You are on page 1of 931

‫صالحین‬

‫ضال ّ‬
‫ریا ُ ‌‬
‫در سخنان پیامبر امینص‬

‫دث ابوزکریا یحیی بن شرف نووی‪/‬‬


‫امام مح ّ‬
‫)‪ 631 -676‬ه‍ ق(‬
‫مترجم ‪:‬‬
‫مرحوم استاد احمد حواری نسب )ابوسعید(‬
‫ظ‪:‬‬
‫با تقری ِ‬
‫دین حمدی‬
‫نال ّ‬
‫استاد شادروان برها ‌‬
‫های از‪:‬‬‫دم ‍‬
‫و مق ّ‬
‫استاد دکتر وهبه ُزحیلی‬

‫بازنویسی‪ ،‬ویرایش و مقابله‪:‬‬


‫محمدمهدی چوری‬
‫عثمان نقشبندی‬

‫انتشارات کردستان‬
‫سنندج ـ ‪1385‬‬
2


3
‫ضالصالحین‪4.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫فهرست تفصیلی مطالب‬


‫صفحه‬ ‫عنوان‬
‫پیشگفتار ویراستاران‪.......................................................‬‬
‫فهرست اجمالی مطالب‪...................................................‬‬
‫نالدین حمدی ‪.‬‬ ‫تقریظ دانشمند محترم ]مرحوم[ جناب آقای برها ‍‬
‫هی کتــاب و شــرح حــال پیشــوایان حــدیث )اصــحاب صــحاح‬ ‫مقدم ‍‬
‫سته(‪..........................................................................‬‬
‫‪..........................................................................1‬امام بخاری‪/‬‬
‫‪....................................................................‬‬
‫‪...........................................................................2‬امام مسلم‪/‬‬
‫‪....................................................................‬‬
‫‪.........................................................................3‬امام ابوداود‪/‬‬
‫‪....................................................................‬‬
‫‪..........................................................................4‬امام ترمذی‪/‬‬
‫‪....................................................................‬‬
‫‪..........................................................................5‬امام نسائی‪/‬‬
‫‪....................................................................‬‬
‫‪.....................................................................6‬امام ابن ماجه‪/‬‬
‫‪....................................................................‬‬
‫آشنایی با کتاب »ریاض الصالحین« و مؤلف آن »امام نووی‪. . .«/‬‬
‫روش و سبک امام نووی‪ /‬در ریاض الصالحین‪................‬‬
‫بها‪.....................................................‬‬ ‫مگذاری با ‍‬ ‫نا ‍‬
‫توجه به لغات و تخریج حدیث‪....................................‬‬
‫تهای کتاب‪.....................................................‬‬ ‫مزی ‍‬
‫زندگی مؤلف و علوم او‪...........................................‬‬
‫گواهی مرشد او‪....................................................‬‬
‫استادان او‪...........................................................‬‬
‫شاگردان او‪..........................................................‬‬
‫هی اجتهاد‪......................................‬‬ ‫رسیدن او به درج ‍‬
‫جایگاه علمی او‪.....................................................‬‬
‫تألیفات امام نووی‪................................................./‬‬
‫تها و صفات او‪..............................................‬‬ ‫خصل ‍‬
‫نگاهی به اصلحات علم حدیث‪...........................................‬‬
‫اقسام و انواع حدیث‪...............................................‬‬

‫‪4‬‬
‫ضالصالحین‪5.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫تشکر و تقدیر‪...............................................................‬‬
‫هی مؤلف )امام نووی‪............................................(/‬‬ ‫مقدم ‍‬

