; ansızın karşısına çıkmak ve etrafını sarm ak bu so­
na götüren araçlardır. Avcı sürüsü bir tek büyük hayvanın ya da hep
birlikte kaçan çok sayıda küçük hayvanın peşinden gider.
Av her zaman hareket halindedir ve kovalanması gerekir. Önemli
olan sürünün hızıdır; kovalanan şeyi yorabilmek için ondan daha iyi
koşabilmesi gerekir. Kovalananlar birden çoksa ve sürü bunların etra­
fım sarmayı başarırsa, kitlesel kaçışları paniğe dönüşür; avlanan hay---- vanlann her biri düşman çemberinden kendi başına çıkmaya çalışır.
Avlanma geniş ve değişen bir alan üzerine yayılır. Kovalanan av
tek bir hayvansa, bu hayvan bir ölüm-kalım mücadelesi içinde olduğu
sürece, sürü varlığını sürdürecektir. Av sırasında heyecan giderek yük­
selir; avcıların haykırışları kana duydukları susuzluğu artırır.
Sürekli hareket halinde olan, gözden kaybolup birdenbire tekrar or­
taya çıkan, sık sık kaybedilip yeniden aranması gereken, avcıların
ölümcül niyetinden ya da kendi ölüm korkusundan asla kurtulamayan
bir nesne üzerinde dikkatin yoğunlaştırılması bütün avcılar tarafından
hep birlikte paylaşılır. Her avcının gözünün önünde aynı nesne vardır
ve herkes aynı nesneye doğru hareket etmektedir. Sürüyle av arasında
giderek azalan mesafe, sürüdeki avcıların her biri için azalmaktadır.
Avın müşterek ve ölümcül bir nabzı vardır; bu nabız uzun bir süre at­
maya devam eder, yer değiştikçe, avcı hayvana yaklaştıkça giderek da­
ha da şiddetlenir. Bir kez av ulaşılabilir ve vurulabilir mesafeye gelin­
ce, avcıların her birinin onu öldürme şansı olur ve her biri bunu yap­
maya çalışır. Avın peşinde koşanların mızrakları ve okları bir tek mah­
lukun üzerine yoğunlaşmıştır; bu oklar ve mızraklar, av sırasında ava
yöneltilmiş doymak bilmez bakışların uzantısıdır.
Çünkü bu türden her sürecin doğal bir sonu vardır. Bir kez hedefi­
ne ulaştıktan sonra, sürü, tıpkı amacının kesinliği ve netliğinde olduğu
gibi, ani bir değişime uğrar. Öldürme işi gerçekleştiği anda, sürünün
öfkesi yatışır. Herkes birdenbire yere uzatılmış olan kurbanın etrafın­
da kalakalır. Orada bulunanlandan, avdan pay almaya hakkı olanlarla
bir halka oluşturulur. Avlarını diri diri mideye indiren kurtlar gibi ava
dişleriyle girişebilirler; ama insanlar bu bedene katma eylemini daha
sonraya bırakırlar. Paylaşm a barışçıl bir tarzda ve belirli kurallara gö­
re yapılır.
Öldürme işi ister bir tek büyük hayvan ister çok sayıda daha küçük

hayvan üzerinde gerçekleştirilsin, bir sürü tarafından yapılmışsa, av o
sürünün bütün üyeleri arasında paylaştınlmalıdır. Bu paylaştırma işle­
mi, sürünün oluşturulm asındaki işlemin tam tersidir. Artık her insan
kendisi için bir şey istemektedir; üstelik olabildiğince çok miktarda is­
temektedir. Paylaştırma işlemi, yasaya benzer bir şeyle kesin olarak
düzenlenmemiş, yönlendirilmemiş, deneyimli insanlarca denetlenme­
miş olsaydı, kaçınılmaz olarak kan dökülerek sona ererdi. Paylaşım_
yasası en eski yasadır.
Bu yasanın temel olarak farklı iki çeşitlemesi vardır. Birincisine
göre, paylaştırma gerçek avcılar arasında yapılır; İkincisine göre ise
avla ilgisi olmayan kadın ve erkekler de bu paylaştırmadan yararlana­
bilir. Paylaştırmaktan sorumlu olan, bu işlemin düzenli bir biçimde ya­
pılıp yapılmadığını denetleyen kişinin, ilk başlarda bu görevden hiçbir
çıkan olmazdı. Bu denetleyici, kimi Eskimo balina avcılan arasında
görüldüğü gibi, şerefi uğruna kendi payından vazgeçebilir. Av üzerin­
de ortak mülkiyet hissi çok daha ileri gidebilir. Sibirya’daki Korjaklarda, ideal avcı kendi avından yararlanmak için herkesi davet eder ve
kendisi arta kalanlarla yetinir.
Paylaştırma yasası karmaşık ve değişkendir. Avın en değerli parça­
sı her zaman öldürücü darbeyi vuran insana verilmez. Bazen bu hak
avı ilk gören insana aittir. Ama öldürme işleminin yalnızca uzak görgü
tanıklan olanlar bile avdan pay talep edebilirler. Durum böyle olunca,
izleyiciler bu zorlu işin ortaklan sayılır; bunun sorumluluğunu payla­
şırlar ve meyvelerinden de yararlanırlar. Bu aşırı uç ve pek de yaygın
olmayan örneği, avcı sürüsünden yayılan bir’lik duygusunun gücünü
göstermek için veriyorum. Paylaştırma işlemi nasıl olursa olsun, belir­
leyici iki faktör avın tespit ediİm esTve otdürulmesidir.

SAVAŞ SÜ R Ü SÜ

Avcı sürüsüyle savaş sürüsü arasındaki temel farklılık, avcı sürüsünün
bir oluşumun yalnızca yarısından ibaret olmasında yatar. Sorun sade­
ce heyecanlı bir grubun, cezalandırmak istediği tek bir insanın peşinde
olmasıyla sınırlı olduğu sürece, avcı sürüsünü andıran bir oluşumdan
söz ediyoruz demektir. Ancak av olan insan onu teslim etmek isteme­
yen ikinci bir gruptansa, bu durum hızla iki sürünün karşı karşıya gel­
diği bir vakaya dönüşür. Düşmanlar birbirinden çok farklı değildir.
Hepsi insanoğlu, erkek ve savaşçıdır. Savaşın orijinal biçiminde düş­
manlar birbirine o kadar benzer ki birini diğerinden ayırt etmek zordur.

Saldın yöntemleri ve silahları üç aşağı beş yukan aynıdır. Her iki taraf
da vahşi ve korkutucu çığlıklar atarlar, karşılıklı niyetleri de aynıdır.
Avcı sürüsü, bunun aksine, tek taraflıdır. Kovalanan hayvanlar insanlann etrafını sanp onlan avlamaya çalışmazlar; kaçış halindedirler ve
karşılık verirlerse, bu ancak öldürme anında gerçekleşir. Çoğu zaman
kendilerini insana karşı savunabilecek durumda değillerdir.
Savaş sürüsünün şeklini belirleyen faktör, ortada, her ikisi de birbine aynı şeyi yapmaya niyetlenmiş iki sürünün bulunmasıdır. Sürünün
ikileşmesi kesindir ve iki sürü arasındaki bölünme, bir savaş durumu
var olduğu sürece mutlak nitelikte kalır. Birbirlerine gerçekten ne yap­
mak niyetinde olduklannı anlamak için, aşağıdaki aktanım okumak
yeterlidir. Bu Güney Amerikalı bir kabile olan Taulipangların düşman­
lan Pishaukolara karşı giriştiği seferin öyküsüdür. Aktanlanlar bir er­
kek Taulipangdan sözcüğü sözcüğüne alınmıştır ve savaş sürüsü hak­
kında bilinmesi gereken her şeyi kapsamaktadır. Anlatıcı bu macera­
dan büyük bir keyif almaktadır; konuyu içeriden, kendi açısından, kor­
kunç olduğu kadar gerçek de olan bir tür çıplaklık içinde anlatır ve bu
açıdan gerçekten de benzeri yoktur.

Î

“Başlangıçta Taulipang ve Pishauko arasında dostluk vardı. Sonra kadın­
lar konusunda tartışmaya başladılar. Önce Pishaukolar ormanda saldırdık­
ları yalnız bir Taulipangı öldürdüler. Sonra genç bir Taulipangı ve karısını
öldürdüler, sonra ormanda üç Taulipangı daha öldürdüler. Böylece Pisha­
ukolar giderek bütün Taulipang kabilesini ortadan kaldırmak istediler.
“Sonra Taulipangların savaş şefi Manikuza bütün adamlarını bir araya
topladı. Taulipangın üç lideri vardı: büyük şef Manikuza ve biri küçük, tık­
naz ama çok cesur bir adam, diğeri onun kardeşi olan iki yardımcı şef. Bir
de Manikuza’nın babası olan eski şef vardı. Halkının arasında komşu ka­
bile Arekuna’dan yine küçük ama çok cesur bir adam vardı. Manikuza, beş
sukabağından yapılma kap dolusu mayalanmış kaşiri hamuru hazırlattı.
Sonra altı kano yaptırdı. Pishaukolar dağlarda yaşıyorlardı. Taulipanglar
yanlarına iki kadın aldılar; kadınların görevi evleri ateşe vermekti. Oraya
gittiler ama hangi nehirden, bilmiyorum. Savaş bitene kadar hiçbir şey ye­
mediler; ne biber, ne büyük balık, ne de av eti; yalnızca küçük balıklar ye­
diler. Vücutlarını boyamak için boya ve beyaz kil de aldılar yanlarına.
“Pishaukolann yerleştikleri yere yaklaştılar. Manikuza, hepsinin orada
olup olmadığını öğrenmek için Pishaukolann evine beş adam yolladı.
Hepsi oradaydı. Bu, içinde çok sayıda insan bulunan, etrafı çitle çevrili
büyük bir evdi. Gözcüler dönüp bu bilgiyi şefe verdiler. Sonra yaşlı adam
ve üç şef kaşiriyi okuyup üflediler. Aynca boyayı, beyaz kili ve savaş sopalannı da okuyup üflediler. Yaşlı adamların yalnızca demir uçlu okları ve
yayları vardı, ateşli silahları yoktu. Ötekilerin tüfekleri ve saçmalan vardı.
Her birinin bir kese saçması ve altı kutu barutu vardı. Bunlann hepsi de

(büyünün gücüyle) okunup üflenmişti. Sonra alınlanndan başlayarak üste
kırmızı, altına beyaz bir çizgi sürerek bütün yüzlerini boyadılar. Savaşçılar
birbirini tanıyabilsinler diye göğüslerine üç kalın çizgi çektiler; üste kırmı­
zı, altına beyaz; aynı şeyi kollannın üstüne de yaptılar. Kadınlar da kendi­
lerini aynı şekilde boyadılar. Sonra Manikuza, kaşiri hamurunun üstüne su
dökülmesini istedi.
“Gözcüler evlerde çok sayıda insanın bulunduğunu söylediler. Çok bü­
yük bir ev vardı, daha küçük üç ev biraz daha ilerideydi. Pishaukolar, o tek
Arekunalı adam hariç yalnızca on beş kişi olan Taulipanglardan çok daha
kalabalıktılar. Kendilerini daha cesur kılmak için her biri bir kâse dolusu
kaşiri içti. Manikuza dedi ki: ‘Bu adam ilk atışı yapacak! O silahını doldu­
rurken diğeri ateş edecek. Peş peşe ateş edilecek! ’ Adamlannı evin etrafın­
da geniş bir çember oluşturacak şekilde beş kişilik gruplara ayırdı. Dedi jp ş
ki: ‘Boş yere ateş etmeyin! Bir adam düşünce, bırakın kalsın ve hâlâ ayak­
ta duran adamlara ateş edin!’
“Sonra üç gruba aynlarak ilerlediler, arkalarındaki kadınlar içki dolu
sukabağından kaplan taşıyordu. Çalılıklann bittiği yere vardılar. Maniku­
za dedi ki: ‘Şimdi ne yapacağız? Çok kalabalıklar. Belki de en iyisi geri
dönüp daha fazla insan getirmek.’ Ama o tek Arekuna dedi ki: ‘Hayır! İle­
ri! Ben kalabalığın içine dalınca öldürecek kimse bulamıyorum! ’ (Bunun
anlamı şudur: Bütün bu insanlar bana göre çok az sayıda, çünkü ben so­
pamla çok hızlı öldürürüm.) Manikuza cevap verdi: ‘İleri! İleri! İleri!’
Hepsini şevke getirdi. Eve yaklaştılar. Geceydi. Evde hasta bir adama oku­
yup üfleyen bir büyücü vardı. Dedi ki: ‘Gelen insanlar var!’ ve böylelikle
evdekileri uyardı. Evin efendisi, Pishaukolann şefi dedi ki: ‘Gelsinler ba­
kalım! Gelenin kim olduğunu biliyorum! Manikuza! Ama buradan çıka­
mayacak! ’ Büyücü onu uyarmaya devam etti ve ‘insanlar geldi!’ dedi. Şef
dedi ki: ‘Bu Manikuza! Buradan çıkamayacak! Hayatı burada son bula­
cak!’
“Sonra Manikuza evin etrafındaki çitleri bağlamada kullanılmış olan
sarmaşıkları kesti. İki kadın, biri ön diğeri arka kapıdan içeriye girip evi
ateşe verdiler. Evin içinde çok sayıda insan vardı. Sonra her iki kadın çit­
lerin dışına çıktılar. Yangın evi sardı. Yaşlı bir adam yangını söndürmek
için yukarıya tırmandı. Birçok insan evin dışına çıktı; hiç kimseyi görme­
dikleri için yalnızca düşmanlan korkutmak amacıyla, hedef gözetmeksizin
ateş açtılar. Taulipanglann yaşlı şefi bir Pishaukoyu okla vurmak istedi,
ama onu kaçırdı. Pishauko bir çukurun içine girmişti. Yaşlı adam ikinci
okunu yerleştirirken Pishauko onu silahıyla vurdu. Manikuza babasının öl­
düğünü gördü. Sonra savaşçılar sürekli ateş ettiler. Bütün evi sarmışlardı
ve Pishaukolann kaçacak yeri yoktu.
“Sonra adı Ewama olan bir Taulipang savaşçısı içeriye girdi. Arkasın­
dan yardımcı şeflerden biri geliyordu; onun arkasında erkek kardeşi, onun
arkasında savaş şefi Manikuza, onun arkasında da Arekuna vardı. Diğerle­
ri kaçmak isteyen Pishaukolan öldürmek için dışarıda kaldı. Beşi düşmanlann arasına dalarak onlara sopalanyla vurdular. Pishaukolar onlara ateş

Ancak. Adamlannı iyi tanıyan şef onları bir araya toplar. anlatıcı hiçbir şeyi düzeltmemiş ya da gizlememiştir. düpe­ düz imha etmedir. bütün düşmanlann orada olup olmadığını öğrenmek üzere gönderilirler. Arkalannda bir tek kadın ya da çocuğu sağ bırakmamışlardır. Sonra. Buradaki mesele savaş değil. üstünü kana bulayıp ölülerin arasına yatan hayatta kalmış bir adam ölülerin yazgısını paylaşır. bura­ da girebileceğin iyi bir şey var! ’ “Diğer üç küçük evde bulunan. Mayalanmış sert bir içki hazırlanmıştır ve bunu “kendi­ lerini daha cesur kılmak” için savaştan önce içerler. Gecedir ama evdeki insanlar uyanıktır. ama hiçbirini vuramadılar. Benzer nitelikteki sayısız aktarımın içinde bu öykü gerçeğe en uygun olanıdır. komşu kabileden ge­ len adam dahil yalnızca on altı kişidirler ve hepsi savaşta birbirinden ne bekleyeceğini bilir. ama kendileri iyi aydınlatılmış hedefler duru­ mundadırlar. Düşmanın yerleşim alanının civanna vanr varmaz. Yalnızca berbat küçük balık yiyerek katı bir oruç tutarlar. Sonra ev ateşe verildi. düşmanının öleceğinden de emindir. Düşmanlarını ölü olduğuna inandırmak için bütün vücudunu kana bulayıp ölülerin arasına yatmıştı. zaferleri onlan hiçbir biçimde zenginleştirmemiştir. Manikuza Pishaukolann şefini öldürdü. Karşılarında. Yalnızca iki genç kız kurtuldu. “Çok kalabalıklar” der ve tereddüt eder. Hâlâ canlı olan adamı bulup öldürdüler. Düşmanlan bastırır ve sopalarla saldırırlar. üstün ve tehlikeli bir güç bulunmaktadır. Düşmanlann hepsi oradadır ve orada olmalan hepsinin aynı anda öldürül­ mesi bakımından önemlidir. Onun erkek kardeşi ve Arekuna çok sayıda insanı çok hızlı öldürdüler. “Savaşçılar birbi­ rini tanıyabilsinler diye” boyayla bir tür üniforma yaparlar. Bir tek düşmanı vardır ve onun düşmanlığından emindir.” Yok olmak üzere olan bir adamın körlüğü. Bir büyücü görevini yap­ makta. Savaşla ilintili her şey ve özellikle silahlar “okunup üflenir” ve büyünün gü­ cüyle donanır. katil olan ve katil kalanlar diğerleridir. Bütün çocuklar ateşe atıldılar. Ölüler peş peşe doğra­ nır. Sonra ölü bir kadın aldılar. özellikle Taulipanglan arayarak yaşıyorlar. Diğerlerinden daha kuşkucu olan büyücü son derece uyanık­ tır ve tehlikeyi sezer. Yola çıkan on altı adam geri dönerken hiç ganimet getirmemiştir. Şef tam bir komutan gibi emir verir. Sayılan çok fazla değildir. içinde çok sayıda insan bu­ lunan bir ev. Savaîş sürüsünün bu tasvirine eklenecek hiçbir şey yoktur. Hayatı burada son bulacak. Amaçlan. Kendi eylemlerini zevkle anlatıyorlar. “Buradan çıkama­ yacak. “Gelen insanlar var” der. Ağlaşan çocuklar ateşe atılır. Çocuklar ağlaştılar. o da ilerleme emrini verir. Taulipanglar yeni­ len Pishaukoları peş peşe tutup onları bir orman bıçağıyla ikiye böldüler. kutsanır. Düşmanın evine yaklaşınca sorumluluğunu hissetmeye başlar. geri kalan Pishaukolar kaçıp o bölge­ deki dağlara dağıldılar. Ondan başka kamından hafif yaralı yalnızca iki adam vardı. Onun kararlılığı şefe yansır. Ama şef gelenin kim olduğunu kesin olarak bilmektedir. Her şey ateşin içinde yok olur. Bu da­ kikadan sonra düşmanın bütün Taulipang kabilesini yok etmek istedi­ ğine dair sarsılmaz bir inanç hüküm sürer. bu kızlar Taulipanglarla evlendiler ve hâlâ nehrin yukarı kısım­ larında yaşıyorlar. Konu dışı hiçbir şey içermez.” Tartışma kadınlar yüzünden başlar ve tek tek birkaç erkek öldürü­ lür: Yalnızca diğer tarafın neden olduğu ölümlere dikkat çekilir. Dönüp des­ tek mi getirmelidirler acaba? Ancak savaşçılannın arasında. çünkü en çıplağıdır. Kurtulma umuduyla. Yakındaki küçük evlerden kaçabilen çok az sayıdaki insan dağlara çıkıp orada “gizli katiller” olarak yaşarlar. Ölü bir kadına tecavüz edilmesi korkunç bir doruk noktasıdır. şayet gelecek olursa.106 ettiler. Sonra Pishaukolann yenik şefini alıp kollannı açarak bir ağaca bağladılar ve kalan cephaneleriyle onu pa­ ramparça edene kadar ateş ettiler. Bugün hâlâ diğer kabilelerin ölümcül düşmanlan ve gizli katiller olarak. Karanlıktan kendilerine ateş edenlerin kim olduğunu göremezler. ‘Hey-hey-hey-hey-hey!’ diye bağırarak eve döndüler. Manikuza parmaklarıyla kadının cinsel organını açıp Evvama’ya dedi ki: ‘Bak. hasta bir adamı tedavi etmektedir ve herkes onun etrafında top­ lanmıştır. yok etme öy­ küsü birkaç cümle içinde bitirilir. arkalannda hiçbir şey. On altı adamın cesaret kazanmak amacıyla içmek için çok nedeni vardır. Ölü şef bir ağaca bağlanıp paramparça olana kadar kurşun yağmuruna tutulur. gözcüler. öldürmek için yeterli sayıda düşman olmadığını söyleyen bir adam vardır. . Diğerlerinin hepsi öldürüldü. başına felaket çoktan çökmüş olmasına karşın. Kısa süre sonra ev. Ölülerin arasında hâlâ canlı olan bir Pishauko vardı. hemen sonra da “İnsan­ lar geldi” der. Yardımcı şef Pishaukolann yardımcı şefini öldürdü. “Taulipanglar yaşlı şeflerini oraya gömdüler. Tehdit edilen adam. kadınlar tarafından ateşe verilir ve içeridekiler dışanya çıkmaya çalışırlar. sözcüğün tam anlamıyla hiçbir şey kalmasın diye düşman sürüsünü ortadan kaldırmaktır. saldırganın tereddüdü kadar dikkate değer niteliktedir. hiçbir şey yapmaz.

basit kulübelerini uzakta bir yere taşımışlardı. Birdenbire bir adam bağırıp çağırarak ve elinde taş bir bıçak sallayarak çıkageldi. hiç kimse bu kesik ve dar­ belerden korunmaya çalışmıyordu. Ölünün yanında gö­ revlerini yerine getirmişlerdi ve baldırlanndaki derin yara izlerini hayatla­ rının sonuna kadar şeref madalyası gibi taşıyacaklardı. gerçekten de yaşaya­ cak fazla zamanı kalmamıştı. bu sırada gerçek eşleri ve kabile âdetlerine göre eşi durumunda olanlar. toplu hal­ de ağıt yakılacak bir şeyin olmasıdır. artışındaki inanılmaz ritim. “Ancak yeni kampta yerler boylu boyunca yatmış erkeklerle kaplıydı. ölüm yerini yalnızlığa terk ederek. diğer yandan topraktan patates çıkar­ makta kullandıkları sopaların sivri uçlarıyla başlarında açtıkları delikler­ den yüzlerine kan sızar durumda. Adamın hemen öleceğine inanırlar. diğerleri ise bir yandan yüksek sesle sürekli feryat ederken. Her halükârda ölümü hızlandırılır. en baştan başlanılması. “Acı çeken adam son nefesini vermeden önce bile. Ölmekte olan adamın üstünde oluşan bu yığın. fırsatını kollamıştır ve kurbanının kaçmasına izin vermeyecektir. O zaman feryatlar eskisinden de yüksek tonlara çıktı ve kadınlarla erkekler. kız kardeşlerin kayınvalideleri. feryatlar ve kendi ken­ dini yaralamalar başladı. Ertesi sabah şafak sökün­ ce. erkeklere. süresi.A Ğ IT SÜRÜSÜ Bildiğim en etkileyici yas sürüsü tasviri Orta AvustralyalI Warramungalar’ınkidh. Bu arada kadınlar ağıt yakma işine yeniden başlamışlardı. kampın üzerine karanlık çöktü ve o akşam geç saatlerde adam öldü. baldırlan. sanki onlann da. aniden her iki baldırını bı­ çakla yaraladı. dost­ ları üstünden kalktığında daha da ağır hasta olmuştu. etrafta kesinlikle dolaşacak olan ölü adamın ruhuyla da karşılaşmak istemiyordu. kız kardeşler. hatta bü­ tünüyle bitkin düştükten sonra. anneler. Kendi insanlarının kudurmuşçasına ulu­ malarıyla. İnsan­ lann hepsi. âdet olduğu üzere. Sonunda annesi. bunların hepsi burada önemli olanın ağıt için birbirlerini karşılıklı harekete geçirmek olduğunun kanıtıdır. güneş battı. çünkü hiç kimse ölüm mekânını şeytanca bir zevkle sey­ retmek için kötü büyüyle adamın ölümüne sebep olan hayvanın şekline bürünerek oraya gelmesi beklenen katil ruhun yanı sıra. karısı ve kız kardeşleri onu bu karmaşadan sürükleyerek çıkardılar ve derhal ağızlarını onun ka­ nayan yaralarına yapıştırdılar. yerlilerin hepsi oraya koştu. çeşitli zamanlarda vücudunda açtığı 23’ten fazla yara izi sayılıyordu. Bir adamın üzerin­ de. o ise bitkin ve çaresiz bir biçimde yerde ya­ tıyordu. kendi heyecanlan konusun­ da bu kadar gayretli olan bu insanlara göre kesinlikle kavranması im­ kânsız bir şeydir. adamın öldüğü kampta insan türüne ait hiçbir işaret kalmamıştı. Erkekler son hızla olay mahalline koştuklannda kadınları oraya çoktan gelmiş durumda bulurlar. kız torunlar. Tam oraya varınca. Olay mahalline koşan erkeklerin çoğu kendilerini karman çorman ölenin üstüne atıyor. Daha önce hastaysa bile. belli ki acıdan kendilerinden geçmiş bir halde telaşla kendilerini bıçaklarla ve sivri uçlu sopalarla yaralamaya koyuldular. Önemli bir olgu da ağıdın ölümden sonraya ertelenmemesi. “Bir saat sonra cenaze alayı meşale ışıklan altında karanlığa doğru yo­ la koyuldu. Pek çok niyet bu olayda rol oynar. bu heyecanın neden bir sürünün heyecanı olarak tanımlandığı ve ağıt sü­ rüsü terimini önermenin neden gerekli olduğu hemen anlaşılacaktır. Ağıdın şiddeti. kadınlar kalkıp erkeklere yer açıyordu. Avustralya yerlilerine özgü bu tek vakada bile. en azından bazılanmn da ölene yakın olma hakkı varmış gibi yer açmak için kalktıklannı söylemiştik. kayınvalideler. daha doğrusu kur­ banı olan talihsiz hasta adamın üstünü açtı. bu sırada kadın­ lar birbirlerinin başlarına sopalarla vuruyorlar.” Pek çok benzeri de bulunabilecek bu tasvirde. toprağı kazmada kullandıklan sopalanyla kafalannı bir kez daha yanyorlardı. Bu olay ölümün yakın olduğu haberiyle başlar. hasta insana dair umudun yitirildiği an başlamasıdır. cenazeyi bir mil ötedeki ormana taşıyarak alçak bir sakızağacında dallardan yapılmış bir platforma yatırdılar. Ölmekte olan adamla yakın ilişki içinde olanlar bir yığın oluş­ turacak şekilde adamın üstüne kapanırlar. Yine de ağlamalar ve feryatlar devam etti. Bu karmaşanın oluşumu konu- . dul kalan eşler ilaveten kafalanndaki bu yaralara ateşte kor haline getirilmiş sopalar sokuyorlardı. kız evlatlar. Sonun yaklaştığı açıkça belli olunca. bir olgu derhal öne çıkıyor: Önemli olan heyecanın kendisidir. etrafındakiler ağıtlarını durduramaz hale gelirler. ölmekte olan adamın etrafında ayakta ya da dizleri üstünde duruyorlardı. bu iyi niyetli şefkat ve üzüntü gösterisinin nesnesi. ayakta duramayıp boğuşmakta olan vücutların üstüne yığılabilsin diye kaslarını kesmişti. kolları birbirlerine sanlmış du­ rumda çılgıncasına ağlayıp feryat ediyorlardı. Kırk elli tanesi beşli ya da altılı gruplar halinde oturmuş. Nesnesinin üstüne çöküşündeki müthiş şiddet nesnenin yazgısını da belirler. Bize çok doğal gelen. insa­ nın huzur içinde ölmesi gerektiği duygusu. Esmer vücutların oluşturduğu boğuşan kütle yavaş yavaş çözüle­ rek. Cid­ di bir biçimde hasta bir insanın böyle bir muameleden sonra ayağa kalkması olacak şey değildir. ona olabildiğince yakın olmak için bariz bir biçimde boğuşan bu vücut kütlesi ne anla­ ma gelmektedir? Oraya ilk yatan kadınların. Her yönden gelip toplanan kadınların bazıları ölmekte olan adamın vücudunun üzerine kapanıyorlardı. kendi elleriyle açtıklan yaralarla doluydu. bazen gerçekten de sıkışıp ölmesi olasıdır. sonunda birbirine karışmış. Sürü birden ortaya çıkar. bunlar tartışılabilir ama temel olan heyecanın kendisi. anneanneler. ertesi gün yeni kampta yeniden başlaması. adam neredeyse boğulur. boğuşan vücutlardan başka bir şey görünmez oldu.

Kendi bedenlerine açtıkları yaralar. insanoğlu adına dünya­ yı fethetmiş. onu alıkoymaya çalışmaktan. Geniş ve çoğu zaman boş alanlarda küçük gruplar halinde dolaşan ilk insanlar. yüzlerce hile ve düzen­ le tekrar aralanna sızabilir. onu araların­ da tutarlar.sunda yerliler bize hangi açıklamaları yaparlarsa yapsınlar. onun merkezini oluşturduğu yığının bir parçası olabilmek için mücadele eder. hepsin­ de temel bir nitelik vardır. ölüm karşı­ sındaki iktidarsızlığın öfkesi vardır. Ölmekte olan üzerinde hakkı olan herkes. Artık bu heye­ cana her zamankinden çok ihtiyaçlan vardır. An­ cak yıkım aynı zamanda derme çatma barınaklara da yöneltilmiştir. aletleri. ikincisi. ölmekte olan ve yaşamla ölüm arasında or­ tada duran adama doğru güçlü bir hareket ve onun etrafında çift anlam­ lı bir yığın oluşumu. Varoluşundan kalan bütün izler. ARTIŞ SÜRÜSÜ Herhangi bir ilkel topluluğun yaşamını inceleyecek olsak. Ortak heyecanın güçlü olduğu bir durumda her şey yeniden başlar. ister anlar ya da kanncalar olsun. hatta yaşadığı kamp bile yıkılıp yakılır. ağıt sürüsünün özü. gerçek artış sürecini çarpıtmış ve gölgelemiştir. kararlı bir biçimde ölene karşı dönmüşlerdir. Hay­ vanlara hepsi ille de düşman değildi. aslında hepsi de insan için bir tehlike oluşturmuyordu. hep daha zengin uygarlıklara götürmüştür. derhal bu halkın varoluşunun merkezinde yer alan avcı sürüsü. . Bu gibi durumlarda insanlann kendi vücutlannda açtıklan yaralann tek öneminin bu olup olmadığım düşünmemiz gerek. ölen kişi ile eşit olma isteğinde yatar. kulübesi ve ona ait olan her şey yok edilir. ölünün korkuyla reddedilmesi­ ne ve terk edilmesine doğru gerçekleşen ani değişim. kendilerini yığının üstüne ya da başka bir 110 yere atma biÇimleri>yaralıların yere yıkılışı. Ölü olduğu için yaşayanlan kıska­ nabilir ve onlardan intikam alabilir. balık ya da çekirge sürüleri. Terk edilmiş bütün nesneleri yok ederek. daha ileri götürülemez. Ölüm he­ nüz vuku bulmadığı sürece. Ölmekte olan kalkıp onlarla birlikte ayakta duramadığın­ dan. çünkü yayılma kavramı. Aynca ilk kez fark ettiği ve sonra acı çekmesine neden olan felaketin olduğu dönem­ le arasına çektiği çizgiyi de vurgular. kadınlar bel­ li ki bundan da ileri giderler. gerçekte olan. Sürü üyelerinin fiziksel yakınlığı. savaş sürüsü ya da ağıt sürüsüyle karşılaşınz. Aynı gece ölenin vücudu telaşla uzağa taşınır. ama bir düşmanın yapabileceklerini kendi kendilerine yaparlar. Ağıtlanna yeni kampta devam ederler. ölenin ait olduğu yığının sürekliliğidir. İster bizon ya da geyik sürüleri. ölü adamdan ve onun dokunmuş olabile­ ceği her şeyden dehşetle korkarak kaçıştır. dönüşüm süreciyle bağlantılı olarak anlaşılabilir. hepsinin sayısı insanlann sayısından fazlaydı. bu bakımdan zaten bildiğimiz ve önceki bölümde açıkladığımız kitle­ nin yıkıcılığını anımsatır. ta en başından. Aniden. Ancak çoğu devasa sayılardaydı. Bunlardan birinin ya da diğerinin geri pla­ na çekildiği durumlarda bile. Ama gerçekten kendi­ lerini öldürmeye niyetleri yoktur. sü­ rü kendini gerçekleştirir ve böylelikle varoluşunu uzatır. yani yoğunlukları. çünkü grup tehlikededir. sanki birey ölümün bütün grupta neden oldu­ ğu sakatlığı. Bunlar. Kendilerine güçlü bir bir’lik duygusu vermiş olan heyecandan hemen vazgeçmezler. İnsanların yayılmasının arkasındaki özgül itici güç olması ne­ deniyle. bunların hepsi niyetlerinin ciddiyetini göstermek amacı taşır. ağıt sürüsünün özgül gerilimini yaratır. Ancak artış sürüsünde. Ölmekte olana çılgıncasına bağlan­ maktan. Bu kendi vücudunu sakatlama eyleminde çok fazla öfke. Bu bir savaş gibidir. Etkisinin bü­ tün kapsamı hiçbir zaman tam olarak anlaşılamamıştır. Sanki kendilerini ölüm yüzünden cezalandırıyor gibidirler. artış sürüsü muazzam öneme sahiptir. Vücudunda böyle yirmi üç yara taşıyan adam. Duyduklan şefkatin bütün göster­ geleri ve hatta fiziksel yakınlıklan onun ölmesine engel olamamıştır. Bu üç tip sürünün gidişatı nettir. kendi vücudunu sakatlayarak sergilemek ister gibidir. İstedikleri ve davranışlanyla sağla­ maya çalıştıklan şey. Acı çekenle birlikte. bu yaralan savaşta aldı­ ğı şeref madalyaları olarak telakki eder. ağıtlan daha uzun süre devam ettirirler. Kendilerini yaralamaya devam ederek acılarını sergilerler. insan vücutlarının oluşturduğu yığının ölmekte olan adamı bütü­ nüyle içine çekmesidir. çünkü onları terk etmiştir. Bu insanlann ölmekte olanla eşit olmak istediklerini söylemek de doğru olabilir. kendilerini ona karşı korumak için aynı de­ rece kurnaz olmak zorundadırlar. Ancak aynı derecede önemli bir şey de gerçekten öldüğü andan iti­ baren sürünün onu reddetmesidir. Artık kalanlar için tehlikeli ol­ muştur. tek bir yığın oluştururlar. Ölenin kini onlar için bir düşman haline gelir. geçmişteki varlığını ve önemini kanıtla­ yan bir kalıntı bulunabilir. Sanki onunla birlikte ölmek istiyor gibidirler. onlar adamla birlikte yatarlar. Ağıt sürüsünün gelişiminde temel öneme sahip olan faktörleri sap­ tamak gerekirse: Birincisi. daha karmaşık bir oluşumla karşı karşıya kalınz. hayvanlann sayısal üstünlüğüyle yüz yüze geldiler.

ancak asla yalnız olmak istemeyen bir tü­ rüydü. o kadar çok da av olur. başından beri insan kendi artışını başka canlılann artışın­ dan kopuk olarak düşünmez. kendine özgü önemi ve yeni kuşaklardan in­ sanlar için değeri. zengin­ leşmek ve çoğalmak için. Daha fa zla sayıda olma arzusunun. Büyük bir avcı sürüsü daha fazla avın etrafını sarabi­ lirdi. onlar için yağmur çağıran büyücülerinin etrafını sararlar. in­ sanın ait olduğu topluluğun daha kalabalık olması arzusunun. Tekrar tekrar kanguru gibi görünmeyi ve kanguru gibi hisset­ meyi başaran insanlar kanguru totemi olurlar. Bu ikili neslin kökeninde yatan dönüşüm kayalık tepelerde temsil edilir. Bu atalann. Avın miktarı hiçbir zaman güvenilecek bir şey olmamıştır. Ona göre. dönüşüm yoluyla kendine kattı. daha fazla sayıda insandan oluşan bir topluluk oluşturma arzusunu daha da kuvvetlendir­ miş olsa gerek. özellikleri bize son de­ rece naif ve şaşırtıcı gelen bir tarzda iç içe geçmiş olduğundan. her za­ man çok büyük ve acil olması gerekir. Bu törenlerin her biri insanı belirli bir hayvan ya da bitkiyle ilintilendirir. daha fazla av ve meyveyi. Dönüşüm yoluyla gerçekten insan oldu. Bu yüzden kanguru-ata aynı anda hem kanguru hem de insandır. insan olur olmaz daha fa zla sayıda olm ayı istediği kesindir. İnsan her zaman atanın bir yarısıdır. Yerlilerin efsanelerindeki ataları dikkate değer varlıklardır. İnsan. daha fazla hayvan ve tahılı. mitleri. sayıca kalabalık olan pek çok tür gi­ bi davrandı ve dans etti. Ama gizli saklı yerleri de vardır ve hiç beklenmedik bir yerde aniden belirebilir. bu atalann doğası çift nitelik taşır: kısmen insan. gerçekten de bulunması umulan yerde ortaya çıkar. Yasını tuttuklarını her ölüm. Bunun pek çok örneği vardır. Bütün inançlan. her defasında kendi küçük gruplar halindeki yalnızlığının bilincine vardı. Kimi zaman da ataları olan kanguru­ lann danslannı yapıyor olabilirler. Törenleri ilk başlatanlar bu atalardı. elli yıl kadar ön. tek tek doğdukları ve çok uzun zaman­ da geliştikleri için sayıca azdı.y ğ ce çeşitli kâşiflerce aynntılı biçimde incelendi. Bu yaratıkları temsil edişi ne kadar mükem­ mel olursa. Kendi artma arzusunu etrafındaki her şe­ ye aktarır. Böylelik­ le. Ç ok sayıda olmanın nasıl bir duygu olduğunu anladı. Kimi zaman bazıları kanguru dansı yapar. İnsanoğlu için tehlikeli olan hayvanların çoğunlukla tek başına ya da insanlar gibi küçük gruplar halinde yaşadığı doğrudur.). ama kurtlar bundan hoşnuttu oysa insan hoşnut değildi. dönüşümün ürünlerinden başka bir şey olmadıklan açıktır. Ancak ko­ nu üzerinde biraz düşününce artış sürüsünün neden bu kadar farklı bi­ çimlerde ortaya çıktığı anlaşılabilir. Nasıl kendi hordasını bol bol çocuk tedarikiyle genişletmek istiyorsa. bes­ lendiği her neyse ondan daha fazlasını da öyle ister. törenlerin yapılmasının nedeni bunun atalann buyruğu olmasıdır. . İnsanın güçsüzlüğü sayısının az­ lığında yatıyordu. bunlann bir kısmını araştırmamız sı­ rasında göreceğiz. İnsanlann çevresindeki gerçek kangurulann atası. Bu ritler. Savaşta insanlar düşman horda ’sından daha kuvvetli olmayı istediler ve her zaman az sayıda olmanın yarattığı tehlikenin bi---. aynı zamanda kendilerine kanguru diyen insan grubunun da atası olmuştur. Sık sık tekrarlanan ve kullanılan böyle bir dönüşüm. mitlerin dramatik temsilleriyle bir nesilden diğerine aktanlmıştır. Çünkü. emu-ata* aynı anda hem emu hem de insandır buna karşın bir atada asla iki hayvan temsil edilmez. hem in­ sanın hem de hayvanın aynı anda bir figürde mevcut olması ne kadar vurgulansa azdır. bazıları da geleneksel dönüşümde izleyiciler olarak yerlerini alırlar. öyleyse ne kadar çok sayıda avcı olursa. yaşamak için gereksindiği her şeyden bol bol olmalıdır.Çünkü yeni insan nesilleri. üstelik bu arzu sürekli daha da kuvvetlenmelidir. onlann sayılannın o kadar farkına vanyordu. İnsanoğlunun. tanıdığı bütün hayvanlan. diğer yansı belirli bir hayvandır. Başka hay­ vanlara dönüştüğü ilk zamanlarda. Bir sürünün oluştuğu her vesile. bir kazanım karakteri edinmiş. bir­ denbire bollaşabilir. İnsanlar. özellikle de deneyimli ve etkin birinin ölümü. dünyanın pek çok bölgesinde. her halükârda bir artış sürüsü durumundadırlar. İnsan­ lar ya Pueblo yerlilerinde olduğu gibi kendi kendilerine yağmur dansı yaparlar ya da suya hasretle.lincindeydiler. kısmen hayvandırlar ya da daha doğrusu aynı anda hem hayvan hem de insandırlar. Artışla dönüşüm arasındaki yakın bağlantıyı anlamak için Avustralya yerlilerinin ritlerine değinmemiz gerekir. kurt sürüleri büyüklüğünde gruplar halinde yaşamış olabilir. dönüşümün gerçekleştirildiği ritlerin kutsallığıyla ifade edilir.n. yağmur ve artış ritleri özdeştir. ritleri ve törenleri bu arzuyla dolu­ dur. küçük gruplar halinde yaşadığı son derece uzun süre içinde. Dönüşümden alınan zevk. Kendisi gibi canlılar en çok suya gereksinim duyar. Başanlı ve tamamlanmış dönüşüm bir tür Tanrı vergisidir. bu dönü­ şümün zamanla edindiği. İnsandaki artış yönelimli her şey böylesine temel ni­ telikli bir “güç” ile donatılmış olduğuna göre bu bölümün başında ar­ tış sürülerinin karmaşıklığının vurgulanması tuhaf gelebilir. İnsan da on­ lar gibi bir yırtıcı hayvandı. Yağmur seyrek yağmaya başlayınca daha fazla yağmur sağlamaya koyulur. ciddi bir kayıptı. bu onun özel yeteneği ve hazzıydı. Artış sürüsü her yerde beklenme­ lidir. * Emu: Avustralya’ya özgü bir çeşit devekuşu (ç.

“Dans her zaman arzulanan sonucu verirdi. Bu simgelerin önemi ve eskilliğine. Biri bitkin düşünce. seyredenler de başlannda maskeleri. üstünde boynuzları duran bizon kafa derisi. ya da kuzeyden güneye ülkenin her yerinde dolaşan. bir dili oluşturan sözcük hazinesi ya da bize bütünüyle mad­ desel gelen. kum. “Bilindiği gibi. çoğu zaman neredeyse açlıktan ölme noktasına geliyorlardı. Bu dansın amacı bizonlann gittikleri yönü değiştirmek ve yollarım Mandan köyüne doğru yöneltmektir. dans­ çının arkasından sallanan bu parça yere sürünürdü. bu dö­ nüşümle bölünemez bir bütün olmuş olan yaratıklann her ikisinin de artışını güvence altına alır. Bir Kuzey Amerika Kızılderili kabile­ si olan Marıdanların aşağıda aktanlan ünlü bizon dansı geçtiğimiz yüzyılın ilk yansında kaleme alınmıştır. Peki ama akrepleri. Bu türden her acil durum­ da. Ancak bütün artış sürülerinin totemlerle ilintili olduğunu ve bunla­ nn sonuç vermelerinin her zaman Avustralya yerlileri örneğinde oldu­ ğu kadar çok zaman gerektirdiğini varsaymak doğru olmaz. ya da canlan 115 nereye isterse oraya giden. şarkılar ve haykınşlar durmazdı. iki ya da üç hafta bir an bile durmaksızın sürerdi. aynı zamanda onlann sayılarına ilişkin bir bağlantıyı da gösterir. “Genel bir heyecanın herkesi sardığı bu süre boyunca. Sivrisinek-totemden geldiğine inanan insan. çünkü bu gibi yaratıklar bizim için olduğu kadar yerliler için de zararlıdır. sonra (onlann deyişiyle) ‘bizonlann gelmesini’ sağlamak amacıyla yaptıklan bizon dansına başlar. ar­ zulanan hayvanın doğrudan ve derhal dikkatini çekmek olan daha ba­ sit ve yoğun işlemler de vardır. totem hayvanın sayıca artışı kendi sayılannın artışıyla özdeşti. başka biri yayını gerip kör bir okla onu vurursa. herkese açık bir alanda yapılır. bu meyvelerin artmasını iste­ mesi doğal görünmektedir. Kangurular artınca kendileri de artıyordu. epey bir öne eğilerek ve yere çökerek bunu ifade eder. İnsanı çeken. Bu yaratıklardan biri her zaman insandır. elinde de bizon öldürmekte kullandığı. onlarla bir ilişki kurarak kendi sayılannın artışını da güvence altına almaya çalışıyor olmalan mümkündür. Bizim iğrenç bulduğumuz bazı böcekler. yanan ot. ama arala­ rında bitkiler de vardır. süsler ve belirli kutsal araç-gereç benzeri diğer nesnelerin oluşturduğu hazine gibi kutsal tutulmuştur. ateş. Yerlilerin totemleri arasında bulutlar. “Bu dans köyün ortasında. yorulup halkadan aynlan birinin yerini almak için beklerlerdi. Bu. doğudan batıya.bu beceri. bitleri. bunla­ nn Avustralya’da da totem olarak bulunmasından daha iyi bir kanıt olamaz. asla başansız olmazdı. Bu köyde danslar bazen bizonlann göründüğü o coşkulu ana kadar. rüzgâr. adam bir bizon gibi düşer. yani maske bulunur. Küçük bir kabile olduklan için kendilerinden daha güçlü düşmanlan karşısında evlerinden uzağa giderek hayatlannı riske atmaya kalkışmadıklanndan. bunlann artışı için özel ritlerin olması şaşırtıcı değil­ dir. yerliler için bir lezzet kay­ nağıdır ve bu yüzden de totem olmuşlardır. Bu yüzden artışla dönüşüm arasındaki bağın kuvveti ne kadar vur­ gulansa azdır. köyden derhal görülüp bütün kabilece anlamı bilinen uygun işareti ‘giysilerini atarak’ verecek ‘gözcüler’ bulu­ nurdu. ot. zaten etraflıca incelemiş olduğum doğal kitle simgelerinin listesidir. en sevdiği yay ya da mız­ rak olurdu. seyredenler onu topuklarından tutar. toplumunun da sivrisinekler kadar çok sayıda insandan oluşmasını ister. ke­ sinleşmiş biçimiyle bir gelenek olarak geliştirilebildikten sonra. çünkü bu liste başka bir ilinti dolayısıyla iyi bilinmektedir. bu hayvanların son derece büyük sayılarda bulunmalan olabilir. yine onlar arasında bulunan başka bir totemden söz et­ meden bitirmek istemem. dansa katılanların her birinin başında. avare avare dolaşan mahluklardır. Bunlar genellikle insanlann beslendikleri bit­ kiler olduğundan. bizonlar. bir başka hayvanın da artışını güvence altına alır. çıngıraklar sallanır. her erkek böyle zamanlar için saklamak zorunda olduğu maskesini (üs­ tünde boynuzları duran bir bizon kafa derisini) kulübesinden çıkarıp geti­ rir. nadiren büyük kitleler halinde toplanan. ellerinde silahlan. de­ niz ve yıldızlar da vardır. İnsan her totemle. bıçaklannı ona doğru sallayarak halkanın dışına çe- . Bir gelenek olarak aziz tutulan ve totem olarak belirli insanlarla kangurular arasında var olan ilişkinin göstergesi olan dönüşüm. ola­ mazdı çünkü dans durmaz ve ‘bizonlar gelene’ kadar gece gündüz ısrarla sürdürülürdü. Avustralya yerlilerinin çift figürlerine yaptığım bu kısa ve öz nite­ likli değinmeyi. termitler ve çekirgeler. bu ikisi el ele gider. silahlar. bizonlan görünce. Amacı. sinekleri ya da sivrisinekleri kendilerine totem seçen insanlara ne de­ meliyiz? Bu durumlarda sözcüğün düz anlamıyla yararlılıktan söz ede­ meyiz. Avustralya totemlerinin büyük bir çoğunluğu hayvandır. Bu yüzden Mandanlann bazen yiyecek hiçbir şeyleri kalmıyordu. Çok sayıda totemden oluşan bir kabile hepsinin artışını kendine mal et­ miştir. Her defasın­ da yaklaşık on ya da on beş Mandan bu dansa katılır. köyün civarın­ daki tepelerde. Dönüşüm bir kez sabitleştikten. Kangurulann sayısı her zaman insanlarınkinden fazlaydı ve insanla bağlantılı olduklanndan insanlar onların artışını istiyordu. Davullar çalınır. “Maske başa takılır ve genellikle hayvanın uzunluğu boyunca kesilmiş ve ucuna kuyruk tutturulmuş bizon derisinden ince bir şerit taşırdı. Bu yüzden asla başarı­ sız olmazlar ve yerliler bizonları getirenin danslar olduğunu düşünürdü. İnsanlann erik ya da ceviz sevmesi. Aşağıda vereceğim liste okuru şaşırtacaktır. örneğin bazı tırtıllar. yağmur.

kerler; derisini yüzüp kesme hareketlerini de yaptıktan sonra onu bırakır­
lar. Bıraktığı yer, maskesiyle dans eden başka biri tarafından derhal doldu­
rulur; yer değiştirme yöntemiyle birlikte bu sahne, arzulanan sonuca vanlmcaya, yani ‘bizonların gelmesi sağlanıncaya’ kadar gece gündüz yinele_•
nır. s»

Dansçılar aynı anda hem bizonları hem de avcıları temsil eder.
Dansçılar bizon kılığına girmiştir; ama yaylar, oklar ve mızraklar on­
lan avcı kılar. Bir insan dans etmeyi sürdürdüğü sürece bir bizon gibi
davranır ve bizon olarak görülür. Yorulunca, bir bizon gibi yorulur ve
ölmeden sürüden aynlmasma izin verilmez. Yorgunluktan değil de ok­
la vurulduğu için, yere çöker. Verdiği ölüm kalım mücadelesi boyunca
bir bizon olur, avcılar tarafından alınıp götürülür ve kesilir. Önce “hay­
van sürüsü”ndendir, sonra av olur.
Şiddetli ve çok uzun süren bir dans aracılığıyla bir sürünün gerçek
bizonlardan oluşan bir hayvan sürüsünü kendine çekebileceği fikri iki
şeyi varsayar. Mandanlar bir kitlenin büyüdüğünü ve yörüngesinde bu­
lunan aynı türden her şeyi kendine çektiğini deneyimlerinden bilirler;
nerede bir arada duran çok sayıda bizon-varsa, onlara daha fazla bizon
katılır. Ama dansın heyecanının sürünün yoğunluğunu artırdığını da
bilirler. Sürünün dayanıklılığı ritmik hareketlerinin şiddetine bağlıdır;
sürü sayıca eksikliğini dansın şiddetiyle telafi eder.
Görünüşü ve hareketleri bu kadar iyi bilinen bizonlar, dans etmeyi
sevmeleri ve kılık değiştirmiş düşmanlarının kendilerini bir eğlenceye
ayartmasına izin vermeleri bakımından insanlan andırırlar. Dans uzun
sürer, çünkü çok uzun mesafeleri etkilemesi gerekir. Bizonlar bir sürü­
nün varlığını ta uzaklardan hissederler ve dans sürdüğü sürece bunun
çekiciliğine kapılırlar. Dans dursaydı, ortada artık doğru düzgün bir sü­
rü kalmazdı ve hâlâ çok uzakta olabilecek olan bizonlar başka bir yö­
ne gitmekte serbest olurlardı. Her zaman etrafa dağılmış başka sürüler
bulunur; bunlardan herhangi biri bizonları çekebilir. Dansçılara en
kuvvetli çekime sahip olmalan ve hep öyle kalmalan gerekir. Sürekli
devam eden bir heyecan durumunda bir artış sürüsü olarak, insanlar
gevşek bir biçimde gruplanmış hayvan sürülerinden daha kuvvetlidir­
ler ve bizonları karşı konulmaz bir biçimde kendi yörüngelerine çeker­
ler.

KOMÜNYON

Kutsal Sofra'da özgül bir artış töreni görürüz. Kendine özgü bir rite
uygun olarak katılanlann her birine kesilen hayvanın bir parçası veri­
lir. Birlikte ele geçirilen, birlikte yenir. Aynı hayvanın parçalan bütün
sürü tarafından içe alınır. Bir tek bedenin bir kısmı hepsinin içine girer.
Sürüdekiler aynı şeyi yakalar, ısınr, çiğner ve midesini doldurur. Bunu
yemiş olanların hepsi artık bu hayvan dolayımıyla birleşmişlerdir; hay­
van hepsinin içinde mevcuttur.
Bu ortaklaşa içe alma riti bir komünyondur. Komünyona özel bir
önem atfedilmiştir; öyle bir biçimde gerçekleştirilir ki yenmiş olan
hayvan kendini onurlandınlmış hisseder ve yanında kendi türünden
pek çoklannı getirerek geri döner. Hayvanın kemikleri kınlmaz, dik­
katlice saklanır. Her şey olması gerektiği gibi yapılırsa, bu kemikler
yeniden ete bürünür, hayvan ayağa kalkar ve tekrar avlanmasına izin
verir. Ama bir yerde hata yapılırsa, hayvan kendini hakarete uğramış
hisseder ve kendini vermez. Bütün kardeşleriyle birlikte kaçacak; bir
daha hiçbiri görülemeyecek ve insanlar açlıktan ölecektir.
İnsanlann pay aldıkları hayvanın bizzat varolduğunu düşledikleri
şölenler vardır. Bu yüzden, belirli Sibirya halklan arasında, ayı kendin­
den oluşan yemekte misafir muamelesi görür. Kendi bedeninin en iyi
parçalan sunularak onurlandınlır. Ona kutsal ve güzel sözlerle hitap
edilir ve kardeşleriyle insanlar arasında aracılık yapması için yalvarı­
lır. İnsan onun dostluğunu nasıl kazanacağını bilirse, hayvan avlanma­
sına gönüllü olarak izin verecektir. Bu gibi komünyonlar avcı sürüsü­
nün genişlemesine yol açabilir; ava katılmayan erkeklerle kadınlar da
komünyonda yer alırlar. Ancak bu şölenler fiili avcılardan oluşan kü­
çük bir grupla sınırlanabilir de. Sürünün tanımlayıcı niteliğiyle ilişkili
olduğu sürece içsel işlem her zaman aynıdır: Avcı sürüsü, artış sürüsü
şeklinde değişir. Belirli bir av başanlı olmuştur ve ava katılanlar avdan
paylannı alırlar ama, komünyonun ciddi ortamında, zihinleri gelecek­
teki bütün avlann düşüncesiyle doludur. Arzuladıklan hayvanların
oluşturduğu gözle görülmez kitle imgesi, yemekte yer alan herkeste
açık bir şekilde bulunur ve bu insanlar bu imgeyi gerçek kılma konu­
sunda son derece kararlıdır.
Orijinal avcı komünyonu, artış arzuları bütünüyle farklı bir nitelik
taşıyan kültürlerde bile korunmuştur. Tarımcı halklar, günlük yiyecek­
leri olan tahılın artışına dalmışlardır; ama gene de, yalnızca avcı ol­
dukları günlerdeki gibi, huşu içinde hayvan bedenini ortaklaşa payla­
şırlar.

Daha yüksek dinlerde komünyona' yeni bir faktör katılır: inananla­
rın artması fikri. Komünyon töreni bozulmadan varlığını sürdürürse,
inanç yayılmaya devam edecektir ve giderek daha çok inananı kendi­
ne çekecektir. Ama elbette bundan daha da önemli olan yeniden can­
lanma ve diriliş vaadidir. Avcıların törensel bir biçimde pay aldıkları
hayvan tekrar yaşayacaktır; ayağa kalkıp yine avlanmasına izin vere­
cektir. Bu diriliş daha yüksek komünyonlann temel amacı olur, ama
hayvan yerine bu kez yenen bir tanrının bedenidir ve inananlar bu di­
rilişi kendi dirilişleriyle ilişkilendirirler.
Ağıt dinleriyle ilgili bölümde komünyonun bu yönü hakkında daha
fazla bilgi verilecektir. Burada vurgulamak istediğim nokta avcı sürüsünden artış sürüsüne geçiştir; yiyecek en başta canlı bir şey olarak dü­
şünüldüğü için, yiyecek artışı belirli yeme ritüelleriyle güvence altına
alınır. Burada bariz olan bir başka nokta da sürünün çok değerli ruhsal
tözünün yeni bir şeye dönüştürülerek korunması güdüsüdür. Bu töz ne
olursa olsun -belki de töz burada doğru bir sözcük değildir- yok olma­
sını ya da dağılmasını önlemek için mümkün olan her şey yapılır.
Ortak yemekle yiyeceğin artışı arasındaki ilinti, içinde hiçbir yeni­
den canlanma ya da diriliş unsuru olmaksızın, Yeni Ahit’te yer alan,
binlerce aç insanın beş somun ekmek ve iki balıkla doyurulma muci­
zelerinde olduğu gibi doğrudan da olabilir.

İÇE DÖNÜK VE SESSİZ SÜRÜLER

Bu dört ana sürü türü çeşitli biçimlerde gruplanabilir. Önce içe dönük
ve dışa dönük sürülerin farkına bakalım.
Daha çarpıcı olan ve bu yüzden de tanımlanması daha kolay olan
dışa dönük sürü, kendisinin dışındaki bir hedefe yönelik hareket eder.
Uzak mesafeler kat eder ve normal hayattaki hareketle karşılaştırıldı­
ğında daha büyük bir yoğunluğu vardır. Gerek avcı gerekse savaş sü­
rüleri dışa dönük sürülerdir. Avlanacak olan av hayvanı bulunup ele
geçirilmelidir; savaşılacak düşman da aranmalıdır. Savaş dansının ya
da av dansının kısıtlı bir alanda yarattığı heyecan ne denli yoğun olur­
sa olsun, dışa dönük sürünün gerçek faaliyeti kendisinin dışına, belli
bir uzaklığa yönelmiştir.
İçe dönük sürü tek merkezlidir. Ölmüş ve gömülmesi gereken bir
insanın etrafında oluşur. Temel itkisi bir şeye ulaşmak değil, onu elde
* Komünyon/Aşai Rabbani: İsa’nın kanını simgeleyen şarabı ve bedenini simgeleyen
ekmeği paylaşma töreni; Kutsal Sofra (ç.n.).

tutmaktır. Ölü insan için yakılan ağıt, o insanın, cesedi etrafında topla­
nanlara ait olduğu olgusunu mümkün olan her biçimde vurgular. Ölen
adam yola koyulduğunda yalnızdır; diğer ölülerin onu beklediği ve ka­
bul edileceği yere varana kadar tehlikeli ve korkunç bir yolculuk ya­
par. Ölüme engel olmak imkânsız olduğundan ölen kişi adeta beden­
den dışa atılır (excorporaîe ). Ağıt yakan sürü, bir tür bedeni, kolay ol­
masa da ölenin ayrıldığı ve uzaklaştırıldığı bir bütünü temsil eder.
Artış sürüsü de içe dönük bir sürüdür. Dansçıların oluşturduğu bir
grup, dışandan katılacak -istenen budur- henüz gözle görülmeyen bir
şeyle bir çekirdek biçimini alır. Zaten orada bulunanlara daha fazla in­
sanın, avlanan ya da yetiştirilen hayvanlara daha fazla hayvanın, top­
lanan meyvelere daha fazla meyvenin katılması beklenir. Burada ege­
men olan duygu, bu kadar değer verilen gerçek, gözle görülebilir bi­
rimlere katılacak şeylerin varlığına duyulan inançtır. Bu şeyler, oralar­
da bir yerdedir, yalnızca buraya çekilmeleri gerekmektedir. Törenlerin,
gözle görülmez olsalar da bu gibi pek çok şeyin bulunduğu sanılan
yerlerde yapılma eğilimi vardır.
Kom ünyon dışa dönük sürüden içe dönük sürüye önemli bir geçişi
ifade eder. Av sırasında ele geçirilen belirli bir hayvanın içe alınması
yoluyla ve bu hayvanın bir parçasının onu yiyen herkeste bulunduğu
olgusunun kutsal bilinci yoluyla, sürü kendi içine döner. Bu durumda,
yenmiş olan hayvanın yeniden canlanmasını ve her şeyden önce de sa­
yısının artmasını ümit eder.
Bir başka aynm da sessiz ve gürültülü sürüler arasındadır. Ağıtla­
rın ne kadar sesli olduğunu anımsamak yeterlidir; kendilerini olabildi­
ğince yüksek perdeden duyuramasalardı bu ağıdm hiçbir anlamı kal­
mayacaktı. Bütün gürültü biter bitmez, ağıt sürüsü dağılır ve herkes yi­
ne yalnız ve yalnız kendisi olur. Av ve savaş, doğalan gereği, gürültü­
lüdür. Sessizlik düşmanı yanıltmak için sık sık gerekli olabilir, ama o
zaman saldınnın doruk noktası daha da gürültülü olur. Köpeklerin hav­
laması, avcılann kendi heyecanlannı ve kana susuzluklarını kışkırt­
mak için haykırmalan her avda belirleyici öğedir. Meydan okumanın
fütursuzluğu ve düşmanın yüksek perdeden tehdidi savaşta her zaman
vazgeçilmez bir nitelik taşımıştır; savaş naraları ve savaşın gürültüsü
tarihin her yerinde yankılanmıştır; günümüzde bile savaş, patlama gü­
rültülerinden ayrı düşünülemez.
Sessiz sürü bir beklenti sürüsüdür. Bu sürü sabırla, insanlar bu şe­
kilde toplandığında özellikle çarpıcı olan bir sabırla doludur. Sessiz sü­
rü, sürünün hedefi hızlı ve yoğun faaliyetle ulaşılamayacak nitelikte
olduğu zaman ortaya çıkar. Belki de “sessiz” sözcüğü yanıltıcıdır;

“beklenti sürüsü” daha net bir terim olabilir; çünkü sürünün bu türü,
ilahiler, şeytan çıkarma (cin kovma), kurban etme gibi faaliyetlerle ta­
nımlanır. Bu faaliyetlerin ortak yanı, uzakta bulunan, kısa bir süre için­
de elde edilem eyecek bir şeyi hedeflemeleridir.
Öteki dünya inancına sahip dinlerde yer alan şey bu türden bir bek­
lenti ve suskunluktur. Bu yüzden bu hayatlarını, öteki hayatta daha iyi­
sini yaşama umuduyla geçiren insanlar vardır. Ancak sessiz sürünün en
parlak örneği komünyondur. Eğer mükemmel olması isteniyorsa, içe
alma işlemi yoğun bir suskunluk ve sabır gerektirir. Kutsal görülen ve
derin bir anlamla yüklü olduğu kabul edilen ve bunu kendi içinde taşı­
makta olan bir şey karşısında duyulan huşu, sessiz ve vakur bir tavrı
gerektirir.

SÜRÜNÜN BELİRLİLİĞİ.
SÜRÜLERİN TARİHSEL SÜREKLİLİĞİ

İnsanlar, arkasından ağıt yaktıkları ölüyü tanırlar. Yalnızca ona yakın
olanların ya da onun kim olduğunu tam olarak bilenlerin ağıt sürüsüne
katılma hakkı vardır. Ölenle yakınlıklarına bağlı olarak acıları da artar;
onu en iyi tanıyanlar en iyi ağıt yakar ve ağıdm kraliçesi, öleni karnın­
da taşımış olan annesidir. Yabancıların yası tutulmaz ve en baştan hiç
kimse ağıt sürüsünün merkezi olamaz.
Bir nesneyle ilişkideki bu belirlilik bütün sürülerin karakteristiği­
dir. Bir sürüye ait olanlar birbirlerini iyi tanımakla kalmaz, aynı za­
manda hedeflerini de çok iyi bilirler. Ava çıkınca, peşinde oldukları
avın ne olduğunu çok iyi bilirler; savaşa gidince düşmanlarının kim ol­
duğunu çok iyi bilirler; ağıt yaktıklarında duydukları ıstırap iyi tanı­
dıkları biri içindir ve artış ritlerinde, artması gerekenin ne olduğunu
tam olarak bilirler.
Sürünün belirliliği korkutucu ve değişmez niteliktedir, ama aynı za­
manda bir yakınlık öğesi de içerir. İlkel avcıların avlarına bir tür şefkat
duydukları sezilebilir. Ağıtlarda ve artış ritlerindeki bu bildik şefkat
doğal görünebilir; ama bu bazen, artık korkulacak bir şey olmaktan çı­
kan düşmana da duyulabilir.
Sürü tekrar tekrar aynı şeyleri hedefler. İnsanoğlunun diğer bütün
yaşama yöntemleri gibi sürü de sonsuz bir biçimde tekrarlanır. Bu be­
lirlilik ve tekrarlanma esrarengiz bir biçimde sürekli olduğu kanıtlanan
oluşumlara yol açmıştır. Söz konusu oluşumlar her zaman hazırdır ve
kullanılabilir; bu olgunun, daha karmaşık uygarlıklarda kullanılabil­

mesini sağlayan şey esrarengiz değişmezliğidir. Önceki bölümlerden
birinde keşiş ve asker birimlerini örnekleyerek kitle kristallerinden söz
etmiştim. Sürüler, tıpkı kitle kristalleri gibi, aslında kitlelerin hızla
oluşmasının istendiği her yerde, tekrar tekrar kullanılır.
Ancak, modem kültürlerde hâlâ varlığını ısrarla sürdüren gerçekten
arkaik öğelerin çoğu, ifadelerini bir sürüde bulurlar. Artan baskılardan
ve günümüzün ayak bağlarından kurtulmuş, daha basit ve doğal bir va­
roluşa duyulan nostalji tam tamına bunun göstergesidir; bu nostalji, y a ­
lıtılmış sürülerde yaşama arzusudur. İngiltere’deki tilki avlan, asgari
sayıda tayfayla küçük teknelerle okyanus yolculuklan, az bilinen ülke­
lere keşif gezileri, hatta birkaç kişiyle, insan çabası olmaksızın her şe­
yin kendiliğinden çoğaldığı doğal bir cennette yaşama hayali bile, bun­
lann hepsi arkaik durumlardır ve ortak bir yanlan vardır: açık, karma­
şık olmayan, belirli ve kısıtlı özellikteki girişimleri paylaşan az sayıda
insan hülyası.
Bunlara ek olarak, günümüze kadar kalmış hiçbir kural tanımaya­
cak kadar ilkel bir sürü daha, linç hukuku adı altında işleyen bir sürü
vardır. Sözcük, işin kendisi kadar utanmaz bir nitelik taşır; çünkü ya­
pılanlar aslında hukukun bir reddidir. Kurbanın hukuka layık olduğu
düşünülmez; insanlar arasındaki alışılmış biçimlerin hiçbirine uyul­
maksızın, bir hayvan gibi gebertilir. Kurban, görünüş ve davranış ba­
kımından katillerinden farklıdır ve katillerin kendileriyle kurban ara­
sında hissettikleri bu uzaklık ona hayvan muamelesi yapmalannı ko­
laylaştırır. Kurban, kaçışı sırasında onlara yakalanmamayı ne kadar
uzun süre becerirse, katillerin oluşturduğu sürü o kadar gözü dönmüş
olur. İyi koşabilen ve hayatının en iyi çağındaki bir insan, onlara he­
vesle ele geçirecekleri iyi bir av sunmuş olur. Bu kovalama doğası ge­
reği sık sık gerçekleşemez; seyrekliği de çekiciliğini artınr. Sürüyü
oluşturanlann, vahşeti kendilerine hak olarak görmeleri, adamı yiye­
m em eleri olgusuyla açıklanabilir. Muhtemelen, dişlerini adama ger­
çekten geçirmedikleri için kendilerini insan olarak görürler.
Bu türden sürünün kökeninde sıklıkla cinsel suçlama yatar ve bu da
kurbanı tehlikeli bir varlığa dönüştürür. Kurbanın gerçek ya da sözde
vukuatı gözde canlandırılır. Siyah bir adamın beyaz bir kadınla ilişkilendirilmesi, fiziksel yakınlıklannın görüntüsü aralanndaki farklılığı
saldırganlann gözünde vurgular; kadın daha da beyazlaşır, adam daha
da karanr. Kadın masumdur; çünkü öbürü, erkek olduğundan, daha
güçlüdür. Eğer kadın ilişkiyi kabul etmişse, bu onun erkeğe atfedilen
üstünlük sayesinde kandınlmış olmasındandır. İnsanlann tahammül
edemediği ve hepsini adama karşı birleşmeye zorlayan şey, adamın üs­

tünlüğü fikridir. Vahşi bir hayvan gibi -değil mi ki bir kadını hırpala­
mıştır- hep birlikte kovalanır ve öldürülür. Bu adamın katli onlara hem
mubah hem de zorunlu görünür ve bu eylem hepsine apaçık bir tatmin
verir.

ARANDALARIN ATALARINA İLİŞKİN
EFSANELERDEKİ SÜRÜLER

Avustralya yerlilerinin zihnindeki sürü neye benzer? Arandalann ata­
larına ilişkin efsanelerinden ikisi bu konuda açık bir tablo sunar. İlk
öykü mitik zamanların ünlü kangurusu olan Ungutnika’nın öyküsüdür.
Aşağıda bu kangurunun yabani köpeklerle ilgili maceraları anlatılmak­
tadır.
“Henüz tam büyümemiş, küçük bir kanguruydu ve kısa bir süre sonra bir
yere gitmek üzere yola koyuldu. Üç mil kadar gittikten sonra, çok iri an­
nelerinin yanına uzanmış bir yabani köpek sürüsünün bulunduğu açık bir
ovaya geldi. Yabani köpeklere bakarak etrafta hopladı ve köpekler onu gö­
rüp hemen kovalamaya başladılar; elinden geldiğince hızlı hoplamasına
karşın onu bir başka ovada yakaladılar; kamım yararak önce karaciğerini
yediler, sonra derisini soyup bir yana attılar ve bütün etlerini kemiklerin­
den sıyırdılar. Bunlan yaptıktan sonra yine uzanıp yattılar.
“Ancak Ungutnika bütünüyle yok edilmemişti, çünkü derisi ve kemik­
leri duruyordu; köpeklerin gözlerinin önünde deri gelip kemiklerin üzeri­
ni örttü, kanguru tekrar ayağa kalktı ve kaçmaya başladı. Arkasından ge­
len köpekler bu kez onu Ulima tepesinde yakaladılar. Ulima karaciğer an­
lamına gelir; tepeye bu adın verilmesinin nedeni köpeklerin bu kez kara­
ciğeri yemeyip bir kenara atmalarındandır. Karanlık bir tepe olan Ulima o
noktayı işaretlemek için yükselmiştir. Aynı şeyler yine oldu ve Ungutnika
bu kez küçük yarasaların çıkardığı tuhaf sese verilen ad olan Pulpunya’ya
kadar kaçtı. Tam bu noktada Ungutnika arkasına dönüp, köpeklerle alay
ederek o sesi çıkardı. Derhal yakalandı, kamı yanldı, o yine, kendisini ko­
valayanlara şaşkın bakışları karşısında, kendisini yeniden bir araya getir­
di. Sonra, arkasında köpeklerle Undiara’ya doğru koştu ve su birikintisine
yakın bir yere vardığında, köpekler onu yakalayıp yediler, kuyruğunu ke­
sip bugün hâlâ taş biçiminde durduğu yere gömdüler. Bu taş Kanguru
Kuyruğu Churinga diye anılır.”

Artış törenlerinde bu taş her zaman kazılıp çıkanlır, etrafa gösteri­
lir ve dikkatle temizlenir.
Kanguru, köpek sürüsü tarafından dört kez kovalanır. Öldürülür,
parçalanır ve yenir. İlk üç keresinde derisine ve kemiklerine dokunul­

maz. Bunlara dokunulmadığı sürece tekrar ayağa kalkabilir; ete bürü­
nür, kemikleri örtülür ve köpekler yine onun peşine düşerler. Böylelik­
le aynı hayvan dört kez yenmiş olur. Yenmiş olan et birdenbire yine or­
taya çıkar. Bir kanguru dört kanguru olmuştur, ama o yine de aynı hay­
vandır.
Kovalama da aynıdır, yalnızca yeri değişir. Mucizevi olayların ol­
duğu yerler sonsuza kadar işaretli kalır. Öldürülen vazgeçmez; tekrar
hayata döner ve sürüyle alay eder; sürü her defasında yeni baştan şaşı­
rır. Ancak sürü de vazgeçmez; avını çoktan mideye indirmiş olsa bile
onu öldürmesi gerekir. Sürünün belirliliği ve eyleminin tekrarlanması
bundan daha açık ya da yalın bir biçimde anlatılamazdı.
Burada artış bir tür dirilişle sağlanır. Hayvan tamamen büyümemiştir ve henüz yavrusu olmamıştır. Ama bunun yerine kendisini dört kez
çoğaltmıştır. Artışla yavrulamanın özdeş olmadığı görülmektedir. Hay­
van, kendisini kovalayanların gözünün önünde, deri ve kemiklerinden
tekrar ayağa kalkıp onlan kendisini kovalamalan için kışkırtmıştır.
Gömülmüş olan kuyruk bu mucizenin anısı ve delili olarak orada
taş şeklinde kalmıştır. Dört kez dirilmenin gücü artık bu taşta bulun­
maktadır ve ilgili törenlerde olduğu gibi, uygun bir biçimde davranılırsa, zamanla tekrar yeni artışlar gerçekleştirecektir.
İkinci efsane çok büyük ve güçlü bir kangurunun peşine düşen yal­
nız bir adamla başlar. Adam kanguruyu görmüştür ve onu öldürüp ye­
mek ister. Ülkenin geniş arazilerinde onu izler; bu çok yorucu bir ko­
valamadır ve her ikisi de çeşitli yerlerde mola vermek zorunda kalırlar,
ama her zaman aralannda belli bir uzaklık bulunur. Hayvan nerede du­
raklarsa, o arazide iz bırakır. Bir yerde bir ses duyduğunda, arka ayaklannın üstüne kalkmıştır. Şimdi tam o noktada kangurunun bu kalkışı­
nı temsil eden, sekiz metre yüksekliğinde bir taş vardır. Daha sonra
hayvan su bulmak için toprakta bir çukur açmıştır; bu çukur da bugün
hâlâ oradadır.
Ama sonunda hayvan kendisini son derece bitkin hisseder ve yere
uzanır. Çok sayıda insan gelip avcıya katılır. Ona, “Büyük mızraklann
var mı?” diye sorarlar; o “Hayır, küçükleri var. Sizin büyük mızraklanmz var mı?” diye yanıtlar. Adamlar da “Hayır, yalnızca küçükleri
var” derler. O zaman avcı “Mızraklarınızı yere koyun” der, onlar ise
“Peki. Sen de seninkileri koy” derler. Sonra mızraklar yere atılır ve bü­
tün adamlar hep birlikte kanguruya doğru ilerler; asıl avcının elinde
kalkanı ve kutsal taş Churinga’sı vardır.
“Kanguru çok kuvvetliydi ve hepsini sağa sola savurdu; sonra adamlar hep

ruhları da kayanın içine girdi. Bu kabilenin çok-çeşitliliğini abartılı bulmak mümkün değildir. altta kalan avcı. Hayvan bir insan yığınının altına gömülür. Avcı kalkanı ve kutsal Churinga’sıyla gömü­ lür. ancak hayvan çok kuvvetli---. bütün avcıların birleşik ağırlığı onu boğacaktır. ezilerek öldü. Bu Aran­ da efsanesinde de. Kimi kabilelerde bir yığın insan kendilerini öl­ mekte olan insanın üzerine atıp her yandan onu sıkıştırırlar. yaşayan bedenlerin oluşturduğu yoğun yığın. İki en önemli biçim olarak. ama aşın tuhaflıklanyla bizi şaşkına çevirenler de vardır. İlk avcıyla karşı­ laştığı adamlar arasında geçen mızrak konuşması bir savaş olasılığını içerir. Onun gömüldüğü mağara kangurulann merkezi olur. Kısa süre sonra diğer adamlar da öldü ve ruhları yakındaki su birikintisine gitti. bunlardan birincisi avcı sürüsünün ağıt sürüsü şeklinde başkalaşması­ dır. çünkü bugüne kadar önemlerini koru­ muşlardır. Erkekler kaz yürüyüşü ile kutsal Churinga’lannı mağaralardan . İnanışa göre çok sayıda kanguru da­ ha sonra mağaraya gelip toprağa. Daha ön­ ce betimlediğim bu çok ilginç olay. Kanguru da ölmüş görünüyordu. Törenlerin akışı sırasında ortaya çıkan fiziksel insan oluşumlannın zenginliği özellikle çarpıcıdır. dinin farklı ana biçimleri gelişir. öl­ mekte olanlar ve ölüler yığınına geçişi temsil eder. Bir sonraki bölüm­ de yerliler arasındaki birkaç yoğun yığın örneği ele alınacaktır.” Bu öyküde. Avustralya yerlileri arasında sık rastlanır. Sessizlik içinde yapılan bu gizli törenlerde kaz yürüyüşüne sık rast­ lanır. insan bedenlerinden oluşmuş yoğun yığın. birbirinden oldukça farklı. sonra kangurunun bedenini Undiara’ya götürdüler. Bana bu efsanede kayda değer görünen ikinci noktaya geliyoruz: kendilerini kangurunun üstüne atan insan yığınv. Gerçekte kanguru ölü değildi. Bura­ da bilerek ve zor kullanılarak ortaya çıkanlan. çünkü özünde kitleden başka bir şey değil­ dir. Hayvanın mağarada konduğu yerde bir kaya çıkıntısı belirdi ve hay­ van ölünce ruhu buraya girdi. Avustralya yerlileri için ikinci işlem çok daha önemlidir. yazarlan Spencer ve Gillen’ın. Çoğu kez insanların ancak ölüyken bu kadar çok sayıda ve birbirine bu kadar yakın olabildikleri geliyor insanın akima. Bütün mızraklan yere atarak. aday yere uzanır ve birçok adam onun üstüne yatar. Öykü ölülere yakılan ağıtla sona erer. artış dinlerinden ayırt ediyorum. Özel bir hayvanı avlayan ve yanlışlıkla en önde gelen avcıyı öldü­ ren sürünün öyküsüne bütün dünyada rastlanır. avcı sürüsünün artış sürüsüne deği­ şimidir. ileride göstereceğim gibi. tarih boyunca kor­ kunç boyutlara varmış olmasıdır. Bu efsane.birlikte onun üstüne atladılar. Undiara adı ve­ rilen bu yer kanguru totemi üyelerinin törenlerini gerçekleştirdikleri kutsal bir yer olur. ama kısa süre sonra öldü ve bir mağaraya yerleştirildi. Hayva­ na silahsız saldırılır. Bu törenler. Bu yüzden bir sürünün di­ ğerine dönüşmesi her zaman mümkündür. kangurulann sayısının artmasına hiz­ met eder ve gerektiği gibi yapıldıklan sürece civarda her zaman yeter­ li sayıda kanguru olmasını sağlar. ARANDALARDA GEÇİCİ OLUŞUMLAR Yukandaki bölümde alıntılanan iki efsane. Dört sürü türünün hepsi insa­ noğlunun bulunduğu her yerde mevcuttur. Bu iki işlemin birbirinin peşi sıra gerçekleşmesi bu araştırmanın te­ mel tezlerinden birini desteklemektedir. Törenlerinde tekrar tekrar görülür. Bu ünlü yapıtın büyük kısmı kabilenin şölen ve tö­ renlerine aynlmıştır. Daha sonra ölen hayvanın kendisi başka bir yere gömülür. kutsal kabul edilen Churinga’dan söz edilmesi bütün olaya bir kutsiyet kazandmr. insanlann işi zordur. Mağarada gerçekleşen ikincisi. Bunlardan bazılan bize çok aşina gelen oluşumlardır. Alıntıladığım efsanede bile savaş imalan vardır. kanguruyu boğacak olan. ölülerin oluşturduğu yığın kadar önemlidir. bu kitapta sık sık sözü edilen. Hangi dönüşümün vurgu­ landığına bağlı olarak. öyle ki genç aday hep­ sinin ağırlığını taşır. Aynı za­ manda.dir ve tekmeler atar. Kavganın karmaşası içinde asıl avcı kendisini yığının altında bulur ve ayaklar altında ezilerek ölen kanguru değil avcı olur. Arunta adını verdikleri Aranda kabilesi üzerine yazılmış bir ki­ taptan alınmıştır. Bunlann önemli olanlan aşağıda kısaca sıralanmıştır. bu iş­ lem kültlerinin tam merkezinde yer alır. Ölüler yığınının bize daha aşina gelmesinin nedeni. fakat yen­ medi. Ama aslında yaşayanların oluşturduğu yığın da bizim için aynı derecede aşinadır. Avcıyı kalkanı ve Churinga’sıyla birlikte gömdüler. Kalkan ve Churinga onunla birlikte gömülür. Bu insan bedeni yığınlanna. Daha sonraki dönem­ lerde çok sayıda hayvan aynı kayaya gelip içine girer. ağıt dinlerini. avcı ve savaş dinleri de vardır. bir kişilik av bütün bir sürünün avına dönüşür. Daha önce gördüğümüz gibi. kurbanın gömülmesine gönderme yapılır. Avcı sürüsü ağıt sürüsü şeklinde değişir ve bu başka­ laşım pek çok önemli ve yaygın dinin çekirdeğini oluşturur. Genç erkeklerin sünnet törenlerinin bir yerinde. bu olasılığı reddederler ve ancak o zaman kanguruya saldırmak için birleşirler. ama eşit derecede dini işlemi birleştirmesi bakımından kayda değerdir.

Bir başka önemli günde. Kadınlar dans ederler. Artık hiçbir şey ayırt edilemez. Erkekliğe yeni giren onlann üzerine yatar bu durumda cerra­ hi işlem yapılır. kendilerini kadınlann ve çocuklann beklediği karşı ta­ rafına geçerler. Ateşle yapılan dayanıklılık denemeleri farklı biçimler alabilir. Sessizlikleri ve hareket tarzlan kutsal yolculuklara ve hedefle­ re borçlu olunan saygıyı içerir. Gerçek törenler sırasında çoğunlukla. Başka zamanlarda da yer­ de benzeri yığınlar oluşturulur. yine canlıdırlar. Her­ kes birkaç dakika kadar öylece yatar sonra hepsi ayağa kalkmaya ve kendisini bu karmaşadan kurtarmaya çalışır. He­ deflerine ulaşmak için bir saat kadar yolculuk yaparlar. sekiz saat sürebilir.ve saklı oldukları diğer yerlerden alıp getirmek için çıkıp giderler. Sonra birdenbire ayağa fırlarlar. kendilerini bu üç yaşlı erke­ ğin üstüne atarlar ve toprağın üstünde karmakanşık bir yığın olarak ya­ tar kalırlar. kadınların iki grup halinde onlan beklediği yere giderler. kabilenin yaşamındaki en önemli ve kut­ sal olayı temsil eden Engwura törenlerinde. olabildiğince yoğun ve kapalı kitlenin. saygı gösterilir ve bunlara sahip çıkılır. hâlâ birbirlerine ya­ pışık biçimde. Genç erkeklerin. bazen karşı cins düşmanın yerine geçer. yaşlı erkeklerin eşliğinde yoğun bir kare oluştururlar ve nehir yatağının. yalnızca.^ ler bütün güçlerini kullanarak onlann başlannın üzerinden yanan çubuklar fırlatırlar. Sonra. altı erkek bir masa oluşturacak şekilde yere uzanırlar. ama burada yalnız gruplaş­ malarla ilgilendiğimizden. Birbirine bakan iki sıra oluşturmak ve böyle bir etkileşime girmek iki düşman sürüye aynlmayı temsil eder. Gösteriler da­ irenin dışından gelebilecek yabancı her şeyden korunur. dönerler ve çığlıklar atar­ lar. bu arada hepsi şarkı söyler. genç erkekler. ama bazen yalnızca bir tane olur. Çok etkileyici. İlkel zamanlarda bebeklerin taşındığı keseyi temsil eden en kutsal nesnelerini aralannda taşıyan üç yaşlı er­ kek. Katılan herkesin birbirine olabildiğince yapışık durduğu bu silindirimsi oluşum durmaksızın tam iki saat öne arkaya sallanır. totemin ataları gibi boyanan ve onlann rolünü yapan. sünnet edilenin üzerine yatma olayı önceki bölümde anlatılmıştı. Bu oluşumlann ardındaki anlamı bulmaya çalışırsak şunları söyle­ yebiliriz: Kaz yürüyüşü göçü ifade eder. öncelikle de erişkinliğe geçişleri nedeniy­ le bu törenin düzenlendiği genç erkekler. nehir yatağının ötesine. çok daha yoğun bir oluşum daha vardır. Yoğun kare zaten dört bir yandan korunmaya yönelik bir oluşumdur. bütün erkeklerin birlikte oluşturduklan yer­ deki yığın üzerinde duracağım. Erkekler birbirlerine çok yaklaşarak bir grup oluştururlar. genç erkekler başlannı uzun. erkek. Ka­ dınlar üzerlerine yanan dallar atarak erkeklere saldırırlar. Bir sıra halinde yere uzanma bir ölü rolü olabilir. çok az sayıda gösterici olur. içinde kendisini oluşturan insanların dışın­ da hiçbir şeye yer olmayan. alçak bir tümseğe yaslayarak sıra halinde toprağın üzerine uza­ nırlar ve bu şekilde saatlerce dururlar. ama bu benim alıntıladığım gözlemci­ lerin sözünü ettiği en büyük ve en önemli olaydır. Sıra halinde bu uzanma sık sık tekrarlanır ve gece 9’dan sabah 5’e kadar. Engwura’nın ritüel kısmını sona erdiren en önemli tören için. kadınlann ve çocuklann görmelerine izin verilmeyen nesneyi vücutlanyla saklayarak. işaret dilini kullanır. Genç erkekler göstericilerin etrafında bir daire oluştururlar. Liderleri olan yaşlı adam arazide bulunan. Bu seferlere götürülen genç adamların soru sormalarına izin verilmez. peş peşe atalannın ayak izlerini sürmeleri gerekir. Çoğunlukla atalann toprağın altında bile dolaştıklan varsayılır. en önemlilerinden biri şöyledir: Genç erkekler. Alkışlanır. insan vücutlannın oluşturduğu yığının içinden çıkmış üç yaşlı erkek başı seçilebilir. Bazen erkekler karşı karşıya iki sıra halinde ayakta durup şarkı söylerler. Bir sünnet töreninde. kendilerini toprağa boylu boyunca ilk atanlardır. düzensiz yerdeki yığın. aynı durumda yere otururlar ve belki iki saat daha şarkı söylemeyi sürdürürler. Daire oluşturacak şekilde dönüp durmaya çok rastlanır ve tekrar tekrar sözü edilir. Döne döne koşma ve bir daire şeklinde dans etme merkezde ger­ çekleştirilen gösterilere bir sabitlik veriyor gibi görünür. ama bu kez birbirlerinin üstü­ ne yatmazlar. Genellikle iki ya da üç gösterici vardır. Bu törenin çok zengin aynntılan var. ya- . Hepsinden daha yoğun oluşumlar kaldı geriye: yalnızca sıkışmış insanlardan oluşmuş dans eden silindir. Sonra diğer bütün erkekler. atalarının efsaneleriyle ilişkili belli bir özelliği açıklamak isterse. bu grupta yaşlılar or­ tada gençler dış kısımdadır. Yeni yetmeler bu pozisyonda bütünüyle hareketsiz kalırlar ve saatler boyunca kimse kı­ pırdamaz. Silin­ dir tam da bu devinimiyle. Bir başka olayda uzun bir sıra halinde genç erkekler kadın ve çocuklann oluştur­ duğu bir başka sıranın karşısına dizilirler. Düşmanca ortamda bulunulduğunu varsayar ve tarihin ile­ ri dönemlerinde de bu oluşuma sık sık rastlanır. Aynı törende yapılan. Bunun kabilenin geleneklerindeki önemi büyüktür. Ateşle yapılan dayanıklılık denemelerinde genç erkekler tüten ağaç dallan üzerine boylu boyunca uzanırlar.

ölen adamın halkı için değerinin bir ölçütüdür. or­ tasında ölmekte olanla birlikte ölüler yığınını andırır ve anımsatır. Yığın. Sürü ve din . Ölmekte olan bir insanın içe dahil edilmesi böyle bir yığınla olur ve böylelikle ölmeden hemen önce ona son bir saygı gösterisinde bulu­ nulmuş olur. İnsanın bütün gücüyle sakla­ ması ve elinden bırakmaması gereken bir şeyin varlığına işaret eder.ni ritmik kitlenin uç örneğidir. Yerdeki yığın değerli bir sim gizler.

Toplu av. Ölü. kaçınılmaz olarak sü­ rünün yapısında bir değişikliğe neden olur. paylaştırmaya konu olur. insanlann onun olmasını istediği yerde olduğu ve insanlar kendilerini ondan gelebile- . Ağıt. ölen kişinin uzaklaştırılmasıyla sona erer. zaferler yağma şeklinde yozlaşır. bütün sürü biçimleri bir diğerine değişme eğilimi ta­ şır. başarılı olursa. tek tek her tezahürünün seyrinde akışkan bir yan da vardır. Genel olarak sürü tekrarlayıcı nitelikte olmasına ve ortaya her ye­ niden çıkışı öncekilere benzemesine rağmen.SÜR ÜLER İN BAŞKA LA ŞIM I Belirttiğim gibi. Amacı düşmanın imhası olan “katışıksız” va­ kalar bir yana bırakılacak olursa. Peşinden koştuğu hedefe ulaşmanın kendisi.

odunlannı ve sulannı bir gün önceden hazırlamalan ge­ rekir. bunlar bütü­ nüyle barışçıl artış için yaşarlar. ama asla ormandan uzakta değildir. manyok. yerfıstığıysa yalnız­ ca köy içine dikilir. birkaç sosyal ve dini yapıyı. Yapılacak en iyi şey bu çalış­ mayı özetleyip bazı alıntılar aktarmaktır. Doğal görünen bu karşıtına dönmeye ek olarak. Güçlü bir kanguru bir grup erkeğin ayaklarının altında ölüme gönderilmiştir. ateş yak­ mak için odun. Başarılı artış sürüsü. bizonların gelmesiyle sona erer. Ancak ölü kişiyle ilişkileri gerçekte burada bit­ mez. Bu mücadele sırasında öncü avcı yoldaşlarına kurban olur ve onlar tarafından törenle gömülür. yaşayanlara yar­ dım etmesi ve tavsiyelerde bulunması için geri çağrılabileceğini düşü­ nürler. Her yıl yeni tarım alanları açı­ lır ve her birinden ancak bir darı mahsulü alınması ümit edilir. Üç günde bir kadınlar ormandan uzak tutulur. av sosyal yaşamın merkezinde yer alır. Başlıca ürünleri. ağıt sürüsü savaş sürüsü şeklinde değişir. artış ve ağıt dinlerinin varlığına dikkat çekilecektir. Son bölüm Kudüs’teki Anıtmezar Kilisesinde kutlanan Kutsal Ateş Paskalyasındaki yeraltına inişe ayrılmıştır. Her yerde gerçekleşir ve insanın faaliyet gösterdiği çok farklı alanlarda görülebilir. bu ayrı bir çalışmanın konusudur. aşağıdaki sayfalarda. Kasai nehri yakınlarındaki bir bölgede. Yirmi ila yüz kulübenin bulunduğu sıkışık kareler halindeki köyleri her zaman çayırlara kurulmuştur. Ama artık amacı orijinal amacının tam tersidir. bütün ürünlerinden yararlanılan rafya palmiyesi de yetişir. hiçbir sosyal olayı anlamak müm­ kün değildir. Daha önce dış­ lanmış olan ölü adam şu ya da bu biçimde kendi halkının arasına çağ­ rılmaktadır. bir paylaşma şöleni haline gelir. Sürülerin başkalaşımı olağanüstü bir süreçtir. “Ormanın prestiji müthiştir. İngiliz antropolog Mary Douglas. Her sürü türünün değişerek oluşturduğu bir karşıt sürüyle ilişkisi olduğu açıktır. yağ. Bu. Leleler ormandan neredeyse şiirsel bir coş- . Sürülerin dinamikleri ve aralarındaki kendilerine özgü etkileşim. Bir insan öldürülür ve kabile üyeleri ona ağıt yakar. bütün dünyaya yayılıp dünyayı bütünleştiren ağıt din­ lerini anlamak için Hıristiyanlığı ve İslami mezheplerden birini ele alacağız. Ölünün ruhunun çağrılması durumunda ağıt sürüsü yeniden oluşur.000 kişiden oluşan bir kabile olan Leleler. bunlarda yaygın olan sürülerin doğasına gönder­ me yaparak inceleyeceğim. Burada av ve savaş. Mandanlann bizon dansı. Bu başkalaşımların bazıları daha geniş bağlamlarından çıkarılmış ve sabitlenmişlerdir. yine de Leleler ormanı neredeyse bütünüyle erkeklerin bölgesi olarak görürler. dünya dinleri­ nin ortaya çıkışını açıklar. Eski Belçika Kongosu’ndaki Lelelerde pek de bereketli olmamasına karşın. Yaklaşık 20. özü haline gelmişlerdir. Palmiyeler ve muzlar en iyi or­ manda yetişiyor olsa da köyün etrafına da dikilir. Tarih içinde. yukarıda alıntılanan Aranda efsanesinde veril­ miştir. Burada dinlerin baştan sona bir yorumunu vermek mümkün değil. ormanda yetiştirdikleri darıdır. Bun­ ların genç yapraklarından Lelelerin rafya kumaşlarını dokudukları malzeme sağlanır. Şiilerin Muharrem törenine ilişkin betimleme bu türden bir dinde ağıdın merkezi niteliğini teyit edecektir. tuz. bu malzemenin kareler halinde dokunmuş parçalan bir tür para olarak kullanılır.cek tehlikelere karşı güvencede hissettiği anda. Bunun bir örneği. balık ve hayvan eti. Avcı sürüsü ağıt sürüsü şek­ linde başkalaşmıştır. Ancak. Komünyonun anlamı uzun uzadıya tartışıldı. Bu çalışmanın karakteristikleri gözlem netliği. açık fikirlilik ve önyargısızlıktır. Ekvador’daki Jivarolar yalnızca savaş için yaşarlar. Diğer bütün iyi şeyler ormandan gelir: su. Belçika Kongosu’nda yaşarlar. bütü­ nüyle farklı bir hareket de vardır: birbirinden oldukça farklı sürü türle­ rinin bir diğerine başkalaşımı. KASAİ LELELERÎNDE AVCILIK VE ORMAN Yakın zamanlarda yapılan bir araştırma gezisinde. Palmiye ayrıca son derece değerli olan mayalan­ mamış bir şarap yapımında kullanılır. yiyeceklerini. Hakkın­ da kesin bir bilgi sahibi olmaksızın. Komşularının tersine bütün Lele erkekleri dokuma yapabilir. sürünün heyecanı aza­ lır ve üyeleri dağılır. Önemli her inancın temel tözü. Ölenin başka bir yerde yaşamayı sürdürdüğünü. Birleşik Devletler’in güneyindeki Pueblo kabileleri savaş ve av konusunda körel- meleri ve ağıdm inanılmaz baskılanmasıyla göze çarpar. Hıristiyan ağıdına anlam veren ve haklılık kazan­ dıran Diriliş Şölenidir. düşmandan onun intikamını al­ mak için yola koyulurlar. Bu alan­ larda. Tamı tamına aynı biçimde tekrar tekrar yeniden üretilmişler­ dir. bir Afrika halkında yaşamla din bir’liğinin nasıl kurul­ duğunu göstermeyi başardı. Erkeklerle eşit biçimde kadınlar da zamanlannın büyük kısmını ormanda çalışa­ rak geçirirler. Bunlar özel bir önem kazanarak ritüeller haline gelmiştir. dan. Savaşların başlangıcında bir başka başkalaşım vardır. Bir askeri birlik haline gelir. ora­ da avcı sürüsü artış sürüsü şeklinde değişir.

“Köy mah­ voldu” der Leleler. haftalar sonra bu olaydan söz edilirken gösterilen neşeyi açıkla­ maya yetmez. nehirleri ve her şeyi yaratan bir tannya inanırlar. aynı eylemle avcı da ödüllendirilmiş olur. kadınlar kısır.kuyla söz ederler. Bir erkek için tehlike kişisel bir talihsizliktir. Köyde beslenen hayvanlan yeme fikri onları tiksindirir. o ruhla beraber yaşar ve ona bir köpek gibi bo­ yun eğer. çünkü bu hayvanlar günlerini. bekleyen avcılann oklarına doğru koşar.” Ancak orman aynı zamanda tehlikelerle doludur. Gündüzleri uyur. Hayvan boyun eğmezse ruh onu. hepimiz sağlıklı ve güçlüyüz!” En çok prestije sahip olan faaliyet tek bir avcının ya da tuzakçının başarısı değil. Domuz. işler iyi gidiyorsa. kadm ve çocuğun payına düşen küçük mik­ tardaki et. ruhların en sevdiği mekân olan akarsu kaynaklannda yuvarlanarak geçirirler.. “Avlanma yöntemi ok ve yaylarla silahlanmış bir dizi adamı ormanın bir kesimine göndermek ve sonra yanlarına sopacılan' ve köpeklerini yolla­ maktır. oysa başka yerlerde ağır ve sıkıcıdır. ne or­ mandır ne köy. ama ormana girme kısıt­ lamasını ihlal eden bir kadın bütün köyü tehlikeye atabilir.. derler. ormanın serinliğine ve karan­ lığına kaçmaktan hoşlanırlar. Köpeklere ve kümes hayvanlanna oldukça başanlı bakmalanna ve is­ teseler başanlı bir keçi besiciliği yapabilecek olmalanna karşın. İyi bir av. Bunu ciddiye alma­ yan insana her türden doğal tehlike zarar verebilir. “Avlanmalarından gurur duyan bir halkta tuhaf olan. Ne yas tutan biri ne de kâbus görenler ormana girebilir. tek tek becerile* Sopacı (İng. kuru ve çoraktır. ‘Zaman köyde yavaş. erkeklerin avını bereketlendirirler. Genellikle ormanı köyle karşılaştırırlar. birlikte anılmalan çarpıcı bir olgudur. bir yerini kesebilir ya da bir palmiye ağacından aşağı düşebilir.” Çocuk doğurmayla avlanmanın. Ruhlar insanlardan her tür talepte bulunabilir. Aynca korktuklan ve haklannda ihtiyatla ve istemeye is­ temeye konuştuklan ruhlara da inanırlar. Kadınlann do­ ğurganlığını denetler.” Leleler ete düşkündür. Ne ölürler ne de hastalanırlar. Ormandaki işler ilginç ve keyiflidir. herkes ölüyor. özellikle de akarsu kaynaklarında ikamet ederler. Erkekler ormanda bütün gün acıkmadan çalışabilmeleriyle övünür­ ler. Bir konuğa sebze yemeği sunmak ciddi bir hakarettir. köyde her şeyin yolunda gittiğinin iyi bir göstergesidir. Küçük çocuklar ve güçlükle yürüyen yaşlı erkekler ava katılmaya çalışırlar. dört kadın hamile kaldı. Su domuzlarının ruhlann gücüyle donatıldığını dü­ şünürler. ertesi günü orma­ na gitme konusunda bir uyan olarak yorumlanır. Yabani bir domuz öldürüldüğü zaman her erkek. Sık bir ormanda belki de en etkili av yöntemi. bir ruhun sahip olduğu bir tür köpektir. köyün ormana ba­ ğımlılığı ve kadınlann ormandan uzak tutulması. güneyli komşulannın tersine. Av.: beater): Avlanma esnasında çalılara vurarak avı ortaya çıkaran kim­ se (ç. ritüellerinin tekrarlanan temel temalandır. Antilop ve yabani domuz gibi temiz ve sağlıklı yani iyi gıda ormandan gelmelidir.” Çayırların hiçbir prestiji yoktur. çünkü bunlar bir yan­ dan köpeklerini yüreklendirmek ve idare etmek için bağırır diğer yandan çalılar arasında sürünerek en ağır işi yaparlar. Gün ortasında. Üç domuz ve birçok antilop öldürdük. . tozlu köy çekilmez ölçüde sıcak olduğunda. özellikle de. kör olur. Lele­ lerin ete düşkünlüğü onlan ormanın ya da avlanmanın ürünü olmayan herhangi bir şeyi yemeye sevk etmemiştir. Kötü bir rüya. “Ormanın sahip olduğu büyük prestijin üç ayn nedeni var gibi görünmek­ tedir: orman iyi ve gerekli olan her şeyin. burası bütünüyle kadınlara bırakılmıştır. Bir köye has­ talık taşıyabilirler. hayvanlan. kulübe ve giy­ silerin kaynağıdır.. Onlardan ürken av hayvan­ ları. Gene de. ormanda hızlı geçer’ derler. düşüşü ve çıkışı bütün köy tarafından izlenen bir tür ruh­ sal barometredir. ne keçi ne de domuz beslerler. kutsal ilaçlann kaynağıdır ve üçüncüsü avlanma alanı­ dır ki bu Lelelerin gözünde son derece önemli bir faaliyettir. sanki eşdeğerli erkek ve kadın iş­ levleriymişçesine. bir avcı tarafından vurul­ masına izin vererek cezalandırır. Başına bir ağaç dü­ şebilir. “av başarısız oldu. acılar içinde ölürdü. ama köyde yalnızca yemeği düşünürler. ama en değerli üyeler köpek sahipleridir. “Kadınların erkeklerden. Ruhlar ormanın derinliklerinde. ormanın köyden ayrılması.. irin ve dışkı için kullandıklan hama sözcüğüyle anılırlar.” Öte yandan. avı şaşırtıp onu çok kısa mesafeden bir anda vurmaya dayanır. Leleler insanlan. Köyde beslendikleri için keçilerle domuzlar da temiz değildir. Ruhlar asla insan olmamış­ lardır ve asla insanlarca görülmemişlerdir.).n. Sosyal olaylar konusundaki konuşmalannın çoğu sağlanan etin miktan ve türü üzerinedir. İnsan bir ruha bakacak ol­ saydı. toplu avdır. yiyecek. içecek. “Köyümüz hoş ve iyi artık. Sıçanlar ve köpekler temiz değil­ dir ve aynı sözcükle. “bir köyde yaşayanlann birbiriyle banş içinde olmasını isterler. ge­ celeri etrafta dolaşırlar. Çayırlar.

JlVAROLARIN SAVAŞ GANİMETİ Günümüzde Güney Amerika’da yaşayan en savaşçı halk Jivarolardır. Lelelerin kendilerininkini öncelikle öncü bir avcı kültürü olarak düşünmeleri şaşır­ tıcı değildir. yalnızca düşmanı f i ­ ilen ele geçirmekle mümkün olur. Tersine yaşadıklan yerler küçük olmak bir yana çok büyüktür. Hiçbir büyük hayvan. bunların arasından ikinci ve daha özel grup seçilir: Pangolin erkekleri grubu. Sonuç olarak köy siyasi ve ritüel bir birimdir. savaşa yeni top­ raklar fethetmek için gitmezler. “Bütün hayvanlann içinde yaban domuzunun çok büyük önemi vardır. Ailenin reisi en yaşlı erkektir. Bu yüzden her ölüm bir ci­ nayettir ve her cinayetin intikamı ancak bir karşı cinayetle alınabilir. Orman değer­ li olan her şeyi içerir. Avcı sürüsü­ nün heyecanı genişlemiş ve bütün cemaati sürükleyen bir duygu hali­ ne gelmiştir. en değerli şeyler bütün sürü tarafından hep bir­ likte ormandan getirilir. Bu gruba hayvanın “göğsü” ve bütün körpe hayvanların eti ve­ rilir. Böyle bir din daha ön­ ce hiç böylesine bütünüyle inandırıcı ve kuşkuya yer bırakmayacak tarzda betimlenmemiştir. Jivarolann hiçbir si­ yasi örgütlenmesi yoktur. 60. Jivarolar intikam almak için birbirlerinin peşine düşerler ve bu yüz­ . bir erkek çocuğu olan er­ keklerin oluşturduğu bir alt grup vardır. Ne var ki düşmanın ölümcül büyüsü uzak mesafeden etkili olabilirken. Onları birbirine bağlayan şey.” * Pangolin: Asya ve Afrika’ya mahsus karınca yiyen sırtı pullu bir cins memeli hay­ van (ç. ayrıca müsamahalarıyla insanlann avlanmasına izin veren. tuzak hazırlamazlar. Savaşın ve ganimetin Jivarolann âdet ve törenlerinde oynadığı rolün incelenmesinden birçok şey öğrenilebilir. kamufle olmazlar. onlann soluklannı duyacak kadar yakınlarına sokulabilir. yanan bölgenin etrafında çem­ ber oluşturmak için bir araya gelir. çünkü köy tek bir av birimidir.” Av etinin paylaşılmasının özel bir önemi vardır. ormanın derinliklerine nadiren tek başına girerler. hatta köylerde yaşamayı bile sevmezler. sırtı onu eve taşıyanlara. Eğer düşmanca niyet­ leri birbirlerinin peşine düşmelerine yol açmasaydı. Her ai­ le bir sonraki aileden kilometrelerce uzak olabilir. Avcı sürüsünün nesnesi olan hayvanlar orman­ da yaşar. Büyük av hayvanlarını kendi başına avlayabilmeyi aklına bile getirmez. göğsü genç babalara. Lele toplumunun yapısı her avla yeniden tasdik edilir. avcı birli­ ğine birden fazla köyün erkeklerinin katıldığı tek olaydır. Ava sezdirmeden yaklaşmazlar. bana anlatıl­ dığı kadanyla korkunçtur. çünkü katliam. butlarından ve önkollanndan biri domuzu vuran adama. bir Jivaro grubu bakir ormanların geniş alanlannda bir diğeriyle hemen hemen hiç kar­ şılaşmazdı. Onlann gözünde doğal ölüm diye bir şey yoktur. Üçüncü grup Medyumlardır. Sözcüğün en geniş anlamıyla her aile. Banş zamanlannda aile içinde baba kimseye hesap vermesi gerekmeyen en yüksek otoritedir. Pangolinlere bu adın verilmesinin nedeni yalnızca bir tür zırhlı hayvan olan pangolin' eti ye­ melerine izin verilmesidir. bunlar yaban domuzunun kafasını ve bağırsaklarını alırlar. Yılda bir gerçekleşen bu olayda birçok köy.136 rin genelde bulunmamasıdır. korkulan ruhlar da ormanda yaşar. avın din­ sel anlamını vurgulayan katı kurallara göre pay edilir.000 kişi yaşamaktadır. her biri başkalarına yasaklanan bir yiyeceğin ayrıcalığına sahip üç kült grubu vardır.000 kilometrekareden geniş bir alanda yak­ laşık 20. Leleler arasında. boynu köpek sahiplerine. ama bunlar kuşlar ya da sincaplar içindir. Hayvan. işkembesi ise oklan yapan köy demircilerinden oluşan gruba verilir. sonra uzun mesafeli bir atış riskine girmektense köye haber vermek için ayaklannın ucuna basa basa uzaklaşır. bir adam ölürse bunun nedeni uzaklardaki bir düşmanın ona büyü yapmasıdır. Herhangi bir amaçla ormana giden bir adam yanında yay ve birkaç ok taşır. Bütün orman avlarında olduğu gibi. Yazarın bulgularını çarpıtmaksızın burada sözcüklerin en gerçek anlamıyla bir av dininden söz edebiliriz. Tek başına avlanan avcının özelleşmiş tekniklerinden hiçbirini bilmezler. Genç Babalar grubunun içinde bir kız. ya­ ban domuzu şöyle paylaşılır: Kafası ve iç organlan Medyumlara aynlır. Hangi büyücünün onun ölümünden sorumlu olduğunu bulup çıkarmak ve intikamını almak akrabaların görevidir. Ayrıca ormanın bir kitle simgesi olarak geli­ şimine ilişkin çok değerli bir fikir de edinmiş oluyoruz. ya da kan davası. Bu. Orman­ da yürüyen bir adam çamur içinde yuvarlanan bir domuz sürüsüne rastla­ yabilir. hayvanların seslerini taklit etmeyi bilmez­ ler. ya da daha doğrusu ölümdür. İlk grup olarak Genç Babalar bir çocuklu erkeklerden oluşur. küçük erkek çocuklarının öldürme eylemini ilk kez gerçekleştirdikleri zamandır. “Leleler çayırlarda yalnızca otları yaktıklan kuru mevsimde avlanırlar. Bütün ilgileri toplu av üzerinde odaklanmıştır. kan davası. Jivarolar arasında nüfus fazlalığı sorunu yoktur. Büyük yerleşim birimleri yoktur. bir görev olan fiziksel intikam.).n. kendisi ve etinin paylaşılması bir dini edimin nesnesi olmaksızın öldürülemez. kendi başına bir evde yaşar.

Belli bir süre. hey! Yeşil papağan. sonra etini yemeyi sevdikleri bütün hayvanların isimlerini telaffuz ederler.den kan davasının bu toplumun çimentosu olduğu söylenebilir. tsantsa durur. Bu yüzden savaş sürüsü Jivarolann gerçek dinamik birimidir. Savaşa gitmeden bir hafta önce toplanırlar ve savaştan döndükten sonra bir dizi büyük kutlama için tekrar toplanırlar. bir kez hâkim olununca çok yararlı olur. hey! Sepet. mer­ kezinde uygun biçimde hazırlanmış kelle bulunan bir şölen yapılır. hey! İyi olsun.] Her bir isimden sonra bir ‘hey’ çığlığını tekrarlar­ lar. yani ciddi bir cezalan­ dırma kampanyası amaçladıklarında. hey! Yeter. hey!” Bu büyü bir saat kadar sürer. hey! Kadın. Bir evde birlikte yaşayan aile çok yoğun bir birim oluşturur. Ailelerine dahil ettikleri bir­ kaç genç kadın ve belki bazı çocuklar dışında bütün düşmanlar öldü­ rülür. hey! Tsantsa cinsel birleşme ihsan etsin! Eşleşme. “Hey. hey! Kapuçin maymunu. manyokun artışını güvence altına alır ve her tur ^ Kapuçin maymunu: Amerika'nın tropik bölgelerine özgü maymunların ortak ad. hey! Kadın. hey! Kuşak. “Hey! Hey! Hey! Uluyan maymun. hey! Besili domuz. (ç. evcil hayvanlan. şı. Bu aşamadan sonra ona tsantsa adı verilir. Bir in­ san hangi sorumluluğun altına girerse ev halkından diğer erkeklerle birlikte girer. Bütün erkekler ve kadınlar çadırın merkezi sütununun etrafında bir çember şeklinde sıralanır ve el ele tutuşarak yavaş yavaş dönerler. Ruh her zaman başın ya­ kınındadır ve son derece tehlikelidir. hey! Cinsel ilişki. kutlamanın kurallanna uygun olarak yer içer ve bol bol dans ederler. hey! Kahverengi maymun. Bu nesneye gerçek bir tutku duyarlar. Jivarolann gerçekten istedikleri tek nes­ ne düşmanın kesik kellesidir. hey! Uzun kuyruklu papağan.). Ters yöne gitmek için her duruşlannda yüksek sesle ıslık çalarlar ve sanki büyünün sürekliliğini bu yolla korumak istercesine: Şi. hey! Gerçek olsun. belki bir iki yıl geçtikten sonra. bu ayrıntılar Karsten’in “Jivaro Kızılderilileri Arasın­ da Kan Davası. hey! Kadın elbisesi. hey! Cinsel ilişki. Düşmanın son derece kıt olan mülkleri. dura­ ğan aile biriminden başka önemli tek birim budur ve bütün şölenler sa­ vaş sürüsü çerçevesinde düzenlenir. Burada avladıklan bütün hayvanlara bir dizi tutkulu bü­ yü sözleriyle hitap ettikleri ve sonra da insanın kendi artışını sağlayan cinsel eylemi kutsadıkları en önemli danslardan birinden söz etmek yeterlidir. hey! Yapacağız. hey! Siyah maymun. önce keskin bir sesle ıslık çalarlar. Bu dans büyük şölene fiili bir giriştir. Daha büyük ve daha tehlikeli seferlerde görece yakın ev­ lerden birçok erkek birleşir ve ancak o zaman. dansçılar bir sağa sola hareket eder­ ler. artışa ulaşma araçlan şölenin özünü oluşturur.n. Tsantsa’mn sahibi özel bir prestij kazanır. hey! Kadın. hey! Evcil domuz. Bir başka büyü de kadınlar ve onların doğurganlığıyla ilgilidir. Burada bütün ayrıntılara girmek mümkün değil. Bu şölen nitelik olarak bütünüyle dinidir ve yakından incelenmesi artış arzusunu ortaya koyar. [Sonra evlerinde kullandıklan ve kendilerinin imal ettiği eşyalann adlan sayılır. hey! Kırmızı maymun. Domuzlann. kü­ mes hayvanlarının. her savaşçının en yüce amacı evine en az böyle bir kelleyle dönmektir. hey!” Bu büyülerin ve şölenin diğer bütün edimlerin odağında düşmanın ele geçirilip küçültülmüş başı. Kelle özel işlemlerden geçirilir ve yaklaşık bir portakal boyutuna iner. Bu şölene herkes davet edilir. Savaş ve Zafer Şölenleri” adlı makalesinde uzun uzun anlatılmıştır.' hey! Gri maymun. şı diye bağınrlar. savaş döneminde gönüllü olarak tabi olacakları deneyimli ve genellikle yaşlı bir adamı şef seçerler. hey! Yaban domuzu. Ona boyun eğdirmek ıçm her şey yapılmıştır. ekip biçtiği yerler ve evi yok edilir. hey! Kadın. . hey. hey! Çiftleşme. Savaş seferleri salt yıkımdan ibarettir.

ama bu ganimetin son şekli. şansı varsa. PUEBLO KIZILDERİLİLERİNİN YAĞMUR DANSLARI Yağmur danslan yağmurun yağmasını sağlamayı hedefleyen artış danslandır. yağmur çağırırlar: “Sürekli olarak nerede kalırsan kal.” Arzulanan “bol su”dur. ama kıraç düzlüğe yerleşmiş olduklarından yağmurun önemi artmış ve dinlerinin doğasını kökten belirlemiştir. yukanlarda başlann üzerinde. Bir bulut ola­ rak yaklaşarak. damlalar halinde çözülür.. Babalanmam. yaklaştığında insanda şefkat duygusu uyandırır. bütün ecdada atıfta bulunur. yaptıklan nesnelerin ve son olarak da kendi insanlanmn artışını sağlar. yağ­ mur danslarında bir araya getirilip yüceltilir. Bizim daha aşina olduğumuz savaş alışkanlıklarımızla karşılaştı­ rınca. birinin diğerine başkalaşımı Jivaro dininin gerçek dina­ miğidir. ama onların gökyüzünde kalmalan değil. Güzel yağmurunuzla birlikte geleceksiniz. Atalarla eşitlenmelerinden de açıkça görüle­ bileceği gibi. danlannı getirir. Her hasat öbekler halinde bir araya getirmenin. bu yüzden. Kendi kendini deşarj ettiği zaman çözülmesi gerekir. Bulutlar yağ­ mur damlalan olarak dağılmıştır. dans etmeyi sürdü­ rürler. Yağmur danslannın vurgusu çözülme üzerin­ dedir. Bol su ile toprağı okşayan. yumuşak ve beyaz bir birim oluşturur. yağmur insanla­ ra ve içine gömüldüğü toprağa yağmur taneleri olarak düşer. insanlar çocuklanna ‘Bak! Büyükbaban geliyor’ derler ve kastedilen ölü kendi akrabalan değildir. onlann sorun ettikleri her şeyi içinde barındırır. Ancak ona bütünüyle boyun eğdirmek kolay de­ ğildir. Jivarolann savaşa gitmelerinin nedeni bu başlan almaktır. onu ol­ ması gereken şey kılmak için uzun müdahaleler yapmak gerekir. insana yapabileceklerini akıl almaz.. Bu müdahaleler şölenin toplu heyecanında. Ve bizden önce yaşayanların vatanına. Bu baş onlann arzuladığı bütün artışı. Pueblolar arasında yağmur en önemli kitle simgesidir. “Ölüler yağmur bulutlan halinde dönüp bütün yeryüzüne bereket getirir­ ler. uzak. Bir bütün olarak tsantsa şöle­ ni artış sürüsünce devam ettirilir. Bu danslar. Yağ­ mur. Yağmuru çekmek için kullanılan bütün sihirli yöntemler.zenginliği temin eder. Oradan yola çıkacaksın Rüzgârın üflediği küçük bulutlarını. Bu. Gösteri sırasında yağmur başlasa da. başlar onlann tek ganimetidir. tüyler ürpertici yoğunlukta bir ganimettir ve yalnızca ele geçirilmesi yetmez. Yağmur şekline dönüşmesiyle yağmuru çeken dans. özellikle de büyü ve dans zen­ ginliği içinde en yüksek noktasına vanr. Dansçılann ayaklarını yere vurmaları yağmurun yağışı gibidir. ele geçirilmesi gereken tehlike­ li bir hayvan ya da savaşılması gereken iğrenç bir düşman değil. beslendikleri hayvan ya da bitkilerin artışını. . Yaz öğleden sonralarında gökyüzüne bulutlar gelince. şölenin ar­ tış sürüsü olur. sanki yağmuru topraktan çıkarırlar. Arzulanan yumuşak bir kitledir. oysa hasadı yapılan her bir ekin ko­ çanı zaten durağan bir tane toplamından oluşur. Analanmızın. Buraya. Başka yer­ lerde yaşamış ataları için bile. ama bulutlarda toplanan bu büyük kütle. An­ cak onu hükmü altına almak için inanılmaz sayıda rit ve ayin çeşidi vardır ve günlerce süren şölenin sonunda başın ve ona ait olan ruhun üzerinde tam bir iktidar kurulur. Kırk kişilik bir grup ritmik hareketler aracılığıyla kendisini yağmura dönüştürür. Sunaklann önünde inzivadaki rahipler hareketsiz ve kendi içlerine çe­ kilmiş olarak sekiz gün oturur. Savaş sürüsü. Canlı sularla dolu Narin bulut demetlerini. En başta kinle doludur. Dansçılar bulutlann varlığını arzular. Gözlemciler bu dansların vahşi hiçbir yanı olmadığı olgusunu vur­ gulamışlardır. bulutlar dosttur. yaşamalan için ge­ rekli olan diğer kitleyi. yağmur her zaman önemli olmuştur. bu insanlara göre banşçıl ve iyicil atalann oluşturduğu kitleyle bir tutulur. sağanak şeklinde yağması istenir. tsantsa’nın bizim ganimet dediğimiz şeyin yerini tuttuğunu söy­ lemeliyiz. bir kitlenin olu­ şumundan çok kaçışını ve çözülüşünü temsil eder. özellikle portakal büyüklüğüne inince çok küçük görünse de. yağmur ise tersi işlemin göstergesidir. Yağmuru temsil eden dans sonunda yağmur olur. Bizimle kalmalan için yollayacaksın. Temel besinleri olan dan ve darının onsuz büyüyemeyeceği yağmur bütün törenlerinin merkezinde yer alır. yere ayaklann vurulmasıyla. Yağmur damlalannın toprağa getirdiği bereket. İtivvana’ya. Bunun nedeni yağmurun kendi doğasıdır.

Sava­ şın patlak vermesinde ölen ilk adamın oynadığı rol ne kadar abartılsa * Janus başı: Eski Roma’da kapılar mabudu. erkekler. Kendilerini insanlara göstererek onlara zafer ruhunu bu­ laştırırlar. Yağmur ve dan onlan ılımlılaştırmıştır. ama muazzam sayıda ölüme yol açar. ama bunlann işlevi polisinkine benzer ve sözcüğün bizim anladığımız anlamıyla polisiye çok az olay yaşanır. acıyı yalıtırlar. Tehdit edilme duygusunun genelleşmediği yerde. burada insanın kendi artışıyla düş­ manın azalışının karşı karşıya gelmesidir. Komünal yaşamlannın bütün vurgusunu artış kitlesine yaparlar. Ağıt kitlesi şaşırtıcı düzeyde baskılanmıştır. insanlan birleştiren tehdit ortadan kalkar ve her­ kes yine kendisi için var olur. Janus başı. SAVAŞIN DİNAMİKLERİ ÜZERİNE: İLK ÖLÜM. Hızla oluşan ağıt sürüsü bir kitle kristali olarak hareket eder. Bu sonuca götürecek en etkin araç za­ fe r şölenleridir. diğer yanda düşmanın azalmasını temsil eden. Herkese tehdit altında olduğu duygusunu veren. önlerinde uzun bir yaşam bulu­ nanlar olarak görür. başı iki yüzlü bir ilah (ç. ‘O öleli artık dört yıl oldu’ der. ilk ölümdür. Ancak kazananlar yalnızca kendilerini göstermezler. Kurbanın ölümünün olası bütün sebepleri. Kadınlar. dan ve çocuklardır. çocuklar. Kurbanın belirli bir öneme sahip biri olması gerekmez. Rahip. böy­ le bir durumda ganimetlerini almalanna izin verilmelidir. Bunlar kabilenin geleceği olarak adlandırabileceğimiz kişilerdir. savaşmak için ihtiyaç duyduklan korkunun yükünden kurtarmışlardır. liderler her zaman savaşma ruhunu yeniden canlandıracak bir yol bulmaya çalışmışlardır.n. yanlarında bir şeyler de getirirler. yalnızca artış için yaşadıklan söylenebilir. savaş sürüsü. in­ sanlan etkili bir biçimde savaşa çekmenin yolu ganimet vaadidir. avcı sürüsünün avın paylaştmlması aşamasına geçtiği durumdaki gibi. Böylelikle kendi halklannı. Düşman yenilince.* Pueblolar arasında bilinmemektedir. Pueblolar ağıt sürülerine itibar etmezler. savaş sürüsünden de. kabilenin yaşayan üyelerinden ço­ cuklar olarak söz eder. Ölü bir adamın etrafındaki ağıt sürüsünden onun intikamını almaya niyetli bir savaş sürüsü oluşur. kız ve erkek bütün küçük çocuklardan ve “önlerinde uzun bir yaşam olanların hepsinden” de söz eder. Ölümü dışında hiçbir şeyin önemi yoktur ve bu ölümden düşmanın sorumlu olduğuna inanılması gerekir. Evini terk edebilen herkes orada toplanana kadar insanlar gelmeye devam eder. Pueblolann arasında son derece gelişmiş ve etkin olan artış sürüsü kaldı. Sürünün ruhu savaş sürüsü ruhu şeklinde değişir. Birçok halkta ortak bir imge olarak bulunan. bütün insanlar toplanır. Birer artış faili olarak gelirler ve ganimetlerini in­ sanlara sergilerler. Geriye. talan uğruna dağılma noktasına gelir. Savaş bir ya da en fazla birkaç kişinin ölümüyle dizginlerinden bo­ şalır. Hâlâ biraz toplu tavşan avı yapılır ve bir sa­ vaşçı grubu vardır. avcı ve savaş sürüleri. Eski dönem­ lerde bir komutan onlann bu talebini reddetme cüretini gösteremezdi. Dualarında sık sık “çocuk” sözcüğü yer alır. onlar savaşla ilgilenmezler. ZAFER Savaşın iç ya da sürü dinamikleri temel olarak aşağıdaki gibidir. düşmanın topyekûn yok olduğu ya da düşmanın sayısının önemli miktarda azaldığı duygusunu verir ve insanın kendi ölüleri için yaktığı ağıdm gücünü azaltır. İmgesi daha kesin olan rahip hepsini. eğer zafer kazanırsa. herkese birazı düşecektir.Bu besinle erkekler güçlenir kadınlar doğurganlaşır. Zafer şölenlerinin gerçek önemi. atalar. yağmur ve darının oluşturduğu kitlelerdir. “şef insanlarla konuşup onla­ ra artık anımsamamalan gerektiğini söyler. bir yanda in­ sanın kendi artışı. yaşanılan bütünüyle kendi atalanna ve çocuklanna bağımlıdır. Yani Pueblolann yaşamındaki en önemli kitleler ataların ve çocuk­ ların. ya da olağan sıralama­ sıyla. Ölü­ mün üstünden dört gün geçtikten sonra. Kendi ölüleri ölüler ülkesine bir öncü ko­ lu olarak gönderilmiş ve arkalanndan çok daha fazla düşmanı çekmiş­ lerdir. azdır. kitle kristali açılır ve kendisini aynı tehdit altında hisseden herkes ona tutu­ nur. Pueblolann arasın­ da neredeyse körelmiştir. yağmur. hatta hiç tanın­ mayan biri bile olabilir. hariç tutulan bu sebep kurbanın insanın kendi grubuna dahil olmasıdır. biri hariç baskılanır. Muzaffer kumandan ya da . Dört sürü türünden ikisi. ama talan nedeniyle bir ordunun bütünüyle çözülmesi tehlikesi o kadar büyüktür ki. Kazananlar savaşa giderken olduğu gibi uygun adım yürürler. tamamen olumlu bir anlamda.). Ölüm konusunu çok az dert edinirler ve bireyler olarak ölümü olabildiğince çabuk unutmaya çalışırlar.” Ölüm geçmişe taşınır ve böylece çekilmekte olan acıya da son verilir. Savaşı dizginlerinden boşaltmak isteyen yöneticiler bir ilk kur­ ban sağlamak ya da icat etmek zorunda olduklarını çok iyi bilirler. ar­ tış sürüsü oluşur. İnsanların istediği ya da değer verdiği her şeyden bol bol vardır. Zafer kazanılınca bu insan­ lar için yakılan ağıt ilk baştaki ağıtla karşılaştınldığında gayet hafif ka­ im Zafer. ama aynı zamanda.

Romalılar arasında en büyük kamusal olay zaferdi. bir kurum haline geldi. Buradan olası en hızlı artışı amaçlayan savaşçı bir devlet dini ge­ lişir. Uygar olmakla övünen toplumlarda. onlara kendi artışlan konusunda güvence veri­ yordu. Düşmanın sayısının fiilen azalışım deneyimlemek is­ terler. 144 Dahomey Krallığı’nın' başkentinde bu gibi idamlar inanılmaz bo­ yutlara ulaşmıştı. Avrupalı görgü tanıklannca yazılmış kayıtlan vardır. ileri gelenlerin arasında bir platformun üstünde otururken halk aşağıda yoğun bir izdiham yaratarak beklerdi. hep birlikte yaşamak isterler. muzaffer olma duygusu kendi başına. Ganimet yalnızca altın ve eşyalar­ dan oluşmaz. Bu görüntünün ikili bir etkisi vardı. Savaş. artık arenada toplanmış olan insanlann önünde cereyan ediyordu. Bu türden tarihi halklar arasında savaş. Bir yandan insanlan kralın yönetimi altında pjg artışlan konusunda ikna etmenin. sahip olunan şeylerden daha önemli olmasını anlayamıyorlardı. alkışlar­ lardı. artışın fiili aracı haline ge­ lir. Günlerce süren ve “Yıllık Gelenek” adı verilen tö­ renlerde.). Herkes düşman ölüsünden bir parça isterdi. bu güvence de kralın iktidannın dolaysız kaynağıydı. ama en önem­ li şey düşmandı. kurbanlannı gözden çıkarmayı reddetti. tutsak alman düşmanların ser­ gilenmesi yeterli olur. Öldürülen tutsakların kafaları yığın oluştura­ cak şekilde bir yere atılırdı. itişip kakışarak ele geçirebilecekleri. para yerine geçen midye kabuklan atılırdı. Savaş onlara ister yaşanılan için gereken ganimeti. Kralın bir işaretiy­ le cellatlar işe başlardı. Zafer duygusunu yeniden uyandırma ve canlı tutma aracı olarak önem taşıyan bu sava­ şın hiçbir siyasi sonucu yoktu. Elleri bağlı düşmanlan halka doğru fırlatılıp atılırdı. o zamanlar Avrupalılar bütün bun­ lara aldınş etmiyorlardı. böylelikle de onlan dini olarak inançlı bir kitle durumunda tutmanın şaşmaz bir yoluydu. ister onlar için çalışacak köleleri temin etsin. Kralın sayısız eşinin iffetini kurtarmak için tutsaklar hadım edilirdi. İdam edilecek kurbanlann kendilerine köle olarak satılması konusunda kralı ikna etmeye çalışır­ lardı. bu insanlar artışın diğer. Bunun için bü­ tün şehir bir araya toplanırdı. ne var ki bu idamlarda Avrupalılann bulun* Dahomey Krallığı: 18.n. aynı zamanda iyi bir işti de. Köle kıtlığı olup. ipe dizilmiş. Şölenin son gününde saray efradı platformun üstünde yeniden toplanır. bu gibi pek çok yığın görülebilirdi. O berbat kitlesel idamlara tanık olmaktan hoşlanmamalarına karşın. ması saray seremonisinin gereklerindendi. . Ancak onlan hayrete düşüren bir şey oldu ve kral. ama bir kitle olarak. bu inatçılık Avrupalılan usandınyordu. İnsanlar bu cesetler için kavga ederdi. Kral için iktidann. yüzyılda. Bu şölenlerin. kazananın kim olduğuna onlar karar verir ve eski zamanlardaki gibi onu bağırarak ilan eder. O dönemde beyaz uluslann kıyı boyunca uzanan tica­ ret noktalannda temsilcileri vardı. düşman sayısının azaldığını gözle görülür bir biçimde dışavuran tutsaklar da gösterilir. Kralın halkı. Bir izleyici olarak Romalılann kendile­ ri savaşmazlardı. Ticaret konusu mallar kölelerdi ve başkent olan Abomey’e kraldan köle satın almak için gelirlerdi. bu çılgınlık içinde cesetleri yedikleri de söylenir. kral halkına kanlı bir gösteri sunar ve herkesin gözü önünde yüzlerce tutsağın kafasını kestirirdi. Bu da pek çok savaşçı toplumun zafer şölenlerinden aşina olduğumuz. Halka. bugünkü Benin’in güney kesiminde hü­ küm sürmüş bir krallık (ç. ve 19. daha sabır ge­ rektiren araçlarını reddeder. tutsakların aleni idamları de­ mektir. bunlann da kafası kesilirdi. Bize göre barbar olan diğer toplumlar ise daha fazlasını isterler. imparatorluk iktidannın doruklanna ulaşıp da sürekli fetihlere duyulan gereksinim aciliyetini kaybedin­ ce. kralın buyruğunun yarattığı dehşeti canlı tutuyordu. Ama. onların aşağılık şeyler olduğunu düşünür­ lerdi. Kral.kral insanlara büyük paylar verilmesini emredebilir ya da vergileri azaltma veya başka sözler verebilir. İdam edilen düşmanların çıplak vücutlarının sallandığı darağaçlanmn sıra­ landığı sokaklarda gösteri alayları düzenlenirdi. Bu onların kendilerini daha insanca hissetmelerini sağlıyordu. bütün açgözlülüğüne karşın. Düşmanlannın kitlesel bir biçimde azaltılışınm zalimce ve alenen sergilenmesi. artık o kadar zorunlu gö­ rünmeyen savaşın kendisinin önemi azalmıştı. bu deneyimi halihazırdaki bir tehdidin baskısından kurtulmuş olarak. halka hediyeler su­ nardı. buna zafer komünyonu adı verilebilir. Kral elindeki tutsaklann belli bir kısmını AvrupalIlara satmaya alışıktı ve savaş seferlerini de bu amaçla yapardı. İnsanlann arkasından sıra hayvanlara gelirdi. kurban görüntü­ lerine alışıktı. takvimdeki tarihlerde periyo­ dik olarak tekrarlanan. işlerin kötü gittiği zamanlarda. Önemli olan tek şey zafer duygusuydu. Diğer yan­ dan da kral idamlan şahsen emrettiği için. 18. yüzyıllarda.

” Her iş kaydedilmiş ve yazıyla kanıtlanabilir olduğundan. diğer dünya dinlerindekinden çok daha güç\ lü bir biçimde. Din Savaşı kutsal bir görevdir ve böylelikle. boyutlarına ve yoğunluğuna rağmen. inanma­ yanlara boyun eğdirmek değil. Mekke büyüklüğündeki bir şehrin bu kadar kalabalık bir hacı top­ luluğunu içine alabilmesi müstesna bir mucize olarak değerlendirilir. Orada.000 kişinin bir araya geldiği kabul edilir. mezarın­ da yatmış olabileceği ölçülemez zaman aralığına ilişkin hiçbir fikir yoktur. hatta yıllar alabilir. s Bütün dinlerde olduğu gibi. Bunlar kötülerin ve inanmayanların yüzle­ ridir. İnanmayanlara karşı girişilecek Kutsal Savaş [Cihat] için topla­ nırlar. dünyanın en büyük şehrinin bile bu kadar çok insanı içine alamayacağı görüşündey­ di. Hacılann oluşturduğu kitle. O gün karanlığın ört­ tüğü. bu hac yol­ culuğu haftalar. bazılarının içindeyse dehşet vardır. Kıyamet Günü’nde sur’un sesi duyulunca. gün içinde birkaç kez namaz kılmak için toplanırlar.. birbirine karşıt konumda duran. zihinlerinde çok farklı bir imge vardır. l. Mek­ ke’ye haccı düşündüğünde. l) Yükseklerden gelen bir sesin çağasıyla. bu. büyüyemeyecek olan tek kitledir. İslamda kitlenin iki parçalılığı kayıtsız şartsız mevcuttur. Her insan kendisini neyin beklediğini bi­ lir. bazılarının içinde umut. Muhammedilerin düşleyebileceği en kapsamlı kitle fikri­ dir. Tann ’nın huzurunda yerlerini alırlar. Hiç kimse bugüne kadar yaşamış bütün insanların toplamından da­ ha büyük bir sayıyı tasavvur edemez. insanların arasında görünmeden duran melekler bu eksikliği tela­ fi eder. Arap dünyasında uk başarısını cemaatinin istikbali için bir vasiyet olarak bırakır: kâfirlere kar-1 şı mücadele ve bu alan Allah’ın iktidarının alanı olduğu için inançtan çok. İslam uğruna savaşanlar için önemli olan kâfirlerin dinini değiştirmek değil. Ancak. 12. Haccın en önemli anı Arafat düzlüğünde toplanıldığmda yaşanır. Kıyamet Ala­ nına koşarlar. müstahak olarak ait olduğu o yansından kaçamaz. ---4) Kıyamet Günü toplanırlar. En büyük İslam uzmanlarından biri şöyle der: “Muhammed savaşmanın ve savaşın peygamberidir. gülümseyen ve mutlu yüzler olacaktır. gözle görülme­ d e n çifte kitlelerdir. yine Kutsal Savaş ortaya çıkar. Ancak banş günleri sona erince. üstelik burada bütün insanlar ay­ nı noktada sıkışık bir şekilde durmaktadırlar.. Hiçbirinde. Böylelikle bütün kuşaklardan insanlar toplanır ve her insan kendi­ sini sanki bir gün önce gömülmüş gibi hisseder. Cuma namazlarında. bütün ölüler mezarların­ dan kalkıp “bir Bayrak altında toparlanan insanlar gibi”. Bu deneyim. Görevi. İnanan­ larla inançsızlar ebediyen ayndırlar ve birbirleriyle savaşmalan mu­ kadderdir. Orada 700. ama İslam’da. aynı zamanda en yoğun kitledir de çünkü her bir insan Yar­ gıcıyla yüz yüze durmaktadır.BİR SAVAŞ DİNÎ OLARAK İSLAM İnanmış Muhammediler dört farklı biçimde toplanır. hiç kimse kitlenin. ona göre. ama Mekke. ölülerinde rüya ya da bellek yoktur. İnananlann Mekke’ye uzaklıklarına bağlı olarak. bir yavaş kitledir. Her bir hareket önceden belirlenmiş ve bir tek yöne yöneltilmiştir: Mekke’ye. özel bir genişleme melekesine sahipti ve içinde taşıdığı fetusun boyutlanna göre küçülüp büyüyen bir rahme benzetilebilirdi. her bir birey Tanrı tarafından yargı­ lanır. bu kitle baştan sona ikiye bölünmüş olarak kalır. yalnızca belirlenen yere ulaşmak ve orada bulunmaktır. Hayat boyunca haccı en az bir kez yapma yükümlülüğü. “O gün ışıldayan. tozlu yüzler olacaktır. inancın yayıldığı bütün alanlan bir araya çeker ve onu ortaya çıktığı yerde toplar. bu sürüler kitle oluşturacak şekilde büyür. Muhammediler hiç de daha az kutsal olmayan bir görevi. Kıyamet Günü’nün çifte kitlesi dünyevi her savaşta önceden canlandırılır.1 inancın iktidar alanının genişlemesi.” Bu muhteşem anın “grupları” ve “izdihamı” Kuran’da sık sık yi­ nelenir. pek çok farklı ülkeden gelen kollarla tedricen oluşan. gözle görülmeyen kitleler çok büyük / önem taşır. daha az kapsa­ yıcı bir biçimde olsa da. Burada ibadet sürüleri denebilecek kü­ çük ritmik gruplar oluşur. banşçıl ve ken­ dini bütünüyle hedefine ulaşmaya adamış bir kitledir. “O gün insanlar dağınık gruplar halinde gelecekler­ dir. insanın bütün dünyevi varlığına renk ka­ tar. Bu imge. Haftada bir. bunlar. Ancak sur’un sesi hepsi ta­ rafından duyulur. Mekke’ye gitmek için toplanırlar. Eğer sayı bundan azsa. aylar. bir yanda inananlar diğer yanda inanmayanlar ol­ mak üzere birbirinden ayrılmış iki fevkalade büyük kitle halinde. Bu hac yolculuğuna katılmamış insan gerçek anlamda yaşamamış­ tır.” / . Bu. -3) Hac zamanında. hük­ mün adaleti mutlaktır. onlara boyun eğdirmektir. yüzyılın sonlannda hacı olarak Mekke’de bulunan ve bu ziyaretin ayrıntılı tasvirini yapan Mağribli İspanyol İbni Zübeyr.

ama ağıdın belirli bir tonu vardır. Üzüntü içinde ülkenin her yanını dolaşır ve onu bulana ka­ dar huzura kavuşamaz. Seni çağınyorum ve ağlayışım cennetten duyulana kadar ağlayacağım. Seni görmüyorum. ** Korybantiar: (Korybantes. eşine. Ölmekte olanı oluşturduklan yığının içine alırlar. adil olmayan bir yargılama da söz konusu olabilir. Tann tarafından vahyedilmiş kitap olan Kuran. ölmemesi gerekendir. Seni sevene. Burada hep bir kovalama. Kız karde* Tevbe Suresi 5. Eski Yun. Tannlar ve in­ sanlar yüzlerini sana dönmüş hep birlikte ağlıyorlar. Karma dön. Av ya da kovalama bütün aynntılanyla resmedilmiştir. ya da tuzağa düşme. yani onun ölüler dünyasına atılıp uzaklaştınlması. her şeyden önce o. her zaman kurbanın bakış açısından deneyimlenir. puta tapanlan bulduğunuz yerde öldürün. kurbanı sevip onun için ağıt yakabilir. Öldükten sonra bile. uzun süreler içinde yavaş yavaş artmasıyla . Benden uzak durma. “Gözü dönmüş bir biçimde aslanlarını koşturur ve en az kendisi kadar çıl­ gın olan Korybantlannı" da yanma alıp Attis’in adını haykırarak. ama sen beni işitmiyor­ sun. artık mitik bir nitelik taşımaksızın. benden başka hiç kimseyi sevmedin sen. kocası Osiris’i kaybeden İsis’tir. Bu olmaması gereken bir ölümdür. bu ıstırabı uzat­ ma. Bu gibi dini kültlerde ağıt sürüsü sürekli büyüyen bir kitle olmak üzere dışa açılır. Yakalayıp hapsedin ve pusuya yatın. sarih bir öyküdür. Bir av durumunda.n. ikinci aşama. Av. ayet (ç. örneğin. biri saçlannı salıp dağlarda bir o yana bir bu yana koşar. Ben senin aynı anneden doğmuş kız kardeşinim. bu hayvan bir karşıtına dönmeyle. Bu ıstıraba neden olan hiçbir şeyin adil olmadığı düşünülür. bu ko­ nuda kuşkuya hiçbir yer bırakmaz. Hiç yılmadan ko­ casını arar. ge­ ri dönmesi için ona sık sık seslenirler. Bu dinlere mensup sürüler 148 çok kısa ömürlüdür. biri davul çalar. Bu ilk olarak ölen adamın şöleninde. İda da­ ğında dolaşır. yarı şey­ tan biçiminde yabanıl varlıklar (ç. bu ölümün neden olduğu ıstırap sınırsızdır. “Evine dön. ölen. onun için yas tutanlar uğruna öl­ müştür. ölen güzel genç de Temmuz’dur. Avustralya yerlileri arasında bulunan arkaik ağıt sürülerinin tasvi­ rinde. bir grup akrabanın ve müridin ölünün arkasından ağıt yakması da mümkündür. Yas tutanlar.”' AĞIT DİNLERİ Dünyanın çehresi ağıt dinleriyle değişti ve Hıristiyanlıkla birlikte bu dinler bir tür evrensel geçerlilik kazandı. Frigyalılar arasında genç sevgilisi Attis için ıstı­ rap çeken ana tannça. bir ağıt sürüsü oluşur. ister yüce değerlere sa­ hip olsun. “Evine dön” diye feryat eder. ancak artık geri gelmeyeceğinden emin olduktan sonra başlar. Kibele’dir.n. yüreğin hâlâ çarparken.. yeryüzünde sevdiğin kız kardeşinim ben.). Yaşayanlar onu geri almak isterler ve bedenini kendi bedenleriyle örterler.” Mısır’da ise bu. bazen de çok uzaklardan gelen bü­ yük hacı kafilelerinden katılım olur. bütün duygulann en insancası olan İsa’nın çarmıha gerildiği zaman çektiği ıstırapta bile ya­ ralar ve kan vardır. Kurbanın genç ol­ ması olası bütün biçimlerde vurgulanır. ıstırap öyküsünü insanca aynntılarla doldurma eğilimi o kadar güçlenir.. onun yeniden canlanmasını isterler. bir tanrıça. her halükârda ölen onlann kurtancısıdır. onun ölümünü kabullenmezler. mübarek varlık. mitik zamanlardan ne kadar uzaklaşılırsa. av ya da tuzak kurma öy­ küsü bulunur.” Daha geç dönemlerde. Babil’de bu tannçanm adı îştar. Bu. Kurbanın sonunun gelmesi yaklaşınca. kardeşim benim.) Kibeie'nin efsanevi hizmetkârı olan. İster ağıt tutanlann büyük avcısı olsun. biri boru.). Her zaman kan akar. İda’nın her yerini gürültü ve çılgınlık kaplar. Peki öyleyse bu dinlere direnç gücü bahşeden ne­ dir? Ağıttan kaynaklanan bu dinlere bin yıllık kendine özgü dayanıklı­ lığı temin eden nedir? Haksızca yok edilmiş bir insan ya da tannnın etrafında bir efsane oluşturmuşlardır. avcıya saldmp onu ölümcül bir biçim­ de yaralamış olabilir. ama yüreğim seni özlüyor. bedenleriyle her yandan bastırarak bırakmamaya çalışırlar. çok somut ve kişisel. onun çektiği ıstırap temsil edildiğinde gerçekleşir. gözlerim seni arzuluyor. ağıdın ölmekte olan insanın etrafında başladığına dikkat çekmiş­ tim. kovalanan hayvan yerine en önde gelen avcı yani yan­ lış canlı vurulur. . Adonis ile yabani domuzunun öyküsündeki gibi. İsa ya da Muhammed peygamberin torunu olan ve Şiilerin gerçek şehidi Hüseyin için olduğu gibi. insanların birlikte olmak için telaş ettikleri bir zamandır ve yas tutmak isteyen herkes kabul edilir.Bu gibi şölenlere bütün şehirlerden. Ancak ağıt sürülerinin dışa açıl­ ması inananların sayısının. “Kutsal aylar sona erince.Peygambere. Korybantlardan biri kollarına kılıçla yaralar açar. seni seven kadına dön. Afrodit’in Adonis için hissettikleri gibi. şine dön. biri de zilleri birbirine vurur. Gene de. eşine dön.

Ali hemen Ha­ life seçilmedi. birkaç yıl sonra sefahat hayatının etkileri yüzünden öldü.da olur. İmam’ın konumu Papa’nınkinden daha önemlidir. fanatik bir düşman tarafından zehirli bir hançerle öldürüldü. gerekse yönetici olarak kendi halefi tayin etmiştir. Yalnızca İmam’a bağlanan ina­ nanlar kurtulacaktır. Şiilerin Muharrem Törenlerinde unutulmaz bir güç­ le açığa vurulur. insanlan birikmiş olan öldürme günahından ve ölüm sırasının onlara da geleceği korkusundan kurtarır. haklannı milyonlarca dirhem karşılığında satıp Medine’ye çekildi. Ş İİL E R İN M U H A R R E M T Ö R E N L E R İ İslam. Hasan ikinci. Belki de çoğu bunu önceden tahmin edemez. Ağıt sürüsü çarmıhın altında duran bir avuç inananla başlar. ona inançla ve hiçbir şey esirgemeksizin bağlanarak. Muhammed’in ölümünü takip eden yirmi beş yıl boyun­ ca. Peygamber bariz bir biçimde Ali’yi gerek öğretisinin hocası. yalnızca onun “Müminlerin Yöneticisi” unvanını taşımaya hakkı vardır. ama kendi bedenlerini beslerken aynı anda içlerindeki karanlığı da beslerler. gerçek kitle heyecanı anlanndan. En büyük oğlu Hasan. Muhammed’in dama­ dı. inti­ kamdan kurtulmayı umarlar.” İmam. daha zayıf canlıların çektiği eziyetten ]50 beslenirler. Başkalanna yaptıklan her şeyi. Hüseyin de üçüncü İmam’dır. İnsanlar bugüne kadar bir şeyin peşinden koşarak yaşadılar ve kendi tarzlarında yine böyle yaşamayı sürdürmekteler. yasın kendisi. yani ağıt. çok ileri gi­ den sonuçlan olan ani bir taraf değiştirmedir. Böylece onlann yerine ölen birine bağlanıp onun yasını tutmakla kendilerini çile çekmiş hissederler. bu kayıtlar paha biçil­ mez nitelikte olsalar da. kurbanın donuk bakışları kendi gözlerine yansır. bugün canlı ve zayıflamaksızın hâlâ var olan bir inançla ilgilenmemiz daha inandırıcı olur. Osiris ve Attis kültleri de geçerli örneklerdir. insanlar sürü cinayetlerinden vazgeçmedikleri sürece bu ağıt dinleri insanlann ruhsal yapılan için vazgeçilemez nitelikte olacak gibi görünmektedir. Ağıda neden bu kadar çok insan katılır? Ağıdın çekiciliği nereden gelir? Ağıt insanlara ne verir? Katılan herkese aynı şey olur: avcı sürü­ sü ya da mütecaviz sürü. kendi yönetim dönemi de çok kısa sürdü. doğrudan Peygamber soyundan gelir. şimdi bir başkası üstüne al­ maktadır. Ancak Hıris­ tiyanlığın büyük önem taşıyan anlarından. Yabancı etin pe­ şindedirler. açık bir biçimde savaş dinine özgü bütün özellikleri sergilemek­ tedir. ancak bunlann hepsi geçmişe aittir ve yalnızca çiviyazısıyla ya da hiyeroglifle yazılmış metinlerden ya da antikitenin klasik metinlerinden öğrenilmiştir. ama yine de bir kolu. o anda çekilen çile onlan o anda yan yana getirmiştir. Hasan’ın küçük kardeşi Hüseyin’in çektikleri. ne denli öfkelenmiş olurlarsa olsunlar. görevi Ali’den devralmışlardır. bu kol. İmam adını verdikleri ruhani ve dünyevi bir lidere iman ederler. leyeceğim: Kudüs Anıtmezar Kilisesindeki Diriliş Şölenini. İnananların sayısı ne olursa olsun dinin özü. Hindistan ve Irak’ta da oldukça yaygındır. Ali’nin oğullan Hasan ve Hüseyin. aynı kalır. Ali ancak üçüncünün ölümünden sonra iktidara geldi. Ağıt dinlerinin içinde en önemlisi Hıristiyanlıktır ve bu dinin Kato­ lik biçimi hakkında da bir şeyler söylemek gerekecektir. Temmuz ve Adonis. “Sahabeden” üç kişi peş peşe bu en yüksek mevkiyi ellerinde tuttu. Ağıt. İslamm. artık nadirleşen gerçek ağıt anlannı değil başka bir anı betimWhitsuntide: Paskalya'dan sonraki yedinci pazar Kutsal Ruh’un inişi anısına yapılan ayin (ç. Ancak günahları ve korku­ lan durmaksızın büyür. dört gözle kurtulmayı beklerler. başka hiçbir yerde bulunamayacak ölçüde kesif ve aşın bir ağıt dinidir. suçunun kefaretini.). İlk Whitsuntide’da* belki 600 Hıristiyan var­ dı. Irak’taki Küfe camiinde. Kabına sığamayan bir sürü. Bir Cuma Namazı sırasında. İmparator Konstantin zamanında ise 10 milyon. Muhammed’in ölümünden sonraki siyasi tarihi Ali ve oğulları etrafında bir efsanenin oluşumunu beslemiştir. Şii inancının özünü . Şii inancıdır. Peygamber’in buyruğuyla o Seçilmiş İnsan ol­ muştur. Peygamber. Şiilik İran ve Ye-. Bu yüzden. başka bir deyişle kızı Fatma’nın kocası olan Ali’nin ilk İmam oldu­ ğu kabul edilir. gerçek bir kitle olmak üzere dışa açılır­ ken. onlar ağıdın çekirdeğidir. Şiiler. Ne yapmış. İmam kut­ sal ışığın taşıyıcısıdır ve yanılmazdır.n. “Her kim ki kendi zamanının gerçek İmam’mı ta­ nımadan ölürse. o eti kesip parçalar. Peygamber’in torunlan olarak. diğer inananlardan sakladığı özel bilgileri Ali’ye emanet eder. haz duy­ dukları o son çığlık silinmez bir şekilde ruhlarına nakşolur. men’in resmi dinidir. kâfir olarak ölür. Daha yakından incelenebilecek bütün geleneksel ağıt dinleri içinde en aydınlatıcı olan İslami Şiilerdir. Ali de bunlan ailesine aktanr. ağıt sürüsü haline gelerek öder. Müminler üzerinde egemenlik iddiasında bulunan başka herkes gaspçı sayılır.

han­ gi günahları işlemiş olursa olsun Diriliş Gününde hiçbir sorgulamaya tabi tutulmayacak. Kısa sürede.000 kö­ leyi serbest bırakmanın sevabını kazanacaktır. Orijinal olarak. Ce­ sedinde otuz üç mızrak darbesi ve otuz dört kılıç yarası sayılır. sürekli acı ve azapla doludur. Şiinin başı canlı bir mezardır. Şiiler büyük törenlerini nerede yaparlarsa yapsınlar. aksi takdir­ de cümle mahlukatın en nankörü oluruz. bu inanca bağlı olan modem Hintlilere göre: “Hüseyin için ağlamak yaşamımızın ve ruhumuzun ödülüdür. Gerçek bir Şii. şeh­ rin sakinleri onun davasından çoktan dönmüşlerdi. Çalkantılı Küfe şehrinin sakinleri ona yazıp Hüseyin’in gelmesini isterler. elinde taşı­ dığı sancaktan tanıyacaktır. herkesin onun sancağı altında toplanacağını söylerler. bembeyaz bir sayfa gibi doğrudan Cennete alına­ caklardır. Şehrin valisi HüseI52 yin’e karşı güçlü bir süvari birliği yollayıp teslim olmasını ister.” Şii şehzade. Hüseyin ona biat etmeyi reddeder. içine kapanık ve ciddi biri olarak Medine’de sessizce yaşar. Hüseyin için duyulan keder Islamın bir göstergesidir. haklarını savunduğu ve uğruna azap çektiği aile kadar zulme uğramış ve perişandır. Hüseyin’in ölümü gönüllü bir kendini kurban etme olarak yorumlanır ve zaten azizler çektikleri acı­ lar yoluyla cenneti hak ederler.” Türbeyi her ziyaret eden şu kazanımlan elde eder: Evinin çatısı asla üstüne çökmeyecektir. 1. çöl boyun­ ca sürecek uzun yolculuğuna çıkar. Cennette bile Hüseyin’in yasım tutacağız. vücutlarının yoksulluk içinde zayıflamış. su yollarını keserler. yanarak ölmeyecek ya da vahşi hayvanların saldırısına uğramayacaktır.000 oruç gününün ve 1. Kendisinin ve kardeşinin ailesinden pek çok kişi de dahil olmak üzere. Bir Şii için. başı kesilen şehidin başının gerçek mezarı. ve İmam kendi hacılarını. Bir başka inanışa göre İmamın türbesinde gömülü olan herkes. 1.” Hüseyin’in kişiliği ve yazgısı üzerinde duygusal planda derin dü­ şünceye dalmak bu inancın merkezini oluşturur.. Kerbela trajedisinin yıldö­ nümünü andıkları Muharrem ayının ilk on gününde yaptıkları toplan­ tıların konusudur. Kerbela düzlüklerinde. zafer içinde doğrudan Cennete şahsen götürecektir. Hüseyin’in Halife olmasını isterler. bu melekler onu karşılamaya gider. ama Hüseyin’in ölümünden bu yana bu kavram Şiiler ara­ sında geçerlilik kazanmıştır. Bu nedenle pek çok yaşlı Şii ölmek için Kerbela’ya yerleşti. İmam Hüseyin’in takipçileriyle birlikte ayağa kalkacaktır. 10. günü Aşure günü olan. Yüzyıllar boyunca ölüleri taşıyan sonsuz ker­ vanlar İran ve Hindistan’dan Kerbela’ya gelip şehri geniş bir mezarlı­ ğa dönüştürdüler. Arapçada “Şii gözyaşından daha dokunaklı” şeklinde bir de­ yiş vardır. “Hüseyin’in mezarını kuşa­ tan 4.” “Peygamber ailesinin çektiği azap” Şii kendini helak etme edebiya­ tının gerçek temasıdır. aracı kavramı İslama yabancıdır. eşleri. Bu öyküler Şiilerin. ağıt yakma ve yas tutma gerçek inananın temel ilgi alanıdır. çile ve zulmün Peygamber ailesinin çağrısı olduğu fikri egemen olur. yönetimi almak isteyince. çektiği azaplar ve şehadeti için ağlama. “Gerçek Şiiler. dudaklarının su­ suzluktan çatlamış ve gözlerinin sürekli ağlamaktan şişmiş olmasından ta­ nınıyor olsa gerek. Hüseyin’in Kerbela düzlüklerindeki mezarı çok erken tarihlerden beri Şiilerin en önemli hac yeri olmuştur. Bu aile hakkında nazım ve nesir biçiminde yazılmış öyküler zengin bir şehadet edebiyatı şeklinde elden ele dolaşmıştır. Ali ailesinin talihsizliği. Bu haccı şevkle yapan insan Mekke’ye 1. Bu kutsal şehirden uzakta yaşayanlar ise vasiyetlerinde cenazelerinin ora­ ya taşınmasını istediler. ama ora­ da hazır bulunan yaşlı bir “sahabe” karşı çıkarak. Hüseyin.000 hac gezisinin. Peygamberin torununun başı kesilip Şam’daki Halife’ye gönderilir. kendilerini cesurca savunmalarına rağmen öldürülürler. Peygamber ailesinin çektiği birçok azabı anımsattığı şiiri­ ni bu sözlerle bitirir. Hüseyin’le birlikte seksen yedi adamı ölür. Kûfe’ye gelirse. Şehrin civarına varana kadar. bunlar inananın dini deneyiminin ana kaynağım oluşturur. uzun süre bütün siyasi faaliyetlerden uzak durur. ölecek olursa melekler tarafından gömülecektir ve Diriliş Gününde. sınır bölgelerinden bile gelse.000 şehitliğin. Kardeşinin ölümüyle Şiilerin başına geçmesine karşın. Tersine türbede inançla dua eden insanın ömrü uzayacaktır. Hüseyin ile etrafındaki az sayıda insan kuşatılır ve Miladi 680 yılında. “Anımsanacak günlerimiz ağıt toplantılarımızda. Hüseyin ailesi. çocukları ve az sayıdaki bağlılarıyla.oluşturur. ağlamamak imkânsızdır.” Bu ailenin tarihi Kerbela’daki yas gününden itibaren. bunun zamanı . melekler onları kutlayarak ellerini sıkacaklardır. Ancak Halife Şam’da ölüp de oğlu. Hasan’m tam zıddıdır. Haccı takip eden yıl içinde ne Şeytan ne de cinler ona hiçbir biçimde zarar vermeyecek. Muharrem ayının onuncu gününde. Halife sopasıyla bu başın ağzına vurur. “Sopam çek” der “çünkü ben Peygamberin ağzını bu ağzı öperken gördüm.. asla boğulmayacak.000 melek gece gündüz ağlar ve hangi hacı gelirse gelsin. Hüseyin bunu reddedince. Düş­ man birliğinin komutanı Hüseyin’in cesedinin atların ayaklan altında çiğnenmesini emreder.

. “Tefler onlara giderek hızlanarak eşlik eder. uzun şişler taşırlar. gömlekleri sallanarak dolaşırlar. tiyat­ rolara para harcamak övgüye değer bir iş olarak görülürdü ve bağışta bulunanın “kendisine cennette bir saray yaptırdığı” söylenirdi. Tiyatroya giriş bedavaydı. İsfahan’da oyunlar 20. uzaktan duyulabilen bu ses çok etkileyici. Tenleri çok koyu renklidir. vecd halindeki kitle hüngür hüngür ağlamaya başlar ve heye­ can zirveye çıkar. kılıçlarla kendilerini yaralar. bu. Okur. başlanna hiçbir şey giymezler. Tiyatrolar zengin insanlar tarafından kurulmuştur. bazılarının her bir elinde tahta bir disk bulunur. Dinleyenler derinden etkilenirler. ya Hüseyin!” haykırış­ larına inlemeler ve gözyaşları eşlik eder. İzleyiciler daha önce tarif ettiğimiz tarzda göğüslerini döverek on­ lara eşlik eder. danslarla. Bedenlerinin üst kısmı ve ayaklan çıplaktır. Katırları sürenler ve askerler göğüsleri çıplak. Kimi zaman bu vuruşlar ağır ve yavaş olur. şar­ kılar söyleyip vahşi ve tuhaf bir tarzda vaizlere eşlik ederek. o yıllarda. Onlan Hüseyin’in savaş atı Düldül’ü temsil eden bir at takip eder. kürsülerin önündeki yerlerini alırlar. “Farklı türden bir kardeşlik grubu da kendilerine ceza çektiren Berberilerde görülür. yan çıplak bedenlerini kırmızıya ya da siyaha boyamış erkek gruplan sokaklarda dolaşır. Gösteri sabah beşte. hepsi dans etmeye başlar. Aynı zamanda yılın başı da olan Muharrem’in ilk gününde tören resmen başlar. Hüseyin. kendilerini kırbaçlamış olanlar zincirli kollannı göklere doğ­ ru kaldınp derinden gelen bir sesle ‘Ya Allah!’ diye bağırırken görülebilir. insan aynı anda acıma.Muharrem ayının Hüseyin’in ıstırap çektiği günlerine denk düşer. Demir zincirler. Bu tören boyunca yas tutan kitleleri saran çılgınlık neredeyse aklın alamayacağı boyutlardadır. “Ya Hüseyin. vaazla ve şarkılarla pek çok saat geçirilirdi. Kral.Ayın ilk dokuz günü boyunca. Berberiler farklı boyutlardaki teflerden oluşan müzik alet­ lerini yanlannda getirirler. Mollaların ya da vaizlerin. bunları kollanna ve yanaklarına batırırlar. Her yaştan erkek. Gösterinin merkezi. tiz bir sesle ‘Ya. İğneleri olanlar. dilenci ya da zengin her­ kes içeriye girebilirdi. Birkaç çocuk önden. Böyle bir sahneden etkilenmemek çok zordur. Tarikat lideri sıraların arasında telaşla ileri geri dolaşa­ rak bitkin düşenleri ayağa kaldırır ve aşın coşanlan yatıştırır.000 kişi önünde oynanırdı. çe­ şitli kürsülerde sırayla yer almasıyla. 1850 ve sonrasında İran’da uzun zaman geçiren Gobineau bu oyunlann büyüleyici bir tasvirini yapmıştır. büyük bir acının işareti olarak değerlendirilir. Aynı anda vuran ellerin oluşturduğu tok bir ses yayılır. hatta yaşlan on ikiyle on altı arası çocuklar da vardır. Yiyecek ve içecekler elden ele dolaştınlırdı. sırtlannı zincirlerle dö­ verler ve vahşi danslar yaparlar. Hüseyin’in çektiği acılann dramatik olarak temsil edildiği gerçek ıstırap piyesleri ancak 19. Liderlerinden gelen bir işaretle bü­ tün din kardeşleri şarkı söylemeye. Muharrem ayının onunda tören Hüseyin’in gömülmesini yeniden gerçekleştirmek için aslına benzer bir cenaze töreni şeklinde tasanmlanan büyük bir gösteri alayıyla doruğa çıkar. Bu kardeşlik grubu harekete bir kez başladıktan sonra bütün tiyatro tarafından taklit edilmemesi hemen hemen imkânsızdır. zen­ gin ve saygı değer izleyiciler en pejmürde olanlara şahsen hizmet et­ mekten şeref duyarlardı. Büyük­ çe tiyatrolar 2000-3000 kişi alırdı. kimi zaman da hızlanarak izleyicileri heyecanlandırır. yarattıkları etki de kitle kristallerinin etkisine benzer.!& dir. Hüseyin’in tabutudur. Sağ ellerini bir deniz kabuğu gibi açarak ritmik bir biçimde ve şiddetle sol göğüslerine vururlar. yüzlerinde öylesine inanmış ve zorlayıcı bir ifade olur ve bütün varlıklan şekil değiştirir ki takdir etmemek elde değildir. sürükleyici bir ritim oluş­ turur. Bazen dans durduğunda. Geceleri bu gruplan sokaklarda telaş içinde bir tiyatro­ dan diğerine giderken görmek mümkündür. Din kardeşleri. sempati ve dehşet duyar. Gobineau bu olaylarda yer alan iki tür kardeşlik grubundan söz eder: “Ellerinde meşaleler bulunan erkekler ve çocuklar büyük siyah bir sancağın ardından alay halinde tiyatroya girer ve el ele tutuşup halka ola­ rak şarkı söylerler. bakanlar ve resmi gö­ revliler siyah ya da gri giysiler giyerler. Hüseyin! ’ diye bağırarak koşar. Hüseyin!’ isimlerini tekrarlamaya başlarlar. Bir süre sonra din kardeşleri önce hafifçe ve bariz bir özen­ le. sekiz erkek tarafından taşınan ve her iki yanın­ da sancak taşıyanlar bulunan. Bu insanlarla farklı mezhepten olan­ lar arasında sık sık kan dökülmesiyle ve hatta ölümle sonuçlanan kav­ galar çıkar. yüzyılın başlanna doğru bir gelenek haline gelmiştir. Ahşap kürsülerden Hüseyin’in çektiği ıstırap. sıçramaya ve kı­ sa ve ani bir çığlıkla. gerçek ıstırap piyesinden önce başlardı. kanlar akar. Kendilerine verdikleri acı. kendilerini zincirler­ le kırbaçlarlar. Heyecan çok yükselirse müziği susturup bir ara verir. ezberden okunan bu hikâyeler 154 ^Ün boyunca sürcr. ellerinde tahta diskler olanlar bunlan ritme uygun olarak birbirine vururlar. Tiyat­ roya başta oldukça yavaş bir biçimde yalmzca ‘Hasan. gösteri alaylarıyla. olayların olabildiğince ayrıntısı verilerek hikâye edilir. daha sonra aktanlacak olan Tah­ ran’dakı olaylann tasvirinden bu konuda bir fikir edinecektir. Ar­ kada birbirlerine ritmik bir biçimde iki tahta değnekle vuran yaklaşık elli kişilik bir grup olur. ‘Hasan. Saçlarını yolarlar.” Din kardeşliği bir acı orkestrası olarak tanımlanabilir. Hüseyin!’ sözcük­ lerinden oluşan bir nakarat tutturarak alay halinde girerler. sonra heyecanlanıp giderek sertleşen bir biçimde. Tabutun arkasın­ dan dört at ve marş söyleyen altmış kadar kan revan içinde adam gelir. Bu on gün boyunca İran bütünüyle yastadır. kendilerini dövmeye. Ya.

benim özel ina­ yetim le. Öte yandan iki asker kan ter içinde kal­ mışlardı ve artık devam edemeyeceklerdi. Kitle yiyecek ve içeceklerden payını aldı. Benden on adım kadar uzakta olduğundan yaptığı her hareketi iz­ leyebiliyordum. Adam yorgun görünüyordu. yas duygusuyla korunan ritm ik bir kitleyi ortaya çıkarır. başrahip H üseyin’in başını gö­ rünce kendi inancından vazgeçip İslam a döner. pazardaki baharatçılara benziyordu. Yaklaşık on da­ kika kadar bu böyle devam etti. Bazıları sessizleşti. Haykırın. sözünü bitirip. G obineau’nun böyle bir olayın görgü tanığı olarak yaşadıklarını dinleyelim : 156 “Tiyatro ağzına kadar doluydu. cennetin büyüklüğünü güçlü bir belagatla tasvir etti.sergilenm ekle bütün cem aatin acısı haline gelen. derin.’ ‘Ya Hasan. H üseyin. Hamal kılıklı bir zenci yere çökmüş olan kitlenin ortasında ayakta durdu. A lkış olmaz. Ya. Hüseyin ki dünyayı ayakta tutar. sizin yaptığınız gibi her gün tiyatroya gelip ağlamak da yetmez. beti benzi attı. ay­ nı etkiyi yaratan başkaları da vardır. Herkes ona acıyıp saygı duyuyor gibiydi. İzleyicilerin de katıldığı. ‘Hasan. inler ve başlanna vururlar. İzleyiciler ağlar. Yirmi beş dakika boyunca soluk soluğa kalan kitle bu iki adamın peşi sıra sürüklendi. Bütün güçleriyle kendilerine vurdular. etkileyici bir Türk askeri gümbürdeyen bir sesle şarkıyı kaldığı yerden alıp. hiç­ bir iz bırakmadı ve usandırıcı bir hal aldı. giderek artan bir şiddetle göğsünü döverek de­ vam etti. O zam an. y o llan kesildiği zam an çektiği susuzluk işkencesi. aynı zamanda da tıraşlanmış başını her iki yumruğuyla dövmeye başladı. Ya Hüseyin!’ ‘Tann’ya sizi Hüseyin’in sevgisinden mahrum etmemesi için dua edin. Bazen yaptıkla n işin gaddarlığı onlan kahreder. Şimdi Tann’ya yakarın. Hüseyin ki Cennetin ka­ pısıdır. şimdi bir daha. Kendine gelince yumuşak ve kibar bir tavırla kendisine yardım eden her­ kese teşekkür etti. Erenler. H üseyin’in ölüm ü beyhude değildir. çıkar­ dıkları ses tok. Yaptığınız iyi işler Hüseyin adına ve onun aşkıyla yapılmalıdır. T ann şöyle buyurur: “Başkaları adına ihsan talep etme ayncalığı yalnızca onundur. başka bir birlikten olsa da o da bir Türk’tü ve en az birinci kadar perişan görünüyordu. onlar yalnızca ezberden kendi bölüm lerini okurlar. am a hepsine aittir. sesi pek de etkileyici değildi. Hızlı bir ritmi olan tekdüze şar­ kı onları vecd haline soktu. Olağanüstü bir hali yoktu.’ “Bütün kitle bir tek hareketle kollarını yukarıya kaldınp uzun uzun yankılanan bir haykınşla. hepsi mosmor olana kadar kendilerine vurdular. göğüs dövm e işlem i. Yalnızca İm am lar. Cennete götür. herhangi bir biçim de sana yardım edenleri. A ncak izleyicileri ağıt kitlesine dönüştüren.” Bugüne kadar hiçbir inanç. ‘Kutsal Kitabın buyurduğu her şeyi yapmak yetmez. H üseyin’in ölüm em rini veren H alife Yezid ve ölümcül darbeyi vuran katil Şam ir gibi nefret edilen figürlerin şarkı söylem elerine izin veril­ mez. B ir aslan bu başın önünde eğilip selam verir. H üseyin’in katillerini linç etm ek isterler. Haziranın sonuydu ve dev çadırın altında boğucu bir sıcak vardı. İnsanlar göğüslerini döverek ona katılıyordu. kafile bir H ıristiyan m anastınnda durduğunda. gözlerini kapattı ve yanında duranın üstüne yığı­ lıp kaldı. senin türbene hacca giden ya da senin için yas tutan. Bir derviş sahneye çıkıp bir methiye söyledi. Başındakini atıp avazı çıktığı kadar yüksek sesle şarkı söy­ lemeye. H üseyin’in acısıdır. kurtuluş Hüseyin’le hak edilir.” Peygam ber M uham m ed Cennetin anahta­ rını H üseyin’e verir ve şöyle der: “G it ve hayatı boyunca senin için göz yaşı dökm üş olan herkesi. haince konuşm alannı ya­ parken gözyaşlanna boğulurlar. Vaizler ve tek tek ortaya çıkan. kristallerde olduğu gi­ bi yalnızca din kardeşliği değildir.157_ yesinin kırk ya da elli sahneden oluşan gevşek bir sıralam ası vardır. H üseyin’in çektiği acılar. Hasan. Diriliş Gününde Cennetin anahtan ona teslim edilmiştir. Ancak bayılmıştı ve kendine gelmesi zaman aldı. yeşil giysiler içinde bir adam sah­ neye çıktı. Sona doğru şehidin başı­ nın H alifenin huzuruna getirilişini görürler. H eyecanlan öyle yükselir ki oyundaki kötü adam la­ rı. “Sükûnet tekrar hâkim olur olmaz. H er olay Peygam bere Cebrail tarafından anlatılır ya da sahnede ger­ çekleşm eden önce rüyada görülür. ağıt yakm ayı bu kadar çok vurgulama- . H er birini al. ‘Ya. Yol boyunca m ucize üstü­ ne m ucize olur. zenci sanki onlann fiziksel destekten yoksun kal­ dıklarını hissetmiş gibi. Sözcüğün bizim anladığım ız anlam ıyla dra­ m atik gerilim diye bir sorun yoktur. sava­ şın bütün bölüm leri ve ölümü son derece gerçekçi bir tarzda aktanlır. Her şey yine sessizli­ ğe gömüldü. Hüseyin!’ “Bütün kitle haykırır. Peygam berler ve M elekler şarkı söyler. ancak bu onlan tatmin etme­ ye yetmedi. Cennete gitmek için Peygamberin kitabı Kuran’ı oku­ mak yetmezdi.” Bu uzun ve heyecanlı giriş bölüm ünün arkasından gelen ıstırap pi. H er halükârda olacak her şey izle­ yiciler tarafından bilinir. git ve alevlerden kurtar. Bunu kendisi de fark etmiş olsa gerek ki. Başına buz koydular ve dudaklanna su sürdüler. ‘Ya Allah! Ya Allah! ’ dediler. herkesin Elçisidir. sahneden indi ve kayboldu. önem li olan katılımdır. İkinci bir asker ona karşılık verdi. Hüseyin!’ ‘Tamam. Sonra iri. trajik şiirler ya­ zan herkesi. Heyecanlandıkça dudakları solgunlaştı. Onlann yol gösteren kesin ve güçlü seslerinden yoksun kalan koro hata yapmaya ve aklı kanşmaya baş­ ladı. Bu adam cennet hakkında bir vaaz verip. H üseyin onlardan koparılıp alınmıştır. Bağırdı ve sanki örsmüşçesine başına vurmaya devam etti. düzenli ve sürekliydi.

Her adım atışta ellerin­ deki sivri uçlu kılıçlarla başlanna vururlar. “evrensel”. Pratikte olmasa da bu kabulün teorisinde Katolisizmde. onu tekmeler ve ayaldar altında ezer. Burada bir ağıt dininden söz etmek için yeterli gerekçe vardır. belki de bu kuşkunun geçmişi Montanusçuların ilk sapkın faali­ yetlerine kadar uzanır. İnancın bütün özü. Ağıt en yüksek dini görevdir. Başta gönüllü kurbanlar arasında olmayan diğerleri bu ge­ nel karışıklık içinde birdenbire kendi kana susamışlıklarını keşfederler.mamıştır. pek çok insan için geniş gönüllülüğünden sonra en çe­ kici özelliği olan sükûnetini. yanlamasına hareket ederler. Diğerleri. Az sonra öbürünü de çıkaracak. Kendilerini işkenceye bırakmak.n. Kanları akar ve gömlekleri kıp­ kızıl olur. başka bütün iyi işlerden çok daha sevaptır. gruplar halinde intihar etmek ya da uzman işi bir acımasızlıkla kendilerini sakatlamak isterler.kilisenin kolayca. kendi çılgınlıklarını onlara bulaş­ tırarak ellerine kılıç verirler. “Bu çılgınlık çocukları da hatta çok küçük olanlan bile sarar.” KATOLtSİZM VE KİTLE Katolisizm yansız bir izleyiciye itidal. “Büyük bir sessizlik çöker.’ Ebeveynler bunlan hoşnutlukla izler. sükûnet ve geniş gönüllülük iz­ lenimi verir. bu gönüllü şehitlerin bilinçlerindeki bulanıklığı doruğa çıkanr. kendilerine verilen silahlan başlannın üzerinde çevirerek döner dururlar. daha da fazlası sa­ katlanıp kötürüm kalacaktır. bu sarsılmaz kanaatin damgasını taşır. katliamın devam edeceği bir başka kesimine sürükler. örgütlenmesinin tüm pratik biçimlerinin yanı sı­ ra. Katolisizm* adı. geriler. Tahran sokaklarında yarım milyon insanla gerçekleş­ tirilen “Kan Günü” bir görgü tanığının anlattıkları aşağıda verilmiştir. üniformalarını yırtıp kan dökme işine katılırlar. Onlar taşınırken çılgına dönen kitle giderek daha da azgınlaşır. herkes bu kapılardan geçmek ister. Bir parçacık aklı kalan insan­ lardan oluştuğu için —kendini korumaya yönelik insan içgüdüsü de dene­ bilir. “Bazen. Kitleden uzun süreden beri kuşku duyar. Kabaca dikilmiş gömlekleri yalnızca yüzlerini ve ellerini açıkta bıra­ kır: Şehitlerin yüzleri ve katillerin elleridir bunlar. açık kitleyi kendi düşmanı olarak görmesine ve ona olabildiğince karşı çıkmasına neden oldu. Ancak ıstırap piyesleri sırasında bu kitlenin galeyana geldiği yer ti­ yatrolar değildir. “Polisin darbelerine duyarsız olan kitle onların üzerine kapanır ve ken­ tin. . başka bakımlardan katı hiyerarşik yapısıyla şiddetle çatışan. Aklı başında bir tek insan yoktur. Montanusçular kesinlikle saygısızlık diyebile­ ceğimiz bir tavırla piskoposlara karşı gelmişlerdir. Bir çeş­ menin yanında duran gururdan sarhoş bir anne az önce kendisini sakatla­ mış bir çocuğu kucaklar. Heyecanları ölüm saçar. Bu konuda daha zorlayıcı ve daha ürkütücü bir şey bulmak zordur: 158 “Çılgına dönmüş beş yüz bin kişi başlarını küllerle kaplayıp alınlannı ye­ re vururlar. irade ve hissin birdenbire kaybolduğu bir hasta­ lık (ç.). Kimileri kılıçlanyla kendilerine rastgele vurarak yere yığı­ lırlar. Katolisizm. son bir eşitliğin izi kalmıştır. Yardım birlikleri sıra halinde birbirlerini takip eder. Yüzlerce beyaz gömlekli erkek ilerler. denetlenmele­ rinin güçlüğü ve hepsinden önce kendilerine katılanlara sağladıkları (özellikle de ruhani hiyerarşide yer alan mesafeleri içeren) her tür me­ safenin getirdiği yükten kurtulmaları. sekiz Cennetin hepsinin kapılarının erenler için açık tutulduğu Aşure Günü’nde ölmekten daha güzel değildir. Kilisedeki ruhban kesimiyle karşılaştırıldığında diğer bütün yönetici* Sözcüğün Latince kökü catholicus-. giysilerini yutarlar ve kendilerini rastgele yaralarlar.n. “Kitlenin büyük heyecanı yaralananlarla ilgilenmeleri ve düzeni sağlamalan gereken nöbetçi askerlere bulaşır. “Şehitler artık mübarek görülen gömleklerini çıkarıp kendilerini taşı­ yanlara verirler. Otomatik adımlarla ilerler. “genel” anlamına gelir (ç. eskiliğine ve heyecanlı kitleye benzeyen her şeyden tiksinmesine borçludur. Çekecekleri acıya dayanabilmek için kendilerini kata­ lepsi durumuna sokarlar. yani kendisinde her­ kese yer olduğu iddiasını yansıtır. gözle görülür bir düzenleri yoktur. kendisini kitle­ ye karşı bu kadar çok yolla savunabilecek bir devlet hiç olmamıştır. kandan kıpkırmızı olmuş gömlekleri kefenle­ ri olacaktır. Si­ lah isterler. vecd halinde yüzlerini cennete dönmüşlerdir. Katliama katılacak cesareti olmayanlar diğerlerine içecek sunarlar. Bu çılgınlık içinde atar ve toplardamarlarını keserler ve polisin onlan bir dükkânın kapalı kepenklerinin ardına yerleştirilmiş ambulansa ta­ şımaya vakti kalmadan düştükleri yerde ölürler. Bağnşlan kitlenin bağrışlarım bastırır. onun baş iddiasını. herkesin sonunda ona döneceğidir. katılanlardan biri bitkin bir biçimde yere düşünce göstericile­ rin arasında bir boşluk oluşur. Bu insanlardan bir kısmı akşam olmadan ölecek. Kan görüntüsü. Yeryüzünde. Kitle derhal bu perişan adamın üstüne çul­ lanır. Bu gibi ani patla­ maların içerdiği tehdit -yayılışlarının kolaylığı ve hızı. Bu insanlar çoktan bu dünyaya ait olmayı bırakmış varlıklar­ dır. Hiçbir kader. ilaçlarla ve bela okuyarak onları körüklerler. Beklentisi.üyeleri sıradan bir biçimde giyinmiştir. Hiç kimseye zor gelmeyecek belirli koşullarda herkes Katolisizme kabul edilir. * Katalepsi: Adalelerin kasılmasıyla. Bir başka kadın koşarak gelir ve şöyle bağırır: ‘Bir gözünü çıkardı.). yüreklendirici bağnşlarla.

ama orada fiilen bulunanlardan koparır. Komünyonu alanlar kendilerini tek vücut olarak hissetmekten bir hâzineyi ele geçirip az önce aralannda paylaşmış insanlar kadar uzaktırlar. güzel ama çok heyecan verici olmayan şarkılar söyleyen bir koro. mumyalanmış fani bir ağıttır bu. bunun yerine gizemli bir biçimde komünal nitelik taşıyan bir şey. bu kitle öteki dünyaya ait ve uzak olması sayesinde zararsız hale getirilmiştir. bunların hepsi. Bu konuda. İbadet edenler arasındaki iletişim çeşitli yollarla engellenir. izin verilen bu kitle. Hepsi aynı biçimde hareket eder. ama bu artış algılanamayacak kadar yavaştır. gittikle­ ri yerin birömekliği konusunda yanılmak olanaksızdır ve varoluşlannm sonsuz aynılığını bozmaya ya da maskelemeye kalkışmak da ola­ naksızdır. Ritüel. onların kitleye benzer özellikleri yalnızca bunlardır. bunu yavaşça gösterir. bu seyreltik ağıt yüzyıllar boyunca öyle düzenli bir biçimde yayılmıştır ki ölümün aniliğinden ve kederin şiddetinden ge­ riye neredeyse hiçbir şey kalmamıştır. söz­ cüklerin ağızlarından çıkışı. o ge­ niş ve gözle görünmez kiliseye bağlar. kilisenin kitleyle en ufak bir benzerlik taşıyan her şeye karşı ne kadar dikkatli olduğu açığa çıkar. Takdis.katılmak dışında önceden belirlenmiş hiçbir harekete kışkırtmazlar. Bu alayın üyeleri. O yalnızca kendisine açıklananı anlar. Onlan. kendisiyle birlikte komünyonu alan diğer­ lerinden ayırır. aralarında bir birlik oluşturmaya yönelik bir dal­ galanma olanaksızlaştırılır. İnanç açısından böylesine büyük önem taşıyan bu işlemin şeklinde. Beklediği ve üzerine ağırlığı çökmüş kat kat yükten onu kurtaracak olan her şey. her inananı. Önündeki ya da arkasındaki kişi onun için. Oluşturduklan cennetsi alan değişmez niteliktedir. kendisini bütü­ nüyle onlann eline bırakır. Erişkin bir izleyici kendisini asla rahip ya . toplanan müritler üzerinde dolaysız bir etkide bulunan ritüelin önemi büyüktür. her bireyin yalnızca kendisiyle meşgul olduğu gerçeğiyle sarsılmamak imkânsız­ dır. tek başına ve bütün rahiplik kurumuyla yüz yüze­ dir. Günahları diğer sıradan inananlara anlatmak ona rahatlama hissi vermez. ölçülü adımları. tapınırcasına dizlerinin üzerine çökmek ya da uygun bir dü­ zenle yürüyüş alayına -elbette en sonuna. mücadelenin belirsizliğine. meleklerin ve takdis edilenlerin oluş­ turduğu kitledir. gösteri alayındaki bölümlerin parça parça aynlmasıdır. ayrıca kendi içinde ör­ nek teşkil edecek bir dinginlik ve sükûnet sergiler. dinginlikleri bir gösteri alayımnkini andınr. Buna kitle adını vermek mümkündür. Gösteri alaylan bunun etkileyici örnek­ lerindendir. çünkü durumlan ebedidir. hareketleri yumuşak bir ayak sürümeyi andırır. İzleyicilerin kitle benzeri bir duruma gelmesini önleyen. ilerleyişleri buna göre düzenlenmiştir. birbirlerine çok yakındırlar ve aynı saadet­ le doludurlar. Kutsal söz ona. Günahları bile itiraf etmek zorunda olduğu rahibe aittir. Gösteri alayı her zaman ruhban hiyerarşisinin bir tablosunu sunar. Komünyonu alan kişi kendisi için çok değerli bir hazi­ ne alır. Komünyon için sırada bekleyenler gözlemlenecek olursa. İzleyicilerin bakışlan aynı anda o kadar farklı noktalara çekilir ki aynı düzeye yönelme. Bu kesinlikle düşü­ nülebilecek en ılımlı ve en zararsız Kitledir. cüppelerinin içinde bütün vakarlarıyla yürürler. Yeryüzündeki hayat hiçbir zaman takdis edilmişlerin arasında oldu­ ğu kadar berrak ve düzenli değildir. Katolisizmin her zaman insanlan yönlendirdiği. onu ihsan etme hak­ kına sahip olanlardan beklenir. ancak gerçekte tam kitle tanımının sınınndadır. inananlardan çok üstün ve ba­ ğımsız. gösteri alayı­ nın içinde daha önemli bir konuma sahip olmayı düşünmek ya da iste­ meksizin. Rahip­ lerin ağır ve katı. dikkatlice ölçülüp biçildikten ve sunul­ maya hazırlandıktan sonra arz edilir. Birbir­ lerine vaaz vermezler. dini esaslar içindeki hareketleri. sürekli ve eşsiz bir itidal içerir. Yönleri yoktur. bunlan kendisine saklamasına da izin verilmez.ler zavallı amatörler gibi görünürler. izin verdiği kitle. İnananlan. ebedi kalıcılığın yerleşik bir durumu olarak seçilmişliğe ulaşan bir korodur bu. yanlanndan hafifçe sürtünerek ve kibarca geçerek bir araya getirirler. Tann’yı yüceltirler ve kendi mutluluklannı duyumsarlar. Takdis edilenlerin aktif olmalan düşünülemez. takdis edilmişlerin oluşturduğu kit­ leye insanlan çekenin ne olduğunu anlamak zor olurdu. orada ve o anda inananlan birleş­ tirmek yerine. ağıdın son derece seyrel­ tilmiş hali gibidir. Daha derin ahlâk sorunlannda. bu artıştan hiç söz edilmez. Çok sayıdadırlar. Bütün insani arzular içinde kalıcılık en zor ulaşılan olmasaydı. tam da kutsallığından dolayı bu söz ondan korunur. sıradan hayattaki tanı­ dık bir insandan bile önemsizdir. ama kilise neyi göstermek zorun­ daysa. Gösteri alaylannın olabildiğince çok insan tarafından gö­ rülmesi hedeflenir. Yavaş yavaş yürür ve şarkı söylerler. yüksek bir otoriteden gelir. Komünyon. Sa­ yılan artar. Orada mevcut bulunan gerçek insanların ortak yönlerini zayıflatır ve bulanıklaştırır. onunla aralarındaki engeli yaşam boyu asla kaldırmayacaklan uzak geleceğe ait bir beklenti koyar. her biri görevine göre adlandırılır ve tanınır. bir araya gelmiş. basit bir inananın sözünün hiçbir kutsallığı yoktur. Ne gitmek istedikleri baş­ ka bir yer vardır ne de bekleyebilecekleri bir şey. Komünyonun veriliş biçimi bile. Bunu kendi adına bekler ve kendisi için korumak zorundadır. komünyonu alanı. Ona temin ettikleri ortalama yaşam karşılığında.

Hatta hürmet duygusu bile gösteri alayı boyunca. çünkü bu duygular denetlene­ meyecek duygu patlamalarına ve faaliyetlere yol açabilir. Kendisi ne kadar inanmış olursa. KUDÜS’TEKİ KUTSAL ATEŞ Kudüs’te. yükselecek şekilde derecelenmiştir. vaaz vere­ rek. Bu kıyafet alışkanlık haline gelmiş aile bağlarından vazge­ çişi ve kopuşu gösterir. öy­ le zamanlar olur ki kilise düşmanca davranan kitlelerin karşısına ken­ di kitleleriyle çıkmaya zorlanır. kilisenin. Giderek bu çılgınlık yatışır ya da kontrol altına alınır. Ancak. kitlelerin oluşumunu önlemek ya da daha doğrusu yavaşlatmak yönündeki genel eğilimine tabi olduğu unutulmamalıdır. büyük bir telaşla koşan birbirine girmiş bir grup da­ ire şeklindeki yolu aniden bozar ve sonunda Türk askerlerine yakalanınca­ ya kadar Anıtmezar’ın etrafında döner. Bu­ na göre. bazıları koyun postu giyer. Bunların içinde yoksulluk. bu kütleyle kilise duvarlarının etrafında dönen. Diğer komünal duygular kesinlikle istenmez. Amacı. Vakur sı­ nırlılığını. Kurtancı’nm mezarından çıkan alevlerle ellerindeki mumlan yakmak için toplanır­ lar. Paskalya. gelgit gibi en yüksek düzeye ulaşana kadar yavaş ya­ vaş ve düzenli olarak yükselir sonra yine diner. Hürmet duygusu. otuzlu. Kutsal Ateş Cennetten Anıtme­ zar Şapeli’ne iner. iffet ve itaat için yaşayan gerçek Hmstiyanlar bulunur. Daha sonra Westminister Başpapazı olan Stanley. yol bo­ şaltılır ve ellerinde işlenmiş sancaklar bulunan göstericiler Yunan kilise­ sinden çıkıp Anıtmezarın etrafında sıra halinde yürümeye başlar. Küçük gruplar halinde başlayan hareketin çapı ve bo­ yutları kısa sürede büyür ve sonunda Anıtmezarın etrafında fırdönen bu vahşi figürlerin akıntısı içinde birliklerin arasında kalan daireyi yarış ve te­ laş kaplar. birbirlerini yakalayıp içlerinden birini omuzlarına alırlar. Hıristiyan inancına gö­ re Anıtmezarın etrafında birkaç kez dönmezlerse ateş gelmeyecektir. Cumartesi sa­ bahıdır ve ilk iki saat boyunca her şey sükûnet içindedir. bazıları neredeyse çıplaktır. diğerleri benzer bir biçimde buna karşı­ lık verirken feryat ederler: ‘Bu İsa’nın kabridir’. inananlar arasında komünal hürmet doğurmaktır. önceki gece ve o andan itibaren iki saat boyunca Kutsal Anıtme­ zarın etrafında çılgın sıçrayışlarla bir gösteri yürüyüşü yapılır. Ateşin kendisi tehlikeli görülmez. Düşmanların dışarıdan kiliseyi tehdit ettiği zamanlarda kusurlar o ka­ dar hızlı artar ki bunlarla ancak bir yayılmayla mücadele edilebilir. Anlaşılan. hepsi bilinen. Kilisenin her türden örgütlenmeye verdiği önem düşünülecek olur­ sa. en az içerideki kadar yo­ ğun bir kütle arasında düzeni sağlamak için yerleştirilen iki sıra. daha önce yalnızca koşanları ve dans edenleri saran heyecan diğerlerine de yayılır. ‘İsa bizi kurtardı’. “Öğle saatlerinde. “O andan itibaren. Kıyafetleri bu amaca yönelik en önemli ve tek araçtır. lider olarak diğerlerinin önünde giden biri ellerini çırpar. inananlar bu ateşin kendilerine zarar vermeyeceğine inanırlar. Dünyanın her yerinden binlerce hacı. İşlevleri. Gösteri alayı da yalnızca ve yalnızca bunun için yapılır. Bu konumlar ondan her zaman uzak kalır ve onları hep kendinden üstün görür. pek çok kitle kristalini bağrında taşıması şaşırtıcı değildir. Belki de kitle kristalinin işlevlerini incelemek için bundan daha iyi bir yer bu­ lunamaz.da başrahip olarak göremez. Tehlikeli zamanlarda kilisenin işlevleri bütünüyle değişir. Birbirine kanşmış. o atlayana kadar onunla koşarlar ve sonra başka biri gösteriye devam eder. açık kitleden hoşlanmayışını ve bu kitlenin oluşumuna kar­ şı normalde uyguladığı yasağı sürdürecek gücü her zaman bulamaz. neler olaöağını gösteren hiçbir işaret yoktur. Bu kitle kristalleri arasında manastırlar ve dini mezhepler vardır. beklenen ve kalıcı olan düzeyler halinde adım adım. Böyle zamanlarda keşişler. ellili gruplar halindeki erkekler koşmaya başlar­ lar. daha doğrusu iki halka halindeki Türk askerleri bir yol oluşturmuştur. Anıtmezarın du­ varındaki deliğe yaklaşan birkaç hacının ellerini deliğin içine sokup sım­ sıkı yumruk yapmış olmaları dışında. Yukanda ise izleyiciler için üstü kapalı balkonlar bulunur. buna uygun olarak yaşayanları defaatle yüz yüze getirmektir. insanları çoğunlukla yasaklanan türden etkinliklere kışkırtarak do­ laşan ajitatörlere dönüşürler. kendisinden daha yüksek ve kutsal olanlara duyduğu hürmeti kanıtla­ mayı da o kadar ister. kendilerini Hıristiyan addeden ama buna uygun olarak yaşayamayan çoğunlukla. Böylece ani herhangi bir olayın neden olabileceği sızı önlenmiş olur. Paskalya Haftasında kutlanan Yunan Yortusu olağandışı bir olayla doruğa varır. Ancak ateşe ulaşma mücadelesinde pek çok hacı hayatını kaybetmiştir. özellikle bu kitle kristallerinin. 1853 yılındaki Paskalya Yortusu sırasında Anıtmezar Kilisesi’nde bulunmuş ve bunun hakkında aynntılı anlatımlarda bulunmuştu: “Anıtmezar’ın bulunduğu şapel kilisenin ortasındadır ve sıkışık bir biçim­ de ayakta duran ya da oturan yoğun bir hacı kütlesinin ortasında yükselir. ancak zaman zaman tuhaf bir bi- . Paskalya Gecesi. yirmili. Askerler tarafından çevrilmiş olan iki dev hacı kütlesi hâlâ yerlerinde durmaktadır. Kilisenin böyle bilinçli kitle oluşturma örnekleri içinde en hayret verici olanı Haçlı Seferleridir. ‘Tann Sultanı korusun’.

saat yaklaşık bir civarında Yunan Şapelinden muhteşem bir göste­ ri alayı çıkana kadar giderek arttı. göğüslerine sürüyordu. akşam kilise tekrar derin uykuya dalmış duayı bekleyen hacı kütlesiyle dolduğunda görülen derin sükûnetle tuhaf bir kar­ şıtlık sergiler. görmeye gelmiştir. Kısa bir süre için hacılar. gösteri alayı delinip geçilmiştir ve bayraklar sarsakça sallanır. yürüyüş sırasında söylenen ilahiler dışın­ da ne vaaz. hiçbir şey yoktu. bütün gece kalabalı­ ğın içinde ayakta durmaktan bitkin haldeydiler ve kutsal ateşin sergilene­ ceği an yaklaştıkça sevinçten yerlerinde duramaz hale gelmişlerdi. Artık bütün kilise tek bir d a lg a lan a n ka­ falar denizine dönüşmüştür ve yükselen haykırışlarla inlemektedir. Hacılann heyecanı aşın boyutlara var­ mıştı. rüzgârda sal­ lanan ekinler gibi ileri geri sallanıyordu. Yanan odunlardan çıkana benzeyen parlak bir alev deli­ ğin içinde belirir. Aldığı ateş yanmakta olan bir deste ince mumdan oluşuyordu ve bu mumlar kitle tarafından parçalanmasını ya da söndürülmesini engel­ lemek için demirden bir çerçeve içine alınmıştı. Bir dakika için sessizlik oldu. böylesine yoğun çılgınlığın hızla ve toptan yatışması belki de olayın en olağanüstü yanlarından biridir. “Kısa sürede mumlann çıkardığı is orada bulunan her şeyi kararttı. . Onun korkunç bir açıklıkla anlattıklarının önemli kısmı aşağıda verilmiştir. oysa her hacı bu ışığın Tann’nın şahsen Kutsal Kabre inişi olduğuna inanır. bundan sonraki yoğun heyecan ancak bu inancın bilinmesiyle yeterince kavranabilir.000 hacı bulunduğu söylenmektedir ve hemen hepsi kutsal ateşi İM. Ateş. So­ nunda o an gelir.” 1834’te yaşanan büyük felakete bir İngiliz olan Robert Curzon da görgü tanıklığı etmiştir. kalabalığı bir yandan ötekine savurur. Ancak ateşin dağıtıldığı andan itibaren o vahşi aşın isteklilik hali sona erer. isin dumanlar halinde kubbenin üstündeki delikten çıktığını görebiliyordum. ateşin zararsız olduğu inancını doğrulamak için yüzlerini ve göğüslerini ateşe sürerek ileri geri koşarlar. şapelin kupolasmın üzerinden bir güvercin uçurularak Kutsal Varlığın beklentisi çok daha artırılırdı. sonra Patriark simle dokunmuş cüppesini çıkardı. ama inanç sürüyor. telaşla kilisenin girişine doğru kaçışmanın zamanı gelmiştir ve bu kaçış zaman zaman 1834’te olduğu gi­ bi yüzlercesinin çıkan kargaşada ezilerek ölmesine yol açar. yüksek sesle çığlıklar atıyorlardı. Kutsal Ruhun inişini gözle görülür hale ge­ tirmek için. şapeller.çimde gösteri alayının şarkılarını etkileyen. “Şapelin bir bölümünde. onlarinkilere karışan vahşi haykırışlarla onlara katılırlar. balkonlar ışıl ışıl oldu. Yalnız­ ca bir tek boş yer kalmıştır: şapelin kuzey tarafındaki açıklıktan kilisenin duvarına kadar uzanan bir hat. ta ki sonunda balkondan balkona ve aşağıda kalan alanın tamamı boyunca bütün bina yanan binlerce mumun panltılanyla dolana değin. ne dua. Ertesi sabah askerler kitlenin arasından İbrahim Paşa için bir yol açar ve Paşa çılgın bir alayın eşliğinde balkondaki yerini alır. Sabahki öfkeli ajitasyon. Kutsal Kabre girdi. sıcak ve kirli havaya yenik düşen üç talihsiz insan balkon­ ların üst kısmından aşağıdaki insanlann üzerine düşerek paramparça oldu. Koku berbattı. görüntünün korkunçluğu. Açıklığın yanı başında ateşi yakalayacak bir rahip durur. Günün en kritik anı artık yaklaşıyordun Türkler’in varlığının ateşin azalmasını önlediğine inanılır ve bu noktada askerler kilisenin dışına çıkarılır ya da onlar çıkarıl­ mayı onaylar. yüzlerine. Büyük bir hareket. Kudüs’ün Türk valisi İbrahim Paşa ve İngiliz ko­ nuklarına ayrılan balkon haricinde. Anıtmezann üstünde yuvarlak bir delik vardı ve bu şerefe nail olmak için en yüksek ödemeyi yapan adam. Gösteri alayı üç kez döner. günahlarından annmak için. Cinnet halindeki insanlar yanan destelerle mumu. “Bütün tören bundan ibaretti. kabrin kapısı kapandı. Curzon Yunanlıların gösteri yürüyüşünü izlemek için arkadaşlarıyla birlikte Kutsal Anıtme­ zar Kilisesi’ne gider. Kudüs’te 17. göz alabildiğine uzanan bu hattın her iki yanında. adım adım. o büyük kalabalığın ara­ sında yavaş yavaş. elden ele. yanan mumlan sokaklara ve Kudüs evlerine taşımak için. yoğun insan kütlesi. geli­ şen heyecan tufanı içinde birbirinden ayn hiçbir özellik ya da olay kalmaz. “Artık Başrahip ya da Patriark insanların omzunda zafer edasıyla taşı­ nır ve huzurundan geldiğine inanılan Kadiri Mutlak olanın muhteşemliği­ ne yenik düştüğü izlenimi vermek için baygın bir biçimde şapelden çıkanlır. Bu alay Patriark’ı üç kez türbenin etra­ fında döndürdü. “Küçük ama sıkışık bir grubun içinde (bu olayda Partriark’ın temsilci­ si ‘Ateş’ Başrahibi olan) Petra Başrahibi telaşla Anıtmezar Şapeli’ne götü­ rülür ve kapılar ardından kapanır. her köşe. Öfkeden çıldırmış güruh her tarafta askerlerin önünü keser ve güneydoğu köşesinden kilisenin dışına taşar. “Daha önceki dönemlerde. “O zamana kadar insanlann gözü çoktan dönmüştü. Paskalya Yortusu’ndan önceki cuma günü. kendi mumunu yakmaya çalışırken yanındakininkini söndürüyordu. Heye­ canlan. Bu olağanüstü eylem artık sürdü­ rülmüyor. derhal çılgıncasına bir sa­ vaş başladı. Bir savaşın ya da zaferin neden olacağı türden bir karışıklık bir anda kiliseyi sarar. “Artık yayılan duman ve bunaltıcı sıcaktan kaçmak. güçlü kuv­ vetli askerlerce bu deliğe çıkanldı. her pencere. sonra türbenin dışında ışık belirdi ve şanslı hacı kutsal ateşi içerideki Patriark’tan aldı. üçüncü dönüşle­ rinde Türk askerlerinin oluşturduğu iki sıra birleşerek arkalarına takılırlar. yaprak­ sız bir ormanda şiddetli bir fırtınanın salladığı dallar gibi yüzlerce çıplak kol uzanır. Kısa süre sonra herkes mumunu kut­ sal ateşten yaktığı için her yönde ışıklann arttığını görebiliyordunuz: bir mumun sergilenebileceği her yer. mumdan muma yayıldıkça. kültürlü bütün Yunanlıların bildiği gibi içeride­ ki Başrahip tarafından tutuşturulmuştur. insanoğlu­ nun sığabileceği en ufak bir yer bile tıklım tıklım doludur. ellerine. herkes kutsal ateşi ele geçirmeye son derece hevesli olduğun­ dan. bu ateş.

sert ifadeyi gördüm. adamlan ölü yığınlanmn içinden hâlâ yaşayanlan çekip çıkardılar. İb­ rahim Paşa’nm. paniğe kapılmış insanlar ileriye doğru bir­ birini sıkıştırmaya devam ediyorlardı ve herkes kaçmak için elinden gele­ ni yapıyordu. Sonra birdenbire hepsinin ölü olduğunu fark ettim! Bunu en başta algılayamamıştım. bir çığlık yükseldi. Önümde­ ki kesin yok oluşu görünce. Bir veba salgınının patlak verdiği söylentisi çıktı. hepsi yırtılmış kanlı giysilerinin içinde solgun ve perişan insanlann oluşturduğu bir başka sıra vardı ve orada öylece durup birbirimize baktık. Sürünün . hatta takdis taşının üzerinde bile yığınlar oluştur­ muştu. da­ ha ileride de kanlar içinde ölüler vardı. Kaçabildiğim için Tann’ya şükrettim. “Kutsal Anıtmezar Kilisesi’ndeki korkunç felaketten sonra. ama sonunda o ka­ dar kalabalıklaştı ki üst üste duran insan yığınlarına fiilen basıyordum. Kitle tekrar geri yı­ kıldı ve çaresiz dövüşerek. geri gidebilmek için her çabayı gösterdim. Kitle her yandan o kadar sıkıştır­ mıştı ve söylendiğine göre saldınya da uğramıştı ki. Bunu yapınca. en çok kapıya yakın olan kısmı görebiliyordum. kitle beyinleri ve bağırsakları çiğ­ niyordu. birbirinin üzerine yığılmış dört yüz kadar talihsiz insan gördüm. Ateş her insana iletilmelidir ki ruhu Dirilişten pa­ yını alsın. ancak ben arkadan itenlerin baskı­ sıyla. bütün ha­ cı kalabalığı paniğe kapılmış gibiydi ve herkes şehri terk etme endişesi içindeydi. Ben önden gittim. Paskalya Yortusu’nun normal akışıyla. “Ölüler her yerde. Kutsal Ruhtan yayılan o ateş olmalıdır ve mumu onunla yakması bu nedenle gereklidir. kalkıp gitti. arkadaşlarım beni takip ediyor­ lardı. beni pelerinimden yakalayıp. Bu mücadele sırasında birçok kez bayılmıştı ve yanındakilerin anlattığına göre. Çoğu boğulmanın etkisiyle epey kararmıştı. Dışarıda içeriden gelen bu hücumdan korkan korumalar Hı­ ristiyanların kendilerine saldırmak istediklerini sandılar ve bu karmaşa kı­ sa sürede bir savaşa dönüştü. çok sayıdaki güvenlik görevlisi doğrudan kuvvet kullanarak. çünkü Diriliş bir zaferdir ve zafer olarak kutlanır. Ateş burada zafere ilişkin bir kitle simgesi işlevi görür. zayıf. ancak çoğu öldürülen korumalannın olağanüstü çabasıyla dış kısma çıkabilmişti. onlar da döndüler. Kutsal Anıtmezar Kilisesi’nin uzun geçitlerinde yankılanan bir çığlıkla iki karşıt sıra birbirine saldırdı ve ben kendimi bacaklan kanla kaplı. ama bu başarımız. tehlikeyi algılar algılamaz. umutsuz bir enerjiyle ölülerin ve ölmekte olanlann arasında güre­ şiyorduk. “İnsanlann baskısı arasında bir dakika kadar ayakta durdum. Kitle çok büyük olduğundan bir süre bekledik ve manastırımıza dönmek için hep birlikte yola koyulduk. yıldızına bakılırsa albay olan bir subayı benim kadar panik içinde geri gitmeye çalışıyordu. ancak biraz ileride büyük kapıya doğru köşeyi dönünce. paniğe kapılmış ve korkmuş hacılar bile sonunda kendilerini kurtarma arzusundan çok diğer­ lerini yok etmeye kararlı hale gelmişlerdi. kitle açıldı ve ben kendimi bir sıra oluşturmuş insanlann merkezinde buldum. odanın kapısında bizimle birlikte girmeye çalışan ürkmüş hacı kitlesiyle şiddetli bir çatışma yaşanmadan gerçekleşmedi. ama bir anda hepimizi ani bir itki sardı. İbrahim Paşa kiliseyi benden yalnızca birkaç dakika önce terk etmiş ve kıl payı sağ kurtulmuştu. sonra kitle aniden dalgalandı. duvarlar. herkesin ölüm kalım mücadelesi verdiği kapıya yaklaştım. evine taşır. arkadaşlarıma geri dönme­ leri için seslendim. orada arkadaşlanmı buldum ve Katoliklerin kilise eşyalannı sakladığı bölüme ulaşmayı başardık. Paşa dışanda kalıp cesetlerin taşınması için emir ver­ di. Elimden gel­ diğince kendime yatan insanların arasından yol açtım. Kilise­ nin bu kısmında birbirinin üzerine yatmış birçok insan gördüğümde. onun bir daha ayağa kalkamadığını öğrendim). sonunda çılgına dönmüş hacıların oluşturduğu yoğun insan kütlesinin içinden palalanyla yol açmışlardı. çünkü onların yalnızca törenden çok bitkinleştiklerini ve din­ lenmek için uzandıklarını düşünmüştüm. sonra keşişlerin bize tahsis ettiği odaya vardık. ölü-canlı farkı olmadan. Subayı yere devirene kadar onunla mücadele ettim ve neyse ki tekrar ayağa kalkabildim (daha sonra. zor mücadelelerle kendimi tekrar kilisenin içi­ ne atacak yolu açtım. ama çok büyük bir gövde yığını­ na gelip onlara bakınca. Askerler süngüleriyle perişan halde bayıla­ cak gibi olan pek çoklarını süngülediler.son nefesini vermekte olan bir adamın üstüne çekti. yan çıplak bir adamla güreşirken buldum. kilisenin bu dar kısmında sıkışmış durumdaki yoğun kitle beni ölü bedenlerin üze­ rinde ayakta tutuyordu. susuzluktan ve bitkinlik­ ten oturduğu yerde öldü. Kısa bir süre hepimiz ayakta durduk. Herkes kendisini koru­ mak ya da oradan uzaklaşmak için mücadele ediyordu ve bu meydan kav­ gasında düşenler derhal diğerlerinin ayaklan altında ölüme gönderili­ yordu. değerli ateşi ki­ lisenin dışına. “Bana gelince. . biz oradan aynlmak için derhal hazırlık yaptık. Temel olgu sürünün ağıt sürüsünden zafer sürüsüne başkalaşımıdır. İbrahim Paşa görülebilecek her şeyi gördükten sonra. askerlerin dipçikleriyle yere devrilenlerin kan ve beyinleriyle kaplanmıştı. kiliseyi dolduran yoğun insan kütlesinin arasından ona yol açtı. askerler kilisenin bir ucundan diğerine bize yol açıyorlardı. karşımda. Savaş o kadar umarsız ve vahşi bir hal aldı ki.” Burada ne olduğunu anlamak için. yüzlerinde o. Her insan. çünkü kurtulma şan­ sım çok azdı. İsa’nın Çarmıha gerilmesi sırasında Bakire Meryem’in durduğu söylenen yere vardım. Paskalya.On yedi yaşında zavallı bir Ermeni kız sıcaktan. kimi yerlerde bu yığınlar bir buçuk metre yüksek­ liği buluyordu. Subay beni yere bastırdı­ ğından. “Bu sırada kilisenin bu kısmında kitle yoktu. Diriliş Şölenidir. “Bir süre sonra. Çarmıhın ve İsa’nın mezarının etrafın­ da oluşan ağıt sürüsü bir zafer sürüsüne dönüşmüştür. yanılmama imkân bırakmayan kes­ kin. Curzon’un tanık olduğu 1834 paniğini ayırt etmek gerekir. Ateşin kökeniyle ilgili olan sahtekârlık burada konu dışıdır.