‫‪ ‬بخش اول؛ کتاب مقاصد عارفان‪......................‬‬


‫هی کردارهـــا و‬ ‫بـــاب اخلص و داشـــتن نیـــت در هم ‍‬ ‫‪.1‬‬
‫گفتارها و حالت پنهان و آشکار‪................................‬‬
‫باب توبه‪.....................................................‬‬ ‫‪.2‬‬
‫باب صبر‪.....................................................‬‬ ‫‪.3‬‬
‫باب راستی و راستگویی‪.................................‬‬ ‫‪.4‬‬
‫باب توجه به خدا و تفکر در قدرت او‪..................‬‬ ‫‪.5‬‬
‫باب تقوا‪.....................................................‬‬ ‫‪.6‬‬
‫باب یقین و توکل‪..........................................‬‬ ‫‪.7‬‬
‫باب استقامت و پایداری‪..................................‬‬ ‫‪.8‬‬
‫ههای خدا و فنای دنیا‬ ‫‪ .9‬باب تفکر د عظمت آفرینش و آفرید ‍‬
‫سهای آخــرت و ســایر امــور دنیــا و قیــامت و تقصــیر‬ ‫و تر ‍‬
‫نفس و تهذیب آن و وادار کردنش به استقامت‪.............‬‬
‫‪ .10‬باب تعجیل در انجام خیرات و صــدقات و تشــویق بــر‬
‫روی کردن به آن با جدیت و بدون تردید‪......................‬‬
‫باب سعی و کوشش در راه خدا‪........................‬‬ ‫‪.11‬‬
‫‪ .12‬باب ترغیب به ازدیاد خیرات در اواخر عمر‪............‬‬
‫ههای خیر و نیکوکاری‪..........‬‬ ‫‪ .13‬باب بیان زیاد بودن را ‍‬
‫هروی در عبادت‪..................................‬‬ ‫‪ .14‬باب میان ‍‬
‫‪ .15‬باب مداومت بر اعمال‪....................................‬‬
‫‪ .16‬باب امر به مداومت در سنت و آداب آن‪...............‬‬
‫‪ .17‬باب وجوب اطــاعت و تســلیم در برابــر حکــم خــدا و نیــز‬
‫نچه که شخص دعوت شده به ایــن کــار و امــر شــده بــه‬ ‫آ ‍‬
‫معروف و نهی شده از منکر‪ ،‬باید بگوید‪......................‬‬
‫تها و امور تازه وارد )در دین(‪......‬‬ ‫‪ .18‬باب نهی از بدع ‍‬
‫‪ .19‬باب در مورد کسی که سنت خوب یا بد بگزارد‪............‬‬
‫‪ .20‬باب دللت بر خیر و دعوت به هدایت یا ضللت‪......‬‬
‫‪ .21‬باب همکاری در نیکوکاری و پرهیزگاری‪................‬‬
‫‪ .22‬باب نصیحت و اندرز و خیرخواهی‪.......................‬‬

‫‪5‬‬
‫ضالصالحین‪6.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .23‬باب امر به معروف و نهی از منکر‪......................‬‬


‫‪ .24‬باب سختی مجازات کسی که امر به معروف و نهــی‬
‫از منکر کند‪ ،‬ولی گفتارش مخالف رفتارش باشد‪..........‬‬
‫‪ .25‬باب امر به ادای امانت‪....................................‬‬
‫مهایی کــه‬ ‫‪ .26‬باب تحریم ظلم و امر به رد مظالم و ســت ‍‬
‫روا داشته شده است‪............................................‬‬
‫‪ .27‬باب احترام به حریم مسلمانان و بیــان حقــوق آنهــا و‬
‫رحم و مهربانی نسبت به آنان‪..................................‬‬
‫هی آن‬ ‫‪ .28‬باب پوشاندن عیوب مسلمانان و نهی از اشاع ‍‬
‫بدون ضرورت‪.....................................................‬‬
‫‪ .29‬باب برآوردن نیازهای مسلمانان‪.........................‬‬
‫‪ .30‬باب شفاعت و میانجیگری‪................................‬‬
‫‪ .31‬باب اصلح بین مردم‪.......................................‬‬
‫‪ .32‬باب برتری ضعفای مسلمین و فقرا و اشخاص گمنام‬
‫‪ .33‬باب مهربانی با یتیمان و دخــتران و ســایر ضــعیفان و‬
‫بیچارگان و نیکویی و دلسوزی و تواضــع نســبت بــه آنهــا و‬
‫نهایت فروتنی با آنها‪..............................................‬‬
‫‪ .34‬باب توصیه به رعایت حال زنان‪..........................‬‬
‫‪ .35‬باب حق مرد بر زن‪........................................‬‬
‫‪ .36‬باب نفقه زن و فرزند و خادم‪............................‬‬
‫‪ .37‬باب انفاق از مالی کــه شــخص‪ ،‬آن را دوســت دارد و‬
‫نیک و پاک است‪...................................................‬‬
‫‪ .38‬باب واجب بودن امر انسان به فرزندان به سن تمییز‬
‫هی خود و کسانی که تحت سرپرسـتی او هسـتند بـه‬ ‫رسید ‍‬
‫طــاعت خــدا و نهــی از مخــالفت و تــأدیب و منــع آنــان از‬
‫منهیات‪..............................................................‬‬
‫‪ .39‬باب حق همسایگان و توصیه به مراعات ایشان‪......‬‬
‫هی رحم‪................‬‬ ‫‪ .40‬باب نیکویی با پدر و مادر و صل ‍‬
‫هی‬ ‫‪ .41‬باب تحریم نافرمانی و آزار پدر و مادر و قطع صل ‍‬
‫رحم‬

‫‪6‬‬
‫ضالصالحین‪7.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .42‬باب )فضــیلت( نیکوکــاری بــا دوســتان پــدر و مــادر و‬


‫نزدیکان و همسر و دیگر کسانی که احترامشــان ســفارش‬
‫شده و پسندیده است‪............................................‬‬
‫‪ .43‬باب احترام اهل بیت و بیان فضیلت ایشان‪...........‬‬
‫‪ .44‬بــاب بزرگداشــت علمــا و بزرگــان اهــل دیــن و برتــر‬
‫هی‬ ‫شمردن آنان بر دیگران و بال بردن جایگاه و اظهار رتب ‍‬
‫ایشان‪...............................................................‬‬
‫‪ .45‬بــاب زیــارت اهــل خیــر و همنشــینی و معاشــرت و‬
‫دوستی آنان و درخواست دیدار و ملقات و دعــای خیــر از‬
‫آنها و زیارت اماکن دارای فضل‪................................‬‬
‫‪ .46‬باب فضیلت محبت در راه خدا و تشویق مردم به آن‬
‫و آگاه نمودن کسی را که دوســت دارد از دوســتی خــود و‬
‫یگوید‪...........................‬‬ ‫نچه که هنگام اعلم به او م ‍‬ ‫آ ‍‬
‫ههای محبت خدا نسبت به بنده و تشویق به‬ ‫‪ .47‬باب نشان ‍‬
‫تها و تلش و کوشش در به دســت‬ ‫خو گرفتن به آن علم ‍‬
‫آوردن آنها‪..........................................................‬‬
‫‪ .48‬باب پرهیز دادن از آزار صلحا و ضعفا و فقرا‪.........‬‬
‫هی مــردم برحســب ظــاهر و‬ ‫‪ .49‬بــاب قضــاوت دربــار ‍‬
‫)ارجاع( نهاد و درون آنها به خداوند متعال‪...................‬‬
‫‪ .50‬باب خوف از خدا‪...........................................‬‬
‫‪ .51‬باب رجا )امید به رحمت خدا(‪............................‬‬
‫‪ .52‬باب فضیلت رجا )امید به رحمت خداوند(‪..............‬‬
‫‪ .53‬باب جمع میان خوف و رجا‪...............................‬‬
‫‪ .54‬باب فضیلت گریه از خوف خدا و شوق وصال او‪.....‬‬
‫‪ .55‬باب فضیلت زهد در دنیا و تشویق بــه کــم داشــتن از‬
‫دنیا و فضیلت فقر‪................................................‬‬
‫‪ .56‬باب فضیلت گرسنگی و زندگی ســخت داشــتن و بــه‬
‫کم بسنده کردن در خوردن و آشامیدن و لبــاس و غیــر آن‬
‫ههای نفس و ترک آرزوها‪................................‬‬ ‫از بهر ‍‬
‫هروی در زنــدگی و‬ ‫‪ .57‬باب قناعت و عــزت نفــس و میــان ‍‬
‫بخشش‪ ،‬و نکوهش گدایی بدون ضرورت‪....................‬‬

‫‪7‬‬
‫ضالصالحین‪8.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .58‬باب جواز قبول )چیــزی از کســی( بــدون خواســتن و‬