Tarihte kitle . Sonra kutsal suret­ leri taşıyanların gösteri alayı başlar. Günün bariz bir biçimde bütünüyle akıldışı ve bağlantısız anlanndan birinde. Tören. Bu vahşi. Kutsal Mezar Kilisesi bir savaş alanına dönüşmüştür. Yunan ruhbanlannın gösteri alayından sonra gerçekle­ şir. yalnızca ateşin yayılacağı bir hızla genişler. Türkler’in geri çekilişi Yortu ritüelinin parçasıdır ve belir­ lenen zamanda. Bu kitle önce oluşur. Daha da büyük bir ölü yığını anlamına gelen veba fikri hacılan sarar ve hepsi Kutsal Mezann bulun­ duğu şehirden kaçar. paniğin bu yönünü netleştiren ayrıntılar bakımından zengindir. inandıkları için hayata sahip olacak insanlann oluşturduğu kitledir. ateş fiilen ortaya çıkmadan önce. Arap Hıristiyanlann oluşturduğu küçük ritmik sürüler. bunlara inanmayan Türk askerleri dışan çıkanlmalıdır. yavaş bir kitledir. Bu iki sıra insan. mezardan fışkıran Paskalya ateşinde mumlarını yaka­ rak onun Dirilişinde yer almış olurlar. Diriliş. askerlerin ayırdığı iki durgun kitleyle başlar. sonra ateşin. onun uğruna mücadele edilmelidir. Curzon kendisini aniden düşman sırasıyla yüz yüze gelmiş bir sıra insan ara­ sında bulur. birbiriyle ölümcül bir çatışmaya girişir. insanlann kendilerini kurtarma çabasıyla üstüne basıp ezdikleri ceset yığınlanndan söz eder. Bu. aralannda hareket edip kit­ leleri kışkırtır. ateş tutuşturulduktan son­ ra kilisenin etrafında dolaştınlan yan baygın Patriark bu kitlenin başansma canlı bir tanıktır. çünkü onlar orada bulundukça ateş ortaya çıkamaz. kurtarıcının mezarının etrafında toplanarak onun ölümünde yer almış olur. karşıtına dönmüş ve artık genel yenilgi olmuştur.üyeleri. Ancak bu aşamaya vanlmadan. iki tarafta da kimlerin olduğunu dahi bil­ meksizin. Türkler kendi tarzlannda çıkışa doğru yürür. Kilisede. Bu ışık kitlesi. törenin doğasında içkin olan kavga unsurlanndan doğmuştur. ama hacılar sanki on­ lan dışan atıyormuşçasına arkalanndan iter ve kilise birdenbire bir sa­ vaş ve zafer kargaşasıyla dolar. Bir ışığın birdenbire binlercesine çoğalması da çok güzel ve önem­ lidir. Ölüler ve hâlâ yaşamakta olanlar üst üste yığılmıştır. Curzon. Curzon’un tasviri. Kapalı bir yerde ateşten doğan pani­ ğin yarattığı tehlike her zaman büyük olur. fanatik sürüler kitle kristali işlevi görür ve ateşi bekleyenleri kendi heyecanlanyla kışkırtırlar. Korkunç sonuçlan olan 1834 paniği. inançsız Türkler ve onlan dışan atmak isteyen hacılar. ama bu olayda amacına ilk ulaşacak kitle de budur. ama kilisede törenin başın­ da iki karşıt grubun bulunmasıyla bu panik artmıştır. Ateş kitlenin büyümesinin aniliğinin ve hızının en gerçek simgesidir.

Bu biraz. tarihi. her halükârda istisnaların kuraldan daha önemli olduğu çıktı orta­ ya. bütün uluslara aynı biçimde uyarlanabilecekti. önemli olanın doğru tanımı bulmak olduğuna inanarak. bu tanım bir kez bulunursa. yönetim biçimini ya da ulusal duygu adını verdikleri şeyi tanımlarına kanıt olarak gösterdi­ ler. yazılı edebiyatı.U LUSAL K İTLE SİM G ELERİ Ulusların gerçekte ne olduklarını ortaya koyma girişimlerinin çoğu esasa ilişkin bir kusurla maluldür: Bu girişimler genel bir ulus kavra­ mı tanımlamaya çalıştılar. Bu amaçla dil ya da toprağı. canlı birinin böyle ele geçirilebileceğini sanarak giysisi­ ni yakalamaya benziyor. ulusun şu ya da bu olduğunu söylediler. . İnsanlar.

İngilizler Kimliğiyle pek fazla kamusal gösteriş yapmasa da. Uluslardan sanki aralannda gerçek farklılıklar yokmuşçasına söz etmek boşunadır. Ay­ rıca okurun. Her ulusa özgü olan şeyi ortaya çıkarma zahmetine gi­ rilmelidir ve bu da milletin açgözlülüğünden etkilenmeksizin yapılma­ lıdır. Aynı şeyi isterler ama kendi içlerinde farklıdırlar. Japon ya da İngiliz olarak savaşa gittiği zaman kendisinin ne açıdan farklı olduğuna inanır? Bu noktada olgu­ sal farklılıklar o kadar önemli değildir. ger­ çekten de zaman zaman dini andıran bir şeye dönüşme eğilimi göste­ rirler. Farkında olduğu figürler ve anlar doğru düzgün bir tarihçinin tarihten anladığı şeyden çok uzaktır. kendi ulusuyla ilgilenip diğerleriyle ilgilenmemek biçimindeki daha naif bir başka yaklaşım da vardır. Ulusal duygunun sürekliliği. Bir ulusun hiçbir üyesinin kendisini asla yalnız hissetmediğini söy­ leyebiliriz. Bu birliğin özelliği akrabalık ilişkilerinden daha yakın olmasıdır. sürekliliğinin tamamını da. gene de kuşkusuz bugün dünyada en oturmuş ulusal duyguyu koruyan bir ulusla. daha kapsayıcı bir şey bilincine işlenir. Bu bilinç insanın sandığından çok daha değişkendir ki bu da insanoğlunun varlığının devamı konusunda biraz umut vaat eden bir olgudur. ama ne olarak savaştıklan bilin­ mez. Ulus. Tarihin gerçek akışını da bilmez. j ahlâki ve ilkel iddiaların kendine özgü kanşımıdır. Savaş zamanlannda etkinleşen uyku halindeki bu tohum içlerin­ de her zaman vardır. siyase­ tin ve edebiyatın ayrıntılı bir araştırması yapılabilir. birkaç ulus. Dili diğer dillerden ayn olsa da dilini diğerlerinden farklı olarak. coğrafî birimi değildir yalnızca. ama yine de sava­ şa gidildiği zaman ulusun inancı haline gelen ayırt edici niteliğine değinilmeyebilir. simgelerine gönderme yapılarak değerlendirilmektedir. birine bütünüyle teslim olmamalıdır. Ama bütün bu u lu -. ortak ritim ya da ani bir deşarj. ekin gibi. Sanki ömrünün büyük bir kıs­ mını gerçekten o ulusa ait olarak yaşamaya mahkûmmuş gibi ruhuna işlemesine izin vermelidir. onu derinden etkileyebilir. Ulusunun eski­ den nasıl yaşadığım bilmez ve kendisinden önce yaşamış ancak birkaç kişinin adını bilir. Japonlar olarak savaştıklannı söylerler. ama hepsiyle derinden ve dürüstçe ilgilenerek ayn bir noktada durmalıdır. Bu yaklaşımın bileşenleri bir tek ulıi-'î sun üstünlüğüne duyulan inançtır. Öne sürülen savlan. îngilizler. Bunu duyan diğer uluslar korkarlar ve korkulan bu korku dışındaki her şeye. sokaktaki adama daha da az şey ifade eder. eşsiz büyüklüğe ilişkin kehanetle. Ancak bu kitle simgelerinin hiç­ bir zaman bu kadar yalıtılmış ya da çıplak halde görünmediğini vurgu­ lamak gerek. Bu simgelerin çoğu daha önce aynntılanyla ele alındı. Pe­ ki ama bu sözcükleri kendisi için kullanan insan bunlara hangi anlamı yükler? Bir Fransız. kendisini ya da kendi temsilini. An­ cak arkasında duran ve uğruna savaşabileceği şey bir sözlük değildir. Alman. Böylelikle insanlar bu ulusal iddialann somut içeriğinin yani arkalanndakı gerçek ideolojilerin birbirinden çok farklı olduğu olgusunu göz­ den kaçırırlar.Bu nesnel görünen yaklaşımdan ayn olarak. önyargısız bir biçimde iz­ lemek için okurun kendisini yirmi yıl öncesinde düşlemesi gerekir. İnsan hiçbirine bağlanmadan. Bu yüzden uluslar burada sanki dinmiş gibi değerlendirilirler. Sınırlar onda bir gerilim yaratabilir. ortalama insan buna kayıtsız kalabilir. Âdetlerin. Yalnız. or­ man. özellikle heyecan anlannda. örneğin deniz. gözlerini kör eder. örneğin yoğunluk. Bu birimde kitlelerin ya da simgelerinin nitelik­ lerinden bazılan. Bütün yeryüzü onlann her birine vaat edilmiştir ve j j 2 ^bii ki bütün dünya onlan ait olacaktır. Bir ulusun her üyesi. çok şaşırtıcı bir iç tutunum. Ne için savaştıklan yeterince sık öne sürülür. sal ideolojilerin aynı içeriğe sahip olduklan varsayılmamalıdır. Bu insanın adı verilir verilmez ya da o insan kendi kendini adlandırır adlandırmaz. burada her şeyi en basit ve en genel biçimine indirgediği­ mi ve böylelikle tek tek bireyler olarak insanlar hakkında yok denecek Varlar az şey söyleyeceğimi anımsaması oldukça önemlidir. haritada bulunduğu şekliyle. yalnızca bir ulusla. ama ülke­ nin bütünü değil. sonsuz açıklık her zaman vardır. Ancak insan asla diğerleri pahasına. Kendisini ilişkili hissettiği daha büyük birim her zaman bir kitle ya da bir kitle simgesidir.ı ca doymak bilmez iştahlan ve öne sürdükleri iddialar bakımından hep. geleneklerin. Aşağıdaki sayfalarda. kendisini ilişkilendirdiği daha büyük bir birim. ayırt edilebilir bir biçimde düşünmez. Ona aşina gelen sözcükler. İngiliz- .j si birbirine benzer. Ulusunun tarihi. gerektiğinde düzenli olarak tekrarlanmasıyla sağlanır. Birbirlerine karşı uzun savaşlar sürdürürler ve her ulusun kayda değer bir kesimi bu savaşlarda etkin bir rol oynar. insanın ülkesinin. Bunlan kitle simgeleri yapan niteliklerini ve işlevleri­ ni burada yeniden ele almak gereksiz. Bunun için kendilerine verdikleri bir ad vardır. ’ Değerlerinin artmasını isterler ve iddialannı sayıca arttıkları olgusuy­ la temellendirirler. ulu­ su için en önemli olan belirli bir simgeyle sabit bir ilişki içinde görür her zaman. Bir milletin kendisine ilişkin bilinci ancak ve ancak simgesi değişince değişir. büyüme. Fransızlar olarak ya da Almanlar.

Bu durumda deniz. deniz.lerle başlamak uygun olur. çiftçinin tarlaları ne kadar da zararsız ve değişmezdir. Bu emrin mürettebat aracılığıyla uygulanıyor olması. ölülerinin denizin dibinde yattığını sık sık düşlemek zorunda kalmıştır. Herkesin denize gitmek hariç herhangi bir dönüşüm uğruna. Bu düşünme tarzı belirleyici bir öneme sahiptir. Herkes denizin bir İngiliz için ne anlam ta­ şıdığını bilir. Banş zamanlannda insanlar setlere güvenirler. İnsanlann oluşturduğu kitle kendisini bir setle eşit gö­ rür ve hep birlikte denize karşı direnirler. her gemi. İngilizler adalannda saldınya uğradıklannda denize güvenirlerdi. yeterince bilinmeyen ise denizle ilişkisiyle o ünlü birey­ ciliği arasındaki bağlantının doğru biçimidir. Hemen hemen yalnızdır. Gidilecek yer bir İngiliz toprağı olduğu zaman. insanları ilgilendiren bütün hayvan kitlesinden daha çok çeşitlilik gösterir. asıl itaat etmesi gerekenin deniz olduğunu insanlara unutturur. onlara göre de­ nize hiçbir zaman tam olarak boyun eğdirilememişti. Set yeniden gerçek olana kadar. İngiliz insanı kendisini küçük bir grup insanı taşıyan. HollandalIlar gerçek tehlike anında. kaptanında kişileştirilir. kendi efendisinin bindiği zamankin­ den çok daha kötü hareket eder. kendi canlılığıyla onu hedefe götürür. düşmanlanna karşı fırtınalanyla yardıma gelirdi. ordudan fazla bir şey­ di. HollandalI ise yerleştiği topraklan deniz­ den kazanmıştır. itaat etmek ona daha kolay gelir. yakın akraba rakiple­ rin savaşı gibidir. Ticaret ve keşif seferine çıkan Hol­ landalI bir kaptanın rotası İngiliz kaptanınkinden hiçbir biçimde fark­ lılık göstermez. Denizin enginliğini düşünecek olursak. İngiliz insanının başından geçen bütün felaketler denizde vuku bul­ muştur. Deniz. onu de­ netleyen gemilerin sayısı da önem taşır. Hiçbir yerde in­ san eliyle yapılmış. Deniz de o kadar büyüktür ki. Deniz yönetilmek için orada hazır durmaktadır. Denizin kendisinin niteliklerini düşünmeye sıra gelince. ama bunu denizden gasp etme­ mişlerdir. Bu iki halk aynı kök­ ten gelmektedir. denizin maruz kaldığı değişikliklerin ne denli çok sayıda ve şiddetli olduğu anımsanmalıdır. Her ikisi de denizci uluslardır ve deniz imparatorluklarının kurucularıdır. çoğu zaman kime itaat ettiği meselesi önem taşır. Tuhaf ve şaşmaz bir biçimde. Kendi adalanndan emindiler ve gemilerinde de her biri aynı güvenliği hissederdi. terk etmemesi ge­ reken bir yeri vardır. dört yanında ve altında deniz bulunan bir geminin kaptanı olarak görür. Setler hasar görürse. ödünç at üstünde antrenmansız sürücü gibidir. savaştan sonra onlan tekrar yapacak olan insanlara geçer. denize karşı duran bir duvann hissettirdikleri bu kadar güçlü olmamıştır. ama deniz her zaman aleyhlerine dönebilirdi. Ulusal kitle simgelerinin önemi özellikle İngilizlerle HollandalIların karşılaştırılmasında net bir biçimde görülebilir. Birbirleriyle savaştıklarında bu. at. toprak tehlikeye girer. Öte yandan tehlike hep HollandalIların arkasında oldu. Bu fark ulusal kitle simgeleriyle ilgilidir. herkes kendi alışkanlıklarından sahip olduğu şey­ ler konusunda olduğu kadar emindir. Hedefi kaptan belirler ve deniz fırtına ve diğer kötülükler­ den azade olmasa da. Bu setler HollandalInın ulusal yaşamının başı ve sonudur. Almanlar Almanlann kitle simgesi orduydu. Atala- . dilleri birbiriyle ilişkilidir ve her iki ülkenin de dini gelişimi hemen hemen aynıdır. güvenlik ve tekdüzelik evdeki yaşamının temel nitelikleridir. Dünyanın bir ucundan öbür ucuna yelken açtıklan doğrudur. bizzat kendileri tehditkâr düşmanı geri püskürtmek amacıyla denizin topraklanm basma­ sı için ellerinden geleni yapmak zorunda bile kalmışlardır. ordu uygun adım yürüyen bir ormandı. Dümen kırdıI74 İ 1rota denize verdiği bir emirdir. Dimdik duran ağaçlann bu dikliğe koşut eğilmezliği. yolu ve sürücüsünü iyi tanı­ yan bir at gibi davranır. ancak ilerleyen düşmanın karşısında yıkılması zorunlu olan bu setlerin kuvveti. yoğunluklan ve sayılan. Başka bir ulusa ait bir gemi. savaş gibi uç durumlarda. avcının ormanları. Ancak ordu. Kapta­ nın emir gücü mutlak ve tartışma götürmez niteliktedir. Bu ülke o kadar alçak rakımlıdır ki topraklanm set­ lerle korumak zorundadır. Kriz zamanlannda setler bozulur ve HollandalIlar düş­ manlan karşısında güvenliği yapay adalarda bulurlar. yö­ neticisi geminin kaptanıdır. denize karşı kurduklan duvarlannı kendi içlerine taşırlar. Bir İngiliz denizi yalnızca gemileriyle kendine tabi kılar. kaptan olarak kendi mürettebatından bile pek çok bakımdan yalıtılmıştır. Almanlann yüreğini derin ve gizemli bir hoşnutlukla doldurur. varlığını insanlann inancında devam etti­ rir. İngilizler adalarını fethetmişlerdir. aslında önem­ li bir fark vardır aralarında. denizle karşılaş­ tırıldığında. İngiliz insanının evdeki yaşamı denizdekini tamamlar niteliktedir. Diğer hiçbir modern ülkede orman-duygusu Almanya’da olduğu kadar canlı kalmamıştır. dönüşümleri bakımından. Ama gene de önemsiz görünebilecek. bu yüzden deniz ona dönüşüm ve tehlike getirmiştir. Gemiler o geniş yüzeyleriyle yalıtılmış insanlar kadar tek başınadır.

kantonlannın çeşitliliği. Marseillaise gerçek Devrimin ta 177 kendisiymiş gibi savunma güçlerini harekete geçirir. Devrim’in Fransızlann ulusal kitle simgesi olarak kabul edilmesi­ ne çeşitli biçimlerde itiraz edilebilir. İsviçrelilerin va­ tanseverlik duygulan yalnızca bir dil konuşan pek çok halkınkinden daha güçlüdür. Alman ormanın içindeyken hiç korkmamıştır. Devrimleri en karakteristik eserleriydi. Almanlar üzerinde­ ki bu erken orman romantizminin etkisi asla azımsanmamalıdır. Açıkça bunun farkında olmasa bile bir Alman için ordu ve orman. Bastille basılır ve sokaklar yine o zaman olduğu kadar dolar. ancak dağ zincirlerinin daha açık seçik göründüğü belli noktalar vardır. Devrimin kitle duygusu. nihai yenilgiyse İmparator’undu. İsviçrelilerin ulusal bilincini ciddi bir biçimde zayıf­ latmaz. Ağaçların düzenli bir biçimde ayrılmış olması ve dikeylikleri üze­ rindeki vurgu. çün­ kü her türden düzeni hatta tekrar duyusunu yok eden renkli. farklı sosyal yapılan. kutlama duygusuna insanlann kabul ede­ ceğinden daha çok katkıda bulunur. Aslında diğer ülkelerdeki kadar az özgür. en ateşli türden aralık­ sız kitlesel heyecan silsilesi. net bir biçimde görülebilen ağaçların oluşturduğu hat boyunca hareket eder. İsviçreliler dağlannın doruklannı her yerden görebilirler. Bu yüzden Ruslar devrimlerini yaparak Fransızlann ulusal bilincinde derin bir hasar yarattılar. benzerlerinin arasında biri olarak güvende hissetmiştir. ama yine de yükseklik ve güç bakımından oldukça farklı ağaçlar bulmuştur. Alman şiir ve şarkılarına konu olmuştur. Bir iki kuşak önce herkes “Devrim” sözcüğüne “Fransız” sözcüğü­ nü eklerdi. bunlann hiçbiri. her bi­ ri dimdik büyüdüğü için bir diğeri gibi olan. ken­ dilerini ağaçlarla bir hissederler. Ağaçların eğilmezliğini ve dimdik oluşunu kendisi için yasa kabul etmiştir. ormanı çalıların her yönde büyüdüğü tropik ormandan ayırt eder. Tropik ormanlarda gözler önplanda yolunu kaybeder. eşit ve kardeş olan insanlar bir kereye mahsus olmak üzere sanki gerçekten öyleymişlercesine dav­ ranabilirler. Ne gemisinin üzerindeki İngiliz kaptanın somutluğunu ne de uygun adım yürüyen Alman ordusunun ormansı düzenliliğini taşımadığından. sadık ve kendisinin her za­ man olmak istediği gibi dimdik kendisini beklerken bulmuştur. bu simge belirsiz görünebilir. Başkalarına ordunun sıkı­ cılığı ve verimsizliği gibi gelen şey Alman için ormanın taşıdığı yaşam ve ihtişamdır. Dağlar başka hiçbir ulusal simgeyle eşitlenemeyecek derecede sarsıl­ maz ve zaptedilemez nitelikleriyle her zaman gözlerinin önündedir. bir Almansa or­ manda. her yıl tekrarlanan ve her yıl beklenen özgürlüğün patlak vermesinin. Onlann ulusal duygulannın arasındaki farkı bundan daha öz bir biçimde dile getirmek imkânsızdır. bir ulusun kitle simge­ si olarak büyük avantaj lan vardır. bu ordu Napolyon’unu buldu ve askeri zaferin doruklanna ulaştı. Fransızlar Fransızlann mevcut kitle simgesi olan devrimleri yakın tarihlidir. adaleti kendi eline geçirir. Marseillaise o zamandan kalmıştır ve bu kadar canlılık taşıyan baş­ ka bir ulusal marş yoktur. Ancak şu unutulmamalıdır ki İngilizin gemisi dalgalı denize. aynı türden pek çok ağacın birlikte büyüdüğü bütün bir orman bir ordunun üniformasını getirir ak­ la. kendisini. karmaşık ve bağıntısız bir kütlesel büyüme vardır. Yüzyıllar boyunca kraliyet adaletinin kurbanı olan kitle. savaşlan hâlâ anılarda taze olan iki ayn mezhep. bir insanın üstündeki zırha benzer. onu vererek he­ yecanı koruyup artırmaya kendi tarzında yardımcı olur. gerçek. Kitleye karşı çıkan herkes kellesi­ ni kaybetmiştir. İsviçre’de konuşulan dört dil. Öte yandan. aslında orduya girişini önceden yaşamış olur. bu şiir ve şarkılarda yer alan ormana çoğu zaman “Alman” adı verilir. Avrupa’yı fethe­ F12 den Fransız ordulan Devrimden doğmuştur. Bütün . yaşam do­ lu. Eve kapatılmışlıktan orada yalnız kalıp hayal kurabileceğini düşü­ nerek ormana kaçmış olan bir çocuk. aynı derece so­ mut bir nesne ve hareketle ifade edilir: Bastille baskınıyla. Ormanın dayanıklılığında aynı erdeme sahip olan bir savaşçıyla ortak pek çok yan vardır. Bir tek ağacın ka­ buğu. İsviçreliler İsviçre ulusal iç tutunumu su götürmez bir devlettir.nnın yaşadığı ormanın ta derinliklerine gitmeyi bugün bile sever. Her bir ağaç teki her zaman bir insandan uzundur ve bir dev ola176 na büyümeyi sürdürür. 14 Temmuz’da herkes sokaktaki herhangi biriyle dans edebilir. Periyodik bir olayın. Or­ man. olası her biçimde birbirinin içine geçmiştir. Bu insan kellesini kitleye borçludur. Almanın ordusuysa rüzgârda sallanan bir ormana aittir. İngiliz insanı kendisini denizde düşlemeyi sever. Onlann duygulannı bes­ leyen ve akıcı kılan bunlardır. ılı­ man bölge ormanının bariz bir ritmi vardır. Ormanda diğerlerini. Gözler eşit mesafelerde. bu yüzden ortaklaşa sahip oldukları kitle simgeleri dağlarıdır. Zaferler Devrime ve onun generaline aitti. Kendi en popüler anılan dünyaca en çok tanındıklan şeydi de. O zamanki idamlann anısı. Öz­ gürlük Şöleni yılda bir kez kutlanır ve ulusal coşkunun özel bir vesile­ si olur.

Burada korunan Roma arenasıdır. yalnızca tek bir ses işiti­ lir. İnsanın kölesi olan. Bu her zaman böyle değildi ve İspanyollann kitle ekono­ misi. Binlerce insan bu ölümü seyreder ve coşkulanyla ölümü ço­ ğaltır. pek çok halkın üzerinde. Ne zaman çok sayıda İspanyolu bir arada düşünse ay­ nı zamanda onlann çok sık bir araya geldikleri yeri de düşünecektir. ulusun kitle simge­ si ülkenin kendisi olacaktı. hiç kimsenin önceden tahmin edemeye­ ceği akşamlarda dağlar panldamaya başlar. Hangi ülkeden gelirlerse gelsinler dağcılar inanmış İsviçreliler gibidir. parçalanan gövde tekrar bir araya gelecek ve tek bir organizma gibi hissedip hareket ede- . Boğa güreşçisinin karşısında kendisidir. İzleyiciler bir çember oluş­ turur. bu onların en yüce takdis törenidir. bu seti döven bir deniz de yoktur. Her insan aynı anda hem boğayı katleden şövalyedir hem de onu alkışlayan kitlenin bir parçası­ dır. Bu ateşli kitlesel hazlarla karşılaştınlınca kiliseninkiler ılımlı ve zarar­ sız görünür. Bu kitleyi iyice tanır. kan ve kusursuz şövalye­ nin. Modern bir ulusun özbilinci ve savaştaki davranışı büyük oranda ulu­ sal kitle simgesini benimsemesine bağlıdır. Bazen. bu ken­ dine özgü kitlenin görüntüsüne çabucak alışır. Bir İspanyol için bu kadar çok şey temsil eden arenadaki matador aynı zamanda ulusal bir kitle sim­ gesi haline gelir. kitle öylesine canlıdır ki diğer ülkelerde zorunlu olan çok daha yakın tarihli gelişme ve oluşumlan engeller. İsviçreliler bu seti HollandalIlar gibi kendileri yapmak zorunda değildir. idama mahkûm edilmek için vahşiliğe kışkırtılan hayvanın idamı.dağların birlikte görülebilmesinin yarattığı duygu bu gibi yerlere bir kutsallık unsuru katar. Artık yalnızca dövüşür. Ne yapacağını tam olarak bilir. ama dağların etekleri tek bir dev vücudun uzuvları gibi birbirine bağlanmıştır. kendisine itaat ettirdiği vahşi hayvan ona bir kez daha baş kaldırmıştır. boğa güreşçisinin taşıdığı anlam ve kostüm. Bu dağlar tek bir vücut­ tur ve bu vücut ülkenin ta kendisidir. Bu kahraman bütün bir insan ırkının gözünün önünde vaziyet alır. İsviçrelilerin sahip oldukları set özel bir türdendir. hayranlann gözünde çifte yansısı vardır. İtalya birliğini kazanmadan önce. kendi üstüne kapanmış bir mahluk gibidirler. Kaptanın kendisine boyun eğen denizi­ nin yerine boğa güreşçisinin hayran kitlesi vardır. Bu seti ne inşa ederler ne de yıkarlar. kötü bir oyun oynamıştır. Alpler bir mıknatıs gibi bu dağlara hayran olup onlan keşfetmede İsviçrelileri taklit eden her ülkeden insanı kendine çeker. adımlan hesap­ lıdır hareketleri de bir dansınkiler gibi belirlenmiştir. tarih. Dağlann her köşesine tırmanılır ya da üzerlerinde gezip dolaşılır. Sanatının soylu kurallanna göre öldürmesi gereken hayvan. bütün şehirler bütün üretim merkezleri boşaltılacaktı. bu defa kitle olarak. En ufak bir hareketi binlerce insan tarafından izlenir ve değerlendirilir. İnsanlar ve ülke feda edilecekti. Sa­ natından o kadar emindir ki izleyicilerine canavan öldürüşünün her bir ayrıntısını gösterebilir. arenanın uzak köşesinde kendisini yine görür. Son iki savaş sırasında İsviçrelilerin yaptıkları savunma planlan ulusla Alp sıradağlan arasındaki bu eşitliği tuhaf bir biçimde ifade edi­ yordu. bütün şehirlerinin yaşadığı anılar henüz aklın­ dan çıkmamışken ve bu anılar şimdiki zamanı kanştırmak için bilinçli olarak kullanılırken. Dağlar orada durur ve İsviçrelilerin yapması gereken tek şey bu dağlan ada­ makıllı tanımaktır. özellikle de prestiji ortaçağda değişmiştir. idam. ama boğa güreşçisi o zamandan beri değişmiş ve soylu bir şövalye ol­ muştur. ama İsviçre hâlâ dağlardaki ordusuyla temsil ediliyor olacaktı. Boğa güreşçisi hiçbir korku belirtisi göstermemelidir. Ispanyollar ltalyanlar Bir İngiliz kendisini nasıl bir kaptan olarak görürse İspanyol da kendi­ sini bir matador olarak görür. mitin eski kötü canavandır. Bu dağlara ulaşmanın zorluğu ve sertlikleri İsviçrelilere gü­ venlik hissi verir. Ama o gerçekten öldürür. bunlar o insana aittir. İtalya. Böylelikle matadorunu görmek için can atan bir İspanyol. Artık kendi vahşilik hakkı kalmayan. onların ordusu gibi dağlarda yaptıklan kısa dönemli bir görevden son­ ra bütün dünyaya yayılarak İsviçre’nin prestijini korurlar. kilisenin sapkınlar için cehennem ateşini bu dünyada tutuştur­ maktan çekinmediği zamanlarda farklı bir biçimde düzenlenmişti. Birlik mücadelesini kazan­ dıktan çok uzun zaman sonra. Zirveler ayrı ayrıdır. Asalak düşmanlar kovulur kovulmaz. halkının zihninde her şey daha açık ve netti. İnsan nereye ba­ karsa baksın bir insanın gözleriyle karşılaşır. Ancak eski çağlarda onunla dövüşmeye çıkan kahraman yine hazırdır. Bir saldın durumunda bütün bereketli topraklar. bir ulusun kendisini kendi gözünde canlandır­ makta nasıl güçlük çektiğine ilişkin iyi bir örnektir. Ordu dağlara çekilecek ve yalmzca orada savaşacaktı. Bu dağcılann İsviçrelilerin bağımsızlığını korumaya pratik katkılannın boyutlan incelenmeye değer. her şey onun kendisini kontrol etmesine bağlıdır.

n. ama uyum sağlama dereceleri son derece değişkendir. gösteriler. Kolezyum* gere­ ğinden iyi korunmuş bir harabeydi. uzun zaman gerçekleşmemiş olsa da en büyük beyinlerinin. ama onlan iyi tanıyan herkes aralannda. Faşizm en kolay çözüm gibi görünen şeye. Bu gibi durumlarda. En eski halk da Yahudiler değildir^ Çinlilerin tarihi onlannkinden çok daha eskilere uzanır. Eski meydanlar kazılıp çıkanldı. Ermeniler de kesinlikle aynı de­ recede yayılmış durumdadırlar. eğer şans yaver giderse düşman kovulur. başka hiç­ bir halkta olmayacak kadar çok değişik tipin bulunduğunu düşünür. Çekiciliği hâlâ aynmsız bütün insanlara yönelikti ve örgütlenmesi modern anlamdaki uluslann var olmadığı bir dönem­ den kalmaydı.Peter’in Roması eski çekim gücünü büyük oranda koruyordu. kostüm çok bü­ yüktü ve içindeki bedenin yaptığı hareketler öylesine şiddet doluydu ki bütün kemikler kınldı. Sonunda İtalya üzerine sahte bir kitle simgesi dayatma girişi­ mi başansız oldu. Ama bunu unutamıyorlar. şerefli vatan toprağından geçin­ mek için çekirge sürüleri gibi gelir.). Düşman çok kalabalıktır. Milyonlarcası için eski dinleri boş bir şeydi. Yahudiler Hiçbir halkı anlamak Yahudileri anlamak kadar zor değildir. ama yine de kalabalık bir halk kırk yıl boyunca çölde dolaşıp durmuştur. ne tehdit ne de azarlama gurur duyulacak bir şey kazan­ dırmadı. bu bağ Mısır’dan Göçtür. deniz kıyısındaki kum- . bu kadar uzun zamandır dolaşan tek halk Yahudilerdir. Gerek doğalan gerekse görünümleri bakımından Yahudiler arasındaki f a rk lılığın boyutlan var olan en olağanüstü görüngülerden biridir. Ancak bu ikinci Roma ayn ulus olma halinin odak noktası olmaya hiçbir şe­ kilde uygun değildi. ama bunlar Romalılarla dolmadı. St. Bu geleneğin fiili içeriğini gözümüzün önüne getirelim: Sayılı olduğu doğru olmasına doğru. Yahudiler var olmayı sürdürmeleri bakımından takdir edilirler. Kalmaya niyeti varsa bu toprağı bölecek ve yerliler arasındaki bağlan zayıflatmak için her şeyi deneye­ cektir. çirkindir ve on­ dan nefret edilir. Ancak o andan itibaren. Ancak bu üzerine uymadı. onlan Yahudi kılan nedir? “Ben bir Yahudiyim” derken his­ settikleri bağın nihai doğası nedir? Bu bağ tarihlerinin başından beri var oldu ve bugüne kadar çarpıcı bir tekdüzelikle yeniden yeniden oluştu. toprak ya da dilsel birlikleri yoktu. çoğu unutmak da istemi­ yor. İtalyan faşizminin simgesi (ç. St. özel­ likle entelektüeller arasında. Yahudiler diğer in­ sanlardan farklıdır. giderek artıyordu. düşman yerlilerin iyi. Her yerde bulunan tek halk onlar değildir. Kökleri­ nin olduğu ülkeden yoksun bırakılınca dünyanın insan bulunan her bölgesine yayıldılar. Ancak eski' halklar arasında. hiçbir dine mensup olmayanlann sayısı daha da fazlaydı. bütün halklar bu kötü durumlarına ilişkin benzer tablolar oluştururlar. yüz ayrı dil konuşuyorlardı. Ço­ ğu artık İbranice bilmiyordu. Buna karşı yapılacak olan suikast eylemleridir. boş duruyordu.): Spor olayları. ama buna rağmen bugüne kadar olduklanndan çok daha fazla buradadırlar. Bundan kaçış yoktu. Hiç iz bırakmadan ortadan kaybolmalan için en çok zaman onlara verilmiştir. ateşli bir şekilde arzulandığı birliğini kurdu. Efsanedeki atalanna. ** Fasces: Eski Roma’da bazı hâkimlerin önü sıra taşınan ve ortasında cellat balta­ sı bulunan değnek demeti. ama gerçekte onlar en çok birbirlerinden farklıdır.çektir. vb.). Aptallar onlann her yerde aynı olduklanna dair öyküler anlatabilir. Fasces" dayak yiyen bu insanlarda yalnızca nef­ ret uyandırdı. kaba anlamıyla kendini koruma bakımından düşünecek olursak. Hintliler ve Çinliler bulunmaktadır. Peter Kilisesi bütün dünyadan gelen hacılarla dolup taşıyordu. * Colosseum (Lat. Bir ülkeden diğerine dilleri ve kültürleri taşırlar ve bunlan kendi mallanndan daha büyük bir titizlikle korurlar. Aralannda İspanyollar. Öte yandan ikinci Roma. çünkü Roma ve Romalılar bir zamanlar İtalya’ydı. orada insanın kendisini zavallı ve toplumdan dışlanmış hissetmesi çok kolaydı. Eski zamanlar­ dan kalma kitle binalan hâlâ orada. Aralanndaki Hıristiyan sayısı. için kullanılan büyük bina veya stad­ yum (ç.n. Roma gibi bir şehrin varlığım sürdürmesi­ ne izin vermenin tehlikeleri olduğu açıkça ortaya çıktı. Bu iki Roma arasında modem İtalya’nın ulusal duygusu felç ol­ muştu. hakiki antik kos­ tümlere bürünmeye girişti. Hem en iyi hem de en kötü insanlann Yahudilerden çıktığını söyleyen popü­ ler deyiş bu olguyu dile getirmenin naif bir yoludur. İnsan bu insanlann hangi bakımdan Yahudi kaldıklarını sormadan edemiyor. düşman ülkede uzun süre bulunmuşsa ve ezilme duygusu şiddetliyse. Yüzeysel olarak. Yahudilerin Yahudi olduklannın unutulması için ve kendileri unutmak için her şeyi yapmış olmalan gerekir. Birkaç yıl öncesine kadar. Sonunda İtalya’da olan budur. Yahudilerin uyum sağlama yetenekleri iyi bilinir.

Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle bütün Alman halkı tek bir açık kitleye dönüştü. katı ku­ rallarla işleyen bir şövalyelik örgütü ya da aşina bir müzikle dinleyici­ lerini aşka getirmek zorunda olan soydan soya geçen bir orkestra gi­ biydi. Alman sayılmazdı. Bu kitle kapalıydı. Nietzsche gibi evrensel bir düşünüre dahi. köylü ya da akademisyen. Bu simgenin köklerinin. Al­ manya’nın kitle yapısı hakkında birkaç sözcük daha eklemek istiyo­ rum. her Alman gencinin hizmet verdiği gerçek or­ du. Hedef sık sık yok olurdu. Birleşik Alman milletinin. ALMANYA VE VERSAILLES Formüle ettiğim bazı kavranılan olabildiğince netleştirmek için. bir simge olmasının etkisinden ayn olarak. o tuhaf varlık olan orman-ordu gibi. Askerlik yapmayan.000. o Almanya ki. oradan oraya sürüklenmenin yarattığı kendini yapayalnız hissetme duygusunu kum imgesinden da­ ha iyi anlatacak bir şey olmasa gerek. Junker ve subay ka­ demesinin emir ve etkisi altında olduklannı da unutmuşlardı. 1870-71 Fransa-Prusya Savaşı’ndan sonra oluşan kitle simgesi orduydu ve hep ordu olarak kaldı. bu kitle simgesinin kendilerini kitleden kibirle koparmış olanların üstün­ de nasıl etkide bulunduğunu kanıtlamasıdır. İnsanlar kendilerini yerleşmeden ön­ ce bir arada görürler ve sonra dağılırlar. uluslannın bu orman-or­ du simgesiyle doğmuş olduklannı unutmuşlardı. bu olgu belirleyici bir önem taşımaktaydı. Pek çok maceralan olmuştur ve bu hepsi için ortaktır. Yıllar boyunca hareket halinde olan bu kalabalık imgesi Yahudilerin kitle simgesi haline gelmiştir. kav­ ranır ve bir arada tutulurdu. yazılı olmayan. cezalandırma ya da teşvik yoluyla canlandınlır. Yasalannı bu yoğunluk durumunda kabul etmişlerdir. zamanın­ daki gibi ayrık ve kapsayıcı kaldı. çünkü bu kitleyi oluşturanlar ya sınırlı bir dö­ nem için hizmet veren ve yalnızca belirli yaş gruplarından gençlerdi ya da profesyonel askerlerdi.^ 2 lar gibi sayısız yeni kuşaklar vaat edilmişti. Katolik ya da Protestan. Burjuva ya da işçi. insanlan ayn ayn hayatlannda normal olarak ağ gibi saran pek çok şeyin nere­ deyse hiçbiri bu çevrede bulunmaz. bunun büyük önemi olduğu kanaati ve buna gösterilen hür­ met geleneksel dinlerden daha geniş bir alana sahipti. günümüze dek. Bir simge. ordu. . kendilerini göç ederken görür­ ler. bu olu­ şum ve eğilimlerin ölümcül ciddiyeti o zaman hiçbir şekilde anlaşılma­ dı ve ancak şimdi yavaş yavaş anlaşılmaya başlanıyor. Hedefleri. Bununla karşılaştınldığında onlann bir siyasi partiye üye olmalannın önemi çok küçüktü. çünkü aynı anda hem Katolikleri hem de Protestanları kucakladı. bütün Almanlar orduyu milletin simgesi olarak görüyorlardı. bu yüzyılın ilk üçte birinde benzeri görülmemiş türden oluşumlar ve eğilimlerle dünyayı şaşkınlığa düşürdü. O günlerin coşkusu sık sık anlatılır. ikisi de ulusun kitle simgesi olarak eşdeğerli bir işlev görebilir. Oluşturduklan kitle çıplak bir kitledir. ordusuyla gurur duyuyordu. ormanda olduğu daha önce açıklandı. son de­ rece disiplinli ve müthiş etkili bir kitle kristalinin. bu simgenin etkisinin dışında kala­ bilenler yalnızca birkaç kendi başına bireyden ibaretti. kılıçlarıyla fethede­ cekleri Vaat Edilmiş Topraklardır. Başka ül­ kelerdeki pek çok insan Sosyal Demokratlann enternasyonalizmine güveniyordu ve harekete geçmemeleri karşısında şaşkına dönüyorlar­ dı. Ancak her genç erkek bir süre için bu kitle­ den geçti ve yaşamının geri kalan kısmında ona içten bağlı kaldı.000700. Ancak bir Alman için durum böyle değildi. Şimdi bu kuşaklar yaşa­ makta ve çölün kumlan arasında dolaşmaktadır. Göçlerinin süresi de özellikle önemlidir. Bu simge. bir kapalı kitle olarak işlev gördü. kitle. Ordu. onun o güne kadar gördüğü en önemli kapalı kit­ leydi. Her Al­ man. kendilerinin de ordu­ nun kapalı kitlesinin içinde olduklannı ve ordunun içindeyken. uzak geçmişin mütevazı standartlannın ötesinde müthiş büyüktü: 600. somut bir biçim­ de de var oldu. en önemli eseri olan Güç İstenci’ni yazma­ sında uyaran etkisi yapan unutamadığı süvari bölüğü görüntüsünü sağlayan yine savaştı. bu bakımdan özdeştirler. Genel askerlik hizmetine duyu­ lan inanç. Öte yandan. Sosyal Demokratlann da onların içinden. insanlann zihinlerinde ve duygulannda yaşar. Etraflannda kumdan başka bir şey bulunmadığından kitlelerin en çıplağıdır. o da Yahudi kitlesidir. Prusyalı ya da Bavyeralı. Deniz onlara geçit ve­ rir. dağılma tehdidi. Nietzsche’nin ordunun Almanya’da ne kadar önemli olduğunu. Nietzsche’ye yaptığımız göndermenin gerekçe­ si. ama düşmanlarının üzerine kapanır. Subaylannm büyük kısmını oluşturan Prusyalı Junker kastı bu or­ dunun kitle kristali işlevini gördü. Bu kitle kırk yıl bo­ yunca koruyabildiği niteliğini istenen uzunluktaki sürede de koruyabi­ lir. Hareket halindeki insanlann sayısı. Daha önce ordulann ancak çok sınırlı bakımlardan kitle olarak görülebileceğini söylemiştim. Bir Alman için orman ve ordu öylesine yakın bir bağlantı içindedir ki. Bir ceza olan bu uzun göç daha sonraki göçlerin bütün eziyetlerini de bağnnda taşır. Bu kristal. Bir hedefi olan kitle varsa.

bu zaferin anısı sözcüğün içinde yankılanıyor ve dinleyicilere bir vaat olarak iletiliyordu. Strasbourg’u katedraliyle birlikte Fransız topraklarına katan oydu. Almanya’nın önceki düşmanlarının bunu duyacak kulakları olsaydı. Louis’ydi. Bu sloganın gerçek içeriği neydi? Hitler’in dinleyenlerine bu sloganla ilettiği neydi? Bir Alman için “Versailles”. bunun bir savaş tehdidi ve yenilgi demek olduğunu anlarlardı. “Versailles Diktesi” sözcüklerini duyan ya da okuyan her insan yüreğinin ta derinlerinde. Louis’nin de koltu­ ğuydu. Ancak Versailles Antlaşması Alman ordusunu terhis etmeseydi. bir dinin yasaklanması gibiydi. Almanya’nın birliği büyük bir zaferi takip eden gurur ve karşı konmaz güç anında orada ilan edilmişti. Böylelikle Alman İmparatorluğu’nun Versailles’da ilan edilmesi gerek XIV. Talimler. sloganı asla zayıflatmadı. modem Alman tarihinin en büyük galibi­ yetiyle ilişkilendirilmişti. alınıp ve­ rilen emirler. çünkü böylece o ana kadar yoksun bırakıl­ dığı etkinliklerde yer almayı başaracaktı. Napolyon’dan önce ge­ len bütün Fransız yöneticiler içinde Almanları en çok aşağılamış olan XIV. Nasyonal Sosyalizmin “Üçüncü Reich”. “Versailles” sözcüğünün o zamanlar Almanlar üzerindeki etkisinin büyüklüğüne ilişkin pek çok kanıt vardır ve bu etki kaçınıl­ mazdı. Bu sözcük Almanlara yal­ nızca bir ulus olarak yaşamlarındaki son acılı olayı. Daha önce asker olmamışsa. Bu bağlantı içinde önemli olan. Askerlik hizmetine konan yasak. her şey eskisi gibi olacaktı. “Sieg-heil”* ve benzeri önemli bütün sloganlarının. Bu konudaki kaynağımız Hitler’in kendisidir. kendisini büyük Napolyon’un ardılı ve onun ruhunun mirasçısı olarak gören ve onun efsane­ vi adına duyulan saygıdan faydalanarak iktidara yükselen III. aynı zaman­ da Alman tarihinin diğer bildik önemli anlarını da özetliyordu. yeniden. sözü edilenin asla bir anlaşma de­ ğil dikte olduğunu fark etmektir. Ancak Versailles. adı kötüye çıkmış Dikte sözcüğünü her telaffuz edişinde. Bu zafer. Zor kullanılarak çö­ zülen her kapalı kitle bütün karakteristik özelliklerini aktardığı açık kitleye dönüşür. her Alman bir Nasyonal Sosyalist haline gelebilirdi. onunla övünerek ve onun içinde birleşerek. artık ne pahasına olursa olsun kendi kendilerine yapma­ ları gereken. XIV. çarpıcı askeri gücünün bilincinde. Dikte. savaş patlak verince nasıl dizlerinin üzeri­ ne çöküp Tann’ya şükrettiğini anlatır. Atalarının inancı yasak edilmişti ve onu yeniden kurmak her insanın kutsal göreviydi. fakat dışarıdan yaratılmasına adandı. onsuz bir hayatı düşünemeyeceği özel ve çok kutsal pratikle­ rin yasaklanması anlamına geliyordu. mahrum kaldıkları etkinlikler oldu. Daha sonraları. Bu onun dönüm noktası niteli­ ğindeki deneyimi. en temel kapalı kitlelerini Almanların ellerinden aldı. erkek. Almanların kendi aralarındaki. hatta onun tarafından inşa ettirilmişti. Ordunun ulusal bir kitle simgesi olarak önemi hiç sarsılmamıştı. Ordunun yasaklanması.) Kelime anlamı “Yaşasın Z a fe r olan Nazi selamı. Bu orduyu yeniden yapılandırmak önemli tek hedef gibi görünüyordu. her erkeğin birkaç yıl hizmet edebileceği bir orduya sahip ol­ ma hakkının ellerinden alınışını anımsatmakla kalmıyor. tersine yıl­ lar içinde daha da güçlendi. I84 Hitler amacına asla ulaşamazdı. Tekrarlanması. Yabancı bir tek emir.Ancak 1914 yılı Ağustosunun o ilk günleri Nasyonal Sosyalizmin de doğmasına sebep olan günlerdi. Bismarck İkinci Alman İmparatorluğu’nu Versailles’da kurmuştu. Heidelberg’deki şatoyu yakıp yıkan onun birlikleriydi. emir alanına ait bir sözcüktür. yani kendi ordularındaki bü­ tün erkekçe etkinliklerin tümünü sona erdirmişti. Hitler. kendisinin de şahsen dürüstçe bir kitlenin parçası ol­ duğu bir andı. çünkü Versailles adı. bir kez yeniden ya­ ratılırsa. çoğunluk bu sloganın etki gü­ cüne hayret etti. O anı asla unutmadı ve bu anı takip eden kariyeri o anın. Bu yüzden ana slogan olarak “Versailles” sözcüğünün kullanılması Hitler açısından özellikle talihli bir seçimdi. ormana hâlâ el sürülmemişti. “Versailles” sözcüğü kitlesel toplantılarda yeterince güçlü bir biçimde telaffuz edildiği sürece bu yaranın iyileş­ mesine olanak yoktu. çocuk. genel zorunlu as­ kerliğin. Hareketin bütün içeriği bu sloganlar üzerinde yoğunlaş­ * Sieg-heil: (Alm. Parti ordunun cankurtaranı haline geldi ve partinin ye­ ni askerlerini ulusun içinden çıkarmasının önünde hiçbir engel kalma­ dı. bu yüzden de dikte adı verilen bir emir. • doğrudan “Versailles Diktesi” sözcüklerinden türediğini söylemek abartı olmaz. Yahudileri hedefleyenler hariç. . üste­ lik bu zafer başka hiçbir müttefikin yardımı olmaksızın tek başına ka­ zanılmıştı. Louis gerekse Napolyon’a karşı gecikmiş bir zaferdi. Versailles Diktesi sloganını kullandı. Hitler’in. “Versailles” sözcüğü her kullanıl­ dığında. eşi benzeri görülmemiş ve bitmez tükenmez bir tekdüzelik­ le. asla kapanmaması için bu yarayı deşiyor ve kanamaya devam etmesine neden oluyordu. bu simgenin daha eski ve kökleri daha derinde bulunan kısmı. Napolyon’a karşı kazanılmıştı. Kadın. asker ya da sivil. Askerlik hizmetinin yasaklanması Nasyonal Sosyalizmin doğuşu oldu. asker olmaya daha da hevesli olabilirdi. Almanya o zamanki ha­ line dönecekti. gerçekte hiçbir zaman kabullenmediği yenilgiden çok ordunun yasak­ lanması. düşmandan gelen. elinden alınan Alman ordusunu duyumsuyordu.

asla değişmemesi gerekir. Metal para boyutlannı büyümeyle elde et­ mez. Metal paralarla hazine arasındaki bu bağlantının artık modem insan için geçerli olmadığı. para birimlerinin kendi başına özellik arzetmesi her zaman eşduyumlu bir biçimde vurgulanır. ateş haricinde hemen hemen hiçbir şey onu yok edemez. Gösterge çar­ pık iki darağacını andırır. parayı oluş­ turan birimler bir kitle oluşturmak için birikebilir. ele aldığım diğer kitle simgelerinin tersine. Böylelikle pek çok insanın düşüşünün kehanetinde bulunur. Kimilerine göre ise topuk vurmanın askeri görünümlerini ak­ la getirir. Her bir metal paranın belirgin kenarlan ve kendine özgü bir ağırlığı vardır. Sözcüğün Almancasınm [Hakenkreuz] ilk parçası haken. İnsanlar bir metal parayı bir insanmış gibi dü­ şünmekten hoşlanırlar. gözlemek ve üzerine titremek için varolan mitik canavarlann ardıllarıdır. sözcüğün en katı ve en somut anlamıyla bir kitle fenome­ nidir. Pek çok halk arasında metal para yığını her zaman hazine olarak bi­ linir ve daha önce gördüğümüz gibi hazine bir kitle simgesidir. her yerde kâğıt paralann kullanılmakta olduğu. yapayalnız cimnleri anlatan pek çok öyküde örneklenir. Göz kulak olunması gerekmez. Daha üst konumdaki bir me­ tal para her zaman ast konumdakiyle değiştirilebilir. sinsice korkutur. bu sözcük zalim bir cezalandırma tehdidiyle. Bir ba­ kışta tanınabilir ve elden ele özgürce geçerek sürekli çevre değiştirir. Swastika sözcüğü. farklı değerlerdeki başka me­ tal paralarla ilişkisi yoluyla daha da sağlamlaşır. ENFLASYON VE KİTLE Enflasyon. ama tersi asla söz konusu olmaz. kullanılacaklan bir yer her zaman bulunur. yasaklanan ordu bu amaç için yeniden yaratılacaktı. Metalden yapılmış olduğu için. akla aykın. saygı gösterilmesi gereken ruh halleri yoktur. Ancak. dir. Bu insanlar yalnızca bir hâzineyi beklemek. Louis d’oru ve Maria Theresa taleri gibi.^ de kalması. sanki “Bekle. sertliği “ebedi” varoluşunu güvence altına alır. Hıristiyan haçının bütün zalim ve kana susamış unsurlannı soğurmuştur. her yeri altüst ederek onu arayabilir ve her bir parayı tek tek ayırabilir. Bu durum. yapılmış durumda çıkar ve o zamanki halin. Bu simgede ikili bir etki vardı: göstergenin etkisi ve sözcüğün etkisi. Genellikle. onu sürekli büyürken düşler ve bunu sürdürebilmek için de gücünün yettiği her şeyi yapar. Enflasyonun neden olduğu kargaşalar öylesine büyüktür ki insan­ lar bunlan örtbas edip gizlemeyi yeğlerler. Her ikisinde de zalimce bir şey vardır. Savaşlar ve devrimler bir yana. Bu katı hiyerarşi onlan insanlara daha da çok benzetir. olduğundan daha büyük ol­ ması umulur. sinsi­ ce kötülüğü ve gizli bir askeri disiplini birleştirir. Güvenilirlik belki de metal paralann en önemli niteliğidir. suçluların tekerleklerde kınlan uzuvlarını çağrıştırır. bu özelliği para­ nın “karakteri”nin bir parçasını oluşturur. özellikle değerli bir para olduğu zaman onun adını da taşır. hayvanlar gibi başını alıp kaçmaz. Bir dönme ha­ reketi de içeren swastika bir tür gözdağı verir. erkek çocuk­ lar tarafından “çelme takmak” anlamında kullanılan hakenstellen söz­ cüğünü çağnştınr. modem uygarlıklanmızda önem bakımından onunla karşılaştmlabilecek hiçbir şeyin olmadığı söylene­ bilir. Bu noktada paranın psikolojik niteliklerinden söz etmek gerekir. insan tam olarak ne kadar para içerdiğini bilmeksizin peşine düşebilir. Hâzi­ neyi biriktirme işlemini yapan insan. darphaneden hazır. zenginlerin hâzinelerini soyut ve görünmez bir biçimde bankalarda tut- . göreni. İnsanlar için bu kadar çok şey yapa­ bilecek olan metal paraya duyulan şefkat evrenseldir. paralar. Her metal paranın statüsü. genellikle saklanmıştır ve birdenbire gün ışığına çıkar. Yalnızca paralan için yaşayan pek çok insan açısından hâzinenin insan kitlesi­ nin yerini aldığı kesinlikle doğrudur. Enflasyonun bütün ülkelerin vatandaşlan üzerinde yarattığı kanşıklık etkisi hiçbir şekilde yalnızca fiili enflasyon dönemiyle sınırlı de­ ğildir. Hazine bir birim olarak duyumsanır. Hareketin simgesi olan Swastika (Gamalı Haç) da düşünmeye de­ ğer bir önem taşır.mıştı: yenilgi zafere dönüştürülmeliydi. değer sınıflarından oluşan sosyal sisteminden söz edilebilir. onu başka insanlardan korumaktır. yüzeylerini ve kenannı bir bütün olarak his­ sederek bu paranın üstünü sarar. El. çünkü Almancada “topuklar” anlamına gelen sözcük hac­ ken'âu. üzerinde bir yönetici başının kabartmasını taşır. Böylece. Metal paralann. Sahibi­ nin tek yapması gereken. her zaman. sanki çarmıha germek iyi bir şeymiş gibi. Her şeyden önce değeri ya­ pay bir biçimde insanlarca belirlenen parayı kitlelerin oluşumunu etki­ leyecek bir güç olarak görmekte tereddüt gösterirler. bu paranın pratik işleviyle orantısız. Para bir kitle simgesi haline gelebilir ve belirli koşullarda. Burada neyin sallana­ cağını görünce şaşıracaksın” der gibi. Ancak hâzinenin olduğundan daha fazla olmasını umanlar yalnızca ya­ şam boyu bütün umutlannı hazine bulmaya bağlayanlar değildir. hem de son derece utanç verici bir şey-. Metal para bir bakıma bir canlıdan. yaratıktan üstündür.

insanlann ve para birimlerinin birbirleri üzerinde tuhaf etkilerinin olduğu bir cadı kazanı olarak adlandınlabilir. Sayıların çığ gibi bü­ yümesini isteme şehveti karakteristiktir. Milyoner sözcüğünün yan anlamlan ikilidir. Hâzinenin oluşum süreci tersine dönmüştür ve paranın bütün güveni­ lirliği rüzgâra kapılıp uçmuştur. bir an­ da değişir. Bunlann hepsini kendi etki alanında toplamak. ama aslında artık yalnızca adları milyondur. sürekliliği yoktur ve değeri de giderek düşer. hiçbir şey bir saat için bile kesin ve sabit durmamakla kalmaz. İn­ sanlann hepsi. ücretlerinin büyüklüğü metal paralarla düşünülen ölçüler içindedir. hep birlikte enflasyonun merhametine kalmışlardır ve kendilerini eşit derecede değersiz hissederler. Bu sayıyı dünyadaki bütün Almanlann sayısıyla karşılaştınyordu. ama hiç kuşku yok ki sözcüğün bir çiftanlamlılığı vardır. Teknolojik yönden son derece gelişmiş ülkelerde bile. Herkesin bir milyonu vardır ve herkes bir hiçtir. çalışıkları saate göre ödenir ve hemen hemen her yerde. İnsanın her zaman istediği milyonlar birdenbire eline geçer. hem insanlara hem de paraya gönderme yapabilir. Birey. Her ülkede para birimi daha soyut bir değer kazandı. dünyanın her yerinde her türden paraya gönderme yapabilir. her zaman istediği milyon gi­ bi bir hiç haline gelir. Enflasyonda. bütün hırslan para yapmak olanlann gözlerinin önünden gitmez. kendini kutlamalannda ve taleplerinde milyon sözcüğünü kullandı. Bu süreç. Metal paralar hâlâ kâğıt paranın bozdurulmuş hali olarak görülür ve onlara ilişkin es­ ki duygular. aynı zamanda her bir kişi. kitle büyüdükçe.tuklan itirazı yapılabilir.‘ ğundan çok daha yakındır. Sanki ani artış sü­ reci. insanlar kendilerini paralan kadar “kötü” hissederler. Milyonun en ilginç yanı. Böylelikle bireyin marklanyla öz­ deşleşmesi bozulur. Kansız ilk zaferlerin­ den sonra ve savaşın patlak vermesinden önce. kendisinin itiraf ettiği bir amaçtı. ve bu giderek daha da beter olur. her çocuğun mümkün olan en küçük yaşta öğrendiği bir şeydir. 188 Ne Var parayla’ eskisinin yanı sıra yeni bir ilişkinin daha geliştiği doğrudur. Hiçbir hazine çoğaltılamaz. Milyoner. ve bütün tehditlerinde. Bu durum ikili özdeşleşmeden kay­ naklanan ikili bir değer yitimi yaratır. An­ cak bu bir birim olarak daha az duyumsanıyor demek değildir. An­ cak buradaki büyüme eksi yöndedir. Başka politikacılar bu söz­ cüğü daha sık olarak para için kullanır. para ve kitle bugün birbirlerine her zaman oldu. Parçası olduğu kitle büyümeye başlar ve büyüdükçe her birimin değeri küçülür. milyonlan değerini artıran şeyden yoksun bırakmıştır. Enflasyon sırasında her şey gözle gö­ rülür bir biçimde sarsılmamakla. tersine her biri azalır. Bir yerdeki insan sayısını. Artık bir kişi gibi değildir. paranın değeri de o kadar aşağıya düşebilir. Bir zamanlar 1 mark olan önce 10. çünkü artık mark sabit ve durağan değildir. İnsan herhangi bir sayı­ dan yukan doğru saymaya başlar başlamaz. bu. insan olarak de­ ğer yitirir. Bu sözcüğün büyük şehre özgü bir sesi vardır. Ancak paranın geçerli olmasında altın rezer­ vinin önemi ve hâlâ fiilen altının geçerliliğinin olduğu olgusu. çünkü güvendiği ve kendisini özdeşleştirdiği birim değer kay­ betmeye başlamıştır. Aynı milyonlarla sayıldığına göre. hâzine­ nin önemini bütünüyle kaybetmediğini kanıtlar. Burada sözcük. bu soyut sayı bugün başka hiçbir sözcükte bulunmayan bir kitle anlamıyla doldu. hızlı ve sınırsız büyüme isteğini içerir. Modem hazine milyondur. Hitler’in imparatorluk nüfusunun artan sayılanna bakışında kendine özgü bir biçimde tek yanlılık vardı. eski peri masallanndaki kralın göz kamaş­ tırıcı niteliklerinden bazılannı devralmıştır. Enflasyon. kitle de değerini düşürülmüş hisseder. Bu özellikle siyasi konuşmalarda çok çarpıcıdır. kapalı bir toplumun katı hiyerarşik örgütleni­ şi içinde bir yeri vardıysa. Para bozdur­ mak. modem kâğıt para da büyük şehrin sakinle­ riyle böyle bir yakınlık ilişkisi içindedir. birimleri daha da zayıflar. değerini düşürülmüş his­ seder. mesela Hitler’in konuşmalannda. Bu hareke­ tin bir kaçış niteliği vardır. hayatın en yaygın ve basit işleminin günlük parçasıdır. insanlann büyük çoğunluğunun ücreti.000 sonra 100. Milyon sözcüğünün iki anlamlı olduğu. Çok uzun zaman­ dan beri kendisini parayla özdeşleştirmiştir ve ona duyduğu güven kendisine güveni gibi olmuştur. kitlenin en önemli ve çarpıcı psikolojik özelliklerinden biri olarak nitelendirdiğim. bir kez bir para biriminde patlak verdiği za­ man bunun sonunu görmek mümkün değildir. kesinlikle hedeflenmemiş ve herhangi bir ölçüde ka­ musal sorumluluğu olup enflasyonu öngörebilecek insanlan bile kor­ kutacak kadar tehlikeli şeyler olur. Reich’m dışında yaşayan ve hâlâ kurtulmayı bekleyen milyonlarca Almana gönderme yapar. Paraya güvenmeye alışmış bir insan onun değer kaybı­ nı kendi değer kaybıymış gibi hissetmeden edemez. çünkü mil­ yonun değeri gerçekten de düşmüştür. Biri diğerinin yerini tutar. özellikle de değiş­ mez bir biçimde milyonlarla ifade edilen büyük şehirlerin nüfuslannı dile getirmek için kullanılmak suretiyle.000 son­ ra da milyon olarak adlandınlırdı. Eski günlerin metal parasının. Bir enflasyon durumunda ne olur? Para birimi aniden kimliğini yi­ tirir. Her neyse ya da her ne idiyse. akıllıca bir spekülasyonla büyük bir hızla ula­ şılabilir olmasıdır. eski davranış kalıbı hâlâ herkese aşina gelir. . hem büyük miktardaki paranın hem de çok sayıda insanın. her hazine birikimi yok olur.

birey olarak Yahudilere duyulan nefretin kışkırtılması sorunlu olurdu. İngiltere’de İç Savaş sırasında bunlar. Ya­ hudiler kuşkulu ve düşman görülmeyebilirdi ama öyle olmadı. birlikte sürüler oluşturmalan. toplam kuvveti diğerinden az da olsa. çünkü diğerleri parayla nasıl başa çıkacağını bilmezken ve parayla hiçbir işinin olmamasını yeğler­ ken. Birey olarak Yahudi göze “kötü” görünüyordu. gerçekten mevcuttu. milyonlarcası cezalanm çekerek yok edilecek haşarat muamelesi gör­ düler. Hiç kimse başına gelen ani değersizleşmeyi hiçbir zaman unutmaz. Ancak taraflar savaşmayı. milyonlarca insandan oluşan bütün bir halk bir hiçe dönüşür. giderek değersizleşsin. akrabalık duygusu her zaman kan dök­ meyi engelleme eğilimindedir ve hatta bazen iç savaşlann erken sona ermesine neden olur. Milyonlar çığ gibi büyüdükçe. Eski bir hor görmeyi devralıp onu aynı seviyede koru­ mak yetmez. hayatı boyunca taşır. Ancak durum böyle değildi. “Ölülerin oluşturduğu kitle” hesaba katılmaz. Parlamenter bir oylama. çatışma alanında hasmmdan daha güçlü olmak. bankada güvencede olduğunu sandığı parasını kısmen ya da bü190 tünüyle yitirebilir. Almanya’daki enflasyon sırasında bu süreç için bulduğu nesne Yahudilerdi. Enflasyon dönemlerinde oluşan. 360 kişinin 240 kişiyi yeneceği varsayılır. bunlann hepsi. istis­ marla ve fiziksel provokasyonla. Bu değer kaybından sonra ortaya çıkan doğal eğilim kendisinden bile daha değersiz. normalde maddi çıkarlan birbirinden uzak olan insanlan bir araya getirir. Yahudiler bu iş için biçilmiş kaftan gibi görünüyor­ lardı: parayla uzun sürmüş ilişkileri.özellikle de modem bir şehirde oturan insanlann sayısını gösterdiği ve bu anlamlardan birinin diğerine geçip onun anlamını beslediğinden da­ ha önce söz edildi. Gerçek savaşta sayısı daha çok olanın kazanaca­ ğı varsayılır. Eğer enflasyon Almanlann yalnızca bi­ reyler olarak değerlerinin düşmesine yol açsaydı. rantiyeyle eşit düzeyde darbe yer. parlamentoda ölüler yoktur ve ola­ mazlar da. Her komutanın asıl kaygısı. bir kitlesel deneyim olarak bu enflasyonun yerine Yahudileri koydu. Bir parlamenterin dokunulmazlığı ikilidir: Hem hükümetle ve . bu denli büyük çaptaki bir suçta ya doğrudan yer aldıklan ya göz yumduklan ya da görmez­ likten geldikleri gerçeği karşısında dünya. Bir aradaki insanlann değeri. Almanlann bu kadar ileri gidebildikleri. Bir şeye öyle muamele edilmelidir ki. Ücretli biri. is­ tenmese bile. Bu sürecin o nesne mutlak değersizliğe indirgenene kadar sürdürülmesi gerekir. Hiç kimse kendi ülkesinin insanlanm öldürmekten hoşlanmaz. sonra Almanya’da yeterince Yahudi bulunmadığından. Başanlı ko­ mutan. Bir kitle de kendi değer kaybını asla unut­ maz. Hitler bunu açık bir biçimde gör­ dü ve bu yüzden eylemlerini bir bütün olarak Yahudilere karşı çevirdi. Burada istenen dinamik bir aşağılama sürecidir. Al­ manlann ideali olan askerce tutumla çarpıcı karşıtlıklar gösteren para piyasalarında. iş­ gal edilen ülkelerdekiler toplandı. milyonlan baş aşağı gidince. oldukça da sık olu­ şan bütün kitleler değeri düşürülmüş olan milyonun baskısı altında ezi­ lir. Almanlar. onun parayla arası iyiydi. İnsan bir gecede. Almanlar kendilerini bir kitle olarak da aşağılanmış hissettiler. insanlarla sokakta onlara belki de hiç selam vermeyecek olduklan insanlar arasındaki ebedi görünen farklılıklan siler ve onlan aynı enflasyon kitlesi içinde bir araya getirir. Bir partinin 360. Nasyonal Sosyalizm. spekülasyon becerileri. markın değerinin önceki değe­ rinin milyarda birine düştüğü enflasyondan geçmemişken Almanlara ^ bunu yaptırmak mümkün olmayabilirdi. paraya karşı tavnn değişken olduğu. ona kuşku ve düşmanlıkla bakılırken. Hitler’in. enflasyon sü­ recini büyük bir titizlikle tekrarladı. Bu kuvvetleri önce­ den bilmek yetmez. diğerinin yalnızca 240 milletve­ kili olabilir. kendisini küçümsediği gibi küçümseyebileceği bir şey bulmaktır. paranın hareketlerini ve dalgalamşını kavrama gelenekleri. son olarak sözcüğün tam anlamıyla. Bu acıyı başka birine yükleye­ mezse. ama birinin diğeri karşısındaki gücünün fiilen ölçüldüğü an olması nedeniyle. çünkü bu çok acı veren bir deneyimdir. hâlâ dehşete kapılmış ve sarsılmış durumdadır. Ancak oyların sayılması çarpışmalan sona erdirir. bu kez birbirlerini öldürmeksizin sürdürür. orada daha çok insan bulundurmaktır. O zaman o nesne bir kâğıt par­ çası gibi atılabilir ya da kâğıt hamuruna dönüştürülebilir. Bu süreç. çünkü. Birkaç yıl önce. davranışlannın. tehlikeli ve düşmanlar olarak görülerek onlara saldırıldı. Bu olgu parlamenter dokunulmazlık uygulamasıyla netleştirilir. tıpkı paranın enflasyon altındaki akıbeti gibi. Yahudiler önce kötü. kuvvetleri hayati önem ta­ şıyan noktalarda en yüksek sayılarda yoğunlaştırmakta başanlı olandır. baskınlara ya da patlamalara yol açabilecek tehditlerle. iki grubun belirli bir yer ve zamandaki gö­ reli kuvvetlerini ölçmekten başka bir şey yapmaz.Enflasyon. tek başına olanlannki kadar düşüktür. gerçek oylama belirleyicidir. sonra daha da değersizleştirildiler. Yahudilere yaptığı muamelede. İlk baştaki ölümcül çarpışmadan geriye kalan sadece budur ve bu oyun pek çok biçimde oynanır. PARLAMENTER SİSTEMİN DOĞASI Modem parlamentolann iki-partili sistemi birbirine karşıt ordulann psikolojik yapısını kullanır.

daha fazla oy almış olduğu için ille de daha akıllıca olduğuna inanmıyor. başanlı bir biçimde İngiliz Parlamentosu’nun dışında bırakılmıştır. Taraflardan her biri hakkın ve aklın kendisin­ den yana olduğu kanaatindedir. Bir sürü olarak bütünleş­ mişlerdi. Kesafet ve tekrar. Ancak bu olgu oylamanın önemini etki­ lemez. onlar için yalnızca bir kâğıt parçasıdır. Her bir oy. Artık hiç kimse çoğunluğun kararının.^ mn bütün iniş çıkışlannın tadını çıkaracaktır. sanki. rakibine oy vermiş olan 13. elbette sayım işlemi de. ancak oyunu kullandığı JJJ an neredeyse kutsaldır. Seçmen seçimle il­ gili çeşitli mücadelelerde yer alabilir. ölüler nihai hesaba dahil edildiği için savaştır. Kıta Avrupası’ndaki bütün parlamentolann büyüklükleri bakımından çok çeşitlilik gösterdiği ve ancak bazen karşıt iki grup halinde aynlan birçok partiden oluştuğu gerekçesiyle karşı çıkılabilir. Komünyonda belki de bu kavrama en yakla- . Parlamenter sistemin bu yorumlanışına. Ancak öldürmenin düşmanın gücü üzerindeki etkisi titizlikle sayılara dökül­ müştür. ama iş avın paylaşımına gelince bölünmek zorundaydılar. Oy pusulası. Herhangi biri başka bir üyenin ölümünü herhangi bir biçimde işin içine sokar sokmaz. Yaşamı tehlikede olsa daha farklı davranırdı. olaylan belirleyen hayati an­ dır. parlamenter sistem unufak olur. Milletvekili seçimi temel olarak parlamenter prosedüre benzer. Bu anın en önemli unsuru. büyük olanın oylamada yer alan diğeri­ ni kendisine uymaya zorladığı iki sayıdır. Karşı aday her tür aleni hakaret ve nefretle teşhir edilir. tıpkı bir anlaşma gibi.562 kişi.204 kişiyle savaşacak olsa. Bunu yap­ ması kolaydır. PAYLAŞIM VE ARTIŞ. Onlan kitle yapan bu eşitlik ölçütüdür ve burada iki partinin de üyeleri arasında bir aynm yapılmaz. kavga. artık kendi davasına inanmaktan vaz­ geçtiği için değil. Örneğin İngiliz Parlamentosu’nun kendisini ölülerden. bilmeden ölümün aralanna girmesine izin verir. Bu noktada yaşayanlardan birini ölü olarak görmekten daha tehlikeli bir şey yoktur. Ölen insanın Parlamento’da yeri yoktur. Ölen adamın ardılı önceden belirlenmez ve hiç kimse onun yerini otomatik olarak almaz. Ancak bu çatışmanın da öldürme olmadan sona er­ mesi gerekir. Kendisinin en güçlü.^ hükümetin üyeleriyle olan ilişkilerde hem de diğer üyelerle olan iliş­ kilerde mevcuttur. kana bulanmamış olması onlann gözün­ de pusulayı aşağılık kılar. Oylama her yerde ve her zaman. Politik bir eğilimi varsa. hatta banşçıl bir biçimde ve kendi duvarlannın dışında ölenlerden ayırmak için kullandığı içgüdüsel yöntemler ara seçim sisteminde görülür. üyeliğini kim­ seye miras bırakamaz ve kendisinden sonra yerini alacak olanın kim olduğunu bile bilemez. ama bu çarpışmalann hiçbirinde öldürülmeyecektir. yalnızca yenilgiyi kabul ettiği için uyar. Ancak birlikte oy kullandı­ ğı insanlann sayısı göreli olarak çok daha azdır. oy pusulalannın atıldığı sandıklar da kutsaldır. Oylan aşı­ lan taraf çoğunluğun kararına. temşilcisinin şahsında var olur. Bütün parlamentolar üyele­ rinin ikili dokunulmazlığıyla ayakta durur ya da devrilir. Savaş. Savaştaki gibi iradenin karşısında irade vardır. bu sayılarla oynayan. Oy pusu­ lasıyla alay eden militaristler yalnızca kendi kan dökmeye yönelik eği­ limlerini açığa vururlar. önceki karşı çıkışından dolayı hiçbir biçimde cezalandınlmamıştır. Yeni adaylar gösterilir ve bütün formaliteleriyle yeni bir seçim yapılır. Parlamenter sistem bu dokunul­ mazlık sürdüğü sürece işler. çünkü ona hiçbir şey olmaz. Bu ikinci yön genellikle çok az vurgulanır. bunlan yok eden ya da üzerinde tahrifat yapan insan. Ona oy veren 17. İnsanlar ne zaman birlik­ te ava gitseler sonucunda paylaşım yapılırdı. Parlamentoysa. Seçmenin oy kullandığı seçimler arasındaki uzun zaman aralığında. Bir parlamento üyesinin oy kullanması bir seçmeninkinden çok da­ ha kesif bir prosedürdür. Seçmenlerin sonunda bir aday üzerinde karar verip bunu yazdıklan ya da bir şekilde işaretledik­ leri ana kadar onlan etkilemenin her tür yöntemine izin verilir. Bir parlamentonun bütün üyeleri benzer bir dokunulmazlığı payla­ şırlar. sa­ vaşı kazanırlardı. yalnızca ölüler hariç tutulduğu sürece parla­ mentodur. muzaffer olduğunu kanıtlamış olan adayın en iyi­ si olduğu düşünülür. Ancak gelecekte pek çok çarpışmanın olacağını se­ zinler. SOSYALİZM VE ÜRETİM Adalet sorunu paylaşım sorunu kadar eskidir. onlara göre geçerli kararlar yalnızca kanla elde edilenlerdir. bir taraf için ölüm demektir. Bu kanaat çok kolayca edinilir ve bir partinin görevi tam da bu irade ve kanaati canlı tutmaktır. Parlamenterin varlık nedeni budur: sık sık oy kullanmak. çünkü tek bir yaratıkmışlarcasına beslenmelerini sağlayacak ortak bir mide geliştirmemişlerdi. Ancak seçmenlerin “dokunulmazlığı oy pusulalannın “dokunulmazlığından” daha önemsizdir. Bu etkinliklerin kutsallığı bir karar aracı olarak ölümden feragat etmekten çıkar. En güçlü aday en çok oy alandır. Ölüm sonradan çıkacak bütün tehlikeli sonuçlanyla birlikte. seç­ menlerin kendi sayılanndan çıkardıklan heyecanı tamamlamalıdır.

en basit haline indir­ genecek olursa. artış sürüsünün odağını oluşturan eski kavrayı­ şı. Artış törenleri makineler ve üretim teknikleri haline gelmiştir. Bu fe­ nomen o kadar eskidir ki bunun için tarihsel an saptamaya yönelik her girişim anlamsız olacaktır. Bir­ kaç düğmeye basıyoruz. yetersiz de olsa ihtiyaç duydukları ideal bir duru­ ma. yakın bir durumdu. Proletarya en hızlı çoğalan şeydir ve bu çoğalmayı iki yolla gerçekleştirir. En eski yasa paylaşmayı düzenleyendir. Üretkenlikleri ken­ dilerine hizmet etmeliydi. üretimin kutsal bir yanı oldu­ ğunu söyleyebiliriz. üretimdir. Bu bağlantı gözden kaçınlabilir. Yalnız ve giz­ lice yiyen biri. Adalet. Bu saygının nereden kaynaklandığı pekâlâ sorulabilir. çok sayıda yeni nesli güvence al­ tına almak için tasarlanmış olan uygulamalara ve ritlere bırakıyorlardı. fiili üretim süreci her iki tarafça hem sorgulanmaz hem de üretime saygı gösterilir. kendi artış duygulannı kuvvetlendirdiğinden söz et­ miştik. diğer insanlardan daha çok çocuklan vardır ve böylelikle yeni kuşaklar saye­ sinde kitleye benzemeye başlar. Dün­ yayı neredeyse iki eşit parçaya bölmüş olan ideolojik çelişkinin her iki yanı da üretimi olası her biçimde teşvik eder ve artırırlar. toynaklı hayvan sürüleri çıkmıştı ve in­ san bu hayvanlan danslanyla o kadar iyi taklit edip onlar gibi olup on­ lar gibi hissettiyse. Hayatlan çekilmez olduğu için. sayılan. İnsanlar üretime bel bağ­ ladılar. avı onlarla paylaşmalıdır. üretimdeki artışla. Birincisi. okurlann. çünkü pratikte artık kendilerini üretimin artışına adayanlar sürüler değildir. kalabalık sayılarda birlikte yaşayan hayvanlara dö­ nüşüm yoluyla. ikincisi. sosyalizmin içeriğini oluşturur. Son yüz yılda büyük prestij kazanmış olan. proletarya ve üretimin kesin ve özel bileşimi.şan riti buldular. Hatta insanın bunu. istediğimiz her şey birkaç saat içinde. ilkel artış sürü­ sünün karakteristiği olarak anımsayacaklan aynı iki misli büyüme mo­ delidir. Yemenin gerektirdiği yalıtım o adına iktidar denen dehşete düşürücü büyümenin köklerinden biridir. Bu ön koşul. Bu. bugün üretimin kendisi olmuştur. giderek daha çok mal üreten artan sayıda in­ sanın olduğu. yalnız öldürmelidir. bugün hâlâ en önemli yasa budur ve odağında faaliyet gösteren insan cemaatini ve genel olarak da insanın varoluşunu taşıyan bütün hareketlerin temel ilgi alanı olarak kalmıştır. Üretimden duyulan kibrin kökleri. Proletarya ve üretim birlikte büyümeliydi. artışın bütün iyimserliğini kazandı. Kendilerini adayanlar her uygarlık merkezinde her gün daha da büyüyen dev kitlelerdir. Bu. bunlann üretiminde kullanılan yöntemlerin artık cansız malların üretiminde kullanılanlardan hemen hemen hiç ayırt edilemez nitelikte olduğu anımsanırsa. İnsanlar şölenler ve törenlerde toplanıyor ve orada zaten hep bir araya geldikleri için kendilerini. kendine özgü bir saflıkta yeniden kurmaktadır. Her fabrika aynı külte hizmet eden bir birimdir. Başkalarıyla birlikte öldüren. artış sürüsüne kadar uzanır. bu mallann içinde canlı hayvanlann ve bitkilerin bulun­ duğu. ilkel artış sürülerinin etkinliklerinde kendini her zaman dışavuran bağlantının ta kendisidir. Bu arzulardan biri diğerinden aynlamaz. günümüz insanlannın çoğunun gözünde. paylaşımda ters giden bir şey vardır. avlanabilecek hayvan sürülerine ya da evcilleşti­ rilmiş diğer hayvanlann büyümesine yönelik beklentileri doğurmak ve arttırmak için gerekli her çaba. kırlardan üretim mer­ kezlerine akan insanlarla artar. Adalet herkesin yeterince yiyeceğinin olmasını gerektirir. Modem insanın üretimle ilişkisi tam tamına aynıdır. Karşısına balık. İnsanlar kendilerinin daha kalabalık olmalannı isterler ve bu yüzden yaşamaları için gereken her şey de çok sayı­ da olmalıdır. çeşitli kolları kaldırıyoruz ve aklımıza gelen. Ancak sosyalizmin karşıtları ve yandaşlan. Eski günlerde yağmur ya da ekine. bu gibi hayvanlardan öğrendiği bile söyle­ nebilir. proletarya da artacaktı. sorunun önkoşulu konusunda birleşirler. Mallar ister satılmak için ister paylaşılmak için üretilsin. Belki insan­ lık tarihinde üretimin çok kutsal olduğu bir nokta bulunabilir. Yeni olan işlemin hızlandınlmasıdır. İnsanlann ezici çoğunluğu her türden malın üretimiyle meş­ guldür. bu dönüşümleri totem olarak sabitleştirmeyi ve bunlan gelecek kuşaklara kutsal bir gelenek olarak aktarmayı başardıysa. Bu. artış sürüsünün insanın en verimli ve başanlı ya­ ratısı olduğunu kabul etmek zorunda kalınz. Bunlar birbirleriyle o kadar yakından bağlantılıdır ki artması gerekenin hangisi oldu­ ğu çoğu zaman net değildir. Ancak bu büyü­ menin sonunun olmadığı. hatta daha kısa sürede elimize geliyor. Ama ay­ nı zamanda herkesin yiyeceğin üretimine katkıda bulunmasını da ge­ rektirir. bunlarla birlikte insan için doğal olanı çok aşan bir artışı başar­ ma kararlılığını da aktarmıştır. Ancak üzerinde biraz düşününce böyle bir noktanın olmadığı görülür. Bu büyüme. Günümüzde makineler bir zamanlar düşlenebilenden çok daha fazla üretebiliyor. Mülksüzleştirilmiş proletarya kavramı ilk kez öne sürüldüğü ve et­ kili olmaya başladığı zaman. İnsanoğlunun. hiç kimse belki de sayılannın daha az ol­ ması gerektiğini bir an için bile düşünmedi. . Neredeyse. paylaşma gereksiniminin fark edilmesiyle başlar. böcek. modem dünyada malla­ rın nasıl paylaşılacağı konusunda ne denli bölünmüş olurlarsa olsunlar.

İnsa­ nın nasıl kullanacağını bildiği şeyler artmaktadır ve bunları kullanır­ ken daha da fazlasına gereksinimi olduğunu keşfetmektedir. bu yüzden onlann şeflerine de olan biteni anla­ tıp yardımlannı isteyen ulaklar yollandı. çoğalma korkunç oranlara varmıştır. daha önce gördüklerinden oldukça farklı yabancı erkekler gördüğünü anlat­ tı.). Zosaların bazılan Büyük Britanya’ya ait topraklarda yaşıyordu. Kardeşi ruhlarla konuşmuştu ve onlar Sandile’ye beyazlarla birlikte yok olmak istemiyorsa sığırlannı kesmesini emretmişlerdi. hakça paylaşım sorunları en azından teorik olarak artışa ve­ rilen önemle eşit düzeydedir.n. Ancak ge­ nellikle çoğalan canlı mahluklar değil de nesneler olduğundan insanın salt sayılara olan düşkünlüğü ihtiyaçlarıyla birlikle artmaktadır. İnananlara bu kadar saadet getiren gün on­ lar için bir bozgun ve yıkım günü olacaktı. üretimdeki bu hiçbir biçimde kısıt­ lanmamış çoğalma anlayışıdır. İngiliz Yük­ sek Komiseri. İçlerinden yalnız­ ca biri. Sandile tereddüde kapıldı. . Amcası olan peygamber bu seslerin insan­ lann meseleleri hakkında toplantı yapan ruhlann sesleri olduğunu ilan etti. Peygamber yoluyla iletilen vahiyler hızla çoğaldı. O gün ka­ bilenin eski kahramanlan.Makineler aracılığıyla. Nehrin ortasında duran kız birçok aldatılmış insanın huzurunda ayağının altından dün­ yevi olmayan sesler duydu. Ruhlann emirlerine itaat edilmesi ve en iyi sığırlann kesilip yenmesi gerektiği lafı yayıldı. Aslında ispatlanamasa da bu planın asıl yazannın Kreli olduğu * Zosa (Xhosa): Güney Afrika’nın doğusundaki kıyı bölgelerinde oturan Anguni gru­ bundan Afrikanerler (ç. Adı Umhlakaza olan amcası yabancıları görmek için nehre gitti ve onları kızın söylediği yerde buldu. be­ yazların ve inanmayanlann üstüne düşecek ve onlan ezecekti. Ceza kararlannı kendisinin vereceği günlerin yakın ol­ duğuna inanmıştı. Kreli’ye kendi topraklannda istediğini yapabileceğini. Dördüncü gün tekrar nehre gitti. Artık ne hastalık ve üzüntü olacaktı ne de yaşlılıktan kaynaklanan illetler ka­ lacaktı. Adamlann görünüşünde itaat talep eden bir şey vardı ve Umhlakaza söylediklerini yaptı. bunlan yaptıktan sonra ölülerin ruhlanna bir öküz kurban etmeliydi ve dördüncü gün yine yabancılara geri gelmeliydi. Babalarının ölmüş iki danışmanının ruhunu kendi gözleriyle görmüş olan erkek kardeşi tarafından ısrarla zorlanan dikkatli Sandile bir süre sonra dayanamayıp ikna oldu. Şeflerin çoğu sığırlannı kesmeye başladı. öküz ya da inek canlı bırakılmamalı ve ambarlanndaki her tahıl tanesi yok edilmeliydi. Her şeyden önce. ilk kez kim ve ne olduklannı öğrendi. Gökyüzü melezlerin. dikkatli bir adamdı o. Ama bu tehdit Kreli’yi pek ra­ hatsız etmedi. Yabancılar ona evine dönüp belirli törenleri yapmasını söylediler. ebedi düşmanlan olan beyazlara karşı yar­ dım etmek için denizin ötesindeki savaş meydanlanndan geldiklerini açıkladılar. ancak İngiliz tebaasını mülklerini yok etme yönünde kışkırtmaya de­ vam ederse cezalandınlacağım bildirdi. olgun ve yenme­ ye hazır geniş ekin tarlalan bir anda topraktan fışkıracaktı. ama ruhlann talepleri doymak bil­ miyordu. Ruhlar dünyasıyla kurulan bu iletişimin haberi Zosalar arasında hızla yayıldı. Son emir peygamber aracılığıyla verilmişti. Adamlar Zosalara. Sürülerinde bir tek keçi. Ya­ bancılar yine oradaydılar ve amca şaşırarak aralanndan yıllar önce öl­ müş olan erkek kardeşini tanıdı. Bu. Umhlakaza halkına birbirlerine karşı bü­ yü yapmaktan vazgeçmelerini ve besili sığırları kesip yemelerini söy­ lemeliydi. Giderek daha çok sığır öldürüldü. “Kapita­ list ülkelerin en çarpıcı özelliği. Kabilenin en önemli şefi Kreli bu haberi sevinçle karşı­ ladı. Ancak ruhlann isteğine karşı çı­ kanların ya da onların emirlerini yerine getirmeyi ihmal edenlerin ka­ deri çok korkunç olacaktı. İlk emir sığırlann kesilmesiydi. Zosalann kalaba­ lık ruhlann yardımına değer olup olmadıklanna karar verilmeden ön­ ce yapmalan gereken son eylem olacaktı. Sonra. onlann yenilmez güçleri sayesinde İngilizler o topraklar­ dan kovulacaktı. geçmiş yıllarda yaşamış olan büyük ve bil­ ge insanlar topraktan kalkıp inananların sevincini paylaşacaktı. Bu emre uyanları parlak bir gelecek bekliyordu. yaşayan zayıf düşmüş insanlann yanı sıra topraktan kalkan ölüler de gençleşip güzelleşeceklerdi. Bütün Zosa klanlan derhal ayaklandı. ZOSALARIN* KENDİ KENDİLERİNİ YOK ETMELERİ Mayıs 1856’da bir sabah genç bir Zosa kızı evinin yakınında akan kü­ çük nehirden su getirmeye gitti. Bu delilik her gün biraz daha yayılıp yeni kurbanlar ele geçirerek aylarca sürdü. “Proletarya”ya özel bir konum verilen ve bireylerin elinde büyük sermayelerin birikmesine izin verilmeyen ülkelerde. Be­ lirlenen günde kestiklerinden çok daha güzel binlerce sığır sürüsü top­ raktan kalkıp otlakları göz alabildiğine kaplayacaktı. ama bu yetmiyordu. ona verecekleri talimatları ileterek onlar­ la şefler arasında bir aracı olmalıydı. Döndüğünde nehrin kenarında. Çünkü yardım önerileri kabul edilirse bugüne kadar yaşanmış olan her şeyden çok daha şaşırtıcı şey­ ler olacaktı. Umhlakaza. söylenir.