‫چشمداشت به آن‪.................................................‬‬
‫‪ .59‬باب تشویق بر خوردن از دسترنج خود و خودداری از‬
‫هی آن و خــود را در معــرض بخشــش قــرار‬ ‫گدایی به وسیل ‍‬
‫دادن‬
‫‪ .60‬باب بخشش و سخاوت و خرج کردن در کارهای خیر‬
‫به امید خدا و توکل بر او‪........................................‬‬
‫‪ .61‬باب نهی از بخل و خست‪.................................‬‬
‫‪ .62‬باب ایثار و کمک به یکدیگر‪...............................‬‬
‫‪ .63‬بــاب رقــابت در امــور آخــرت و زیــاد بهــره بــردن از‬
‫یشود‪.....................‬‬ ‫چیزهایی که به آنها تبرک جسته م ‍‬
‫‪ .64‬بــاب فضــیلت ثروتمنــد شــاکر و او کســی اســت کــه‬
‫ثــروت خــود را از راه )صــحیح( آن بــه دســت آورد و در‬
‫مصارف مشروع آن هزینه کند‪.................................‬‬
‫‪ .65‬باب یاد مرگ و کوتاه کردن آرزو‪........................‬‬
‫نچـه زایـر‬ ‫‪ .66‬باب استحباب زیارت قبور برای مردان و آ ‍‬
‫یگوید‪.............................................................‬‬ ‫م ‍‬
‫هی وارد آمــدن‬ ‫‪ .67‬بــاب کراهــت تمنــای مــرگ بــه واســط ‍‬
‫نکه اگر به سبب خوف فتنه در دین باشــد‪،‬‬ ‫ضرر مالی و ای ‍‬
‫بلمانع است ‪........................................................‬‬
‫‪ .68‬باب ورع و ترک شبهات‪...................................‬‬
‫هگیری در هنگــام فســاد مــردم و‬ ‫‪ .69‬بــاب فضــیلت کنــار ‍‬
‫زمــانه و خــوف از فتنــه در دیــن یــا وقــوع در محرمــات و‬
‫هها و مانند آنها‪...............................................‬‬ ‫شبه ‍‬
‫‪ .70‬بــاب فضــیلت اختلط بــا مــردم و حضــور یــافتن در‬
‫هها و جماعات و اجتماعات و جاهــای خیــر و مجــالس‬ ‫جمع ‍‬
‫ذکــر بـا ایشـان و عیــادت بیمــار و حاضــر شــدن در تشــییع‬
‫نهــا‬
‫جنازه و دستگیری نیازمندان و ارشاد نادانان و غیــر ای ‍‬
‫از مصالح مردم برای کسانی که قــادر بــر امــر معــروف و‬
‫نهی از منکر و خــودداری از آزار مــردم و تحمــل و صــبر و‬
‫تها هستند‪...............................‬‬ ‫بردباری بر آزار و اذی ‍‬
‫‪ .71‬باب تواضع و فروتنی در برابر مؤمنان‪..................‬‬

‫‪8‬‬
‫ضالصالحین‪9.............................................................‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .72‬باب تحریم تکبر و خودپسندی‪............................‬‬


‫‪ .73‬باب حسن خلق )نیکو رفتاری(‪...........................‬‬
‫‪ .74‬باب بردباری و درنگ کردن و شکیبایی و سازگاری‪. .‬‬
‫‪ .75‬باب عفو و گذشت و چشمپوشی از جاهلن‪...........‬‬
‫‪ .76‬باب تحمل کردن آزارها‪....................................‬‬
‫تشکنی و هتک احکام‬ ‫‪ .77‬باب خشم و غضب هنگام حرم ‍‬
‫شریعت و یاری کردن دین خدا‪.................................‬‬
‫‪ .78‬باب امر به والیان و کارفرمایان به مدارا بــا زیردســتان و‬
‫خیرخواهی نسبت به آنهــا و مهربــانی بــا ایشــان و نهــی از‬
‫لانگاری در‬ ‫خیــانت بــه آنهــا و ســختگیری بــر آنــان و ســه ‍‬
‫مصالح آنها و غفلت از آنان و احتیاجات ایشان‪..............‬‬
‫‪ .79‬باب فرمانروای عادل‪......................................‬‬
‫‪ .80‬بــاب وجــوب اطــاعت از والیــان و فرمانروایــان در امــور‬
‫شرع و تحریم اطاعت آنان در غیر مشروع‪..................‬‬
‫‪ .81‬باب نهی از طلب مقام و حکمداری و بهتر بودن ترک‬
‫تها )برای انسان( اگر او را انتخاب نکرده باشند‪،‬‬ ‫مسؤولی ‍‬
‫یا نیازی به او نباشد‪...............................................‬‬
‫‪ .82‬باب تشــویق فرمانروایــان و قاضــی و غیــر ایشــان از‬
‫والیان بر انتخاب وزیر صالح و تحذیر آنها از همنشــینان بــد‬
‫و از قبول انتخاب آنان به همکاری‪.............................‬‬
‫‪ .83‬باب نهی از تحویل دادن امارت و قضــاوت و غیــر آن‬
‫تها به کسی که خود آن را خواستار شود یا بر آن‬ ‫از ریاس ‍‬
‫حرص بورزد و به کنایه آن را بخواهد‪..........................‬‬

‫‪ ‬بخش دوم؛ کتاب ادب‪........................................‬‬


‫‪ .84‬باب حیا و فضیلت آن و تشویق بر تخلق بدان‪........‬‬
‫‪ .85‬باب حفظ سر‪...............................................‬‬
‫‪ .86‬باب وفا به وعده و برآوردن آن‪..........................‬‬
‫شهــای نیکــوی‬ ‫‪ .87‬باب امر به محافظت بر عــادات و رو ‍‬
‫خود‬
‫‪ .88‬باب مستحب بودن خوشزبانی و خوشرویی در هنگام‬
‫برخورد‪..............................................................‬‬

‫‪9‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪10‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .89‬باب استحباب روشنی و واضــح ســاختن ســخن بــرای‬


‫مخاطب و تکرار آن تا او بفهمد‪ ،‬اگر جز به تکرار نفهمد‪. .‬‬
‫‪ .90‬باب )فضیلت( گوش دادن همنشین به همنشین خــود‬
‫در ســخنی کــه حــرام نباشــد‪ ،‬و ایــن کــه عــالم یــا واعــظ‪،‬‬
‫حاضران مجلس را به سکوت و گوش دادن دعوت کند‪. . .‬‬
‫هروی در آن‪..........................‬‬ ‫‪ .91‬باب موعظه و میان ‍‬
‫‪ .92‬باب وقار و سکینه )متانت و آرامش(‪...................‬‬
‫‪ .93‬باب تشویق بـه آرامـش و متـانت در خوانـدن نمـاز و‬
‫تهای مانند آنها‪............................‬‬ ‫آموختن و نیز عباد ‍‬
‫‪ .94‬باب احترام مهمان‪.........................................‬‬
‫‪ .95‬باب استحباب مژده دادن و تبریک گفتن مسائل خیــر‬
‫و نیک‪................................................................‬‬
‫‪ .96‬باب خداحافظی از دوست و سفارش او هنگام رفتن‬
‫به مسافرت و غیر آن و دعای خیر برای او و طلــب دعــای‬
‫خیر از او‪............................................................‬‬
‫‪ .97‬باب استخاره و مشورت‪..................................‬‬
‫‪ .98‬باب استحباب رفتن به جلسات عید و عیادت بیمــار و‬
‫حــج و جهــاد و تشــییع جنــازه و ماننــد آنهــا‪ ،‬از یــک راه و‬
‫برگشتن از راه دیگر برای زیاد کردن جاهای عبادت‪.......‬‬
‫‪ .99‬باب استحباب جلو انـداختن راسـت در تمـام کارهـای‬
‫محترم‪ ،‬مانند وضو‪ ،‬غسل‪ ،‬تیمم‪ ،‬پوشیدن لبــاس و کفــش‬
‫و خف و شلوار‪ ،‬دخول مسجد‪ ،‬مسواک زدن‪ ،‬چشم سرمه‬
‫کشیدن‪ ،‬ناخن گرفتن‪ ،‬کوتاه کردن سبیل‪ ،‬زدودن موی زیر‬
‫بغل‪ ،‬تراشیدن سر‪ ،‬سلم دادن نماز‪ ،‬خــوردن و نوشــیدن‪،‬‬
‫مصافحه‪ ،‬بوسیدن و دست مالیدن حجرالســود‪ ،‬خــروج از‬
‫توالت‪ ،‬چیزی از کسی گرفتن‪ ،‬چیزی به کسی دادن و غیر‬
‫آنها در هرچه مانند آن است و پیش انــداختن چــپ در ضــد‬
‫آن موارد‪ ،‬مستحب است‪ ،‬مانند آب بینی گرفتن‪ ،‬آب دهان‬
‫ریختن‪ ،‬دخول به توالت‪ ،‬خروج از مسجد‪ ،‬درآوردن خــف و‬
‫کفش و شلوار و لباس‪ ،‬و استنجا و دفع و انجــام کارهــایی‬
‫که آلوده به چرک یا کثافت هستند‪.............................‬‬