Bütün gece boyunca Zosalar büyük bir heyecan içinde gökyüzünü seyretmişlerdi. Ama hemen umutsuzlu­ ğa kapılmadılar. Sö­ mürgeciler de şoku karşılamaya hazırlanıyordu. Şef Sandile sığırlannın ke­ silmesine başlamakta geç kalmıştı ve onun bölgesinde bu işlem henüz tamamlanmamıştı. . Denizin yakınlannda olanlar deniz kabuklulanyla hayatta kalmaya çalıştılar. Bu işlerde çalışırken bile pek çok insan açlıktan öldü. Zosalar delicesine bu coşkunun tutsağı ol­ muştu ve ne konuşulanları dinliyor ne de itirazlara tahammül ediyor­ lardı. Bir ordu ile yardım sözü verirler.000 kişi ölmüştü. ittifak içindeki bir kabilenin bir diğerini desteklemesi gi­ bi desteklerler. Bu anlatının temel noktalannı ayırt etmeye çalışalım. Bir ordu ve böylelikle de bir ölü savaşçılar kitlesi olarak. Yaşlılar. ama bu türden yiyeceklere alışık olmadıklanndan dizanteriye yakalandılar ve yüzlercesi öldü. bu olaylar Güney Afrika’da gerçekten yaşandı. 1857 yılının ilk aylannda bu topraklann her tarafında alışılmadık bir faaliyet hüküm sürdü. Görgü tanıklannın herkesin okuyabileceği anlatımlan vardır. bu insan­ lann hayatlan da artık güvencede değildi. Dikkati çeken ilk şey Zosa ölülerinin canlılığıdır. Ancak bu ittifak kabileyle kabilenin ölüleri arasındadır. Çiftlik evlerinin önüne oturup acınası bir halde yiyecek dileniyorlardı. bu yaşlı adam ve en gözde eşi boş bir ağılda kendi başlanna otu­ rup öldüler. sonra yiyecek hiçbir şey kalma­ yınca. geçtiğimiz yüzyılın ellili yıllannda yaşandı. Baştan beri niyetleri silahlanmış ve açlıktan ölmek üzere olan Zosa kabilesini bütün gücüyle İngiliz kolonisinin üs­ tüne saldırtmaktı. Kreli’nin amcalanndan biri de bunlann arasın­ daydı. Çok yakında ve çok büyük sayılarda gelme­ leri beklenen sığırlan koymak için büyük ağıllar hazırlandı. Pek çok yerde aile­ ler topluca oturup öldüler. ama aralannda yan ölü çocuklannı sırtlarında taşıyan anne ve babalar da vardı. Zosalar fanatik bir inancın pençesindeydiler ve üstelik liderlerinin çoğu bu durumda uygun bir sa­ vaş fırsatı görüyorlardı. O zaman da bir şey olmayınca umutlarını güneşin batışına bağ­ ladılar. Binlercesinin durumu böyleydi: Şef emir veriyor onlar da itaat ediyorlardı. “Bu şefin emridir” dedi. Bu yüzden Zosalann bir kısmı hâlâ kendi kaynaklannı yok etmekle meşgulken diğerleri açlıktan ölmeye başlamıştı. Yaşayanlarla iletişim kurmanın yollannı ve araçlarını bulurlar. yaşayan Zosala­ nn ordusunu. artık ayaklanma gününü ertelemek de mümkün değildi. Kendi heyecanlan böyle bir işe girişmenin yarataca­ ğı korkunç tehlikeleri görmelerini engelleyecek kadar büyüktü. ama diriliş günü durmadan erteleniyordu. Ölüler yaşayan­ lara kaderini gerçekten de paylaşırlar. Savunma işi halledil­ dikten sonra açlıktan ölmekte olanların hayatlarını kurtarmak için er­ zak depolandı. hastalar ve güçsüzler kaderlerine bırakılmışlardı. Koloninin üzerine yekvücut olarak saldıracak olan savaşçılar anla­ şılmaz bazı hatalar nedeniyle bir araya gelememişlerdi. Açlıktan yan ölü halde geceyi vahşi eğlencelerle geçirdiler. üstelik uzak geçmişte değil. ama yine de son yiyecek parçalannı da yok ediyordu. Kreli’nin baş danışmanı da sözlerinin yararsız olduğunu görene kadar plana karşı çıkanlardandı. Doğudaki tepelerin üze­ rinden iki kan kırmızı güneşin doğmasını bekliyorlardı. baba oğulla dövüşüyordu. Umut dolu günlerde bu kadar dikkatlice yapılmış olan bü­ yük süt tulumlanndan bir parça koparanp çiğneyebilmek uğruna kar­ deş kardeşle. Bu bir kitle için­ de olayların nasıl bir tutarlılık ve kesinlikle peş peşe geldiğini göster­ mek isteyen biri tarafından uydurulmuş olabilirdi.000’den 37. hükümetin verdiği yiyecek stoklarıyla binlerce hayatın kurtanldığı bölgedeki sayılardı. Sonra sahip olduğu her şeyin şefinin olduğunu söyleyerek kesim ve yıkım emri verdi ve akli denge­ sini kaybederek oradan kaçtı. Böylesi stoklann bulunmadığı yerli bölgelerinde daha da çok insan öldü.000’e düştü: 68. açlıktan ölmekte olan dilenciler olarak geliyorlardı. Üstelik bu. Sonra gökler düşmanlannın üzerine çökecek ve onları ezecekti. İnsanlar yenecek bitkilerin hatta ağaç kök­ lerinin peşindeydi. Ancak bu öykü ger­ çektir. Çok ya­ kında su gibi akacak olan sütü doldurmak için büyük deri tulumlar ha­ zırlandı. Kei nehrinin doğusunda peygamberin emri sonuna kadar uygulanmıştı. Ama güneş battı ve her şey bitti. Hükümet sınırlan korumak için elinden geleni yaptı. Nöbetçi ku­ leleri sağlamlaştınldı ve işe yarar her asker buralara yerleştirildi. Onlara karışmaya çalışan beyazlan tehdit ediyorlardı. Söz konusu 1857 yılında İngiliz egemenliği altındaki Zosa toprakla­ rında nüfus 105. güneşin en yüksek olduğu gün orta­ sıydı. Adam. Zosa kabilesinin gücü tamamen kınlmıştı. Sonunda beklenen gün geldi.Misyonerler ve hükümet görevlileri bu çılgınlığı önlemek için bey­ hude çaba harcıyorlardı. Belki kastedilen. Bu öykü bu kadar aynntısıyla boşuna anlatılmadı. Artık ko­ loniye savaşçılar olarak değil. Aç­ lıktan ölmekte olanlar durmaksızın koloniye akıyordu. Zosaların v^hşi heyecanlan çok derin bir umutsuzluğa dönüşmüştü. Bazıları da ne peygamberin öngörülerine ne de böyle bir savaşta başan şanslan olduğuna inanmıyor. Çoğu genç ka­ dın ve erkeklerden oluşuyordu. Daha sonra bir tek ağacın altında birlikte öl­ müş olan anne baba vc çocuklara ait on beş yirmi iskelet bulundu. Sonunda her zamanki gibi yalnızca bir güneş doğunca yürekleri karardı. Ve artık çok geçti.

ancak bir bölümünün etrafı çevrilmiş olan kolonisine karşı hare2 qq geçecektir. Bazen gerçek­ ten de hepsini kendi başlarına yapmış gibi hissederler. Ruhlann vereceği destek sayesinde. pervasız ve dinamik hareket—aktarılabilir niteliktedir. İnsanların çoğalmaya. o zamana kadar kendilerine kurban edilen­ lerin hepsini de geri getireceklerdir. kabilenin bir’lik ve eşitliğini bozmada en çok etki­ si olan çatışan isteklerin yarattığı karmaşadır. ekinlerin ve sığırlann çoğalmasına ilişkin bütün insani arzuları ölüler fikriyle bağlantılı hale gelmiştir. Zosalann davramşlannda önemli bir özellik de emirlerin rolüdür. üzüntüden bitkin olanlar neşelenecektir. Emir tek başına durur. Böylece bütün proje. kitlenin gücü yenilmez olacaktır. Peygamberin erkek kardeşi ve önceki şefin iki danışmanı ölülerle yapılan anlaşmanın kefilleriydi. İngilizlerin “sahte” yönetimi altındakiler de dahil ol­ mak üzere bütün Zosa soylarına haberciler yollanır. yalnızca kendi artışlarıyla ilgileniyorlardı. Büyük Şef Kreli emri kabul ettiğini ilan eder etmez. . Bu kitlenin gideceği yön de önceden söylenmiştir: Kitle beyaz ada­ mın. belirlenen gün gelince. Zosalann inançlan gereği bu olaylann. yiyebilmeleri için sığırlar kurban edilmelidir. bu ambarlar başanlı artışın dışa dönük ve gözle görülebilir göstergeleridir. Sonunda. Bu anlaşmaya karşı çıkan ya da tereddüde düşen herkes kitleden. Yaşlılar tekrar gençleşecek. kitleye ait olan bir şeyi aldı ve onun bir’liğini yok etti. (Daha erken dönemlerde aynı amaçla insanlar da kurban edilirdi. Böylece ölüler gerçekten ga­ lip geldi. Muhtemelen yok edi­ len tahılı da onlar yer. ge­ rekçeleri şudur: Bu şefin “emri”dir. felakete yol açan sonuçlan yani vaat edilen günde hiçbir şeyin olmaması. beyazlar karşısındaki zaferle değil. bu muhteşem son için canlı her şeylerini kurban ettiler. ölüler de yaşayanların arasına karışacaktır. Bu temin edilir edilmez. Tarımcı halklar ürünlerine aktarır. savaş başlayabilir. Ölüler cidden anlaşmaya niyetli değillerdi. çünkü o zaman onlarla birlikte yok edilirlerdi. otlaklar ye­ ni sürülerle dolup taşacak. Bütün insan kitlelerinin daha da artma eğilimi -her şeyi kendisine kurban eden ve toplanan bir kitlede her zaman var olan kör. Bu planın uygu­ lanmasına uzun süre itiraz eden ve aralannda Kreli’nin amcası ve baş­ danışmanı da bulunan inanmayanlar bile sonunda boyun eğerler. gerçekten de ölüleri tarafından kandmldıklan söylene­ bilir. Vaat edilen günde. Çoban halklar bunu sürülerine aktarır. Ölülerin arasındaki tanı­ dıkları tarafından amaçlan beslenmiş olduğundan. Bu evrensel eşitliğe doğru hareket ilk emirle başlatılmıştır: Artık birbirlerine büyü yapmayacaklardır. normalde ekinlerinin ve sığırlannın çoğalmasına duyduklan tutku dolu arzu burada ölülerin çoğalmasına duyulan arzuya dö­ nüşmüştür. ekinler tarlalarda biçilmeye hazır olacak şe­ kilde boy verecekti.) Sonra. Avcılar bunu. düş­ manlarıyla yalnız başa çıkamayacak kadar güçsüz olan kabile kitlesi birdenbire. et yemeyi sever­ ler. emir yalıtık bir şeydir. Kesilen sığır ve tahılın kitle kristali işlevleri vardır ve tahıl ve sığırlann hepsini kendilerine çeker. Bahanelerle önce yaşayanların sığırlannı ve tahıllarını aldılar ve sonra da açlıktan ölen canlıların kendilerini ele geçirdiler. Ölüler döndüklerinde yalnızca onlann kurban ettikleri sığır ve tahıllan telafi etmekle kalmayıp. ölüler her şeyi talep etmektedirler. Peygamber şeflere hitap edip onlan ruh­ lann emirlerine uyma konusunda ikna etmek zorundadır. ama farklı bir tarzda ve farklı bir savaşta. sonsuz sayıdaki ölüler gerçekten ayağa kalkar kalkmaz. en büyük kitle ölüler kitlesi oldu.Vaat edilen gün gelince. ne sürülerin ne de ölü ordularının ortaya çıkmaması gibi ol­ gular olmuşsa. bunun için de dünye­ vi hiyerarşiden yararlanırlar. yaşayanlarla aynı arzulara sahiptir. Çoğalması gereken. her şey normal emir zinciri içinde seyreder. Üstelik ruhlar. İlk başta kurbanlar teker teker gelir ve bu kur­ banlar dindarlık ve bağlılık göstergeleri olarak görülebilir. ölülerin oluşturduğu büyük kitleyle çoğalacaktır. Ama sonra kurbanlann sayısı artar. ekinleri bire otuz ya da yüz verir ve ürünlerini stokladıklan ambarların görülmesi ve hayranlık uyandırması sağlanır. büyümeleri için mümkün olan her şeyi yaparlar ve hayvan yetiştirmedeki beceri ve pratikleriyle bunu gerçekten de başa­ rırlar. hiçbir ekinin boy ver­ memesi. Topraklannı ellerinden azar azar çalmış olan beyazlardan intikam almaları ve onlara karşı defalar­ ca yenik çıktıklan savaşta zafer kazanmak için bir tek şey elzemdir: ölülerinin yeniden ayağa kalkması. ritüel törenlerle teşvik ettikleri avlarına aktarırlar. kesilmiş sığırlar ve yok edilmiş olan ta­ hıldır: ölüler için tahıl ve sığır. yanlannda yaşam araçlannı da getirecek olan ölülerin yeniden ortaya çıkmasına dönüştü. bunlann açıkça düşmanın tarafında olmalan çok daha iyiydi. hastalar iyileşecek. onlara gö­ re hiçbir zaman yeterince çok sayıda olamayan ve doğurganlıklannı. Bu yüzden. Emri veren ölüler bunu iletebilmek için bir aracıya gereksinim duyarlar. Kendi kendilerini yok etme” eylemi sırasında Zosalann insanla­ nn. herkes birdenbire eşit olacaktır. İnsanlar bunu başarmak için o karlar çok ça­ lışırlar ve tahıllan ve sığırlanna aktanlan kitle duygulan öylesine güçlüdür ki bu duygudan yeni bir insanlık şerefi edinirler.

insanın elinde tuttuğu bütün hayvanlann üzerinde ölüm cezası teh202 didi vardır. Emir ne kadar ısrarla tekrarlanırsa. Ancak insan ölümün on­ lann erkini artırdığı izleniminden kaçamaz. uygulama da o kadar kapsam­ lı hale gelir. Hayvanlanna tanıdığı ömür kendisininki kadar sınırlıdır. Onlan bulduğu yerde ve zamanda öldürmek zorunda değil­ dir. jir türün diğer türe verdiği içgüdüsel ölüm cezası niteliğini korur. onu savuşturmak yöneticilerin en eski ve en kuvvetli arzularından bi­ ridir. İktidarın iç organları . ama asla cezadan vazgeçilmez. Aslında sonunda. Emir bir kitle olayı halini alır ve bir savaşın çıkması bek­ lenir. Öldürme emrinin.Emrin içeriğini düşündüğümüzde öykü daha da olağandışı bir hale gelir. Elinde çok hayvan olunca onların ölümü daha da kolay gelir ona ve kesilecek olanlar bütün bir sürünün dışından se­ çilebilir. Ölülerin arasında nice ne­ silden. Onlann birleşik otoritesi çok büyüktür ve yaşayanlar arasında ölü değil de canlı olarak bulunsalar bile otoriteleri yine büyük olurdu. Yaşam süreleri onun elindedir. Peygamber aracılığıyla seslerini duyurabilmeleri. Burada. bu sırada emir özgün niteliği olan ölüm cezası niteliğini. ölülerin kendi­ sinden geldiği gözden kaçınlmamalıdır. kendisi cezasını çek­ meden. ancak sanki çoktan düşman ülkesine girmişlercesine savaşı sür­ dürürler. sürü çobanının iktidar'ı olmuştur. Böylelikle insan. Sonra insanın iki amacı. hayattayken emir vermiş olan şefler de vardır. bir sürü çobanı olarak her türlü avcılardan daha çok güce sahiptir. Bu cezanın çoğunlukla uzun bir süre ertelendiği doğrudur. görünebilmeleri ve onunla konuşabilmeleri. Bu açıdan bakılınca sığırlar düşmanı temsil eder. yani öldürme­ dir. Düşmanın ken­ disini ve onların sığırlarını temsil eder. tıpkı yok edilen tahılın d ü ş e ­ nin tahıllarını temsil etmesi gibi. Emrin gerçekte yöneldiği şey sığırların kesilmesi. Bu yüzden Zosalara verilen emir özünde tam bir emirdir. kolayca birleştirilebilir. Bu bağlamda Kreli’nin halkının açlıktan ölmesinden sonra yıllar­ ca yaşadığını eklemek gerek. önceki doğal otoritelerine bir de doğaüstü otorite ekler. yani sürüsünün çoğalması ve ihtiya­ cı olan tek bir hayvanın öldürülmesi. her şeyi ve herkesi kendi taraflanna geçmeye zorlarlar. Avcının zor'u. her zaman bilincinde olduğu ölüm cezasını lıayvanlanna çek­ tirir. sanki nihai otorite onlarmış gibi. Savaş saldırganın kendi ülkesinde başlar. ölümü kandır­ mışlardır ve hâlâ etkileyici düzeyde etkindirler. kendi sığırlarının ölüm cezalannın uygulanması düşmanlannın katledilmesinden önce gelmelidir: Gerçekten de bu iki öldürme işi tek bir öldürmedir. Hayvanlannm hepsi bir yerdedir ve ondan kaçmazlar. Ölüme üstün gelmek. onlann ömrünün ne zaman bitece­ ğine insan karar verir. ancak söz konusu olan hayvanlar olunca. Sanki te­ melde bu iki öldürme işi tekmiş gibi.

bizim onun hakkındaki tasarımlarımızın farkı­ na varmadan çok önce mimlenir. tıpkı yeme psikolojisi gibi. Av. her biri kendine göre geleneksel anlamı olan farklı eylemlere ayrılır. Bu. Bir yaratığın bir diğerine düşmanca bir niyetle yaklaşması. ama bu olgu bile bugüne kadar onunla il­ gilenmemizi sağlamamıştır. göze kestirilerek ve haz duyula- . Bütün bu süreci doğal kabul ederiz ve bu süreç boyunca olan bitenin gizemi üzerinde hiç düşünmeyiz. Oy­ sa bize ilişkin bundan daha eski bir şey yoktur. ge­ nel olarak henüz keşfedilmemiştir.ELE G EÇİRM E VE İÇE ALMA Ele geçirme ve içe almanın psikolojisi. ava pusu kurmaktır. av. Birincisi. bizim hayvanlarla paylaştığımız bir özelliktir.

Sükû­ netini korur. İn­ sanın. ondan bunun hesabını vermesini isteyecek ve ezdiğinden emin olmak için gereğinden çok bastıracaktır. herhangi bir av hedeflenmeksizin. Direncin bu andan sonra devam mı ettiği yoksa bütünüyle direnmekten vaz mı geçildiği dokunanla dokunulanın arasındaki iktidar dengesine y i da daha doğru­ su dokunulanın bu oranı nasıl tahayyül ettiğine bağlıdır. önemli olan sadece onun bedeninin bir parçasının bu yer­ de. Bu tuzak kurma tarzına dalka­ vukluk adı verilebilir. sonra kuvvetlendirilir ve sonunda vücudun do­ kunulan kısmı olabildiğince sıkıştınlana kadar yoğunlaştırılır. onu tahayyül ederiz. uygar yaşam dokunulmaktan kaçınmaya yönelik çabalann sürdürülmesinden başka bir şey değildir. Gerçekten bu noktaya ulaşıp ulaşmayacağı avın ne kadar tehlikeli olduğuna bağ­ lıdır. Amaç bunu elin bütün iç yüzeyiyle sımsıkı hissedebilmektir. Fırsat kollanarak avın etrafında dolaşırken bile onun ken­ disine ait olduğunu düşünür. Elin parmaklan. her tür direnç umut­ suz göründüğü için kendini teslim ettiği dokunuş. özellikle de gelecek söz konusu olduğunda. Bu gözetleme ve pusu kurma hali öylesine özgül bir gerilim taşır ki. İnsanlar arasında tuttuğunu asla bırakmayan el iktidann amblemi olmuştur: “Onun ellerine bıraktı”. insanın uzatma eğiliminde olduğu bir durumdur. Hayvana şu mesaj verilmektedir: “Ben senin gi­ biyim. kendi için geliştirile20g bilir. korku ya da öfkeden çok. Onu av olarak seçtiği andan itibaren. Parmaklar bunu avın şeklini ya da organik iç tutunumunu hesaba katmaksızın yapar. Bütün dillerde bunun gibi deyişler yaygın olarak bulunur. Edindiği av peşinde koşma becerisi ve deneyimi. kurbanı­ nın parmağını uzatmasını. Bu tür­ den basınç giderek kurbanı parçalamak için pençeleri kullanma alış­ kanlığına üstün gelmiştir. Omuzlan çöker. Bu belki de en korkulan şeydir. küçümseme duygusudur. Masaldaki cadı. “Onun elindey­ di”. Kavrayan elin içinde­ ki bu yer avın sonunda içe alınmada kullanılacağı ağzın ve midenin ön bölümüdür. onu kendi içine almış olarak düşünür. başka bir bağlamda ele alacağımız sıçrama yapıl­ dıktan sonra ilk iş ava dokunmaktır. tam tamına aynı ama daha kuv­ vetli bir biçimde kendinde de edilgen olarak deneyimler. Fiili yakalama işlemi için önemli olan insan elinin uyguladığı ba­ sınçtır. Eğer saldırgan onu altetmek için zor bir savaş vermişse. Bu an en eski dehşet duygulannı içerir. Parmaklar yakalanan nesnenin üstüne kapanır. böylece onun yeterince şişmanlayıp şişman­ lamadığını anlamak istediğini söyler. parmaklarla oluşturulan çukur daralır. Asıl iş için insanlar dişlerine güvenir oldulan Basınç sonunda uygulandığı şeyi ezene kadar artabilir. henüz daha canlıyken bile et olarak görülür. insanın gerçekten ele geçirilmesine gerek kalmaksızın teslim ol­ ması için çoğunlukla yeterlidir. Dokunuşun orijinal hafifliği ve zarafeti önce daha geniş bir alana yayılır. Diğer duyularda saldırganla kurban arasında bir mesafe kalabilir ve mesafe kaldığı sürece hiçbir şe­ ye nihai olarak karar verilmemiştir ve hâlâ kaçış şansı vardır. Yaşamın en derin düzeylerinde bile bu anın belirleyi­ ci bir yanı vardır. Bazı arkaik kültlerde kurbanın hâlâ pençe­ lerle parçalandığı doğrudur. çünkü avın­ dan daha yüksek olan zekâsı daha fazla sayıda tehlikenin farkında ol­ masını sağlar ve bu da izlenmenin eziyetini ikiye katlar. sessizce gider. ama bu işi yapanlar hayvan kılığına gir­ mişlerdi ve bu kasıtlı yaptıklan bir hayvanilikti. çünkü aksi koşulda . Otoritenin elinin insanın omzunda bıraktı­ ğı his. düşleriz. her türden karmaşık tuzaklar geliştirmesine yol açmıştır. Bu rolü o kadar iyi oynar ki hayvan inanır. “O Tann’mn elinde”. Ancak onu avını ezme­ ye zorlayan. oysa bu tavır kısa bir süre sonra başına gelecekler karşı­ sında mazur görülmeyebilir. Dokunulan çoğunlukla kendini kurtarabilmek için dövüşecektir ve ancak karşısın­ daki iktidar ona ezici gelirse bu kuri alma çabasından vazgeçecektir.rak düşünülür. Saldırganın parmaklan kısa süre sonra kendi bedenine ait olacak olan şeyi yoklar. dokunduklan canlının bir kısmım sıkıştırmaya çalışan bir çukur oluş. Yaklaşmanın ikinci aşaması yakalama eylemidir. el ya da pençe de­ ğil silahlanmış ağızdır. Birçok hayvanda yakalama işini yapan. Daha son­ ra bu durum. Bir bedenin diğer bir beden üzerindeki niyeti dokunma anından iti­ baren somutlaşır. Kendi özel yeteneği olan dönüşüm gücünden sık sık yararlanır ve peşinden koştuğu avın kılığına girer. bu durum koşullarından bağımsız olarak tek başına bir önem kaza­ nabilir. toplumumuzda tu­ tuklanma biçimini almıştır. öylesine yoğun ve değişmez bir biçimde et olarak gö­ rülür ki hiçbir şey avı takip edeni. İnsan her zaman avını doğrudan elde edecek kadar güçlü değildir.” Sinsice yaklaşıp. Hesa­ ba katılmayacak kadar küçük olan bir böcek ezilir.^ turur. Etkin olarak gerçekleştirdiği bu türden her şeyi. Öte yan­ dan dokunma duyusu tatmanın müjdecisidir. Bu. Ben şenim. Bu aşamada avın yaralanıp yaralanmaması önemsizdir. eğer onun tarafından ciddi bir biçimde tehdit edilip öfkelenmiş ya da yara­ lanmışsa. Görme. bütünü için bir rehine durumuna düşmesidir. İnsanın gözetleme ve izleme eylemi karşılıksız kalmaz. işitme ve koklama gibi diğer duyular yoluyla ku­ rulan temas bu denli tehlikeli değildir. gözlemlenir ve özlenir. onu ele geçirme kararlılığından döndüremez. Yanma yaklaşmama izin verebilirsin.

tam da bu nedenle daha büyük bir dehşet saçarak yayılan ve yok edilemeyecek bir azameti açığa vurur. olası en ileri küçümsemeyi dile getiririm. yalnızca parlaklığıyla değil. Başka herkesin varlığının temeli olan yönetici en uzakta ve en bariz biçimde ayn durur. Kısaca. yaşama duyduğumuz ilginin giderek artmasının onlara bir yaran olmamıştır. bütün krallar aslan ol­ mak istemişlerdir. As­ la onlann panldayan gözlerinin içine bakmayız. öldürenin asla sorgulanmayan üstünlüğü. Bu sözcük mecazi anlamda kullanılır. her yaratığın duyabileceği şekilde ilan edebilir. onlan yemeyiz. Elinde iktidar bulunan insanın etrafında oluşturduğu boş alanın ta­ mamı bu ikinci amaca hizmet eder. acımasızlığı. Aslanın erki bu şekliyle insana her zaman değerli görünmüştür. Bu uygarlıklarda. onlar kanun kaçağıdır. Yakalama eyle­ minin azametiyle gözlerimiz kamaştığından. ama daha önemsiz oldu­ ğu da söylenemeyecek ikinci bir iktidar eylemi vardır. Birine. bu bakımdan da güneşle. Eylem anı. Hiç kimse fark et­ meden. ele geçirilip yakalanmanın durmak bilmeyen korkusunu teskin eden mesafelerde dile getirir. arasında bir şeyin öğütüleceği sert nes­ neler gerektirir. bütünüyle savunmasız olan ve bizden bütünüyle farklı bir türe ve güce sahip olan ve aniden kitleler halinde belirmedikçe asla korkmadığımız bir varlığa duyduğumuz kü­ çümseme duygusunu ele verir. hiç kimse zarar görmeden yok edilebilirsin. Elin işlevleri o kadar çeşitlidir ki bu işlevlerle bağlantılı çok sayıda deyişin bulunması şaşır­ tıcı değildir. Kanlan ellerimizi boyamaz.insan ona ne olduğunu anlayamaz. kısmen insanın kendi etra­ fında eşit mesafeler yaratma girişiminden türer. baştan sona kendisi olarak kalır. ama hiçbir za­ man gerçekmiş gibi algılanmaz. Etrafında giderek daha çok odalı saraylar inşa edilerek . Her insan. Ava çıkmadan önce kükreyerek varlığını hissettirir. Pek çok ka­ dim uygarlığın çarpıcı özelliği olan simetri. yani öğütme elle yapı­ lamaz. yapılma tar­ zındaki kendine güven hali. Bu hayvanlar için pusuya yatma ve izleme. istediği her şeyi kendine av olarak seçebileceği olgusu. bunlann hepsi bu devasa prestije katkıda bulunmuştur. İnsanlar arasında kurulan her toplumsal yaşam biçimi kendisini. İnsanlar arasında olduğu kadar hayvanlar arasında da belirleyici önem taşıyan ele geçirme anı. yanına yaklaşmasını önlemek ister. Yapabileceğinin en fazla­ sı “demir bir kavrama”dır. en güçsüzü bile. her zaman insan­ lar üzerinde kuvvetli bir etki yaratmıştır ve insanın kaplan. bu işlem organik olmayan maddelere gönderme ya­ par. Bu sözcükte kişisel olmayan bir şey vardır. Bu hay­ vanlar büyük yakalayıcılardır ve yakalama işini tek başlanna yaparlar. Nasıl bakarsak bakalım bu. Benim için hiçbir şey ifade etmiyorsun. Ancak belki bu kadar muhteşem olmayan. ani sıçrama. Genel olarak öğütmeden söz ettiğimizde canlı bir şeyi düşünmeyiz. Öğütme büyük bir ağırlık baskısı ile altta ve üstte. avlanan vahşi kedi türüne ilişkin batıl korkulan buna dayanır. Beden öğütme işini yapmaya muktedir değildir ve bu ne­ denle bu işlemi yüce gönüllülükle reddeder. Bu minik yaratıkların yok edilmesi içi­ mizde [vicdanımızda] bile cezalandırılmadan kalan tek şiddet eylemi­ dir. 209 Aslan avını yakalamak için kendisini dönüştürmek zorunda değil­ F14 dir. “Seni tek elimle ezebilirim” der­ ken. bu eyleme paralel giden onunla eşit derecede önem taşıyan bir şeyin. Tam da bu nokta ihtişamının doruğunu oluş­ turur ve bugüne kadar onun aynı biçimde yeniden ortaya çıkmasını en­ gelleyecek hiçbir şey yokmuş gibi görünmektedir. çünkü kendi kanımıza benzemez. iktidann en yüksek düzeyde yoğunlaşmış halidir ve böyle olduğundan da insan üzerinde silinmez bir intiba bırakmıştır. başka­ sının. gü­ venlik mesafelere dayandırılır ve sembolik olarak mesafelerle ifade edilir. Hele benim için hiç. pençe vurma ve parçalama hâlâ tek eylemdir. yakalanmaktan kaçınma­ nın varlığını unutma eğilimi gösteririz. Ancak elin gerçek ünü o merkezi ve en şöhretli iktidar ey­ lemi olan kavramadan gelir. Sa­ na istediğim her şeyi yaparım. Bu da hiçbir zaman caydınlamayacak. bunun da benim için hiçbir anlamı ol­ maz. daha da geniş olan gökyüzüyle özdeşleştirilir. Ama. kendisine yeter ve yalnızca kendisini amaçlar. ya da Çinlilerde olduğu gibi. Burada takdir edilen ve övülen şey tam da bu yaka­ lama edimi ve onun başansıdır. En 2 Qg azından Batı da bizim aramızda. henüz çok etkili olmasa da. o yalnız başına niyetini yüksek sesle. İnsan bunu kendisi yapmak istediğinde dişlerini kul­ lanmak zorundadır. Odağında ve doruğunda bulu­ nan iktidar. aslında insanın kendisine yakıştırama­ dığı yıkıcı bir iktidar fiknni aktanr. özgür ve mutlak olduğu için kendisi dışında hiç kimse ve hiçbir şey için var olmaz. Sen hiç kimse için hiçbir anlam taşımıyorsun. Sanki şunlan söylemiş olurum: Sen bir böceksin. Üstün bir kuvvetin bu basit uygulama­ sı evrensel olarak cesaret ve büyüklük olarak görülür. aslan gibi. Bu erk. hiçbir insan eli onu içine alacak ka­ dar küçük bir çukur yaratamaz. çünkü el bu iş için fazlasıyla yumuşaktır. dönüşümü küçümser. bir haşereden kurtulma ve ondan gerçekten kurtulduğumuzdan emin olma arzusuna ek olarak bir sivri­ sinek ya da pireye karşı davranışımız. Yok olman hiç kimse için fark etmez.” Basınç yoluyla yok etmenin en aşın biçimi. burada öğütme sözcüğü çoğunlukla canlı yaratıklan öğüten ya da ezen büyük kayaların düşmesi gibi doğal felaketlerle bağlantılı olarak kullanılmaktadır. Kavramaya gösterilen saygı dikkate değerdir.

nerede olursa olsun yakalatabilir. insanların uzuvlan ve göv­ deleriymiş gibi süslenirdi. dişlerin ısırmak için kullanılmasıydı ve dökülmelerinin nahoş sonuçlara yol açması ise insanı bu dü­ zenin öneminin bilincine varmasını sağladı. hiçbir pürüz çık­ madı” ya da “pürüzsüz çalışıyor” gibi. Evler ve mobilyalar. Doğada. bu hayvanlan hayatı pahasına yakalamış olabilir ve onu tehdit etmiş olan hayvanın gücünün bir kısmı ona hâlâ bu dişlerde saklıymış gibi gelir. Düşebilecekleri ya da vurup düşürülebilir olmaları dişleri alet olmaya daha da yaklaştınyordu. önce bronzdan sonra demirden yapılan kılıç çok daha pürüzsüzdü. Taş ne kadar çok cilalansa da. bunlar insanlann yiyecekleri içlerine almalanyla o kadar doğrudan ve kesintisiz bağlantılı değildi. Sıra sıra dizilmiş olmaları ve parlak pürüzsüzlükleri bedene ait olan başka her şeyden farklıdır. Bu dişlerin vücudunda açtığı yaralann izlerini gururla sergiler. Onun isteği olmadan içeriye girilmesini im­ kânsızlaştırmak için her dış ve iç kapıya çok sayıda muhafız yerleştiri­ lir. her zaman görüle­ bilir olmasa da. ağzın her açılışında dış dün­ yaya bir tehdit oluşturur. “her şey yolunda gitti. Doğalan gereği diş­ ler vücudun gerçek bir parçasıyla bir alet arasında ortada bir yerdedir. Hikkaf çekmek için neredeyse avaz avaz bağırır. Bu düzen. bu izler şeref madalyası değe­ ri taşır ve o kadar revaçtadır ki çoğu zaman yapay olarak üretilir. Modem mimarlık pürüzsüzlüğü düzenden ayırmanın ne denli zor olduğunu gösteren bir örnektir. Aletlerinin geliştirilmesinde belki de dişler model vazifesi görmüştür. insanlann yalnızca iki dişleri bile olsa aynı derecede etkileyici olurdu. Dil bunu çok yalın bir biçimde ifade eder. duvarlan ve evlere koyduğumuz bütün nesneleri fethetti. Bugün varlıklannı doğal kabul ettiğimiz pek çoklan orijinal olarak bunlardan türemiş olabilir. Ancak insan bunlan dişleri gibi kendi içinde bulmadı. Böylelikle hem kendi dişleri hem de yabancı ve çok daha güçlü hayvanlannkiler insanı çeşitli biçimlerde etkiledi. herhangi bir insanı. Ama yüz kat duvarın arkasında korunurken. İnsanda ve pek çok hayvanda iktidann en çarpıcı doğal aracı dişler( dir. Dekorasyon tarzlan değişti. pürüzsüzlük ve düzen. süsleme ve dekorasyon küçümseniyor ve zevksizlik olarak değerlendiriliyor. sert ve direngendirler. Dişler ağzın silahlı gardiyanlandır. ama dekoras­ yon her zaman var oldu ve simgesel anlamını kaybettikten çok sonra bile inatla korundu. dişler kadar eskidir. pek çok şey de hâlâ canlıyken girer oraya. ama bunlan dişler kadar pürüzsüz hale ge­ tirinceye kadar cilalamayı öğrenmesi çok zaman almıştır. bir hatıra ve tılsım olarak taşır. hiçbir şekil değişikliğine uğramaksızın sıkılabi­ lirler. iktidarın doğasına nüfuz etmiştir. Çağ­ daş dünyanın makine ve taşıtlannda pürüzsüzlük artmış ve aynı za­ manda kullanımın pürüzsüzlüğü söz konusu olmuştur. Dişlerin yapıldığı madde. Kavramak için kollan olmayan pek çok canlı arasında bu işlem ağzın kendisi. İnsanın dikkatini vurgulu bir biçimde dişlerin düzenine çeken. daha önceleri uzak durulan alanlara kadar yayıldı. Dişlerin bariz nitelikleri. aynca bunlan kullanmak da o kadar kolay değildi. Bu bağlantı ilkel araçlarla başlamıştır. Günümüzde pürüzsüzlük evlerimizi. bununla bir sürecin bütünüyle ve rahatça bizim iktidanmızın alanında olduğunu kastederiz. bedenin gözle gö­ rülebilir diğer bütün bölümlerininkinden farklılık gösterir. bazılan o zaman bile öldürmez. Ağız gerçekten de bütün hapis­ hanelerin prototipi olarak dar bir yerdir. Her türden büyük hayvanın dişi her zaman işine yaramıştır. Ağ­ zın bir avı beklerken açılmaya bu kadar istekli oluşu. düz­ günlükten ve yararlılıktan söz ederiz. iyice cilalanmış ve sımsıkı yerleştirilmiş taşlarla aynı etkiyi ya­ parlar. İnsanda. Yenebilecek her şey el­ den ağza uzanan yolu takip eder. tek . görülebilecek başka düzen örnekleri de vardır. Oraya giren her şey kaybolur.ona ulaşmak zorlaştırılır. herhangi bi­ ri onu nasıl yakalayabilir? Avın fiili olarak içe alınması ağızda başlar. Ön­ deki bütün dişlerin birömekliği ve aralarındaki düzenli aralıklar pek çok farklı türden düzenlemelere model oluşturmuştur. dişler ya da ağızdan bir çı­ kıntı oluşturan gaga aracılığıyla başlatılır. Pürüzsüz. onlann düzenin ilk tezahürü olduklannı söyleme hissi uyandırırlar. İnsan tarafından yapay olarak yaratılmış olan askeri oluşumlann düzeni mitte dişlerle bağlantılıdır: Topraktan çıkıveren Cadmus as­ kerleri ejderhanın dişleri olarak dikilmişti. kapanma. çeşitli otlann düzeni ya da ağaçların daha katı düzeni gi­ bi. Metalin gerçek çekiciliği başka her şeyden çok pürüzsüz olmasında yatar. Ortak tanhleri. bu öyle bir düzendir ki. oldukça sık yapıldığı gibi. ama gerçekte zafer kazanan pü­ rüzsüzlük ve onun gizlediği iktidann prestijidir. Modem yaşamda. insanoğlu her türden taşı silah ya da alet olarak kullanmıştır. Çok sayıda hayvan avını yalnızca ağzına aldığında öldürür. ama iktidar büyüdükçe bu ilk nitelikler daha çok telaffuz edilir oldu. Bu nitelikler iktidardan ayırt edilemezler ve iktidann her tezahüründe saptanacak ilk şey bu niteliklerdir. pürüzsüzlükten yana olmak. İnsan bu dişleri. Çok erken dönemlerden itibaren. Uzaktaki güvenli yerinden. bir zamanlar kendisi üzerinde yaratmış olduğu dehşet hissini başkalarına aktarmak için. Taştan metale sıçrayış belki de artan pürüzsüzlük yönündeki en çarpıcı hareketti. İşlevden.

tüm aşamalarının insan ruhunda da karşılıklannın olması gerek­ mektedir. orada dışkımızla baş başa kalınz. Yabancı bir şey ele geçirilir. Onu tehdit eden büyük hayvanlann açılan çeneleri. yalnızca evinin havasını kirletmemelerine dikkat ederek onlardan kurtulur. Nihai amacı onları kendi içine almak ve özlerini emmektir. oysa bunlar işin en hafif kısmıdır. Dış­ kı aleyhimizdeki bütün delillerin sıkıştınlmış toplamıdır. yani yiyenin gövdesine kanşması. öncelikle bütün işlevlerinin ve sonra da bir zaman bireyselliğini oluşturan her şeyinin bütünüyle ve nihai olarak hiçe dönüştürülmesi. Cehennem deyince göz önüne aynı görünüm gelir. Her ele geçirme eyleminin sonunda bulunan bu işlem bize genel olarak iktidann doğasına ilişkin bir ipucu verir. onlan besleyen kendisidir. tanıdıklanyla konuşurken ele geçir­ diği insanlan hayvan konumuna kadar aşağıladığını kabul edebilir. Kendimizi ondan nasıl yalıttığımız çok çarpıcıdır. Gerçi araştır­ mamızın akışı içinde bunların belirgin izlerine rastlayıp onlan takip edeceğiz. Onun sayesinde neyi öldürdüğümüzü biliriz. An­ cak kendine tabi olanlan mezbahalarda katlettirmediği ve onlan ken­ di bedenini fiilen beslemek amacıyla kullanmadığı için. en mahrem anımız oraya çe­ kilince yaşanır. bu süreçlerin gerçek doğasını gözden kaçırmak kolaydır. Bedenin içindeki uzun süreç sırasında besine dönüşmüş ava sabit basınç uygulanır. Bu yüzden. İnsanın düşlemi sürekli olarak içe al­ manın çeşitli aşamalanyla meşgul olmuştur. Her şeyin geçmesi gereken dar boğaz. Bu öylesi­ ne doğal. içe alınır ve özümlenir. İnsanlan yönetmek isteyen herhangi biri. sindirime ilişkin o iktidar sürecinin en eski damgasıdır. İlkel insan balinaların yanı sıra ağzına sı­ ğabileceği başka hayvanlann da varlığını kesinlikle biliyordu. onlardan koyun ya da sığır diye bahseder. Tahmin edileceği gibi. Bu çenelerin arasından geçilerek yapılan keşif gezileri en az onlar kadar tehlikeli olan denizdekilerden daha az önem­ li değildi. düşlerinde ve hatta mitlerinde insanın ar­ kasını bırakmamıştır. geriye ar­ tık ve pis koku kalana kadar yararlı her şey alınır. bütün kandökücülüğümüzün izlerini taşır. Bu karşılıklan apaçık bulmak kolay değildir. bu amaçla aynlmış özel odalarda ondan kurtuluruz. en azından hemen öldürmeden hayvan bak­ mayı öğrendiğinden. Kimileri bütün ümitlerini yitirmişken bu canavarlann ağzın­ dan alınıp çıkanlmış ve bu insanlar hayatlannm geri kalan kısmında canavann diş izlerini taşımışlardır. onlan emip sindirdiğini inkâr eder. tersine. Bu sürecin tek tek aşamalarının tümünü kendine bile söyleme cüre­ tini gösteremez. Ancak. bu sü­ reç durursa. . melankoli semptomlan bu bağlamda özellikle aydınlatıcı niteliktedir. Onlardan arta kalan onu ilgilendirmez. iktidan kullanan ve elinde bu kadar çok iktidarı nasıl yo­ ğunlaştıracağını bilen insandan ayrı olarak. İnsan yalnızca bu süreç sayesinde yaşar. Av vücutta uzun bir yol izler ve yolda bütün özü emilir. Ejderhaların ağzı virtüel olarak yok edilince. Bu kor­ kunç mekânda. avın çö­ zünüp kendisini sindiren yaratıkla çok yakın bir birliktelik oluştur­ ması. ölür. onların kendisi için hayvanlar kadar az değer taşıdığını kendi içinde her zaman açıkça bilir. Onlan hayvan gibi kullanır ve onlara söylemese bile. özellikle bir insan olarak. böyle olduğu için pis kokar ve göklere haykınr. Hiçbir şey daha sonra dışkıya dönüşe­ cek olanlar kadar insanın bir parçası olamaz. bu damga olmasaydı. İşkence odalan olarak kullanıldığı zamanlarda ha­ pishaneler pek çok açıdan düşman bir ağzı andırır. bunların hepsi iktidann en gizli ve önemli süreci olarak görülebilir. Dışkı. Bunun altında gece gündüz süren sindirim ve yine sindirim vardır. her insanın kendi dışkısıy­ la ilişkisi iktidar alanına aittir. insanoğlu onun yerini simgesel olarak alacak hapishaneler kurdu. Mahkûm için özgürlük sıkıl­ mış dişlerin arasındaki açıklıktır ve bunlar artık hücresinin duvarlarıy­ la temsil edilmektedir. Palavracı biriyse. karanlıkta meydana gelen bu süreç gizli kalırdı. Ancak şu açık­ tır ki bu sürecin yalnızca dışsal ve yan farkında olunan aşamalannın değil. Bu kadannın her zaman farkındadır.hamleyle kapanma kolaylığı. Ondan utandığımız açıktır. bu insanlar onun önünde hayvanlar kadar iktidardan yoksun kalana kadar onları önce aşağıla­ maya. oraya yerleşecek zaman kalsa bile. küçük parçalara bölünür. kendisine başka biçimlerde daha yararlı olduklan için öldürmeden. yakınlarıyla konuşurken. hiçbir şey gelişe­ mez. haklannı ve direnme kapasitelerini onları kandırarak ellerinden almaya çalışır. o noktaya kadar canlı kalan­ lar için nihai dehşet anlamı taşır. Kısırdır ve orada hiçbir şey kök salamaz. kesintisiz günahımızdır. hücrelerin duvarlan pürüzsüz hatta pencere deliği bile küçüktür. hapishanenin en korkulan özelliklerinden birini anımsatır. Bütün bu aşamalardan geriye kalan dışkı. öylesine kendiliğinden ve öylesine bilincin ötesinde bir şey­ dir ki insan önemini azımsar. onları o kadar küçümser. İnsan yalnızca yüzeysel olarak gerçekleş­ tirilen binlerce iktidar oyununu görme eğilimindedir. O bizim gün­ lük. Ağzın hapishaneler üzerinde gizli bir etkisinin olduğu­ nu varsaymak yanlış olamaz. Onlara ne kadar kö­ tü davranırsa. Öte yandan hapishaneler giderek sert212 İ6Ştİ' Dişierin Pürüzsüzlüğü dünyayı fethetti. zaten var olan bir şeye. Artık işe yaramaz hale geldik­ lerinde tıpkı kendi dışkısından kurtulur gibi.

Bir el. İncil’in başında yaratıcı olarak geçer. İnsanlann ticaret­ ten aldıklan derin. Bir elin diğerinin yaptıklannın aynısını yaptığı doğrudur. El. Maymunlan diğer hayvanlardan ayırt eden şey. tırmanma bağlamına tercüme edildiğinde. avı tut­ ma hareketinden daha farklı bir şeyi. bu hareket bu ele. maha­ retle kesince de ok. asa olarak ve büyücünün değneği olarak iktidann iki önemli biçiminin özelliklerini taşımaya devam etmiştir. yoksa ikisini birden kaybede­ bilir. Veri­ li herhangi bir anda her biri diğerinin yaptığının tersini yapar. Ağaçtan bakıldığında. Bunu önlemek için tüccar bütün işlem boyunca dikkat ke­ silir ve karşısındakinin her hareketini iyice inceler. yağmacı şiddeti reddeder. atma. kökenini ağaçlarda sürdürülmüş yaşamdan alır. bu hareketi daha önce yapmaz. insanlann korktuğu do­ kunulma ve kavranmadan uzak tutan bir araç olarak. tuttuğunu bırakmamayı öğretir. yani mesafe oluşturan. Ancak iki elin tırmanmada farklı işlevlerinin olduğu gerçeğini gözden kaçırma eğilimi vardır. Ama bütün bu dönüşümler boyunca. yakala­ yanın bütün alışkanlıklarına ve arzularına karşıt bir durum olduğu için. diğeri önceki dala sımsıkı tutunur. düş­ manca bir niyetle yapılan yakalama eylemini değil. itme.EL El. bırakma. Böylelikle el yeni bir yetenek. Bu yüzden tırmanma hareketi her el için. kavrama ve bırakma birbirini izler ve onlarda takdir ettiği­ miz harikulade çevikliği buna borçludurlar. bir şeyi der­ hal bırakabilme yeteneği kazanır. Bir zamanlar pençe olan elin. en eski hareket kalıplanndan birinin fiziksel olmayan bir tercümesi olduğu gerçeğiyle kısmen açıklanabilir. evrensel haz böylece. Elleri kili şekillendirme becerisi ka­ zanmış çömlekçi. ağaç dallan arasında. sivriltti mızrak oldu. artık yalnızca doğrudan yiyecekle ilgi­ lenmeyen bir kavrama tarzı öğrenmiştir. İnsan ona güvendi ve onu hiç terk etmedi. J Düşmanlar sopayla uzaklaştınlabilir. Elin en önemli ka­ rakteristik özelliği başparmağın ayrık olmasıdır. her durumda. Bu hare­ ketler avcılar ve askerler için önemlidir. iki ardışık aşamadan olu­ şur. kökeninde ol­ duğu şey olarak kaldı. bıçaklama. ağaçtan düşmeye denk düşer. Yakalanan avın bırakılması. Buna dokunur dokunmaz kendi nesnesini bırakır. bütün biçimleriyle bu beceriyi akla getiren çok yay­ gın bir insan uğraşı vardır: ticaret. kavrama. ticaretin. Bu hareket hızla yapılmazsa tırmanan canlı ilerleyemez. sanki birbirinin ortağı olan iki elin bu temel becerisi­ ni korumuşlardır. av aşın bir baskı olmadıkça bırakılmaz. El kendisini mükemmelleştirmek için başka yollar da bulmuştur ve bunlar. Ellerin bu bakımdan ne kadar yararlı olduğunu maymunlar­ da görebiliyoruz. yabancı birini imrendirmede kullanacağı nesneyi bırakmamacasına tutar. Aynı şekilde in­ sanın dimdik duruşu hâlâ ihtişam ölçütü olarak korunur ve böylece bü­ tün dönüşümleri boyunca sopa hiçbir zaman büyülü niteliğini tama­ men kaybetmemiştir. İnsanlar bugün başka hiçbir şeyde maymunlara bu kadar yakın değillerdir. Bir el ye­ ni bir dala uzanırken. bu iki hareketin hızlı ardı­ şıklığıdır. Birinden karşılığını vermeksizin bir şey alma. ama bunu bir aşama sonra yapar. belki de insana benzemekten da­ ha öte olmayan ilkel yaratığa bir yer açılabilirdi. Elin gerçek büyüklüğü sabrında yatar. Ağaçlan terk edip yere inen daha yüksek maymunlar ya da kuyruk­ suz maymunlar. kendiliğinden. ama özde ve niyette aynı kalmışlardır. Elin sabrı Elin bütün şiddet içeren faaliyetlerinin en eski özelliği olduğu düşünü­ lür. kavrama. Buna ek olarak. bırakma. dalları tam olarak kavrayıp ağaçlarda kolayca ve doğal bir biçimde hareket etmek için kullanılmasını mümkün kılan. ikinci el yeni dalı tutar tutmaz ilk el önceki dal üzerin­ deki kavrayışını gevşetmek zorundadır. bu. çünkü ani bir harekette düşmeyi tek ba­ şına bu el önler. büktü ve uçlannı bağladı. sopa ele en yakın silahtı. Çok daha geç bir döneme göz attıktan sonra ele ve kökenlerine dö­ nelim. aynı zamanda aynı işi yapmazlar. başparma­ ğın güçlü gelişimi ve başparmakla diğer parmaklar arasında oluşan açıklıktır. ama bunlar insan elinin özgün şanına hiçbir şey eklememiştir. daha önceki. elin sakin ve yavaş faaliyetleridir. İçinde yaşamak istediğimiz bu dünyayı yaratmış olan. teknik karmaşıklıklan ve türedikleri şeyden uzaklıklanna rağmen. Bedenin bütün yükünü taşıyan elin hiçbir koşulda bu tutuşu gevşetmemesi gerekir. yay oldu. Elde kınlan bir dal parçası sopanın kökenini oluşturur. Bu sımsıkı tu­ tunma çok büyük önem taşır. Artık genel olarak kabul edildiği gibi. ateş etme. Diğer el kendisininkinin karşılığında almak istediği ikinci nesneye doğru uzanır. en kaba biçimiyle aldatma. Elden ağza uzanan ve çeşit­ lenmeye neredeyse hiç yatkın olmayan bu kısa yol böylelikle kesinti­ ye uğramıştır. elin en es­ ki işlevidir. Bu hareketlerin hızı ve isabet oranı artmış olabilir. Ticaretin özü bir nesnenin başka bir nesne karşılığında verilmesi­ dir. Ço­ maktı. as­ lında ancak çok sonra gelişmiş olan pek çok hareketi de kastediyoruz: vurma. . Bunu söylerken yalnızca acımasız ve ani olması beklenen.

Anne oturduğu zaman bebeğini her iki koluyla kucaklayabilir. aynı zamanda bazen bu harekete doğrudan cinsel eylem de eşlik ettiği için cinsel bir anlamı var gibi görünmektedir. Temizlenmekte olan maymun. Bebek çoğun­ lukla kendi çabalanyla tutunur. ‘pire yakalama’.Peki ama eller sabrı nasıl öğrendiler? Elin parmaklan nasıl duyar­ lılık kazandı? Bildiğimiz en eski uğraşlardan biri. maymunlann da çok hoşlandığı. Bunlar bazen ağza elle götürülür bazen de doğrudan bir ısırıkla bir tutam kıl yalanır. bugün hayran olduğumuz hassas alet haline gelmiştir. yalnızca derideki sa­ yısız sinir ucunun hafifçe uyarılması nedeniyle değil. ("’anlı ya da cansız herhangi bir tüylü nesne araştırmalarının konusu olabi­ lir. Bu davranış yanlış olarak bitleri ayıklama gayreti şeklinde yorumlanır. Bu davranış ancak son za­ manlarda zoologlarca kesin olarak açıklanabilmiştir. Maymunun bu arayışının meyveleri genellikle küçük. Bu alıştırmalar sayesinde el. Bir arkadaşı olmayınca sağlıklı bir maymun kendi pos­ tunu ayıklar. Maymunlar ve da­ ha az oranda kuyruksuz maymunlar günlerinin büyük bir kısmım birbirle­ rinin tımarını yaparak geçirirler. Bu nedenle ve sık sık yapıldığı için ayıklama işlerini ve kılın uyaran niteliğini. dikenler ve diğer yabancı maddelerden oluşur. onlar bunu her şeyden önce tek tek parmaklann de­ rinin üstündeki tüylerden aldığı hoş duyu için yaparlar. Maymunların parm ak alıştırmaları Maymunlan izleyen herkes birbirlerinin postlannı merakla inceleyişleri karşısında hayrete düşer. Bu yüzden söz konusu davranışın po­ püler yorumu her zaman böyle olmuştur. Maymun ya da kuyruksuz maymun yavrusu doğar doğ­ maz annesi onu göğsüne çeker ve bebeğin parmaklan derhal annenin postunu sımsıkı kavrar. Bir maymunun herhangi bir duyusal deneyiminin olduğu ilk dış fe­ nomen kıldır. Bebek posta büyük ilgi gösterir. İki üç maymunun birlikte bir arkadaşının pos­ tunu ayıklamalanndan söz eder ve her türden postun maymunlar için anlamını vurgular. Bir hayvan dikkatlice arkadaşının postu­ nu parmaklanyla inceler ve bulduğu ıvır zıvın yer. Daha sonra bu kitapta bu “ayıklama”yı cinsel ey­ lemle karşılaştırır ve maymunlann ayıklamaya yönelik hemen hemen hiçbir ilgi göstermedikleri cinsel hareketsizlik dönemlerinde bile ka­ şınmak için kafeslerinin parmaklıklanna gelmeye devam ettiklerine dikkat çeker.” . Bizler onlann bir şeyler aradıklannı düşünürüz ve kuşkusuz sık sık gerçekten de bir şeyler bu­ lurlar. Bu hareket bil­ diğimiz en ilkel “parmak alıştmnası”dır. ‘deneme ya­ nılma’ ile bulur. Duruşlan insanlann pire aramasını çağrıştırır ve elleri sanki bir şey bulmuşçasına dikkatle ağız­ larına gider. Ancak bazen o da aynı zamanda bir başka hayvanın postunu ayıklamakla uğraşa­ bilir. Anne ha­ reket ettiği zaman bebek aynı biçimde onun altında sallanır. Bu maymun alışkanlığına ilişkin tutarlı bir betimleme ve çözümle­ me Zuckerman m kitabı The Social Life o f Morıkeys and Apes'de (Maymunlann ve Kuyruksuz Maymunlann Sosyal Hayatı) bulunabilir. Aslın­ da ne tutsak ne de vahşi ortamda yaşayan maymunlarda haşarat hemen he­ men hiç bulurtrfıaz. kendisini temizleyenle­ rin işini kolaylaştırmak için yaptığı hareketler dışında edilgen kalır. maymunun doğduğu andan itibaren karşılık verdiği ve büyümesinin bütün aşamalan boyunca çok güçlü bir biçimde etkili ka­ lan bir uyarandır. ama bazen anne bir ‘kol’uyla onu tutarken üç ‘ayak’ üstünde sıçrayarak ilerler. Bu eylemin. Yaşamının yaklaşık ilk ayı boyunca yalnızca sütle besle­ nir ve annesi nereye giderse oraya taşınır. Maymunlann bu faaliyetleri sadece kendi türleriyle sınırlı değildir. Aynca postun yavru maymun için hayatınının erken dö­ nemlerinden itibaren başlayan önemi hakkında da çok şey söyler. Bir keresinde bir haftalık bir maymunu annesinin yanında oturan ba­ basının postunu elleriyle belli belirsiz keşfederken gözlemlemiştim. Tüyün neden olduğu uyaran. İnsan ‘dost’lannın saçlannı da aynı rahatlıkla ayıklayabilirler. Annesinin postu­ nun üzerinde sürünür ve bir hafta içinde kendi bedenini kaşımaya başlaya­ bilir. bunu o kadar sık ve verimli yaparlar ki böyle bir arayışın gerekliliğini kanıtlar gibidirler. insanımsı primatların oluşturduğu sosyal grubun 217 korunmasına dair faktörler olarak değerlendirmek belki de doğru olur. Çok aydınlatıcı olan bu kitaptan uzunca bir alıntı yapacağım. elleri de annenin göğsündeki posta gömülür. o zaman da biz bu faaliyete salt pratik ve çok kısıtlı bir amaç at­ federiz. İki hatta bazen üç maymun bir grup oluştururak birbirlerinin postunu ayıklarlar. Rhesus maymun­ lan arasındaki sosyal ilişkinin esas ve temel biçimidir. Her bir kılı ayınp inceleyişlerindeki titiz­ lik insana parazit aradıklarını düşündürür. kopmuş deri parçalan. deri salgısı topaklan. Bu gösteri son derece iyi koordine edilmiş parmak hareketlerini ve bununla ilintili olarak gözlerin tam olarak uyumunu ve yakına odaklanmasını içerir. Bazen anne maymun kendi postunun sıkıca tutulmasından rahatsız oluyormuş gi­ bi davranır. bir dostun postunu ayıklamaktır. Başka şeyin peşinde olmadıklan zaman maymunlar bir postun varlığına derhal ‘ayıklama’ hareketiyle karşılık verirler.” Bu alıntıda çarpıcı olan Zuckerman’ın söz konusu davranışa cinsel bir anlam atfetmesidir. “Sosyologlar bu konuda ne derse desin. Gerçekte. Gerek tutsaklık altındaki gerekse vahşi doğadaki maymunlar farklı türlerden hay­ vanların tüylerini ayıklarken görülebilir. “Yavru hayvan meme ucunu hiç kimseden yardım almadan. yavrunun ayaklan annenin kann bölgesin­ deki kıllara tutunur. Anne oturduğu zaman yavruyu genellikle bedenine yakın tutar.

” Bu uzun alıntılarda da görüldüğü gibi Zuckerman şahsen. bu refleks annenin memelerindeki gerilimi giderir. Artık hafifçe çürüyen beden kollarının üzerinden sarkmaktadır. ama anne bebeğin derisini ve postunu incelemeyi sürdürür. yavru kediler. dolayısıyla da konuşmayı as­ la öğrenemezdik. Ayrıca kendisine atılan bir sıçanın cesedine. “Posta gösterilen tepkinin esas doğası. belki de nesne­ lere karşılık gelen simgeler oluşturmayı. bebeği ölse bile değişmez. O olmak­ sızın asla herhangi bir şeye şekil vermeyi. Londra Hayvanat Bahçesi’ndeki maymunları öldürdükleri serçelerin tüylerini ayıklarken görmek mümkündür. Eşler de arkadaşlar da eşitlik içinde diğerine müsamaha gösterirler ve pek çok hayvan aynı anda birinin postuyla meşgul olabilir. Bunun önemi yavru primatın annesinin postuna. Bebeğin bedeni daha da çürür ve mumyalaşma başlar. Kaçınılmaz olarak insanoğlunun daha ileri dönemlerdeki. Bebeğin ağzını. . çünkü başka herhangi bir babun ölüsü de onu aynı derecede rahatlatabilir. belki parazitlerin aranması. bütün saatlerini parmaklarını bu kıllar arasında gez­ direrek geçirebilirler. herhangi bir kaynaktan alma peşindedir. Üçüncü faktör. yavru hayvanın emme ref­ leksidir. 218 “Önce onu hiç yere bırakmaz. gördükleri değişken şekiller gi­ derek zihninde etki bırakmış olsa gerek. kapma ya da kavramanın verdiği kaba duygudan bütünüyle farklı olan özel bir dokunuş duyusuna kaynaklık eder. postunu her kavrayışlarında uzaklaştırmakta ısrar etmiş­ ti. gözlerini. Zuckerman bir kedi yavrusunu yakalayıp öldüren ve sonra onu bütün gün kollarının arasında tutup bu arada tüylerini ayıklayan ve akşam elinden alınmasına şiddetle karşı çıkan bir yaşında bir babunu gözlemlemiştir. anne öldük­ ten sonra bile tutunmasıyla ortaya konur. Kıllara do­ kunmanın sağladığı haz özel bir haz olmalıdır ve maymunlar bu hazzı canlılardan olduğu kadar ölülerden. İnsan elini çalışırken seyrederken. annenin bebek için olduğu kadar anlamlıdır. fa­ reler. Bu olmadan. Bu amaç söz konusu ol­ duğunda bebek anne için. posta verilen bu doğuştan gelen karşılık­ tan kaynaklanması ve bunun maymunları hep bir arada tutan temel bağlar­ dan biri olarak kalması kuvvetle muhtemeldir. Bebeği göğsüne bastırmaya devam eder ve onu her gittiği yere kollarında ta­ şır. İlgi duyduk­ ları hayvanın büyüklüğü de önemli değildir. Bu ayıklama davranışına yol açan çeşitli faktörler olabi­ lir. Emziren maymunun davranışı.” Maymunlar sık sık çeşitli postlu ve tüylü nesneleri alıkoyarlar. dikiş dikmeyi ya da okşama­ yı öğrenemezdik. Maymunların midelerinin olmadığı ve bütün yediklerini etrafta sıçrayarak sindirdiklerini söyleyen eski bir Çin inanışı vardır. Artık kurumuş olan beden dağılmaya başlamıştır. Bu işlem sayesinde parmaklar giderek daha duyarlılaşır. Bir bacağın ya da kolun eksildiği görü­ lür ve kısa süre sonra geriye buruşmuş bir deri parçası kalır. Bu tür bir bakım işinde sergiledikleri sonsuz sabır bu yüzden çok daha çarpıcıdır. Bu alıştırmalar olmasa ellerimiz asla bu kadar gelişemezdi. Gelişmiş haliyle bütün maymun­ larda gözlenen bu sürecin bizzat kendi birleşik önemi vardır. canlılıkları ve mantıksız hareketlilikleri atasözlerine geçmiş hayvanlardır. bebek yaşarken yaptığı gibi postunu ayık­ lar. anne için kü­ çük postlu bir nesnenin çekiciliği. yukarıda kendi ölü bebeğine annelik eden maymun kadar dikkatlice bakan bir maymun vakası da kaydedilmiştir. Posta gösterilen tepki bu yüzden sosyal davranış içinde temel bir faktördür. Bu aşamada buruşmuş artıklardan kalanı kendi isteğiyle terk eder. ikincisi canlı bebek için annenin postunun kuvvetli çekiciliği. bütün kuy­ ruksuz maymunlar gibi arkalarında bu türden uzun bir parmak alıştır­ ması tarihi olmuştur. Parmaklar için ne kadar çok kıl olur­ sa o kadar iyidir. Anne sık sık bu deriden parçalar ısırırken görülür. Pek çok kılın ucunu aynı anda duyumsamak. Birincil öne­ me sahip iki tanesi temel olarak sosyal nitelik taşır: ilki. Anne maymun hareket ettiği durumlar dışında artık onu göğsüne bastırmaz ve bebeğin bedenine bakmaya ve de­ risindeki bir şeyleri ısırmaya devam etmesine rağmen onu yere daha sık bırakmaya başlar. primat­ lar arasındaki post bakımının kendine özgü bir cinsel anlamı olduğuna aslında inanmamaktadır. o özel beden değildir. Maymunlar için postun kendi başına ve her koşulda tuhaf bir çekiciliği olduğu konusu onun için nettir. Kuş tüyleri. kendi türlerinden olduğu kadar başka türlerden. burnunu ve kulaklarım inceler. Bunlar. İnsanın henüz bilinmeyen atalarının. Bu haz parmakların hazzıdır. Elin kendine özgü gerçek yaşamı bu davranışla baş­ lar. süpürgeler. Birkaç gün sonra hareketlerinde bir değişiklik fark edilir. belki de postun belirsiz niteliği ve görüldüğü durumların çeşitliliğinden çıkarılır. bunların hepsi uygun uyaranlar sağlamaktadır. ancak bunları yutup yutmadığı bilin­ memektedir. Bakı­ ma yönelik bu sosyal hareketin.Londra Hayvanat Bahçesi’ndeki bir maymun yavrularının ellerini ve ayaklarını. Zuckerman. belki yavru maymunun annesinin kıllı göğsünde yaşadığı erken deneyimler. ama onu çeken. parmakların zarafetine ve sabrına dayanan uğraşlar akla geliyor. topladığı bulgulardan hareketle etkili anne davranışla­ rına katkıda bulunan üç faktörün olduğu sonucuna vardı.

İnsanın ellerinin yardımıyla taklit ettiği şey. kendimiz yaptığımız için değerli olan nesnelerin ilk olarak ellerin yap­ tığı işaretler olarak var olduğunu söyleyebiliriz. sadece ellerin esnekliği ve becerisiyle. özellikle de uzatılmış işaretparmağı da ken­ dine özgü bir önem kazanmıştır. ama aynı zamanda onlan kırmayı da öğrenmeliy­ di. Şeyleri ifade etmede kullanılan olgunlaşmamış işaret dilinin. o şeyleri şekillendirme arzusu­ nu içermesi. Kayda değer deneyimler kazanmış olsa bile her dalı yine de sınaması gerekiyordu. Buna göre sözcükler ve nesneler bir tek birleşik deneyimin ürünleridir: Elle­ rin aracılığıyla üretilen temsillerdir. ama aldınş edilmek220 S*Z^n ^enara atılıyordu. Bu yıkıcılık salt mekanik bir niteliktedir ve mekanik icat­ lar bunun uzantılandır. ondan çok daha sert ve sivri olan hançer gelişmiştir. . Maymun. ok daha derine girmesi için uzatılmış. İnsana ellerin kendilerine ait yaşamlan ve dönüşümleri varmış gibi geliyor. Ellerin günümüzde karmaşık bir teknolo­ jik sistem haline gelen mekanik yıkıcılığı. Yıkmaya yönelik bu mekanik isteğin çeşitli şekilleri. hepsinin en yumuşağı ise kürktü. Ucu sivriltilmiş bir sopa mızrak. Elin. insanlar arasında alet kullanma tekniğinin gelişmesiyle yakından ilişkilidir. İnsanın derisi­ ni uzun. Maymunlarda ve insanlarda yıkıcılık Maymunlarda ve insanlardaki yıkıcılık rahatlıkla. gagalar tüylü nesnelere uygundur. oysa bu şekillendirmenin fiilen gerçekleştirilmesi çok daha sonraya denk dü­ şer. Meyveler ve hayvanlann eti yu­ muşaktı. Elin geri kalanından kendini ayıran ve diken gibi iş görerek de­ lip geçen parmak bu türden silahların psikolojik kökenini oluşturur. İp bulmacası oyunundan dokumaya kadar her türden iç içe geç­ menin zengin gelişiminin kökeni bana kalırsa ellerdedir. ağaçlann dallannı kullanmak için onlara tu­ tunmak zorundaydı. Sanki her şey kendi kendi­ ne olmuştur. kültü­ rünü temsil eden her şeyi önce dönüşüm yoluyla kendi içine aldı. Kendi “zemin”inin sınanması. çok uzun süre sonra. El tam da masumiyeti nedeniyle özellikle teh­ likeli olmuştur. Kendisinin hiçbir öldürme niyetinin olmadığım bilir ve bu yüzden herhangi bir şeye başlamakta kendisini özgür hisseder. o da bunlan parmaklanyla çekip çıkar­ mıştır. gerçek öldürme niyetiyle bağlantılı olduğu her defasında. Hiç kimse hiçir şey yapmaya gerçekten girişmemiştir. Ok parmakla kuş arasındaki geçiştir. Bu en eski anlamıyla ellerin kendi­ ne özgü yaşamı eski gücünü jestlerde hâlâ korumaktadır. Ağaç dünyasının keşfi durmadan sertlikle yüzleşmek demekti. Yap­ tığı. Her iki elin birbirine geçmiş parmaklan ilk se­ pettir. ancak o şey yeterince sık taklit edildikten sonra yapılabilmiştir. tuttukları şeyin kınlması ise güçlerini korumalannı sağladı. sert dikenler delmiştir. bedenin geri kalanıy­ la karşılaştınldığmda giderek arttı. Ellerin bağımsız yaşam melekesinin çok büyük sonuçlan olmuştur. Postlann bakımı ve ayıklan­ ması parmaklara zarafetini kazandırdı. İnsan yapabildiği her şeyi. özellikle de endişe verici düşünce yokluğunu tamamlar. Hindistancevizi kabuklan gibi tas şeklindeki boş meyve kabuklan ezelden beri var olmuş olabilir. kolayca kırılan dal ilerleme için yanlış bir temeldi. aynı süreci kendi başına küçük çapta dene­ yimler. Eller ve yüz bu dönüşümlerin araçlanydı ve önemleri. Elleri birçok bakımdan in­ sanın yazgısı olmuştur. Parmak­ tan. Öldürenler her zaman güçlüdür Bir model ve uyaran olarak hizmet etmiş olan yalnızca elin bütünü de­ ğildir. sonucu olduğu sürecin otomatik yönü­ nü. Bizi çev­ releyen dünyada şu ya da bu şeklin var olması yetmez. İlk insanlar bu şekli kendileri yaratmadan önce elleri ve parmaklan onun taklidini yapmak zorundaydı. Ancak son tahlilde mesele her zaman ellerdir. Tası gerçek kılan suyu taşımak için bir çukur oluşturan parmaklardı. yani sadece bir parmağı uzatılmış kol oldu. ellerin ve parmaklann sertleştirme alıştırmalan” olarak görülebilir. dalların ve uçların sınanması anlamı­ na geliyordu. Ellerinin sertliği. Parmak insana ilk olarak delme hissini yaşatmıştır. son derece önemli bir dönüm noktası olmuştur. Bu türden bütün silahlar tek bir uçta yoğunlaşmıştır. Gaga ve diken de okun şeklini etkilemiş­ tir. Herkes parmaklarının düşüncesizce kibritleri her kınşında ya da kâğıdı her buruşturuşunda. zararlı olmayan işe yarar­ lılığıyla ilgili görünmektedir.Eller ve nesnelerin doğumu El su taşıyan ilk kaptır. İn­ san sert olana sert olanla hükmetmeyi bu teknik aracılığıyla öğrendi. Tek tek parmaklar. Bizim anladığımız anlamdaki nesnelerin. Ağaçlardaki yaşam tırmanan maymunun ellerini onlardan daha sert bir malzemeyle sürek­ li temasa sokar. doğrudan av ve öldürmeyle bağlantılı olmayan böyle bir yıkı­ cılığı vardır. tıpkı daha sonra taşlarla olduğu gibi so­ palarla karşılaştınlarak ölçülüyordu. Parmağın ucu sivridir ve tırnakla zırhlanmıştır. daha iyi uçması için de inceltilmiştir. Kendisinin bir insan olarak ilk silahı yaptığı sopa sert araçlar dizisini başlatıyordu.

Zaman zaman bu rol. ritüellerce dayatılan yıkım orjilerine kadar varmıştır. Sanki o insan kamını hepsinin yerine doldurmuş gibidir. Bu sahne ne kadar düzenli ve sık tekrarlanırsa. Aç insan. o bir şampiyon yemek yiyicidir. dişlerini aralayıp yerler ve bu can alıcı anda bile birbir­ lerini yeme arzusu duymazlar. yi­ yenler arasındaki bağ en kuvvetli haldedir. Pek çok toplumda ziyan miktarı ve tutkusu biçimsel olduğu kadar. En çok yıkım yapan galip ilan edili­ yordu ve en büyük ünü kazanıyordu. hâlâ yeme şampiyonu olabilir. Potlaç’ta başka tür­ den malların yok edilmesi. İktidarla sindirim arasındaki bağlantı bu ör­ nekte aşikârdır. Yeme eylemine genel olarak. ama bu güven­ ce ancak yeme anında ikna edici bir tarzda ifade edilebilir. Aile fertlerinin sık sık birlikte yediği yerde aile hayatı daha içli dışlıdır. kendisini o kadar iyi hisseder. Paylaştıklan şey tek bir hayvan.Sivri bir şeyle yaralanan insan. bu işlerin prestiji büyük çeşitlilik gösterir. Bu zaten paylaşma durumuyla ifade edilir. Ailede. Birlikte yemek yiyen insanlann 223 hepsinin birbirine belirli bir itibar gösterdiği açıkça bellidir. Bir grup insanın varlığı söz konusu ol­ duğunda önemli olan şeylere çok yüksek değer verilebilir. Aynı gruba ait olmanın her zaman beraberinde bu güvenceyi de taşıdığı doğrudur. Ço­ cuğu önce rahminde besler sonra da sütünü verir. baba ve çocuklar gelir. Bu kurumun özü ve kalbi olan anne hakkında bir şeyler söyleme­ nin zamanıdır. Ancak tavırlanndaki tören­ sel üslup bununla açıklanamaz. en çok tahıla ve sığıra sahip olan odur. aralanndaki kuvvetli bağın oluşmasını sağlar. Ancak şampiyon yiyici karakterindeki bu kral asla bütünüyle ortadan kalkmış değildir. yaşayan bir birim­ ken tanıdıklan bir tek gövde ya da bir somun ekmek olduğu zaman. doğrudan öldürmeye yaramayan şey yalnızca yararlıdır. şefler ara­ sında yıkım yarışmalarının yapılmasıyla doruğa ulaşan. parmağıyla ve giderek yapmayı öğren­ diği yapay parmakla karşı saldmya geçer ve bıçaklar. kendilerini bu yararlı işlerle sınırlayan bütün becerileri tabi olma anlamına gelir. En büyük yiyici kendisi olmayabilir. YEMENİN PSİKOLOJİSİ ÜZERİNE Yenen her şey iktidarı besler. Ko­ canın âdet olduğu üzere karısının hazırladığı şeyleri yemesi. yiyenin toplumsal konumundan ba­ ğımsız olarak bakmak yararlı olabilir. Her şef yok etmeye hazır oldu­ ğu mülkün miktarıyla övünürdü. karşılıklı saygılan aynı zamanda bir­ birlerini yemeyecekleri anlamına da gelir. gözünün önüne bir masanın etrafında oturan anne. Elin yaptığı bütün işler aynı derecede iktidar sağlamaz. on­ ların önüne koyduğu yiyecek ve içecekler ona aittir. bütün cema­ atin katıldığı büyük şölenden ibarettir. Başka herkesten çok yemek. Başka herkes­ ten daha çok yiyebilen insan tatmin olmuş ve yemekle ağırlaşmış bir şekilde sırtüstü uzanır. Önlerindeki ortak tabaktaki yiyecek orada bulunanlann hepsine aittir. ama doy­ gunluktan duyulan tatmini maiyetine. Bu faaliyet daha az yoğun biçimde yıllar boyunca sürer. İnsanlar bir­ likte otururlar. Onun do­ lu kamı bu halklardan insanlara kendilerinin de hiçbir zaman uzun sü­ re aç kalmayacakları güvencesini verir. Böyle bir ye­ me şampiyonunu kendilerine şef olarak seçen halklar vardır. son dönem Romalıların şölenleri bu bakımdan atasözlerine geçmiştir. Onun belindeki kemerin herkesinkinden uzun olması artık ge­ rekmez. Anne kendi bedenini yensin diye veren bir insandır. iktidarları sağlam kurulmuş bütün aileler kendilerini bu şekilde teşhir etmeye yatkındırlar ve daha sonra yeni gelenlerce taklit edilip aşılırlar. Böylelikle şef her şeyi yemek zorunda kala­ cağı duruma göre daha fazla övünebilirdi ve üstelik her şeyi yemenin fiziksel sonuçlarından kurtulmuş oluyordu. Yönetici gruplar genel olarak oburluğa eğilimli olabilir. Aile masasına kabul edilmek neredey­ se aileye kabul edilmek anlamına gelir. kendisiyle birlikte yiyenlere ak­ tarır. Herkes biraz alıp diğerlerinin de al­ masını sağlar. Her şey bu ana bir hazırlıkmış gibi görünür. böyle birlikte yemek yiyenler kendilerini o kadar bir aile gibi hissederler. Açlığın neden olduğu bu rahatsızlığı kendisini yiyecekle doldurarak giderir. Bunun için kendilerine. İstese. koca yiyeceği getirir. Ama o kendi maiyetiyle birlikte bol miktarda yer ve içer. yenebilir şeylerin yok edilmesinin bir uzan­ tısıdır diye düşünülebilir. yalnızca her şeyin önce kendisine sunulması hakkını saklı tutar. kendisine tabi olanların uğruna tekrar oynanır. Kamı ne kadar doluysa. İnsan bir aileyi düşününce. ama en bü­ yük saygı her zaman öldürmekle ilgili olanlara duyulur. Bu ille de kendi çocuğu olmak zorunda değildir. Elin. içinde boş yer hisseder. Bunların en ünlü­ sü Kuzeybatı Amerika Kızılderililerinin Potlaç’ıdır. kendisininkiyle eş iştahsızlığı nedeniyle de arkadaşlanna saygı duyarlar. yabancı bir ço- . yi­ yene ait hayvanların yok edildiği önkabulünü taşır. Potlaç. yöneticinin yeme kapasitesi daha önem­ sizdir. ama en büyük yiyecek stokuna. anne olduğu sürece düşünceleri büyümekte olan çocuğun ihtiyaç duyduğu yiyecekler üzerinde döner durur. Herkes adil olmaya ve başka birinin zaafından istifade etmemeye çalışır. Öldürebilen­ den korkulur. Diğer şeflik biçimlerinde. Kendilerini öldürmeye adayanların iktidarı vardır. kansı da bunu onun için hazırlar.

Ama çocuklar olduğunda bile. annenin sağlayabilmesidir. Başlangıçta kendi mi­ desinden çok yeni mideyle ve yeni. kamını doyurmuş olanlar açlann üzerine basıp geçmeyi umursamazlar. hamilelik dışsallaştmlmıştır. Bu ikti­ dar yalnızca emir vermekle yetinmez. ne olduğunu bilme­ den de olsa. Çağdaş görgü kurallan yemek yerken ağzın kapalı tutulmasını gerektirir ve böylelikle ağzı açmanın getirdi­ ği hafif tehdidi en aza indirir. Annenin tutkusu yemek vermek. İnsan­ lann başkalanyla yemek yemeyi sevmesinin bir başka nedeni daha vardır. daha fazlasının yene­ meyeceği anın verdiği tatmin. bu yüzden her­ kes elinden geldiğince çok yiyip kendi yiyecek deposunu içinde taşır. çocuğun yemek yerken ve yedikleri­ nin faydasını görürken izlemektir. Çocuk. bu durumda gerçekten de ken­ di yaranna olsa bile. Duyarlı insanlann bile daha sonralan bu yanılsamaya gereksi­ nimi kalmaz. yüzeysel olarak daha çarpıcı olmasıdır. gelişmekte olan bedenle ilgilenir. babanın egemenlik haklannın. çünkü ortalıkta etkilenecek kim­ se yoktur. gerçekte daha önemsiz olması­ na karşın. Anne gece gündüz bu egemenlikle meşguldür ve bu egemenliğin sürekliliği ve ifade edilişindeki sayısız aynntı başka hiçbir iktidann başaramayacağı bir kesinlik ve mükemmeliyet kazandınr ona. Ancak gerçekte. Bunun anlamı. Modem insan lokantalarda. herke­ sin hatırladığı başlıca şey bu iktidann azalmakta olduğu dönemdir ve ikincisi. İktidann merkezi işlemi olarak öne sür­ düğüm sindirim kavramı anne için de geçerlidir. Annenin rolünün normal olarak bu açıdan görülmemesinin nedeni iki olgudan oluşur: Birincisi. çünkü emirler küçük bir çocuk tarafından anlaşılamaz. kendi küçük grubuyla birlikte. yalnızca çocu­ ğun yaşamı ona bağlı olduğu için değil. bu işlemin başkalannm gözünde ona sağlaya­ cağı prestijden feragat etmiş demektir. Çocuk. Ama insanlar birlikte yemek yediklerinde. annenin ellerinde ekin gibi büyür ve evcil hayvan gibi annenin izin verdiği hareketleri yapar. bu bir dolgunluk yanşıdır. yemeğini. Yalnız yiyen herkes. Annenin çocuk üzerindeki iktidan. ger­ çekten de fedakârlıktır. Bundan da­ ha kuvvetli bir iktidar biçimi yoktur. hedefin ve yeme hazzının bir parçasıdır ve kökensel olarak hiç kimse bundan utanç duymaz. O yerde bulunan başka herkes aynı şeyi yapıyor olduğu için. Bu gerekçenin boşluğu.cuk kendi çocuğunun yerini alabilir ya da bir çocuğu evlat edinebilir. bir bitki gibi. Ancak bizler henüz bu görgü kuralının . çocuklan olmayan ama yine de yiyeceklerini başkalanyla paylaşmak için en ufak bir harekette bulun­ mayan ailelerce açığa vurulur. herkesin gözünün önünde ağırlığını arttırabilir. bir hayvan gibi onu tutsak edip hareketle­ rini denetleyebilir. an­ nenin aksi koşulda yalnızca ayn ayn uygulanabilecek egemenlik haklannın tadını çıkarmasını sağlar. İnsanın dişlerini başkalanna gösterebileceği doğal vesile. aynı zamanda anne bu iktidanm her zaman uygulamak için çok kuvvetli bir istek duyduğu için. ayn masalarda. Aile başka kişileri sofrasına almama eylemiyle katılığını sergiler. artık bir değil iki midesi var­ dır ve anne her ikisini de kontrolü altında tutar. Yemek yiyenin ağırlığı artar. İnsanlar “çocuklar uğruna” bir şeyleri biriktirir ve başkalannm açlıktan ölmesi­ 225 ne izin verirler. yöneticilerin ancak paye dağıtarak yaklaşabildikle­ ri bir şeyi. bozulmadan önce yenip bitirilmesi gereken çok miktarda av eti olabilir. Davranışı fedakârlık gibi görünür ve insan ona farklı bir birim olarak. Böylesine küçük bir organizma üzerinde egemenlik kurmak için iştahın yoğunlaştınlması. annenin onlarca yıl önce kendisine dayatılmış olan ve o zamandan beri kendi içinde eksiksiz koruduğu emirleri çocuğuna ge­ çirmesi. Dolgunluğun. hepsi birbirinin ağzını açışını görebilir. bunlan yalnızca o çıplak bencilliklerini örtmek için kullandıklan hissine kapılabiliriz. ama onun durumunda 224 *^ern ^ beden arasında paylaştırılmıştır ve beslenmesini sağladığı yeni bedenin kendisininkinden aynlmış olduğu olgusu bu kavramı daha net ve bilinçli kılar. parasını kendisinin ödediği yemekler yemeyi sever. Ağzım yalnızca yeme işlemi için açar ve bu hiç kimseyi etkilemez. Anne açısından. İki kişilik bir “aile” insanın en sevme­ diği eseridir. çocuğun büyümesi ve kilosunun art­ ması değişmez amaçlarıdır. çocuk. büyümeyi. insanlar arasında kurulan diğer âdet ol­ muş ilişkilerin hepsinden daha büyük bir üstünlük duygusu yaratır. mutlaktır. çocuğun kendi istekle­ rine göre büyümesini sağlar. her yer­ de herkesin yeterince yiyeceğinin olduğuna ilişkin hoş bir yanılsamay­ la yer. birlikte yemek yemektir. bir canlının tutsak tutulması. bunda övünülecek bir şey vardır: Artık daha fazla büyüyemez. Herkes kendi dişleri de aym anda aynı işi ya­ parken başkalarının dişlerini izleyebilir. beslenmesi gerekenler diğerlerinin dışanda bırakılması için doğal bir gerekçe sağlar. bir kadın ya da erkek olarak büyür ve bu başarıdan dolayı an­ nenin içinde yaşadığı grup. Dişsiz olmak rezilce bir şey­ dir ve insanın dişlere sahip olduğunu göstermeyi reddetmesinde asketik bir hava vardır. daha ağır çeker ya da öyle hisseder. uygar her varlığın üzerine bütün ağırlığıyla çöken emirler yükünün annenin pa­ yına düşen çok eski kısmını üstlenir ve sonunda yeni ve tam bir insan olarak. çocuk hem bit­ kilerin hem de hayvanlann niteliklerini kendinde birleştirir. ebediyen anneye borçlu kalır. ama tam da bu yerde. Aslında yaptıkları. yaşadıklan sürece her şeyi kendile­ F15 rine saklamaktır. başlı başına bir insan olarak bakarsa.

özgür koşullarda sırtlanın yiyeceğinin leşlerden oluştuğunu unut­ mamak gerek. herkesin önünde bu araçlar hazır bekler. ancak Hobbes bunun yalnızca bu üstünlüğün nor­ mal sonuçlannın ortaya çıkmadığı zaman gerçekleştiğini eklememiştir. Orijinal olarak kahkaha. Onun kavrayışı gerçeğin yalnızca bir yansım kapsar. Bu­ rada. Üzerine gidip onu gerçekten yi­ yecek olsaydık. Onu yemek yerine ona güleriz. Kafesteki bir sırtlanın önüne bir yiyecek koyup sonra hayvan onu kapmadan geri çekerek bu sesi çıkartması sağlanabilir. garantilenmiş av ya da yiyecek karşısında duyulan haz duy­ gusunu içeriyordu. kahkaha ani bir üstünlük duygusu­ nun dile getirilişidir. Düşen bir insan. Sanki yiyeceği mideye indirmeye yönelik içsel işle­ min bütünü toplanıp yerine kahkahaya özgü bu diyafram hareketleri konabilir gibi geliyor bana. Yalnızca in­ san içe almanın son aşamasının yerine simgesel bir eylemi ikame et­ meyi öğrenmiştir. Belki de hayvan­ lar gülmediği için. avlayıp yere düşürmüş olabilece­ ğimiz bir hayvanı akla getirir.bizi gösterdiği kadar zararsız değiliz. Ama hayvanlar da gerçekten istiyorlarsa elde edilebilir bir yiyecekten kendilerini mahrum bırakmazlar. çünkü güler­ ken ağız geniş bir biçimde açılır ve dişler gösterilir. potansiyel yiyeceğimizin kaçması karşısında gösterdiğimiz fiziksel tepkimizdir. Kahkaha. Olabil­ diğince zarif bir biçimde kesip ağzımıza attığımız yiyecek parçasına hâlâ “bir ısınmlık” denir. Hayatta kalan . gözünün önünde başka hayvanlann ne kadar sık yiyeceğini kapıp kaçtığını düşlemek hiç de zor değil. bizim kahkahamızın aslında bir hayvan tepkisi ol­ duğunu görememiştir. çatal bıçakla yani kolaylıkla sal­ dın amacıyla kullanılabilecek iki araçla yemek yeriz. Bu hayvanın iştahı kabarana kadar. hatta insan bunlan yanında taşıyabilir. Kahkaha kaba olduğu gerekçesiyle hoş karşılanmaz. gülmezdik. Hobbes’un dediği gibi. İnsan kahkahasına gerçekten benzeyen bir ses çıkarabilen tek hay­ van sırtlandır. Her ani düşüşün kahkaha nedeni olma­ sının akla çaresizliği getirmesi ve bize istersek düşene av muamelesi 226 yapabileceğimizi anımsatmasındandır.

HAYATTA KALAN Hayatta kalma anı iktidar anıdır. Ölümün görüntüsü karşısında düşü­ len dehşet ölen bir başkası olduğundan tatmine dönüşür. du­ rumun özü onun kendisini emsalsiz hissetmesidir. çekilen bütün ıstırap önemsizdir. Sanki bir kavga olmuş ve bi­ ri diğerini yere devirmiş gibidir. bu duygunun başka bir şeyden değil. Hayatta kalma mücadelesinde her in­ san diğer bütün insanlann düşmanıdır ve asıl galibiyet olan hayatta kalmayla karşılaştınldığmda. Kendisini orada tek başına dururken görür ve bununla övünür. ister çok sayıda ölüyle karşılaşmış olsun. Hayat­ ta kalan adam ister bir. Hayatta kalan ayakta dururken ölen yerde yatmaktadır. yalnızca kendi . bu anın ona verdiği iktidar­ dan söz ederken.

Kendisi tehlike­ den kaçmamış. yoluna çıkan ya da karşısına düşman olarak dikilen herkesi de öyle öldürmek ister. Ölülerin arasında tek başına ayakta durmanın verdiği güçlülük hissi. Ancak. hayvan yerde savunmasız yatar­ ken kendisi ve yakınları yesin diye onu parçalara bölerse. düşmana karşı ülkesini korumak niyetiyle gitmiştir. Bu duygu. Kahraman aslında ne ister? Gerçek amacı nedir? Bütün insanlann kahramanlanna yakıştırdıkları şeref -peş peşe yerine getirdikleri görevler yeterince çeşitlilik gösteriyorsa. Muzaffer olan artık ona istediğini yapabilir. Eğer savaş­ ta bulunmuşsa etrafındakilerin düştüğünü görmüştür. Ha­ yatta kalan. bir tehlikenin üstesinden geldiğinde kendisini içinde . Zafer ve hayatta kalma onun için bir ve aynı şeydir. ken­ disi hâlâ hayattadır. O tannlann gözde­ sidir. Savaşa. İnsanın ölümsüzlük hakkındaki bütün planlan hayatta kalma tutku­ suna ilişkin bir şey taşır. Bunlar birbirinin tam zıddıdır ve bu yüzden sonuçlan da oldukça farklıdır. Tehlikeyle arasında. Kendine bir düşman yaratıp ona meydan okumuştur. Kahramanın. Dost ve düşman aynı sa­ vaş meydanını paylaşır. Onlar düşmüştür. çıplaktır ve yaralanabilir bütün yumuşaklığıyla her tür saldınya açıktır. Hayatta kalmanın en alt biçimi öldürmedir. O güçlüdür. Şerefin onlann tek itkisi olduğu varsayılır. ölüleri bir araya üst üste yığılmışlardır ve ger­ çekten de çoğu zaman birbirlerinden ayırt edilemezler. hayatta kalan onlann ara­ sında dimdik ayaktadır ve sanki onun hayatta kalması için savaşılmış gibidir. ama o misilleme yapamaz. bütün bu önlemle­ rin nedeni. yaralanmazlık duygusunu çok istemesidir. çünkü düşenler artık yaşamamaktadırlar. Açıkça aynı kaderi pay­ laşmış olan çoğunluğun arasından seçilmiş olma duygusudur bu. onlan ortak bir mezar beklemektedir. ama işin başında farklı bir şeyin peşinde olmalan daha olasıdır: örneğin. Kendi halkından pek çok insan ölülerin arasında yatmaktadır. Onun için muhteşem bir tek gerçek vardır: Çoğu kendi yoldaşları olan. Sanki böy­ lece tehlikeden sakınmış ve tehlikeyi uzaklaştırmış olur. ama onun hare­ keti her zaman olduğu gibi en büyük tehlikeye ve kaçınılmaz karara yönelmiştir. çok sayıda ölüme tanık olmuştur. Ölüler çaresizce yatar. Bunu sık sık başaran kah­ raman olur. Ölüler karşısında duyulan bu üstünlük hissi fiilen savaşmış herkes­ çe bilinir.kahramanlann derinlerdeki itkilerini gizleme eğilimindedir. ancak bunu başarır­ sa. bu zorlu ve uzun süreli şeref. Çünkü hayatta kalan. Düşmanı yere serilmiş yatarken kendisinin hâlâ ayakta olduğunu his­ 230 sedebilmek için onu yere devirmek ister. Baş­ ka herkesten daha uzun yaşamak ve bunu da bilmek ister. sonuç olarak her tür ıstıraptan daha güçlüdür. mızraklar ve oklar onu delip geçebilir. o ise gururla ayakta durmaktadır. Dile getirilmiş olan amacı ise olabildiğince çok sayıda düşmanı öldürmektir. ama yoldaşlann sayısı her zaman az. İnsan bu duyguyu edinmek için iki yol izler. fethedebilir. düşenlerin ortasında ayakta durur. İlk olarak insan zaman zaman tehlikeyi belli bir mesafede tutmaya çalışır. Tehlikeyi arayıp bularak onunla yüzleşmiştir. Üstüne doğru gelen şeyleri dikkat ve kurnazlıkla savuşturabilir. kendisi artık orâda yokken bile adının süreceğini bilmek ister. vücudundan parçalar kesilip şeref madalyası gibi sonsuza kadar saklanabilir. HAYATTA KALMA VE YARALANMAZLIK İnsan bedeni. onun bir ceset olarak fiziksel varlığı. Ölüm ondan uzaklaşıp diğerlerine dönmüştür. yoldaşlar için duyulan ıstırapla maskelenebilir. Diğerlerinin arasında kendisini kanıtlamış­ tır. Hayatta kalanın. Olası bü­ tün durumlardan risk taşıyanı seçmiş ve bu riski artırmıştır. İnsan kalkanı ve zırhı icat et­ miştir. kahramanın seçtiği yoldur. Ancak diğer yol ona her zaman gurur veren bir yoldur. Ondaki hayat daha çoktur. Bununla karşılaştmlabilecek hiçbir şey yoktur. İnsan yalnızca her zaman var olmak istemek­ le kalmaz. za­ fer duygusunu yaşamak için vazgeçilmez bir unsurdur. kendi etrafına surlar ve kaleler inşa etmiştir. öldürdüğü adamla yüz yüze geldiği bu an onu özel bir güçle doldurur. o insan zaten düşmanı ola­ bilir ya da onu önce kendisi düşman seçmiş olabilir. Ölenin silahı alınıp götürülebilir. ama yine de ona belli bir mesafeden ulaşmak kolaydır. ölülerin sayısı her zaman çoktur.tekil olma duygusundan türediğini asla unutmamalıyız. bir daha asla ayağa kalkmamak üzere orada yatacaktır. bu kadar çok tekrar gerektiren başka hiçbir an da yoktur. Bir insan nasıl yiyecek elde etmek için bir hayvanı öldürüp. Ama söz konusu olan öteki. Bu. yalnızca hâlâ orada bulunduğu için kendisinin onlardan daha iyi olduğunu hisseder. Talihli ve iltimaslı durumdaki hayatta kalan. aynı zamanda diğerleri artık yokken de var olmak ister. zaferin bir de ödenmesi gereken bedeli vardır. sayılamayacak kadar çok sayıda insan ölmüşken. bütünüyle yok olmamalıdır. gözlenip korunabilecek geniş alanlar bırakmıştır. Tehlikenin olabildiğince yakınlaş­ masına izin vererek bu uğurda her şeyini tehlikeye atmıştır. arkadaşlanyla birlikte ölümün yoluna çıkmıştır. bu yolla kazanılabilecek giderek artan bir yaralanmazlık duygusu.

ama böylesi insanlann serüvenlerine tek başlanna çıkmadıklannı unutma eğilimi gösteririz.” Cengiz Han’ın zafer ve fethin gerçek nişanı olarak gördüğü şey ay­ nı anda altı düşmanla savaştığı zamanki yaralanmazlığıdır. BİR TUTKU OLARAK HAYATTA KALMA Bir tür hazza denk düşen. Düşman yenilir. Hayatta kalanın karşılaştığı ölü yığınlan ne kadar büyükse ve onlarla ne kadar sık karşılaşırsa. sonunda tedavi edile­ mez hale gelen bir tür tiryakiliğin geliştiği izlenimini uyandınr. 300 halka boyun eğdirmiş ve çeşitli zamanlarda. öldürülen her bir düşman onun kendisini daha çok güvencede hissetmesini sağlar. olaylann dışında duran birinin bakış açısıdır. aynı şekilde davranan binlercesi vardır ve biri onlann komutanıysa. Düşman. ama kahraman savaştan yaralanmamış ve bu müthiş gerçeğin bilincin­ de olarak çıkar ve bir sonraki savaşa koşar. onlara duyduğu gereksinim de o kadar ısrar­ cı olur. onu uzak tutan insan yalnızca karar anım ertelemektedir. Bütün bir düşman sürüsünü kar­ şısına alabilir ve yalnızca bu savaştan sağ çıkmayı değil. sürekli tekrarlanan hayatta kalma hazzını sağ­ lar.bulduğu somut durum hayatta kalanın durumudur. insanlığın yetiştirdiği en insancıl adamlardan biri olan ve bu . Atlan sürücüsüz kalmış ortalıkta dolaşıyordu. muhteşemdir. doğru düzgün bir savaş ol­ maksızın teslim olmuşsa ve yalnızca birkaç ölü varsa. savaş onun karanyla başlamışsa. onlan önüme katıp eve geldim. Beni ok yağmuruna tuttu­ lar. Bu duygunun kazanılabileceği başka hiçbir yol yoktur. ölüme gön­ derir. Tehlikeden sakınan. bir milyonunu fi­ ili savaş sırasında öldürdüğü. Tehlikenin çekiciliği azımsanmamalıdır. hayatta kalma anlannı üst üste yığan insan. Korkuya rağmen bunlan yapsay­ dı belki onu daha çok takdir ederdik. Ancak bu duyguyu elde edin­ ce gerçekten bir kahraman olur. sonra bir başka tehlikeyle yüz yüze gelen. ama bu. yaralanmazlığı onu giderek daha da bütünlüklü bir zırh gibi sarar. zaferin sonra­ ki kutlamalan. çünkü her bir zafer. Ancak. Kazandığı zaferlerin önemi ölülerin sayısıyla ölçülür. ama oklar hedeften saptı ve hiçbiri bana dokunmadı. yaralanmazlık duygusunu edinen insandır. çünkü ar­ tık korkacağı hiçbir şey kalmamıştır. gerçekten ihtiyaçları olan ve artık onsuz edemeyecekleri. Ölenlerin tersine. Üstünde hangi fetih ve zafer nişanlarını taşıyorsun?” Cengiz Han cevap vermiş: “Tahta geç­ meden önce bir keresinde. karşı­ ma bir köprüde tuzak kurmuş. diğer bütün komutanlardan daha çok savaşa katılmış ve daha çok sayıda düşman öldürmüş olduğundan onlardan üstündür. on yıl ka­ dar bile sürmeyen Galya Seferi boyunca Sezar 800’den fazla şehri ele ge­ çirmiş. onlan birleştiren değişmez ve dile getirilmiş niyet budur. en eski ve en sadık arkadaşı sormuş: “Sen hükümdarsın ve sana kahraman deniyor. savaşın sonucu olan ölü bedenleri sahiplenebilir. banşçıl bir hayattan hiçbir tat almazlar. Düşmanı onun ca­ nına kastetmiştir. o zaman o in­ san. çünkü onlardan sorumludur. kılıcımı çekip onlara saldırdım. savaş alanında gerek kendisi adına gerekse ken­ disine karşı savaşmış olan bütün ölüler onun olur. İnsanlar kahramanlanmn yaralan­ maz olmasını isterler. “Sezar. Kılıcımla bü­ tün adamlan öldürdüm. Savaş alanındaki komutanın unvanını gururla taşıması bo­ şuna değildir. onlann hare­ ketlerini denetliyorsa. sağ salim yoluma devam ettim. Çünkü. altı adamı öldürdüğüm yerden geçtim. İstediği de budur. O emir verir. Bir zamanlar Cengiz Han’a. Ona hiçbir zarar gelmemiş­ tir ve gelmeyecektir de. zafer gülünçle­ şir. zafer üzerindeki kuşkulan kaldınr. zaferden zafere koşarak hayatta kalır. Zafer kazanırsa. onlan öldür­ meyi de başanr ve böylelikle bir hamlede kendi yaralanmazlık inancı­ nı da kurar.” Bu. Düşman kendisini cesurca savunmuşsa. Dönüşte. Teh232 likeyle yüzle§en ve ondan gerçekten sağ kurtulan. Askerlerin ve kahramanlann kariyerleri. hayatıma kasteden altı adam çıktı. hayatta kalmaktan duyulan tatmin. Onlarla birlikte olup tehlikeye yenik dü­ şen başkalan vardır ve bu da onlara. yolda yalnız başıma atla gidiyordum. her türlü riski göze alabilir. tıpkı onun düşmanın canına kastetmesi gibi. adamlannı düşmanın üstüne. hiçbir zaman yalnızca teke tek vuruşmalarla sınırlı değildir. bir milyonunu da tutsak aldığı üç milyon in­ sanla savaşmıştı. Bu tutku kendi kendini besler. Hiçbir insan yeterince çok sayıda insan öldüremez. onlar için tehlikesiz bir varoluş tatsız ve tekdüzedir. Yak­ laştığımda. Oysa savaş meydanında. Bunun bildik açıklaması şöyledir: Böyle insanlar ancak tehlikedeyken soluk alabilirler. tehlikeli ve doyurulamaz bir tutku halini alabilir. İçin için kemiren bu ihtiyacı tatmin etmek için her zaman insanın kendisini tehlikeye maruz bırakması gerekmez. bir kahramanın yapması gerekenler. zafer zor kazanılmışsa ve pek çok hayata mal olmuşsa. bir izleyicinin.

. emrin doğası tartışılırken. bir milyonunu da tutsak aldığı üç milyon kişiyle savaşmıştır. Askerleri bir tür çifte hazırlılık içinde eğitilirler: onun duşmanlannı öldürmek için savaşa gönderilirler ve onun için ölmeye hazırdır­ lar. onlann amacını. Zaman za­ man idama ihtiyacı olur ve korkulan ne kadar artarsa. değerlendirir. idam onun iktidannın mührüdür ve ıktıda.. Bu cezanın ne zaman uygulanacağı onun keyfine kalmış­ tır. Sezar’ın durumunda ise bu sayılar öldürülen düşmanlannkiyle karşılaştırıldığında çok fazla değildi. Onlann şöhreti sonuç olarak. çünkü bu seste düşmanca bir niyet sak­ lı olabilir. Bu anlamda. konunun etrafında dolaşarak ve kurnazlık yaparak tehlikenin kendisine yaklaşmasını engellemek ister.. Plutark’ın fikridir. çünkü ken­ disine aynı anda saldırabilecek çok sayıda tehlikeyle uğraştığını bilir ve bu da onun içindeki kuşatılma korkusunu diri tutar. idama ihtiyacı da o kadar artacaktır. Tehlikeye meydan okuyup onun karşısına çıkmaktan ve sonucu kendi aleyhine olabilecek bir savaşa katlanmaktansa. Korkulannı ancak bınnı ibret göstererek yatıştırabilir. tamamen başansız sa­ yılmazdı. çunku kendileri de sonsuza kadar yaşamazlar ve tebaaları onlann günlennın de sayılı olduğunu. Bütün tehlikelerin özü doğal olarak ölümdür ve yöneticinin olume karşı özel tavnnın ne olduğunu keşfetmek önemlidir. Yöneticisine itaat etmeyi redde­ den her insan ona meydan okumuş olur. •• ı Ancak dünyevi yöneticiler Tann’dan daha talihsizdirler. Gene de Sezar binlerce müttefiki ve Romalı ölürken. Hiçbir yönetici kendisine tabı olanlann itaatinden kalıcı olarak emin olamaz. 234 Sezar talihliydi. bütün düşmanlan ölürken o hayatta kaldı.. ama olan biten her şeyin yalnızca komutana atfedilmesindeki naiflik nedeniyle bu yargı önemlidir: Ele geçirilen şehirler. Bu tehlike duygusu bir yöneticide her zaman tetikte bekler. bu sonun da diğer insanlannki gibi şiddet kullanı­ mıyla hızlandınlabileceğini bilirler. Çünkü yöneticinin tek gerçek tebaası onun kendilerini öldürmesine izin verecek olan insanlardır. bu onun hakkıdır ve en çok tam da bu hakkı nedeniyle onurlandınlır: aşm durumlarda bunun için ona tapılacaktır.nedenle de savaş düşkünü ya da kana susamış olarak saldınlamayacak birinin. tarihteki en büyük ve en emin yeri alırlar. insan kardeşleri büyük kitleler halinde ölürken hayatta kalma tutkusu­ na çıldırasıya hayran olduğu potansiyel savaşçı kahramanlara sahiptir. Kurbanın suçu konuyla neredeyse ilgisiz ola­ bilir ama kendi amacı için hemen bir idam emri verecektir. yeterince çabuk fark ede­ meyeceği arkasındadır. her yerdedir.. tarihtir. galibiyet ya da mağlubiyetten çok kurbanlannın devasa sayısına dayanır... savaşılan ve tutsak alınan milyonlarca düşman. ancak ölüm hükmü verme hakkına itiraz edilmediğinde mutlaktır.m n. emirleri sık sık uygulandıkça korkulannın artması gerektiği gösterilecek. Otokratın ilk ve en belirleyici özelliği yaşamı ve ölümü üzerindeki iktidandır. Ölüm sistematik olarak ondan uzak tutulur. hayatta kaldı. asker olmayan diğer bütün tebaası onun kendilerine de her an yöneleceğini bilir. itaatin nihai kanıtıdır ve kanıt hep ay­ nı kalır.. Gerek Moğollar gerekse daha sonraki Moğol olmayan komutanlar bu sayılan aş­ mıştır. Bu. HAYATTA KALAN OLARAK YÖNETİCİ Paranoyak bir yönetici. Tann mn ken­ disi de yaşayan ve yaşayacak bütün insanlar için ölüm cezasını söz ko­ nusu etmiştir. bir ulağın ya da ona yaklaşan herhangi bınnın üs­ tünde silah olup olmadığı kontrol edilir. Sezar bir milyonunu öldürüp. Hiç kimse buna karşı çıkmaya çalışmaz. ama içlerinden biri onun hükmünden kaçar kaçmaz tehlike altındadır demektir. Hiç kim­ se ona yaklaşamaz. Bunu göz önüne almak ve yapılan hesabın kesinliği üzerinde düşünmek gerek. çünkü böyle bir çaba so­ nuç vermez. . Bunu her tarafta yapar. daha onlar başarıya ulaşmadan haklı çıkarmış­ tır. Kazana­ nın kendi kayıplannı sayması. bunlann hepsi Sezar’a aittir.. Olum hükmünü istediği zaman ve istediği şekilde verebilir. En güvenilir ya da en hakiki tebaası ölüme gön­ derdikleridir. . Hiç kimse Napolyon’un Moskova’dan çekilirken gerçekte neler hissettiğini bil­ mez. Her tarafında gözleri vardır ve en ufak bir ses bile dikkatinden kaçmamalıdır. Bu türden hayatta kalmada en yetenekli olanlar. Etrafına yaydığı dehşet yöneticinin bir parçasını oluşturur. ama o şahsen ölüm hükmü verebilir. Kendilerini öldürmesi­ ne izin verdikleri sürece o huzur içinde uyuyabilir. vermelidir de.. Tehlike yalnız­ ca önünde değil. Ama naif olan Plutark değil. Daha sonra. Firavunlar savaşlarını anlattıklanndan beri bu gibi kayıtlar âdet olmuştur ve bu­ güne kadar da hemen hemen hiç değişmemiştir. onun verdiği hü­ küm her zaman infaz edilir. Tarih. Etrafında denetle­ yebileceği boş bir alan bırakır ve yaklaşmakta olan tehlikeye ilişkin her işareti gözlemler. Fakat. o koşullarda görgüsüzlük olarak görü­ lürdü. tehlikeyi şahsından uzak tutmak için her aracı kullanan biri olarak tanımlanabilir. Gurur veren bu bilançolar kuşaktan kuşağa aktarılır ve her kuşak. boyun eğ­ dirilen halklar.. özellikle de.