‫‪10‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪11‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ ‬بخش سوم؛ کتاب آداب طعام‪...........................‬‬


‫‪ .100‬باب تسمیه )بسم الله گفتــن( در اول طعــام و حمــد‬
‫گفتن در آخر آن‪....................................................‬‬
‫‪ .101‬بــاب ایــن کــه از غــذا عیبجــویی نکنــد و ســنت بــودن‬
‫تعریف آن‪............................................................‬‬
‫نچه که کسی که بر سر غذا حاضــر شــده‬ ‫‪ .102‬باب بیان آ ‍‬
‫و روزه است‪ ،‬اگر افطار نکرد‪ ،‬باید بگوید‪.....................‬‬
‫نچه که شـخص دعـوت شـده بــه غــذا کـه‬ ‫‪ .103‬باب بیان آ ‍‬
‫دیگری )بدون دعوت( همراه او رفته است‪...................‬‬
‫‪ .104‬باب بیان خوردن غــذا از جلــو دســت خــود و وعــظ و‬
‫یخورد‪.............................‬‬ ‫تأدیب به کسی که بد غذا م ‍‬
‫‪ .105‬بــاب نهــی از خــوردن دو خرمــا بــا هــم و امثــال آن‬
‫نکه دوستانش بــه‬ ‫هنگامی که جمعی با هم بخورند؛ مگر ای ‍‬
‫او اجازه دهند‪.......................................................‬‬
‫یخــورد و ســیر‬ ‫نچــه کــه شخصــی م ‍‬ ‫‪ .106‬بــاب بیــان آ ‍‬
‫یشود‪ ،‬باید بگوید و انجام دهد‪...............................‬‬ ‫نم ‍‬
‫‪.107‬باب امر به خوردن از کنار ظرف غــذا و نهــی از خــوردن‬
‫از وسط آن‪.........................................................‬‬
‫‪ .108‬باب کراهت خوردن در حال تکیه زدن بر چیزی‪.......‬‬
‫‪ .109‬باب اســتحباب خــوردن بــا ســه انگشــت و اســتحباب‬
‫تها و کاســه و کراهــت داشــتن پــاک کــردن‬ ‫لیسیدن انگش ‍‬
‫های‬ ‫انگشتان قبل از لیســیدن و اســتحباب و برداشــتن لقم ‍‬
‫یافتــد و خــوردن آن و جــواز پــاک کــردن‬ ‫کــه از دســت م ‍‬
‫انگشتان با ساعد و پا و غیر آنها بعد از لیسیدن‪..............‬‬
‫تها بــر طعــام و خــوردن‬ ‫‪ .110‬بــاب اســتحباب تکــثیر دس ـ ‍‬
‫هجمعی ‪..........................................................‬‬‫دست ‍‬
‫‪ .111‬بــاب روش نوشــیدن و اســتحباب ســه بــار تنفــس در‬
‫بیــرون ظــرف و کراهــت نفــس کشــیدن در ظــروف و‬
‫هی آب از راست‪....................‬‬ ‫استحباب دوره زدن کاس ‍‬
‫هی مشــک و ماننــد آن و‬ ‫‪ .112‬باب کراهت نوشیدن از دهــان ‍‬
‫نکه این عمل کراهت تنزیهی است نه تحریمی‪......‬‬ ‫بیان آ ‍‬
‫‪ .113‬باب کراهت دمیدن در نوشیدنی‪..........................‬‬

‫‪11‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪12‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .114‬باب بیان روا بودن نوشـیدن در حـال ایسـتادن و ایـن‬


‫که نوشیدن به صورت نشسته بهتر است‪.....................‬‬
‫‪ .115‬باب استحباب نوشیدن ساقی گروه‪ ،‬در آخر‪...........‬‬
‫‪ .116‬باب جواز نوشیدن از تمام ظروف پــاک غیــر از طل‬
‫و نقره و جــواز خــوردن بــا دهــان از رود یــا جــوی بــدون‬
‫ظرف و بدون دست و تحریم به کار بردن ظروف طل و‬
‫نقره در نوشیدن و خوردن و طهــارت و ســایر وجــوه بــه‬
‫کار بردن ‪...........................................................‬‬

‫‪ ‬بخش چهارم؛ کتاب لباس‪.................................‬‬


‫‪ .117‬بــاب اســتحباب )پوشــیدن( لبــاس ســفید و جــواز‬
‫پوشش لباس قرمز و سبز و زرد و ســیاه و جــواز بــودن‬
‫لباس از پنبه و کتان و موی بز و پشم و غیر آنها بــه جــز‬
‫ابریشم‪..............................................................‬‬
‫‪ .118‬باب استحباب )پوشیدن( پیراهن‪..........................‬‬
‫‪ .119‬بــاب چگــونگی طــول پیراهــن و آســتین و شــلوار و‬
‫هی عمــامه و تحریــم دراز نمــودن هــر یــک از آنهــا بــه‬ ‫دنبال ‍‬
‫خاطر تکبر و کراهت آن در غیر قصد تکبر‪....................‬‬
‫‪ .120‬باب استحباب ترک خوشپوشی‪ ،‬از روی تواضع‪........‬‬
‫‪ .121‬بــاب اســتحباب حــد وســط گرفتــن در لبــاس و عــدم‬
‫قناعت به لباســی کــه پوشــیدن آن در غیــر نیــاز و منظــور‬
‫یشود‪..............................‬‬ ‫شرعی‪ ،‬موجب عیبجویی م ‍‬
‫‪ .122‬باب تحریم لباس حریر برای مردان و تحریم نشستن‬
‫و تکیه زدن آنان بر آن و جواز پوشیدن آن برای زنان‪.......‬‬
‫‪ .123‬بــاب جــواز پوشــیدن حریــر بــرای کســی کــه بــدن او‬
‫خارش دارد ‪..........................................................‬‬
‫هها( و‬ ‫‪ .124‬باب نهی از زیر انداختن پوسـت پلنـگ )و درنـد ‍‬
‫سوار شدن بر آنها‪.................................................‬‬
‫نچــه کــه انســان هنگــام پوشــیدن تــازه‬ ‫‪ .125‬بــاب بیــان آ ‍‬
‫یگوید‪..............................................................‬‬ ‫م ‍‬
‫‪ .126‬بــاب بیــان اســتحباب شــروع کــردن از راســت در‬
‫پوشیدن لباس‪......................................................‬‬

‫‪12‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪13‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ ‬بخش پنجم؛ کتاب آداب خواب‪...........................‬‬


‫‪.127‬بــاب آداب خوابیــدن‪ ،‬دراز کشــیدن‪ ،‬نشســتن‪ ،‬مجلــس‪،‬‬
‫همنشین و خواب دیدن ‪...........................................‬‬
‫‪ .128‬باب جواز خوابیدن بر پشت و نهادن یک پــا روی پــای‬
‫دیگر اگر ترس نمایـان شــدن عــورت نداشــته باشــد و نیــز‬
‫جواز چهار زانو نشستن و چمباتمه زدن‪.......................‬‬
‫‪ .129‬باب آداب مجلس و همنشین‪..............................‬‬
‫نچه به آن تعلق دارد‪..................‬‬ ‫‪ .130‬باب بیان رؤیا و آ ‍‬