Galile’ye'" komutan olarak atan­ mıştı ve görevini yerine getirmek için şevkle çalışmaya koyuldu. Kendisi de bir ev sahibi kılığındaydı. 150-235 yılları arasında yaşamış Romalı yönetici ve tarih­ çi (ç. yığınlar halinde biriktirmeye özen göster­ miştir. Bu kez her halükârda sonlarının geldiğini düşünürken. kurbanlannı etraflannda. ölümden ve öl­ dürmeden söz etti.^ rakarak affetmiş olur. .” * Domitianus: Hükümdarlığı sırasında yarattığı terör ortamıyla ünlenmiş Roma İmpa­ ratoru (ç. So­ nunda yönetime karşı gerçekten ayaklandıklannda ülkenin her bölge­ sinde birlikler toplamak ve şehirlerin savunması için gerekli hazırlıklan yapmak üzere komutanlar tayin ettiler. Bundan sonra. Yalnızca o konuştu.).). ama o hâlâ onlan öldürebilecek konumda­ dır.).Çünkü sorumlu olduğu her idam ona biraz güç kazandırır. Domitianus’un konuklannı içinde tuttuğu sürekli dehşet durumu onları konuşamaz hale getirmişti. Onlan mahkûm eder.S. Hayatta kalan olarak durumu yalnızca her bir konukla ilişkisi içinde onaylanmakla kalmayıp aynı zamanda ustalıkla çoğaltılıyordu da. tabii siyah tabaklar içinde önlerine kondu. duvarlan ve zemini simsiyah bir oda hazırladı ve çıplak zeminin üzerine aynı renkte çıplak koltuklar koydurdu. Adeta Domitianus onlan hayattan ko­ parıp ölüme yollayabilmekte ve tekrar hayata döndürebilmektedir. ama gerçekte hayatta ka­ landı. Onlan bı. Yaz­ dığı History o f the Jewish War (Yahudi Savaşının Tarihi) adlı yapıtta mücadele etmek zorunda kaldığı engelleri anlatır: şehrin sakinleri ara* Josephus: (37-95) Yahudi tarihçi (ç. bir tek o yaşıyormuş gibiydi. böylelikle Roma lejyonlannın kaçınılma/ saldınlannı geri püskürtme şanslan olabilirdi. ona karşı sa­ vaşmış düşmanlara dönüştürür. Sonra aynı şekilde siyaha boyanmış çıplak erkek çocuklar hayalet gibi içeriye girdiler ve konuklann etrafında dehşet uyandıran bir dansla döndükten sonra ayaklannın dibindeki yerlerini aldılar. çok pahalı bir malze­ meden yapılmış olan tabaklar gibi şeyleri getirdi. Bu. ancak âdetlerin böyle biriktirmelere karşı olduğu yerlerde bile. Dü­ zenlediği ve hiçbir zaman aynı biçimde tekrarlanmayan yemek.). İdamdan hayatta kalma gücü kazanır. Böylelikle tam da hayatta kalma süreci yakalanmış olur.): İ. sanki çoktan ölü­ ler âlemine karışmışlardı. ancak daha etkili bir silah haline gelir.n. ama önce girişte bekleyen kölelerini uzaklaştırdı ve onlan arabalarıyla götür­ mek üzere tanımadıklan başka köleler verdi. Domitianus hariç herkes ölüm sessizliği içindeydi. Vespasianus ve oğulları Tıtus’la Domitianus bu hanedandandır (ç. ona düşlenebilecek en yoğun iktidar duygusunu vermiştir ve bunun so­ nuna kadar tadını çıkarmıştır. titredi ve sürekli. yenilirler ve yö­ netici onlann yerine hayatta kalır. Böylelikle bütün geceyi dehşet içinde geçirdikten sonra armağanlannı aldılar. Dio Cassius’un" olaya ilişkin tasviri şöyledir: Bir başka vesileyle senatörler ve şövalyelerin önde gelenlerini şöyle ağır­ ladı. Sonuç olarak her bir konuk korkup. imparatorun kendisi de yalnızca ölüm ve katlet­ meyle ilgili konularda konuşuyordu. İnsanların verdiği adla.n. sonra ko­ nuklarını gece yansı tek başlanna. hayatta kalanın doğasını mükemmel bir biçimde sergileyen bir olay vardır.n. ancak onlan tanımadıklan kölelere teslim edince yine korkuyla titrerler. Eski Roma’da Flavius’un soyundan gelen impa­ ratorluk hanedanı. yani yaşam bulunur. ölenlerin ruhlanna kurban adanırken yaygın olarak sunulan şeylerin hep­ si. İmparator Domitianus’un' bu türden meşum bir oyun tertiplediği söylenir. artık yıkanmış ve süslenmiş erkek çocuk getirildi.n. bunu yapmakla onlan daha da çok korkuttu. Augustus’tan bir ulağın geldiği söylendi onlara. Her bir konuk evine ancak varmış ve tekrar soluk almaya başlamıştı ki. az sonra gırtlağının kesileceği korkusu içinde kaldı. Pek çok barbar ve Doğulu yönetici. İlk önce her birinin yanma. ** Flavyen Hanedanı: (İ. Bu yüzden korkusu bu insanları. Sanki hepsi ölmüş. onlan her za­ man görebilecekleri yerde. Sonunda gitmelerine izin verdi. tavanı. Bu yemekte konuk kılığında olsalar da. Her tarafı. ** Dio Cassius (Lat. yemekte önlerine konan.n. son olarak da her konu­ ğun hayaleti olan. Evlerine ulaştıklannda yine onlara ölüm ulaklan yollar. 69-96). üzerinde konuğun adı yazılı mezartaşı şeklinde bir tahta ve mezarlarda sallanan türden küçük bir lamba yer­ leştirdi. O sıra­ da ancak otuz yaşında olan Josephus. 236 yöneticiIerin düşünceleri hep bu yığınlarla meşgul olmuştur.). Yahudiler bir süredir Romalılann yönetiminden tedirgindiler. biri gümüşten yapılmış mezartaşını. diğerleri de sırayla. JOSEPHUS’UN' KURTULUŞU Yahudilerle Romalılar arasında Domitianus’un gençliğinde geçen sa­ vaşın öykülerinde. bu pa­ ranoyak yöneticinin en derinlerdeki doğasına ilişkin çok net bir tablo çizmektedir. Ölüm cezası verme hakkı onun elin­ de başka herhangi bir silah. yanlarında adamları olmaksızın içeriye davet etti.bir araya topladı ve onlara hi­ tap etti. bütün kurbanlannı -çünkü kendi­ lerini kurban gibi görmüş olsalar gerek. ama bunu yapmış olabilirlerdi. Domitianus un Cenaze Yemeği böyle geçti. belki yalnızca geriye dönük olarak. ama bu ulaklar hediyeleri getirir ve hediyelerin içinde en büyüğü. Roma kuvvetlerine Domitianus’un babası Vespasianus komuta ediyordu ve Flavyenlerin" imparatorluk iktidanna kavuşması da bu savaş sırasında oldu. Kurbanlarının ona gerçekten meydan okumuş olması gerekmez. Konuklar ölü gibidirler. *** Galile: Bugün İsrail’in kuzey kesiminde bulunan bölge (ç.S.

Josephus’un iyi tanıdığı üçüncü bir ulağı. sırayla bir lejyonun komutasını alan altı görevli (ç. çünkü bildiğim kadarıyla. Josephus gerekli dona­ 238 nıma sahipti ve her saldırının nasıl karşılanması gerektiğini biliyordu. Bu mağarada yanlarına günlerce yetecek yiyecek almış önemli kırk adam buldu ve gün­ düzleri burada gizlendi. Onun gözleri Romalıların talihiyle kamaşmış olabilirdi. Yanında. Onun­ la konuşanların nazik tutumu kendisini bekleyen kader hakkmdaki tah­ minlerini hiç değiştirmedi. ama üçüncü gün mağaradakilerden bir kadın yakalandı ve kadın ona ihanet etti. Yahudiler şehri cesurca ve inatla savundular. İstese. Tribün Nicanor’u yolladı. kendimi Romalılara veriyorum. Şehir ele geçtikten sonra başına gelenlerin öyküsü­ nü onun sözleriyle aktaracağım. onu aradılar. içeri­ ye girmeyi başardıklarında. Tuhaf bir kendinin farkında olma hali ve hayatta kalmanın tam da doğasına ilişkin bir sezgiyle hayatını kurtarmak için yaptığı her şe­ yi anlatmaktadır. Kendisini tamamen unuttuğunu ve kendi canıyla bu kadar ilgilenmesinin Tann’yı ve atalarının Yasasını hiçe say­ mak olduğunu söylediler. Bu kadar akıllı olması gereken Josephus’un. Josephus’u tuzağa düşürmek için arkadaşını haince yollamasının düşünülemeyecek bir şey olduğunu da ek­ ledi. bir yandan tehditkâr düşman askerlerce kuşatılmış. “Jotapata düştükten sonra. oy­ sa şimdi bir köle olarak yaşamak istiyordu. aslında ikisi eskiden arkadaştılar. (Neron zamanlar hâlâ Roma’da imparatordu. Josephus eğer Yahudilerin lideri olarak gönüllü ölüme gidecekse. öte yandan da Nicanor onu hâlâ teslim olmaya zorlarken. kısmen de komutanları. Sonunda Vespasianus. şans artık Romalılardan yana olduğuna göre. savaşın bütün seyrini değiştirebileceğini düşünerek Josephus’un ele geçirilmesine karar verdiği için her yerde. ona karşı entrikalar çeviren ve kendi adlarına birlikler toplayan rakipler. savaş sırasında düşmanın arasından geçerek kaçmayı başarmış ve bir tarafı büyük bir mağaraya açı­ lan ve yukarıdan görünmeyen yeraltı sarnıcına atlamıştı. askerler öfke içinde mağarayı ateşe vermeye hazırlandılar. Böylece Josephus. ama Sen benim bir hain olarak değil Senin hizmetkârın olarak gittiğime tanıksın. ama geceleri kaçacak bir yol bulmak ve nöbetçi askerlerin nerelere yerleştirildiğini görmek için çıkıyordu. çünkü bu anılarını çok daha geç bir döneme kadar. onlar hâlâ halklarının şerefini düşünüyorlardı. Sonunda. ama tabii Romalıların onun yüzünden bütün çektikleri karşılı­ ğında başına neler gelebileceğini biliyor ya da bildiğini sanıyordu. savunmadakilerin hepsi derin uykudaydı ve gün doğana kadar Romalıların aralarında olduğunu fark etmediler. “Tribünler geldi ve onunla kibarca konuşup hayatı konusunda güven­ ce verdiler. çünkü düşman her yerdeydi. Tann’nın ona Yahudi halkının yakın gelecekteki felaketlerini ve Romalı imparator­ ların kaderini açıkladığı rüyalarını anımsadı.n.* * Tribün: Roma'da bir yıllık bir süre için. Galile’ye doğru ilerledi. karşılarında böylesine inatla savaştığı insanlardan ne merha­ met bekleyebileceğini sordular. Tam o anda ilham geldi. Nicanor’un kendisi de arkadaşlığa ihanet edilmesine asla izin ver­ mezdi. Romalılar. Josephus. Josephus’a güvenlik sözü verip mağaradan çıkmaya ikna etme talimatıyla oraya yolladı.) Vespasianus pek çok savaş ala­ nında kendini göstermiş. İki gün bo­ yunca peşindekileri böyle atlattı. deneyimli bir general olarak biliniyordu. ama aslında istediği ce­ sur bir adamın hayatını kurtarmaktı.’ “Dua ettikten sonra Nicanor’a onunla gideceğini söyledi. Josephus kaçtı. Josephus’la aynı yaşta olan oğlu Titus’la birlikte gelen Vespasianus’un komutasındaydılar. sağ elleri ve kılıçlan . rüya yorumlamada çok yete­ nekliydi. olacakla­ rı bildirmek için Sen benim ruhumu seçtiğine göre. Romalıların onu yalnızca idam etmek için ma­ ğaradan çıkarmaya çalıştıkları korkusundan kurtulamıyordu. Ayrıca generallerin ondan nefret etmekten çok cesaretinden dolayı takdir ettiklerini ve Vespa­ sianus’un onu idam ettirmek gibi bir niyeti olmadığını da anlattı. 239 Josephus mağaradan çıkmasa da onu öldürebilirdi. Ayrıca Vespasianus’un dostluk mas­ kesi altında güvenini kötüye kullanarak. o da ancak geceleyin ve hainlerin yardımıyla. Romalıların gözünde yükse­ lene kadar yazmamıştı. o büyük cesaretiyle saldığı ünü anımsattılar ona. ama Nicanor onlara engel oldu. Nicanor Romalıların yendikleri düşmanlarına nasıl yumuşak davrandıklarını anlattı. Kendisinin özgürlük uğruna ölmeye ikna ettiği insanları. bu yüzden tekrar mağaraya döndü. bütün çevre o kadar sıkı korunuyordu ki kaçmanın imkânı yoktu. ölü­ lerin arasında ve şehrin gizlenilebilecek her yerinde. kısmen askerler ona kızmış oldukla­ rı için. bütün lite­ ratürde bununla karşılaştırılabilecek başka bir hayatta kalan öyküsü yoktur.). Sonra korkunç bir umutsuzluğa kapıldılar ve çoğu kendini öldürdü. Vespasianus derhal iki tribünü. Fakat kötü bir şekilde silahlanmış da ol­ sa. Ve beklendiği gibi geldiler. bu rüyaların dehşeti önünde yükseldi ve o sessizce Tann ’ya dua etti: ‘Sen Kendi yarattığın Yahudi halkına boyun eğdirmeye ka­ rar verdiğine göre. “Ancak Nicanor’un kendisi bile Josephus’un karar vermesini sağlaya­ mayınca. Ancak anlattığına göre.smdaki anlaşmazlıklar. onun liderliğini kabul etmeyi reddeden ya da sonradan vazgeçen şehirler. Ancak. Josephus’u ve ordusunu Jotapata şehrinde kuşat­ tı. sanki kutsal bir el yardım etmişçesine. çünkü Josephus’u canlı çıkarmaya kararlıydı. birdenbire. Birlikte sak­ landığı Yahudiler onun düşmanın ikna çabalarına taviz verdiğini görünce etrafında toplanıp hiddetle kınadılar. şaşırtıcı bir enerjiyle bir ordu toplayıp Romalıların gelişine karşı kaleleri tahkim etti. Kuşatma kırk yedi gün sürdü ve Romalılar bu sırada büyük kayıplar verdiler. Bir rahibin oğlu ve kendisi de bir rahip olarak Kitabı Mukad­ des’in kehanetlerine aşinaydı ve karanlık noktaları açıklayabilirdi. Onun için dürüst olmak görece kolaydı.

diğerleri de onu yakından gör­ mek için ite kaka kendilerine yol açmaya çalıştılar. Hayatı tehlikede olan ve kendisi de çatışık duygular içindeki Josephus bir adamı adıyla çağırdı. yalnızca benim üzerimde değil. dördüncüye rica etti ve böylece her defasında ölüm kılıcını savuşturmayı başardı. ama o zaman savaşm kurallanna göre. En nihayetinde kendini öl­ dürmek korkakçaydı. onun görüntüsünden etkilenmeyen yoktu. bir diğerini buyurgan bakışıyla yerine mıhladı. Arkadakiler haykırarak idamını istiyorlardı. Josephus sana bu mesajı iletmek için Tann tarafından gönderildim. Ama ölecekler­ se de kendilerini yenenlerin eliyle ölmeliydiler. Eğer kurtuluş olasılığı varsa bunu reddetmemeleri gerekirdi. Kurada ilk çıkanı ikinci öldürsün. Romalılara gidip hain olmak gibi bir düşüncesi yoktu. Jösephus’un soğukkanlılığı onu yan yolda bırakmadı. Eğer o bütün arkadaşlan öldükten sonra fikrini de­ ğiştirip kendini öldürmezse bu haksızlık olur. daha önceki 241 nefretlerine rağmen. onun ne Jotapata’nın düşüşünü ne de kendi tut­ saklığını tahmin edememesi karşısında hayrete düştüğünü ifade edip şim­ di öne sürdüğü şeyin düşmanlanna yaranmaya yönelik bir yalan olduğu düşüncesini savundu. Beni Nero’ya göndermek istiyorsun. böylece. Ama yanılıyorsun: Senin önünde büyük olaylann müjdecisi olarak duruyorum. Peş peşe her saldırgana yüzünü dönerken. Hem kuranın kendisine düşmesi riskine girmek istemediği hem de kurtulacağını varsaymadığı ve elini Yahudi arkadaşının kanına bu­ lamak da istemediği için bu adamı her ikisinin de Romalılara teslim olup hayatlarını kurtarmalan konusunda ikna etti. zorda kalmış vahşi bir hayvan gibiydi. daha çok onlardan bir ihanet bekli­ yordu. onun için zaferin kendisinden daha büyük bir teselli olurdu. sonunda yalnızca Josephus ve bir adam kaldı. hayatıyla kumar oy­ nadı ve arkadaşlanna şöyle dedi: ‘Ölmeye karar verdiğimize ve bundan dönmeyeceğimize göre. Ancak Vespasianus Josephus’u çok sıkı güvenlik altına alıp onu derhal Neron’a göndermeyi önerdi. çünkü her biri bir dakika sonra gene­ ralinin de öleceğini sanıyordu. Josephus şöyle konuştu: “Vespasianus sen eline düşmüş basit bir savaş tutsağı olduğumu sanı­ yorsun. Kendilerini çoktan ölüme adamışlardı ve Josephus’un sözleri ancak öfkelerini artırdı. üçüncüyü kolundan yakaladı. Çaresiz konumuna karşın. Tann’ya inancını ortaya koyarak. Tersine. Vespasianus’la yalnız konuşmak istediğini söyledi. ona yakın duranlarsa yaptığı yararlılıklarını hatırlayıp talihindeki değişikliğe şaştılar. Onun hayatını kurtarmak is­ tedi ve babasından bunu ısrarla rica etti. kimileri hayatının kur­ tulmasına sevindi. Vespesianus oğlu Titus ve iki yakın dostu hariç herkesin çekil­ mesini istedi. Savaşta ölmenin gerçekten de soyluca olduğunu. biri Romalılarla. Ben. Ancak Josephus. denizin ve bütün insan türünün üzerinde hüküm süreceksin. Yoksa ben burada olmazdım. “Josephus çok korkmuştu. Hiç kimse kendi canına kıy­ mak zorunda kalmaz. kura çekelim ve birbirimizi buna göre öldürelim. ki Tann bunu mutlaka cezalandıracaktı. ama ona öyle geliyordu ki onlara olacakla­ rı söylemeden ölürse Tann’nm emirlerine ihanet etmiş olacaktı ve bu acil durum hakkında arkadaşlanyla akıl yürütmeye başladı. O günler gelene. Verdikleri söze rağmen onu öldürürlerse. Bütün Romalılar Yahudilerin komutanını görmek için toplandılar. Vespasianus diğer tutsaklar arasında gizli soruşturma- . Şahsen. Böylece herkes ölür.’ “Vespasianus başlangıçta Josephus’a gerçekten güvenmedi. kötü talihini metanetle göğüslemesinden etkilenmiş ve genç olma­ sından duygulanmıştı. O güne kadar bu hayatta çektiklerine bir de Yaratıcılarına karşı gelme günahını eklememeliydiler. ya­ ni kazananın elinden ölmek gerekliğini söyledi. ikisi aynı yaştaydılar. Sen Vespasianus. güle oynaya ölürdü. Josephus’un Vespasianus’la yaptığı özel görüşmede hazır bulunanlardan biri.’ “Bu teklifle Josephus tekrar onların güvenini kazandı ve hepsi kabul ettiğini söyleyince. Ancak giderek söylediklerine inanmaya başladı. kimileri onu tehdit etti. Nicanor tarafından Vespasianus’un hu­ zuruna getirildi. bu böyle şansa göre sür­ sün. “Josephus. Hayatı Tanrı vermişti ve insanlar son hükmü Tann’ya bırakmalıydılar. Ellerini kendilerine çeviren­ ler Tann’ya karşı nefret doluydular ve Tann hem onlan hem de soylarını cezalandırırdı. diğeri kendi adamlanyla girdiği iki savaştan da sağ salim çıkarak. Niçin? O ve tahta senden önce çıkacak olan ardılları uzun süre yönetemeyecekler Romalılan. Sezar ve İmparator ola­ caksın. herkesle birlikte kura çekti ve çeken her biri kendisini bir sonrakinin öldürmesini teklif etti. eğer onlan reddederse istemese de bir hain olarak öle­ cekti. Beni yakından izlet ve eğerTann’nın adını ağzıma boş yere al­ mışsam. Jotapata halkına şehrin kırk yedi günde düşeceğini ve kendisinin de sağ olarak tutsak alınacağını önceden söylediğini belirtti. sen ve yanındaki oğlun. ve ölüm Josephus’a hayattan tatlı geliyor- du. Oysa üst rütbeliler arasında. Çünkü sen Sezar ve efendi olacaksın. Kılıçlarını çektiler ve eğer Romalılara teslim olmaya kalkışırsa onu kılıçtan geçirmekle tehdit ettiler. toprağın. On­ lann sözlerinden dönmeleri. İntihar hem bütün canlı varlıkların doğasına aykırıy­ dı hem de Yaratan Tann’yı hiçe saymak demekti. çünkü Tann’nın Kendisi onda krallık hırslan uyandır­ mıştı zaten ve kendisi de gelecekte sahip olacağı iktidarla ilgili başka işa­ retler almıştı. Özellikle F16 Titus. “Böylelikle Josephus arkadaşlarını intihardan caydırmak için olası bü­ tün savlan öne sürdü. “Josephus bunu duyunca. Ancak umutsuzluk onlan sağır etmişti. hak edeceğim gibi öldür beni. çünkü ben Yahudi yasasını ve bir generalin nasıl ölmesi gerektiğini biliyorum. kadar beni zincire vur ve kendin için koru. İster şanstan ister kutsal bir yardımdan. Hayatlarını kurtarmak utanç verici olamazdı. onu da üçüncü. Onu korkaklıkla suçladılar ve sanki onu öldürmeye hazırlarmışçasına kı­ lıçlarını çekerek sıkıştırdılar.240 onun emrindeydi. etrafında bağnşarak onu sıkıştırdılar. hayatını kurtarmak için yalan söylediğini düşündü. çünkü yaptıklanyla cesaretlerim yeterince kanıtlamışlardı. bu son derece zor durumda bile hâlâ ona komutanları olarak saygı duyduklan için sanki kollanna felç inmiş gibi hançerleri ellerinden kaydı ve kılıçlannı ona karşı çekmiş olanlar kendiliklerinden tekrar kınlanna koydular. Josephus’un başka olaylarda da doğru kehanetlerde bulun­ duğunu keşfetmişti. ama son kişi hariç.

Her adam düştükçe. mem­ nuniyetle ölürler. mağarada onunla birlikte olan Yahudilere döner. Onun sağ kalacak son kişi olacağını düşünemezler. bilhassa “önemli” olarak nitelediği kırk kişi bulur. ha242 yatta kalanlardır. Ancak o yaşamaya kararlıdır. Bu olaydan sonra durum kökten değişir ve ikin­ ci ve en önemli perde açılır: Baş aktörün olayları anlatışındaki dürüst­ lük bakımından bu perdenin eşsiz olduğu söylenebilir. Josephus ancak. Bu son saatte onlarla tamamen birlikteymiş. ama gerçekte kendileri daha uzun yaşayabilsinler diye insanlarını ölüme yollarlar. Düşmanlan yoksa. Josephus’un öykü­ sünde karanlıkta bıraktığı tek nokta budur. Ama bunu başaramaz. Ama bir tanesi sona kalmak zorunda olduğuna göre. Bu numara her zaman aynıdır. Tam zamanında. Çünkü kuradan sonra olanlar çok gaddarcadır: Arkadaşları onun gözlerinin önünde birbirlerini doğrarlar. Düşmanlan varsa. Böylelikle Josephus’un kendi­ ne sığmak olmasını istediği mağara onun için en büyük tehlikeyi banndıran yer olur. Aslında yapmaya niyetlendiği şey tam da budur. Josephus’un ölüm aleyhine söylediği her şey ölüme duydukları kör tutkuyu ve ölümü onlardan sakınan liderle­ rine duydukları nefreti artırır. Kendisi içinse yaşamaktan başka bir şey istemez. bir inanç sorunudur. onların karşısında hayatta kalır. bir zamanlar gördüğü kehanet içeren rüyasını anımsar. onlara kendisinin aşıladığı inançlara sımsıkı bağlıdırlar ve bu yeni umuttan yararlanmayı reddederler. ama onlann önceki tehditleri bir vaade dönmüştür. Dışanda düş­ manlar vardır. ama ona muhteşem bir cüppe ve başka değerli armağanlar verdi ve o andan itibaren Titus sayesinde ona sevecen ve saygılı davrandı. Bu rüyada Yahudilerin teslim alınaca­ ğı konusunda uyarılmıştır. Doğrudur. Aynı kaderin ağına yakalanmış ve onun da yakalan­ dığına inanmışlardır. hepsi birbirini öldürür ve sağ kalan son kişi o olursa kurtulabileceğini anlar. bu ölümü paylaşmak gibi bir düşünce- . Bu yok ol­ ma biçimini memnuniyetle karşılayacak ilk kişi. Josephus’un onun hakkındaki kehanetlerine de inanmaya başladı.lar yaptı. Romalılar Josephus’a hayatını bağışlama sözü verirler. bu kaderin dışında durur ve bu kader yal­ nızca onlar içindir. Birincisinde. Her adam kendi eliyle yoldaşlarından birini öldürmek ve sonra da kurada çıkan bir sonraki yoldaşı tarafından da öldürülmek zorundadır. Hepsi de. ölmesi­ ni ister. Kendi insanlannın gizlice kul­ lanılması gerekir. Her olayda. Ancak. Ta­ lih Romalılardan yanaydı. Onlar hâlâ liderlerinin eski inançlanna. Çekilişe göre. Jotapata düş­ tükten sonra katliamdan kaçar. Josephus’u hâlâ zin­ cirli ve hapiste tuttuğu doğruydu. ama aynı zamanda olayların ger­ çek akışını okura bırakmış gibidir. Bu kehanetin açıklandığı rüya ona Tann ’dan gelmişti ve Tanrı ona Romalılara katılmasını sağlayacak yolu bulmasına da yardımcı olacaktı. düşmanlannın olmasının nedeni de budur. bu daha da iyidir. Josephus’un mağarasında bu numara açığa çıkmıştır. arkadaşlarının ölümünden sonra fikrini değiştirirse bunun haksızlık olacağını söyler ve hayatını tam da böyle kurtarır. Romalıların fiilen aradıkları Josephus’un varlığı bir kadın tarafından ihbar edilir. bir sahtekârlıktan kuşkulanmamak zordur. Bu kumarın olağandışı so­ nucunu Tanrı’ya ya da şansa atfeder. çünkü her hayatta kalma onu daha kuvvetli kılar. onlar ölürler. başlangıçta yalnızca Josephus’un komuta ettiği Jotapata kalesinde de olsa Yahudiler teslim alınmıştı. Şehri savunanlar ya kendilerini öldürür ya da Romalılar tarafından öldürülürler. O yaşasın diye. Bu bütün liderlerin hilesidir. Ma­ ğaranın içindeyse arkadaşlan vardır. her öldürme bir diğerini izler ve her öldürmenin arkasından tekrar kura çekilir. İlk ölecek olan­ mış gibi davranırlar. kendisinin yapmak is­ tediği şeydir. onları savaşa sürükle­ yen liderleri olmalıdır. kendi insanlan vardır. ko­ mutanlarının da kendileriyle birlikte öleceğine inandıklarından. On­ lar Romalıların eline düşmemek için intihar etmek isterler. Josephus’un kendini öl­ dürme aleyhinde öne sürdüğü dini sakıncalar belli ki başkasını öldür­ me konusunda geçersizdir. Bu. Ama aynı anda değil. Bu olasılığı gözlerinin önüne getirmeleri bile muhtemel değildir. Kendilerine yetecek yiyecek sağlamışlardır ve bir kaçiş yolu bulana kadar Romalılardan saklanmayı ummaktadırlar. onlardan bi­ riymiş gibi davranarak. Yoldaş­ larının ölümünden sonra en yapılmayacak şey. Bu kuraların nasıl çekildiği konusunda okur fikir edinmiş olsa ge­ rektir. birkaçı tutsak alınır. Düşmanlan açıkça kullanabilir. Onlara yalvarır ve yüzlerce sav öne sürerek onlardaki ölüm arzusunu bertaraf etmeye ça­ lışır. Bu nedenle on­ larla aynı fikirdeymiş numarası yapar ve kura çekme fikrini ortaya atar. Kendisini Tanrı’ya emanet eder ve ye­ ni düşmanlarına. Hepsinin tek tek bireyler olarak ve toptan. Hile tamamlanmıştır. Şiddet dolu ellerini hem ona hem de kendilerine uzat­ mak isteyen arkadaşlannı kolaylıkla aldatır ve onları ortak bir ölüme gönderir. en derin an­ lamıyla. onlar Josephus’un söylediklerini doğrulayınca. Josephus onlara inanır inanmaz artık düşman olmaktan çıkarlar. ister peş peşe is­ ter birlikte ikisini birden kullanır. En başından itibaren. Adamlar. Orada. Sona kalan. kendisi gibi. hepsini ölüme yollar ve bunu yapmakla kendi hayatını kurtarır.” Josephus’un mücadelesi üç perdelikir. Josephus sarnıcın yanındaki mağaraya saklanarak kurtulur. Ama o. Lider hayatta kalmak ister. Josephus’un kendi kur­ tuluş umudu büyür. Josephus bu düşünce­ ye karşı da önlem alır.

bu oyunlann tadını çıkanyordu. kadınlan ve çocuklan kılıçtan ge­ çirdiler. Bu inancı. 100. kendi halkının ölümünden sonra hayatta kalmasına borçluydu. Vespasianus’a verdiği haberin Tann’dan geldiğine kendi­ si de inanmış olabilir. Kılık değiştirip geceleri dolaşmayı sever­ di. Yalnızca bir adam kaçtı ve bu haberi Sultanın başşehrine ulaş­ tırdı. Bu nedenle Vespasianus’un Nero’ya güvenmemek için her türlü nedeni vardı. Yahudileri ve dinlerini küçük görüyordu. hayatta kalmayı kendi ayrıcalıklan olarak gören despot hükümdarlarda yaygındır. Onlara. böylece Vespasianus yalnızca kendisinden otuz yaş genç olan Ne­ ro’nun değil. Hayatta kalanlara gösterilen bu düşmanlık. gerçek bir kâhin ol­ duğuna inanıyordu ve kehanette bulunmakla Romalılara yoksun ol­ dukları bir şey getirmişti. Josephus. ellerini kendi Yahudi kardeşinin kanı­ na bulamak istemediğinden.244 si yoktur. yakın zamana kadar ona lanetler okuyan düşmanların arasında tek başına bir insandı. Kurtulan on kişi felaket haberiyle Delhi’ye döndü ve hepsi orada Sultan’m emriyle idam edildi. Dekkan’da başka bir İslami imparatorluk doğdu.000 atlıdan oluşan bir ordu toplan­ dı ve 1337 yılında sefere çıktı. Örneğin İslami Doğu’da olduğu gibi. Kırk onun için çok büyük bir sa­ yıdır. Bir gün Hintliler önemli bir şehir olan Mudkal’ı ele geçirmeyi başardılar ve şehrin bütün sakinlerini. Bu yeni kazanılmış iktidarın Vespasianus’a aktarımı mücadelenin üçüncü perdesidir. Romalılar Yahudilerin Tann 'ya olan sebatkâr inançlarına tamamen aşinaydılar. bu insanlann yok edilmesi için bir bahane bulmaya kendini zorunlu hissetse bile bu bahaneler. Bunlann arasında Himalayalar üzerin­ den Çin’in fethi bulunuyordu. bu onlann gerçek serveti ve en değerli mülküdür. Josephus. Josephus’a göre bu tanrılar batıl inançtan başka bir şey değildi. zamanı gelince paylaşmaz da. Despot hükümdar. Sonunda yalnızca bir arkada­ şıyla kalır ve söylediğine göre. kendi­ sini çok iyi ifade ediyordu ve başka her şeyden çok kendisine inanıyor­ du. ama gene de onlarla kendinden emin bir biçimde yüzleşiyordu. “Muhammed Şah ıstırap ve öfkeyle kendinden geçti. despot hükümdarlann alanına izinsiz girmiş sayılır ve hükümdarlann nefreti hayatta ka­ lanlara yönelir. Ona çok kötü davranıyordu ve as­ keri deneyimine ancak Yahudi isyanı tehlikeli sınırlara varınca başvu­ ruyordu. hayatta kalanlann yöneticilerde doğurduğu öfke açıkça görülebilir. her Romalı gibi. On asker dışında bu ordunun tümü dağ­ larda mahvoldu. Bu insanlar gerçekten de Vespasianus’un eliy­ le öldüler ve Vespasianus Romalıların İmparatoru oldu. Bir Yahudinin yapacağı son şeyin Tann’mn adını boş yere ağza almak olduğunu bili­ yorlardı. Vespasianus. yönetimin mutlak ve sorgulanamaz olduğu her yerde.^ 5 ta kalarak dikkat çekme cüretini gösteren herhangi biri ve özellikle de çok sayıda başka insan ölürken hayatta kalan biri. bu duygular içinde talihsiz habercinin der­ hal öldürülmesini emretti. önderlik ettiği insanların ölümün­ den beslenerek çoğalmış kendi hayat duygusudur. onu saran çıplak tutkuyu neredeyse hiç gizleyemezdi. erkekleri. Mağarada ele geçirdiği iktidarı. Romalıların tanrılarım ciddiye almıyordu. Yeni hanedanın sultanlarından biri olan Muhammed Şah bütün hüküm­ darlık süresince. Ayrıca Nero’nun kendisinden çok daha yaşlı olan Vespasianus’u küçük gördüğünü ve Vespasianus şarkılar söylerken halkın içinde uyukladığını biliyordu. iktidarla oynanabilecek oyunlar konusunda çok da­ ha yaratıcıydı ve İmparator Domitianus’u anımsatan bir tarzda. “Bunu duyunca” diyor tarihi kaydeden. komşu Hint krallanyla savaş halindeydi. HÜKÜMDARLAR VE ARDILLARI Delhi Sultanı Muhammed Tuğluk’un Napolyon ve İskender’inkilerden bile muhteşem planlan vardı. Böylelikle kendi insanlarına karşı verdiği savaştan sağ salim çıkar. Romalılara verdiği tam da bu duygu. Gelecekte sahip olacağı bir iktidar vaadini çok hoş karşılamış olsa gerek. Sade­ ce bir insanı yaşamaya ikna edebilir. DESPOTUN HAYATTA KALANLARA DÜŞMANLIĞI.S. Vespasianus’un onu göndermeye niyetlendiği Nero de­ ğil. Ama haberin önemi ve doğruluğu konusunda Vespasianus’u ikna etmek zo­ runda olduğunu biliyordu. Bu perde kâhince bir vaatte vücut bulmuştur.” Burada hâlâ bir bahaneden söz etmek mümkündür ve Sultanın ha­ yatta kalmış tek kişinin görüntüsüne neden tahammül edemediğini ger­ çekten bilmemesi de muhtemeldir. bu kadar çok cesur arkadaşının katledilişine tanık olmasına rağmen hayatta kalabilen bir alçağın varlığına asla ta­ hammül edemeyeceğini haykınyordu. 1000 yılı sıralannda Mısır Ha­ lifesi olan Hakim. İki gruba . Vespasianus’tu. Ona canını bağışladığı sözünü veren. Josephus’un Neron yerine Vespasianus’u imparator olarak görmek istemesinin kuvvetli sebepleri vardı. Büyük bir tehlike atlatıp hayat. Vespasianus’a aktardı. Kâhinlik onun kanındaydı. Kahire yakınlarındaki bir tepede onu tanıyıp para dilenen silahlı on adama rastladı. bu adamı teslim olmaya ikna eder. aynı zamanda Nero’nun en az üç ardılının ölümünden sonra da hayatta kaldı. İkisi Romalılara teslim olurlar. M. Bu gece dolaşmalanndan birinde. Delhi’den uzakta. ağır yaralar açtığı.

Son noktayı koymadan önce bu keyfe hayatta kalanı yok et­ me hazzını da ekledi. Babasının huzurunda görünmemeye özen gös­ tererek onun ölümünü bekledi. sanki deliymiş gibi. Ancak yaşlı adam oğlundan çok daha kurnazdı ve müttefiklerini ondan uzak­ laştırdı. torunununki otuz ve torununun oğlununki elli yıl sürdü. Kendisinin şahsen tahtın vârisliğine aday gösterdiği. Barıştan iki yıl sonra Cihangir öldü ve Şah Cihan imparator oldu. Oğlunun dönemi babasınınkinin ancak yansı kadar sürmüş olsa da. oğulların ba­ balarına karşı isyan etmesinin bir tür kurum haline gelmesi şaşırtıcı de­ ğildir. İsyanı üç yıl sürdü ve bu süre için­ de sahte bir barış dönemi yaşandı. onun da küçük yaştan itibaren hayatta kalmak için giderek yükselen bir tutku beslemesi de doğaldır. Kazanana para verilecek” dedi. Sonra onu. Önce bariz bir samimiyetle karşılan­ dı. Kendi gözde oğlu bu süre so­ na ermeden çok önce sabnnı tüketti ve babasına baş kaldırdı. Affedildi. sekiz yıl hapiste tutan Aurangzeb’in zafe­ riyle sona erdi. Sonunda yenildi ve banş için babasına yalvardı. sonra babası onu içerideki bir odaya alıp tokatlayarak bir banyoya kilitledi. iktidara bütün gücüyle yapışmıştı.ölmesi için du­ yulan ateşli arzu vardır. Cihangir adını alarak imparator oldu. Bir bütün olarak Moğol İmparatorluğu’nun hanedan tarihinden or­ taya. Aurangzeb babasına ve ağabeyine karşı isyan etti. Herhangi bir insan için olduğu gibi. diğerleri on­ lar tarafından yenilgiye uğratılıp ya affedilir ya da öldürülür. Hepsinden tuhafı hükümdar ile ardılı arasındaki ilişkidir. Cihangir yirmi iki yıl hüküm sürdü. diğer yanda olası bütün araçlan kullanarak ik­ tidann daha genç birine geçmesini erteleme kararlılığı vardır. Kimileri babalarını düşürmeyi başarır. Akbar’ınki kırk beş yıl. Babasına yaptığı şimdi ona yapı­ lıyordu. Ama adam bunları toplamak için eğilince. İmparator Akbar’m en büyük oğlu Prens Selim. ger­ çek çözümü olmayan bir çelişkidir. “yönetimin dizgin­ lerini eline almakta sabırsızdı. dikkate değer ölçüde birömek bir tablo çıkmaktadır. Hakim geriye kalan onuncuya. bir doktor ve iki hizmetkâra devretti. Prens o zamanlar otuz al­ tı yaşındaydı. Şah Cihan otuz yıl hüküm sürdü. Bu savaş. babalarına karşı isyan eden oğullarda doludur. Hüküm sürdükleri dö­ nemler çarpıcı biçimde uzundu.” Bu cümle. Ardıllığın kalıtsal olduğu. daha sonra imparator olacak olan her biri babasına baş kaldırdı. Böylece hayatta kalma sürecinin içyüzünü kavradığını gösterdi. oğlununki yir­ mi iki yıl. ama çok sert bir koşulla: İki oğlunu imparatorluk sarayına rehin olarak göndermek zorundaydı. Onun sözüne uyup öylesine vahşice savaştılar ki dokuzu öldü. ağabeyini idam ettirip babasını ölene kadar.ayrılın ve birbirinizle savaşın. giysisinin kolunda sakladığı çok sayıda altın parayı attı. Bu­ yanda kendisinden yaşlı bir insanın -bütün insanlar içinde ölmeyi en az isteyen. ama artık gerçekte ne olduğunu ortaya çıkarmanın bir yolu yok. Tarih. ama onun oğlu daha şanslıydı. Prens Selim kendi maiye­ tini oluşturdu. O zaman başlayan ünlü “Aynlık Savaşı” Av­ rupalI görgü tanıklannca kaleme alınmıştı. Büyükbabalannın sarayında re­ hin tutulmuş olan iki prensten daha genç olanı. Rekabetleri. Sonunda Akbar tahta bir başkasını vâris gösterme tehdidinde bulundu ve Selim bu baskı altında babasının sarayına yapılan daveti kabul etti. Aurangzeb zafer kazandıktan hemen sonra kendisini imparator ilan etti ve yarım yüzyıl kadar saltanat sürdü. diğerinden önce öleceğini bilir. Birkaç gün sonra Akbar onu serbest bıraktı ve yeniden vârisi ilan etti. gözde oğlu Şah Cihan isyan etti ve babasına karşı üç yıl savaştı. Mev­ cut iktidann sahibi olan. Bundan. uzun ömürlüydü. Oğlu tarafından ze­ hirlendiği söylendi. konumlarının eşit­ sizliğinden kaynaklanır ve tam da bu nedenle özellikle kesindir. 150 yıllık ih­ tişam dönemi içinde yalnızca dört imparator hüküm sürdü. çok sevdiği şarap da yasaklanmıştı. Henüz iktida­ ra geçmemiş olan ise diğeri öldükten sonra da yaşayacağını bilir. “Babasının bu kadar çok arzuladığı ölümünden sonra” ni­ hayet Selim. . Tuttuğu suikastçılar pusu kurup babasının en yakın dostunu ve danışmanını öldürdüler. bu kadar çok arzuladığı mevkinin zevk­ lerinden onu uzak tutan babasının uzun ömründen tedirgin olarak yö­ netimi zorla ele geçirmeye karar verdi ve kendi otoritesiyle kral sıfa­ tını alıp yetkilerini kullanmaya başladı. Bu. kendisinin akıl ettiği bir gösteri olduğu için de hoşlanmıştı. bir hükümdarın ardından oğlunun görevi devraldığı yerlerde bu ilişki iki misli zordur. Akbar’ın kendisi başta olmak üzere oğullardan hiçbiri beklemeye dayana­ madı. bunlann her biri bir önceki imparatorun oğluydu ve her biri direngendi. Hakim muhafızlarına onu parçalattı. hem babanın hem de oğulun yaranna çalıştıkları için ikisini de iyi tanıyan Cizvitlerin o döneme ait tarih yazılarında bulunmaktadır. aksi koşulda hükümdar olamayacak birinin. tam tamına ^ aynı şey onun başına da geldi. Ertesi yıl Akbar dizanteriden öldü. hükümdar için de oğlunun kendi ölümünden sonra hayatta kalması do­ ğaldır ve bu durumda oğlu şahsen gelecekteki hükümdar olduğundan. Uzun ömürlü mutlak yöneticileri olan bir hanedanda. Oğlu İran’a kaçmak zorunda kaldı ve babasından önce sürgün­ de öldü. Moğol imparatorlarının tarihi bu noktayı açıkça örneklemekte­ dir. Böylelikle babayla oğulun birbirlerinden nefret etmek için her tür nedeni vardır. Akbar kırk beş yıl.

Sperm hayvancıklan devasa sayılardadır ve bölünmeyle çoğaldıklan için hepsi eşittir. Bir sperm hayvancığı kitlesinin insan kitlesiyle aynı olamayacağı­ nı belirtmeye gerek yok. Ama düşmanın yanı sıra kendi adamlanndan da pek çok insan düşeceğin­ den. daha tanıdık başka bir hayatta kalma biçimine geçiyoruz. Son ola­ sılıkta yalnız değil. Hamile olduğu anlaşılan her “kız kardeş” ölümle cezalandırılıyordu. Böylelikle korkulacak. kitlenin temel öne­ me sahip nitelikleri olarak tanımlamıştım. Kırk bir yaşında erkek kardeşlerinin ikisi tarafından öldürüldü. En başından beri iktidarının bolluğuyla oradadır ve Eski Ahit’in Tan­ rısının tersine uğraşacak ciddi rakipleri yoktur. Aurangzeb babasını tutsak aldı ve sonra idam ettirdi. Sanki o diğerle­ rinin lideridir ve her liderin gizlice ya da açıkça umut ettiği şeyi. Shaka. Bu düşman. gerçek amacı ve yaran bir başka bağ­ lamda tartışılacak. kendi insanlanyla birlikte savaşıyor olacaktır. An­ cak rütbesi ne kadar yüksekse. Haremi. Burada yalnızca bir hükümdarla ardılı arasındaki düşmanlığın. Bu vurgulama ve bunun Hıristiyanlığa karşı ifade ettiği tartışmacı tavrı. çünkü meşru bir vâris istemiyordu. En yoğun iktidar duygusu oğul istemeyen bir hükümdarda bulunur. Annesi torun sahibi olmayı her şey­ den çok istiyordu. Bilinen en iyi vaka. Yumurta hücresine girmek üzere yola çıkan yalnızca tek bir sperm hayvancığı değildir. Kuran’da tekrar tekrar önemle kimsenin onun babası olmadığı ve onun da kimsenin babası ol­ madığı vurgulanır. etrafını sarmakta oldu­ ğunu hissettiği bir sürü olabilir. resmi adları “kız kar­ deşler olan yüzlerce. Tann’nın iktidarının bir’liği ve bölünmezliği an­ lamından türer. son olarak da 1. HAYATTA KALMA BİÇİMLERİ Pek çok hayatta kalma biçimi vardır ve önemli olanlann hepsini bura­ da gözden geçireceğiz. olası en büyük yoğunluktadırlar ve hepsinin he­ defi aynıdır. Anımsanacağı üzere bu dört özelliği. Buna karşıt olarak. Shaka bu kadınlardan birinin ondan sakladığı çocuğunu kendi elleriyle öldürdü. Cihangir ve Şah Cihan yenildi ve sonra babaları tarafından affedildiler. burada otokrasi­ si en az tartışılmış tanrı olan Muhammed’in Allahını anımsayabiliriz. özgül iktidar tutkusuyla yani hayatta kalma tutkusuyla yan yana artması gereken özel bir tür düşmanlık olduğu gösterilmeye çalışıldı. Becerileri ve kendini kontrol yeteneği nedeniyle kendisini göklere çı­ karıyordu ve bu yüzden hiçbir kadının hiçbir zaman kendisinden hami­ le kalamayacağına inanıyordu. ölülerin oluşturduğu yığın kanşık bir yığındır. kendi oğlu başarısız bir şekilde. hep­ si bir ejakülasyonda serbest bırakılan ve yoğun bir kütle halinde bir he­ defe doğru hareket eden yaklaşık 200 milyon sperm hayvancığı vardır.200 kadından oluşuyordu. bu bakımdan savaşlar. belki benzeşimden de fazlası vardır. salgınlar gibi “yansız”dır. Soya bağlı ardıllığın önemi. Biri hariç bütün sperm hayvancıklan hedefe giden yolda ya da he­ defin yakmlannda yok olur. büyümekte olan bir oğul sahibi durumuna düşmek istemiyordu. Her zaman son derece saygı gösterdiği annesinin ısrarlı ricaları bile onu etkilemedi. Her insanın hayatında. Ancak. babanın içlerinden birinin ardılı ol­ masından duyduğu acıyı azaltacak bir etki yaptığı varsayılabilir. varlığı­ nı 200 milyonun içinden çıkan böyle bir hayatta kalana borçludur. taht için hepsi birbiriyle savaşmaya mecbur edi­ len yüzlerce oğlu bulunan Doğulu hükümdarlar vardır. Güney Afrika’daki Zulu ulusunun ve imparatorlu­ ğunun kurucusu olan Shaka’nınkıdir. Önceki bölümlerde sık sık öldürme'den söz edildi. yani liderlik ettikleri ölürken. Ama bu iki fenomen arasında kuşkusuz bir benzeşim. Buradan. doğumundan çok önce gerçekleşen ve çok daha önemli olan en erken olay ana rahmine düşmedir. Napolyon’la karşılaştırı­ lan büyük bir generaldi ve despotluğu onunkinden daha çıplak görüle^ bilen bir hükümdar hiç olmamıştır. . Sperm hayvancığı yumurta hücresine fiilen girdikten sonra neler olduğu hak­ kında zaten çok şey biliyoruz ve belki de yakında her şeyi biliyor ola­ cağız. Bu henüz hiç­ bir şekilde hayatta kalma kavramıyla ilişkilendirilmemiştir. ya da bütün bir kitle olabilir. İnsan yöneticilerden kutsal yöneticilere dönersek. Aurangzeb’in ölümüyle Moğol İmparatorluğu’nun iktidarı sona erdi. sürgünde öldü. Her insan. tuzağa düşürebileceği ya da açık­ ça düello yapabileceği tek bir düşman olabilir. hayatta kalmanın başlı başına onun hak­ kı olacağını o kadar hissedecektir: “Kazananlar generallerdir. Bir insan düşman­ la karşı karşıya getirilir. Yalnızca bir tek tohum yumurta hücresine nüfuz eder ve bu tohuma hayatta kalan adı verilebilir. Oğullarının arasındaki düşmanlığı bilmesinin. Evlenmeyi reddetti. o hayatta kalmayı başarır. bir bütün olarak üreme sürecinde etkin bir rol oynasalar da hedefine ulaşamayan muazzam sayıda sperm hayvancığının olduğu gerçeği üzerinde neredeyse hiç düşünülmemiştir. Bu kadınların hamile kalması yasaktı ve yakından izleniyorlardı. ama Shaka inatçıydı. birbirinin aynı olan dost ve düşmanlardan oluşur.İsyanları farklı biçimlerde sona erdi. Bu uzun ömürlü hanedanda her oğul babasına isyan etti ve her ba­ ba oğluna savaş açtı.

Bü­ tün bunlan yöneten ve düzenleyen de. Yaşlı erkekler sınıfı içinde sonunda tek başına kalan. üzerinde bir . Kurbanlar arkadaş ya da akraba olabilir. Çoğunun erken öldüğünü bilir ve kendılen için farklı bir yazgı isterler. hepsinin en yaşlısı olan biri her zaman vardır. bir sonraki sınıfa ter­ fi ettirilirler. bilinen en muazzam çapta ölme­ ye. Sanki onunla yeni bir soy başlamış gibidir. yani belli sayıda yıl geçtikten sonra hâlâ yaşamakta olan insanlar. kuvveti tükenmiştir. uzun yıllar boyunca bütünüyle onun insafına kalmış olan oğludur. birlikte yö­ netirler. Yaşlılar yalnızca hayatta değildir. ama kendi kuşağı içinde her zaman tek başına düş­ lenen kişidir. Onlar için belirli bir yaşa ulaşmak. Bu çileler sırasında bazılan canından olabilirse de bu is­ tisnai bir durumdur. yani kendi soyundan pek çok kuşak boyunca hayatta kalabilen. Grup bunun bütünüyle bilincinde ol­ mayabilir ve düşmanlar karşısında kazandıklan zaferlere daha büyük önem atfedebilir. Savaşın. aktif bir öldürme ve sal250 dmya uğrama söz konusu değildir. babasının gözlerini kapatmak ve onu mezara taşımak için ölüm döşeğine koşmasını gerektirir. Yaşlılar. oysa genç erkekler eski eşleriyle yetinmek zorunda kalabi­ lirler. Duada arkadaşlarının adının geçmediği doğrudur. babalar ölürken oğullar hayatta kalır. kendi ödülünü getiren gerçek bir başandır. yönetenler yaşlılardır. Oğul babanın yapacağı her şeyin tersini yapabilir. Günlerce sürebilecek olan bu sü­ re içinde babası önünde ölü olarak uzanmaktadır. özellikle. yani salgınlar ve diğer doğal afetlere geçiyoruz. çok çeşitli durumlarda deneyim kazanmış olduklan için daha çok şey bilmekle kalmazlar. haşin ve sık sık da zalim çileleri içeren belli ritlerin yerine getirilmesinden sonra. Babanın bıraktığı her şey oğulu kuvvetlendirir. miras oğulun gani­ metidir. cansız bedeni uzun yıllar boyunca güçsüz. Bu gedik hayatta kalma­ nın bir sonucudur ve aynı zamanda en mahrem ve kişisel ifadesidir. Burada hayatta kalmayı başaran. iki baş karakter arasın­ daki ilişkinin sonucudur. şimdi sessizliğe gömülmüş­ tür ve bedenine yapılan her şeye çaresizce katlanmak zorundadır. gerçekte çoğu insanın kendi akranlan öldüğünde bile yaşıyor olma­ yı istemesi anlamına gelir. Etrüskler yüzyılın uzunluğunu en yaşlı adamın ömrünün uzunluğuyla ölçerlerdi. Bu konu. Evlat­ lık görevi. Bu bağlamda en önemli konu bir ölü yığınının ortasın­ da hayata geri dönen. aynı zamanda hâlâ ha­ yatta olmalan kendilerini kanıtladıklannı gösterir. Hayatta kalma aynı yaştan kişiler arasında çok farklıdır. Tek tek ölümleri izleyen tatmin duygusu daha ılımlı ve daha örtük­ tür. Yaşlı erkekler diledikleri kadar çok sayıda genç kadın alabilirler.. Baba cim­ riyse. Pek çok yas tutma deneyimi yaşamışlardır.Bu noktada öldürme'den ölme’ye. ama hâlâ hayattadırlar ve akranları­ nın her ölümü prestijlerini artınr. hala hayattadırlar. kimle savaşacağına ve kimle itti­ fak yapacağına karar verme hakkı yaşlılara aittir. Yaşlılar. sanki salgın kahramanlan olduklannı düşünme eğilimindedirler. Bütün normal bağlar çözülür ve ölenler o kadar ge­ nel bir nitelik kazanır ki gömülmekte olanın kim olduğunu bile hiç kimse bilmez. Bu. ama dua edenin gözünün önüne getirdiği şey kendisinin diğerlerinden uzun yaşamasıdır. oğul müsrif olabilir. avlanma­ nın ve kazalann bütün tehlikelerinden sağ salim çıkmak için şanslı ol­ malan gerekir. Bu gibi insanlar kendilerinin yaralanmaz olduklarını. ölülerin arasında uyanan insanlarla ilgili yinele­ nen öykülerdir. Aynı yaştan genç insanlar bir sınıf olarak gruplanırlar ve sonra. Ölümü hızlandırmak için hiçbir şey yapılmaz. Uzun ömürlü olmak için tannlara dua et­ tiklerinde kendilerini arkadaşlanndan ayırırlar. genelde daha büyük tehlikelere maruz kaldıkları ve hastalıklara karşı daha savunmasız oldukları için bizlerden daha erken ölme eğiliminde olan ilkel insanlar arasında. Burada hayatta kalmaktan duyulan tatmin. Torunlan ve onların çocuklan hayatta olduğu sürece bazı oğullannın kendisinden önce ölmesi önemli değildir. ama kesin olan bir şey vardır: Başarının en temel ve bariz biçimi hayatta kalmaktır. Bir oğul babasının kendisinden önce ölmesini doğal karşılar. çaresiz ve bütünüyle onun iktidan altında olan varlığın tasarrufundadır. babanın sağduyulu olduğu yerde pervasız olabilir. hayatta kalma itkisi re­ kabetin daha ılımlı biçimleriyle örtülmüştür. bu tehlikeleri her atlatışlannda prestijleri artmıştır. Bir zamanlar her şeye muktedir olan artık ik­ tidarsızdır. uzun yaşama duyulan ar­ zu. insa­ nın kendi grubuna ilişkin bir sorun olduğundan. Ait olduklan grup zorunlu olarak küçüktür ve bu yüzden de bu grupta uzun sürmüş üyeliklerinin son derece farkındadırlar. ama yine de ölüm beklenir. Uzunluğun en sağlıklı vücut buluşu Patriark. Yaşlılar ölürken gençler. Çoğu kültürde böylesine büyük yeri olan. büyük bir otoritenin key­ fini sürerler. Grubun nereye göç edeceğine. dost düşman fark etmeksizin bütün ölümlüler ölür­ ken hayatta kalır. Bir zamanlar ona herkesten çok emir verebilecek olan insan. Üstelik kendi hayatının onlannkinden da­ ha dayanıklı olduğunun kanıtlanması onun otoritesini artırır. Düşmanlan karşısında kazandıklan zaferleri kanıtlayan yadigârlan vardır. Bu gibi durumlar a yönetimden söz etmek mümkünse. Sanki yeni bir rejim ilan edilmiş gibidir ve eskiyle yeni arasın­ daki gedik hudutsuz ve onarılmaz niteliktedir.

bu salgının yıllar içinde verdiği kurbanlar bu yerde bir ara­ da yatmaktadırlar. ama bu iktidan savaşma becerisine ya da bedensel kuv­ vetine borçlu değildir. kaderine yazılmış böylesi yüzyıllarının olduğu düşünülürdü. Yerlinin zihninde. kav­ ramın neden uygun olmadığı açıkça ortaya çıkar. Kendisini “korumak istediği doğrudur.şeyler daha söylemeye değer niteliktedir. daha yanıltıcı ve gülünç bir kav­ ram olabilir mi? İnsanın yediği doğrudur. o ölürken başkalan sağ kalmasın diye hayatta kalmak ister. Kişisel olarak tanımadığımız atalarımız ölmüşken. bir avuç ot yer ve hiç kimseye en ufak bir zarar vermez. Savaşçının sebep olduğu her ölüm­ le mızrağının mana’sı da aynı şekilde artıyordu. Etrüsk “yüzyılı”. “koruma derken aslın­ da iki şeyi kastederiz: birincisi. Her kuşaktan hayatta kalan alışılmadık ölçüde uzun ömürlü olursa. kana susamış ve emek gerektiren bir biçimdir. Ancak bu ikisi gerçekten özdeş midir? Bu sözcükler aynı şeyi mi ifade ediyor? Bana öyle geliyor ki aynı şeyi ifade etmiyor ve kendimi­ ze kendini korumadan söz ederken ne türden bir etkinliği tahayyül et­ tiğimizi soracak olursak ve sözcüğün kendisine bakacak olursak. veba değil genel bir ölüm salgınıdır. 105 yaşında öldüyse yüzyıl kısalırdı. tanrıların insanlara belirli işaretler verdiğine inanırlardı ve sonra yüzyılın uzunluğunu bu adamın ömrünün uzunluğuna göre ayarlarlardı. Pasifik’te insandan insana geçebilen. diğeriyle düşmanlannı uzaklaştıran bir heykel gibi canlandınnz. avının uygun bir uzaklıkta olduğunu hisseder hissetmez saldırır. “Kendini koruma” bu iki arzuyu içerseydi kavramın bir anlamı ola­ bilirdi. bu anlamı koru­ mamız için hiçbir neden yoktur. İnsana bu kadar uygun olmayan. Bu ikisinin arasındaki bağlantı kayda değer niteliktedir ve dini bir kurum olarak da eşsizdir. Burada karşımıza çıkan. onlara yaptığı hizmet onların kendisine yaptığından daha faz­ ladır. aslında onlara ne denli hayali bir biçim atfetmiş olur­ sa olsun. İnsan kendisinden çok önce yaşamış olan ve tanımadı­ ğı insanları öldürmüş olamaz. Onların varlığını ancak artık var olmadık­ ları zaman öğrenir. Bu deneyimlerden ikincisi bize mezarlıklardan aktarı­ lır ve o zaman bunun salgın hastalıklarda hayatta kalmaya ne kadar benzediğini anlarız. süresi her defasında baştan belirlenerek çeşitlilik gösteriyordu. şehrin kuruluşundan itibaren başlayan. ama bu şekliyle. Bu noktada benim tanımladığım şekliyle hayatta kalma kavramının uzun zamandır farklı bir isim altında. yaşadığı yılların sayısı yüzyılı oluşturuyordu. ölenlerin yaşamış olduklarının farkında ol­ ması sayesinde. An­ cak sözcüğün ikinci yansı daha da önemlidir. kendi akranlarının hepsi öldüğünde hayatta kalmış olan bu adam ölünce. Aslında onlara eşlik eden hayatta kalma biçimi ne denli özden yoksun olsa da. Cesur bir savaşçı yüksek derecede mana elde edebilir. ama ne ineklerin yediğini yer ne de otlaklara gider. yüzyılın ta kendisiydi. Ancak. yiğit­ lik mana'nın nedeni değil sonucuydu. Burada sıraladığım bütün hayatta kalma biçimleri çok eskildir ve aşağıda da görüleceği gibi ilkel topluluklardan beri mevcuttur. saldın silahlan savunma silahlanndan çok daha gelişmiştir. 110 yıl olarak hesap edilirdi. Bunu daha çok gözümüzde sanki bir eliyle yiyeceğe uzanan. Etrüskler. her yaratığın canlı kalmak için yemek zorunda olmasını. ulus bir bütün olarak o kadar daha yaşlı olurdu. vurgu ken­ di üzerindedir: Her insan tek başına ve kendine yeter kabul edilir. kendi mana'sı yiğitliğiyle orantılı olarak artardı. 252 ^ er §e^ n ve her halkın. hatta ölmelerini bekleyemez bile. öldürdüğü herkesin mana’sını kendisine kattığı düşünülürdü. Yalnızca belirli bir zaman aralığında hayatta kalmak bütünüyle ma­ sum bir şeydir. kimi zaman kısa kimi zaman uzun olup. her mahlukun kendisini saldırı karşısında şu ya da bu şekilde savunmasını. bir tür doğaüstü ve kişisel olmayan iktidara verilen addır. kendini koruma içgüdüsü adı al­ tında tanındığı itirazında bulunanlar olabilir. On tanesi Etrüsk ulusuna tahsis edilmişti.- ı İl k e l i n a n ç t a h a y a t t a k a l a n Mana. Hayatta kalan. Avını ele geçirme biçimi kurnaz. Kendisini ılımlı bir şekilde savunmaz. Savaşçının. bunun kesinlikle edilgen hiçbir yanı yok­ tur. bu iktidar ona katledilen düşmanının mana'sı olarak geçer. ölülerin onun kendi hayatta kalma duygusuna bir şey kat­ tıkları gösterilebilir. hepsinden daha yaşlı olan. kişisel yiğitlik yoluyla savaş şefi olurdu. onların ölmelerini dilemiş olamaz. Birincisi. Ne de banşçıl bir mahluk! Kendi başına bırakılsa. o yüzyıl. hayatta kalırız. ama aynı zamanda bundan ayrılamayacak başka şeyleri de ister. Çok arzulanan bir şeydir ve bir birey mana kapasitesini artırabilir. “Marquesalarda bir kabile üyesi. ayrıca bir bütün olarak bizden önceki insanlığın ölümünden sonra da hayatta kalırız. Göğüs göğse bir çarpış­ . Her kuşakta di­ ğerlerinden daha uzun yaşayan biri vardır. ikincisi. Başkalan ölürken hayatta kalmak için öldürmek ister. 110 yaşma kadar yaşadıysa. diğeri çok daha isabetliyken.

katledilen düşmanın adını alırdı. ruh ona yiyecekler ve bunlan nerede bulacağı konusun­ da bilgi verir. öldüren. Kalanlar asıl kampa taşınır. ölü ya da diri. ama eşit derecede kârlı bir ilişkiye inanır.’ “Yaşlılar bunun şuadan bir öldürme olmadığını bilirler. ölen adamın ruhunun hareketlerini işittiği o yerde bulunmasının nedenini anlar. Sanki adam ölmeden önce. tadı doğal kanguru gibi değildir. Bir savaş ve öldürme gerçekleş­ miş olmalıdır ve kişisel öldürme edimi nihai önem taşır. düşmanının kuvvetini ve kanını elde eder. kanguruya bakar ve onun. Ruh çok yakla­ şınca. Bu. yukarıya doğru ilerler ve sonunda da vücuduna girer.. Öldüren rüya gördüğünde. Adamın midesi bulanır. ve savaşta bu iktidar kazandıran etkinin varlığını garantilemek için. Mızrağını eli­ ne alır ve ölen adamın adını bağırarak hayvanı mızraklar. Adam onu kaldırmaya yeltenir. avı olan hayvan da şişmanlar ve bü- . Ancak bu.’ diye yalan söyler genç adam. Çok önemli olan bu tasvirden uzun bir alıntı yapacağım. Çok fazla büyü­ düğü için bunun imkânsız olduğunu görür. ama ölürken büyür. ateşe önce çok küçük parçalar konur.. Hay­ vanı kestiklerinde. taş ucunu çıkarır ve bunu ayağının başparmağıyla yanındaki parmağın arası­ na koyar. “Öldüren onu dinler ve kısa bir süre sonra kamp yerinden kendi başı. ölenin yarasından gelen sesleri işitebilir. fiziksel varlığı esastır. Bu “girme” işlemi eksiksiz olarak tasvir edilmiştir. karın böl­ gesi ateşlenir.255 na usulca aynlır ve ölen adamın ruhuyla buluşacağı çalılıklara gider. Döndüğünde şöyle der: Az önce.’ ” Burada hayatta kalan. Ölen adamın ruhu­ nun geldiğini işitebilir. ele geçirilen mana’yla özel.. en lezzetli şey olarak kabul edilen yağı her yerinde bu­ lurlar. Yalnızca kendisi artmakla kalmaz. ölen adamın bir zamanlar sahip olduğu bütün yaşam kuvvetini edinir. Yaşlılar başlarım olumlu anlamda sallarlar ve damaklannı şaklatırlar: ‘Ölen adamın ruhunu görmüşsün sen. Bunlar kendisini daha kuvvetli hissetmesini sağlar ve bunlan dehşet yaratmak için kullanır. Hayvan derhal ölür. çünkü ruh yine kı­ zabilir. yenilen düşmanının iktidarını üzerine almasının nişanı ola­ rak. Öldürdüğü hayvanı bırakıp ar­ kadaşlarına anlatmak için kampa döner..’ Daha yakın arkadaşlan ve akrabalan hayvanın derisini yüzüp ye­ mek üzere hazırlamasına yardım etmek için onunla birlikte giderler. Öldüren.. Katle­ dilen insanın ruhu katledenin bedenine girer ve böylece öldüren yal­ nızca iki misli kuvvet edinmekle kalmaz. Ruh mızrağın başının bulunduğu oyuğa girer ve yukarıya. Kampın yaşlıları bakar ve hayvanın devasa bir büyüklükte olduğunu görürler. çünkü gündüz kurban katilini görecek ve onun bedenine girmeyecek kadar öfkelenecektir. Bunu pişirirken. Midesini ovuşturur ve öldürdüğü adamın adını söyler. öldürme eylemi gece gerçekleşirse başanlabilir. ama etin tadı her zamanki gibi değildir... kurumuş bir elini. ‘Nehrin aşağı kısmında pek çok kanguru bulacaksın’.. “Daha büyümüş ve aşın derecede kuvvetlenmiş olan öldüren. çünkü ruh mideyi terk edip kalbine gi­ rer. “Sonra bütün hayvan pişirilir ve yerliler tarafından daha beğenilen kı­ sımlarından bir şölen verilir. düşmanından bilek zoruyla aldığı bir tür nimettir..” Zaferin hayatta kalan üzerindeki etkisi daha açık bir biçimde orta­ ya konamazdı. dostça iliş­ kisini temin etmek için. et her zaman lezzetsizdir. Hayatta kalan rakibini öldürmekle. Ruh çok yakınına gelir ve yere uzanır. daha kuvvetli olur ve mana’nın eklenmesi onu yeni zaferler kazanmaya muktedir kılar. Dikkatle ta­ dılır. çünkü her yer­ de yağ vardır.manın galibi. Kanguru genellikle küçüktür. Hayvanın et­ rafına toplanırlar ve biri sorar: ‘Onu nerede öldürdün?’ ‘Yukarıda nehrin yanında. Hafifçe farklı bir tadı vardır.. Bu onu iyileştirir ve tekrar normalleşir. onun etinin birazını yerdi... meydan okuduğu her yeni düşman titrer ve kendisini tehdit eden aynı kaderi görür. çünkü adama hâlâ saplı duran taş uçlu mızrağın sa­ pı. o yürürken yerde sürüklenir ve ağaçlara çalılara çarpar. öldürenin bacağının içinden. Böyle bir beklentinin genç erkekleri savaşta nasıl uyardığını. Ruh kalbe girince sanki ölenin kanı öldürene verilmiş gibi etki yapar. ‘o yaş­ lı ağaçta büyük bir an kovanı var’ ya da ‘o büyük kumsalın yakınında çok büyük bir kaplumbağa zıpkınlayacaksın ve sahilde birçok yumurta bula­ caksın’ der. bazen bütün bir kafatasını. Bunu kimse duymasın. Mızrağın diğer ucunu sol omzuna dayar. iktidannın artışını sürekli hatırlatmaya hizmet eder. Bir karınca gibi yürür. Koltukaltından terini alıp sağ koluna sürer. En so­ nunda mideye girer ve mideyi kapatır. Önce canlı sonra da ölü olarak düşmanın. her biri­ nin kuvvetini alabileceği bir düşman aradığını tahayyül etmek zor de­ ğil. yaşam kanını kendisini öldürecek olana vermiş gibidir. onun mana’sını doğrudan kendine katabileceği. Galip olanın kesip çıkardığı veya kendine kattığı ya da savaş nişanı olarak taşıdığı uygun ceset parçalan. Avustralya’daki Amhem Land’in Mumginleri. Bir adam kavga sırasında bir başkasını öldürünce eve döner ve ölen ada­ mın ruhu ona yaklaşana kadar pişmiş yiyecek yemez. alt edilen düşmanın fiziksel bir yadigârını savaş giysisinin bir parçası olarak taşırdı: bir kemiğini. ölen adamın ruhunu öldürdüm. Biraz zaman geçtikten sonra yaşlılardan biri sorar: ‘Orada çalılıklann arasında kimsenin ruhunu gördün mü?’ ‘Hayır. aynı zamanda daha da büyür. “Yaşlılar sonra hayvanın etini tadarlar. ama bunu ancak düşman ölürse elde edebilir. Mızrağı alır. Öldüren korkar ve bağırır ‘Kim o? Ya­ kınımda biri var. öldürenle öldürülen arasında daha kişisel.’ Ölen adamın ruhunun bulunduğu yere yaklaşınca bir kanguru bulur.

Hayvan nişastayı yemeyi sürdürmüş ve bir kol kadar kalınlaşmış. Kral hoşnut kalır ve ondan kalmasını ister. b?banın aklına yılanı özel bir tür nişastayla besleme fikri gelmiş. sarhoş olmuş ve rüyada gibi. sonunda onun önünden kaçarlar ve çocuk ölü bedenlerin oluşturduğu yığı­ nın üstüne oturup şehir halkına seslenir: ‘Dışarı çıkın ve katledilenleri sü­ rükleyerek götürün. 10 + 20 + 30 yani altmış kişiyi öldürmüştü. Düşmandan elde ettiği kazanımı kişiseldir ve tamamen dolaysız olarak elde edilir. Ama kahraman halkına acır. Öykülerde kahramanın asıl kaygısı. Başansı daha da büyük olan bir şefe Koli-Visa-Wangka adı verilmişti. “Çocuk babasının düşmanlarının ruhları küçülsün diye onlara dört dar­ be indirdi ve düşmanlar Gök-krala barış önerileri getirip. Fiji Adaları nda bulunur. minik bir yılan görüp onu yakalamaya çalışmışlar. Ama bir kahramanın yalnızca insan düşmanlarla savaşmadığı söy­ lenebilir. tütün çiğnemiş.’ Böylece. Bir insandan özel olarak nefret eden bir şef onu tek başına yeme hakkını saklı tutar ve bu durumda başka birinin onun bir parçasını bile yemesine izin vermez. tahta da­ vullar şehirde ‘Ölüm ezgisi’ni çalıyordu. ama çocuk elindeki sopasıyla. gel ve ye diye ona ses­ lenmiş ve yılan deliğinden çılap kızlardan birini. düşmanın üstüne atlayan kahraman. Kısa sü­ rede bir ağaç kütüğü kadar büyümüş. çünkü onlar düşmanlarını yalnızca öldürmekle kal­ mazlar onları sonradan yerler de.Kendisi savaşıyor olduğu için erkeklere ihtiyacı olduğunu söyler. Bu seçkinin konumuzla ilgili olan kısmı burada kısaltılarak aktanlmıştır. on kişiyi öldürene Koli. Yılanı içinde su bulunan bir kaba koyup yanına çeşit çeşit yiyecek bırakmışlar. “Diğer kız ağlayarak gidip durumu babasına anlatmış. Onu küçük bir göle koymuşlar. onu sürükle­ yip yutmuş. halkını tehlikeli canavar­ lardan kurtarmaktır. Ancak böyle şeylerin yalnızca öykülerde olduğu düşünülmemelidir. Çocuk annesini tehdit ederek babasının kim olduğunu söylemeye zorlar ve babasının Gök-kral olduğunu öğrenir öğrenmez onu bulmak için yola koyulur. düşman savaş çığlıkları atarak şehre gelir: ‘Çık dışarı bize gel. Yapabilecekleri en iyi şey dehşetin düzene so­ kulmasıdır: her yıl canavara çok sayıda kurban verilmektedir. intikam almak için yola koyulmuş.” Burada çocuk bütün düşmanlan yalnız başına göğüsler ve her vu­ ruşu hedefe isabet eder. Kızlar ‘Sevgilim. Ama. Böylelikle genç erkeklerin düşüncesi erken yaşlar­ dan itibaren savaşa yönelir. dünyadaki ilk insanları yemeye başlamış. sabah erkenden. Bir iplik kadar kalınlaşmış sonra da parmak kadar büyümüş ve kızlar onu daha büyük bir kaba koymuşlar. şehir halkı Ölüm şarkısını söyleyerek dışa­ rıya çıktı ve onlar kırk iki kişinin bedenlerini uzağa sürüklerken. Yılan köylerin ve kabile­ lerin altında kendisine bir mağara yapmış. Yaralanmazlığı sayesinde ^ başkalannı kurtarmayı başardığı için bir ışık figürü olarak belirir. kendisiyle alay edenlerden birinin kafasını parçalar. bu yüzden Gök-kral düşmansız kaldı ve gökyüzünün her yerine hükmetti. baba. insanların atalarını. T. Bir ki­ şiyi öldürene Koroi. bırakın yaşayalım’ dediler. kızını . Sonunda ölü yığının üstünde otururken görü­ lür ve yığındaki her bir adam onun tarafından bizzat öldürülmüştür. Ama yılan onlardan hep kaçmış. Babasını hiç tanımadan. Kralın etrafında oturan adamlar gülerler. çocuk çok küçük olduğu için hayal kınk256 ll®ina u§rar. kızlar hayvanı bu kalburla yakalayıp eve getirmişler.yür. Bu insanların bir hayvanın ölmesine karar verdikle­ rinde yaptıkları gibi. Baba intikam almaya karar vermiş. Fiji Adalılann kahraman için kullandıklan dört farklı ad vardır. Ey Gök-kral. bütün iş gece ve gizlice yapıldığın­ dan bizim geleneksel kahraman kavramımızla çok az ortak yanı vardır. ta ki babalan onlara çok ince bir kalbur yapana kadar. ama yine çağrılınca geliyor ve kızların ona ha­ zırladığı devasa miktardaki nişastayı yiyormuş. kolundan başlayıp ta başına kadar yakalamış. Yılana sunmak üzere nişasta hazırlamış. Bizim bildiğimiz korkusuz ve tek başına. tek başına yola çıkar ve büyük tehlikelerle kar­ şı karşıya kalıp canavan kendi elleriyle katleder. Bu süper kahramanlann şölenleri belki bizim şölenlerimizden daha da etkileyicidir. Halkı ona müteşek­ kirdir ve anısına sadakatle hürmet ederler. bir çocuğa değil. çünkü açız. elinde tuttuğu nişasta kâ­ sesiyle birlikte. rüyasında. annesi ta­ rafından büyütülmüş bir erkek çocuk öyküsü vardır. bu ışık figürüyle sadece düşmanlara ait olmayan ölü yığını arasındaki bağlantının açıkça görüldüğü mitler de vardır. Bu mit K. ^ JJy Ancak. Babasını bulduğunda. Ama sonra. o zaman yılan doğru dürüst yeme­ ye başlamış. Preuss’un önemli ve çok az tanınan seçkilerinde bulunur. Karaya çıkıp geyikleri ve başka hay­ vanları yemeye başlamış. Nişastayı açgözlülükle yemeye devam etmiş ve öyle açmış ki yiyecekle birlikte onu besleyen kızın elini ve kolunu da yakalayıp yutmuş. ama yı­ lan her şeyi reddetmiş. Çık dışarı bize gel ki seni yiyelim. “Ve ertesi gün. Bu mitlerin en yoğunlaşmış olanı bir Güney Amerika halkı olan Uitoto dan gelir.’ Sonra çocuk ayağa kalkıp şöyle der: ‘Arkamdan hiç kimse gelmesin. “Babalarıyla birlikte nehir kıyısında yaşayan iki kız kardeş bir gün suda çok güzel. Siz hepiniz şehirde kaim’. eline kendi yaptığı sopasını alıp düşmanın orta­ sına dalar ve sağa sola vahşice darbeler vurup her vuruşta birini öldürür. ‘Bize acıyın efendim. yirmisini öldürene Visa ve otuzunu öldürene Wangka adı verilir. Canavar onlan azar azar mideye indirir ve ona di­ renecek kimse yoktur.

onu dimdik tutanın bu ol­ duğu söylenebilir. Bu imgenin saldırgan ve zor.2Llayıcı bir yanı vardır. yılanın kamını kesmiş ve yılanın içinde eskisi gibi oturmaya devam etmiş. öyle ki artık canlı kimse kalmamış. Nehir iki kez daha kıvrılacak ve eve varacaksın. Her tür acıyı çekmeye hazırmış ve onu öldürmek için boynuna astığı kutusundan tütün suyu iç­ miş. ‘Benim neyim var? Deihoma’yı. Baba yılanın kamını yarmak için yanına bir deniz kabuğu almışmış. çünkü yılanın deliği yolun ortasın­ daymış ve tarlalardan kim gelirse onu yakalayıp sürüklüyormuş. Kokuşmanın ortasındaki sükûneti ve soğukkanlılığı kahramana özgü bir niteliktir. “Düşmanlar gelmiş ve saldırmış. Hayatta kalan yalnızca. adeta masum bir kahramandır. Senin koyun hâlâ uzakta‘' söz*er b erin e Deihoma kesmeyi bırakmış ve yılan daha önce bes­ lendiği insanlann arasına dalmış ve onlan derhal yakalamış. Bu onu yıkmaz. Nasıl kestiğine dikkat et. Sancılar hissediyorum’ demiş yılan ve çığlık atmış. Yılan nehirdeki bütün kabileleri yutmuş ve onları bitirmiş. Hamaklarından indiklerinde bile yılanın deliğinin orada olmasından ve yakalayıp onları da sürüklemesinden korkuyorlarmış.’ Deihoma kesmiş. Gerçekten önemli olan her şeyin yılanın vücudunun içinde gerçekleştiği bu mitin yoğunluğu. Sonra kalkmış. Kesen Adam’ı yut­ tum. Deihoma. Gece vakti beş evden oluşan köye gel­ mişler ve her taraf aydınlık olsun ve köyün sakinleri karanlıktan yararla­ nıp kaçmasınlar diye. İnsan.” Burada önemli ölçüde kısaltılmış olan bu mitin tamamında. Baba orada otururken cesetler onun üzerinde çürümüş ve o bu kokuya dayanmak zorunda kalmış. Kesen Adam’ı yuttum ve canımı yakan da o!’ Ve koruyucu ruhları onu ikaz etmiş: ‘Deihoma. Deihoma’nm koruyucu ruhlan onunla konuşmuş: ‘Deihoma. Baba kutu­ sundan tütün suyu içip. topraktan dışanya çıkmış ve oradaki bütün insanlan ele geçirmiş. ‘Kes. İn­ sanlar korkudan tarlalara gitmeyip devamlı evde oturuyorlarmış. Sonra yılan başka bir nehir boyunca yerleşmiş olan kabileleri yemiş. Yılan orada yatmış kıvramyormuş. Deihoma kesmeye devam etmiş. öyle ki artık hiç insan kal­ mamış. Çok uzun bir süre zavallı adamın yiyecek hiçbir şeyi olmamış. Ne yiye­ bilirmiş ki? Tütün suyu içmiş ve çürümenin leş kokusuna rağmen sakin kalmış. Dünyadaki bütün insanlar onun üzerinde çürüyerek yatabilir ama o yine de evren­ sel çürümenin ortasında yalnız başına dimdik ve amacında kararlı bir biçimde kain-. büyük sancılar çeksin diye yılanın kamının orta­ sında delikler açmış. Bu arada Deihoma tütün suyundan içmiş. Sonra baba onun ağzının içine atlayıp oturmuş. yılanın kamını yarmış ve koya gelince karnını açıp açıklıktan dışan atlamış. ‘Onu öldürdüm’ diye düşünmüş yılan ve babayı sürükleyip uzaklara götürmüş. nehre bile gidemiyorlarmış. öldürme yoluyla tekrar tekrar hayatta kalan bir adamdır. tersine. Çoğunu evden kaç­ maya çalışırlarken sopalarla öldürmüşler. kuvvetli kes’ demişler. Artık kabileler yokmuş. “Sonra bütün bir kabileyi yemiş ve babanın bedeninin üstünde çürüyen insanlar varmış. “insanlar. İnsanlar hiçbir yere gidememişler. kulübesine gitmiş ve kızlannı yeniden görmüş. Gerçek­ ten de dışarıya çıkmak imkânsızmış. Sonra yılan bir başka kabileyi yutmuş ve insanlar onun bedeninin üstünde çürümüş. düşmanı kandırmak için yüzüne ve bedenine kan sürmüş. Ama ancak çok az kesip yarabilmiş. yıkanmış ve oradan pek uzak olmayan bir . bütünüyle güvenilir nitelikte­ dir. bu gerçeğin ta kendisidir. “Dışarıya çıkar çıkmaz yere oturmuş. köyü iki taraftan ateşe vermişler. Kahraman. Yılan onun çağrısı üzerine gelmiş ve adamın elinde tuttuğu nişasta kâsesini yakalamış. cennetin eteklerindeki nehrin yakının­ da yaşayan insanların hepsinin bedenini yemiş. Nehirden su almaya giderlerse. İnsanlar ağlıyor ve yılan onlan yer diye korkuyorlarmış ve kapılanndan dışarıya adım atmıyorlarmış. kokuşmanın ortasındadır ve buna dayanır. Başı bütünüyle soyulmuş gibi saçsız kalmış. “Maitchaule adlı bir adam yara bile almadığı halde ölü yığınının ara­ sında yatmış. Düşmanlar herkesin ölü olduğuna inanıp oradan aynlmışlar. Adam orada yalnız kalmış. Deihoma tütün suyu içerek canlı kalır. Yiyecek neleri vardı ki? “insanlar Deihoma’nm bedeninin üzerinde can verip çürümüşler. kızlar babalarını sevinçle karşılamışlar. mitte yemeden sonra en sık tekrarlanan şey budur. yalnızca içecek tütün suyu varmış. ‘Yemeye de­ vam ediyor! Biz nerede yaşayacağız? Halkımızı yok etti’ demiş köylerin sakinleri. yaşa­ dığın nehirdeki koy burası. çünkü cesetlerin hiç­ biri onun öldürmesinin sonucu değildir. Böylece Deihoma yıla­ nın içinde çok uzun bir süre çektiği perişanlıktan sonra geri dönmüş. ait olduğu bütün insanlar öldürülmüşken savaşta kendi haya­ tını nasıl olup da kurtarabilir ve yalnız olduğu zaman kendisini nasıl hisseder? Güney Amerika’daki Taulipanglar arasında Koch-Grünberg tarafından kaydedilen bir Kızılderili mitinde bu konuya ilişkin bilgi­ lendirici bir pasaj bulunmaktadır. kendisi hariç hepsi yok olan kendi halkının oluşturdu­ ğu kitleyle kendisini eşdeğer bir konumda bulan bir adam olabilir. Hepsi ziyan olmuş. yılan onlan yakalayıp sürüklüyormuş. bunun üzerine yılan bir sancı hissetmiş. yılan tarafından yutulan insan bedenlerinin kahramanın üstünde nasıl çürü­ düğünü anlatan en az on beş pasaj vardır. De­ rede iyice yıkanmış. Yılan. Sonra bir başka kabileye gitmiş. Ama o. Şimdi işe koyul ve kuvvetlice kes.258 yutan hayvanı çağırmış ve ona ‘Beni yut!’ demiş. O. babanın bedeninin üstünde kokuşup çürümüş. henüz senin yaşadığın nehrin koyuna gelmedik. Deihoma onun kamını kabukla yarmış ve yılan bağırmış: ‘Nasıl oluyor da sancı çekiyorum? Deihoma’yı. Ama hayatta kalanın her zaman kahraman olması gerekmez.

etrafta yalnızca ölüler vardı. o da di­ ğerleri gibi bir adamdır. İncil’deki bildik tufan örneğinde mitin sertliği Nuh’un bütün ailesini istemesiyle yumuşatılır. yalnızca ölüleri gördü. bakayım. Ama sonra aniden tamamen yalnız kalır. bunun büyük kısmı hâ­ lâ sağ olabilecek insanları aramaya ayrılmıştır. ‘Ölen arkadaşlarıma katılmak istiyo­ rum demiş. Dönmek üzere yola koyuldu. dolaştı ve bazı insanlann ayak izlerini gördü. şimdi kelimesi kelimesine akratacağım öyküdür. diğer herkesle birlikte yok olmadığı için ona bir paye verilir. Sağ kalan bir erkekse. arar. Yalnızca bir kişi kalmıştı. çünkü kö­ pekler bile ölü. Bütün Kutenaylann arasında hastalık vardı. babasını ve artık kimsesinin kalmadığını düşünmüş. sonunda daha sonra evle­ nip yeni bir ırk kuracağı bir ya da belki iki kadın bulur. Hep do­ laştı ve bütün insanlann ölmüş olduğunu öğrendi. Hiç kimse kalmamışsa. Orada çok sayı­ da akbaba varmış. Kral-akbabanın kızma demiş ki. kansı olması için bir akbabayı yakalar. kendisini özel olarak ayırt etmemiş olabilir. Yal­ nız dolaştığı dönem. Düşündü: ‘Bu ülkede tek kalan benim. Başta onların kaderini paylaşma­ ya kararlıdır.’ Sonra kanosuy­ la yola koyuldu. Ölü arkadaşlarının arasına tekrar uzanmaya karar verir. Her zaman açıkça fark edilebilen ikinci bir unsur vardır. kano­ suyla yoluna devam etti. Birbirlerine haberi anlattılar. Bir çadırlan vardı. Yalnızdı. Hiç kimse hiçbir zaman ziyarete gelmez. ayrıntılarıyla tasvir edilir. Yola devam ederken bir yandan da ağlıyordu. Hepsi öldü. Eskiden insanların bulunduğu su kenanna geldiğinde. büyük ve küçük ayak izleri. İnsanlık onunla tekrar başlar ve yalnızca onun üzerine kurulur. Dünyanın her yerinde ne kadar çok kabilenin. Bir zamanlar sağ kalan tek insan olması bu atanın kuvvetinin ve şöhretinin bir parçasını oluşturur. Arkadaşları arasında yaşarken. Hiç ölü beden yoktu. Ailesi ve kendisiyle bir­ likte her canlı türünden bir çifti de gemisine almasına izin verilir. Etrafında akbabalar dışında canlı hiçbir şey göremediği için. Bu geleneğin en saf çeşitlemelerinden biri Kutenaylann kökenine ilişkin. yola devam edince. Aynı öykünün daha aşın örnekleri. Burada çok yalnızım ve bana yardım edecek hiç kimsem yok. Sonra Kral akbabanın kızı gelmiş. ‘Şimdi ba­ lığa gidiyorum.n. bu da onun cesaretidir. bu durumda dindarlık. Korku içinde yakılıp yıkılmış köye dönmüş. orada kimse yoktu. kökenlerini büyük bir felaketten sonra tek başlarına hayatta kalan bir çifte atfettiği kayda değer bir konudur. Kanosundan indi. döndüğüm zaman seni bir kadına dönüşmüş bulmak isti­ yorum. Maitchaule büyücü doktormuş ve güzel bir kızı düşlemiş. onların yerine her yer­ de cesetler bulur. Üç kişi olup olmadıklannı bilmi­ yordu. Hepsi ölmüştü. o bir kişi gelişigüzel dolaşır. Sonra yer değiştirdiler. “İnsanlar orada yaşıyordu ve birdenbire bir salgına yakalandılar. Sıklıkla salgın hastalık hakkındadır. Onun di­ leği üzerine kuşun kadına değiştiğini de eklemek gerek. Kasabada hiç kimse yoktu. ama kimseyi bulama­ mış. çadırlann içinde ölü bedenler yığılıydı. geri gelmeyeceğim. kurtulmak için ölülerin arasına uzanır ve fark edilmemek için kendini onlardan birine benzetir. Ama Tanrı’nm gözünde merhamet bulan Nuh’un kendisiydi. çünkü az ön­ ce güzel bir kız düşlemiştir. Akbabaları kovalayıp ölü arkadaşlarının yanına uzanmış. Bililerinin kurtulduğunu biliyordu. Hiç kimsenin kalmadığım anladı. Hiçbir iz yoktu. Kral akbabanın kızı ne yapmış dersiniz? Maitchaule’nin göğsüne yerleşmiş. Her yerde durum aynıydı. Bu bir erkekti. * Kutenaylar: İngiliz Kolombiyası'nm güneydoğu kesimiyle Kuzey Idaho ve Montana'nın kuzeybatısında yaşayan Kuzey Amerika yerlileri (ç. Akbaba kız tam onu parçalamak üzereyken Maitchaule onu yakalamış. göç etmiş olabilir. Bu öyküler her zaman tufan kavramıyla bağlantılı de­ ğildir. Canlı hiçbir şey görmeden oradan aynldıktan sonra. ‘Kendini bir kadına dönüştür. Ken­ disinden sonra gelen herkesin atası olmasının prestijine. Orada hiçbir iz yoktu. Çabucak ölebilmek için ellerini başının üstünde tut­ muş. Kendisinden başka hiç kimsenin olmadığının giderek kesinleşmesiyle umutsuzluğa kapılır. Hatta ayak iz­ leri gördü. Oturup düşünmüş. Bir gün geriye kalan iyileşti.’ Kanosuyla yola koyuldu ve Kutenayın son kampına geldi. Evden çıkıp uzaklara yürümüş. Orada iki ya da üç kişinin (sağ) olduğunu anladı. Akbabalar dönüp cesetlerin üstünde kavgaya tutuşmuş. Üstüne ba­ şına yine kan sürmüş. Uzakta bir köy ala­ nı vardı. ama bu konuda gerçekten samimi olamaz. Orada insanlar olduğunu sanmış. Yalnızca manyok ekmeği ve soğuk kavrulmuş et bulup yemiş.260 başka eve gitmiş. Hiç kimse yok. Burada yaşayanlar eskiden o yöne giderlerdi. salgında bir kişi hariç her­ kes ölür. Düşündü: ‘Dünyayı dolaşıp binlerinin ya­ şadığı bir yer var mı. Kanosuyla yola devam etti ve düşündü: ‘O yöne doğru kürek çekeceğim. . Sonra düşünmeye başlamış. Bir kasabada hiç kimseyi görmediler. Düşmanlan tarafından öldürülen annesini.’ En uzaktaki köye gelince.’ ” Önce. Öldüler. hayatta kalmak için gereken nitelik. Bu kadar sözcükle dile getirilmese bile. Hepsi kaçmış. Ona demiş ki. bir tek ata çifti dışında bütün insan ırkının yok olduğu ma­ sallar da vardır. Sonra Kutenaylann yaşadığı son ye­ re geldi. hayatta kal­ masında görülen kuvvet ve talihe gösterilen saygı eklenir. ona ait bir nitelikti ve yal­ nızca onun sayesinde diğerleri de kurtuldu.). Bir zamanlar bir kasabanın bulunduğu bir yere geldi.’ Akbaba kızı boş bir eve götürmüş ve onu orada evcil bir hayvan gibi terbiye etmiş. Sonra sağ kalan tek kişinin ken­ disi olduğunu keşfeder. Kasabaya gitti. Eğer tekrar kendi başına baş­ lama cesareti olmasaydı insanlık hiç var olmayacaktı. Diğer akbabalar uçup gitmişler. üzülür ve korkuya kapılır. Bir kasabaya geldiler ve haberi bir­ birlerine anlattılar.

çok sayıda Caraib kaçarken şelaleyle ada arasında öldürüldü. tersine. Sonra çocuklann olur’. ‘Eşekanlan’yla aralannda. kızım büyüyünce o senin karın ola­ cak. kız ve genç ağladılar. Bizimle tekrar savaşmaya asla cüret etmeyin. Etlerini kurutacağım. Bu ikisi halata en son bağlananlardı. hayatta kalanların kasıtlı kullanımına. sırayla halatı boyunlarına doladılar ve hepsi sonsuz derinliklere atladılar. Sonra gidip başka kimsenin kalıp kalmadığına bakacağım. Sonra genç adam yaşlı kadmla evlendi. halkının intikam duygularını ka­ bartır. Adamı kızım tutarken gördü. tanıklık ettiği dehşet gözbebeklerine iz bırakmış bir şekilde kendi halkına geri gön­ derildi. ‘Anne bir adam görüyorum’ dedi. Birlikte savaşa girdiği bü­ tün savaşçılar çarpışarak ölmüş ya da tutsak alınıp kendilerini düşman­ ların karınlarında bulmuştu. ama Güney ve Kuzey Amerika halklarının tipik inceltilmiş zulmü ve kurnazlı­ ğıyla bir Caraib sağ bırakıldı. Humboldt bu dehşet habercisinin öyküsünü aktarır. Bu nedenle bugüne kadar ‘Aslanlar’ ‘Keçiler’e. Yemeleri ge­ rekecek. hep birlikte işe koyulup çok uzun bir halat bükmeye başladılar. Bu insanlar aç erkekler ya da kadınlar olabilir. Varoluşlarında hemen he­ men bütünüyle ölülerle bağlantılı ritlerin egemen olduğu halklar var­ dır.” Önemsenmeyerek sağ bırakılan bu tek adam bir ağaca tırmanmaya ve kendi halkının yenişini izlemeye zorlanır. . ‘Sizin neslinizi tükenmekten kurtaran biziz’ derler. Tutsaklan yediler. Yaşlı bir kadın ve kız gördü. Türünün tek örneği olmayan bu öykü. Götürdüğü mesajın özü.262 Kanosuyla yoluna devam etti ve yukarıda ağaççileği yiyen iki siyah ayı gördü. Sonra gölün kenannda toplandılar. ilkel halkların hayatta kala­ nı net bir biçimde kavradıklarını kanıtlar. kadınlann bulunduğunu gördü. Etleri kuruttuktan sonra onlan arayacağım. Düşündü: ‘İnsan gördüğüme sevindim.’ Sonra gitti ve kızı yakaladı. ama adam azimle devam etti ve onu karaya çıkardı. Cabreler düşmanlannı nehrin ağzında yenmişlerdi. Kadın ondan kaçmak için ‘Bırak gideyim! Bırak gide­ yim! diye çığlıklar atarak mücadele etti. Insanlann ayak iz­ lerini gördüm. düşmanlarının düşündüğü şekliyle şöyledir: “Yalnızca biriniz kaldı. ye­ rim. Kız konuştu ve annesine. Daha sonra. Çok geçmeden kadın dedi ki: ‘Artık görüyorum ki kızım büyüdü. Ne kadar güçlü olduğumuzu görüyor­ sunuz.” Kimi zaman salgınların ve savaşların ardından gelen üçüncü bir tür felaket kitlesel intihardır ve onun da hayatta kalanları vardır. O hâlâ küçük. şef­ lik sorunu yüzünden bir tartışma çıkmıştı. Rodez­ ya da yaşayan bir Bantu halkı olan Ba-ilalann. bu ikili rolden çok şey öğrenebiliriz. Sonra kadın.’ Son­ ra genç adam kızı. Yaşlı kadın dedi ki: ‘Kızımı alma. Bu efsanede iki klan. diğerleriyle birlikte sulara sürüklendiler ve tam boğulacakken adam pişmanlık duyarak ipi kesti ve kendisini de kansım da kurtardı. Artık senin karnı olabilir. bundan zararlı çıkan ve birin­ cil konumdan atılan ‘Keçiler’ kendilerini gölde yok etmeyi planladılar. Onlara gördüklerini anlatacak ve daha fazla sa­ vaşmak için cesaret göstermelerini önleyecekti. düşmanlarınca sağ bırakıldı ve kendi hal­ kına geri gönderildi. Cesaret edebilirsek. çocuk. Be­ nim kocam olman gerek.’ Sonra işe koyuldu ve ayılann olduğu yere gitti. Zorla hayatta kalan olarak. O kadım kanm olarak ala­ yım. bu noktayı örnekleyen bir efsaneleri vardır. Onun bedeni artık kuvvetli.” Ne var ki bu bir adamın gördüklerinin etkisi o kadar büyük ve zorla tek başına bırakıl­ ması o kadar etkileyicidir ki. Kadın kızının doğru söylediğini an­ ladı. “Keçiler” ile “Eşekanlan” arasındaki bir anlaşmazlık anlatılır. kansı olarak aldı. Çocuklann olursa iyi olur.” Son olarak dikkati. Beni al. Annesi baktı. Onları vurursam. ÖLÜLERİN HINCI Herhangi bir dinin özgün belgelerini inceleyen hiç kimse ölülerin ikti­ darı konusunda hayrete kapılmadan edemez. Bir zamanlar ‘Keçiler’in bir başka klanla. İki Güney Amerika Kızılderili kabilesi arasındaki bir imha savaşında ye­ nilen taraftan tek bir adam. Sonra Kutenaylar oradan çoğaldılar. Oraya vardı ve orada ayılann değil. Onun konumunun tekilliği­ nin bütünüyle farkındadırlar ve bunu hesaba katar ve bundan kendi amaçlan için yararlanmaya çalışırlar. 1720 yılında Cabrelerin yok edilişiyle sona ermişti. “Cesur bir liderin başkanlığında birleşmiş olan Cabrelerin Caraiblere kar­ şı sürdürdükleri uzun direniş. Cabre şefinin zafer sevinci uzun sürmedi. Ağaca tırmanmaya zorlanan Ca­ raib gerek dostlarına gerekse düşmanlarına hizmet etmiştir. Birbirlerini görünce hep beraber ağladılar. Şöyle düşündü: ‘Gidip onları vuracağım. Kadın. Caraibler öyle bü­ yük sayılarda döndüler ki birkaç acınası örnek dışında bütün insan yiyen 2 Û1 Cabreler yok edildi. erkek. Bütün Caraibler birleşerek bir kitle oluştururlar ve Cabrelerin ebediyen sonunu getirirler. çün­ kü bütün Kutenaylann öldüğünü anladılar. özellikle tarihsel ve doğruluğu onaylanmış bir vakaya çekmek istiyorum. Bir ağaca tırmanmaya ve bütün barbarlıkla­ ra tanıklık etmeye zorlandı ve sonra derhal yenilen tarafa olanlan anlatma­ ya gönderildi. ‘Aslanlar’adındaki bir baş­ ka klandan bir adam ‘Keçiler’den bir kadınla evlenmişti ve onu intihardan vazgeçirmeyi başaramayınca onunla birlikte ölmeye karar vermişti.

bu da hayatta kalmayan olmasıdır. Ölülerin ruhlan has­ talık gönderir ya da hastalıklan kendi yanlarında getirirler. bütün iyi şeyleri görüp tadını çıkarman için dünyaya getirdim. oyalanman için okunu ve yayını yanma koyu­ yorum. Ölüler kendilerine verilen bu cezayı kabullen­ mezler ve bu yüzden bu cezayı başkalanna vermek istemeleri doğaldır. seni öldürdü. . çünkü bu durumda tatmin duymayı uygunsuz bulur­ lar. İçinde yaşadıklan kulübeler terk edilir ve bir daha asla kullanılmazdı. Ben sana hep iyi davrandım: iyi ol ve benim rahatımı bozma. av hayvan264 *annın ve la^ ın artl§1üzerinde güçleri vardır ve hayatı altüst etmenin yüz yolunu bilirler. “Demerara’daki' bir Kızılderili çocuk. Sana kumun kötü olduğunu söyledim. Ölen. İyi olmalısın ve bana kötülük yapmamalısın. çünkü artık sana zarar veremez. Öyle görünüyor ki bütün halklarda ölülere karşı aynı duygu egemendir. bir adamdır. Kayıplar için ağıt yakarlar. Mezarını. bir hayatta kalmayan'dır. Çünkü ağıt yakmak için nedenleri olanlar aynı zamanda hayatta ka­ lanlardır. Ancak bu bile ölülerin öfkesini bütünüy­ le yatıştırmazdı. yaşama. Yaşayanların en çok korktuğu şey ölülerin hase­ didir. Bak.). Gidip sana güzel bir tabut aldım.İnsana çarpıcı gelen ilk şey ölülerden duyulan genel korkudur. yapma. Benim rahatımı bozma. Sana giysiler ve güzel gömlekler yaptım. onlardan inti­ kam almaya çalışırlar. Onun ölümüyle kendile­ rini güçsüzleşmiş hissederler ve onu halâ sevmektedirler. çünkü senin için iyi olmadığını biliyordum: onu hep sen kendin ara­ yıp buldun. Ölüler hoşnut değillerdir ve arkalarında bıraktıklarını kıskanırlar. Her şey mezara konur ya da ölenle birlikte yakılırdı. ama kendilerinin hayatta kalma­ sından da bir tür tatmin duyarlar. dalkavuklukla ve yiyecek sunarak onlann teveccühünü kazan­ maya çalışırlar. hâlâ sahiptirler. yalıtılmış ölüm dediğimizde ailesinden ve grubundan koparılıp ayrılan. Bu meme (memesini tutup kaldırdı) onu almak istediğin sürece seni besledi. ama ölen adamın hissettiklerinin ne olduğunun her zaman çok iyi farkındadırlar. Onun. ölenler bütün sahip olduklan şeylerle birlik­ te kendi evlerine gömülürdü. sana hep kum yememeni söyledim. tam definden önce çocuğun büyükannesi başına dikilip yaslı bir tonla ona şun­ ları dedi: “ ‘Yavrum. çünkü ölülerin daha derinlerdeki kıskançlığı yeniden yapılabilecek ya da edinilebilecek nesnelere değil. Öleni. kum yeme alışkanlığı edinmişti. Ona aralanndayken ne kadar iyi davrandıklannı hatırlatırlar. kötü bir şey. Hayatta kalan çok sayıda insan vardır ve ölü adam üzerinde herhangi bir hakkı olanların hepsi onun yasını tutmak için ağıt sürüsü oluşturur. Onun parasını ödemek için çalışmak zorunda kalacağım. kumun seni öldüreceğini söylediğimde beni dinlemedin ve bak şimdi öl­ dün. yaşamın kendisine yönelikti. Ölenin son dilekleri vicdan borcu olarak yerine getirilir. Kalanlann yaptıklan her şeyin arkasında. kumu sevdiğini biliyorum. Ölüler. Bana kötü şans getir­ memelisin.n. geride bırakmak zorunda kaldıklan. Çocuğun ölü bedeni. pek çok yerde bu son dilekler kanun kuvvetindedir. seninle oy­ nadım ve seni asla dövmedim. babasının ci­ vardaki bir Creole marangozdan temin ettiği açık tabutta yatarken. Uzaklara gitsinler. oynamayı sevdiğin güzel bir yere yaPtlmSeni rahatça yerleştireceğim ve yemen için biraz kum koyacağım. seni. ölenin hayatta kaldıklan için ondan nefret etmesi gerektiğine ilişkin sarsılmaz bir inanç vardır. Bunu normalde kendi kendilerine bi­ le itiraf etmezler. bir yenilginin acısını çekmiştir. bir zamanlar ölenlerin sahip olduklan şeylerden hiçbirini ya da olabildiğince az şe­ yi ellerinde tutması ta baştan beri âdetti.’ “Çocuğun babası da benzer bir biçimde yaklaştı ve dedi ki: ‘Oğlum. Hâlâ hayatta olanlann gözünde ölen herkes. Sana hiç kum verme­ dim. Ba­ zen yaşadıkları süre içinde onlara yapılan haksızlıklar için.^ lannı isteyebileceği her şeyi yaptıklannı gösteren pratik kanıtlan sayıp sıralarlar. Durum ancak o herkesin ya da hemen hemen herkesin yok olduğu büyük ve ender felaketlerde değişir. çünkü onlar ölenin yitirdiği şeye. Bak gördün işte. yaşayanlardan nefret etmek zorundadır. kum yemeyi aklına soktu. ama sana kum yedirenin kim olduğunu araştır. Aynı duygunun ölülere her yerde ve çok değişik koşullar altında bi­ le atfedilmesi kesinlikle önemli bir özelliktir. Yaşayanlan ele geçirmeyi sürekli bir tutkuyla ister­ ler. ölen her adam. ya da hiç kimsenin onlan elinde tutmak iste­ mediğini kanıtlamak için. günlük yaşam nesnele­ rini yaşayan insanlardan kıskandıklan için. Demek ki. ama çoğu zaman yalnızca artık kendileri hayatta olmadıkları için.’ ” * Demerara: Guyana’nın doğusunda bulunan eski Felemenk kolonisi (ç. Sana baktım ve besledim. sonunda erken ölümüne neden olan.’ Sonra anne ağlayarak geldi ve ezgili bir sesle dedi ki: ‘Yavrum. gerçekten de bu duygulardan birini diğerinden ayırmak çoğu zaman imkânsızdır. çünkü bu senin hatandı. Bu yasın dışavurumları dışandan bakanlara kuşkulu görünse de bunun nedeni durumun karmaşık ve bu yüzden de müphem olma­ sındandır. yaşayanlann. Tutkuyla ağıt yakarlar ve aslında gözyaşlannın hakiki olduğuna şüphe yoktur. Bireysel. ölmesini is­ temediklerine ikna etmek için ruhuna geri dön çağnlan yaparlar. yaşayanlara zarar vermek ve eziyet etmek üzere asla dönmesinler diye onlara ölülerin ülkesine yapacaklan yolculuk için gereksindikleri her şeyi sağlarlar.

ölüler onurlandırılıp iyi beslen­ diklerinde bile onlar ölürken hayatta kalanlara karşı. yaşayanlarla ölülerin bir tür komünyonudur. Sessizce ölen koyun. Ecdat bu böğürmeleri sever.’ Onu reddettim: ‘Hayır. İnsanlar bu rüyaları görmeyi umar ve görmezlerse huzursuzlaşırlar. bu türden bir kin tehlikeli bir hastalığın seyrine denk düşer. Callaway’in uzun uzun anlattığı gibi. Bu kitap. kurban olarak işe yaramaz. Kulübelerin yanında oynayan ve sık sık da içeriye giren tanıdık bir hayvan türüdür­ ler. benim hiç öküzüm yok. Ama sevgilerine ve bu kadar küçük olmasına rağmen onun öfkesinden korkarlar. çünkü incitilirse çok tehlikeli olabilirler. Zulularm ecdatları yılan halini alır ve toprağa girerler. Kurban verilirken ya da dua edilirken ilk olarak onun adı geçer. ağılda hiç öküz görüyor musun?’ ‘Bir tane bile olsa’ dedi. Bu nor­ mal bir durumdur ve bu yüzden küçük k^deş âdet olan kurbanları layıkıyla vermiş olarak.Büyükanne. Bizim kendi terimlerimi­ ze aktarıldığında.’ Şöy­ le cevap verdi: ‘Et istiyorum. Çocuğa gösterdikleri bu yalın şefkat etkileyi­ cidir. bir vakada. Bu hayatın içinde ne idiyse­ ler. İnsanlar ecdadının eskiden yaşadığı gibi yaşarlarsa. orada insanlar sanki ölü2 fiğ leri ya da onlar için önemli olanları uysallaştırmanın bir yolunu öğren­ miş gibidirler. on­ lara kurbanlar sunulur. ama sanıldı­ ğı gibi. Kendi soyundan gelenlerin refahıy­ la ilgilenir ve onun kendi soyundan gelenlere iyi tanıtılması çok önem­ lidir. Bu yılanlardan bazıları kendilerine özgü fiziksel özellikleriyle be­ lirli atalara benzerler ve yaşayanlar tarafından da öyle oldukları kabul edilir. ecdatları hoşnut olur ve soylarından gelenlerin refahını artırır. Uyandığımda. Güney Afrika’daki Zulular arasında yaşayanlarla ecdatları arasın­ daki ilişki özellikle yakındı. Arzuladıkları şeylerin.’ Ölü ağabey sordu: ‘Öküz kurban ettiğin zaman niye beni ça­ ğırmıyorsun?’ Ben şöyle cevap verdim: ‘Seni çağırıyorum ve seni namın olan ad ların la andım. Biri hastalanırsa. eski örf ve âdetleri izler ve değiştirmezlerse. yani övgü ve yiyeceğin düzenli olarak sunulması onları hoşnut tutar. Onların da duyabilmesi için kurban edilen hay­ vanların böğürmesi çok yüksek sesli olmalıdır. Zaman zaman. Soyundan gelenlere yakın olmayı sever. Callaway güvenilir ki­ şileri konuşturur. yalnızca hâlâ ha­ yatta oldukları için şiddetli bir kine kapılırlar. özellikle bu insan­ lar için servet anlamını taşıyan sığırları küçük kardeşine kalır. Çok kıymet ver­ dikleri “namlarıyla” yüksek sesle anarlar. ecdadından birinin halin­ den hoşnutsuz olduğunu bilir ve bunun nedenini ortaya çıkarmak için elinden gelen her şeyi yapar. nefesim kesilmişti. yine de bunda huzursuzluk veren bir şey vardır. çünkü onlar hâlâ hayattadır. hataları da güçsüzlükleri de eşit derecede hatırlanacak­ tır. anne ve baba bu çocuğu seviyorlardı. Ama yalnızca yılan değillerdir. kardeşim. baba ona pahalı bir tabut alır ve yemesi için mezarına kum koyar. Ona ait şeyler. nefes al­ maya çalıştım alamadım. Bir zamanlar tanı­ nan insanlarda-. Büyükanne yanında götürmesi için ona bir ok ve yay verir. Yeryüzünde güçlü bir şef olmuş bir adam mezarda da hâlâ şef olmaya devam edecektir. Çünkü ölüler hiç de her zaman adil değillerdir. Ama aniden ciddi bir biçimde hastalanır ve ağabeyi ona rüyasında görünür. sözlerini onların dilinde kaydeder. yan tarafımda bir sancım vardı. ölen adama karşı herhangi bir kabahatin farkın­ da olmaksızın mirasını alır. Seni anmadan öldürdüğüm öküzü söyle bana. onlarla konuşurlar. insan soyunun temel dokümanları arasındadır. “Rüyamda onu beni döverken ve şunları söylerken gördüm: ‘Nasıl oluyor da benim kim olduğum artık bilmiyorsun?’ Ben şöyle cevap verdim: ‘Se­ ni tanıdığımı görebilmen için ne yapabilirim? Benim kardeşim olduğunu biliyorum. bu yüzden onu uzaklaştıracak hiçbir şey yapılmamalıdır. Bu nerede katı bir biçim aldıysa. Onun ölümünden sorumlu olmadıkları itirazında bulunurlar. The Religious System oftheAmazulu (Amazuluların Dini Dizgesi) isimli kitabı nadir rastlanan bir kitaptır ve bu nedenle de çok az tanınır. çünkü korkuyla bütünleşmiştir. bu. Ölenin duyarlılıkları dikkatle ele alınır. Ölüleriyle konuşmak ve onları rüya­ larında “parlak ve net” olarak görmek isterler. çünkü ölene bağlı olan çok şey vardır. keçiler ve sığırlar kesilir ve ölüler de ciddi bir biçimde bu kurbanlardan pay almaya davet edilirler. çünkü canlılara düşlerinde insan kı­ lığında görünür. ‘onu istiyorum’. . Kurban. İngiliz misyoner Callaway’in yüz yıl ka­ dar önce topladığı ve daha sonra yayımlanan anlatımlar Zulularm ec­ dat kültünün en özgün dökümünü vermektedir. Onurlandınlmayı severler ve bu namlar unutulur ya da sessizce geçiştirilirse kendilerini hakarete uğramış hissederler. Geleneksel kurallara göre bakıl­ dıklarında ölüler müttefik haline gelirler. hiç kimsenin görmediği mitsel yılanlar değillerdir. Bazı halklarda ölülerin sürekli var olması bir ecdat kültü şeklinde gelişmiştir. Rüyalarda karakterlerine uygun bir biçimde görülürler. o zaman tekrar netleşmesi için bazı ritlerin uy­ gulanması gerekir. ölüle­ rin yaşayanlarla paylaştığı bir yemek gibi görülür. ama özellikle önemli olaylarda. Bazen ecdadın imgesi bulanıklaşır ve kararır. bundan sonra da öy­ le kalırlar. Bir büyük erkek kardeş ölmüştür. çün­ kü kumu sevdiğini bilir. eski konumlarını doldurmaya devam ederek.

Ölüp arkasında sığır bıraktı ya! ’ “İnsanlar dediler ki: ‘Adam öldü. yan tarafındaki sanemin orada ol­ madığını hissetti. sabahleyin iyi olursan. Adam ce­ vap verdi: ‘Ah! Sadece sessiz ol. onlar da onunla birlikte gittiler. Dedi ki. onu yok eder. Sabahleyin sığırları öldür. sana hepsini yok etmeni söylemiyorum. Ama sabah hâlâ hasta olur­ san. Sonra. İyi bir ruh bizimle olsun. Diyorum ki. çünkü çok korkmuşlardı ve ‘Yemediğine göre bu büyük bir hastalık her­ halde’ demişlerdi.’ “Sabahleyin kalktı ve sığır ahınna gitti. Ben hep sürekli hasta olduğumdan şikâyet ediyorum. beni hastalandırmayı bırak. ruhu da aşağılık.’ “ ‘Evet. Sevinçten konuşamadılar. bana onların hepsini yok etmemi mi söylüyorsun?’ “ ‘Hayır. Sahibinin midesine indirdiği. ‘Bana biraz bira verin.’ Biraz enfiye çekti ve uyudu. sen kardeşim olduğuna göre. suluydu ve o biraz yutabildi.’ “İnsanlar onayladı: ‘Evet. babamın çocuğu.’ “ ‘Peki öyleyse. Onu yatarken uykumda görüyorum. Ama inekleri sağma zamanında. Ve eğer senin o kardeşin ya da zaten ölmüş olan başka herhangi bir adam tekrar kalkacak olursa. et istediği için bana oyunlar ediyor ve öküz öldürdüğüm zaman onu çağırmadığımı söylüyor.’ “Güneş battığında o hâlâ sancıdan şikâyetçiydi. bana yalnızca ‘Karde­ şim. Ona biraz enfiye verdiler. siz evimizin insanlan. bu çocuklar iyi olsunlar ve insanlar sağlıklı olsun! Soruyorum.’ “Adam uyandı ve artık iyi olduğunu. biz onu azarlayıp şunu sorabiliriz: Niye böyle şeyler söylüyorsun?’ Hasta adam cevap verdi: ‘Eh! Kardeşim böyle böbürleniyor. enfiyeyi çekip uzandı ve uy­ kusu geldi. onları çağırdı. Ama biz gerçekten seninle konuşu­ yoruz ve sen gerçekten hâlâ bizim gözümüzle bakıyorsun. Hayattayken kö­ tü biri olduğun doğru: Toprağın altında da hâlâ kötü müsün? Eskiden ru- . Bir laf yüzünden kavga çıka­ ran bir adamdı. nasıl oluyor da uykumda bana tekrar tekrar geliyorsun. artık seni iyileştir­ dim. Ona çok kızgınım ve beni öldürmek istiyor sanırım.’ Ruhu da kendisi gibi. Bu kavgaya o sebep olurdu ve sonra dövüşürdü.’ Kardeşleri ikisini de getirdiler. çünkü çok sığır öldürdüm ve onu çağır­ madan öldürdüğüm bir tane bile yok. çünkü artık iyiyim. Bu yüzden o adamla ilgili olarak diyoruz ki.269 bi var. Bir insan onunla konuşunca hemen dövüşmek isterdi.“Adam inatçıydı ve bir öküzü öldürmeyi kabul etmiyordu. Et istiyor. ‘Gerçekten hastayım ve yakalandığım hastalığın ne olduğunu biliyorum. Ama sana köyünün büyük olması için öldürmeni söylüyorum. Öküzü getirdiler. sadece biraz alayım’ dedi. ben bir insan tarafından hasta edildim. et istiyorum’ diyebilirdi. Ni­ çin sürekli rüyanda kardeşini görüyor ve hastalanıyorsun? İnsanın karde­ şini rüyasında görmesi ve sağlıklı bir bedenle uyanması gerekir. her gün rüyamda onu gö­ rüyorum ve sonra acı çekerek uyanıyorum. çünkü ben ondan gencim. Kansı uyandı ve büyük bir ateş yaktı. Adam şunlan söyleyerek dua etti: “ ‘Öyleyse yiyin. ve eğer yalnızca keçin varsa ona keçi kurban et. O bu­ nu anlamaz ve şunları söylemezdi: ‘Bu hatayı yapan benim. Merak ediyorum ne zaman bü­ tün sığırları yok etmemi isteyecek. şimdi ona sevdiği eti vereceğim. Doğruldu ve karısını dürttü. Kanları ona bira verdiler ve yüreklerine su serpildi. Adama nasıl olduğunu sordu. bir tane öldüreceğim. Ağılın üst kısmına. Kardeşinin ruhu tekrar geldi. Ben diyorum ki. Ama ona benden istediği eti vereceğim. kardeşim. şunu şunu diliyorum. ‘Bana biraz yiyecek verin de yiyeyim’ dedi. Bana haksızlık ediyor. Gerçekten de öldüm ve sana bir köy bıraktım. “Gece yansı erkek kardeşi geldi ve dedi ki: ‘Nasıl. Ama bana onu bırakıp öl­ düğünde bütün sığırları öldürmüş müydün?’ “ ‘Hayır. ‘Sizi çağınyorum. ben her sığır öldürüşümde seni namınla çağırırken niçin bana seni hiç ça­ ğırmadığımı söylüyorsun: Sen cesur biriydin yoksa kuşkuya mı kapıldın?’ “Kardeşi cevap verdi: ‘Et dilediğim zaman bunu söylememin bir sebe. Çok sevindiler. Ağabeyim beni iyileştirdiğini söylüyor. hastalığı yüzünden midesine indirdiği sığır nasıl bir sığırdır? Dur. ve sen onu övgüyle andın ve onu cesare­ ti nedeniyle aldığı namıyla andın. ve biz duyduk. iyileşip bir nefes alayım ve nefesim artık şu anda olduğu gibi kesilmesin. Sen beni öldürmek için geliyorsun. onun yânına gelip orada durdular. Yiyecek katı de­ ğil. Kardeşim. beyler. Kendisinden küçük erkek kar­ deşleri vardı. ‘Bak. onun erkek kardeşinin ruhu olduğunu söylemeyeceğiz.’ Küçük kardeş dedi ki: ‘Eh. uyanırken vücudum hafiflemişti. ama yalnızca birbirlerine baktılar. Bu yüzden şahsen çok şaşırdım. Dedi ki. Gelip seni öldürmesi çok ayıp. Et istiyorsa. biz de onu azarlayalım? Çünkü senin sığırları kestiğin bütün zamanlarda biz de vardık. beyler. bunun gerçek­ ten de erkek kardeşinin ruhu olduğunu anlarız. beni öldürüyor. onunla yalnızca sessizce konuş. diyorum.’ insanlar ona dedi ki. sığırları seçtin mi? Sabahleyin onlan öldürecek misin?’ Uykudaki adam dedi ki: ‘Evet. son­ ra bir kavga çıkardı. o bir erkek de­ ğil. insanlarla dövüşmeyi seven bir alçaktı. evet. ‘O kısır ineği de getirin. Karde­ şimle konuşuyordum. Büyük bir köyün ol­ du. Sonra onlara bir öküz getirmelerini söyledi. sürekli kızgın. hepsini öldürmemiştim. neden ondan kurtulmuyorsun? İnsan kendisini hasta eden şeye kasten sebep olur mu? Derdinin ne olduğunu biliyorsa. o zaman bu­ nun yalnızca bir hastalık olduğunu bileceğiz. susadım’ dedi. evet. bu insanlarla dövüşmemeliyim.’ “İnsanlar dediler ki: ‘Ruhun konuşmayı hâlâ bildiğini mi söylemek is­ tiyorsun? Nerede. ben seni rüyamda görüyorum ve sonra hastalanıyorum? İnsana gelip iyi haber­ ler veren ruh iyidir. Adam birayı içti ve ‘Bana biraz da enfiye verin çocuklar. çünkü en büyüğümüz. ölmek ister mi? Çünkü ruh bir insana kı­ zınca. uyandığımda oldukça iyiydim. Beni bıraktığını ve iyi olduğumu görürsem sabahleyin birkaç sığır öldüreceğim. ‘Uyan ve bir ateş yak. ben uyurken bana gel ve bana meseleyi söyle ve örneğin. de. evet kardeşim bana bir köy bıraktın. Ama onu hiç övgüyle anmadığımı söylüyor.’ “Adam şöyle cevap verdi: ‘Öyle değil. Eğer bu ruh oysa. ‘Hastalığının ne olduğunu biliyorsan.

ölülere tam olarak asla güvenilmez.’ ” “Gerçekten de ölüyüm” der büyük kardeş ve bu cümle anlaşmazlı­ ğın. Hatta medyumun. seninle tekrar et yiyeceğimizi bil­ miyorduk. En çok korkulan.” Yaşayan adamın korktuğu sitem budur ve bunu rüyasında görmek­ le ona hak verir: o gerçekten de hayatta kalmıştır. meslektaşlarının bile anlamadığı sözcükleri kullanması söz konusu olabilirdi. Diyorum ki. yüzü kırışıyor. Ölümden sonra nefes-ruh gökyüzüne yükselirken. Zekâ bu ruha aitti ve onunla birlikte büyürdü. hayvan yere düşer. hay­ vanları ağılın içinde yerler. Yiyip tatmin olurlar ve şunları söyleye­ rek teşekkürlerim sunarlar: ‘Falancanın oğlu sana teşekkür ederiz. ikisi de böğıirur. eti seven sana gelsin­ ler. Beden çürüdükçe sperm-ruh da yavaş yavaş çözülür ve böylelikle sonunda zarar verme gücünü yitirirdi. bu aşağı konumdaki ruhtu. yaşayanların dünyasından tamamen çıkarıl­ mış olanlara göre daha az hınç duyması beklenebilir. Eti parça parça alıp götürürler. ağzından sal­ yalar akıyordu. ama gözle görülmezdi. Düzenli onurlandırma biçimle­ ri gerçekleştirildiğinde bile. bana bir şeyi iyilikle söyle ki uyanınca bedenim sancılardan kurtulmuş olsun. onları öldürür -ölürler. Yanında diğer bütün haksızlıkların solgun kaldığı bu haksızlığın boyutu ölü adama kendi kötülüğünü diğeri için ciddi hastalığa dönüştürme gücü verir. Bu üstün ruhtu. ölü adamı bütün ayrıntılarıyla vücu­ da getirirdi. Artık seni öldürmekte olanın o aşağılık olduğunu biliyoruz. Diğer ruh olan hun’un kökeni doğduktan sonra solunan havaydı ve bu ruh daha sonra yavaş yavaş şekil alırdı. yeryüzünde ne kadar güçlüyse. deriler çıkarılır. Çünkü bir mandwa öldüğünde. Öküzü bı­ çaklar. acı­ masız kötülük için yeterli bir nedendir. Se­ ni iyi gördüğümüze memnunuz. Bunlardan biri olan p o ’nun kökeni spermdi ve bu yüzden ana rahmine deşme anından iti­ baren mevcuttu. ruhunu sadık tebaası arasında tut­ manın bir yolu bulunmuştu. sperm-ruh me­ zarda cesetle birlikte kalırdı. evi­ mizin insanlarının bütün ruhları birlikte buraya sana. Bir ruh seni hastalandırınca. Ecdat kültüne ilişkin en önemli gelişme Çinliler arasında yer alır. tersine bu dünyada kalmaya zorlanırdı. Kral Kigala çok ileri bir yaşta ölmüştü. Adam kardeşlerine onlann derilerini yüzmelerini söyler. Ölü adamın tutumu ve talepleri ne olursa olsun. Kralın.” Medyum kendinden geçercesine. o gerçekten de ölüdür ve bu. “kral onu başından yakalar. Bir rahibin işlevine sahip olan bu med­ yum ölen kralın görüntüsünü. Burada kırmızı bir öküz. tehlikeli hastalığın ve bütün olay akışının özünü içerir. kendisi ölüp de başkalarının ha­ yatta kalması karşısında. Senin o çok şiddetli hastalığın sırasında. “Ben sana bir köy bıraktım” der ve şunu ekler: “Büyük bir köyün var. ruhunun içinde ikamet edeceği bir medyum yani bir mandwa tayin edilirdi. beraberinde. Derilerini yüzerler. söz konusu kralın yaşa­ dığı 300 yıl öncenin artık kullanılmayan bir konuşma tarzına kadar ye­ niden üretirdi. hayatta kalanlar için kayda değer bir huzursuzluk taşır. topallayarak yürüyor. ama sen sağsın. Ruh ne uzağa gönderilir ne de ortadan kaybolmasına izin verilirdi. Bu ruh can verdiği bedenin şeklini alırdı. Ruhun bir medyumu ele geçirmesi huşuyla izlenirdi. Ancak medyumun sürekli kral rolü oynadığı düşünülmemelidir. ama “kral onu başından yakalayınca” yaşlı bir adama dönüyordu. Uganda Krallığı’nda ölen kralın. Bütün insanlar yiyecek istemek için toplanır­ lar. Öldür onları.” Böylece ondan niçin korktuğunu bilir ve sonunda kur­ ban konusunda taviz vermesinin nedeni onu teskin etmektir. hiç kimsenin. köyün sahibi olduğuna göre köye kötülük değil iyilik ge­ tirmesi gereken sen. jestlerini ve tam olarak dilini. ’ Sonra sığırlar hakkında şu sözleri söyledi ve teşekkürlerini sundu: Burada sana sunduğum sığırlar var. Erkek kardeşlerinden biri hafif mızraklardan birini alıp kısır ineğe saplar. hain ve kıskançtı ve canlıları kendisiyle birlikte ölüme sürükle­ mek isterdi. dedi. Bir in­ san burada.270 hunun bana iyilikle geleceğini ve iyi haberler vereceğini düşünmezdim. Nasıl oluyor da. Diyorum ki. . Her insanın iki ruhunun olduğuna inanırlardı. bir deyişte geçtiği gibi. burada kır­ mızı beyaz bir inek var. Mandwaları temin etmekten sorumlu olan klanlarda her bir kralın öldüğü zamanki karakteristik özellikleri sözel ve mimiksel olarak aktarılırdı. Bu sırada ora­ da bulunmak bir şeref olarak değerlendirilirdi. Görüldüğü şekliyle hayatta kalma. insan ölü kralın huzu­ runda olur ve onu tanırdı. onun senin aşağılık kardeşin olduğunu anlayacağız. Bellek bu ruhun bir parçasıydı. medyumu ol­ dukça genç bir adamdı. Kralın ölümünden sonra. kendisini tek görevi bu olan bir in­ sanın bedeninde gösterebildiği için. Bir mandwa bir diğerinden görevi devralırdı ve böylece kralın ruhu yersiz kalmazdı hiç. daha sonraki garezi de o kadar büyük ve tehlikeli olur.” Bu köy diğerinin hayatıdır ve bu yüzden şunu da ekleyebilirdi: “Ben ölüyüm. Ecdat derken neyi kastettiklerini netleştirmek için onların ruh kavramı­ nı kısaca açıklamalıyım. kralın ruhu aynı klanın bir başka üyesine inerdi. Küçük kardeş “O beni öldürmek istiyor” der ve kendi kendine şunu ekler: “Çünkü o ölü. hatta bir keresinde güvenilir bir şekilde sınandığı gibi. benim büyük ağabeyim kötülükle geliyorsun. Zaman zaman.’ “Ve sonra ‘Bıçaklayın onları’.

tersine kuvvetle dolu bir biçimde bedeninden kurtulur. Ecdadın kimi nesiller boyunca ayn ve ayırt edilebilir bireyler ola­ rak kaldığı olgusu da önemlidir. sürükleyici bir tutku olarak saçma ve kavranamaz bir nitelik taşıyacağı için. Babası. çünkü kendisinin bir ecdat olarak varlığı onlann re­ fahına bağlıdır. Ve bu ruh yıllar içinde tüken­ mez. Av eti bol­ sa iyi yer. zenginleşir. bu duygu ölülerin sayısını artırmaya yönelik hiçbir eği­ lim taşımaz. Bir ecdat-ruh olmuştur. ölü­ münden sonra ruhu cenaze ritleriyle daha da soylulaşmış ve saflaşmış ola­ rak. “Yalnızca lordlann” diyor Granet. Onlann refah için­ de olmalannı ister. beslenmek ve hürmet görmek ister. Kitabele­ rinin bu kadar uzun süre konumunu koruyup korumaması ve ruhlannın yiyecek kabul etmeleri için çağnlması onlann mevkisine bağlıdır. Ona ithaf edilen ritler epey uzun yıllar boyunca sıradan ölülerin yazgısından kaçmasını sağlamıştır. baba ve büyükbaba gibi. bir ecdat kültü biçimini alırsa. var olmayı sürdürdük­ leri olgusu kimi bakımlardan hayatta kalmanın karakterini değiştirir. birikmiş ve yoğunlaşmış kuvvetiyle var olmayı sürdürdüğü sürece böyle bir ru­ hun kişiliği zengin olsa bile. Bütün mevsimsel törenleri.” Ona. babasının ecdat-ruh var olacaktır ve gördüğümüz gibi ayn ve fark edilebilir bir kişi olarak bütün özelliklerini elinde tutacaktır. Ruhun hayatta kalması. Ölülere duyu­ lan hürmetle kendinin farkında olma durumu işbirliği içindedir. Yiyeceğe ihti­ yacı vardı. İnsanlann. eğer bu iletişimi başlatan onlarsa tehlikeliydi. kit­ le karakteristiğini yitirir. Oğul hayatta olduğu sürece her durumda. ama geleneğin gerekleri izlenip uygun zamanlarda yapılarak. Dört ya da beş kuşak sonra ritüel olarak bağlı olduğu “ruh-kitabesi” özel bir kutsal yer olma iddiasını kaybeder ve bireysel anılan za­ ten kaybolmuş olan daha eski bütün ecdadın kitabeleriyle birlikte taş­ tan yapılmış bir sandığa kaldınlır. Ecdat-ruh kendi yuvası olan ma­ likâneye ait topraklann tahılı. ayn ve açıkça tanımlanmış bireyler bulunur. onu hatırlamaya hazırlıklı oldukları sürece yaşamaya devam etmelerini ister. aym zamanda dayanıklı ve kutsal bir kişiliğin bütün özelliklerini kazanır. çünkü ölülerin dünyasına yapılan yolculuk uzundu ve ken­ di soyundan gelenler ona yiyecek vermezse çok kötü acılar çekerdi. belirli bir tapınakta özel bir kült adanmıştır. bir ecdat ola­ rak rolü sona ermiştir. yüce ve parlak bir iktidara sahip olacaktır. kırlardaki yaşamı ve insanların yaşamını paylaşır. Kendi ölümü bu sayıyı bir gün artıracaktır.Öte yandan üstün nefes-ruh var olmayı sürdürürdü. onun da çözüldüğü ve yok olduğu bir an gelir. Hayatta kalma. Bugüne kadar ayn bir nitelik ta­ şıyan güçlü bireyselliği kaybolur. Bu süre ne kadar uzun ya da kısa olursa olsun. Et yiyen ve bütün hayatı boyunca iyi beslenmiş olan bir lordun ruhuyla. Yaşamı boyunca çok sayıda özü içine alır ve mülkü ne kadar büyük ve bereketliyse. kendisini enfes yemekler ve hayat veren içeceklerle doldurarak hazırlanır. “Eğer bir lord bulunduğu mevkinin kurallarına göre yaşamışsa. Temsil ettiği ve adını taşıdığı ecdat artık bir lord olarak onurlandınlmaz. Oğul sahip olduğu her j j g şeyi ona borçludur ve babasına iyi bakmalıdır. Yolunu kaybederse çok mutsuz olurdu ve sperm-ruh gibi tehlikeli olur­ du. Onun dönemi geçmiş. Ama. Bu ruhta koruyucu bir ru­ hun hayırlı kuvveti bulunur. eti ve avlanyla beslenir. Ecdadın hiçbiri dört ya da beş nesil kadar uzun yaşamaz. Bu kuvvet de yiyecek ve eğitim yo­ luyla edinilirdi. “sözcüğün uygun anlamıyla bir ruhu vardı. bu özlerden de o kadar fazla ola­ caktır. Bir ecdat olarak yeni varolu­ şu için oğlunun hayatta olması gerekir. Kendilerini et ve av etleriyle doldurmuş olan ecdadının zengin tö­ zünü artırır. o insanla bu bireyler arasındaki ilişkinin doğası şudur: o insanın var olması nedeniyle his­ settiği ve ecdadına duyduğu hürmeti artıran zafer duygusu çok ılımlı ve ölçülüdür. yeryüzündeki yaşamı boyunca edindiği fi­ ziksel ve ahlâki kuvvetine bağlıydı. Bir lord ölüme. Ritlerin yapılmasındaki amaç can­ illan ölülerin faaliyetlerinden korumak ve aynı zamanda ölülerin ruhlan için hayatta kalmayı güvence altına almaktı. ucuz ve kötü beslenen sıradan bir köylünün ruhu arasındaki fark özel bir önem taşırdı. artık öldürücü olamaz. Ölülerle iletişim kur­ mak. Oğul artık babası ölüyken hayatta kalmanın gizli zaferini hissetmez. Öldükten sonra. Ecdat birey olarak tanınır ve öyle hür­ met görür. Yaşayan her insanla bu kitle arasında. hasat kötüyse açlıktan ölür. hayırlı olurdu. Artık ruhu diğer bütün ölülerin oluşturduğu kitleye katılır ve onlar gibi anonimleşir. kendi soyundan gelenler ol­ mazsa ona hürmet edecek kimse kalmaz. Cenaze ritlerinin amacı ikiliydi. ama doğal ola­ rak o bunu olabildiğince uzun süre ertelemek ister. sadece uzak geçmiştekiler-bir kitle oluşturarak birbiriyle kaynaşırlar. kendi açısın­ dan. O öldükten sonra bile ona yiyecek temin etmelidir ve ona karşı küstahça davranmaktan dik­ katle kaçınmalıdır. ruhu sıradan bir ruh gibi çözünmez. Oğlunun ve onu takip eden nesillerin kendisi ölüyken hayatta kalmalannı ister. Böylece ecdadın keyfini çıkardığı hayatta kalmanın geliştirilmiş biçimiyle ona bu keyfi sağlayan ve onun soyundan gelenlerin gururu arasında yakın ve karşılıklı ödüllendirici bir bağ vardır. çünkü babası bir ecdat olarak mevcut kalır. Biri di- .

ölüm tam gözlerinin önünde yer alır. Bir salgının nihai sonucu depreminkiyle aynı ola­ bilir. Kendilerini bekleyen yazgı bakımından eşit­ tirler. Thukydides’in çalışmasında 274 bu fenomenin temel bütün yönleri özlü ve doğru bir biçimde bulunur. “Ne Tanrı korkusunun ne de insanlann koyduğu yasa korkusunun kı­ sıtlayıcı bir etkisi vardı. “Kimi aileler yaşadıkları felaketin ağırlığının altında öylesine ezilmiş­ lerdi ki ölülerin arkasından alışıldık ağıt yakma âdetinden fiilen vazgeç­ mişlerdi. insan iyilerle kötülerin ayrım­ sız öldüklerini görünce. Bu imgede gaddarlığın bulunmamasının. bunun yalnızca bir tek so­ nunun olabileceği hissedilir. sokaklarda sendeleyerek yürüyen ya da susuzluktan yanarak çeşmelerin etrafına üşüşen yan ölü yaratıklar görülebilirdi. İnsanlar sanki bilinen bütün savaşlardan da­ ha uzun süren bir savaşta yer alan kişiler gibidirler. ama her ikisinin de en iyi yanlan korunur. bütün kurbanları aynı anda yok olur. vebanın biriktirici bir etkisi vardır. hiç kimse mahkemeye çıkanlıp cezalandmlacak kadar uzun yaşamayı beklemiyor­ du. aynca kendilerini güvencede hissediyorlardı. Bunun nasıl bir şey olduğunu biliyorlardı. İnsan. Ölülerin oluşturduğu-bu durgun kitlenin yalnızca geçici olarak ölü olduğuna ve belirli bir anda tekrar ayağa kalkıp Tann’nın önünde sıkı sıralar halinde durarak Kıyamet Günü’nü bekleyecekleri­ ne inananlar vardır. bu yığının üstüne kendi ölülerini koyup ateşe verirler ya da yanan başka bir odun yığını bulup taşıdıkları cesedi diğerinin üstü­ ne atıp giderlerdi. Salgınların başlangıcı bir do­ ğa felaketi kadar anidir. Ailelerinde zaten çok sayıda ölüm olduğu için gömme işlemi için ge­ reken araçlardan yoksun bulunan pek çok insan. orada ölmüş insan cesetleriyle doluydu. sonra 275 vakaların sayısı artar. İnsan yalnızca onun vurmasını bekleyebilir. Başlangıçta 'alnızca birkaç kişi hastalığa tutulur. İÖ 430-429 yılla­ rındaki veba salgını sırasında Atina’da bulunan Thukydides'in kendisi de bu hastalı­ ğa yakalandı (ç.). onlara ibadet etse de etmese de fark etmez gibi gö­ rünürdü. yine de ölüleri ellerinden gelen en iyi biçimde gömmeye çalışıyor­ lardı. bu da herkesin ölümüdür. ama salgında insanlar ölümün yaklaştığını görürler. Ölüler her yerde görülür. Bunun hiçbir tedavisi olmadığından bu hastalığa tutulanlar kendi­ lerine biçilen cezanın infazını beklerler. Bu gibi insanlar her taraftan göklere çıkanlıyordu ve kendileri de iyileştik­ leri zaman öylesine bahtiyar oluyorlardı ki artık başka hiçbir hastalıktan ölmeyeceklerini safça hayal ediyorlardı. bu figürün insani niteliğinden etkile­ nir. sonunda insan bedenleri için olası en büyük yoğunluğa ulaşarak. bunu kendisi de çekmiş ve iyileşmiş olan Thukydides* tarafından yapılmıştır. Bu savaşta yalnızca düşman et­ kindir. ama örneğin deprem genellikle birkaç kısa sar­ sıntıdan sonra sona ererken.” İnsanoğlunun başına gelmiş olan talihsizlikler arasında büyük sal­ gınlar özellikle canlı bir anı bırakmıştır. Cesetlerin oluşturduğu bir yığını yaratan üç önemli ve bildik feno­ . Ama düşman sak­ lanmıştır. bunun yerine herkes kendisine çok daha ağır bir cezanın zaten verildi­ ğini. belirli bir ecdada tapma biçimine bağlı olması muhtemeldir. bir salgın hastalık aylarca ya da bütün bir yıl sürebilir. birkaç gün içinde ulaşacaklan or­ tak hedefe doğru hareket etmektedirler. Ölenlerin bedenleri birbirinin üstüne yığılmış­ tı. yakalansa da ikinci atak asla öldürücü değildi. Yalnızca hastalığa yakalanan­ lar bir kitle oluştururlar. küt­ lesel mezarlarda üst üste yığılırlar. Başkalarının. düşman hiçbir yerde görülemez ve ona vurulamaz. “İnsanlar sinek gibi öldüler. ölülerini yakmak için hazırladığı odun yığı­ nına ilk onlar varır. “Hastalara ve ölenlere en çok acıyanlar. o an gelmeden önce hayattan biraz zevk almanın doğal olduğunu düşünüyordu.kesin bir şey kalır: Salgın sonuç olarak ölmekte olanlann ve ölenlerin oluşturduğu bir kitle yaratır. Sığındıkları tapınaklar. ideal yö­ netici figürü üzerinde düşünürse. SALGIN HASTALIKLAR Bir veba salgınının en iyi tasviri. Biraz farklı bir düzen içinde de olsa.n. Çin tarihi ve düşüncesi içinde şekillendiği haliyle. sayılan artan bir hızla büyür. Öte yandan. Çoğu zaman kurbanları gerektiği gibi tek tek gömmek ar ­ tık mümkün oimaz.ğeriyle karışıp birleşir. “Eskiden beri görülen bütün cenaze törenleri artık karmakarışık ol­ muştu. kendileri de bu salgın hastalı­ ğa yakalanıp iyileşmiş olanlardı. “Sokaklar ve tapınaklar” ölüler­ le doludur. bu ceza her cin infaz edilebileceği için. cesetlerin oluşturduğu bir yığın ha­ line gelirler. İnsanlann yaptığı yasalar karşısındaki suçlara gelince. çünkü hiç kimse hastalı* Thukydides: (İÖ 460-400) En önemli Eski Yunan tarihçilerinden. en utanmazca yöntemle­ ri benimsediler. kısa sürede yaşayanlar­ dan çok göze çarpar. binlercesi aynı mezarda olmak üzere. o istediği yere darbe vurur ve o kadar çok insanı devirir ki in­ san kısa sürede hiç kimsenin kurtulamayacağından korkmaya başlar Bir salgının varlığı kabul edilir edilmez. ğa iki kez yakalanmıyordu. Tanrılara gelince. bu çalışmanın en önemli kısımla­ rını alıntılamak istiyorum. ölüler. Deprem yapacağı en büyük kötülüğü bir darbede yapar. Ne var ki ölülerin bundan sonraki yazgısını hesa­ ba katmasak bile -çünkü bütün dinler bu yazgıyı aynı şekilde kavra­ mazlar.

kadınlar ve çocuklar. Onun gözlerine insanın insana bak­ tığı gibi bakamazlar ve ziyaretçi. şurada kırk beşinde ölmüş bir başkası. Öyleleri. “iyileştikleri zaman o kadar bahtiyar oluyorlardı ki artık başka hiçbir hastalıktan ölmeyeceklerini safça ha­ yal ediyorlardı. ebeveynlerinden. ama bütün kuvvet onun tarafındadır. insanlar sıradan bütün ilişkileri feshederek korkunç bir beklentinin eşitliği içinde yaşarlar. Kendi halkını oluşturan insan­ ların bazılarının da bu süreç sırasında yok olması kaçınılmazdır. Bu yok et­ me eyleminin tamamlanması ve düşmanın eline geçecek hiçbir şeyin kalmaması için ateş kullanılır. son umudu uzak durmaktır. Bunlar birbirleriyle yakından ilişkilidir. Her insan kendisini diğer herkesten sakınır. düşman ölülerinin oluşturduğu bir yığın­ dır ve her savaşçı bu hedefe ulaşmak için kendi kol kuvvetiyle etkin bir çaba gösterir. Burada otuz üç yaşma kadar yaşayan bir adam vardır. Kitlesel intiharda bu faaliyet insanın kendi halkına karşı döner. olması gerektiği gibi. Bu gibi insanlann duygulanmn ne olduğunu tahayyül etmek zor değildir. kendi ömrü henüz belirlenmemiştir ve onun üstünlüğü de burada yatar. çünkü ne de olsa bir avantaja sahiptir: onlar he­ deflerine ulaşmışlardır. ama salgın istemli değildir ve bilinmeyen bir güç tarafından dışarıdan dayatılmış gibi gö­ rünür. Hedefe ulaşmak daha uzun zaman alır. Gömütlük kısa sürede özel bir ruhsal durumun ortaya çıkmasına sebep olur. ama özellikle genç yaşta ölmemişlerse. Hastalığa yakalananlar ölü bir kitle oluşturarak sona ula­ şırlar. “Bu gibi insanlar” diyor Thukydides. Kendisi için her şey hâlâ mümkündür. yetmiş yıl. böylelikle kendileri­ ni çevreleyen hastalara ve ölmekte olanlara acıyabilmektedirler. on­ lann hiç kuvveti yoktur. hastalığa tutulan herkes gözden çı­ karılmışken en şaşırtıcı şey olur: Az sayıda. Kendisini bir gömütlükte bulan bir insan gerçekten ne yapar? Nasıl hareket eder. onların olduklanndan daha fazla olma ve sonsuza kadar öyle kalma kuvvetini . Onlan oraya çeken her zaman ünlü bir zata duyulan hürmet değildir. o zamana kadar hastalıktan kurtulmuş olanlar herkesten. bütün zamanlar boyunca birlikte yatan bir çift bulur. üzerlerindeki isimleri okuyarak ve kendisini bunlann bazılanna doğru çekilmiş hissederek. Yaşama ümidi ve yaşamın kendisi. Hedef. orada düşüncelerini meşgul eden nedir? Şu ya da bu taşa bakarak. hatta en yakın akrabalarından. kocalarından ya da kanların­ dan ve çocuklanndan uzak dururlar. ya da oldukça küçük yaşta ölen bir çocuk. artık yaşamamaktadırlar. orada bir yakınlan gömülü olmasa bile ziyaret ederler. zaman aralıktandır. özel­ likle onlara sunulmuş bir keyifmiş gibi dolaşırlar. ya da zaman zaman. Her halükârda onlarla aynı yaşa kadar yaşama şansı vardır. bu yüzden de fark­ lılıklarını çözümlemek özellikle önemlidir. mezarlarda yatanlardan. ama onlar çoktan yanşm dışına çıkmışlardır. Onlar ziyaretçiyle re­ kabet etmek için oradadırlar. onda bu insanlan geçme arzusu doğurur.men vardır. aynı za­ manda kendilerini yaralanmaz hissetmektedirler. En emin yol başka herkesten uzak durmaktır.” MEZARLIKLAR Mezarlıklann ve gömütlüklerin çekiciliği o kadar kuvvetlidir ki insan­ lar. Er­ kekler. kitlesel intihar ve salgın. çünkü hastalık herhangi bir insanda olabilir. çok az sayıda insan iyile­ şir. Salgında sonuç kitlesel intihannkiyle aynıdır. insanları bir­ birinden ayırır. Kendisi kadar ya­ şamamış pek çoğunu bulur. Ama genel felaketin ortasında. her birinin kurbanlar kitlesiyle karşı karşıya kalan tek tek bireyler haline geldiklerini görmek tuhaftır. Ama onun o anki yaşını geçen. Bir salgında çok büyük rol oynayan bulaşma unsuru. çaba göstererek onları geçebilir bile. Bu isimler giderek mezarların başucundaki taşlann üstündeki dokunaklı yazıtlardan olmaktan çıkıp basit zaman aralıkları olurlar. en uzun yaşayanlar bile artık ölüdür. Ziyaretçiyi daha da büyüleyen. Bunlar yalnızca hayatta kalmakla kalmamışlardır. Kimileri şehirden kaçıp kır evler­ ine dağılırlar. birbirlerini öldürürler. Hayatta kalma umudunun insanlan nasıl yalıttığını. diğerleri kendilerini evlerine kapatır ve içeriye kimseyi almazlar. En baştaki dürtü bu olduğunda bile söz konusu ziyaret her zaman daha fazla bir şey halini alır. Bu ruh hali hakkında kendimizi aldatmak gibi dindarca bir alışkanlığımız vardır. ama arzulanan bu değildir. kendisi­ nin hâlâ yapabileceği gibi. mezarlann arasında bir aşağı bir yukan dolaşır. Ziyaretçinin yaşı her ikisinkinden de bü­ yüktür. İnsanın kendi halkının sayısı karşılaştırmalı olarak daha büyük olsun diye ya­ şayan düşmanların sayısı azaltılacaktır. sonunda kendi ölülerinin yığınlarından başka hiçbir şey kalmayıncaya kadar. on sekizinci yaş gününe henüz erişmiş bir kız. Uzun bir süre birlikte yaşamış ve şimdi. Sonra isimlerin altına kazınan yazılan fark etmeye başlar. Yabancı şe­ hirlerdeki gömütlüklere hac ziyareti yaparlar ve orada sanki bu. hissettiğimiz korku ve daha fazla da sergilediğimiz huşu gizli bir tatmini gözden saklar. yalnızca kayda geçmiş bir hedefleri vardır. on­ lar için hiçbir üzüntü duymaz. seksen yıl­ dan fazla yaşamış olan pek çoklannı bulur. hastalardan uzak oluşla ifade edilir. Aslında. Savaşın hedefi düşman ölülerden bir yığın oluşturmaktır. Bu fenomenler şunlardır: savaş.

Onlara kin gütmez. Ayağının dibinde yan yana tanımadığı ölüler yatmaktadır ve bunlann sayısı çoktur. Ona haz verebilecek şeylerin keyfini çıkararak. çünkü onun hayatta kalmak istediği zaman şimdiki zaman değildir. Bunlann hepsi orada. böyle bir insan için anlamsızdır. kendisine acımaksızın. ziyaretçinin yanında durabiliyor olmak için neler vermezdi! O öldüğünden beri 200 yıl geçmiştir. Stendhal öldürmeyi kesin olarak reddetmekle kalmaz. Onu onların ölümünden ayıran zaman bir şekilde güven tazeleyici ve canlandırıcı­ dır: Kendisi dünyayı bu kadar uzun süredir bilmektedir. Bildiği bütün yüz yıllar onundur. hayatın kendisi olan. ve 18. ama düşünceleri asla soğuk değildi. Hayatta kalmak için öldürmek. ona hitap eden ve onu besleyen. O zaman bu. ama yüz yıl içinde pek çok kişi tarafından okunacağından da emindi. Ama o bundan fazlasını hisseder. öldüğü yıl sona ermiştir. Ölü­ ler hareket edemezler. birkaç kişi için yazmaya razıydı. kendisini bütünüyle hayata verdi. O yalnız başına dilediği gibi gelip gidebilir. ama birlikte kitle oluşturmuş olarak orada kal­ malıdırlar. Hatta onlan kendine rakip olarak bile gör­ mez. eğer onlarla onlann silahlarıy­ la savaşmış olsaydı kendisini de hakir görürdü. Sahte ün kazananlan hakir görür. Mezarların arasında dolaşırken yalnız olduğunu hisseder. hayat his ve ruhtan ibaret olduğu sürece. Orada yatmakta olan seksen dokuz yaşındaki yaşlı ölü onun üze­ rinde mahmuz etkisi yapar. hayatın en büyük ve en saf ölçütünü içermelidir. bir sevgiliden söz edercesine yalın ve doğal olarak söz ettiği bir inancı vardı. Çok düşündü. artık yaşıyor olmayacağı ve öldüremeyeceği za­ man raflara girecektir. sanki ondan 200 yaş daha büyüktür. Stendhal. bu hayatı tam ve derin bir biçimde yaşadı. ayn olan her şeyin ayrı kalmasına izin verdi. ÖLÜMSÜZLÜK S Yazınsal ya da başka herhangi bir tür kişisel ölümsüzlük üzerinde dü­ şünmeye en iyi Stendhal gibi bir adamla başlanabilir. Dine ondan da­ ha çok karşı olan ve dinin vaatleri ve yükümlülüklerinden onun kadar annmış biri zor bulunur. onun için birdenbire parlak ve anlamlı bir canlılık kazanır. O ancak yüz yıl içinde. bu nadide ve ger­ çekten özgür adamın gene de. onlardan kurtulmaya ya da onlara herhangi biçimde zarar vermeye de çalışmaz. rakipler artık orada yokken başlayandır. Sayılannm kaç olduğu bilinmi­ yor. insanlan onlardan bahsederken dinlemiş ve kimileri de kendi başından geçmiştir. Ziyaretçinin doksan yaşma kadar yaşama­ sını önleyecek ne vardır? Ama sıra sıra mezarların arasında duran adamı meşgul eden tek karşılaştırma türü bu değildir. modern zamanlarda hiçbir yerde daha açık. dili anndırmayı tek ba. yalnız başına dik durabilir. 17. yanında duran ve kendi yaşamının kısalığı üzerinde düşünen adam hakkında hiçbir şey bilmemektedir. diğeri için­ se şimdiki zamana kadar sürmüştür. yapıt yapıta bir mücadele olacaktır.^ şına kendine vazife edinmiş gibi görünen bu adamın. her şeyi kendisi için keşfetmek is­ teyen.alır. söz ve tözün tek bir şey olduğunu sezdiğinden. Bu yıllar bo­ yunca olan pek çok şey onun tarafından bilinmektedir. hayatın kendisine duyduğu şükrandır. Mezardaki adam. her durumun merkezinde olan ve bu yüzden de dışandan bakabilen. daha saf ve daha az gösterişli bir biçimde bulunamaz. ger­ çek rekabet. Onu hareke­ te geçirmeyen her şeyden kuşku duyardı. bunu yaparken sığ ya da bayağı olmadı. Ama yapıt orada olmalıdır ve orada olacaksa. ama bu sayı çok büyük ve onlardan daha da fazlası olacaktır. Üstünlük duymaması zor olan bir konumda­ dır ve doğal bir insan bu üstünlüğü duyumsar. Önemli olan. ama o bir gün ait olacağı topluluğu. Çoktan ölmüş olan o. kendisinin de bir gün ait olacağı toplulCgu seçer. çünkü onlann nasıl tamamen yanılgı içinde olduklarını bilir. eski çağlann insanlarının oluşturduğu. kendisine yapacak hiçbir şey kal­ mayacağından. aynı zamanda burada onunla birlik­ te yaşamakta olan herkesi kendisiyle birlikte ölümsüzlüğün içine çeker . Hiçbir şeyi mutlak addetmeyen. Yazınsal ölümsüzlüğe duyulan inanç. yapıtlan hâlâ yaşayan. Bu inanca sahip olan bir insan ne demek ister? Onunla aynı zamanda ya­ şamış insanlar artık burada değilken kendisinin hâlâ burada olacağını söylemek ister. Böyle olmakla yaşayanlara karşı herhangi bir husumet besliyor değildir. onun içindeydi ve onlara. Kaydettiği ve şekillendirdiği her şey ateşli yaradılış anma yakındı. ziyaretçi yan­ sı silinmiş yazıtlann önünde. çünkü sahte birlikler ya­ pılandırmaya çalışmak yerine. yüz­ yıla kadar uzanan eski anıtları barındıran mezarlıklarda. Bu yüzden o bu kavgayı izleyemez bile. bu olaylar hak­ kında okumuş. Pek çok şeyi sevdi ve bunlann bazılarına inandı da ama hepsi onun için mucizevi bir biçimde somut kaldı. Stendhal’ın düşünce ve duyguları bütünüyle bu hayata yönelmişti. diğeri. Onun için zaman. Onlara duyduğu şükran. o. sahte düzene sokma numaralanna başvurmaksızın derhal ulaşabilirdi. onlan deşifre edinceye kadar kıpırda278 maksızın durur Normal olarak yalnızca pratik amaçlarla kullanılan kronoloji. Gömülmüş olanların bazılarının ne ka­ dar süredir orada yatmakta olduklarını fark etmeye başlar.

ölümde de öldürürler. yeryüzünde alışık oldukları her şeyi ölüler dünyasında bulabilmeleri için. Böylelikle ölüler kendilerini. Hayatta öldürdükleri gibi. bütün çevresi de ölmesi ge­ reken o yöneticilerin tam zıddıdır. ölülere verilen kurbanın tersidir. en büyüğünden en küçüğüne kadar gerçek anlamda canlı kalır.ve ancak o zaman bunlar. Ölümsüzlükleri. Stendhal. onu ve ayrıca onu çevreleyen her şeyi bulacaktır. onlann ölümsüzlüğü yaşayanlara yarar. Ama Stendhal’in kitaplarını açan kim olursa olsun. İktidarın unsurları . Bu yöneticilerin nihai iktidarsızlık­ ları bundan başka hiçbir şeyde daha berbat bir biçimde açığa vurulmaz. kendisi öldüğü zaman. bunu burada. hem ölü­ lere hem de yaşayanlara yarayan. Ölülerle yaşayanlar arasında artık garez yoktur ve hayatta kalmak ar­ tık sızıya neden olmaz. yaşayanlara besin olarak sunar­ lar. bir dünyadan diğeri­ ne giderken katledilenin maiyeti onlara eşlik eder. bu hayatın içinde bu­ lacaktır.

Güç kendisine zaman ta­ nıdığında iktidar haline gelir. örneğin avın yakalanıp ağza götürülmesi güç aracılığıyla gerçekleştirilir. İktidar daha törenseldir. gerçekte aynı fikrin yalnızca daha açık bir ifadesi­ dir. iktidardan daha dolaysız bir biçimde zorlayıcı bir şeyi getirir akla. ama daha az dinamiktir. hatta belirli bir sabır . etkisi bakımından doğrudan ve burada olan bir şeyi. “Fi­ ziksel güç” deyişi. çünkü daha aşağı ve kaba dışavurumların içindeki iktidar. her za­ man güç olarak daha iyi betimlenmiştir. iktidar çok daha fazlasını içerir.GÜÇ VE İKTİDAR “Güç” sözcüğü. ama kriz anı. geri dönüşsüz karar anı ge­ lince güç çıplak güç haline geri döner. İktidar daha geneldir ve güçten daha geniş bir uzam üzerinde işler.

umut. hapishanenin bir pro­ totipi olduğunu öne sürmüştüm. Afrika krallıklarında as­ lanlar ve leoparlar kraliyet klanının kutsal hayvanlanydı. Bu insanlar. kendileri için hayatın en gerçek temsilcisi savaş olan ve hayatı savaştan ibaret gördükleri için gerçek savaşlardan kork­ mayan insanlar yaratır. kaçmayı ya da serbest bırakılmayı umacağı zamanı vardır. leopar ve kaplandır. önünde. Kedi farenin gitmesine izin verir. Çünkü Tann’nın gücü çok uzaktadır ve onlan fazla serbest bırakır. aynca diğer insanlara karşı tutumlan üzerinde de ciddi bir etki yapar. Güçle iktidar arasındaki aynm oldukça farklı bir başka alanda. iktidara içkin olarak uzamda ve zaman­ da belirli bir genişleme vardır. cesaretlerini kaybetmeksizin ve hâlâ doğru olanı yapmaya çabalayarak yaşamak zorundadırlar. Bu sürekli emir beklentisi. tutsak biraz ileri geri yürüyebilir. ve Romalı imparatorun ruhu. Küçük yaşlarda ken­ dilerini sonsuza değin teslim ettikleri sürekli emir beklentisi. Yıldınma karşı kendini savunmanın hiçbir yolu yoktur ve yıldınmın doğurduğu batıl korku evrenseldir. artık ulaşılamayacak olduğu noktaya varana kadar hâlâ kedinin iktidar alanının içindedir. bazen de kendi yöneticilerinin ec­ dadı olarak düşündüler: Cengiz Han bir kurdun soyundan geliyordu ve Horus şahini Mısır firavunlarının tannsıydı. Alıcı kuşlar her iki hareketi de birleştirir. İnsanlar onlan bazen tann. kurbanın hiçbir umudu kalmaz çün­ kü manevra yapmak için ne zamanı ne de yeri vardır. bu konuda takdir ettiği ve gıpta ettiği ustaları aslan. herkesçe görü­ lebilecek biçimde tek başına uçan ve yüksekten avının üstüne çullanan bir kartal ya da şahin bu ikili işlemin mükemmel bir örneğidir. avının üzerine atlamayı öğrenmiştir. Ancak bunu yeterli bulmayan insanlar vardır. hâlâ da öyledir. kedinin iktidar alanından kaçar. İnsan­ lar avlarının üstüne bir ok biçiminde çullandılar. bedeninin yakıldığı odun yığınından çıkan alevler­ den göklere bir kartal olarak uçmuştu. az sonra ezilmek üzere çoktan Tanrı’nın ağzına girmiş gibidirler. Sanki. Tann nm kesin bir müdahalesini. Bu türden dinler kadercilik öğretisine yatkındır. ya da daha basit bir biçimde. bu eğilimin en kuvvetli biçimde sergilen­ diği dinlerdir. Her özel vaka­ da. Kedi. bu ikisi arasında. onlara göre Tann. güçle iktidar arasındaki ilişkiyi örneklemeye hizmet edecek bir ilişki vardır. peşinden koşma hızı ve yakalama hızıdır. Her iki hızda da insan. iktidann ta ken­ disi denebilir. ama. Tanrı’ya inanan her­ kes sürekli O nun iktidan altında olduğuna inanır ve bu iktidarla ken­ di tarzında uzlaşmıştır. avının peşinden koşmayı ve ona yetişmeyi öğrenmiştir. hatta arkasını dönmesine fırsat tanır. Güç ve iktidar arasındaki ayrım kediyle fare arasındaki ilişkiyle çok basit bir biçimde örneklenebilir. pençelerinin ara­ sında tutmak ve nihai olarak da öldürmek için kullanır. Bu kuş­ lar insana uzun süre sahip olduğu en büyük hız olan oku verdi. gök gürültüsü ve . Ama fareyle oynamasında bir başta etken daha vardır. Bir kez düşmanın ağzına girince. İleriki bölümlerde bu türden inananlardan. bu sü­ re boyunca fare artık güce maruz değildir. Tıpkı kedinin gözünün önündeki fare gibi. emirle ilişkilendirerek daha aynntılı olarak söz edeceğim. Tann’nın gücü için yanıp tutuşur­ lar. İslamiyet ve Kalvinizm. Ancak hâlâ kedinin iktidar [alanjının içindedir ve her an tekrar yakalanabilir. Kapatıldığı hücrenin bulunduğu hapishanenin bütün mekaniz­ ması onun yok edilişine ayarlanmış gibidir ve bu mekanizma fiilen iş­ lemekte değilken bile tutsak bunun her zaman bilincindedir. onlarda derin izler bırakır. bir yandan da bütün bu zaman zarfında onu yakından izlemeyi sürdürmesi ve onu yok etmeye gösterdiği ilgiyi ve yok etme niyetini asla elden bırakmaması. bir dine çeşitli düzeylerde tabi olmakta görülebilir. gücü. Kedinin 2 g4 e8emen olduğu uzam. Böylelikle bu mahluklar eski çağlardan itibaren iktidar simgeleri oldular. Moğolların hiçbir şeyden. onu ele geçirmek. İKTİDAR VE HIZ İktidarla ilgili olan hız. O nun etkin iradesi ve bu insanlann etkin ve bariz tabiyeti dinin özü haline gelir. Avının arkasın­ dan koşan kurtlardan ve diğer hayvanlardan. Bu yüzden. gücün aksine. Her durumda. bu di­ ne inananlar başlanna gelen her şeyin Tann’nın iradesinin doğrudan bir ifadesi olduğunu her zaman hissedebilirler. tannsal gücün tannsallığını fark edip hissedecekleri doğrudan bir edimini beklerler. hayvanlan kendine model almıştır. askerlerinkine benzeyen bir inanan türü. Derhal uzaklaşırsa. dikkatle izleme ve yok etme niye­ tine iktidann fiili bedeni. St.ölçüsü vardır. Ama bütün ha­ yatlarını bu berbat yerde. yani uzam. Tann nın vereceği emirlerin beklentisi içinde yaşarlar. fareyi yakalamak. Bu dinlere inananlar. Böylece bütün hayat- lan boyunca boyun eğmek için yeni vesileler bulurlar. Louis’nin Mogollara elçi olarak gönderdiği Fransisken keşişi Rubruck. yöneticinin özelliklerinin daha açık bir türüne sahiptir. birazcık kaçmasına. fareye yaşattığı umut anları. Kedi soyundan. sadece O ’nun gücü onlan tatmin etmeye yetmez. Ancak hepsinin en süratlisi yıldırımdı. gardiyanlanna arkasını dö­ nebilir. Bu iki bakımdan hapishane ağzın bir uzantısı gibidir. bunlann hepsine. Daha önce ağzın.

etin­ den nasıl uzak durduklarını anlatır. Bu gibi öyküler her ikisi de. yıldıranı üzerlerine çekebilecek her şeyden kaçınılması gerekirdi. İnsanlar yıldıranı silahlanyla taklit ettiler: Ateşli silahların ve özel­ likle de ağır silahlann saçtığı ışık ve gürültü her zaman bunlara sahip olmayan halklan dehşete düşürmüştür. maskelerin karmaşık dünyasında hatalar her zaman olacaktır. özel türden bir cenahtır. Hızın bizim kendi makinelere dayalı uygarlığımızda oynadığı rolü burada büyütmek gereksiz. gökyüzünün hangi çeyreğinde bulunduğunu. cevaplanmayanlar havaya atılan oklar . Fırtına ol­ duğunda Moğollar bütün yabancıları çadırlarından dışarı çıkarıp ken­ dilerini kara keçelere sararak fırtına geçene kadar saklanırlardı. Bu.n. Yıldınm.” Yıldıran çarpan yöneti­ cilerle ilgili kaç tane öykünün bulunduğu kayda değer bir konudur. Birbirine zıt baş kişilerin olduğu yerde birinin başka şekilde görülmesi. çünkü bütün başansı hıza bağlıdır. görevleri Romalılann fulguratore'lerince" sürdü­ rülen özel bir rahip grubunun göreviydi. SORU V E C E V A P Soru sormak zora dayalı müdahaledir. aydınlatan (ç. Soran.): Işık saçan. Karanlıkta ani bir yıldırım vahiy gibidir. en ani ve aynı zamanda en açık biçimiydi. bulunacak şeyin ne olduğunu bilir. bu kraldan da kudretli bir yö­ neticinin eseriydi. kurbanın etini kesen bir bıçak gibidir. yeterince hızlı hareket edemeyip düş­ manın kaçmasına fırsat vermektir. Bütün yasak türleri onlann yıldınmı yatıştırma girişimlerinden çıkardı. kendile­ rini onlar tarafından kuşatılmış bulurlardı. Bir despot her zaman daimi ikiyüzlülüğünün bilincindedir ve bu yüzden de her zaman başkalanndan aynısını bekler. daraltılmış ve küçük bir yere yoğunlaş­ tırılmış bir peşinden koşma eylemidir. Moğollara ilişkin her anlatımda hızlannın üzerinde önemle duru­ lur: Aniden ortaya çıkarlar. insanlar kendi hayvansal hızlarını artır­ manın yollannı aradılar: Atın ehlileştirilmesi ve atlı ordulann mükem­ melleştirilmesi. diğerinin başka şekilde görünmesiyle eşleşir. Erken davranıp. sivil ya da asken erkanı yemeğe davet eder ve sonra aniden. Her yem maske ıktıdann başka bir dışavurumudur ve kendi özel etkisini yapar. Yıldıran bir krala çarpmışsa. belirli organlarda kasten acıya neden olan bir cerrah. na­ diren de olsa düşmanlan Moğollann kaçtıklanna inanmışken. Rakibin maskesinin aniden düşürülmesi kimi bakımlardan yaka ama ya da ele geçirme hızıyla işbirliği içinde olsa da. Yeterince etkili olması için maskenin düşürülme­ si ani ve süratli olmalıdır. Doğu’dan büyük istilaların gerçekleştirilmesine yol açtı. bir an için yeniden kaybolurlar ve başka bir yerde yine ortaya çıkarlardı. Bir davranış biçiminden diğerine geçiş tam tamı­ na maskelerin hızlı değişimine tekabül eder. ona izin verilebilir hatta zorunlu görünecektir.). Kaçış hızını bile rivayete çevirirlerdi. gücü çok daha az da olsa. Daha sonra göreceğimiz gibi. Bir rakibin maskesini çıkarması da bu işlemin karşılığıdır. Bu öykülerin tamamı birebir doğru olamaz. bir maskenin hızla başka bir maskenin ^ yerini alması çok eski bir aldatma yöntemidir. Bu halklar yıldıranı do­ ğaüstü bir emir. Ama her zaman aynı değildir ve insanlar tannlannın iradesini 286 keşfetme umuduyla onun her dışavurumunu inceler: Ne türden bir yıl­ dıran olduğunu. çarptığı yeri de. Bu gösten. Sorular cevaplanmak içindir. Onu derinden rahatsız eden şey. O zamandan beri fiziksel hız. Diğer halklarda ise yıldıran. * Fulguratore (it. Zararsız ve itaatkâr olduklan açıkça görülebilen kimi yaratıklar bi­ rinin önünde durur. cezalandırmanın en hızlı. yıldıran panltısı gibidir.yıldırandan korktukları kadar korkmadıklarını kaydetmişti. düşmanlık edimini hiç beklemedikten an­ da hepsini katlettirir. bunlardan farklı­ dır. hem çarpar hem de aydın­ latır. burada hız piyese dönüşmüştür. olası en buyuk hızla gerçekleştirilir. onlara göre bu silahlar gök gü­ rültüsü ve yıldırandır. çarpmaya niyet ettiği yer olarak dü­ şünürlerdi. İç organlar üzerinde çalışan bir cerrahın kendinden eminliğiyle işe girişir. ama ona fiilen dokunmak ve onu açığa çıkarmak is­ ter. nereden geldiğini ve nerede yok olduğunu araştırırlar. Ancak bundan bile önce. hakkında daha çok şey öğ­ renmek için kurbanını canlı tutan ve bedenin geri kalanı hakkında bil­ mek istediklerini öğrenmek için. iktidann daha da önemli bir parçası haline gelmiştir. Ama soran. Kendi hızıyla masumlan ezebileceği gerçeği onun için sorun yarat­ maz. Eski bir Çin metninde şöyle yazar: “Bir yöneticinin iktidan. Tann ’nın silahıdır. o kişi onun maskesini yırtar ve bir düşmanın yü­ zünü ortaya çıkarır. Bir yönetici. Mo­ ğolların hizmetinde bulunan Pers tarihçi Raşid yıldırım çarpmasıyla ölen bütün hayvanların. Bir iktidar aracı olarak kullanıl­ dığında. uyuşturmak yenne. Etrüskler arasında yıldı­ ranın yorumlanması. yanlarına bile gitmeye cüret etmeksizin. üstün bir gök-tannya ina­ nan ve iktidara yönelik kuvvetli duygular beslemiş halklar olan Roma­ lılar ve Moğollar arasında özellikle yaygındı. bunun etkilennın önü­ ne geçmenin her biçimi. ama bu bağlantı kendi içinde aydınlatıcıdır.

aynı zaj manda verdiği her cevapla. yer ve kimlik bu durumla çakışmış olmalıdır. birkaç kelimeyle ikna edici bir biçimde ikiyüzlü­ lük etmek. sorulara karşı içsel bir zırhtır. onun sessizliği. Savunmanın en bariz biçimi sa­ ğırmış ya da anlamamış gibi yapmaktır.gibidir. cevap vereni bağ­ lar. çünkü biri . Yalnızca fiziksel olarak alıkonmuş olmakla kalmaz. ama bunları ondan alan bir yabancıdır ve söyledikleri onda daha derinlerde yatan ve çok daha önemli olan başka şeylerle bağlantılı ola­ bilir. Sorgulama bir süre devam ederse. soru sorulması daha ilginç ya da kârlı olacak başka insanlara yöneltebilir. En güçlü tiran en güç sorulan sorandır. bir kalkan ya da zırhtan geri tepen bir silah gibidir. İlk soru kimlikle ilgilidir. Kişisel özgürlük. ama öte yandan olduğun­ dan daha tehlikeli de görünebilir. saklayacak çok şeyi olduğu. onunla birlikte sürekli. ^ Sır onu çevreleyen maddeden daha yoğundur. ya da onu. Cevabı ne kadar net ve ikna ediciyse. Bu yolu kullanmayan biri ya kendisiyle konuşanın istediği gibi. cevaplayanın savunmalannı sorularla derinleştirir ve savunmalan yıkmayı. Zemi­ nini değiştirebilir olması. cevap. Israrlı sessizlik sorgu ve işkenceye yol açar. soruya tam ve ciddi bir cevap vermelidir ya da kurnazlıkla onun daha fazla araştırmayı istemesini engellemelidir. daha çok soru sorar. Her iki soru da konuşmayı varsaydığına göre. şaşırtabilir ve böylelikle onu karmaşaya itebilir. kendisine ait daha çok şeyi açığa vurmaya zorlanır. Artık kendisini dönüştürerek kaçamaz. konumu buna uygun olan herhangi bir kimse kendi sorulanyla karşı durabilir: Eşitler arasında bu. Dışsal olarak savunmasız olan biri. Bulguların hepsi derhal kullanılmayabilir. yoğunluğu. Gerçek her sorunun arkasında her zaman kasıtlı bir amaç vardır. Sessizlik. ama bu yalnızca eşitler arasın­ da işe yarar. Kuvvette eşitsizlik olduğu zaman soru başka bir şekilde ifade edilebilir ya da yazıya dökülebilir. Konuşmayı reddeden bir insanın kendisini ele vermediği doğrudur. Kendi ger­ çek kimliğini maharetli bir ikiyüzlülükle bulandırabilirse. Böylelikle cevaplayanın usanması kısa sürede kuşkuya dönüşür. “Kimsin?” “Ben falancayım. diğeri bu­ nu kendisi yapma ihtiyacı hissetmeyebilir. Kısa ve öz cevaplar istendiğinde. o zaman verilen her cevap çok daha bağlayıcı olacaktır. yani sorulara karşı bir savunma olarak etkililiğidir. yani onu cevap vermeye zorlamayı başardığı zaman. sorgulanan insan için durum en tehlikeli halini alır. Bundan hoşlanır ve sonuç olarak daha çok. Bir an için yabancıya hızla sahip olmuş ve onun dikkatini zorlamışızdır. aldığı her cevap bir boyun eğme edimidir. ona her yandan saldırabilir. Bu sürecin soran üzerindeki etkisiyse artan bir iktidar duygusudur.” Bu andan itibaren cevaplayan kendisi olmalıdır yoksa ya­ lanlan elini ayağını dolaştırır. aranan belirli bir şey bulununca. normal koşullarda bile. bazen soran bununla yetinmez ve daha fazla soru sorar. Sırla ilgili en önemli şey. gerçekte sahip olduğundan daha fazla şeyi olduğu şeklinde an­ laşılır ve bu da onun gitmesine izin vermemenin daha da önemli gö­ rünmesine neden olur. Alternatif olarak. O isteneni sağlamıştır ve bizi tekrar görmesi hiç gerekmez. belirli bir binanın ne binası olduğu­ nu sorarız ve sorunun cevabı bize söylenir ve yolumuza tatmin olmuş bir şekilde devam ederiz. onu yerine mıhlamış. soruyu san­ ki başkasına yöneltilmiş ve bu yüzden de kendi yetkinliğinin dışınday­ mış gibi ele alabilir. Ona yaklaşan herhangi birinin nahoş bir sürprizle karşılaşması ihtimal dahilindedir. Ör­ neğin diğerini methederek onun üstünlüğünü teslim etmişse. çünkü soruyu soran bu cevabı daha sonra kul­ lanmak üzere elinde tutabilir. büyük oranda. ona diğerinden esirgenen bir özgürlük verir. git­ mesine o kadar çabuk izin veririz. insan bu sözel sorgulamadan önce gelen ve ona denk düşen orijinal bir durum olup olmadığını bilmek ister. Sır. geri çekilip içsel silahına sanlabilir. Açığa vurdukları oldukça yüzeysel ve önemsiz bir şey olabi­ lir. Böyle bir durum varsa. avantajlan ve dezavantajlan neredeyse eşit bir biçimde dengelenen aşın bir savunma biçimidir. soruların muhatabı olan kimse kısa sürede usanır. ikincisi yerle. daha sonrası için bir kenara konabilir. sorulara karşı bir savunmaya sahip olmayı içerir. Ancak. imkânsız değilse de zordur. ^ Ancak her zaman. kıpırdayamaz hale getirmiş olur. Soran. Sessizlikle karşılaşan bir soru.pjç lik taşımaz ve neredeyse delinmez bir karanlığın içinde saklanır. bir çocuğun ya da budalanmkiler gibi amaçsız sorular kolaylıkla saptırılabilir. Bu soruların ardı kesilmezse. Soru sormanın nihai amacı. cevabı veren ona itaat etmek zorundadır. cevap onu sabit bir tavır almaya ve orada kalmaya zorlar. bedenin içinde korunan ikinci bir beden gibi olduğu ve da­ ha iyi savunulduğu için. En zararsız sorular. kabul edilmiş bir kendini savunma yöntemidir. Yolda birini durdurur. Daha fazla soru sorulmasını önleyecek cevaplar bulmak mümkün­ dür. Sorgucusu onun etra­ fında dönebilir. kendi işine geldiği gibi yer değiştirerek. oysa sorgucusu. İçeri­ ği ne olursa olsun sır her zaman tehlikelidir. inceden inceye tetkik etmektir. cevaplayan sonunda kendini prangalanmış bulur. yalıtılmış kalan ve başka sorulara yol aç­ mayanlardır. ama bu işlem bir dizi noktaya kibarca sondaj yapmakla başlar ve sonra diren­ cin zayıf göründüğü yerlerden giriş zorlanır.

Çoğunlukla ne düşündüğümüzü bize bir soru sorulana kadar bilme­ yiz. hiçbir güç on­ lann niyetlerine nüfuz edemez. çünkü canı her ikisini de iste­ mektedir. sorgulanmaya asla tahammül edemezler. Sokrat iktidarın bütün sıradan biçimlerini hakir görür ve onlan an­ dıran her şeyden ısrarla kaçınır. Diyaloglar soru­ larla doludur ve bu sorulann. Platon’un diyaloglannda Sokrat sorunun yüce ustası olarak görü­ nür. ama bizi taraflardan biri ya da diğerini savunmaya zorlar. icap eden ayrımın özel olarak son ve önemli olduğu hissedilir. dinleye­ ni ona duyulan saygı konusunda ikna etme niyeti taşır. Yargılamalann önemine geçmeden önce. yiyecek isteyen bir ağlama gibidir. Çocuklann sormaya başladığı sorular nelerdir? En erken ortaya çı­ kanlar arasında yere ilişkin olanlar vardır: “Falan şey nerede?” Diğer erken sorular şunlardır: “Bu nedir?” “Şu kimdir?” Yerin ve kimliğin çocuk için önemi bellidir. Sorarsa. ilk soru tereddütlü bir dokunuştur. Çocukların ilk sorulan. Onlar hakkında sorulan sorular insanı hiç­ bir yere götürmez. Üstünlüğünü yapılandıran bilgelik onu isteyen herkesin hizmetindeydi. verilen cevap tektir. Yabancıya san­ ki o daha kuvvetli olanmış gibi davranılır. gelecek­ le ilgili soru kesinlikle müthiş bir ivedilikle yüklüdür. Sorular uygarlık biçimleriyle bir dereceye kadar kısıtlanır. Geçmişle. bu durum avın tereddütle incelenmesi durumudur. evet ve hayır’dan yalnızca biri ola­ sı olduğunda en keskin biçimde [bıçak gibi] keser. Kimsin? Yenebilecek bir şey misin?” Sürekli yiyecek arayışında olan bir hayvan. hepsi bu kadar. bu ona fazla yaklaşmak olur. ve çok daha sonra “Ne zaman?” ve “Ne kadar süre?” gibi za­ manla ilgili soru sözcükleri gelir. Bir yanda ebeveynden çıkan emirler demeti. önemli olanlannın hepsi Sokrat’tan gelir.^ dmya uğramış hissetmesine sebep olur. sorulan “Niçin?”le başlar. her bi­ ri kendi başına yalıtılmış olarak durur. bu bir müdahaledir ve muhatabın kendisini sal. Bunlar aradaki her şeyi dışlayan kesin zıtlar olduğundan. birbirini artan bir hızla izleyen iki farklı. üçüncü yaşın sonuna doğru. aralanndaki mesafe­ yi koruyarak. Örneğin. çok daha gelişmiş bir biçimde de olsa.olmadan diğerinin olması anlamsızdır. Sorgu bunun tam zıddıdır. Ancak sorunun yöneltildiği tannlar bunu cevaplamak zorunda değildir ve böylelikle. bugün çoğu ülkede yerleşmiş bir işlem olan polis kayıtları dizgesi hakkında bir şey söylemek istiyorum. sorulann tehdidinden uzak bir biçimde ve yalnızca kuv­ vetli değil. Bu cevap çoğu kez yalnızca bir işaret olabilir ve bu gibi çok sayıda ke­ hanet. onunla tanışır. örneğin bunların binlercesi bize Babillilerden gelmiştir. dinleyicilerini yerlerine mıhlarken ve onlan olası her türden se­ çim yapmaya zorlarken gösterilir. her şeyi koklar ve burnunu her şeye sokar: “Bu nedir? Yenecek bir şey midir? Tadı nasıldır?” Cevap bir koku veya bir hareket ya da yaşamdan yoksun bir katılıktır. bunlan bilen biri bile onlan ancak tek tek geleceğin birbiriyle bağlantısız parçalanyla ilişkilendirebilir. Öte yandan sınırlama. Sokrat dinleyicilerine sadece sorulan aracılığıyla egemendi. kendilerini güvencede hisseder ve birbirini rahat bırakırlar. insanın bir yabancıya sormayacağı belirli şeyler vardır. Belki de hepsinden önemli olan soru gelecek hakkındadır. aynı zamanda eşit derecede kuvvetliymiş gibi davranarak. Sokrat. Her yerde aynı olan ve temel amacı emni­ yet ve düzene hizmet etmek olan bir grup soru şekillenmiştir. Ancak daha sonra. gerçekliğinin bütünlüğü için­ de onu yeniden yaratarak uğraşır ve sorgulayandan daha güçsüz olan birine yöneltilmiştir. en yalın iki cevaptan. elma mı yoksa armut mu tercih ettiği sorulduğunda. çocuk ya ce­ vap vermeyecek ya da yalnızca duyduğu son sözcük olduğu için “ar­ mut diyecektir. bunların hiçbirinin arasında içsel hiçbir bağlantı yoktur. bizim anladığımız şekle tercüme edecek olursak. onu adlandırır. küçük ço­ cuklann seçenekli sorulardan hoşlanmamalannın nedeni budur. bu insan tehlikeli olursa diye ya da olduğunda . o kadar da umutsuzdur. ama kısa sü­ rede içeri nüfuz etmeyi ister. soru ne kadar ivediyse. bulduğu her şeye dokunur. bu. Gerçek bir karar. Bir çocuğun ilk sorduğu şeyler bunlardır. hayvan bu bedeni koklayarak ve ona dokunarak. Bir araya toplanarak listeler oluştururlar. Böyle bir durum var olmuştur ve hala vardır. Tannlann sözceleri çok anlamlıdır ve çözümlenmeye karşı koyar. Devlet. Ancak bu kehanetler bir dizge oluş­ turmaz. çünkü ebeveyninin sahip oldu­ ğu tüm bilgiyi çocuğa vermediğinden onların üstünlüğünü korur. çünkü ne sorulursa sorulsun. Çocuğun herhangi bir gerçek süre kavrayışına sahip olması için uzun bir zaman gerekir. Bu sorular zararsızdır. Soru kibar olduğu sürece bir şeyden yana ya da ona karşı karar vermekte bizi serbest bırakır. pek çok ulustan rahiplerce kaydedilmiştir. Hangi­ sini. Yaban­ cı beden aynı zamanda bir yerdir. İnsanlar ancak bu yolla. karşılık verilmesi bek­ lenen bir övgü biçimidir. ama Sokrat’m bu bilgeliği paylaşma yöntemi özenli nutuklar atmak değil soru sormaktı. öte yanda çocuğun sayısız sorusu vardır. Bir soru. Gördüğümüz gibi. ama bağ290 lantlh olaylar dizisiyle karakterize edilir. Erken çocukluk. örneğin. Tannlar kendilerini as­ la bağlamazlar. elmayı armuttan ayırt etmeyi gerek­ tirecek bir karar onun için çok zordur. Bir bıçak gibi keser. her insan hakkında.

çünkü dehşet hedef­ lenen etkinin parçasıdır. Hukuki sorgulamalarda. Yalnızca ele geçirmenin müdahale edi­ ci anı. Bunu yapan ben değil başka bir insandır. Bizim dünyamız açısından baygındır. mümkün olduğunca çok bilgi sahibi olmak ister. Önceki özgürlüğünden olabildiğince az özgürlük kalana değin aynı yerlere gidip gelmek.). Bedensel işlemlere ilişkin bilgisini kullanarak çalışan bir büyücü hekim. ikincisi de adresidir. Ama sonunda başarıya ulaşmak için gözleyen sonsuz sabır gösterme kapa­ sitesine sahip olmalıdır. çünkü ölüm * Büyücü hekim: Bazı yerli halklarda hastalıkları iyileştirecek. Düşüp ölür ve ruhlar tarafından. Öğle kadını onu ölümüne sorgulamış. Avustralya’daki Arandalar arasında. ama öteki dünyada bütün iç organlan çıkanlır ve yerlerine tamamıyla yeni ve muhtemelen daha iyi. yeni iktidan bağırsaklarından kaynakla­ nır. elinden gelirse. hareket edip de kendini açık etmeyen yaratık. o insanın faaliyet alanını ve sahip olduklarının olası miktarını açığa çıkarır. başan anının beklentisi o kadar şiddetlenir. GİZLİLİK Gizlilik iktidarın ta özünde yatar.n. yalnızlığa dayanma cesareti. kimliğin karşısına başka bir kimlik koyarak suçun işlendiği tarihte başka yerde olduğunu kanıtlar: “O sırada orada değil başka bir yerdeydim. fanatik milliyetçilik çağında. Adamın bu sorulara verdiği cevaplar kabul edilir. Adamın verdiği karşılıklar onun insan olarak sahip olduklarını da içerir: Karısının ve çocuklarının olup olmadığını belirtmek zorundadır. Bir sonraki soru olan. artık eskiden olduğu kadar önemli olmayan dininden çok da^az'a aydmlatıcı nitelik taşır. büyü­ cü hekim olmak isteyen bir erkek. Doğum yeri ve uyruğu olası inançlarını belirtir. Tamamen yalnızdır ve mesleğe alınma ritüelinin bir parçası olarak ruhlardan çok korkması gerekir. Her bir soru kendi başına savuşturulabilir. kızdan nasıl kurtulabileceği­ ni düşünüyormuş. En büyük giz bedenin içinde gerçekleşendir. Dehsa’da. Daha sonra. o zaman öz­ gür ve izlenmiyormuş gibi görünen her şey birdenbire tetkike maruz kalır. her şey yine karanlıkta gerçekleşir. zaten daha muktedir olan sorgucuya geriye dönük bir her şeyi bilme hakkı verir. Adam onu her cevapladığında kadın ona yeni sorular sormuş. bir yer adının karşısına başka bir yer adı. Ava pusu kurma edimi özü gereği gizlidir. kimliği ve yeri ilgilendiren bu sorular. bundan ve yaşından prestiji ve etki alanı. cevaplar o an için bir kuşku doğurmaz. Sorular ancak belirli amaçla yürütülen sorguda kuşkuyla yüklüdür. kendine özgü bir sabır ve sabırsızlık kanşımıyla karakterizedir ve ne kadar uzun sürerse. Uzun zaman sürebilen bu durum. kendisini ikinci bir deri gibi gizlilikle ör­ terek bütünüyle gözden kaybolur. Nişanlısı yanında oturmuş.” * Wend (İng. Avın. Onun içinde neler olup bittiğini hiç kimse bilmez ve hiç kimse düşünmez. girdiği odalar. mesleğinin yeter­ liliklerinden biridir. Ağız karanlıkta-. . Bu işlem. Yargıç bir yargıya varmadan önce sayılama­ yacak kadar çok olguyu bilmek ister. iş. sorgulama. yaşadıkları mağaraya taşınır. pusuya yatmanın etkin ve istemli gizliliğiyle başlar ve bedenin gizli iç taraflarındaki bilinmeyen ve is­ temsiz bir şey olarak sona erer. Bu amaçla şu sorulan sorma hakkı vardır: “Neredeydin?” “Ne zaman oradaydın?” “Ne yapıyordun?” Sa­ nık. Fotoğrafı ve imzası da dahil olmak üzere bütün bunlarla pek çok şey kesinleşmiş olur. İktidannı kullanmadan önce ölmüş olması gerekir. Bu sabır gereğinden bir an bile önce bozulur­ sa. Sanığın gelip gitti­ ği yerler. hayal kırıklığıyla çökmüş bir şekilde en baştan yeniden başlamak zorunda kalır. ama bir araya geldiklerinde cevapları denetleyen bir çerçeve oluşturur.* mesleğini uygu­ lamasına izin verilmeden önce. Üstelik özellikle tehlikeli olan bu yerde.292 onunla baş edebilmek için. gün ortasında çayıra yatıp uyuyan bir köylü kız varmış.” Eski bir Wend* efsanesinde şöyle denir: ‘ Bir varmış bir yokmuş. ancak onu kendisinin bir düşman olma­ dığına ikna etmede başarılı olursa kurtulabilir. her şey boşa gitmiş olur ve gözleyen. Sonra öğle kadını gelip onu sorgulamış. en eski iki sorudur. Böylelikle rolü için içinden kuvvetlendirilir.n. ruhların ikamet ettiği mağaranın ağ­ zına doğru gider. ruhlarla ilişki kurabile­ cek doğaüstü güçleri olduğuna inanılan kişi (ç. ikinci bir mızrağın kafasını bir kulak­ tan diğerine delip geçtiğine inanılır. Bir insana sorulan resmi ilk soru adı. Burada öncelikle. kendisi ondan çok daha güçsüz olduğundan. Saat bir olunca «Hamın kal­ bi durmuş. ya yaralanmaz ya da her halükârda bü­ yünün saldınlarına karşı daha dirençli organlar konur. sonunda ele geçirilişi açık bir eylemdir. aslında ona nasıl muamele edilmesi gerektiği çıkarsanabilir.): Doğu Almanya’daki Slav kavimlerinden biri (ç. mide ve bağırsaklar daha da k a r a n lık tır. Saklanan ya da çevrenin renklerine bürünen. şu ya da bu saati nasıl geçirdiği. yargıcın iktidarının temelinde ke­ sin olarak her şeyi bilmek yatar. ama yiyip yutma anından sonra. Yargıla­ nan adam sorgucusuyla düşmanlık ilişkisi içinde durur. Daha önce gördüğümüz gibi. kendi kısa geçidini aydınlatan bir yıldınm gibi parlar. dili ruhlardan biri tarafından bir bir kargıyla delinir.). her odaya yeniden girmek ve her saati yeni­ den yaşamak zorundadır. kendi bedeni üzerinde özel operasyon­ lardan geçmek zorundadır. Bu mutlak anlamda kökten yiyip yutma işleminin en büyük kısmı gizli kalır.

Her ölüm bir cinayettir ve bir cinayet olarak intikamı alınmalıdır. Kötü hiçbir şey kendiliğinden olmaz. tedavisi dışında. Anahtan yalnızca kendisinde bulunan. Despot gizliliğe iyice aşinadır ve verili herhangi bir du­ rumda gizliliğin değerini nasıl tayin edeceğini ve kullanacağını bilir. on beşinci yüzyıl İtalyası’nda büyük bir iktidar kuran Milano’daki Viskonti düklerinin sonuncusu Filippo Maria’dır. Herhangi bir Aranda insanlara zarar vermek için sihri kullanabilir. birbirlerini korusunlar diye organize eder. Birini kendi maiyetine isterse. Düşüncelerini maskeleme kapasitesi bakımından eşi bulunmaz biriydi. Ne istediğini asla açık bir biçimde söylemez. Bir şey bilen insan. tam olarak neyi izlediği kendisine söylenmeyen ikinci bir kişi tarafından izletilir.294 bedeninin bütünüyle içine girilmesini ve keşfedilmesini mümkün k ıla r Gizi yalnızca kendisi ve ruhlar tarafından bilinir. Bu kristaller mesleği için vazgeçilmez niteliktedir ve bü­ yücü hekimin bunları bedeninin etrafında taşıyacağı düşünülmüştür. Özel bir işlem de. kendi insanlarından daha çok korkulmasının nedeni belki de onların yaptıkları sihrin panzehirlerinin yeterince bilinmemesidir. Despotta gizlilik birincil ola­ rak etkindir. hastalanmasına sebep °lmu§tur. uzak bir mesafeden. bu gizleri. Klasik bir örnek. eylemin ken­ disi hızlıdır. Ancak hastaların bu yakından. suç işleyenler kendi gruplan içinde yapılmış kötü hare­ ketler için duyulduğu kadar sorumluluk duymayacaklardır. hiçbir şeyden kuşkulanmaksızın sihrin korkunç iktidarına boyun eğen kurbana nişan alınır: Bu. Böylelikle yönetici gizlerini açıkladığı kanallann kapasitesi ve güvenilirliği konusunda devamlı bilgilendirilir ve hangi­ sinin çatlak vermesinin ya da taşmasının muhtemel olduğu konusun­ da bir yargıya varabilir. çünkü ^ çok arzusu vardır. her şeye her zaman kötü niyetli bir insan ya da bir ruh sebep olur. Bizim sebep adını verdiğimiz şey onlara göre suç’tur. kuşku altındakilerin sadakatini değerlendirmesini sağlamak zorundadır. her şeyi kendi anlaşılmaz ifade biçimiyle gizlerdi. niyetlerini ve fikirlerini hiç kimse bilmemelidir. Pusu kurarken neyi izlediğini ve canlılanndan hangilerini kendisine yardım etmesi için kullanabileceğini bilir. diğerine başka bir şey açıklar ve bunlan birleştir­ me şanslannın olmamasını sağlar. İktidara nüfuz edilemez. İktidara sahip olan insan başka insanlann içini okur. aynı zamanda büyük çapta kötülük yapmayla eşleşir. ruhların genç büyücü hekime küçük kristaller vermesidir. Bu anahtan bütünüyle bir başkasına emanet etseydi kendisini tehlikede hissederdi. İktidar sahibi herkesten ketum olmalıdır. ona uzun tavsiyelerde bulu­ nur. Burada eylemin etkisi hissedilene kadar biraz zaman geçse bile. Gizlilik ikili karakterini iktidann daha üstün bütün dışavurumlannda korur. pusuya yatmanın gizemliliğini örneklemektedir. O bölümlerde iç organlara ya­ pılan saldınyı bile aynntılanyla betimlenmiş bulacağız. gizleri dosyalama dizgesi vardır. büyücü hekim­ ler mesleğe girme töreni ve pratikler sayesinde diğerlerinden daha iyi korunmaktadır. onu hatırlardı. kadın ve erkeklerin oluşturduğu grupların bütününde de hastalığı dize getirebilirler. Adam unutuldu­ ğuna inanır inanmaz.®u parçacıklar. Ya da bazıları gökyüzünde kuyrukluyıldızlar gibi beliren küçük mızraklar düşmanca atılır. onu aynı zamanda şiddet ve aptallıkla suçlar. Büyücü bunları hastasına verir ve sonra hastanın bedeninin rahatsız kısımlarından bunları tekrar çekip çıkarır: Hastanın bedenindeki yabancı maddenin sert parçacıkları. onu yanlış umutlarla doldurur sonra da bırakırdı. büyü her zaman belli bir mesafeden işler. İç organlar bü­ tünüyle yok edildikten ve uzun acılar çekildikten sonra yeniden türer ve sonra yaralanmaz olur. Kimi çok yaşlı büyücü hekimler yalnızca tek tek insan­ larda değil. Pek çok gizi vardır. Ne var ki bu izleyenin kendisi de izlenmektedir ve verdiği rapor bir başkasınınkiyle düzeltilmektedir. Dolayısıyla en muktedir insanın pek çok insana aynı anda hastalık getirebildiği üç iktidar derecesi vardır. eksiksiz ve sık raporlarla yöneticinin. İlkel büyücü hekimden paranoyak insana ve her ikisinden ta­ rihin despotuna yalnızca bir adım vardır. Uzaklarda yaşayan yabancıların büyüsünden çok çekinilir. Bu­ na ek olarak. Herhangi bir hastanın tedavisi bu kristallerle gerçekleştirilecek büyük bir oyunu içerir. sanki kendisi bundan habersizmiş gi- . Bir adama bir şey. Kendisinden iyi bir şey hak eden birine bir iyilik bahşettiği zaman. Bu ikinci bir kişi her sözcüğü ve ha­ reketi kaydetmek. Her türden “sivri-uçlu sopalar” gizlice hazır­ lanır ve sonra. ama onlann kendi içini okunmalanna izin vermez. değişim değeri yalnızca büyücüler tarafından bilinen alışılmamış bir hastalık parası gibidir. Kötülüğe karşı korunmada ve hastalığın tedavisinde büyücü heki­ min iktidarının iyi olduğu kabul edilir. ona iyi talihini hak etmediğini his­ settirirdi. Yaban­ cılardan. Bütün bunlar bir paranoyağın dünyasına şaşırtıcı bir biçimde ben­ zer. ama kötülüğü yalnızca büyücü hekimler savuşturabilir. Örneğin artık hoşlanmadığı bir insanı övmeye devam ederdi ya da birini şeref ve armağanlarla taltif ettiyse. ama bu iktidar. bu giz bedeninin içinde yatar. Bu kitabın sonundaki Schreber vakası üzerine yazılan iki bölümde bunu daha açık bir biçimde göreceğiz.

gizli bir şey düşündüğü varsayımına götürür. dönüşüme kendisini teslim ederse onu nereye götüreceğini bilemez. ona diğerini idam ettirmeye karar verdiği sımm açıklar ve bunu ona söylemesini ceza­ landıracağı tehdidiyle yasaklardı. Kasıtlı olarak suskunluğunu koruyan insan tam olarak neyin söy­ lenmemesi gerektiğini bilir. Bu in­ sanlar sanki birbirleriyle konuşamaz ve birbirlerini anlayamazlarmış . hal ve tavırlannı izlerdi. Daha sonra onunla yalnızken şöyle derdi: “Onun­ la ilgili olarak bana ulaşan bazı haberlerden dolayı o adamı idam ettir­ meye niyetlenmiştim. ama bunu ancak katı bir biçim­ de yapabilir. İnsanlar dönüşümden korktuklan zaman sus­ kunlaşırlar. Muzaffer Pers Kralı II. suskunluk hareketsizdir. Suskun­ luk. Suskun insanın. O bir hâ­ zinenin bekçisidir ve hazine onun içindedir. Suskunluk içinde saklanan giz asla unutulmamalıdır. Niyetlerini sak­ lamak için. Saray mensuplanndan iki­ sinin yakın arkadaş olduklarını ve her konuda birlikte tavır aldıklanm öğrenince kendisi ikisinden biriyle bir odaya çekilir. bedenimizin karanlık oyuklannda iş gören ve bizim tarafımızdan bile unutulan daha edilgen biçimiyle kanşıp birleşir. Pratikte. Stoacı soğukkanlılık erdemi. Emir verenle bu emirlere uymak zorunda olan arasındaki insan-yapımı aynm aralannda ortak hiçbir dilleri olmadığını ima eder. Bir armağan ya da şeref bahşetmeye niyetlendiyse. Bütün insanlann hareketleri konuşma içinde dışavurulur. sımna ihanet etmediğini anlar ve onu daha da çok sırdaş kabul eder. aşmya götürülürse. Her durumda çok az şey söyleyen bir insan her zaman diğerlerinden daha konsantre olmuş görünür. ama daha yakından soruşturunca. eşler ve arkadaşlardan saklamak krallann ayncalığıdır. Bu gize sahip olana. Söylenemeyen şey daha kesin ve aynca daha değerlidir. rütbesini yükseltir ve genellikle de onu beğendiğini hisset­ mesine izin verirdi. Sus­ kunluk söylenemeyecek olanın yalnızca muhafızlığını yapmaz. kulağa emir gibi gelir.” Suskunluğun yarattığı iktidara her zaman çok değer verilir. Suskun kalan bir insan konuşanlardan daha yal­ nızdır. dönüşüme vesile olan olaylara karşılık verme­ lerini önler. Böylelikle bir saray mensubunun ağzı sıkılığına ancak onu en iyi arkadaşına ölümcül bir ihanette bulunmaya zorlayabildiği zaman gü­ venirdi. baba. Bu gönüllü bir dilsizlik halidir. Bu sözceler telaffuz edil­ diğinde veciz ve yalıtılmıştır. bu arada asıl kuşkulandığı şahsın. “Kra­ la nasıl hizmet edeceğini bilmeyen bir insanın” derdi “kendisine de bir hayn olmaz ve kendisine hayn olmayanın kimseye hayn olmaz. adamın onun aklındakinin ne olduğu konusunda hiçbir fikri olmazdı. sorulara sanki hiç sorulmamış gibi muamele etmek ve başkalannın söyledikle­ rinin haz ya da tersi duygular uyandınp uyandırmadığının anlaşılması­ na asla izin vermemek anlamına gelir. kendisinden istenen­ den farklı bir şey verir ya da isteneni istendiği biçimde vermezdi.” İran’ın Sasani krallarının eski geleneklerinden pek çoğunu kaydeden orijinal Arapça yazılmış Book o f the Crown’da (Taht Kitabı) böyle yazar. Gizler bilinçli ve etkin niteliklerini kaybe296 dİp dİ^er? aSİa bilinemeyecek olan saklı kasada. bu giz içinde büyüyüp onu daha çok yakmasına rağmen onu ele vermediği için saygı duyulur. Chosroes kullanmak istediği insanlann ağzı sıkılığını sınamak için özel yollar icat etti. Suskunluk yalıtır. Suskunluk kendini-dönüştürmeye engel olur. Asıl bildiği neyin söylenemeye­ ceğidir. hiç kimse sonsuza kadar suskun kalamayacağından. Genel bir kural olarak her zaman. rütbesini düşürür ve ona sert davranırdı. sımna ihanet edildiğini anlar ve bu insana iyilik yapmayı keser.2Q? ğine kendisinin karar vermesi gerekir. Bu son durumda. Konuşmayan insan olduğundan başka şekilde görünebilir. konuşma yönündeki sayısız kışkırtmaya direnebilmek. ses­ sizliğe yol açar. Davranışlarının hiçbir biçimde değişmediğini görürse. en yüce ağzı sıkılık kendi hizmetine adanmış olmalıydı. sessizliği.” Ama tehdit edilen adamın korkup uzak durduğunu ya da yüzünü çevirdiğini görürse. İnsan söylenemeyecek olanı saklamak zorunda kaldığı her defasında onun hakkında düşün­ meye zorlanır. sık sık kendisinin şahsen ihsan ettiği iyilikler ya da kendi­ sinin şahsen dayattığı idam cezalan hakkında şikâyet ederdi. aynı zamanda ona daha büyük bir yoğunluk katar. onun saklaya­ cak çok şeyi olduğu. huzurunda durduğu zaman yüzü­ nün rengini. Dönüşümün akışkanlığı ondan esirgenir. Suskunluk. sağırlık değildir. Gizlerini anne. ama bu maskeye sımsıkı tutunmak zorundadır. kardeşler. Böylelikle kendine yeterlilik iktidan da ona atfedilir. bir maske takabilir. bu söylentile­ rin yanlış olduğu ortaya çıktı. dönüşümün so­ nuçlan fazla belirsizdir. O andan itibaren tehdit ettiği adam saraya gelip gittikçe davranışlannı. insanlann onun sözcelerini beklemesi ve bu sözce­ lere özel anlamlar yüklemesi avantajı vardır. bir giz vererek yalnızca arkadaşını sınamak istediğini anlamasını sağlardı.bi bu konuda başkalarını sorgulamak şeklinde alışılmadık bir kurnaz­ lık gösterirdi. konuştuğu adamın. o adamı önceden gün­ lerce her türden ilgisiz konularda öyle sorgulardı ki. neyin söylenebileceğine ve neyin söylenemeyece. ona özel bir ayrımla mu­ amele eder. sanki gizlerini kendisinden bile saklamaya çalışı­ yormuş gibi görünmektedir.

kulağa emir gibi gelen sözceler beklenir. Gizin kesafetini. Bütün dünyanın kar­ şısında savaşmak için birleştiği bir diktatör daha henüz ölmüştü ki giz. her zamankinden daha da tehlikeli. İnsanın kendisi hiçbir şeyse. İçinde barındırdığı tutkuyu ele veren hükmün hızıdır. Bütünüyle karşı fikirler alenen söylenir ve birbiriyle karşılaştınlır. İnsanlar ne olacağını da bunun ne zaman olacağını da bilmezler. iki karşıt türün varlığının doğal ve . Parlamentodaki tartışmalar yüzlerce in­ sanın önünde yapılır. Gizin tıpası olarak kullanılan yer. ama çok az sayıda insan gerçekten bunlar hakkında bilgiye sahip­ tir ve bu gizlerin fiili kullanımı yalnızca bir avuç insana bağlıdır. Ama uzun vadede. Biri “kötü bir kitap” der ya da kötü bir resim”. çünkü basının mesleki merakı ya da herhangi bir grubun mali çıkarları sık sık gizliliğin bozulmasına yol açar. Boyun eğerek. Bu tanımdan. yabancılan hatta kendimizi. Yalnızca bir tek bireyin ya da Tann’nın yarattıklan içinde çok kü­ çük bir grubun giz saklama kapasitesine sahip olduğu varsayılır ve bu yüzden müzakerelerin. diğerlerinin canavarla karşılaşmada bir öncelikleri olabilir. Her şey gizin kutsallaştırılmasına tabi kılınmıştır. nesnel bir şey söylüyormuş gibi görünür. bu da son derece büyük bir önem taşır. 298 Sözde gizli oturumlar bile her zaman gizli kalmaz. Modem teknik gizler herkesi ilgilen­ dirir. Hüküm neredeyse doğal olmayan bir güvenle dile getirildiğin­ de hüküm olur. YARGILAMA VE MAHKÛM ETME Bu konuya hepimiz için bildik olan bir şeyle. o insan bile bu kararı vermeden önce karan bilemez ve bir kez o karan verdikten sonra hızla bir emir olarak uygulanır. gizlilik göz önünde tutularak ve gizliliğin bo­ zulması çok ağır cezalarla ilintilendirilerek oluşturulmuş. Değerleri bakımından farklı. titreye­ rek bekler ve kurban seçilmeyi umarlar. Bu şikâyetler yüzey­ sel olarak kararlılık yoksunluğuna. kendimizinkinden daha aşağı bir gruba bir şey göndermektir. ik­ tidarın kucağına düşmekten anlaşılmaz bir kölece zevk alır. gerçekte ise gizlilik yoksunluğuna denk düşer. Oysa. Demokrasilerde bir giz pek çok insan arasında dağılmıştır ve gizin iktidan da bu yüzden zayıflar. beklenmedik ve karşı konulmaz bir biçimde olduğu sürece. herkesin sözünü söyleyebildiğini. yoğunlaşmış gizlilik iktidarlarının olmasına dayanır. Sonra “kötü bir yazar” ya da “kötü bir ressam” der ve sanki “kötü bir insan” diyormuş gibi gelir kulağa. Karann bir kişiye kalmasının gerektiği söylenir. ne olduğu o kadar önemli değildir. kamuya açık olmak bunlann özünü oluşturur. bir insana söy­ lenen bütün gizler. belli bir kesime ya da daha iyisi. Hükmü verenin yüzünde görülen hazzı yaratan şey koşulsuz ve hızlı yargılamadır. emirlerden ayn olarak. İnsanlann görece özgür yönetim biçimleri hakkında duyduklan. Volkan pat­ lamasının vahşi birdenbireliği içinde. Emir verenler. yüzü söz­ cüklerinden aldığı keyfi ele verir.gibi davranmak durumundadırlar. söze kanşabildiğini ve her şeyin önceden bi­ lindiği için hiçbir şeyin yapılmadığını söylerler. potansiyel olarak türevleri bakı­ mından daha tehlikeli olan atom bombası şeklinde yeniden karşımıza çıktı. İnsanlar te­ peden bakarak her şeyin konuşularak paramparça edildiğini. Arkadaşları. Gizliliğin ne denli tehlikeli olabileceğini ancak bugün bütünüyle fark edebiliyoruz. sık sık bir tür ha­ kir görmeye varan kuşkunun nedeni bu özgür yönetim biçimlerinin gizlilikten yoksun olmalandır. Başkalannı alçaltırken kendimizi yüksel­ tiriz. Farklı ama bariz bir biçimde bağımsız alanlarda. bu kurgu bü­ tün koşullarda korunur. Diktatörlüklerin prestijinin büyük bir kısmı.aynı zamanda gizin ilgilendirdiği herkes için fe­ lakete neden olur. kendimizin de men­ sup olduğu bir üst grubu varsayarken. bu­ güne kadar var olanlann en yoğunlaşmış ve tehlikeli olanının modem teknik gizler olduğu görülebilir. sürekli bu yargılama işinin içinde yakalanz ve hoş olmayan bir hükmün verdiği haz her zaman su götürmez niteliktedir. Bu hazzı oluşturan nedir? Bu hazzı oluşturan. Her giz. gizlilik giderek daha da çok iktidar yüklenmiştir. Cümlesinin ilk çeşitlemesi yanıltıcı­ dır ve kısa süre sonra kişiselleşir. gizi ilgilendiren insanlann sayısıyla ona sahip olanlann sayısı arasındaki oran olarak tanımlayalım. İnsanlar yeni ve heyecan verici olduğu ve onlara otoriterce sunul­ duğu sürece pek çok şeye katlanırlar. oldukça kü­ çük gruplarla sınırlanmasının en iyi yol olduğu düşünülür. hoş olmayan bir hükmü ilan etmenin hazzıyla başlayalım. nesnesinin kendisini aldatmasına asla izin vermez. ken­ di iç ısısıyla genişlediğinden patlayıcıdır. sözcük­ leri sakınmaya yatkındırlar ve bu nedenle diğer suskun insanlar ağız­ larını açtıkları zaman. yalnızca gizi taşıyana değil -k i bu kendi içinde önemli olmayabilir. gizin açığa çıkacağı yerdir de. sanki bunlar doğru düzgün işlev göremezlermiş gibi. Bu tutum gizin yüceltilmesine yol açar. Bu zalimce bir hazdır. kendi çevresinde bile. Ne merhamet ne dikkat tanır ve üzerinde düşünmeksi­ zin verildiğinde bu hüküm kendi doğasıyla en iyi uyumu sağlamış olur.

bu işlem hafifler ama bu açıkça yalnızca sözel yargılarla sonuçlanarak barışçıl bir biçimde işlese bile. sayı­ sız “kötü” grupların karşısında duran aynı sayıdaki “iyi” gruba aittir. Hayatın binlerce ilişkisinin ağına düşmüş herhangi bir insan. iktidar kullanan herkes için model olabilir. Bu işlemin kökünde. Pek çok yasaklamanın. hemen hemen hiç kimsenin bu hastalığa bağışıklığı yoktur. saklanır ve daha sonrası için depoya kaldınlır. Önemli olan gruplar arasındaki gerilimdir ve bu gerilim yargı edimiy­ le yaratılır ve sürekli yenilenir. görevindeki temel iddiası. hepimizin sahip olduğu bir iktidardır. iyiyle kötüyü ayıran sınır çizgisinde durur. iyi ve kö­ tüye dair engin bilgisi uzun pratik deneyiminden gelir. Ceza veren kişi çok fazla yumuşak ol­ maktan sakınır ve idamm keskinliğinden kaçımyormuş izlenimi verse bile. AFFETME İKTİDARI. büyüleyici olurdu. Verdiği karar bağlayıcıdır. bir yargıcın iktidarıdır. bazen kendisi bir . şekilsiz kitleyi iki zıt gruba bölerek ona bir tür yoğunluk kazandırır. iyilerin dünyasına duyduğu sarsılmaz sadakatidir. iktidann gerçek artışlandır. İnsanın. kendisini şaşmaz bir biçimde iyilerin arasın­ da kabul eder. Yargılamak bir hastalık. eylemlerini belirleyecek olan da budur. Bu gruplan sanki bir savaş düzeniymiş gibi tanzim eder. Bu görev için özel hiçbir bilgi gerekli de­ ğildir. İn­ sanın kendine yapma izni verdiği affetme edimlerinden bütün bir ha­ yat yapılandırmak. Kötülerin. diğeri aynı şeyi yapmadan önce bir sürü oluşturmak için yeterli iç ısıyı üretip üretememesi tamamıyla koşullara bağlıdır. Kendisine gösterilen her bir düşmanlık işareti kesin olarak kay­ dedilir. Böylece görünürdeki banşçıl yargılar düşmanlar hakkındakı idam kararlan haline gelir. yalnızca görünüşte iki kampın arasında. her bireyin kendisine sakladığı. ama hiçbir zaman bütünüyle kavramsal ya da bütünüyle banşçıl olmayan araçlarıdır. Aslında. İyiliğin sınırlan kesin olarak işaretlenir. Ama. yargıç olmayan. her türden affetmeye karşı durur. her birini hatırlayıp ilgilenişindeki sebat. MERHAMET Kendisine karşı kabahat işleyen birini affetmenin yarattığı iktidarı. bir kralın uyruklannın en alçak. üstelik en yaygın hastalıktır. Bu gruplardan birinin ya da diğerinin. iyilerin ara­ sında işi yoktur ve bunlar yok edilmelidirler. o kralın şerefi için ne anlam taşıdığını asla an­ layamaz. en değersiz mensuplanmn hürmet göstermesinin. Merhamet aynı zamanda seçimi de ima eder: Af çoğunlukla sınır­ lı sayıdaki mahkûma bahşedilir. Affetme konusunda Tann da karmaşık bir değiş tokuş içindedir: Ona boyun eğen günahkâr. Paranoid yapıdaki bir insan as­ la affetmeyen ya da ancak büyük zorluklarla affeden. affedilecek bir şeyi asla unutmayan ve affetme­ mek için kendisine karşı yapılmış düşmanca edimler icat eden bir in­ san olarak tanımlanabilir. hiç kimsenin görevlendirmediği ve aklı başında hiç kimsenin böyle bir göreve tayin etmeyeceği insanlar tarafından sürekli gasp edilir. Önce mahkûmiyet olmadıkça merhamet ola­ maz. sonunda kaçınılmaz olarak fiili savaş sürüle­ rine yol açacak olan düşman sürüleri oluşturma isteği yatar. onları birbirinden ayırır ve birbirine karşı düşmanlıkla doldurur. İyi ve kötü­ ye ilişkin yargılar. yalnızca. Yargıladığı şeyler oldukça kesin ve olgusaldır. kutsal cezalandırma görevinde bunun için anlaşılabilir bir bahane bulur. Ne var ki Tann onu dikkatle izler ve her şeyi bilmesi sayesinde. Değerlendire­ bileceği tek şey. Bu hastalı­ ğın köklerini keşfetmeye çalışalım. Bu gibi insanlann duyumsadığı çok kuvvet­ li iç direnç. Kendisinin hiçbir iktidan olmayan ve despotu son derece kuvvetli gören bir insan. iki sürünün etkin ve kanlı düşmanlığına itme isteği ruşeym halinde hep vardır. bunu kolayca anlar. ikili sınıflandırmanın çok eski. Bazen bu kayıt. bir despot asla gerçekten affet­ mez. bu sının geçen kötülerin vay haline. Pek çok farklı alanlara uygulanmak suretiyle. İyi olan her neyse. düşlediği ve olmalannı dilediği gibi. kötüyle karşılaştı­ rılmak için vardır. tanıdığı ya da düşleyebildiği bütün insanlan gruplar halin­ de düzenleme ve yeniden düzenlemeye gereksinimi vardır. kendi koyduklan sınırları aşanlan cezalandırabilen ya da affedebilenlerin iktidannı artırmak için var olduğuna şüphe yoktur.kaçınılmaz olduğu kabul edilir. bu gevşek. Ne var ki yar­ gılama görevi. despot için kelimenin tam anlamıyla herkesin ona bo­ yun eğmesininin ne kadar önemli olduğunu fark etmez. Eğer iktidar elde ederler ve zaman zaman bu iktidan korumak için affetmek zorunda kalırlar­ sa. Burada benimsediğimiz şey. Merhamet edimi. sanki doğuştan iyilere aitmiş gibi. yargılamaktan kaçınma kapasitesine sahip olanlar bir elin par­ maklan kadardır. gerçek boyun eğme karşılığında silinir: Despotlann bariz yüce gönül­ lülüğünün başka hiçbir anlamı yoktur. Onlar. Çünkü bir yar­ gıç. günahkâr onu aldatır­ sa. bunu düşünerek uzun zaman geçiren. bunu sonuca. merhamet görür. ancak düşmanlıkla dolu olabilirler. bu yalnızca gösteri olarak yapılır. o da buna ilişkin bir duygu taşıyorsa. İncil’deki Tann’nın işaret ettiği her bir ruha gösterilen ilgi. Onlara karşı çıkan her şeyin kendilerine tabi olmasını öylesine ateşli bir biçimde isterler ki bunun için sık sık çok yüksek bir fiyat öderler. Neyin iyi neyin kötü olduğuna biz karar veririz. iktidarın çok yüksek ve yo­ ğunlaşmış bir ifadesidir.

İktidann zayıf tarafı. son dakikada af bahşetmektir.af bahşederek ve bazen bu affı. İdam cezasının infazı kaçınılmaz olunca. Emir . af yeni bir hayat demektir. darağaçlannda ya da idam manga­ sının önünde. uzun süre bekletilen bağışlama edimlerinde. İktidann en üstün dışavurumu. eğer affetme ayrıcalığı olan daha yük­ sek bir otorite varsa ona önererek. ölüleri tekrar hayata getiremez oluşudur. kapıyı her zaman merhamete açık bırakır. kudretli olanlar kendilerini bu zayıflığı aşmış tahayyül edebilirler.

isterse din alanında olsun erişkin hayatımızın bütününe nü­ fuz etmiştir. itaat eden kimsede aslında. gerekli olduk­ ları için bize doğal görünürler ve biz onlan her zaman var ölmüş bir şey olarak kabul ederiz. Emirler. emirdir. düşmanca hisler mi uyandırır? .EMİR.” Emirler doğaları gereği nihai ve kategoriktir. konunun bu kadar az düşünülmesinin nedeni bu olabilir. Çocukluktan itibaren emirlere alışığızdır. yoksa normal olarak he­ defini. Bu yüzden emrin gerçekte ne olduğu sorusu neredeyse hiç sorulmamıştır: Göründüğü kadar basit midir. KAÇIŞ VE SIZI “Emir. emirler bizim eğitim dediğimiz şeyin önemli bir kısmını oluşturur ve ister iş ya da savaş. yani boyun eğdirmeyi gerçekleştirmesindeki kolaylık ve çabuk­ luğa rağmen.

Bütün emirler. ne de sorgulanmalıdır. İki hayvan arasındaki kuvvet eşitsizliği kaçışın doğasına içkindir. insan toplumunun dışında şu ya da bu biçim­ de. eylemimizi yabancı bir şey olarak hatırlamamızın nedeninin bir kısmı­ nı oluşturabilir. emirler hayatın bize dayatılan bile­ şenlerinden biridir. en eski emir idam cezasıdır ve bu emir kurbanı kaçmaya zorlar. ama aynı zamanda kendimizden daha kuvvetli bir şey olarak kabul edilmesi gerekir. kendisinin dışındaki bir şey tara­ fından dikte edilir. “emir” daha zayıf olanı kaçmaya zorlar. sesten. Emir verenlerin iktidarı her zaman büyür. tehlikenin her zaman bir şekli vardır ve hiçbir hayvan bunun far­ kına varmadıkça kaçmaz. Hiçbir itiraz kabul etmemek emrin doğası gereğidir. nedenin bütünü değildir. bu idam cezası karşısında başvurulacak nihai ve tek yoldur. yeni dinler bulmak ya da eskilerini yenilemek iste­ yen o münzeviler bile. varlığını sürdürdüğü açıktır. Parmağı gören bütün göz­ ler aynı yöne çevrilir. Bu ne­ denle emrin kökenlerini çok eskilerde aramak için her türlü neden bu­ lunmaktadır. iktidarsızlaşır. bu tehdit onlar için ortak olan tek şey olabilir. talep etmeleri kendilerine emredilmiş olan şeydir ve başka ne yalanlar söylerse söy­ lesinler. Eğiten kişi isteğini onlara kısa ve net emirlerle bildirir. dehşet veren görünüşlerin hepsinden kaçar. ama bu. diğer bütün eylemlerden farklı­ dır. İnsanlann ver­ diği emirleri tartışırken bunu hatırlamalıyız. bakış kadar güçlü ve doğrudan­ dır. yönün iptaline ya da değiştirilmesine izin verilemez . Savaşıp kazanma ümidi görmediğimiz için tabi oluruz. omuzlanna yabancı bir yük binmiş insan görünümünü korurlar. Emirlerin önemli bir özelliği de. bakıştan. bir an için emirlerin kökeni konusunda öğrendiklerimizi unutalım ve emirleri önyargısız. Bir emrin arkasındaki iktidar kuşkuya yer bırakmamalıdır. Kaçış yalnızca görünürde kendiliğinden ortaya çı­ 306 kar. Bir emrin talep ettiği uygulama hızı. Kaçış. biri diğerini tehdit eden. daha kuvvetli bir başka hayvan tarafından. ama emrin uygulanacağı za­ man ya birçok sözcükle ya da emrin tözünün hata götürmez bir kısmıy­ la belirlenmelidir. emir etkisi olabilir: Burada söz konusu olan tek şey verili bir yöndeki hareketle. farklı türlerden iki hayvan ara­ sında gerçekleşen bir şeydir. gerçekten bizim olmayan bir şey olarak deneyimlenir ve hatırlanır. bütün kurbanlannın anladığı bir sestir. Anlaşılmasındaki her gecikme. en baştaki kanıtın ne denli uzun süre yeterli olduğu çok şaşırtı­ cıdır. çünkü anında anlaşılmalıdır. bu emirler öz olarak insanlara yöneltilen emirlerden hiç farklı değildir. emrin bir eyle­ mi başlatmasıdır. köpekler emirleri anla­ mazdı. Zaman za­ man ortaya çıkan. Emirle ilgili olarak insanın dikkatini çeken ilk şey. Bu aslanın dilinde. Belirli bir yönü işaret ederek uzatılmış bir parmağın. Kısa ve nettir. bu ik­ tidar bir süre için hükümsüz kalırsa mücadele ederek kendisini yeniden kanıtlamaya hazır olmalıdır. olan bitenin mutlak ve değiştirilemez görünme­ sine neden olur. Orijinal bi­ çimiyle emir. birinin alışıldığı üzere diğeri tarafından avlandığı gerçeği ve ilişkinin her zaman var olduğu duyumsanan değiştirilemez doğası. İnsanlar arasında emirler o kadar sistemleşmiştir ki. diğerlerinden talep ettikleri şey. İnsandan çok daha eski olan. diğerini avlama ve yeme niyetini belli eder. bu emri yeniden canlandırmaya kalkışmak boşunadır. Böyle olmasaydı. emir verenler geleceğin galiple­ ridir. Bütün emirlerin altında ölüm cezasının acımasızlığı panldar. Kaçış emri. Emir ne tartı­ şılmalı. Yalnız başına teh­ ditten. belirli bir eylemin başlatılmasıdır. ne açıklanmalı.Emirler dilden eskidir. Sanki emir için en önemli şey. Hayvanlar dili anlamaksızm kendilerinden istenenin ne olduğu­ nu anlamaları için eğitilebilirler. bunlann hepsi. yeniden kazanılmış bir zaferdir. gerçek idam cezalannın devamlı ilan ve infaz edilmesi her emir tekinin ve genel ola­ rak emirlerin korkusunu canlı tutar. Daha kuvvetli olan. hayvanlar insanın yasaklamalarına uyarlar. Böyle bir emir yabancı bir şey. böy­ lece kaçış bir ölüm kalım meselesi olur. Bu ikisinin kuvvet bakımından gösterdi­ ği büyük farklılık. En azından. Bir emirle başlatılan eylem belirli bir ana bağlıdır. Gerçekten kovalansa da kovalanmasa da. Kaçış. Ancak. Çünkü aslanın kükreyişi gerçekten de bir idam cezasının ilanıdır. Yeni kanıtlara ne kadar seyrek başvurul­ duğu. Emrin kaynağı yabancı bir şeydir. bütün bir emirler cephanesiyle birlikte. emrin gücünü azaltır ve arkasından uygulamanın gelmediği her tekranyla canlılığını yitirir ve sonunda tükenir. Asla kendi adlanna konuşmazlar. bu konuda dürüsttürler: Kendilerinin G önderilm iş olduklarına inanırlar. yönü belirlenmiş harekettir. ölümden normal olarak kaçınılır ama ölüm tehdidi ve korkusu bütün emirlerin içinde her zaman vardır. baş­ ka bakımlardan çok büyük farklılıklar gösterseler de. dışarıdan gelmeleridir. Ne kadar önemsiz olursa . boyun eğilen her emir. kendi içimizde gelişen bir şey değildir. Yönün belirlenmesi özellikle önemlidir. bir hayvana. Emrin en eski sonuçlarından biri kaçıştır. önerdiğim terimle kaçış emrinden türer. Daha sonrası için sabitlenebilir. Bir emirle gerçekleştirilen eylem. Kuşkulu bir hal alan başannın devamını emirler sağlar. sanki ilk kez ele alıyormuşuzcasma bakalım.

emirlerin tam da doğası gereği -yani etkilediği alanın bütünündeki kesin açıklık ve kabul gerektirme­ si. Ancak kendisini bunlardan kurtarmak için en uzun zamanı harca­ yan ya da kurtulmayı hiç başaramayan insan hiç kuşku yok ki en az öz­ gür olandır. boyun eğen kişide sızılannı saplanmış olarak bırakır. korunuşlanndaki sağlamlık ve sadakat. karşısındaki­ ne bakışı. bu durumda herkes baskıdan söz eder ve intikam ya da isyan hakkını saklı tutar. emri alanı ey­ lemde bulunmaya. Emrin içeriği —gücü. emre uyulmadan önce açığa çıkan belli belirsiz gönülsüzlükle açığa vurur. İnsanı başan yönünde mahmuzlayan şey. Doğadaki temel durum pek çok hayvan türünün diğer hayvanlarla bes­ lendiği gerçeğinden doğar. zekânın ya da istisnai yetenekle­ rin bununla hiçbir ilgisi yoktur. Ancak bizim normal olarak emir adını verdiğimiz şey. Ancak kendisine dışandan dayatılmış bir emre karşı gelmeyen hiçbir insan yoktur. Emirlere en çok maruz kalanlar çocuklardır. Şaşırtıcı olan. EMRİN EVCİLLEŞTİRİLMESİ Bir ölüm tehdidi içeren kaçış emri. otuz yıl geçmiş olsa da. Emirler asla değişmezler. kendi dürtülerine uyduğu için kendisini ba­ ğımlı hissetmez. ağzının ifadesi. Hiçbir çocuk. o emirleri aldıktan sonra kurtaran insan değildir. ancak bu kez tersine üretimi. enerjinin başlıca kaynaklanndan biridir. yeni nesil kurbanlan elde edilir edilmez kullanılmak üzere hazır bir durumda elde tutulmasıdır. daha yakından bakıldığında yanıltıcı olduğu anlaşılır. bir bakıma evcilleştirilmiştir. Ne var ki emrin ilk bakışta mutlak ve sorgulanamaz görünen yalın­ lığı ve homojenliğinin. onlara kaçma emrini veren yabancılar ve düşmanlardır.olsun. varlığını yalnızca. Ancak beslendikleri hayvanlar kendinden farklı bir türe aittir ve böylece çoğu hayvan fa rklı türden yaratıklar ta­ rafından tehdit edilmiş hisseder kendini. emri uygulayan kişinin yüreğine oturur ve onun içinde değişmeden kalır. onu tanınabilir kılan her şey. çocuğun bireysel ni­ teliklerine hiçbir şey borçlu değildir. Her emir bir m om ent ve bir sızıdan oluşur. sızı da emre uyanın içinde kalır. emir sonsuza kadar sakla­ nır. Bir insanın görünümü. Buna karşılık onlann da kendi çocuklanna. genellikle emir yalnızca emri veren kişiye yarar sağladığı için değil. eylemlerinin kendisinden kaynaklan­ dığını hisseder. alan ve veren arasında iktidar bakı­ mından büyük bir farklılığı varsayar: Diğerini kaçırtan onu öldürebilir. en sıradan çocuk bile kendisine verilen emirlerin bir tekini bile ne unutur ne de affeder. Daha önceki durumlann bu yeniden üretimi. emnn içeriğine uygun olarak eylemde bulunmaya zorlar. Ancak sızı. sızıya dair gözle görülebilen hiçbir şey yoktur. çiğneme ya da konuşma kadar doğaldır. Emir normal olarak ve beklen­ diği gibi işlevini gördüğünde. başını taşıyışı. İktidar.verildiği andan itibaren yarattığı sızıda ebediyen sabitleşir ve bu sızı ya da em­ rin kesin imgesinin minyatürü emri alanda sonsuza kadar kalır. henüz bir saat önce verilmiş gibidir. İnsanın bütün psikolojik yapısında sızı kadar değiş­ mez bir şey yoktur. Bu baskıya dayanabilmeleri. onun içine bir sızı olarak sap­ lanan ve onu kendisi yeniden üretene kadar değişmeden kalan emre uygun olarak değişir. anne çocuğuna emir verir. Bir emir yerine getirilmesiyle sona ermiş sayılmaz. Savuşturulmuş emirlerin depolanmasına ge­ rek yoktur. daha önce alınmış bir emrin bu kez verilmesini sağlayan yeni durum. emirleri bü­ yülü bir ok yağmuru gibi boşaltır. devlet için olduğu kadar önemlidir. Hiçbir normal insan. derecesi ve tanımı. emirlerin çocukluğun erken dönemlerinden itibaren eksiksiz ve değişmeksizin. Emir ge­ nel sosyal yapımızın ve çok daha mahrem insan ilişkilerimizin bir par­ çasını oluşturur. her emir bu iktidara bir şey ekler. Bir emir parçalara aynlabilir ve gerçekten anlaşılacaksa ay^ rılm alıdır da. aynı derecede zalim bir biçimde aynı türden emirler verme­ leri. sızı saklıdır. on yıllar boyunca gömülü kalabilir. . orada olduğu sezilmez. Bil­ diğimiz şekliyle emir. biyolojik kökeninden [yani kaçış emrinden] son­ ra uzun bir gelişim göstermiştir. aile için emir. bu emirleri nasıl savuşturacağını bilen­ dir. tekrar gün ışığına çıkana kadar yıllar. bu emirlere hedef olanlar kendileri­ ni teslim etmek zorundadırlar. bir za­ manlar ona verilmiş olan emirlerden kurtulmak için duyulan derin is­ tektir. iktidar makamına teslim olmaya çağınr ve yol gösterir. An­ cak bu sızının asla kaybolmayacağını anlamak çok önemlidir. Ancak elverişli bir durum olmalıdır. Bu dürtüler en kuvvetli halindeyken ve verdikleri tat­ min kesinlikle tehlikeliyken bile. Yalnızca yerine getirilm iş olan emir. bu emrin alındığı durumun birebir kopyası olmalıdır. gerçekte ilk te­ laffuz edildiğinden bu yana yirmi. Moment.iktidan her biçimde artmp güvence altına alır. ebeveynlerinin ve öğretmenlerinin verdiği emirlerin yükü al­ tında çökmemeleri bir mucizedir. Emirlerin çocuklar üzerinde yaptığı etkinin derinliği. insanlar ara­ sında olan bir şeydir: Efendi kölelerine. “özgür” insan kendisini emirlerden. Emir onlan yaralar.

Emri veren. ama bir iz bırakmıştır. her düzeyde gönüllü esaret için eğitir. Emirlerin kaynağı olan. tıpkı bir ok gibi emri belirli bir insanı hedefler. ölümle tehdit ettiği herkesin hâlâ yaşadığını ve onu hatırladığını duyumsar. Anne çocuğunu çağırır ve çocuk illaki kaçıp gitmez. Bu ayrım orijinal biyolojik emirde zaten barizdir. Tehdit eden insan her zaman bunun bilin­ cindedir ve böyle bir karşıtına dönmeyi imkânsızlaştırmak için yapabi­ leceği her şeyi yapacaktır. efendileri dışın­ da hiç kimse beslemez. EMİR VERME KAYGISI Emir bir ok gibidir. Emri evcilleştirmek. birçok başka şeyi gözden saklar. GERİ TEPME. delilik olarak dışavurulana kadar artabilir. Biyolojik kaçış emrinin safiyetinin böyle bozulması insanlan ve hayvanlan. bu tehlikenin farkında olmanın sonsuz işkencesi benim emir verme kaygısı dediğim şeydir. Ay­ nı şey bir köpek için de geçerlidir: Efendisinin yakınında durur ve efendisi ıslık çalınca hemen ona gelir. Bu emir verme kaygısının nasıl biriktiğini anlamak zor değildir. benim em ir verme kaygısı dedi­ ğim şey doğar. bazı Romalı imparatorlarda olduğu gibi. Bu geliştirilmiş bir tehdittir. Her emir hâlâ ay­ nı tehdidi içerir. hafif bir geri tepm e hisseder. otoritenin gerçek kaynağına yaklaştıkça bu kaygı artar. bu vaade sıkı sıkı uyulur. Bu hayvanların eğitilmesinde banzdir: Bir at yapması gerekeni yapın­ ca. anne ona her türden emri sağanak gibi yağdırsa da çocuk genelde ona güvenmeyi sürdürür. Emirleri yalnızca başkasına aktaran insanda bu hafif bir kaygıdır. Emir veren insan atışı yapmadan önce nişan alır. eğiticisi ona bir parça şeker verir. Burada okla yapılan benzeşim sona erer. Baş­ kasına bir emir verdiği zaman. BİRDEN FAZLA BİREYE YÖNELTİLEN EMİRLER Tek tek bireylere ve çoğunluğa yöneltilen emirler ayırt edilmelidir. hedefini vurduğunu gördüğü zaman hisseder. Bu gibi geri tepme­ lerin birikiminden özel bir tür endişe. zamanı gelince mutlaka intikamını alacaktır. kendisine yemesi için yiyecek verilir. ama gene de belirsiz ve doğuştan sı­ nırsız olan bu korku.) Böylelikle emirlerle yiyecek verme arasında yakın bir bağ gelişir. Efendiye bir yiyecek olarak hizmet vermek yerine. Bunlann hepsi ona karşı birleştiğinde yaşaya­ cağı tehlikenin her zaman bilincindedir ve -belleğin ne zaman eyleme tercüme edileceğini de. Bu­ nun tam olarak ne olduğunu ortaya çıkarmak çok daha önemlidir. Köleleri ve köpekleri. Emir verdiği. kimisi . oku atan insan. bunu kaç kişinin yapacağını da bilmediğin­ den. bir canlıya bütün canlıların istediği bir şey va­ at edilir. insan sanki kendisini vuran oku çekip çıkarmış. Bir diğerine tabi olan bir canlı alışıldık bir biçimde yiyeceğini yalnızca ondan alır. Vü­ cudundaki yara iyileşir. Ya­ lıtılmış bir mahluku vuran bir atış arkasında bir tehlike bırakmaz: ölü bir mahluk kimseye zarar veremez. ama ge­ nel olarak emirlerin doğasını bütünüyle değiştirmez. Kimi tehditler hedefi kaçırır ama başka ya da ona taviz veren herhangi biri.Emir çoğunlukla. Bir yaydan atılır ve hedefi vurur. Emir nasıl evcilleştirildi? Ölüm tehdidini zararsız gösteren neydi? Bu gelişmenin açıklaması aşağıdaki üç temel ilişkide bir tür rüşvetin uygulandığı gerçeğinde yatar: Efendi kölesini ya da köpeğini. her türden. yara izi belirli bir okun işaretidir. aynı oku kendi yayına yerleştirip tekrar atmış gibi olur. Bir yönetici bu kaygıyı uzun bir süre saklı ya da kontrol altında tutabi­ lir. Ölümle tehdit eden ve sonra öldür­ meyen bir emir. ama bu kaygı yaşam süresince. Bu kaygının en kuvvetli görüldüğü insanlar en kudretli olanlardır. (Elbette bir çocuk kendisini besleyem ez ve annesinin memesine yapış­ mak zorundadır. emri yiye­ cek vaadiyle bağlantılandırmak demektir. çünkü gerçek geri tepme psikolojik­ tir ve nişancı bunu. Ölümle tehdit edip kaçmak zorunda bırakmaktansa. ardında tehdidin anısını bırakır. Bunun arkasında her zaman bir geri tepme vardır. yani ölümdür. emirleri üreten ya da bunları kendi üzerindeki hiç kimseden almayan insanda kaygının yoğunluğu en üst düzeydedir. anne de 3]0 çocuğunu besler. Efendi kölesini çağırır ve köle bir emir alacağını bilme­ sine rağmen gelir. çünkü emir yalnızca hedefini değil vereni de vurur. Bu cezaların hepsinin en ağın orijinal ceza. onun yanında kalır ve ona doğru koşup durur. kaçış emri olarak tanımladığımız şeyden oldukça farklı görünür.bütünüyle haklılaştınlmış. Her yara izinin bir öy­ küsü vardır. ama emirlere uymamay­ la ilişkili olarak belirtilmiş cezalar vardır ve bunlar çok ağır olabilir. başka hiç kimse onlan besleme yükümlülüğü altında değildir ve fiilen hiç kimse onlan beslemek zorunda değildir. Ok vurduğu insanın etinde saplı kalır ve okun taşıdığı tehdit­ ten kendisini kurtarmak için insanın oku çekip çıkarması gerekir. Kimi hayvanlar tek ba­ şına yaşar ve düşmanlannın tehdidine tek başlanna karşı koyar. Başanlı bir emri izleyen tatmin duygusu aldatıcıdır.

ne talep et­ tiği neredeyse hiç önemli değildir. Yalnızca bu özdeş biçimle kendisini emirden kurtarabilir. emrin etkisi aynıdır. Etraflanndakı çember daralır. İnsanlar arasında olan tam da budur: Dini kurban. insanlarda nabazan ya da ritmik kitle dedi­ ğim şeyi andırır. Birlikte kaçan hayvanların ortak yönüne onla­ nn “inancı” adı verilebilir. Çok sayıda insana yöneltilen bir emrin bunun için çok özel bir ka­ rakteri vardır. kendisini. Diğerleri. Orijinal olarak yukandan bir tek bireye verilmiş olabilir. Bir hatibin sanatı. Farklı bir yönde sıçrayacak olan bir hayvan diğerlerinden daha çok tehlike altındadır. Hızla var olmak ve kendisini bir birim olarak korumak isteyen kitlenin bakış açı­ sından. yalnız olduğu için kor­ kusu da daha büyüktür. sürüdeki arkadaşlarının infazını geçici bir süre ertelemeyi sağlayan bir tür kurbandır. Bu gibi emirlerin içindeki tehdit bütünüyle çözünemez. akut bir tehlikeden yalnızca arkadaşlarının yakınlığıyla koruna­ bileceklerini hissederler. Önce birkaçı. kitle durumunun en eski belki de en yaygın örneğidir. onun düşmanıdır. Bu cüm­ lenin genel doğruluğunu kabul etmeden önce bunun en önemli istisna­ sından söz etmem gerek. onu hâlâ severler. Bunun için vakit yoktur. Sızılann oluşmasına yol açan emirler yalnızca yalıtılmış emirlerdir. Kendisinden korkarak hep birlikte kaçan bir ceylan sürüsü­ nü kovalayan aslan. Aynı emrin bir anda yayılması onlan bir kitleye döndürür ve kısa süre sonra hepsi birlikte kaçış içine girerler. Bundan ancak aynı emn bir başkasına vererek kurtulabilir. her bir hayvan bir sonrakiyle aynı şeyi yaptığı. Onlan bir arada tutan ve ileriye iten şey bu­ dur. bütün hedeflerini sloganlann içine sıkıştırmaktan ibaret­ tir. korku durumunda bir arada kalmak ister.3¡2 de kolektif olarak tehdit altındaki sürüler halinde yaşar. Kitlesel kaçışı başlatan tehdit aynı kaçış içinde çözülür. Bir kitle. bu slogan çok sayıda insana yöneltilmiş bir emir olarak kabul edilebilir. oldu­ ğundan daha da büyük bir tehlikede hisseder. Kovalamayı dur­ durmaya ve bir süre için düşman iktidarın açlığını gidermeye hizmet eder. . Birbirine koşut baş.Mağdur olan bu hayvan. tehdit edebilir ve eğer bunu yap­ makla onlan bir kitleye dönüştürmeyi başarmışsa. Kurbanın bu kitlesel korku durumundan köken alması olası görün­ mektedir. İkincisinde ise bütün sürü aynı şeyi yapar. Bu emir bu insanlardan bir kitle oluşturma niyetini taşır ve bunu başarabildiği kadarıyla. Yukandan emirler yağdırarak kitleyi yaratır ve onu canlı tutar. Ne var ki kaçmakta olan hayvanlann etrafı kuşatılır kuşatılmaz gö­ rüntü değişir.kötü biçimde aşağılayabilir. Ordu insanlann yapay biçimde bir araya getirilmesiyle oluşur. korku yaratmaz. Bir hatip bir araya toplanmış insanlan en. Birey olarak bir emri yerine getiren herhangi bir kimse orijinal direncini. Bunu bir kez başardıktan sonra. Bir ordu ancak bütün emirle­ rin geçerliliği eşit olduğu sürece var olabilir. Bir kitlede emir yatay olarak yayılır. ama tesadüfen düşman tarafından tek başmayken sürprizle karşılaşan bir hayvan. Artık ortak bir kaçış yönü imkânsızlaşmıştır ve kitlesel kaçış paniğe dönüşür: Her bir hayvan ayrı ayn kaçmaya çalışır ve her biri diğerinin yoluna çıkar. hepsi tam tamına aynı hareketleri yaptığı sürece pa­ niğe kapılmazlar. İnsanları belirli bir yöne çeken demagoğun sloganının işlevi tam olarak aynıdır. Bütün emirler yukandan gelir ve her bir emir kendi içinde bozulmadan ve yalıtılmış olarak ka­ lır. kitlesel korku durumundan çıkar. sü­ rüsüne doğru kaçmaya çalışacaktır. kitle kaçışından normal bir sürü durumuna dönerler. gönüllü olarak içlerinden birini ona teslim edebilirlerdi. Ama artık emre geri dönelim. Süren katli­ am sırasında her bir hayvan arkadaşının güvenliğe giden yolunu tıka­ dığı için. Kendilerini yalnız hissetmedikleri. kitleyi oluştu­ ranlar. do­ ğası bu aynmın iptalini gerektirir. Sızı. ama kendisi gibi olanlar yanında durduklanna göre emri derhal onlara aktanr. bir sızı olarak. sert bir hınç kristali olarak korur. Bunlan biçimlendirerek bir kitle meydana getirir ve bu kitlenin var­ lığını korumasına yardım eder. Ceylanların bir dini olsaydı ve aslan onların tanrısı olsaydı. Bireysel kaçış ve kitlesel kaçış te­ melden farklıdır. Onlar özellikle kaçışlarının yönünün aynı ol­ ması sayesinde bir kitle olmuşlardır. Birinci durum­ da hayvan tek başına kaçar ya da saklanır. onun iştahını doyurabilmek için. Normal olarak sürü içinde yaşayan. bir zamanlar aldığı ve derhal baş­ kasına aktaramadığı emrin saklı bir kopyasından başka bir şey değil­ dir. boyun ve bacak hareketleri sa­ yesinde bu kitlesel kaçış. Emir derhal yayıldığı için hiçbir sızı oluşmaz. her bir hayvan kendi başına otlayıp istediği şeyi yapar. Korku içinde onlara yaklaşır ve bir ^ saniye içinde hepsi emirden etkilenmiş olur. İster bir ya da birkaç insana ister ço­ ğunluğa yöneltilsin. Tek tek bireylere yönelen emirlerin çok sayıda olanlara yönelenden farklı olduğunu söylemiştim. sonra daha fazlası ve sonunda hepsi hareket etmeye başlar. Bu yüzden bir ordu asla bir kitle olmamalıdır. Kaçış halindeki bir sürünün kolektif korkusu. içlerinden birini ele geçirir geçirmez kovalamak130 vaz8eÇer. aksi takdirde kalıcı olan bir anda çözülür. Kitleye verilen emir ardında sızı bırakmaz. bu gibi sloganlar yararlı ve hatta vazgeçilmez niteliktedir.

varlıklannı kendi kendisine bile itiraf etme­ yerek savaşır. yöneldiği insan sayısından bağımsız olmalıdır. Bir emri. . yapmasına izin verilen şeylerin beklentisi. bir askerin ruhsal durumunun en iyi örneğidir. Birlikte uygun adım yürümelen ya da talim yapmalan yalnızca görünüşte önemli olmalıdır.n. beklentisi bu emirlere odaklanır: İyi bir asker her zaman bilinçli bir em ir beklentisi durumundadır. Asıl mesele. kendilerine ortaklaşa venlen emirlere ortaklaşa uyarlar. Asker duvarlan bil­ mezden gelemesin diye sürekli bunlardan söz edilir. Ne yaparsa. Çekip gitmemeli. yalnız başına de­ ğil de başkalarının taklit edilmesiyle daha iyi öğrenilen bir tur kesin­ liktir. içlerinden bmnı ya da ikisini ayırm ak. Kıpırdamaksızın saatlerce bekleyen bir nöbetçi. kapatılmış olması karşısında o ka­ dar az mücadele eder ki hapishanenin duvarlan fiilen onun şeklim et­ kiler Diğer mahkûmlann tek düşüncesi. uyumamalı ve ona em­ redilmiş olanlar gibi tam olarak tanımlanmış hareketler dışında hiçbir hareket yapmamalıdır. Faaliyeti tamamıyla sınırlanmıştır. tutsak olmayı umursamayan bir mahkûm gibidir. bir insa­ nın etkin olm adan kalması çok zor olduğundan.asker giderek stereometrik’ bir figürü andırır. onun eğilimleri hesaba katılmaz ve askerin bunlardan vazgeçmesi gerekir. Ne var ki genellikle hedeflenen bunun tam tersi. yanı askerle­ rin kitle oluşturm aksızın olabildiğince tektip olmasıdır. hiç kimseye gerçekten asker denemez. hangi biçimde ortaya çıkarsa çıksın. ancak bazen de öldüren yıldınm gibidir As­ keri çevreleyen çok geniş yasaklar çölünde. Bu beklenti. asker onlar gibi olur. korku ya da huzursuzluk gibi eyleme yönelik gelip geçici dürtüle­ ri bastırır. bölünme kabiliyeti olduğu için yararlıdır. dış hatlannın net bir biçimde belirlenmesinin yanı sıra yüksek ve kuvvetlidir de. bunlarla en iyi. ikiye bölmek ya da üstlerinin istediği sayıda bölmek her zaman mümkün olmalıdır. Ancak bütün eylemlerinden önce emirler geldiğinden. Bir vesile olduğun a asker kütlesini bir kitleye çevirmede kullanılabilecek bir eşitlik kuru muştur. Askerin gerçek başansı. söylenmeden kalsa da. emir bir kurtuluş olar gelir: Stereometrik figür hayata döner ve hareket etmeye başlar. insan hayatının temel olarak içerdiği.): Katı cisimlerin oylumuna dair (ç. bütün as­ ker arkadaşlarıyla birlikte yapar. ar­ zu. İki türden emre itaat etmeyi öğrenmek askerin eğitiminin parçası­ dır: yalnız başına hareket etmek ve başkalanyla birlikte hareket etmek. lalimde'her bir asker aynı hareketleri diğerleriyle tam tamına aynı biçim­ de ve aynı zamanda yapmak zorundadır. Asken bir bınm. Bu talim aracılığıyla. bu durum sözcüklere dökülse de. askeri yapmak zorunda olduğu ey­ lemlere aç bırakır. başkalanyla birlikte hareket etmeye alıştırmanın aracıdır. mevcut ya da ♦Stereometrik (İng. Gerçekleştirdiği her eylem bir emirle kutsanmış olmalıdır. daha çocukluğun ilk dönemlerinde yasak şeyler alanının farkına vardınlır. bu duvarlar. Bir orduda emir vermek zorunda olan herhangi bin. asker bu duvarlan doğanın bir parçası. bir emir. Bu negativizm olarak adlandınlabilecek şey askerliğin belkemiğidir. Herkes. Çeşitli şey­ ler yapmayı istiyor olabilir. büyüklüklerini görsün diye ışıklandırılır. kendisini uyarladığı ve sonunda onun parçası olacak olan do­ ğal çevre olarak kabul eder. ama onlan ayırmak. ama asker olduğuna göre. kendisini çevreleyen duvarlara kendisini uyarlayan bir mahkûm. Bir asker. Asker sanki etra­ fında hep bu duvarlan hissetmiş gibi hareket etmeye başlar. Emrin etki gücü bir sa b ite 'd u ve ıçlennden bınnı de hepsini de ilgilendirse aynı kalır. bir­ liği oluşturan insanlardan arzulanan sayıdakini. as­ kerin aşın gerilimine ve pasifliğine neden olanın ne olduğu açıktır. sıradan insanlann yapmasına izin verilen pek çok şeyin yasaklanm asıyla başlar ve bu yasaklann en ufak bir ihlaline ağır cezalar verilir. Bu nitelik en önemli şeydir. büyük oranda. askere verilen eğitim içinde olası bütün yollarla artınlır ve askeri tutumlar ve formüllerle de açık bir şekilde ifade edilir. ama askerinki müthiş büyük bir alan­ dır. Asla bir yol ayrımında duramaz çünkü. insanın uzun zaman kaldığı bir kaleden aşağıya uçmak gibi ya da yasaklar duvanm yaran bir yıldınm. Diğer insanlann iddia ettikleri gibi kendi özgür iradeleriyle gerçekleş­ tirdiği bütün eylemleri engellemek.). ister bir. Talim. Emrin etkili oluşu. bu duvarlara tırmanmak ya da bir şekilde onlan delip geçmek iken. dursa bile hangi yola gireceğine karar ve­ ren o değildir. Bedeninin katılığı bu duvarlann sertliğinin ve pürüzsüzlüğünün yansıması gibi­ dir. içinde büyür ve birikir. eylem arzusu sürekli artar. görev yerini terk etme yönündeki bütün kışkırtmalara direnmektir. Böyle bir kişi için emrin özel bir değeri vardır Emir. Etrafına duvar üstüne duvar dikilir. Askerler bir birim gibi işlev görürken. Bütün bu yasaklar yığınını topluca içselleştirene ve bir gunun ye her günün bütün rutini içinde yasaklanan her şeyden nasıl kaçınacağı­ 315 nı tam olarak bildiğini kanıtlayana kadar.EMİR BEKLENTİSİ 314 Görev başındaki asker yalnızca emirlere göre hareket eder. Bir askerin eğitimi. Almanlann formülü Z u B efeh l’de (Emret Komutanım) ol­ duğu gibi. Bu duvarlar. Kendi içindeki. kitle etkisine karşı bağışık kılan şey bu nitelüctir. kendisine yapılması söyleneni yapar. ıkı ya da bü­ tün birimi etkilemelidir.

insanlann yerine yok olurlar: İbrahim ile İshak’ın* öyküsünü anımsayabiliriz. Mek­ ke’den uzak bir mesafede yer alan Vukuf ya da “Arafat’ta Durma”dır. ardından gelen Ifadha ya da kitlesel kaçış kadar güçlü bir biçimde örnekleyen başka hiç­ bir dini gelenek yoktur. Ancak her şey bu dışavurulmuş disiplinle sınırlı değildir. çok daha derin bir şeyin tek açık dışavurumudur. emrin sebep oldu­ ğu sızıların gizli işleyişinin dışavurumudur. hiçbir şey onun durumundan daha açık olamaz.” Bu haykırış gün boyunca tekrar­ lanarak taşkınlık düzeyine çıkar. kimi zaman 600. Kitle Lebbeyk ya Rab.000-700. Emrin doğasını. insanlann Tann’nın emirlerinden başka hiçbir şeyi düşünemedikleri ve bu emirler için tutkuyla yalvardıklan bir duruma indirgenmiştir. Bu.). gizli kalan. hepsi. Böylelikle hacılar. Ne var ki terfi. Tann’nın onlar için düşündüğü ölümden kaçarlar. bir vaiz dini bir söylev verir. Bu hayvanlar. özellikle günümü­ zün askerlerinde bu disiplin tetikte bekler. bu Vukuf. İbrahim’e oğlunu kurban etmek üzereyken bir “kurbanlık” gönderilmesi öyküsü (ç. bir­ birlerini iterek ve üstlerine basarak koşarlar. askerin tavnnda ve şeklinde ifadesini bulur. kalıcı bir emir beklentisi içinde yaşamasıdır ve bu. Terfi. açık ve gizli disiplin. “Allah’a teslimiyet” olarak İslam. Açık disiplin. burada en basit haline. Kalın kafalılar ancak nadiren bunun bilincinde olabilir ama. emrin etkisinin hâlâ tükenme­ diğini gösterir. emir beklentisi ve 3J? genel olarak emir en saf ifadesini Vukuf ve Ifadha'da bulur. Gerçek bir asker kolayca fark edilir. bütün kitlelerden kendisini kurtarmak zorundadır. Ona bu­ nu nasıl yapacağını öğreten. Müzdelife’de gece­ yi geçirip. emir disiplinidir.000 kişi orada topla316 ^ Çiplak tepelerle çevrili bu düzlükte “Allah’ın huzurunda durur”. Devasa sayıdaki hacı. Mina’da çok sayıda hayvan kurban olarak kesilir ve et­ leri derhal paylaşılıp yenir. Bu durumun dışına çıkınca artık as­ ker olmaktan çıkar ve üniforması yalnızca bir dış görünüş olur. çoğu askerde. herkes vecd içinde. Terfi gibi evrensel boyutlarda bilinen bir şeyin gizli olduğunu söy­ lemek tuhaf gelebilir. Buna ek olarak. Tann’nın emri in­ sanları kaçışa yöneltir. toprak kesilen hayvanlann kanıyla yıkanmıştır. Emirlerin kaynağının daralma­ sının o en tuhaf yaratığın ya da stereometrik figür olan askerin oluşu­ muna nasıl yol açtığını göstermiştim. askerin sözünü etmediği ve görülmesi amaçlanmayan gizli bir disiplin daha vardır. Hacılann geceyi Müzdelife’de geçirmelerinden sonra.n. olayın ertesi gün de sürdürülmesi. Bir zamanlar Peygamberin kendisinin durduğu bu tepenin zirvesinden. her halükârda. Toprak kurbanların kanıyla yıkanır ve üstü etrafa saçılmış hayvan artıklarıyla kaplanır. insanlara ölüm Tanrı’nın dolaysız emriyle gelir. A R A F A T ’T A K İ H A C IL A R IN E M İR B E K LE N T İS İ Mekke ye yapılan haccm en önemli anı ve gerçek doruk noktası. Bu Arafat ta Durma” dini bir kitle tarafından açığa vurulan emir beklentisinin en şiddetli haline ulaştığı andır. . ertesi sabah oradan Mina’ya yola çıkarlar. “Emirlerini bekliyoruz ya Rab. Bir askere ilişkin en karakteris­ tik şey. emirlerini bekliyoruz. Veri­ len işaretle birlikte onlan saran ani korkunun inandıncı bir açıklaması vardır: İnananlar bunun bilinçli olarak farkında olmasalar da. terfi disiplinidir. saklı olmasına rağmen. “Arafat’ta Durma”. hacılann kaçışlannın sonunda Mina’da kestikleri hayvanlara devrederek kaçmaya çalıştıklan ölümdür. bir sonraki yer olan Müzdelife’ye varana kadar koşar. İslami inançlara göre. emirlerin orijinal dogrudanlığmın çoğunu koruyan kurallan olan bir dindir. nasıl işlev gördüğü asla birkaç ki­ şiden fazla kimse tarafından anlaşılmamış olduğundan. Bir askerde bu sızıların devasa derecelerde birikmek zorunda oldu­ ğu aşikârdır. lebbeyk” diye haykırır: “Emirlerini bekli­ yoruz ya Rab. burada emnn orijinal karakteri —kaçmaya zorlanma—ortaya çıkar. sel anlamına gelen ve Ifadha adı verilen bir tür ani kitle-korkusuyla birlikte. İslam. * Hz. emir beklentisi içindeki eğitimidir. genellikle bir kısmı haya­ tını kaybeder. Sonra. hem de bu denli yoğun bir kitle tarafından tekrar tekrar yinelenen bu formül durumu açıkça ifade eder. düzlüğün ortasında dikilen “Merhamet Dağı”na doğru yığılırlar. öyle ki önünden kaçmışlar ama ondan istediği kanı sakın­ mamışlardır. Bu. pek çok dinde bildik olan bir yer değiştirmeyle. Kendilerini onun emrine tes­ lim ederler. Ancak iki çeşit disiplin vardır. Paldır küldür. D İS İP L İN V E E M R İN N E D E N O L D U Ğ U S IZ I Orduyu yapan disiplindir. Toplu bek­ lentilerinin şiddeti kutsal emrin etkisini.anımsanan. emirlerini bekliyoruz. Askerin yaptığı her şey bir emre karşılık olarak yapılır. kaçma emrine geri döndürecek kadar artırır.” Kitle tarafından. emrin orijinal olarak taşıdığı niteliğe.

bunları yapmayı sürdürmek zorundadır. giderek daha da katılaşır. Tehlike geçer geçmez ya da geçmiş görününce. onun içinde bir sızı bırakır. konumu karşıtına dönmüş­ tür. Atın bedenine sürücünün bedeni yön verir. atına ne kadar çabuk binerse. askeri hiyerarşinin en alt basamağındaki bir askerse. asken bir karakter edinir . atın en yaygın deneyımlennden bmydı ye doğasının parçası oldu. Buna boyun eğer ve bunu yapmakla. aldığı emirlerin neden olduğu sızılar yalnızca ifa­ de edebileceği değil. bu ko­ nuda haklılaştınlmış bir umudu vardır. Ordunun açık di­ siplininin ondan talep ettiği şey budur. üzerine oturulan binek hayvanı. emnn at ve okla ya­ kınlığıdır. Binici halklar arasında at o kadar gerekli ve efendisine o kadar yakındır ki aralannda çok kişisel bır ılışki gelişir. Ona bir hedef belirlen­ mişse bu hedefe kendisi koşarak değil. Çok sınırlı bir dereceye kadar da olsa. . atı mülkiyetine alıp ehlileştirerek. kendisinin de emir vermesi ge­ rekir ve bunu yaparak. Emnn uzamı böylelikle en aza indirgenir. sürücüsü­ nün dileklerini anlar ve bunlara uyar. Terfi etmiş olan. At sürüler halinde yaşardı ve bu sürüler birlikte kaçmaya alışıktı. ifade etmek zorunda olduğu bir konuma ulaşma­ sına rağmen. çünkü kendisi hiç emir veremez. bu bir boyun eğme ilişkisidir ama söz konusu olan. O ancak kendisine yapılması söyleneni yapabilir. 318 Bu zora dayalı koşuldaki bir değişiklik ancak terfi yoluyla ortaya çıkabilir. Bu ilişkinin içinde. -baskı ve dizginleri çekmek gibi. yabancı nitelik gözden kaybolur. Emrin orijinal karakterinin parçası olan uzak. binicinin kendisinden üst konumda bulunan birinden aldığı emirleri atına aktarabileceğidir. kaçışın.arkasında. Askerin bütün kendiliğinden dürtüleri bastırılmıştır. onunla yem bir birim oluş­ turdu. onun eski tavnyla durmaktadırlar. kendi sızılarının bazılarından kurtulmaya baş­ lar. atı. Özetleyecek olursak. Askerin sızılan. Asker terfi ettirilir ettirilmez. at suni yaşamının kaygısız durumuna döner. değişen tek şey onun bu durumdaki yeridir. Kendi sızılanndan nasıl kurtulacağının seçimi ona bırakılmaz. rahatlıkla emir olarak görülebilecek bir dızı işlemle egıttı. ancak bu koşullarda mümkün olabilecek bir mahremiyete boyun eğmektir. Bu süreç artık ikili bir karakter edinir: Eski emir sızılarından kurtulurken. bir emri verenle alan arasındaki. ^ Kitlesel kaçış. bir boşluğu doldurur. aynı tonda söylenen ve aynı güçle yüklü tam tamına aynı deyişleri duyarlar. her hayvan yine canının istediği gibi davranırdı. emir onda hiçbir sızı bırakmaz. emn atına aktara­ rak bu sızıdan kurtulur. gizli disiplin. sanki bu durum onun emir sızılannın ge­ reksinimleri için icat edilmiş gibidir. Emirleri üst üste yutar ve emirler hakkında ne hissederse hissetsin. ama bunun kaçınılmaz olduğu bir duruma konur: emir vermek zorun­ dadır. daha önce verilmiş emir sızılannın birikimiyle işler. binicinin emir konusundaki tutumunu nasıl etki­ ler? Söylenecek ilk şey. Bunlara katlanmak öncekilere göre daha kolaydır. Moğollann iktidannın ani ve hızlı yükselişinin nedenlennden biri bu bileşimde bulunur. At. Emir oldukça özel bir biçimde evcilleştirilir ve canlılar arasındaki ilişkilerin tarihine yem bir fail su­ nulur: efendisinin fiziksel ağırlığına maruz kalan ve onun bedeninin baskısına dayanan. Gördüğümüz gibi. Binicilerin gerçek sanatı. AT VE OK Moğollann tarihindeki en çarpıcı şeylerden bin. Söz konusu kişi sıradan. Yerine getirdiği her emir —ki bunlar çok sayıdadır. omegın efen­ diyle köpeği arasındakiler dahil olmak üzere. atın orijinal varlık tarzı olduğu söylenebilir. Bu konuyu kısaca ele almak bizim açı­ mızdan çok önemlidir. Görevim ne kadar çabuk yerine getirirse. kendisi de hâlâ yukandan emir almaya devam eder. atını koşturarak ulaşır. Durumlann birbirine bu kadar benze­ mesi neredeyse esrarengizdir. atını ne kadar hızlı sürerse o ka. bu sızılardan kurtulmaya ilişkin bü­ tün fırsatlar ondan sakınılır. normal fiziksel mesafe yok edilir. daha önce onun duyduğu. Bunu derhal yaptığından. Daha önce onun hissettiği şeyle­ ri diğerlerine hissettirir. Daha önce kendisinden talep edilmiş olan diğer şeyleri talep etmek zorundadır. yaşamak için ava çıkan tehlikeli hayvanlarca venlırdı. Astlan yüzlerini ona dönmüş. emirlerin biyolojik kökeni kaçış emnnde bulu­ nur Benzeri bütün toynaklı hayvanlar gibi at da kaçış için yaratılmış­ tır Neredeyse. İnsan. emir olup. çünkü yeni terfilerin bunlardan kurtulmasını sağlayacağını bilir. Kaçma emri onlara. bir ordunun açık disiplininin kendisini fiili emir vermede dışavurduğunu söyleyebiliriz. yenilerini biriktirir. Bu sızılar hızla birikir. dar az sızı kalır. Durum bir bütün olarak tam tamına aynı kalır.hareketlerden oluşur.asker başka hiçbir şey yapmaz ve yapmamalıdır da. Atıyla bu ilişkisi. Bunu yeterince hissetmeden once emnn ona dayatacağı özel gerilimden kurtulur. Üstünün bir zamanlar ona verdiği emirleri artık diğerlerine verir. ata sürücüsünün isteğim ileten. . MOĞOLLAR. Bunlardan birkaçı seslerden. ama çoğu.

hat­ ta ata binmesi öğretilir. Bu. insanlann bu kadar mutlak bir biçimde itaat edebilmeleri aynı derecede anlaşılmaz gelirdi. DİNİ HADIMLAŞTIRMA.' Daha ileri. ama daha sonra ele geçirdiği insanlardan da aynı mutlak fiziksel itaati bekler. kendisine emredilen her şeyi atına aktarabilir. Skopsilerin kurucusu Selivanov. ok'lm. İki ya da üç yaşındaki Moğol çocuklar bile at sırtına bindirilir. yerleşik uygarlıklann çocuklarıyla karşılaştırıldığında. babası­ nın. Onu aksi koşulda açıklanamaz olan şu ya da bu işe veya anlamsız ilişkilere sürükleyen bu sızılardır. hepsine. ok ona girer. biyolojik kökeninden gelen idam cezası karakterinde bir şeyi koruduğunu görmüştük. Atla kurulan bu ilişki insanın emir konusundaki tutumunda belirle­ yici bir rol oynar. Rus ister Papa’nın yolladığı Fransisken keşişler olsun­ lar. Bunlar. Bir vecd anında kendilerini tannçalannın onuruna hadım eden binlercesi vardı. çocuğa durmak­ sızın talimatlar. Arap. fethettikleri ve yakın yerleşim yer­ lerindeki onlan izlemeye mecbur kalan halklara o güne kadar karşılaştıklan en heybetli ve şaşırtıcı şey olarak görünürdü. özel bir özgürlüğün keyfini çıkarır. Çocuk kendisine itaat edilmesine giderek alışır ve bu yüzden hayatı kolaylaşır. On bin kadan Kibele nin Pontus’taki ünlü mabedinde hizmet vermişti. bu sızılar çok daha küçük ölçüde de ol­ sa onun eğitiminin bir parçasıdır. Çinli. kendi üstlerinden aldıkları her şeyi doğrudan aktarabilecek­ leri. Bir atı idare edebilmeyi öğrenir öğ­ renmez. Ne var ki Moğollar ya da genellikle isimlendirildikleri gibi Tatarlar bu disiplini kolayca taşıyorlardı. avlanma onlar için bir tatbikattı. ölümcüllüğünü yitirip insancıllaşsın diye inanç yoluyla güçsüzleştirmenin ya da dönüştürmenin yollannı arayanlarla yüz yüze geli­ yorlardı. On the Syrian Goddess (Suriyeli Tannça) adlı makalesinde Lukian tannçaya inananlann toplantılannda patlak veren çılgınlığı ve kanıtlama sırası ona ge­ lince kendisini nasıl kastre ettiğini betimler. çıplak emrin ustalan. Katerina döneminde verdiği vaazlann başansıyla bir sansasyon ya­ ratmıştı. Moğollann temel silahıydı. Bu. n . Kendilerini bu şekilde adayan yalnızca erkekler değildi. ilk önce annesinin. Ok. Her emrin. yaşamın her türünün kutsallığın­ dan söz eden Budist ya da Hıristiyan rahiplerle karşılaştıklannda çok şaşırmış olmalılar. emnn içgüdüsel olarak vücut bulmuş örnekleri. bir çocu­ ğun. Yetiştirilişinin en başından itibaren. Öldürmek onlann üçüncü doğasıydı. aynca atlannın sırtında. hayatın geri kalanın­ daki başka her tür sevgiyi dışanda bırakarak. ha­ reket halindeyken de öldürürlerdi. Aşın inançlarını ifade etmek isteyen kadınlar göğüslerini kesip tannnın hizmetine girerlerdi.edinmez. ama insan savuşturmayı başaramaz­ sa. Eskiçağda Ana Tannça Kibele’nin ra­ hipleri bu özellikleriyle tanınırdı. ama Moğollar arasında önemli başka bir etken daha vardır. Kendi sızılanm boşaltacak başka canlılar aramaya itilir. Bu iki dini hareket . Moğollarda emirler olası en yüksek niteliğini. Savuşturulabilir. İnsanlan katledişleri bir tür sürek avıydı. belki binlerce erkek kendilerini kastre etti ve kadınlar göğüslerini kesti. aslında çevresindeki bütün erişkin ya da yaşlı kimselerin verdiği emirlerin neden olduğu sızılarla nasıl dolu olduğunu daha önce konuşmuştuk. bunlardan kurtulmaya yönelik uzun gayretlerden oluşur. Çok küçük yaş­ larda sızılanndan kurtulabilir. Hayat. Onun etkisiyle. Doğrudan uzamın içinde yolculuk yapar. emirler ve yasaklar dayatmaktan hoşlanırlar. daha uzak bir mesafeden. bir defada tannçaya adanmışlığın bir kanıtı olarak ona sunulan bir kurbandı. en küçük aynntılanna kadar hayvanlan katledişlerini andınyordu. The Secret History o f the Mongols (Mo- ğollann Gizli Tarihi) adlı yapıt ok yaralam a ilişkin pek çok öykü içe­ rir. Moğolların orduları çok katı olan disiplinleriyle karakterize edilir­ di. Moğollar insanlan. daha büyük bir emir alan kitlesini eğitebilmelerinde yatar. bir çocuğun isteklerini başka her­ hangi bir insandan çok daha önce yerine getirir. Beyaz Güvercinler”de de bulunduğu kaydedilmiştir.) Atılabilecek ok sayısı sınırsızdır. Ok düşmancadır. ama kırılmasa bile ucunu içe­ ride bıraktığından yara kalır. bir Rus mezhebi olan Skopsi. SKOPSİLER Özel bir yoğunlukla kutlanan dini kültler arasında kastrasyona yol açan birçok kült betimlenmiştir. dışan çıkartılabilir. üstüne saldırdıkları. hayvanlan katlettikleri gibi katlet­ mişlerdir. bunlardan kurtulmak zorundadır. Bundan daha büyük bir karşıtlık hiç görülmemiştir. Moğollar belli bir mesafeden öldürürlerdi. F2j Çok çeşitlilik gösteren seferlerinde. orijinal. çünkü 32o bunun asıl yükünü taşıyan kesim atlardı. Hayatının ilk dönemlerinden itibaren aldığı emirlerin neden olduğu her türden sı­ zı birikir ve bunların etrafında daha sonraki yaşamının zorlamalan ve baskılan şekillenir. Savaşa gitmedikleri zaman ava giderlerdi. At. öldürmek için vardır. Kaça­ mayan her şey yakalanır ve yakalanan her şey paramparça edilir. Bunlar ister İranlı. emri. eğitiminin emanet edildiği insanlann. at binmeyi çok küçük yaşlarda öğrenen bir Moğol ya da Kırgız çocuk. daha sonra. inançlan için yüzlerce. tıpkı at binmenin ikin­ ci doğalan olduğu gibi. Aynı işlemin. Bu disiplin. Ok. evcilleştirilmemiş emrin kesin imgesi olan. idam cezası karakte­ rini korumuştur.

yapmak zorunda kaldı­ ğı asıl şey kendisini kastre etmekti. Buradaki emir böylece ikili idam cezası olur. aralarında yaşayan. Bunu yaptığı için aslında şimdiden cennettedir. Ölümlerden biri beklense de dile getirilmeden kalır. emri dışandan aldığına göre. Böylelikle onunla birlikte yok olacak olan birinci adamın sızısı. övgü ve tapınma edimleri meleklerin kendileri arasındakiler gibiydi. Aynı zamanda başka ne yaparsa yapsın. yüzyılda bir İbrani peygamberi (ç. o varsayılan emirle. Muhtemel göründüğü gibi. * Isaiah: M. hissettiği sızı aynı olacaktır ve daha sonra bunu başkasına iletmek isteyecektir. Kabul ettiği emir kendi vücudu üzerinde uygulanmalıdır ve ancak bu yapıldıktan sonra kendi gizli ordusunun bir üyesi olabilir. Skopsilerde emirler katı bir disiplin çerçevesinde verildiğine göre. Kendilerini sakatlamaları bir emrin kesin niteliğini taşırdı. kılık değiştirmesi gerekir. Bunu yapabilmek için bir üniformayla tanınabilir olmaması. kendi başına ye­ rine getirmek zorunda olan. Yaptığı bütün talimlerin nihai amacı. Bu emir onları müthiş bir güçle etkilerdi ve onlar da bunu aynı güç­ le başkasına aktarmak zorundaydılar. O şahsen. Bütün disiplinleri. bunlar askeri emirlerle karşılaştırılabilir. Moğolların. Bir kez kendi gönüllülüğünü gösterdikten sonra bunun nasıl yapıldığı çok önemli değildir. diğeri bütünüyle ve açıkça amaçlanmıştır. savaşarak. muzaffer olmayı umar. İsa’nın İncil’deki ve Tann’nın peygamber İsaiah’a* söylediği belirli sözlerden türetilmiş olan. kan ve sakatlanmayı göze almışlardır. Bizim sızı kuramımız buna çok iyi uygulanabilir. düşman onu ölümle tehdit etse de. Asker de Skopsiler gibi kendisini bir kurban olarak sunar. Sağlam durma kapasitesi. ama bunun sözü bile edilmez. düşmanın karşı­ sında durması emredildiğinde. Bu özel işlemin onları saf. Biri olmadan diğerini asla yapa­ maz. adı verilen kurbanı vurmak için kullanılır. Rus Hıristiyanlığı içinde. Burada emir. emri alanın kendisi üzerinde gerçekleş­ tirilir. Bu sim tutmayı başardığı ve kendinden bile sakladığı zaman bile hiç ^ kimse ne olup bittiğini tam olarak asla anlamamalıdır. Skopsiler çok az sayıda emir ve yasağa yoğunlaşmaları ve ayrıca hepsi birbirini iyi tanıyan küçük inanan gruplarıyla ayırt edilir. asla açığa vurulmamak üzere saklı kalır. ürkünç Haşhaşin mezhebinin. Kitapların dikkatlerini dağıtmasından korkar ve neredeyse hiç oku­ mazlardı. Buna kesin olarak inanmıştır. Skopsiler kendilerini kastre ederek. Asker. Onlann Gizli Tarihi ndeki kahramanlar son anlannda. Skopsilerin. Her halükârda. sağ­ lam durmaktır. bir diğerini öldürmek için ölme­ den önce kullanılır. başkalarına aktardığı şey yalnızca aldığı şeydir. Çünkü özgürce kabul ettiği kendi ölümü bir başkasını. Frigya ve Suriye rahiplerinin aşırılıkları sona er­ dikten tam 1500 yıl sonra ortaya çıktı. bu sakatlamalar kendisini kastre etmiş olan bir adamla başlamışsa dahi. düşmanını öldürmek için gösterdiği çabalar kadar önemlidir. Skopsiler. canlı bir İsa’yı kabul etme ve ona ta­ pınmaya yönelikti. Skopsiler pek çok gizli yeminle korunan çok kapalı bir cemaatti. . cennetten gelen emirle hareket etmiştir. Bunun önemi. Belirli bir ölüme gönderildiğini bilir. Aldığı emir kendi idam cezası anlamına gelir ve böylelikle emir biyolojik kökenine çok yakınlaşır. saygı. 322 En büyük önemi Sizlill£e verirlerdi. cennette hak iddia eder ve melek olurlar.” Haşhaşinlere attığımız bu bakış bize Skopsiler hakkında bir şeyler öğretmiş olsa da. bu yüzden inananın durumu gizli bir emri. yukarılardan gelen bir emirdi. Sanki çoktan cennetteymişler gibi yaşarlardı. gerçek pozisyonlannı henüz tam olarak açıklamaz. acıyı. Ne var ki burada bizi ilgilendiren şudur: Bu mezhebin disiplini içinde işleyen emir gizli bir emirdir'. onları arkadaşlarıyla eşit kılan üni­ fo rm ası onun kastrasyonudur ve bu tam da doğası gereği. öldürmek istedikleri düşman için şunlan söyler: “Onu yanımda yastık olarak götüreceğim. 8. şefin asla açığa vurma­ ması gereken bir cinayet sim verdiği bir üyesini andırdığı söylenebilir. Skopsilerin. birinin kendisi öldürülmeden önce telaşla bir başkası­ nı öldürmesine ilişkin canlı ifadeleri vardır.arasında tarihi bir bağ kurmak neredeyse imkânsızdır. her şeyin üstünde gizli tutmak zorunda oldukları kastrasyon edimine “aklama” adını vermişlerdi. Yaşamla­ rının merkezi olan. daha sonra başkalannın dinini değiştirmeye çalışırken kullanacağı İncil pasajlanyla ilk başta kendi kendinin dinini değiştirmiştir. beyaz ve melekler gibi yapması gereki­ yordu. Birbirlerine gös­ terdikleri törensel hürmet.).Ö. askeri disiplin altındaki adamınkini andı­ rır. Çünkü bir Skopsinin saldırması ve sakatlaması gereken kişi kendisidir. Dini ya­ şamları dış dünyadan ayrı olarak ve gizlice. başka kimse bu konuda hiçbir şey bilmeden. insanın kendisini teslim etmesindedir. Incil’in bile birkaç sayfasına önem verirlerdi. Bunu anlamak için bunun gibi özel türden bazı emirleri incelemeliyiz. her şey gizliliğe bağlıydı. Bu işlemin genellikle başka biri tarafından yapıldığı gerçeği bizi yanıltmamalıdır. Her iki­ si de hayatta kalmayı umar ama yaralan.n. geceleri sürerdi. Asker de kendisini tehlikeye atmaya eğitilir.

Sık sık. iyi eğitilmiş bir nöbetçi asker. Bütün provokasyonlara direnen. bir kitle üyesinin davranacağı gibi davranır. kendisinden yapması istenenin tersini ya­ parak. negativizm adı verilen bu reaksi­ yon. Sızı. dışandan değerlendirecek olursak. bariz bir biçimde onlan savuşturur: İleri adım atması söylendi­ ğinde geri adım atar ve geri adım atması söylendiğinde de ileri adım atar. Bunlan kabul etmek zorunda kalmamak için duymama­ ya çalışır. ŞİZOFRENİDEKİ NEGATİVİZM insan. bir bakıma. Onunki bece­ riksizce ve güçsüzce bir tepkidir. şizofrenide özellikle önemli bir rol oynar. Aşın bir biçimde telkine açık durumdaki bir şizofren. yani üstünün emriyle harekete geçebileceği doğrudur. Şizofren kit­ . sanki anlayamıyorlarmış ve anlamak da istemiyorlarmış gibi. Onlara gösterilen ya da onlardan talep edilen bir şeyi o kadar çabuk ve mükemmel bir biçimde yaparlar ki sanki insan onların için­ deymiş ve onlann yerine bunu kendi yapmış gibi olur. onlan yerine getir­ meyerek de savuşturabilir. Bu iki tutum arasındaki karşıtlık o kadar büyüktür ki anlamak çok zordur. emrin gerçek içeriği­ ne bağlıdır.. Ani hizmetçilik nöbetlerine. Ancak. kesin şeklini emri uygulayanın üzerine damga gibi basar. şizofrenler diğer insanlardan çok daha yalıtılmıştır. ama mezhebe bağlı olanlar dışındaki herkesten saklanır. Emirleri duymamak elinden gelmezse. kendisini sanki bir kitle içindeymiş gibi hissedebileceği kimsenin aklına gelmez. bana hiç de önemsiz gelmeyen. Bazen edimde bulunabileceği. Onu yalnızca emirle eyleme geçer hale getirmek için. Sonunda her insanın çok sayıda sızıyı kendi içinde taşımasının nasıl kaçınılmaz olduğunu artık anlayabiliriz. Bu damganın ne kadar de­ rine ve ne kadar sıkı bir şekilde basıldığı. Ancak bu. Bu sızılann ısrarcılığı dikkate değer niteliktedir. Bir insan sızılarla öylesine kalbura dö­ nebilir ki artık bu sızılardan başka hiçbir şeye ilgisi kalmaz ve hiçbir şey hissedemez. Emir sızılarından çoğunlukla çok daha az önemlidir. kendi tarzında.. isterse. konduğu yerde kaskatı ve dimdik duran. Benim sızı adını verdiğim şey budur. Yerine getirilen bir emir. in324 san^ar<^a oluşumuna yol açan dış. Psikiyatride. Daha önceki bir bölümde. onlan anlamayı red­ deder. taşlaşamayacaklan hiçbir tutum yoktur. çünkü üstü. sanki kendile­ riyle diğer insanlar arasında hiçbir bağlantı olamazmış gibi kendi içle­ rinde felç olmuş görünümü verirler. bir başka ve çok farklı fikir işin içine girer. çünkü o yalnızdır. onlardan istenen her neyse yaptıklannı çoğunlukla aptal­ ca görünen bir tarzda abartırlar. Böyle yapmakla emirden kurtulduğu söylenemez. ama aksi takdirde asla hareket etmez. emri verenin üstünlüğüne ve elbette. bu tutumlann şizofrenin kendisine nasıl göründüğüne ilişkin anlatımlan geçici olarak bir kenara bırakacak ve bunlan. Her halükârda bir şey orijinal emir kadar ayn ve yalıtılmış olarak kalır. Ancak bu tutumlar normal insanlarda belirli bir amaca hizmet eder ve dışavurumlan bu kadar aşırı değildir. O zaman yeni emirlere karşı kendisini savunması bir ölüm kalım meselesi olur. negativizmin yapay bir durumudur. Sızı —ki bu ne kadar vurgulansa azdır—yal­ nızca bir emrin gerçekleştirilmesinin sonucunda ortaya çıkar. emrin içeriğiyle belirlenmiştir. Asker itaat eder. Fantastik ölçülere ulaşabilen bir kolaylıkla etki altında kalma hali ser­ gilerler. manipülasyona açık bir negativizmdir. emirleri kulaklarını kapayarak savuşturur. Ne var ki şizofreni bir kitle mensubu olarak düşünemeyiz. Ancak burada. nasıl giderek kendi durumuna alıştığını ve doğasının bu duruma nasıl uyum sağlar hale geldiğini anlatmıştım. Etrafında hiçbir kitle görünemeyeceğinden. görev yerini asla terk etmeyen. Anlamaya zorlanırsa. hastalığın başka aşamalannda birdenbire tam tersi biçimde davranırlar. söze dökülüşüne. kendi bakış açısından. Ne var ki aynı insanlar. İnatçılıklanyla heykelleri andırır­ lar. Şizofrenlerle ilgili olarak en çarpıcı şey irtibattan yoksun olmalandır.Buradaki sızı besbellidir ve fiziksel bir yara izi biçimini alır. onun. Bir askerin neden böyle davrandığını çok iyi bildiğini eklemeliyiz. normalde yapmaktan hoşlandı­ ğı ve sık sık yaptığı bir şeyi yapması için bile baştan çıkanlamayan. hiçbir şey insanoğlunun içine bu kadar derine nüfuz edici ve hiçbir şey bu kadar sabit nitelikte değildir. bir negativizm durumuna eğitilmiştir. bir şizofrenin buna denk bir durumda davrandığı kadar itaatkâr olur. Dışandan ona ulaşan her dürtüden tıpkı bir kitle üyesi kadar etkilenebilir ve kendini yine o kadar bu dürtüye kaptırır. onu tamamen tersi duruma geçirebilir. Bir askere uygun bir otorite ta­ rafından bir şey yapması emredilir emredilmez. “normal” insanlann da sık sık bu gibi tavırlar sergilediklerini kabul etmek zorunda kalınz. emrin verildiği güce. çünkü ölümle tehdit edilir. birinin kendisini isimlendirdiği gibi “telkin edilen köleli­ ğe” yenik düşerler. Burada yalnızca bir şeyi vur­ gulamak istiyorum: nöbetçi askerle şizofren arasındaki şaşmaz dışsal benzerliği. Birer heykelken gereksiz yere hizmet aşkıyla dolu köleye döner. ama gene de. yabancı baskının sonucunda gerçekleştirilen eylemin ta kendisidir.

Brigu’dan dersini bir öğrenci gibi tek­ rarlamasını istedi. ağaçlardı. Birey kendisini başka hiçbir yerde daha özgür his­ setmez. Ş h a t a p a t h a .’ “Sonra Brigu güneyi gezdi ve diğer insanlann uzuvlannı kesen ve bu ­ lan aralarında. öteki dünyada o yiye­ cek tarafından yenir. bu kavrayışlann ne denli olağanüstü bir mükemmelliğe ulaştığını gösterecektir. babası Varuna. Onlan kapatan. “Çünkü insan bu dünyada hangi yiyeceği yerse. Brigu’nun bütün bu şeyleri gördüğünü anladı ve açıkladı: Doğuda başkalannın uzuvlannı kesen insanlar. ya da herkesin her­ kese emir verdiği söylenebilir. insanlann kitle içinde hissettikleri sevin­ cin asıl nedenidir. “Ne anlatayım?” dedi “Hiçbir şey yok. bir başkası “bütün insanlığın fısıldayan se­ sini. Bunlan kitlelerin doğası üzerine yapılan bir araştırmanın başlan­ gıç noktası kılmak mümkündür. “Brigu önce. aynı zamanda bu süre içinde eskilerin hepsinden o an için kurtulunur. Tabii ki bu kurtuluş bir yanılsamadır. Ne var ki biz burada şizofreninin bütün yönleriyle ilgilenmiyoruz. . batıya ve kuzeye peş peşe gezinti yapmasını tavsiye etti. Brigu tann Varuna’nın oğlu bir azizdi ve büyük Brahman bilgisini edinmişti.000 kızı duyduğunu”. Bir kadın “bütün insanlann kendi bedeninde bulunduğunu” iddia etmiştir. yine aynı cevabı aldı: ‘Otekı dünyada onlar da bize böyle yaptılar ve bu yüzden biz de onlara bu dünyada aynı şeyi yapıyoruz. şizofrenlerin düşlemelerinde be­ lirir. ‘öteki dünyada bize böyle_yap lar bu yüzden biz de onlara bu dünyada aynı şeyi yapıyoruz. ‘Onlar’ dediler Brigu’ya. Orada görülecek her şeye dik­ katlice bakıp dönüşünde gördüklerini aktaracaktı. k e n ­ d i s i n e dönünce. Bunu anlamak için bir kitlenin parçası olduğu za­ man bireye neler olduğunu hatırlamamız gerek. Ama Brigu. diğer insanlann uzuvlannı kesen v e parçalan aralaÎ * senin! bu benim’ diyerek bolüsen m » n l» gördü Bngn b»nu görünce dehşete kapıldı. Aynı kitapta daha da tuhaf bir öykü.” Döndüğünde. bağlayan ve üzerlerinde yük oluştu­ ran bu her şeyin d ı ş ı n a ç ı k m a . bu dünyada yaptıklannm cezasını ahırette çekmekten kurtulabilirdi. hiç kimsenin bir başkasına emir verme hakkı yoktur. bu. öyle ki zaman zaman bunlann yüzünden felç olacak kadar altında kalmış olan şizofren. • .” Bir adam “729. bu eziyet ve çaresizlik anıtı. Bireyin mesafenin yüklerinden kurtuluşunu betimledim ve buna d e ş a r j adını verdim. Yalnızca yeni sızılar oluşmamakla kal­ maz. güneye. Batıda Brigu sessizce diğer insanlan yiyen insanlar gordu yenmekte olan­ lar da sessizdi. On­ lara bunu sorunca. doğuya. yükleri ve sızılan yine orada bulur. Kendisinin dışına çıkmıştır ya da kendisi böyle zan­ neder ve bunun gerçekleşme biçimi belirsiz ve sorgulanabilir olsa da. kurbanlar hakkındaki eski bir Hint kitabı olan. Burada betimlenen iki zıt durumun şizofrenler için neden gerekli 326 olduğu sorulabilir. Kâhin Brigu’nun otekı dünyaya gezisine ilişkin bir öykü vardır. kuzey­ de’ diğerlerini yerken yüksek sesle çığlıklar atan insanlar gordu ve yen­ mekte olan insanlar da çiğide aüyorlardı.” Pek çok kılıkta her türden kitle. Oğluna açıkladığı şeylen kurban etmek suretiyle insan. kendisini daha sonra neyin beklediğini iyi bildiğindendir. Gururu kibre dönüştü ve kendisini kutsal babasının üstünde görmeye başladı. bir başkası “sivrisinekleri konuşurken duyduğunu. hepsini. yine diğerleriyle bağlantı kurmuş olma duygusu yaşar. ‘Bu senin. karşıt durumun. Yapılacak sınıflandırma. bundan en azından sızılann eziyetinden geçici bir kurtuluş türetmiş gi­ bidir.” Gördüğü şeyler o kadar kötüydü ki her şey öna hiçbir şey olmam §Sonra8 Varuna. Bir sonuçla yeti­ nelim: Hiç kimsenin kitleye. doğuda. Bunlann sayısız örneği alıntılanabilir. oğluna ne kadar az şey bildiğim göstermek için. Batıda sessiz insan­ lan sessizce yiyenler. sızılannı evlerinin bodrumlannda bırakıp dışan çıkmış gibidirler. Kitleyi dışanda bulamaz ve bu yüzden k e n d i i ç i n d e k i bir kitleye teslim olur. Diğerlerini parça parça kesen insanlar onadurumu anlattılar: ‘Öteki dünyada onlar da bize böyle yaptılar ve bu yüzden b de onlara bu dünyada aynı şeyi yapıyoruz. Kuzeyde yüksek sesle çığlık atarak çığlık atan insanlan midelerine indirenler. sığırlar. bitkilerdi.Bu iddia yalnızca şizofrenlerin kendi düş­ lemelerine bakılarak kanıtlanabilir. Şimdi bu mesafe yüklerinin bir kısmının her bireyde biriken emir sızılanndan oluştuğunu eklemeliyim. Şizofrenlerin kitle kavrayışlannı baş­ ka bir yerde ele almak istiyorum. bir kitlenin parçası olarak kalmaya umarsızca çalışıyorsa. Ama. Bir kitlenin içinde herkes eşittir.B r a h m a n a dan alınmıştır. ^ Varuna bütün bunların çaresini biliyordu. Onlara da ötekı dünyada aym şey yapılmıştı. bu benim’ diyerek paylaşan insanlar gordu. sulardı. ona cennetin dört parçasına. KARŞITINA DÖNME le d e n k o p m u ş b ir p a r ç a d ır . bir kitle içinde olmanın yanılsamasına yenilir. sınırlan. Bu yanılsamanın içinde kaldığı sürece emirlerin neden olduğu sızılan hissetmez. sızılarla sanlmış olan ve bunlar yüzünden kendisini boğulmuş hisseden şizofrenden çok ihtiyacı yoktur. çünkü tam özgürlüğüne kavuştuğu nok­ tada onu yeni ve daha kuvvetli zorlamalar beklemektedir.” Bu gizemli ve şaşırtıcı cümle. Evine. Babası. Sanki insanlar. Güneyde başkalannın uzuvlannı kesenler. Sızılann yükünün aşın bir biçimde.

Kurtuluşu elde etsin ya da etmesin. Orada her bir mahluk kendisine burada yapılanın tam olarak aynısını yapar. Öteki dünyada beni ele geçirip. ne kadar sarılıp sarmalanmış olursa olsun. karşıtına dönme öteki dünyada hayatın asıl işi olur. onu yakalar. bir dünyadan ötekine dolaşır. Yalnızca ölüm tehdidi içeren ve böylece her türlü hizmeti yaptıran bir emir yerine. ruhun sert çekirdeği olarak sızı. onun etine yerleşmiş yabancı bir cisim olarak yalıtıl­ mış kalır. Önce Brigu bu öteki dünyada insan şeklini almış olan ve insanlan parçalara ayınp yiyen ağaçları görür. Yenen hayvan kendisini yiyenin kim olduğunu anımsar.Kurban verme üzerine bir başka tez olan Jaiminiya-Brahmana'da. Bir insan bu dün­ yada ne yaparsa. Şekil değişikliğinin karşıtına dönmeyi engellemediği olgusu özel­ likle önemlidir. bilgelerin dediğine göre. işlemin ikinci kısmına ilişkin sözcük. fakat et yemekten kaçınan her­ kes için bir ödül vardır. Bunları doğru dü­ 328 rüst uygulayanlar öteki dünyada ağaçlar. Bu. sığırlar ya da pirinç ve arpa­ lar tarafından yenmekten kurtulacaklardır. Bir başka hayata ilişkin kesinliği içeren Hint kavrayışına göre. İnsanın yaptıklarının sonuçlanna. öteki dünyada da hayvanlar insanlan yer. çünkü bunun bütün yaratıklar için doğal olduğu belirtilir. Brigu cennetin dört bölümünde değil. bölümün başında alıntılanana benzer bir biçimde.” Burada karşıtına dönme et bakımından kavranır ve olası en öz for­ müle indirgenir: Ben onu yerim. O insan ölüp öteki dünya­ ya varır varmaz ilk konum tersine döner: Kurban kendisini mideye in­ direni bulur. Bu çeşitlemede de belirli kurbanlar salık verilir. o da beni. Pirinç ve arpa insan şeklini almış. SIZININ KAYBOLUŞU Sızı. ye­ nenlerin yiyenlerle beslenmesinde bulur. Sızı küçük. bu rahiplere yakışır kı­ lık değiştirmenin ardında saklı olan halk-kavramıdır. daha önce gördüğümüz gibi en temel karakteristik özelliği. çığlık atan ada­ mı yiyen birini görür. Gördüğü üçüncü şey sessiz duran bir adamı yiyen biridir. “Tıpkı bu dünyada insanlann hayvan­ lan yemesi gibi. et karşılığındaki gerçek sözcüktür. İnsan sonunda bütünüyle sızılan tarafından yönetilir. değişmezliğidir. ölümden sonra var olmaya devam eder ve karşıtına dönme her halükâr­ da olur. burada en uç biçimiyle öldürme ve öldürülen şeyin yenmesi söz konusudur. saklı ve fark edilmezdir. hem de bunu kendi elleriyle yapar. Bir karşıtına dönmeyi başaramayabilir. Bu yapıtta et yemenin günah olmadığı. Laws o f Manu'da (Manu Yasalan) tuhaf bir onay bulur. Karşıtına dönme bu hayatta gerçekleşmez. Ne var ki burada bu öylesine aşın uçlara taşın­ mış ve öylesine somutlaştırılmıştır ki en başta bizi dehşete düşürür. Sonra. Ruhun bundan ibaret olduğu bile söylenebilir. Bu ona şöyle açıklanır: Orada katledilip yenen sığırlar insan şeklini almış. Emir üzerine yapılan bu araştırmada hakkında bu kadar çok şey söyle­ nen sızının gerçek doğası —mutlak değişmezliği ve gayret ettiğe karşı­ tına dönmenin kesinliği—en etkili ifadesini bu Hint düşüncesinde. Cezayı ölçüp vermek için hiçbir özel adalet görevlisi tayin edilmez. sızıları onu şekillendirir. bu hayatta yediğim şeyi mide­ ye indirecek. sızılar onun almyazısıdır. kesip yiyen. Yara­ tığın dış şekli bütünüyle değişmiştir. İlgi­ li insanın içinde. bir zamanlar adamın sığırlara yaptığını ona yapıyorlar. Dört yerine üç sahne vardır. Ne kadar derinde saklanmış olarak yatarsa yatsın. ama sızı aynı kalır. bu yazgıdan kaçınmanın yollan değil. sızı ruhun asıl kaygısı olarak belirir. Brigu nun ge­ zintisi sırasında karşılaştığı bütün dehşet sahnelerinde. emrin yerine getirilmesi esnasında oluşur. Brigu’yla ilgili aynı öykü farklı bir biçimde anlatılır. Aslında kendisini yerinden sökmesi gerekir ve bunu ancak. o hayvanın ruhunu taşıyan bir insandır. Sızıdan kurtulmak çok zordur. her zaman bir yük olarak kalır. herkes kendi kurbanı tarafından cezalandırılır. Bizim emir kavramımızla arkasında bıraktığı sızının bağlantısı ol­ dukça bariz olsa gerek. Ancak artık öteki dünya kavramını ciddiye almayan bugünkü görüşümüze göre. Ru­ hu yaşamaya devam eder ve öteki dünyada bir insana dönüşür ve ora­ da kendisini mideye indireni sabırla bekler. kendisini uygulayanın üzerine bir damga gibi iz bırakır. parçalar ve yer. orijinal olarak o vücuda girmesini sağlayan gü­ ce eşit bir gücü yeniden edinirse ve edindiği zaman yapabilir. öteki dünyaya kadar ertele­ nir. Ne var ki burada bizi ilgi­ lendiren.” Bir başka Brahmana’da geçen bu cümle. Kendisini emirden ko­ parır ve emrin net bir imgesi olarak. Sanskrit dilinde et karşılığı olarak kullanılan mamsa sözcüğünün anlamı iki heceye ayırdığımızda netleşir: mam “ben”. öteki dünyada ona aynı şey yapılacaktır. ‘et’ sözcüğünün gerçek an­ lamıdır. İndirgen­ . sa ise “o” anlamına gelir. Böylelikle mamsa “ben-o” anlamına gelir: “Ben-o (mam sa) öteki dünyada. Ancak cezanın kesinleştiği tek görev türü bir başka şeyin yenmesidir. ama bunun için çaba göstermekten asla vaz­ geçmez. kurban hayatta olduğu sürece bir ölüm tehdidi olarak sızının varlığı sürer. böylece çektikleri acıyı geri ödet­ mektedirler. yediğim gerçek hayvan değildir.

Eğer bu insanlar askerse. Bu kitleyi oluşturan insanlar. kral ve onun emirlerini iletmenin ve uygulamanın failleri olduklan için kralın gö­ revlileri ve soylulardır. Sızının aylar. Kitlenin deneyimlediği şey. sızı dış hatlarının netliğini kaybeder ve hayati tehlike yaratan bir canavara dönüşür. Burada bütün emirlerin nihai kaynağı. karşı konmaz bir biçimde devam eder. bunun olmasına bile bile izin verir­ se.miş emir durumundan. Vurgu tek başına sözcüğündedir. mobilyalan ve orada yaşayanlan. Kitlenin saldırdığı insanlar. Kraliyet emirleriyle onlara dayatılan kaçış. Bu insanlan itaatkâr tutabilmek için nelerin yapılmak zorunda kalına­ cağı. O an gelince.çok açık bir şekilde görülür. Karşıtına dönme kitlesi. diğer bütün sızılan içeriyor gibi görüneni. Bu tehdidi telafi etmenin bir tek yolu vardır. Sanki her sızının kendisi­ ne ait bir belleği var gibidir. çok yakın bir aşi­ nalık kazanır. bir anı diğerinin üzerine bin­ miştir. önünde birçok olası suç­ lusu vardır. hissedilebilecek ölçüde büyüyen ve içine yerleştiği insan tarafından as­ la unutulamayacak yeni bir varlık oluşturmak için birleşebilirler. Tıpkı peş peşe sızılar gibi. en kapsamlı sızı. yıllar ve on yıllar boyunca beklediği budur. Ama bu du­ rumlar uygun değildir. bir tür tersine çözülmeyle daha önce onlara yasaklan­ mış olan saraya zorla girerek bu mesafeyi ortadan kaldınrlar. onu asla unutamaz ve ondan kurtulmanın bir fırsatını arayarak onu hep yanında taşır. fark edebileceği tek şey­ dir. ama bu yalnızca bir tek şeyin anısıdır: ora­ ya yerleştiği durumun. böy­ lece özdeş çok sayıda sızı oluşabilir. Bu yeterince sık olursa ve emir üstüne emir gelirse. ergin emir durumuna yeniden kavuşmalıdır. Birdenbire her şey önceki halini alır. bu türden son derece yoğunlaşmış bir vakada -isyan edilen şey kral gibi tek bir birey olduğunda. en büyük. Artık tek başına ken­ disini bu yükten kurtarma kapasitesine sahip değildir. ama karşıtına dönm üş bir tekrarının olması gerekir. bu kitle­ nin doğasını açıklamak gerçekten mümkün değildir. işçiyseler. İsyankâr kitleyi oluşturan bireyler. Aynı emir. ya ayrı ayrı ya da birbirlerine yapışmış durumda önlerindedir ve niçin korkmaları gerektiğini çok iyi bilirler. tek başına kurtulma umutlarının olmadığı emir sızılarından birlikte kurtulmaları için var olur. sayıca üstün ki­ şilerce etrafı sarılan üst sınıf ise kaçmaya yatkın. daha önce onlann kafasını uçurabilecek olan kralın kafasını uçurmak. dimdik durur ve istenmediği halde sürekli kendini dayatır. Bu yolla. Artık. bu kadar süredir taşıdıkları bütün emirlerin yaratıcısı olarak gördükleri başka insanların oluşturduğu gru­ ba cephe alırlar. gerçekten emrinde çalıştıkları işverenleri herhangi bir işveren temsil edebilir. emri altında oldukları subay­ ların yerini herhangi bir subay tutabilir. Karşıtına dönme sonunda gerçekleş­ miştir. Bunlar yalıtılmış olarak kalmaz. fırsatını yakalar ve kurbanının üs­ tüne atlamak için harekete geçer. Ev sahibi. Sızılardan kur­ tulma işlemi bir kez başladı mı. ama emirlerin işleyiş tarzını inceleyene kadar. Karşıtına dönmenin ne demek olduğunu o kadar açık bir biçimde anlamak her zaman mümkün değildir. çünkü bu onun tek içeriğidir. kurtuluş ancak bir kitlenin içinde yaşanabilir. karmaşık olsa da. saf durum denebilecek bir şeydir. yalnızca aktörlerin rolleri ter­ sine dönmüştür. yasaklar zoruyla gösterdiği itaatle uzun yıllar belli bir mesafede tutul­ muşlardır. sanki onlarmış gibi muamele göreceklerdir. ama olası tek durum değildir. Ev sahibinin asıl tözünün şeklini alana kadar bü­ yür. Bu tehdit za­ man zaman idamlarda tazelenmiştir ve özgünlüğü bütün kuşkulann ötesinde kanıtlanmıştır. bunu birlikte taşımak zorunda olanlardan esirgenir. böylelik­ le de karşıtına dönmeye uygun olan sayısız durum bulur. sanki fiilen eşitlerden oluşuyormuş gibi işleyen. korkmuş bir sürü oluşturur. pek çok ayrı vesileyle ortaya çıkmış olsa da. îsyan halinde olan alt sınıf birbirine tutunmuş tek bir kitle oluşturur. sızı bunu fark etmemezlik edemez. Ne yaparsa yapsın durumu değiştiremez. ama öyle olsalar da olmasalar da. 330 Bu. Bu durum tekrar edince. Artık kitleyi oluşturmuş olanlarda her bir sızının. Herhangi özel bir sızının fiili kaynağı olmalarına gerek yoktur. çok sayıda insanın. Burada karşıtına dönme aynı anda çok sayıda insana karşı yönelmiştir ve bu yüzden en baskıcı sızı bile sona erebilir. aynı kişi tarafından aynı kurbana defalarca verilebilir. Bir isyan başansız olursa ve so­ . ama bu uzun sürmez. Eğer kral korkudan. sızı. Emir o kadar sık ve o kadar çok açıdan tekrar­ lanmıştır ki orijinal durum gölgelenmiştir ve artık ev sahibi onun anah­ tarını bulamaz. çünkü en canavarca ve en karma­ şık olanı dahil bütün sızılardan kurtulmanın yolu bulunabilir. tehditlerle. Ancak bir insanın tek ve aynı emri çeşitli farklı kaynaklardan alma­ sı da söz konusu olabilir. Çünkü bunun olması için orijinal emir durumunun tamı tamına tekra­ rı. o kaynaklan temsil ederler ve kesin­ likle. İçindeki­ leri olabildiğince yakından görürler: odalan. tehdit edilen. Sık sık karşıtına dönm e kitlesin­ den söz ettik. Böyle anlar­ da sınıf ve kast yalnızca kavram olmaktan çıkıp. gerçeklik olur. Bu varlık hep oradadır. Başlannın üzerinde sallanan gerçek tehdit ölümdür. her şey bir an için durabilir. bu yıllar boyunca onlarda ne kadar çok sızının birikeceği hatır­ lanmalıdır. Orijinal durum gibi görünen.

Bu emri uygulamanın kendisinde hiçbir şeyi değiştirme­ yeceğini bilir. öldürmesi için ölümle tehdit edilen insandır. Böyle bir şeyi yapmış olamam” derler. emrin temel doğası ortaya çıkardığı eylemle çakışır. kendilerini tanıyamazlar. korkunç ve gerçekten asla yüz yüze gelinmemiş bir durumdur. ama bu bile onun için bir olumsuzluk değildir. zaman olsaydı bile. Sonradan sürdürdükleri yaşam gerçekten de daha önceki eylemlerinden hiçbir biçimde etkilenmemiş başka bir hayattır. bütün insanlann en hoşnut olanı. Ken­ disine bir eş bulur. Bütün bu koşullar cellat tarafından en başından bilinir. ölüm tehdidi altında bir emre boyun eğen herhangi biriyle aynı konumdadır. “Böyle bir şeyi asla yapmadım” derler ve ya­ lan söylediklerini hiçbir zaman açıkça fark etmezler. Bütün emirler içinde. Her emir ölüm tehdidiyle ayakta kalır ya da devrilir. Böylelikle emri sükûnetle değerlendirebilir. Bundan etkilenmemiş görünmeleri hay­ ret vericidir. en dehşet verici görevleri yerine getirmeye muktedir olduğu iyi bilinir. sızılardan en az etkilene­ nidir. Görevlerinin izlerini kendileri ararlar ve bunlan bulamazlar. Bir sızının oluşması için zaman yoktur. yine de kitle ol­ dukları zamanı hatırlarlar. Bu. kendilerine verilen emirler doğrudan ölüme yol açtığı için nis­ peten hoşnutturlar. öldürmeye kasteden ve fiilen ölüme yol açan emirler. işinden aldığı tatmin nedeniy­ le toplum dışına iterek cezalandırdığı doğrudur. doğruca onun içinden ge­ çer. genellikle derhal uygulanmalıdır. Sanki ona hiç zarar vermeden. Bu durum. bir sızının oluşması için neden yok­ tur. emri. farklı zamanlarda ya­ şadığı diğer tehditlerden etkilenmesi mümkündür. Görevinin başına doğal olarak biriktirdiği başka kökenlerden sızılarla gelir. HOŞNUT CELLAT Özel bir vaka buraya kadar bu araştırmanın kasıtlı olarak dışında bırakildı. bir başkasına geçirerek bundan kurtulma fırsatı doğana kadar orijinal biçiminde saklar. ama yine de kurbanlan ölürken o yaşar ve bu yüzden hayatta kalma prestijinin birazı ona düşer ve toplum dışı bırakılışını telafi eder. Yaptıklan gerçekten . Kendisinde. Bildiğimiz evcilleştirilmiş emirler. yalnızca kendisinden öldürmesi istenenleri öldürüyor olsa da. şoke edici ve doğal olmayan hiçbir yanı bulunmayan temiz bir iştir. emri alanda en az iz bırakan emirlerdir. aksi koşulda yalnızca tehdit olarak söy­ lenen gerçekten olur. Bu emir çabuk uygu­ lanmalıdır. Toplumun. ancak emirlerin gerçek doğası hatırlanırsa kavranabilir. Ne var ki bu iş iki insan arasında paylaştırılır: Bi­ ri emri alır. başkalannda uyan­ dırdığı dehşetin izi bulunmaz. yoluna hiçbir engel konmaz ve kur­ banın kaçması muhtemel değildir. Ne var ki. gerçekten öl­ dürmeyi içeren. Cellat. çocuklan olur ve normal bir aile hayatı sürer. “Ben öyle değilim. Bir hapishane gardiyanının hayatı bir celladmkinden çok daha zordur. bütün gücü bu tehdit­ ten türer. Bu insanlann emir kaynağı en­ gellendiğinde ve geriye dönüp yaptıklanna bakmaya zorladığında. kefeler eşittir. o da öldürür. Ama görevi­ nin temel mekanizması her zaman aynı kalır: Başkalannı öldürmek kendisini ölümden kurtanr. kendisinin de onayladığı üstün bir kuvvet tarafından verilir. Cellat. bu tehditle ödülü birleştirir. Bu insan. Üstelik emrin gerçekleştiril­ mesi onun için kolaylaştırılmıştır. Onun ve yalnızca onun durumunda. ama karakterini değiştirmez. Emir bir ölüm tehdidi olarak gösterildi ve emrin orijinal olarak kaçış emrinden türediği söylendi. arzulanan eylemi ortaya çıkarmak için kullanılması gerekenden fazladır. EMİRLER VE SORUMSUZLUK Emir altında hareket eden insanlann. celladı. Tanıklarla yüzleş­ tirilip tereddüt etmeye başladıklannda. muhatap aldığı kimse tarafın­ dan asla unutulmaz. Ama kendisi bu tehditten. Bir cellat kendisine dayatılmış olan şeyi tamı tamına aktarır. Ona öldürmesi söylenir. Böyle ol­ duğu zaman sonucu idamdır. emre güvenebilir. Eğer emirlere tam ola­ rak uyarsa ona hiçbir şey olamaz. Böyle bir emre direnecek bir konumda değildir. Yiyecek vaadi tehdidin etkisini zenginleş­ tirir. İşini yaparken.nunda insanlar sızılarından gerçekten kurtulmazlarsa. emrin sızıya yol açmasının nedeni bu fazlalıktır. Kor­ kacak hiçbir şeyi yoktur ve bu yüzden cellattan geriye hiçbir şey kal­ maz. Tehdit. çünkü bu emir ona. Kendi olası yazgısını derhal aktarır ve böylece kendi üzerinde sallanan nihai cezadan önce davranır. Cellat. Ama emir aynı zamanda bir öldürme görevi de olabilir. Bu güç neredeyse değişmez bir biçimde. Onun için bu. Her halükârda o süre için sızılardan kurtul­ muşlardır ve bu yüzden geriye dönüp o süreye nostaljiyle bakacaklar­ dır. EMİR VE İDAM. onlar hâlâ. Aslında o bir araçtan başka bir şey değildir. Bu konuda net olmak gerekir: Görevli katiller. öldürerek kurtulur. Pişman olmazlar ve kendilerini suçlu bile hissetmezler. diğeri idam edilir.

İnsan ken­ dini değil. Ancak. uzun tarihi boyunca edindiği tümleşik ve mükemmelleşmiş biçimi içinde. Ama bu. eskisi kadar savunmasız kalırlar. çeşitli sızıların birbiriyle kaynaşıp yeni bir yumak oluşturması gerçekten mümkündür. sızıyı suçlar. uygula­ yanın kendisine yaptırdığı şey konrsunda o kadar az suçluluk duyar. onun otoritesine tabi olmadan yaşar ve böylelikle onda hiçbir suçluluk duygusu yaratmaz. yüz yüze geldikleri yeni durum eskisine tam olarak benzese bile. Ama bu bizim için artık bir muamma değildir. İnsan kendisini kurban olarak his­ seder ve böylelikle gerçek kurban için hissedecek duygusu kalmaz. İnsanın. onun içinde olsa bile. yabancı bir ci­ sim gibi kalır. O gün olan bugün de ola­ bilir. o zaman çözüm­ süz bir muammayla yüz yüze gelmiş gibi olunur. emir tehlikesinin yalnızca belli belirsiz bir biçimde bilincinde olarak. hata yapanın kendisi olmadığının kalıcı tanığıdır. Daha önce gösterdiğim gibi. verilen emrin yapısına sa­ hiptir. ona emrin kendisinin. Emri hangi perspektiften ele alırsak alalım. Onun karşısına çıkacak ve egemenliğini yıkacak cesaretimiz olmalıdır. hissettiği sızılar. görgü tanıklan -neden söz ettiklerini kesinlikle bilen kur­ banlar—uzun sıralar halinde öne çıkınca. Neyse ki. Günlük yaşam için­ de onları iyi tanıyanlar. onlan tahrik etmemiş birini öldürmekten utanç duyarlar ve herhangi bir kimseye işkence yapmak onlara iğrenç gelir. asla özümlenmez. Baskısının bütün ağırlığı kaldmlmalıdır. Aralannda yaşadıklan insanlann çoğundan daha iyi olmadıklan gibi. çünkü emirlerin na­ sıl işlediğini biliyoruz. bugün bildiğimiz gibi. çünkü bu ancak her şeyin bitişinin üzerinden uzunca bir zaman geçtik­ ten sonra olur ve yalnız geçmişle ilintilidir. verildiği andaki hali kadar yabancı kalır. İnsanlığın büyük bölümünü ondan uzak tutacak araç ve yollar bulunmalıdır.334 onların içlerine işlememiştir. sanki insanın kendisini körleştirmesi yiğitlikmiş gibi. belki bir zamanlar bu kadar bütünüyle emirlerin elinde olduklan gerçeği karşısında şaşkınlık gibi bir şey hissedebilirler. yine aynı şekilde davranmayacaklarının garantisi yoktur. şeref sayarlar. yabancı ve insanın kurtulmak isteyeceği bir şey olarak kalır. Bu sızı onun için­ de ne kadar uzun süre kalırsa kalsın. daima içinde taşıdığı gerçek suçludur. Tanımadıkları. o. emrin insanoğlunun toplumsal yaşamındaki en tehlikeli unsur olduğunu artık görebiliyoruz. Sızı hiçbir şekilde istenme­ yen. Ori­ jinal emir. bu insanlann. bu emri gerçekleşti­ ren insanda bir sızı bırakır. emir altında hareket eden insanlann kendilerini bütü­ nüyle suçsuz hissettikleri doğrudur. Kendi iradeleriyle yaptıkları şey onlarda beklenen izi bırakır. . savunmasız. Bunu takip eden durumlanyla ger­ çekten yüz yüze gelmeye muktedirseler. Ama bu içgörülerin heyecanı bile değersizdir. Sızı insanın. Bu yüzden. Gerçekleştirilen her emir. çok azı bunu mantıksal sonuçlarına kadar götürür: Onlar için emir alın yazısı olur ve emirlere körü körüne teslim olmayı. Bu insanlar emirler karşısında. daha kötü de değildirler. bu insanlann haksız bir biçimde yargılandıklanna dair yemin etmeye hazırdırlar. sızının varlığı da o kadar özerk ve ayn kalır. uygulayanın gerçek doğasına ne kadar yabancıysa. ama bu yumak da diğerlerinden oldukça ayn kalır. deriden içe işlemesine izin verilmemelidir. Sızı insanın yaptığı şeydir ve gördüğümüz gibi. Sahibinin içinde bir yabancı gibi. peş peşe suçlananlan tanıyıp bir an içinde davranışlannı aynntılanyla hatırlayınca ve bunun sonu­ cunda suçluluğundan kuşkulanmak anlamsızlaşınca. Bunun dışında kendi eylemlerini mükemmel bir biçimde yargıla­ maya muktedir insanlardır. bir dokunuşta yok edilebilecek şeyler haline getirilmelidir.

D önüşüm .

kullan­ masına ya da mutlak addetmesine karşın. konu­ ya çeşitli açılardan bakmaktır. Bu yeteneğe herkesin sahip olmasına. Dönüşümün gerçek doğasını anlamak son derece zordur.n.BUŞMANLAR' ARASINDA ÖNSEZİ VE DÖNÜŞÜM İnsana diğer bütün canlıların üstünde bu kadar iktidar sağlayan dönü­ şüm yeteneği üzerinde henüz neredeyse hiç düşünülmemiş ya da anla­ şılmaya başlanmamıştır. .): Güney Afrikalı ve zend göçebe bir kabileye mensup kimse (ç.). * Buşman (İng. Bunu anlamak için en çok umut veren yaklaşım. yine de en büyük gizemler­ den biridir ve çok az insan kendilerindeki en iyi şeyi bu yeteneğe borç­ lu olduğunun farkındadır.

bana geliyordur. Bir de şunu söylerler: “Ceylanın gözlerindeki siyah lekeler nedeniyle gözlerimizde bir du­ yarlılık olur. çeşit­ li önseziler vardır. karısının çocukla birlikte dönüş yolunda ol­ duğunu anlar. İkinci bir adam konuşmacıyı onaylar. çünkü ceylanın yanlanndaki siyah tüyleri hissediyorum. Babalan onlara der ki: ‘Büyükbabanız bu tarafa geliyor. Bu ancak büyükbabalan olabilir ve ger­ çekten de gelen odur.” Ayaklardaki bu duyarlılık ceylanlann geldiği anlamını taşır.Buşman folkloru üzerine yazılmış. elli yıldır piyasada olmasına rağmen. bedeninde hissettiği du­ yu onu yanıltmamıştır. benim insanlığın erken dönem­ lerine ilişkin en değerli kayıt olarak gördüğüm ve Bleek’in malzeme­ sini yüz yıl önce topladığı. Onun bedenindeki eski yaranın yerini hissediyorum. Çocuklarına şöyle der: ‘Etra­ fınıza bakın. Sırtımda. Birdenbire adam omzunda kadının askısını hisseder.” Bir adam kaburgalannda hafif vurumlar hisseder ve bunu çocuklanna söyler: “Ceylan geliyor olsa gerek. her zaman kan hissediyorum. ama bu yalnızca düşünmekten öte bir şeydir. bunu hissederler ve kendi beden­ lerindeki. Bu. “Ayaklanmızda bir duyarlılık vardır. Bu acı onun “ayırt edici işareti” olarak adlandırılabilir. aynı türden önseziler vardır. Buşmanlann devekuşu biti adını verdikleri siyah bir böcek ensesini ısırır ve devekuşu orayı ayağıyla kaşır. bir süre görmediği babasının yaklaştığını varsayar. çok basit tür­ de dönüşümlerin ilk aşamalarıdır. bu yaranın tam yeri. Çocuklann büyükba­ bası olan yaşlı adam belli ki uzaklardadır. Buşmanlann. ama aynı biçimde değil. Kadın uzun süre dışanda kalır. dönüşüm konusuna önemli bir ışık tutan önsezileri üzerine bir bölüm içermektedir. bir ceylan taşırken kanın aktığı yerde bir duyarlılık hissede­ rek oturuyorum. avın yaklaştığını anlamalannı sağlayan belirtileri de betim. göreceğimiz gibi. geldiğini. Oğul babasını düşündüğü zaman. Buşmanlar onlan işitiyor değillerdir. zaman zaman acıyan türden bir yaradır ve yaş­ lı adam bundan sık sık söz etmiştir.” Bu siyah çizgi alnın ortasından aşağıya iner ve burnun ucunda sona erer. ’ Çocuklar etrafa bakarlar. Bedeninde eski bir yaranın izi vardır. Ne var ki hayvandan in­ sana iletilen tek şey bu değildir. Bu yarayı hisseder hissetmez. lerler. hiçbir zaman bütünüyle kullanılmamış olan bir kitap vardır. Bir adam bir başkasının geldiğini hisseder. “Ceylanın kanı baldırlanndan akacağı zaman. gerçeği söyleyen önsezime inanmıyorsunuz.” Yine. Buşmanlar insanlan görmeseler de seslerini duymasalar da uzaktan yaklaştıklannı hissederler. Hayvanlarla. Om­ zunda askının verdiği his vardır. Çünkü biz . Buşmanlar için özellikle önemli bir hayvandır ve onun çe­ şitli karakteristik özelliklerine ve hareketlerine gönderme yapan. inanmadıklan belli olan ço­ cuklarına söyler: Çocuklar böyle önsezilere güvenmeyi henüz öğren­ memiş olabilirler. Buşman ensesinin alt kısmında. Buşmanlar şöyle derler: “Ceylanın yü­ zündeki çizginin siyahlığı nedeniyle yüzümüzde bir duyarlılık olur.” Ve yine. Bu kitap. Aynca av­ lanacak bir hayvan yakında olunca. Onlara gelmekte olan birini gözlemelerini söyler ve kısa süre sonra adamı görürler. Bir kadın. çünkü bir ceylanın duyarlılığını hissediyorum. “Ceylanın boynuzlannı kesmek üzere olduğumuzda başlanmızda bir duyarlılık hissederiz. Hafif bir vurma hisseder ve bu ona devekuşu­ nun yakında olduğunu anlatır. “Kulübenin gölgesinde yatarken önce sayısız şey gelirdi. O da ceylanı hisseder. Şuradaki tepeye tırmanın da etrafa bakın. Onun gerçekten geldiğini görmeni­ zi istedim. kesilen hayvanın kanını hisseder. Bunun bazı örnekleri. Bunu. Buşman bunu kendi yüzünde hisseder. kendi bede­ ninde buna denk düşen yerde hisseder. Askıyı hisseder hissetmez. çünkü cey­ lanlar hâlâ çok uzaklardadır. Kulübedeki adam sessizce oturarak orada kalır. en azından insanın avladığı. yetişmiş oğlu yani çocuklann babası ta­ rafından iyi bilinir. Ceylanın tüyleri sırtımda uzanıyor. Ceylan. onlann ifadeleriyle aşağıda verilmiştir. Ceylanın ayaklannm çalılık­ larda hışırdadığını hissederiz.’ Burada olağanüstü bir basitlik söz konusudur. Sıcak güneşin altında bir devekuşu yürür. Sanki çocuğu kendisi taşıyor gibidir. Adamın geldi ğini algılarlar ve babalarına. beslendiği hayvanlarla il­ gili. Bir ceylan öldürmek üzereyken. bu hayvanlar Buşman için en yakın ilişkileri kadar önemlidir ve bunlara neredeyse “en yakın hayvanlar” adı verilebilir. Babalan haklı çıkmıştır. onun eski ya­ rasını düşünür. Onlar belki bizi öğle uykusu uyuyoruz sanıyorlar. varsayar çünkü o eski yarayı hissetmektedir. Bu önseziler. ‘Bir adam bu tarafa geliyor’ derler. çünkü bana kalırsa büyükbabanız geliyor. Çünkü siz benim. Yalnızca bu yarayı tam olarak gözünün önüne getirmekle kalmaz. Onun es­ ki yarasının yerinde gelişini hissettim.” Ceylanın böğründe si­ yah tüyler vardır ve Buşman için kaburgalanndaki hafif vurma hissi hayvanın böğründeki siyah tüyleri belirtir. ama kendi ayaklannda ceylanlann uzak­ larda çıkardıklan hışırdama sesini hissederler. baldırlanmda bir duyarlılık hissediyo­ rum. devekuşunun kaşıdığı yerde bir şey hisseder. omzundaki deri askıda bir çocukla kulübesinden aynlır.

devekuşu vakasındaki kaşınmanın yerini alan ayakların hareketine. Hepsiyle ilgili olan ilk şey. Bu vakalann her birinde iki bedenin eşitlenmesi. Bu Buşmanın kendi kafasıdır. ama aynı zamanda hayva- . bunlann hepsi “icat edilmiş” şeyler olduklan itirazına açıktır. yani boynuzlan.” “Avı taşıyarak giderken üzerine kanın damladığı diz altı boşluk­ larında bir duyarlılık hissederiz. ona ne olduğunu. Bu diğer vakalardan daha karmaşıktır ve bu yüzden bunlan ayn ayn değerlendirmek daha iyi olur. Ceylanın boynuzlannı kesece­ ği zaman başında bir duyarlılık hisseder. tamamlanmış bir maskeyi andıran bir şey eklenmiştir. uzaktaki devekuşu ya da ceylanı düşündüğü zaman ne hissetti­ ğini. her biri tür bakı­ mından diğerlerinden farklı bir tek madde aracılığıyla olur: Yara bedenin. Söylediklerine göre harfleri bedenlerindedir. bacaklarını hareket ettirmesini hissederken böyle yatamayız. Buşmanlarm. ceylanın alnından burnuna uzanan siyah çizgiyi hisseder. Bir oğul babasının yarasını kendi bedeninde tam olarak aynı yer­ de hisseder. Kocanın bedeni karısının bedenidir ve böylece kadı­ nın çocuğu taşırken kullandığı askı adamın omzuna da baskı yapar. onu başanlı bir şekil­ de aramak için hangi yöne gitmeleri gerektiğini bildirir.birleşir. Son başlık altındaki her şey ölü hayvanla ilintilidir ve hayvanın ka­ nına duyulan afzu dönüşümün karakterini belirler. bunlan oldukları kadar basit ve somut bırakma. onların bu gibi önsezilere ya da önceden bilmeye verdikleri önemi görebiliriz.^ lılık oluşturur. Buşmanlar bizim kaybetmiş olduğumuz kabiliyetleri geliştirmiş ve günlük yaşamlannda uygulamış olabilirler ya da bazen bu önseziler onları aidatsa da bunlara inanmaya devam etmek için nedenler bulabi­ lirler. sanki Buşmanın kendisi boynuz taşıyormuş gibi. Böcek ensesinde aynı yeri “ısınr” ve o da orayı kaşır. Burada dört ya da beş hu­ susiyet birleşip iki bedenin eşitlenmesini tamamlar. Hayvanın kafa­ sının en çarpıcı yeri. Kendi yüzünde. ensesinin bir böceğin ısırdığı yerini kaşır. Bunlan alıntılarımızın bağlamından çıkanp tek tek bakalım: 1. Buşmanın dünyasına yabancı bir şey katma­ ma konusunda dikkatli olmalıyız. Önce ayaklann ha­ reketini görürüz. Söylediğim gibi onlann önsezileri dönüşümlerin ilk aşamalarıdır. Bir adam baldırlannda ve sırtında kan hisseder. Buşmanlann bir hayvanın ya da başka bir insanın yaklaştığını fark etmelerini sağlayan işaretler kendi bedenlerindedir. Buşmanın bedeni devekuşunun bedenidir. kendisini zaman zaman öne çıkaran eski bir özelliğidir.” Bu Buşman ifadelerinden. devekuşunu görememesine rağmen.gerçekten öğle uykusu uyumak için yatarız. Buşman. oysa burada gerçek yaşam içindeki bir Buşmanın.” “Aptal olanlar bu öğretileri anlamazlar. Kendi gözlerinde ceylanın gözlerindeki siyah lekeleri hisse­ der. Bu vurumlar. Dönüşümün çözüm­ lenmesi için bu önsezilerin bir değeri olacaksa. 3. bir bedenin diğeriyle eşitlenmesi­ dir. adamın kaburgalannda bir duyar. 5. Hayvanın böğründeki siyahlık. 2. 4. Bir insan diğerlerine sessiz olmalannı emreder ve o bedeninin içinde hafif vuru342 mU h*ssettiğinde kendisi oldukça hareketsizdir. mesela bir aslan tarafından öldürülürler. kendi ensesinde aynı yerde bir şey hisseder. alından burna uzanan siyah çizgiyi ve son olarak da kafadaki. dönüşümün doğası üzerine sahip olduğumuz en değerli malzemeler arasındadır. çalılıklardaki ceylanın hışırtılannı hisse­ der. çünkü mitler ve peri masallan bize bu konu hakkında her ne öğretebilirse. hareket eder ve onlann bedenlerini hareket ettirir. Onlara bunlan anlatan tenlerinin bir tür vurumu vardır. Bir adam omuzlarında kansının çocuk taşımak için kullandığı askıyı hisseder. Ama gelen şeylerin yü­ rümesini. öldüreceği ve sırtında taşıyacağı ceylanın kanıdır. Oğulun bedeni gerçekten babanın bedenidir ve böylece yarayı ay­ nı yerde hisseder. Bu. olası en basit maskeyi oluştur­ mak için siyah kısımlarla —burundan inen çizgi ve gözlerdeki lekeler­ le. kendisinden başka bir yaratığı düşünmenin onun için gerçekten ne anlam taşıdığını öğreniriz. “Önsezi gerçeği söy1er. Avı eve taşırken kanın dam­ layacağı dizinin çukurunda kan hisseder. kaşıma yalıtılmış bir harekettir. askı­ nın baskısı sabit ve dışsal bir şeydir. sonra kaburgalann üstündeki siyah tüyleri. Ama hepsinin en ilginci ceylan vakasıdır. boynuzların büyüdüğü yeri. bu önsezilerin kendilerini duyurduklan biçime ilişkin betimlemeleri. bu önsezilere itaat etmez­ ler ve başlan derde girer. Bir devekuşu. onlan anlayanlara hangi yöne gitmemeleri gerektiğini ve hangi oku kullanmamalannın daha iyi olacağını söyler ve aynca onla­ rı eve yük arabasıyla kaç kişinin gelmekte olduğu konusunda uyarır. Belirli olayların gerçekleşeceği­ ni bedenlerinde hissederler. Bir adam ayaklannda. bunlarla karşılaştınlabilecek hiçbir şey yoktur. İnsanlara aradıklan insanı nerede bulacaklarını. bu önsezilerin doğru olup olmadığıyla ilgilenmiyoruz. Burada. Ne olursa olsun. Böylelik­ le. Bu harfler konuşur.

devekuşu da. karısının. sık sık hakkında konuşulan ve her zaman kolayca fark edilen karakteristiklerdir. Dönüşüm anı onu bir karma­ şanın içine atar. Farklı zamanlarda hepsi oldu­ ğu ve sonra tekrar kendisi haline gelebildiği olgusu son derece önem­ lidir. adlarını taşıdıklan. Kaçarlar. Bunu telafi etmek için kendilerini her türden yaratığa dönüştürürler. tanıdık bir şe­ yi kovalamaktadır. eski insan şekilleri­ ni alırlar. KAÇIŞ DÖNÜŞÜMLERİ. Peşinden kovalanan şeyin maruz kaldığı tehlike yeniden büyür ve kovalayan onu yakalamayı bile başa­ rabilir. Onun kaçış tarzını öğrenir. Şu ya da bu olabilir. Av devam eder ya da tekrar başlar. Bir tek ve aynı Buşmanın bedeni sırasıyla babasının. ama bunlar ya da­ ha kuvvetli ya da daha cesurdur. avlanacak olan hayvanın ele geçirileceği anda. Bun­ lar diğer yaratık hakkındaki en çarpıcı. kovaladığı şeydeki değişikliğe uyacak yeni bir avlan­ ma tarzı düşünmek zorundadır. sempati genellikle kovalanandan yanadır ve tercih edilen. yoksa ön­ sezisi anlamsızlaşır: Yarası olan adam. Doğrusal olan. Aynı süreç bulunabilecek yeni metamor­ foz sayısı kadar çok kere tekrarlanabilir. kendi vücudu değildir ve olamaz da çünkü onu yemek ister. Sırtında ganimet olarak asılı duran ölü. Kanı baldırlanndan aşağıya akarken. aralarındaki mesafe. Bunlar insanın.’hayvan kendisini farklı bir şeye dönüştürene kadar sürekli azalır. evrenseldir. HİSTERİ. . yaşayan hayvanı hisseder. emular ve kartallar özellikle sözü edilenlerdir. MANİ VE MELANKOLİ Kaçış için. onun nasıl ve ne zaman ele geçirilebileceğini bilir. sır­ tında hisseder. kendi vücuduna bastınlmış ve artık ondan ka­ çamayacak durumda bir yabancı beden olarak da hisseder. Kovalayan belirli. Te­ orik olarak dönüşümler dizisinin sonunun gelmemesi gerekir ve pen masallannda bu süreç olabildiğince sık tekrarlanır. ya da kısa süre içinde birbirlerini izleyebilirler. Ne var ki Buşman. sonunda kovalayanın yenilme­ si ya da yok olmasıdır. Adam siyah tüyleri. Avcının ger­ çekten istediği onun eti ve kanıdır. Buşman onu kendisinden ayrı ve uzakta tutar. ama son anda. Buşmanın geldiğini hissettiği her yaratık kendisi olarak kalır. Köpeği kovalayıp öldürürler. gözleyerek ve hareket ede­ rek. kendisini dönüştürmek zorundadır. ama yeterince çevik olmamaktan korkarlar. Taşıdığı ölü be­ den. Hayvanı öldürüp evine taşıdığı za­ manki ruh hali özellikle mutlu bir haldir. onlar hakkında birtakım niyetleri olan azman. kadının de­ ri askısı ve ceylanın kafasındaki siyah çizgi bu gibi boğumlardır. ■ İki ana biçim doğrusal ve dairesel olarak betimlenebilir. Buşmanın vazgeçtiği bireysel kimlik dönüşümde korunur. bundan sonra tehlike geçtiğinden diğer Tukutitalann çoğu. yani düşmandan kaçmak için dönüşüm. çok basit özellikler dönüşü­ mün boğumlan olarak adlandınlabilir. Bir gün. Bu dönüşümler. doğrusal kaçış dönüşümünün görünüşe göre basit bir örneğini içerir. siyah-beyaz bir köpek belirip onlan kovalayıncaya kadar insan şeklinde kalır­ lar. Babanın eski yarası. Ancak bir av olarak avlanan hayvan özel bir vakadır. dizlerinin altındaki çukurda. her birinin yal­ nızca bir tür yaratığa dönüştüğü ve kaçışı boyunca o şekli koruduğu belirtilmelidir. Böylelikle Buşmanların ceylan hakkındaki önsezileri iki farklı aşa­ maya bölünür. avda dışavurulur ve çok yaygındır. Bunlar bariz dönüşümlerdir. orada hayvanın tüylerini de hisseder. Bir yaratık diğerinin peşinden gider. bedeni o hayvanın bedeni olur. Bu dö­ nüşümün alabileceği farklı biçimleri göstermek için dört örnek vermek istiyorum. Ancak. onun için yaşayan hayvanın bedeninden daha önemlidir. İlkine benzeyen iki ecdat daha belirir. Peş peşe gelen dönüşümler dış nedenlerle tahrik edilir. şeklini bilir. Bu iki aşama birlikte Buşmanın hay­ vanla ve hışırtıdan kana kadar avın bütün işlemleriyle ilişkisini içerir. ölü hayvanı. kovalanan kendisini bir başka şekle dönüştürür ve böylelikle yeniden kaçar. ama “şu” ve “bu” birbirinden ayn kalır. Bir adam kendisini önce erken aşama­ da bir başkası daha sonraki bir aşamada hissedebilir. askısı olan kadın da değildir. ama bu onun kendi derisidir. Betimlediğim biçimlerde. AvustralyalIların Loritja miti. Bu iki aşa­ ma karşılıklı yer değiştirebilir. Ne var ki isteyince kendilerini. hay­ vanın yaklaşmasını beklerken gözlediği şeylerdir. Her dönüşümü belirleyen yalıtılmış. “Yaratılmamış Ebedi Varlıklar” yani totemlerin ecdadı olan Tukutitalar topraktan insan şeklinde çıkıverir.nınkidir de. sanki hayvanın derisini giyiyormuş gi­ bi hisseder. kaçışlan sırasında dönüştükleri hayvanlara dönüştürme maharetlerini ellerinde tutarlar. çünkü dönüşümlerin arasında Buşman her zaman tekrar kendi­ si olur. devekuşunun ve ceylanın bedeni olabilir. kangurular. dünyanın her yerin­ deki mitlerde ve peri masallarında bulunduğundan. ceylan da. kovalayanı şaşırtmak için beklenmedik olmalıdır.

sonra Proteus. sülün ve şahin. Onu dikkat­ le seyreder ve kapıda ışığın girdiği çatlağı bulur. onunla birleşmeyi reddeder. Çift metamorfozlann akışı şöyledir: fare ve kedi. Ama bunlann hiçbiri işe yaramaz. foklann efendisidir ve foklar gibi yılda bir kez karaya çıkar. ister canlı bir yaratık ister bir nesne olsun. av bitmiştir. Şeytanın ta kendisi olan günahkâr usta. to­ tem ecdadın tam da özüdür. elma ve bıçak. Menelaos ve arkadaşlannın avucunun içinde sona erer. Dan tanelerini bir tanesi ka­ lıncaya kadar yutarlar. Proteus’un yaşadığı Mısır sahillerine savrulur. Proteus her tür şekle girerek on­ lardan kaçmaya çalışır. ilk olarak kaçış sırasında ortaya çıkan dönüşümü belirtmek istiyorum. Akhil­ leus’un annesi olur. Önce foklar ge­ lir. Thetis de kendisini. Orada ço346 CU^ kaçmayı düşler. Thetis ona taviz vermek zorunda kalır ve daha sonra. ele geçirecekleri ve onu sımsıkı tutacakları an budur. ama onlar onu hâlâ sımsıkı tutmaktadırlar. Thetis de her türden me­ tamorfozu dener. Çabucak kendisini bir fareye dönüştürür ve o çatlaktan kaçar. Zaman geçtikçe çocuk daha da mutsuzlaşır. her defasında çocuğu temsil edenin. ama bu gi­ rişimlerin her biri verimsizdir ve başladığı yerde. Menelaos ve üç arkadaşına fok derisi temin eder. Proteus denizden çıkagelir. Usta bir şahin şekline girerek onu kovalar. Usta derhal bir ağ olur ve balığın peşinden gider. Tavukla civcivleri. Usta ölmüştür. sonsuza kadar hizmetinde tutmak ister. kendisini dönüştürerek hep son dakikada kaçanın peşindedir. Her bir çiftte. Önünde bir tavukla civcivleri durmaktadır. adeta farklı bir biçime bürünmek için bir girişimdir. kaygan bir mürekkep balığına dö­ nüşür ve ona mürekkep fışkırtır. Bir mağarada uyurken Peleus onu şaşırta­ rak ele geçirir ve sımsıkı tutar. ama Peleus onu hâlâ tutmaktadır. Odysseia'daki haliyle Proteus’un klasik öyküsünü hatırlanz. Sonunda kaderini kabul etmek ve kendisinden talep edileni yapmak zorunda kalır. ama onu bırakmazlar. ama onu hâlâ sımsıkı tutmaktadırlar. Artık bir av sorunu yoktur. son anda bir iğneye dönüşür.Bir tek hayvan metamorfozuyla sınırlanma. Bu türden dönüşüm kaçışını dairesel olarak betimlemenin nedeni açıkça ortadadır. Her şey bir noktada olur. Proteus’un kızı ona acır ve kehanette bulunabilen babasını ele geçirmesi ve onu konuş­ maya zorlaması için yapması gerekenleri ona anlatır. onlara ne iste­ diklerini sorar ve sorulannı cevaplar. sonra da yapraklar içinde bir ağaca. ustanın pençeleri çoktan onun bedenindedir. erkek çocuğu çırak ola­ rak almış ve ona her türden büyüyü öğretmiştir. Foklar onun sürüsü olduğu için hepsini dikkatle sa­ yar ve sonra uyumak için aralanna uzanır. Ustası onun gitmiş olduğunu fark eder. Menelaos Troya’dan evine dönerken. baba­ sına gider. yine usta. Kötü leş kokusuna rağmen. aslana ve yılma da. sonra dev bir yabani domuz olur. fareyi öldürmek için çenelerini açar. Kral tam elmayı parçalar halinde kesecekken. Son olarak. Bir gün ahınn içinde bir güneş ışığı huzmesi fark eder. Doğrusal dönüşüm Usta ve Çırağı adlı Gürcü masalında bol bol bu­ lunur. kamında taşıdığı ço«uğundan kurtulmak için yaptığı çeşitli girişimlerin ardından. Sonunda Proteus yo­ rulur. Dairesel biçime dönecek olursak. Bunlan başka bir bağlamda uzun uzadıya tartışacağım. çocuk sülüne dönüşür. Proteus gibi. Usta kralın elindeki bir bıçağa dönüşür. doğrudan kralın kucağına düşen kırmızı yanaklı bir elma olduğunda. fok­ lar gelene kadar orada sabırla beklerler ve sonra masum görünen kılık değişikliği içinde aralannda yatmaya devam ederler. kendisini bir kediye dönüştürür ve farenin peşinden koşar. sürüsünü sayar ve güvenini tazelemiş bir şekilde uykuya da­ lar. Denizin Yaşlı Adamı haline döner. İğne tekrar çocuğa dönüşür. eski Proteus. ama fare bir balığa dönüşür ve suya at­ lar. Thetis ise bir tanrıça. Onu neredeyse yakalayacakken. İğne alevlere bürünür ve ip­ lik yanar. iğnenin gözündeki ipliğe döner. iğne ve iplik. ama nasıl kaçacağını bilemez. gitmesine asla izin vermeyen bir . Panter olur. Kedi. Suya dönüşür. Yeri. dan ve tavukla civcivleri. Daha sonra bunu vahşi bir dönüşüm sıralaması izler. avlanan ele geçirilmiştir ve dönüşümler tutsağın kaçmak için giriştiği sıkıntılı girişimler dizisinden ibarettir. bu ikili figürlerin. Denizin Yaşlı Bilge Adamı Proteus. Peleus bir ölümlüdür. Sülün. Her bir dönüşüm başka bir şekle. o da evine. balık ve ağ. Bu çılgın bir avdır ve seçilen metamorfozun doğası nedeniyle birden­ bire gelip geçen bir avdır. ters rüzgârlarla rotasından sapar ve arkadaşlanyla birlikte. Thetis devasa. Onun gitmesine izin vermek istemez. burada yalnızca deneyimledikleri. sonra yılana. her zaman tekrarlaya­ bilecekleri. Ustayı temsil eden. Önce aslana döner. Bu dan. elma gider ve onun yerine bir dan yığını gelir. ama ustası onu tekrar yakalar ve karanlık bir ahıra kilitler. daha sonra Akhilleus’un ünlü olacak olan ebeveyni Peleus’la Thetis’in öyküsünü aktarmak istiyorum. Kaçmak için girdiği bütün dönüşümler onlann ellerinin arasında gerçekleşir. ateşe ve suya döner. Yıllar geçer ve onlar hâ­ lâ yelken açamazlar ve Menelaos ümitsizlik içindedir. Menelaos ve arkadaşlanmn onun üstüne atlayıp. figürleri kadar sık değişir. Proteus gibi. içine saklanmalan için kumda delik­ ler açar ve onlan fok derileriyle örter. Thetis Peleus’u kendisine layık bulmayarak. Çocuk kaçar. her biri daima di­ ğeriyle ahenklidir.

bedenleri olduğu yerde kalmalıdır. Ne kadar becerikli bir şekilde ikiyüzlülük yapsalar da. düşmanı uzaklaşmasını ve yerde yatarken bırakılmayı umar. Ruhlannda ne olursa olsun. aynı zamanda konumu bakımından da. onlann ölümü hiç kimse­ nin inanmayacağı tek şeydi. Büyük histeri krizleri. birini tanrı adına tut­ sak tutan bir rahip olabilir. Manik insanın dönüşümlerinin müthiş bir kolaylığı var­ dır. Bunlann en yaygınlanndan biri ölü bir yaratığa dönüşmektir: Bu çok iyi bilinir ve hay­ vanlarda açıkça görülebilir. saldırganın tutmak için kuvveti varsa. Bir kuş gibi kanatlannı çırparak. denizin dibine vara­ na kadar. Ne var ki. biriken bir güç yaratır. Kaçış dönüşümünün tersi Şamanların geçirdiği nöbetlerde bulunur. Bu dönüşüm dairenin merkezine. şaşırtıcı sayıda metamorfoz girişiminde bulunulur. kendisinden daha güçlü birinden kaçışa değil. özellikle de başardığı her metamorfozun amacı bu ele geçirmenin bas­ kısını gevşetmektir.348 saldırganın elinde tutsak bulur ve geçirdiği dönüşümler Proteus’unkilere çok benzer. Proteus da kehanette bulunmaya zorlanmazdı. bir fare olarak ka­ çan çırağını yakalamak için kediye dönüştüğünü hatırlayacaktır. bıçağa ve civcivleriyle bir tavuğa dönüşür. Ruhunun yaptığı yolculuklarda. Gürcülerin ustayla çırak masalında sergilenen doğru­ sal türdeki dönüşüme dönmeye değer. her türden kaçış dönüşümünü başlatabilir. ustanın. Ne var ki hiçbir biçimde kaçışa yardım etmeyi hedeflemezler. Özne sanki gerçekten ölüymüş gibi. yalnızca avın izlendiği yol bakımın­ dan değil. Kovalanan ölü olunca kendisinden vazge­ çilmesini. ama buna rağmen ava devam et­ tiği her zaman değişen amaçlannın bağlantısızlığını paylaşır. hem dünyevi bir merkeze kök salmış olarak kalma gereksinimiyle hem de onlan seyreden insanlar çemberinin var­ lığıyla vurgulanır. Kurbanın yaptığı her şeyin. bu dönüşümler avcının doğrusal ve başıboş karakterini. bedenlerinin ruhlanyla birlikte dolaşmasından korkarak. bir dizi şiddetli kaçış dönüşümünden başka bİr şey de8ildir. Her durumda önemli olan kurbanın. dönüşümlerle normal histeri krizleri arasındaki temel fark da budur. Dairesellik. Öyküyü burada aktarmanın nedeni taşıdığı erotik renktir. kendi iktidarının artışma hizmet ettiğinden. Usta söz konusu olduğunda. yalnızca birden çok dönüşüm işlemi­ nin daireselliği bakımından Proteus ve Thetis’in etkinliğini andırır. Thetis’in kendisi olarak teslim olur. Dönüşümler birbirini büyük bir hızla takip eder ve büyük. histerinin en çarpıcı özelliklerinden birini. Dönüşümlerin her biri kaçabileceği bir yön bulma gi­ rişimidir. kaçma girişimi daima sonuçsuz kalır. sahip ol­ mak isteyen bir erkek—olabilir. Bu ba­ kımdan bana çok yaygın ve iyi tanınan bir derdi.Histeriden mustarip olan kişi kendini üstün bir iktidar tarafından ele geçirilmiş gibi hisseder. sabit duran noktaya en yakın olan dö­ nüşümdür. dilediği kadar yükseklere uçar. ruhu cennetin ve yeraltındaki dünyanın en uzak kısımlanna nüfuz eder. Öyküdeki çocuk herhangi bir şey olabilen. Bu metamorfozlardan her biri yeni bir türden avı olanaklı kılar. Şamanlar da bütün seans boyunca. bağlanmak isterler. Bir kadın söz konusuysa. Bazen kurtulmak için kaçışa itildiği ya da dönüşü­ mü kullanmaya zorlandığı zamanlar olabilir. saldırgan dönüşüm ve değişikliklerin hızlı ardışıklığıdır. bir başka ruhsal hastalığın. diğer yaratık uzaklaşana kadar her hareketten kaçınır. histeriye karakteristik rengi­ ni veren şeydir. bir ağa. ama özü itibany- . şahine. Her türden ele geçirme. erotik doğaya sahip süreçlerden dini süreçlere geçişin sıklığını da açık­ lar. Şaman kendisine itaat eden yardımcı ruhları ara­ yıp bulabilmek için kendisini dönüştürür. Manik aynı zamanda coşku içindeki avcıyı da andırır. acil bir ricada bulunmak için tannçanın denizin dibindeki evine zorla girer. Ne çare ki her ikisi de tann olarak. Şaman etkindir. Bir kaçış noktası bulmaya çalışarak bir dairenin içinde hare­ ket eder. her zaman bir ama­ cı vardır. kendisini nerede bulur­ sa bulsun ruh hali her zaman şiddetli ve kararlıdır. Dönüşüm­ leri. yani histeriyi hatırla­ tır. hiçbir yerden çemberi kırmayı başaramaz ve böy­ lece tutsak olarak kalır ve sonunda bütün dönüşümlerin merkezi. Ama her zaman. dilediğince derine dalar. olan biten. Bazen. Usta daha sonra. Thetis ve Proteus’un ölü taklidi yapa­ bilmesinin ne kadar yararlı olacağını anlamak kolaydır. Thetis sevilemezdi. bedeni orada bariz bir biçimde bilinçsiz yatarken. Bu üstün iktidar. onu hemen ele geçirecek olan üstün gücün fiziksel yakınlığını hissetmesidir. bu. kendilerini izleyen insanlann oluş­ turduğu bir çemberle çevrili olarak tek bir noktada kalırlar. Çoğu başlangıç aşamasından öteye taşınmasa da. Kaçış dönüşümlerinin bu daireselliği. Okur. aynca is­ tediği şeyi elde etmeyi başaramadığı. bu kaçmak istediği bir erkek —ona sahip olan ya da Peleus gibi. Bu yardımcı ruhlan ele geçi­ rir ve onlan girişimlerinde kendisine yardım etmeye zorlar. ken­ di merkezine döner. Bu noktada. Göste­ rilerinin dairesel doğası. Thetis’in öyküsü Proteus’un öyküsüne gerçekten yeni bir şey ekle­ mez. bağlantı­ sızdır ve uzamda geniş bir alana saçılmıştır ve düşmanca bir niyetten ortaya çıktıklan gerçeğiyle bağlantılı olarak ele alındığında. dolayısıyla ölümsüz olarak tanınırlar. olay­ lara. Olaylar aniden gelişir. endişeli bir biçimde getireceği haberleri bekleyen müritlerinin beklediği yere. ama etkinliğinin genel karakteri genişleyici ve ustacadır. Mani’nin süreciyle çarpıcı bir benzer­ lik kazandırır. bir ruh ya da gerçek bir tanrı olabilir.

Ama asıl neden kendisini yenmiş hissetmesidir. Suçluluk duygusu orijinal olarak borçla aynı şeydi (Almancada hâlâ her ikisi için bir tek sözcük vardır). İlbalintja bataklığının ta dibinde yatıp uyuyordu. bir insanın derisi gibi yumuşak bir de­ riyle kaplı. içe alınma. borcun büyüklüğü kadar o kişinin ikti­ darı altındadır. Üstteki çimen parçasından fırlayıp hayata sıçradılar. Yenen bir şeye dönüşüm bütün kaçışı sona erdiren son dönüşümdür. sanki önüne bir ayna tu­ tulmuştur ve bu aynada bir ağız görmüş. yaşayan şeylerin kaçmasını önleyecektir. Girişimde bulunduğu her şey boş çıkar. artık güneş yükseldiği için kalkma zahmetinde bulundu. ucuna ip bağlanmış bir tahta parçası (ç.sona erebilirdi. Ayağa kalkar. “Ve artık şafak sökmeye başlıyordu. başını babasının omzuna dayamış yattığını görür. hâlâ yalnızca yan uyanıktır. üzerinde de bü­ yük bir kamış sallanıyordu. Kendi ki­ şiliğini giderek daha değersiz kılan kıymetten düşme süreci mecazi olarak suçluluk duygusu diye ifade edilir. koltukaltından bir gürültü (bull-roarer’) çıkar. Ve Karora kollarını her iki yana uzatarak uykuya dalar.357 du. kan ve kuş tüyüyle işlenmiş eksiksiz tören giysileriy­ le oturan babasının etrafında törensel bir dans yapar. Büyük bir açlıkla iki yavru bandicootu ele geçirir. Zaman geçtikçe çocuk daha da mutsuzlaşır. bir şeyin yendiğini görmüş gi­ bidir. yani melankoliyi yaşamaktadır. güneşin ısıttığı beyaz. İsmi Karora olan ecdat. öykü -san­ ki mani nöbeti geçmiş gibi. sonra onları biraz açar. Ama artık akşam yeryüzüne yaklaşmaktadır. yani kurbanın yenmesi o kadar önemli değildir. İnsan şek­ lini alır ve bir gecede yetişkin genç bir adam olarak büyür: Bu onun ilk do­ ğan oğludur. . Bu dönüşüm. çünkü bütün büyülü güçler bedenin­ den çıkmıştı. Her zaman yemiş olmanın berbat ce­ zası birdenbire ve kaçınılmaz bir biçimde önüne çıkar. hangi şekli alırsa alsın. Ama bu bir şey kendisidir. “Ve Karora düşünüyordu.n. etrafında hareket eden bir bandicoot kitlesi hisseder. Bandicootlar onun göbeğinden ve koltukaltlanndan çıkmaya başladı. tiz bir ses çıkarır. içi hanımeli goncalarının tatlı ve koyu suyuyla doldu. Baba bedenini ve göğsünü şiddetli bir * Bull-roarer (Alm. Birini tartışırken.). “En başta her şey ebedi karanlığa gömülürdü: gece yeryüzünün tamamım. Bunlar­ dan ilki bandicoot’ mitidir: * Bandicoot (Aim. Kendini suçlu hissetmek ve bir av olarak düşünmek böylelikle temelde aynı şeydir. Melankoli durumundaki bir kişi kovalamacanm bittiğini ve çoktan ele geçirildiğini hisseder. Şimdi a y a k la rın ın üstünde daha sağlam durmaktadır. Çocukla ilk kez karanlık ahırda karşılaştık. kaderine razı olur ve kendisini bir av olarak görür. Kamış. sıcak toprakta onlan pişi­ rir: Güneşin parmaklan ona yalnızca ateş ve sıcak küller sunmaktadır. önce bir av olarak. Bu kamış. hakkında belki de bir şeyler söylemem gereken diğeridir. güneş yüzünü saç tellerinden bir peçey­ le saklar. O gece Karora uyanır. çünkü koluna ağır bir şeyin. “Ve Karora’mn başı büyük kamışın köküne uzanmıştı: Karora ta başın­ dan beri böyle dinleniyordu. yararsız oldukları hissedildiği için terk edilince melankoli başlar. ava duyulan şiddetli arzu nöbetidir. Onun için önemli olan kovaladığı şeyi görmek. düşünceleri bir arkadaş aramaya yönelir. içine girilmez bir sık çalılık gibi ezerdi. Oğul bu sayede hayata katılu. biraz uzakta. sonsuz ge­ cede. ağırlığıy­ la baskı yaptığını hisseder: İlk doğan oğlunun yanında. KENDİNİ ARTIRMA VE KENDİNİ TÜKETME. Ecdat kendisini aç hissederek ayağa kalktı. Oğul yalpalar ve tö­ kezler.).la her zaman avlanacak şey olan avı temsil eder. yeni metamorfozlar bulamaz. henüz içinde yete­ rince su olmadığından her yer kupkuru topraktı. “Henüz gözleri kamaşmaktadır. canlı bir yaratıktı. İnsan birine borçluysa. Kendi ağzı kendisine karşı döner. birden karşısına çıkmak ve ele geçirmektir. “Açlığı yatışınca. arkasında bıraktığı açık çukur İlbalintja ba­ taklığı oldu. Karora’mn bedenini saç-telinden süslerle örter. Eğer usta çocuğu tekrar tutsak almayı başarsaydı. Her köşeden insanlar yeni bir ışı­ ğın belirdiğini gördüler: Güneş doğmaya başladı ve her şeyi ışığıyla sardı. dilekler ve arzular zihninde yanıp sönüyor. güneşin durduğu noktaya yakın bir yerde. Karora kalkar. “Kaçmayı düşler. Kaçamaz.: Beutelratte): Hindistan’da bulunan bir cins keseli fare (ç.” Maninin tamamlayıcısı olan durumun başlangıcını. Gözleri kamaşmış durumda el yorda­ mıyla yürür. İlbalintja bataklığının üzerinde ye­ tişen mor çiçeklerin ortasından çıkmıştı. arzu eder. Kaçış dönüşümleri.: Schwirrholz): Bazı kabile ritlerinde sallandığında kükremeye ben­ zer bir ses çıkaran.n. insanlann gözü­ nün önünden kaybolur. Melankolik insan yemek istemez ve ye­ meği reddetme gerekçesi olarak da bunu hak etmediğini söyleyebilir. Öyküdeki av ahırdan kaçan çocuğa dayanır. Sonra ecdat. Üzerindeki toprak çiçek­ lerden kıpkırmızıydı ve boy vermiş pek çok otla kaplıydı. sonra yemek olarak ve son olarak da leş ya da dışkı olarak. “Şafak söker. Mani. gözkapaklannı yavaş yavaş kırpıştır­ maya başlar. yemeye zorlanırsa bu­ nu hatırlar. TOTEMİN İKİLİ YAPISI Genç Strehlow’un Orta Avustralya’daki Kuzey Arandaları arasında kaydettiği mitlerden ikisi bizi özel olarak ilgilendirmektedir. Düşünür. ama nasıl kaçacağını bilemez. “O uyurken. Kökünde Karora’nın başı dinle­ niyordu: kamış oradan gökyüzüne doğru sanki cennetin tam da kubbesine çarpacakmış gibi tırmanırdı. Üze­ rini kaplayan kabuktan fırladı.

Ne var ki yabancının tırtıllarının hepsi uzun. durgun­ luğu bozulan sudaki genişleyen dalgacıklar gibi iç içe daireler halinde otu­ rurlar. başlangıçta. insan şekline büründü ve süratle büyüdü. Sopalarım arkasından fırlatıp bacağını kırarlar. üzerinden çağlar geçmişti.).352 titreyişe sokar. Evet. Ve sonra hanımeli goncalannın tatlı balının oluşturduğu büyük sel doğudan gelip onlan sarar ve tekrar İlbalintja bataklığına sürükler. İkincisi Lukara mitidir: “Ünlü Lukara’da. Üzerinden çağlar geçmişti. “ ‘Ben de sizin gibi biriyim. Baba yere çöktü. bu tırtılları pişirip yediler. yaşlı adam sağ koluna yaslanmış uyurken. “Yaşlı adam. Yavaşça ayağa kalk­ tı ve hırsızın peşinden sarsak adımlarla gitti. Ora­ dan tekrar yüzeye çıkar ve bir kez daha insan şekline bürünürlerdi. ve yaş­ lı adam ara sıra birkaçını. tırtıllar döndüler. oyarak yollarını F23 açtılar. bedeninin üzerine sokuldular. ben bir bandicoot değilim. bedeni canlı bir tjurunga’ya (taş ya da ağaçtan yapılmış kutsal bir nesneye) dönüş- . Ama son. Birdenbire uğultulu bir gürültü işitirler. Oğul on­ lan babasına getirir. yerin altına taşınırlar. Ama engin mülga çalılıklarında bandicootlar yoktur. Lukara er­ kekleri bunlan küçük görerek. uyanmadı da. bir gün uzaklardaki Mboringka’dan bir yabancı geldi. baba oğullannı. hareket etme­ mişti. Yabancı. Birden­ bire siyah ve tüylü bir şey fırlar gider. uyuklama halini bozmadan.” Bu mit büyük bir tırtıl adamlar soyunun nasıl aynı şekilde “doğdu­ ğunu” anlatarak sürer. “Oğul şimdi babası tarafından yakınlardaki gölgelikte huzur içinde oy­ namakta olan bandicootlardan biraz daha öldürmeye gönderilir. oğullarının ona sunduğu yiyecekleri bile red­ detti. hep sağ kolunun üstüne yaslanmıştı. topal. “Ancak. baba da onları. oğullan yakınlardaki çalılıktan Witchetty tırtıllannı kazıp çıkarmaya giriştiler.n. o zaman bir büyü yapıp kendilerini tır­ tıla dönüştürür ve tekrar Witchetty çalılannın köklerine girerlerdi. Ama tırtıl yığınını geri alama­ dı. Dinlerler. “Ve sonra bir gece. Saatlerce yüksek beyaz otların arasını. Babalan onlan bataklığa doğru yönlendirir. tek kelime konuşmadılar. Ziyaretçi kendisini hakarete uğramış hissetmişti. Bir bağnş yükselir . Yine akşam olmuştur ve kısa sü­ re sonra her ikisi de uyur. Oğullar büyük sessizliğin içinden aç ve yorgun olarak dönmektedirler. Başlangıçtan beri yerini değiştirmemiş. Ve sonra yaralı hayvanın söylediği şarlanın sözlerini duyarlar: Ben. hırsız. Karora arkada kalır: Karora İlbalintja bataklığının dibinde­ ki ebedi uykusunda yatmaktadır. Kısa süre sonra babalannın yaklaştığını görürler. adam uyanmadı. Burada sopalanyla farkında olmadan baca­ ğını kırdıklan büyük Tjenterama’ya tekrar katılırlar. sonra oğlu ellerini onun üzerine koyar. sabah olunca. ararlar ve ararlar. Tjenterama onlann yeni şefi olur. zayıf ve zavallı yaratıklardı. Oğullar avlanır. Ancak. artık topal oldum. Ararlar. çok fazla ertelenemez: Kısa bir süre sonra baba ve oğullar orijinal olarak Karora’nın bedeninden M ayan bandicootlann hep­ sini mideye indirmeyi başarırlar. daimi uyuklayışı içinde başını önüne düşürürken.’ Topal Tjenterama bu sözleri söyleyip topallayarak gider. güneşte kızan top­ rakta pişirir ve pişen eti oğluyla paylaşır. Tır­ tıllar onun bütün bedeninde bir kannca sürüsü gibi hareket ettiler. büyük ovayı silip süpürmeleri için üç günlük bir ava gönderir.’ “Hayrete düşen kardeşler babalanna doğru evlerinin yoluna devam ederler. baba bedeninde keskin bir ağn hissetti. Babalan daha onlar gelmeden yığmlannı yitirdiklerini anlamıştı: Soyguncu tırtılla­ rı kaptığında. Witchetty çalılıklanmn dibinde yaşlı bir adam derin bir uykuda yatıyordu. ertesi sabah onlan daha önce yaptığı gibi tiz bir ses ç'':ararak hayata katar. Sopalannı bütün bandicoot yuvalanna ve dinlenme yerlerine sokarlar. Lukara’nm erkek kardeşleri tarafından toplanmış olan büyük. teklif edilen yığını kazmada kullandıklan çubuklarla bir kenara ittiler. orada derin bir düş içinde yattı. “Burada yaşlı Karora kalır. İlk tören sona er­ miştir. sağ kol­ tukaltından bir şey. Witchetty tırtılına benzer şekilli bir şey düştü. orada. daha önceki gibi. Lukara erkeklerinin yığınını cesaretle kaptı ve onu engellemelerine fırsat vermeden hızla kaçtı. “Bu işlem günlerce ve gecelerce tekrarlanır.” * Vallabi (İng): Avustralya’ya özgü küçük bir kanguru (ç. daimi bir yan-düş durumundaki adam rahatsız edil­ meden yatmaktaydı. Yabancı sulu Lukara tırtıllarının karşılığında kendi tırtıl yığınını önerdi. çağlar devrildi. yaşlı adam gözlerini açtı ve ilk doğan oğluna hayretle baktı. beyaz tırtıllar üzerinde yürüyordu. uyuyan babalanna döndüler. yığını uzaklardaki Mboringka’ya taşıdı. hafifçe silkeledi. ama oğullar selle çalılıkların altındaki bir noktaya. baba da her gece giderek artan sayıda oğlan dünyaya getirir -kimi geceler elli ka­ dar oğul. Tjenterama. bunu çıkaran adamı aramak için ilerlerler. ve sonsuza kadar var olan parlak şeyler bana sıkıca yapışıyorlar. Yaşlı adam kıpırdamadı. Bu ezeli uykusunda. Babalan hiç kıpırdamadı: Verdiği tek bilinçlilik işareti gözlerini açmaktı. neredeyse sınırsız yayılmış mülga ağaçlannın alaca­ karanlığında sabırla ararlar. Tırtıllar hep bedeninin üzerinde olmuşlardı. Hepsi aç kalmca. “Lukara erkekleri keder içinde.‘İşte bir kumtepesi vallahisi* gidiyor’. şişman ve sulu tırtıl yığınını gördü ve ağzının suyu akarak onları arzuladı. Yere düşen şey. Bazen kendileri de tek­ rar tırtıl olma arzusu duydular. Gece babanın koltukaltlanndan iki oğul daha do­ ğar. Bataklığın kenanna daireler şeklinde. “Bu üçüncü gündür. 353 Ancak. büyük su çukurunun kıyısında. geri dönmek zorunda kalırlar.

Bilinçsizdir ve o ana kadar hiçbir şey yapmamıştır. san­ ki kitlelerin anasıdır. Bütün bu süreç kelimenin tam an­ lamıyla Karora’nm kendilik-artışı olarak adlandınlabilir. sayısız yaratık aynı anda fırlar. ritlerini ta efsanelerin kaydedildiği güne kadar kutlamayı sürdüren Arandalann iki önemli totemidir. Birdenbi---. Küçük böceklerin oluşturduğu devasa sürülerle kaplı olmanın duyumsanışı. evrensel olarak bilinir. Her iki mitte de ortak olan bazı çarpıcı özellikle­ re dikkat çekmek istiyorum. istedikleri zaman. daimi karanlığın için­ de yatar. Takip eden gecelerde koltukaltından iki oğlu daha do­ ğar. Uykusu çağlar boyu sürmüştür. çalman tırtıl yığını da tjurungaya dönüştü. uyanmaksızın silkeler. Bataklığın dibindeki kabuğun altında uyuyarak. diğeri Witchetty tırtıllarının babası olan. Yaşlı adam uyurken. Bu doğumlar onun yalnızca doğuran baba.” Bu iki mit biri bandicootlann babası. Bunlar zorunlu olarak kendileri­ ni yakından ilişkili kabul ederler.n. Karora bandicootlan.tü. bütünüyle farklı iki atayla ilgilidir. Ne var ki burada ele aldı­ ğımız vakalarla bir sonraki bölümde ele alacaklanmız arasında önem* Delirium tremens: Alkoliklerde görülen titremeli hezeyanlar (ç. sıçan ya da faredir. ama onlar­ dan kurtulamaz. Her iki tür de kendilerine bandicoot adını verir. çünkü babalan aynıdır. Beyaz tırtıllar bütün bedeni­ nin üzerinde sürünür. hep orada olduğu söylenir. ya onun bedenine sürünerek gelirler ya da içine girerlerdi. sağ kolunun üstüne yaslanmış. Diğer mitte tırtılların babası Witchetty çalılıklarının dibinde uyu­ maktadır. Her ikisi de. kimi geceler elli oğul üretir. Bu işlem. tırtıllar dönerler ve be­ denini oyarak yollannı açarlar. Yere düşer ve insan şekline bü­ rünüp çabucak büyür. Bu gözleri kamaşmış durumda etrafta el yordamıyla yürür ve hissettiği ilk şey etrafını sarm ış canlı bandicoot kütlesidir. Bandicootlann babası Karora kendi açlığını giderdikten sonra. uyanır ve ilk-doğan oğlunu yanında bulur. bu yaratıklar böcek değilse. bir ka­ natlı kannca kraliçesi. ecdadın hissettiği şey. Bandicootlann babası önce çok sayıda bandicoot. bir totem adı olarak bu adı taşı- .re bedeninde çok sayıda bandicoot oluşur ve göbeğinden ve koltukaltlanndan ortaya çıkar. Bedeninden. Ancak. insan şeklini alır ve bir gecede genç bir adam olarak büyür. ken­ dilerini Witchetty tırtıllarına sonra tekrar insana dönüştürebilmeleri önemlidir. Bu işlem pek çok gece tekrarlanır ve her defasında daha çok oğul doğar. Bir sonraki bölümde bu konu daha bütünlüklü olarak ele alınmakta ve “derideki kitle duyu­ su” deyişi açıklanıp gerekçelendirilmektedir. uyumaktadır ki bir gece birdenbire sağ koltukaltın­ dan Witchetty tırtılı gibi bir şey düşer. yan uyanık bir halde kollarını ilk olarak uzattığında hisseder. kitleler doğuran bir ba­ ba olması nedeniyle değil. Koltukaltından bir gürültü (bull-roarer) çıkar. Ne var ki öykü ilerlerken. Ecdat gerçekten de çok tuhaf bir varlıktır. tik mitte. kannca sürüsü gibi. Bu adamlann. her iki tür de aynı biçimde türemiştir.). oğulların hepsi tjurunga’ya dönüştü. Her iki mit de uykuyla başlar ve her ikisinde de diğer yaratıklann ilk farkına vanlışı kitle-duyumu aracılığıyla olur ve bu duyunun olası en yoğunu ve dolaysızı derinin üstünde hissedilir. sonra çok sayıda insan çıkarmıştır ortaya. Başlangıçta tırtıllann ecdadın bede­ ninden fırlamış olduklarından söz edilmez. Güneş doğar ve güneşin ışığı kabuğu kınp çık­ masına neden olur. tırtıllann orijinal olarak ondan fırladığını ya da ecdadın bütünüyle tırtıllardan ibaret olduğunu düşünmemize yol açan şeylerle karşılaşınz. Bandicootlann babası olan Karora önce uzun süre tek başınadır. ona dışandan saldıran düşman bir şeyden değil. Sabah olunca yaşlı adam gözlerini açar ve hay­ retle ilk doğan oğluna bakar. Böylelikle her iki mitte de kendilik-artışı vardır ve her iki doğum türünde de iki tür varlık aynı atadan çıkmıştır. Zaman zaman birkaçını. bandicootlar ecdadın göbeğinden ve koltukaltlanndan çı­ karlar. ama yumurtalannı bedeninin farklı kısımlanndan üreten bir kanatlı kannca kraliçesi gibidir. Baba. İkinci mitte çok benzer bir şey olur. normal olarak doğumla ilişkilendirilmeyen bölümlerinden de olsa. Tırtıllar. kendisinden kay­ naklanan bir şeydir. ge­ ce olur ve yine uykuya dalar. aynı şekilde çok sayıda “tırtıladam” doğana kadar tekrarlanır. İkinci mitte tırtıllann orada. Bu duygu yaygın olarak sannlarda. Aranda mitlerindeki duyu hoştur. kaynaşan tırtıl kitlelerinin altın­ da uyumaya devam eder. Derideki gıdıklanma ya da kemirilme hissine böcekler ya da küçük kemirgenlerin neden olduğu düşlenir. ama hâlâ gözleri kamaşmaktadır. elbette. tırtıllan derisinde hisseder ve onlan silkeler. çünkü onlar geri gelir ve bedeninin içinde yollannı açarlar. örneğin delirium tremens’ adı ve­ rilen titremeli hezeyanlarda görülür. her yerdedir. Bu. aynı zamanda bu sürecin doğmuş olmaktan oldukça farklı bir şeyle sonuçlanması bakımından kayda değer nitelik­ tedir. Kamı açtır. Ka­ rora kolunda bir şeyin ağırlığını hisseder. Yaşlı adam hâlâ. Bu hoş bir duygu değildir. Babadan da öte. li bir fark vardır.

Bir tek metamorfozla sınırlanma -çün­ kü her şeyden önce sayısız başka metamorfoz olasıdır. onlar bedeninin bir parçasıdır. Bedeninde hem bandicoot hem de insan oğullar banndıran ata adeta kendisiyle beslenir. ancak o zaman. oradan tekrar ortaya çıkıp insan şekline bürünebilirler. Oğulun yediği. gözleri kamaşmış bir du­ rumda el yordamıyla etrafta yürür. benim kendilik-tüketimi adını vermek istediğim. “Ata” der. tıpkı babasının olduğu gibi. Sanki başka hiçbir tür yiyecek yokmuş gibi ya da en azından. kendi kardeşlerinin ve aslında babasının etidir. Burada. atalar tarafından totem klanının bu arzuyu drama şeklindeki törenlerle tatmin etmeyi kutsal bir görev olarak değerlendi­ ren üyelerine miras olarak bırakılmıştır. 356 “gerek hayvan gerekse insan olarak bir bütün kabul edilen Witchetty tırtıl­ larının hepsinin canlı özünün toplamını temsil eder. insanlann tırtıla dönme arzusu. bandicootlan mey­ dana getirip güneş parlamaya başladıktan sonra. Bu dönüşü­ mün onun için taşıdığı önem çok büyüktür: Tırtıllann ve aynı zaman­ da kendisinin de artışı buna bağlıdır. baba oğul ilişkilerinin kurulduğu bir tören gerçekleştirirler. ama aynı zamanda o da tırtıl haline gelebilir. Bunlar birlikte totemin muh­ teşem atalannın üretkenliğinin gözle görülür bir biçimde ete kemiğe bürünmüş halidir. Büyüye başvurarak bu arzulannı tatmin edebilir ve bu eşsiz. Birlikte. Bu süreci daha yakından inceleyelim. bütün efsanede. etleri kendi etidir. Ertesi gece ilk insan evladını üretir. Bu önemli mitleri kaydettiği için büyük bir şükran borçlu olduğumuz Strehlow. diğerlerini dışanda bırakacak şe­ kilde. İstedikleri zaman. üzerindeki kabuğu kı­ rar.ve pişirir. Bandicootlann atası ve oğul­ lan bandicootlarla beslenir. bunu çok iyi ortaya koyar. orijinal atanın bedenindeki her hücre ya canlı bir hayvan ya da canlı bir insandır. Artış ritlerinin başanlı olması için bu özel dönüşümün doğru düzgün. Düşünür. Sonra ayaklannın üstüne daha sağlam basmaya başlar. çok eski akrabalığı cisimleştirir. başka hiçbir tür­ den yiyeceğin sözü geçmez. Bu kişi tırtı­ lın adını taşır. çok önemli bir başka unsur daha vardır. Ata. Bu totemde dönü­ şüm ya da daha doğrusu dönüşümün belirli bir örneği. Tırtıllann insana. güneşin ısıttığı kız­ gın toprakta pişirir. Oğul.bir totemin do­ ğasını oluşturan şeydir. kendilerini tırtıla dönüştürüp. Klanının hayatının her cephesi. arzu eder. Sanki kendi iki küçük oğlunu yemiş gibidir. ister insan olsun. Bu oğulun ilk yemeğidir. Neyin yendiği. Sonra bir büyü ya­ parlar. Bunu böyle ifade etmemize izin verilirse. baba da bunlan. her zaman kesinlikle aynı bi­ çimde gerçekleştirilmesi temel önem taşır. İster tırtıl. ama kendilerini diğer biçime dönüştürebilirler. Oğullan şu ya da bu şekilden bi­ rine bürünme arzusu duyarlar. Karora. bu tırtılların ve insanlar tırtılların küçük kardeşleri oldu­ ğundan. Her iki süreç de aynı nesneyi içerir. Bu efsanelerde. doğuştan gelen dönüşümü gerçekleştirebilirler.” Totemin bu iki yönü. etrafını sarmış hareketli bandicoot sürüsünü hissetmesi bu ana denk düşer. sanki başka hiçbir yiyecekle ilgilenmiyormuş gibidirler. Sabahleyin onlara . Totemin ikili figürünü ne kadar vurgulasak azdır. insanoğullannın bazen tekrar tırtıl olma arzu­ su duyması olgusunda kendisini açıkça dışavurur. Aynı şey kesinlikle Witchetty tırtıllarının atası için de geçerlidir. Tırtıllann hayatında temsil edildiği zaman. düşünceleri bir arkadaşa yönelir. daha önce doğmuş olan çocuklandır ve yakınlardaki gölgelikte huzur içinde oynamaktadırlar. kristalize ol­ muştur ve böylelikle yeni nesillere devredilebilir.yanların ilk doğan bandicootlann küçük erkek kardeşleri olduğunu gösterir. Bu ata babadır. tırtıl atasının oğullan tırtıllarla beslenir. Hemen sonra baba oğulu daha çok bandicoot öldürmeye yollar. onun adı­ nı taşıdığı sürece geleneksel dönüşümü gerçekleştirecektir. Ata bir ‘tırtıl adam’ olunca. bu çağn oğluna hayat verir ve onu ayağa kaldınr. İkisini yakalar -bunlann yavru bandicootları olduğu söylenmektedir. Bandicootlar onun. güneşte pişirir ve eti oğluyla paylaşır. önceki gün yaptığı gibi. Bu iki türden yaratığı ortaya çıkaran atanın her ikisiyle de hiçbir alakası yoktur. ge­ çirilen dönüşümün belirli biçimi tarafından belirlenir. Sabahleyin tiz bir sesle çağn yapar. öldürdüklerini babasına getirir. Aç olduğu için onları yiyecek olarak görür. ayn olan biçimler bütünüyle farklı kalır. ayağa kalkar ve açlık hisseder. öldür­ meyi ve pişirmeyi ona öğreten de babasıdır. törende yer alanlann her biri temsil ettiği ya da temsil edilişini izledikleri kişinin kim olduğunu tam olarak bilir. Totemin artışına hiz­ met etsin diye tasarlanan önemli törenlerde bu devir dramatik olarak temsil edilir ki bu da totemin ete kemiğe büründürdüğü metamorfozun da temsil edildiği anlamına gelir. Kamı aç. aynı zamanda insanlann ilkidir. Açlığını bastınnca. çünkü biri diğerinden aynlamaz. dönüşümlere tutunmayla belirlenir. Büyük bir açlık içinde iki genç bandicootu yakalar ve onlan biraz ilerideki. bu tırtıllann ilk olarak yaşadığı Witchetty çalılıklannın kökleri arasında sürünürler. Bir sonraki gece Karora’nın iki oğlu daha olur. bedenindeki her hücre potansiyel olarak ya ayn bir canlı Witchetty tırtılı ya da Witchetty tırtılı toteminin ayn bir canlı insanıdır. Etrafında bir kütle olarak hissettiği bandicootlar kendisinden çık­ mıştır.

Yaşlı adam. bu yiyecek bandicootlardır. Baba oğullannı yer ve aynı oğul­ lar. Bazen bir yaratıktırlar. bu ikili ve karşılıklı bir yamyamlıktır. kendisi için ayn bir yiyecek türü orta­ ya çıkarır ve sonraki oğullan doğar. Daha sonraki toplumlarda yiyeceğin orijinal olarak elde edildiği tarzın yani dönüşümün anısı. başka hiçbir çeşit yiyecekten söz edilmez. O zaman tırtıllan yediklerinde. Ben sizin gibi biriyim. oğullara kolay ge­ lir. Oğullar yalnızca bandicoot bulmak için sabırla her yeri ararlar. oldukça hareketsiz kalır. Her gece daha fazlası ve bir gece de ellisi birden doğduğu için. efsanede bir daha asla tekrarlanmayan eşi benzeri olmayan bir edim­ dir. bacağını oğullann yaraladığı ve aynı zamanda bir insan ve kendisi de büyük bir ata olan. başka bir etin yerini tutar ve yenirken o et olur. bir gün oğullannın eti bağırsaklarda tırtıla dönüşür. yiyeceğin tüketilmesi ve bun­ dan arta kalanın yeni bir hayata dönüşümü. Bunlann hepsi başlangıçta aynı anda doğmuştur. Böylelikle baba. oğullar açısından kendilik-tüketimidir. İlk oğul baba­ nın koltukaltından bir tırtıl olarak düşer ve toprağa değer değmez in­ san şeklini alır. onlann tatlı etinin tadına varır. Tırtıllan bulmak için yeri kazar­ lar. Efsanede beliren başka tek varlık. Ben bir bandicoot değilim” diye şarkı söylediğini duyarlar. bazen beslendikleri türden tırtıllara dönüşmeyi arzulamalarıdır. Onlan yalnızca ken­ di etiyle. Av sona ermiştir. Bu kendilik-tüketimi. baba da bunları pişirip onlarla paylaşır. Ancak oğullar. Hepsi avlanmaya gönderilir. Burada gördüğümüz. kutsal komünyonlarda hâlâ korunmaktadır. her şeyin kendisinden ve oğullanndan uzak tutulmasında kıskançlık gibi bir şey sezilebilir. tırtıla dönme arzuları. ama hiçbir şey bulamazlar. Komünal olarak yenen et göründüğü şey değildir. bir insan. artık Karora başka bandicoot üretmez. Strehlovv bu efsanenin yalnızca kısa bir özetini ve.^ rir. Baba kıpırdamaz. Bu. çalıların köklerinin arasında sürünerek yürür­ ler ve orada tırtıl olarak yaşarlar. Mboringkalı başka bir tırtıl atanın öyküsüdür: Bu oğullann insan şekline sahip olduğu açık bir biçimde söylenir. Sonra.hayat kazandırır ve üç oğlunu da bandicoot avlamaya yollar. ama onu tırtıl olarak yerler. babalan tarafından insan olarak yenirler. bir tırtıl. Oğullar av etlerini getirirler. Birdenbire jşg onun. onları pişirip yerler ve sonra kendileri de yine tırtıla dönerler. Bu kendilik-tüketimi vakasının tuhaf bir doruk noktası vardır: Ye­ nen şey dönüp kendisini yiyeni yer. Bu tırtıllara dönüşürler. bunlan pişirip yerler. Ata oğullarını pişirir ve zevkle yer. Babanın bağırsaklarında tırtıla dönüşmesi bir tür hayata dönüştür ve bu babasının etine duyduğu arzuyu tatmin etmesini müm­ kün kılar. Onlar için yiyecekle dönüşümün yakın bir işbirliği içinde olduğu izlenimini ediniriz. Kendisini hayvana dönüştürmeksizin beslenmeyi asla öğrenemezdi. Burada yamyamlık ve dönüşüm yakın bir işbirliğine girmiştir. ama oldukça farklı bir biçimde ele alan üçüncü bir öykünün eklenmesi gerekir. bu tırtılları yemçyi reddeder. babanın bağırsaklarından gelmesidir. Bunun mümkün olması için oğullann dönüşüm geçirmesi gereklidir. Tırtıllann babasıyla ilgili olan ikinci mitte yiyecekle yeni nesiller arasındaki bağlantı özdeş olmasa da benzer niteliktedir. Oğullannın sunduğu yiyeceği geri çevirir. Bu uç nitelikli ve kendi tar­ zında bütünlüklü bir vakadır. yine kendiliktüketimi. Ne var ki tuhaf olan. baba ve oğullan hepsini yemişlerdir. Artık açtırlar ve baba oğullannı üç günlük bir ava yollar. bazen diğeri. kendi oğulları olan tırtıl adamlan öldürmek için düzenli olarak gezmeye çıkan. baba daha onlan sindirme sürecindeyken onu yerler. Bu. Oğuldan hiçbir şey talep etmez ve ona hiçbir şey öğretmez. Sonra bu yaratık topallayarak gider ve artık çok fazla sayıda olan kardeşler babalanna dönerler. yakınlardaki çalılıkların köklerinden Witchetty tırtıllannı ka­ zıp çıkarmakla meşguldürler. oğullann sonunda döndükleri yaratıktır. Bu mitlerin her biri temel bir deneyimle uğraşır: Daha sonra yiyecek olarak hizmet gören belirli bir hayvan türünün denetlenmesi. Aynı şekilde peşpeşe pek çok başka oğul doğar ve babanın bütün yaptığı gözlerini açıp onları seyretmektir. Ama bunun en olağanüstü yanı karşılığın içeriden. Döner­ ken hayvan zannettikleri bir yaratığın bacağını kırarlar. özel bir tür yiyeceğin kökeni. giderek insanoğullan dünyaya gelir. olası başka hiçbir yiyecek de göstermez. Yiyecek sonuna kadar canlı kalır ve hâlâ yemek istemektedir. sanki kendilerini yiyormuş gibi olurlar. Böylelikle bütün bandicootlann tü­ kendiği gün gelir. kendi eti olduklan için. Başka hiçbir şeye itibar edilmemesinde. Bunlar babalannı içeriden yemeye başlar ve bu yüzden baba sonunda kendi öldürdüğü oğullan tarafından yenip yutulmuş olur. dönüşüm yoluyla. Bir süre sonra tekrar ortaya çıkıp insan şekline bürünürler. Bandicoot babayla. oğulların sayısı artmaya devam ederken. . Baba onlara başka yaratıklan yakalamayı öğ­ retmez. tırtıl oğulların bu iki öyküsüne. Ancak. kendisini onların babası hissettiğinden. oğulların sayısı artar. Ama insan olarak yalnızca bu tırtıllan yerler. Ne var ki. babalanyla birlikte bu yiyeceği yiyip bitirirler. bunlan yemekten duyduklan hazdan çıkmış gibi görünmektedir. İnsanı yediği hayvanlara bağlayan dönüşümler çok kuvvetlidir. ilk olarak. kendisinden çıkmış olan bandicootlarla besleme eğiliminde olduğu izlenimini ediniriz.

Bu ikisinin bakış açısı pek aynı sayıl­ maz. toz.. Çift figür­ ler olarak görünürler ve dönüşüm süreci. İnsanlar kendileriyle yakın­ dan ilişkili olan hayvanları kendi insanlannı yiyecekleri kadar az yer­ ler. akrabalık gerçek kalır ve insanın kendisi olan hayvan çoğaltılabi­ lir. Böylelikle.. çubuk gibi küçük ya da büyük nesneleri kit­ le halinde görürler. onlan eğlendirmek ya da korkutmak için hazırlanmış büyü­ lü bir fanus ve sinematografik bir şov gibi. Aranda efsa­ nelerinde yaygın olmasına rağmen. “görüntü halüsinasyonlan ağır basma eğilimindedir. adını taşıdıklan hayvanla fiili ilişkisi efsanelerdekinden oldukça farklıdır. DELİRİUM TREM ENS’TE DÖNÜŞÜM VE KİTLELER Alkoliklerin halüsinasyonları bize. Bir totem klanı üyelerinin. hava­ da pır pır edip yiyeceklerini kaplar. . onların temsil edilişinin temel kısmını oluşturur. bazen de yapay olarak de­ ğerlendirirler. atalar ancak drama biçimi içinde temsil edilebilir. Bu duru­ mun incelenmesi iki bakımdan yararlıdır. totemin etinden küçük bir parça. Bir insanın kendi totem hayvanıy­ la akrabalığı o kadar yakındır ki onun artışı insanın kendi artışından ayırt edilemez. bireylerin zihinlerinde belirdiği şekliyle kitleleri inceleme fırsatı verir. onu büyük kardeş­ leri olarak kabul etmeleri gerekir. Bu fenomenlerin bir tür zehirlenmeye bağlı olduğu doğrudur. çeşitli köken ve eğilimler­ den insanlann tüm halüsinasyonları bazı temel karakteristikleri payla­ şır. eski mitler gerçekleştirilip klan üyeleri kendi atalan olarak belirince. kendilik-tüketiminin yeri­ ni temel olarak bir kaçınma ilkesi almıştır. Bu doğru düzgün bir biçimde gerçekleştirildiği sü­ rece. her yerde “altın kanatlı” örümcekler. Okura bu halüsinasyonlann doğası hakkında bir fikir verebilmek için. onu ailelerinin ya da hordalannın başka totemlere ait üyelerine devret­ meleri gerekir. ama bu ikisi öy­ lesine iç içe geçmiştir ki birini diğerinden ayırt etmek zordur. önce Krâpelin’in verdiği tanımlamayı.. Totem hayvanının artışı için yapılan daha sonraki ritlerde bulduğu­ muz tam da bu karşıtına dönmedir. “Delirium Tremens halüsinasyonlan arasında” diyor Krâpelin. o insanlann totem hayvanı yemelerine izin verilir. ama bu herkesin başına gelebilir ve belirli bir noktaya kadar yapay olarak da meydana getirilebilir. atalann çağını izleyen ve yaşayan Arandalann bakış açısıyla bugün olarak tanımlanan dönemde. yeni bandicootlann ortaya çıkanlabilmesi gerekir­ di. Çok fazla avlanmış olan hayvanlar uzaklara gitme ya da ortadan kaybolma eğilimi gösterir. Totem hayvanlanyla beslenmeleri yasak olanlar özellikle klanın üyeleridir. İlk efsanede yakın uzak bütün bandicootlann yok olduğu anı hatırlıyoruz. kadehler. Karora’nın ilk oğullan yenip bitirilmişti. O aç­ lıktan ölme anında. Sık sık. Bundan mustarip olanlar bunlan bazen gerçek. Klan üyelerine bu etten çok az yiyebilecekleri 360 SÖylenir’ *am bes‘n olarak bu etten uzak durması gerekenler özel­ likle onlardır. Bu dertten mustarip olanın bacaklarının arasındaki izdiham. Halüsinasyonlann sa­ bit olmayışı belki de kayan ya da sürünen yaratıkların görüldüğü sıklığı açıklar. Bu halüsinasyonlann evrenselliği inkâr edilemez. Aslında her klanın verdiği. bu yüzden ortak olan yanlar daha da ikna edicidir. totem yamyamlığı olarak adlandınlabilecek dönem sona ermiştir: yalnızca başka klana ait olan insanlann bu klana ait birinin hayvan akrabalannı yemesine izin verilir.Ancak. Atalar istedikleri gibi kendilerini birinden ötekine dönüştürebilirler ve bu dönüşümde ustalaşılmışsa. hem kitle-süreçlerinin hem de dönüşüm süreçlerinin anlaşılmasına yardımcı olur. izinden öte bir şeydir. bütün büyük kardeşler. bo­ zuk paralar. onlann gerçek yaşamında gerçek­ leşmediğini belirtmek gerek. onun kanını dökmemelidirler. En büyük güç ve yoğunluğa delirium tremens’te ulaşırlar. İçerik bakımından sık sık ürkütücü ve nahoşturlar. şişeler. bu hayvanı öldürmeleri ve yemeleri yasaklanmıştır. Dönü­ şüm hakkında bilgi edindikçe kitleler hakkında da bir o kadar şey öğ­ rendiğimizi anlanz ve böylece sonunda bu ikisini ayırmamanın ya da en azından olabildiğince az ayırmanın en iyisi olduğu sonucuna vannz. Sanrılar (delüzyonlar) çoğunlukla açıkça algılanabilen farklılıktadır ve yalnızca nadiren gölge gi­ bi ya da belirsizdir. hayvan sürüsü. ardından da Bleuler’inkini alıntılamakla işe başlayacağım. tartışmakta olduğumuz kendilik-tüketiminin. Hemen hemen her zaman görüntüler az çok canlı bir devinim içindedirler. Kendilik-tüketimi artık bütün sürecin başlatıldığı kendini artırmaya döndürülmeliydi. ritlerin temel ve tekrarlanan kısmıdır. Hayvan ellerine düşerse. Kendilik-tüketimi çok ileriye götürülmüştü. Çifte görüntüler de bulunur. Yalnızca totemin artışına hizmet eden törenlerde. kendi totem hayvanının artışını sağlayarak süre­ ci kolaylaştım-. tıpkı bu klandan birinin onlann totem hayvanlannı yemesine izin verildiği gibi. Kimi zaman insan kimi zaman hayvan olan atalann temsili. kutsal bir tarzda on­ lara sunulur ve yenir. Bu artışa hizmet eden ritler gelenekle aktanlır ve bun­ lan yerine getirmek bir görevdir. Karo­ ra nın sayısız oğlu tarafından o kadar etkili bir biçimde avlanmışlardır ki üç günlük yolculuğun uzamında bir tane bile bulunamamıştır.

Bunlar bi­ rincil olarak görüntü ve temastır. homojen halüsinasyonların kitleselliği ve bunlann belirme. boyalı kızlar. mobilya­ nın üzerinden atlar ve merdivenlere tırmanırlar. Bun­ lar genellikle büyük hayvanlardır. bu hayvanların her yerde var olduğunu varsayma eğilimindedir.düşünmesi ve derisinin bu küçük yaratıkların binlercesinin saldınsına uğradığını hayal etmesi­ dir Bu hayvanlar büyük ordular halinde üstüne üşüşürler ve hasta bun­ lann kendi üzerinde hareket ettiklerini hissettiğinden. şehvetli sahneler. uzattığı parmaklarıyla pireleri yakalar.. dünya­ da bulunduktan konumu. “Hasta. ya küçültülmüş ya büyüklükleriyle. sahip olduklan aileyi ve nerede yaşadıklanm ^ b e tim le m e le r tek tek incelenmiş pek çok vakanın kısa bir özeti­ dir Vurgulamak istediğim ilk önemli nokta taktil (dokunmayla ilgili) ve görsel halüsinasyonlar arasındaki bağlantıdır.. kapıdan dışanya fırlar. insanlar da sık sık boyut «y» « i » b " yUk m g0™ Î k h doyulann halüsinasyonlar. duvarlarda gizli kapılar açı­ lır. yılanlar. genellikle de bunlar onda canlı tepkilere yol açar. çünkü idam zamanı gelmiştir ve herkes onu beklemektedir. birbirinin içinde erime şeklindeki kalabalık canlı devinimleri bakımın­ dan kayda değerdir” der. aslanlar ve develer görünebilir Bazen ‘var olmayan’ hayvanlar. başka bir yerde konuyu toparlarken: “Delirium tremens.. tuhaf bir biçimde gruplanmış bir gösteri alayı olarak geçerler. çarpıcı bir sıklıkla. hasta onlan tuttuğunda ya da bu hayvan onun bedenine süründüğünde onlara dokunulur da. fantastik. sonra tekrar parçalara aynlır. Görüntüler çok kalabalık devinimli ve genellikle de renksizdir. kendisini sarmış olan ağı yırtmaya çalışır ve titiz bir dikkatle.. canavanmsı fetus ölüleri. uzun iğneli haşarat. hareketli ve kalabalık şeyler gerçek yaşamda çoğunlukla fa­ reler ve böcekler gibi hayvanlardır. Üstelik. kurbağalann ya da örümceklerin sürünüyor olduğu fikrine kapılır.. vüzlerce hayal edilmiş insanla görsel ilişki kurabilirler.. Kıvılcımlar ve gölgeler gibi başlıca görüntülere çok sık rastlanır. Ancak genellikle ilk olarak gerçeklik özelliğim yitimler. bu nedenle bunlar alkoliklerin en gördüğü halüsinasyonlardır. kanşık hayvanlar olur. cüceler. ısınlmış. ona ateş eden birini görür ve işitir. haşaratı uzaklaştırmaya ve hamamböceklerini ezmeye çalışır... Hastalık sürecinin bütününde delirium hastalanmn hepsi sözden yoksun. iplik. ama kimi durumlarda yaklaşık kedi ka­ dar küçültülmüşlerdir. Daha nadir olaylarda kah­ kahalar. ^ “Küçük. doldurulmuştur. bir masadaki çatlaklar iğneler gibi görünür. Büyük insan. karnaval şakalan. her yere yayılmış olan para­ lan toplar.hasta önünden geçen askerler gorur ve bandolann n se sini duyar. Kendisini. sahneler özel olarak oynanmıştır ve son olarak da sihirli fanustan fırlamış gibi. yuvarlanır ya da kayıp gider. Bunun fizyolojik açıklaması bızı ilgilendirmiyor önemli olan alkoliğin böcekleri -örneğin kanncalan.hamamböcekleri. böcekler. kolayca birleyebilir Fareler ve böçekler görülmekle kalmaz. Birkaç gün içinde “halüsinasyonlar tedricen bulanıklaşır ve azalır. onlara dokunur. Kesinlikle aynı biçimde. Kim olduklarını. kuşlar artı canlı değil. “Yatak çarşafının dokusundaki küçük pürüzler ya da kıvnmlar pireler. Yatakta kalmaz.. İşitsel halüsinasyonlar varsa hasta çoğunlukla diğer psi­ kozlarda çok nadir görülen (özellikle de çok kesin vurumlu) müzik duyar. para li hir cebe konur. Etrafında yığınlar halinde durduğunu gördü­ ğü parayı toplar ve elinde paranın varlığını hisseder. “Derideki çeşitli kendine özgü duyulardan. tek tek gülyabani. jandarma ya da düşman atlıları kitleleri. her türden hayvanın oluşturduğu gos en alay­ l ı n ı n duvara sabitlenmiş hayali bir tahtaya yansıtıldığını duydum.. gerek görüntü gerek temas halüsinasyonlarında çok sık tel. köpek­ ler. sıçanlar. Bleuler’in delirium tremens tanımı da eşit biçimde çarpıcıdır: “Oldukça ayırt edici karakteri olan halüsinasyonlar ağır basar. hatta kimileri ‘smk ayaklı’ kitleler hastanın üzerine yürür ya da yanından uzun. atlar. Tuhaf hayvanlar onu eğlendirir. tiyatro gösteri­ leri vardır.. Bunların yanı sıra çok çeşitli başka hayvan görüntülerine de sık sık rastlanır.. seslerini duyduğu hayalı sal­ dırganlarla dövüşür ve daha da nadir olarak. ama para elinden civa gibi kayar. başka bir şeyle birleşir ya da devasa boyutlarda büyür. yerde gerilmiş olan tellerin üzerinden atlar. şeytanlar ve “baca temizleyicileri” görür. hasta bunlardan hoşlanır. küçültmelere eğilimlidir. Dokunduğu er yer onlar bulunur. av hayvanlan kaynamaktadır. hayaletler başlannı kapıdan uzatır. üstüne su fışkırtılmış. bu dertten mustarip olan üzerinde kanncalann. herhangi bir düzenli faaliyet gerçekleştirme kapasitesini tama­ men yitirmiştir. yok olma.” Sinema delirium hastalan için yem bir şey değildir. pır pır eden kuşlardan irkilir. ayağının altındaki döşeme ve etrafını saran havab“nlar‘ la ya da çok miktarda olduğu hissedilebilecek herhangi bir şeyle kesıfleşmiştir. Dennın üstünde his­ se tte n kaşıntı ve kanncalanmaya çok sayıda küçük yaratık aynı anda neden olur. Bunlar nadiren basit bir biçimde gelip geçer.. bir hayvan tarafından sokulmuş ya da silahla vurulmuş hisseder. Dokunduğu her şey yok olur. yalnızca görsel yansımalar ha­ line gelirler. domuzlar.. . su fışkırması ve diğer uzatılmış şeyler vardır. Kendileri söz konusu olduğundaysa: “Bütün saf delınum vakala­ rında yönelim (orientation) bozulmadan kalır. sanki ince ipliklerin oluşturduğu bir ağa yaka­ lanmış. bütünüyle halüsinasyonlanyla meşguldür.” Krâpelin.

ha­ vaya zıplıyordu. sa­ yısız minik ayrıntılar ifade edilir. belki de birinciyle bağlantılı olan nokta kü ­ çültm enin sıklığıdır. çekirge ister kannca olsun her za­ man insanın zihnini meşgul etmiştir. ama bu onun üzerinde sanki kendisi bir devm iş gibi etki yapar. et­ rafında daha çok canlı şey vardır. çoğunu canlı olarak gördüğü küçücük şeylerin oluşturduğu kütlelerden biridir. O zaman sanki sayısız küçük diş insanın bedeninde çalışıyormuş gibi hissedilir. İnsanlar cüce olarak görülür ve hayvanat bahçesi­ nin koca hayvanlan kedi boyutlanna indirilir. Taktil halüsinasyonlann daha çok görüldüğü kokain zehirlenmesi­ ne bağlı deliriumda. bit. Delmum tremens’in somut ve küçük (kokain delirium’unda genellikle mik­ roskobik küçüklükteki) şeylere doğru değişmez gidişatı bedenin ken­ disini oluşturan hücrelere aynşmasını bir şekilde andırır.v e r ’in n ak led ild iğ i d ü n y a ç o k d ah a y o ğ u n . d a h a k alab a lık v e ak ışk an - Deri üzerindeki bu kitle duygusu delirium tremens’e özgü değildir. Deli­ rium sırasında bu duygu yalnızca karıncalanmadan daha şiddetli olabi­ lir. elbette bir tahminden öteye gidemez. Alkolikler. kendılenne yönelmişlerdir ve kendilerine özgü duygularla doludurlar. Bu keşif. Beden bütünlüğünün aynşma duygusu başka hastalıklarda iyi bılınır.gerçekten mevcuttur ve insanlık tanhı boyun­ ca giderek daha belirginleşmiştir. Bazı Afrikalı halklarda bu. çıplak insanlar karınca yığın­ larının içine canlı olarak gömülür ve ölene kadar orada bırakılır. kendisi aynı kalır. Bir hastanın “hücresinde zıplayan. Her şey çoğaltılır ve her şeyin boyutu küçültülür. İnsan bakterilerle karşılaştığında. İnsanoğlunu büyük kitleler anlamında ilk kez düşün­ dürenin haşarat olması kuvvetle muhtemeldir. bu hayvanlar deride yerleşir ve hasta onları kesip çıkarmak ister. Delirium durumu. böcekler ya da herhangi bir tür iritasyonla ilgili bu duygu herkesin ba­ şından geçmiştir. Aralanna yerleşen ve canlı olduklan için her zaman kendi tarzlannda etkin olan bakteri ve diğer minik yaratık ordularının saldırısına uğrarlar. ama kimi zamanlar o “dev” adamın butun hayatının. Birdenbire yakalandıkları korkunç akış. Ama bu hastalıktan mustarip kimse normal boyutlannı korur ve delirium’da bile kim ve ne olduğunu bilir. asıl delınum duru­ mu -yani kendisini sayısız minik saldırganlann ordusu karşısında gö­ ren tek bir büyük birey. zaten aşina olduğu kavramlara aktanlmış olan. Bu yorum hakkında ne düşünürsek düşünelim. Çoğunlukla k tle sim­ gesi olmuşlardır. belirli türden suçların ge­ leneksel cezalandınlışı olarak uygulanır. Onu çevreleyen şeyler radikal bir değişim geçirirken. haşarat duyusuyla baslar Bunlar ister sivrisinek. temel olarak da. gördüğümüz gibi. Halüsinasyonlann sinemasal karakteri. Bu duygu kemirgenlerin çevikliklerini.”