‫‪ ‬بخش ششم؛ کتاب سلم ‪...................................‬‬


‫هی آن‪................‬‬ ‫‪ .131‬باب فضیلت سلم و امر به اشاع ‍‬
‫‪ .132‬باب چگونگی سلم‪..........................................‬‬
‫‪ .133‬باب آداب سلم‪..............................................‬‬
‫هی ســلم بــر کســی کــه دیــدارش‬ ‫‪ .134‬باب استحباب اعاد ‍‬
‫نگاه‬ ‫تکرار شود به این صورت که داخل و سپس خارج و آ ‍‬
‫زود داخل گردد یا درختی و چیزی مانند آن‪ ،‬در میان آن دو‬
‫حایل شود‪...........................................................‬‬
‫هی‬ ‫‪ .135‬باب استحباب سلم در وقــتی کــه انســان بــه خــان ‍‬
‫یشود‪.................................................‬‬ ‫خود داخل م ‍‬
‫‪ .136‬باب سلم بر کودکان‪........................................‬‬
‫‪ .137‬باب سلم مرد بر زن خود و زنــان محــرم دیگــرش و‬
‫های که از ســلم بــر آنــان‪ ،‬خــوف فتنــه‬ ‫بر زن یا زنان بیگان ‍‬
‫ندارد و سلم زنان به مردان بیگانه بر همین شرط‪.........‬‬
‫‪.138‬بــاب تحریــم اول ســلم کــردن مــا بــه کــافران و کیفیــت‬
‫جواب دادن )سلم( آنها و استحباب سلم بر اهل مجلسی‬
‫که در آن مسلمانان و کافران )با هم( وجود دارند‪...........‬‬
‫‪ .139‬باب استحباب سلم وقتی که شخص از مجلــس بلنــد‬
‫شود و همنشینان یا همنشینش را ترک کند‪...................‬‬
‫‪ .140‬باب اجازه گرفتن و آداب آن‪..............................‬‬
‫‪.141‬بـاب بیـان آن کـه سـنت‪ ،‬آن اسـت کـه وقـتی بـه اجـازه‬
‫گیرنده گفته شد‪ :‬تو کیســتی؟ بگویــد‪ :‬فلنــم و خــود را بــه‬

‫‪13‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪14‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یشود‪ ،‬از نــام یـا کنیــه )شـهرت(‬ ‫چیزی که بدان شناخته م ‍‬


‫نکــه در جــواب بگویــد‪» :‬منــم« و یــا‬ ‫نــام بــبرد و کراهــت آ ‍‬
‫کلماتی از این قبیل‪................................................‬‬
‫هکننده‪ ،‬اگر الحمــدالله‬ ‫‪ .142‬باب استحباب دعا برای عطس ‍‬
‫بگوید و کراهت دعا بــرای او اگــر حمــد خــدای را بــه جــای‬
‫نیاورد و بیان آداب دعا برای عطسه زننده و آداب عطسـه‬
‫و خمیازه‪.............................................................‬‬
‫‪ .143‬بــاب بیــان اســتحباب مصــافحه و خوشــرویی هنگــام‬
‫دیدار و بوسیدن دست مرد صالح و بوسیدن فرزند از روی‬
‫یآیــد و مکــروه بــودن‬ ‫مهر و معانقه با کسی که از سفر م ‍‬
‫خم شدن‪............................................................‬‬

‫‪ ‬بخش هفتم؛ کتاب عیادت مریض‪......................‬‬


‫‪ .144‬باب عیادت مریض‪...........................................‬‬
‫یشود‪..........‬‬ ‫نچه که با آن برای مریض دعا م ‍‬ ‫‪ .145‬باب آ ‍‬
‫‪ .146‬باب استحباب سؤال از کسان مریض از حال او‪......‬‬
‫یگوید‪. . .‬‬
‫نچه که شخص مأیوس از جان خود م ‍‬ ‫‪ .147‬باب آ ‍‬
‫‪.148‬باب استحباب وصیت خویشاوندان مریــض و کســانی کــه‬
‫یکنند به احسان و مهربانی نســبت بــه او و‬ ‫او را خدمت م ‍‬
‫مچنیــن ســفارش‬ ‫یهای مربوط بــه او و ه ‍‬ ‫بردباری بر سخت ‍‬
‫نسبت به کسی که مرگش به سبب حد شرعی یا قصــاص‬
‫یا‪ ...‬نزدیک شده است‪............................................‬‬
‫‪.149‬باب جایز بــودن قــول بیمــار کــه‪ :‬مــن دردمنــدم‪ ،‬یــا‪ :‬درد‬
‫ســختی دارم‪ ،‬یــا‪ :‬بیمــارم و تــب دارم‪ ،‬یــا‪ :‬آه ســرم درد‬
‫نها نیســت‪،‬‬ ‫یکند! و مانند آن و بیان آن که کراهتی در ای ‍‬ ‫م ‍‬
‫یقراری و اظهــار شــکایت‬ ‫به شرطی که بر وجه خشم و ب ‍‬
‫نباشد‪.................................................................‬‬
‫‪ .150‬باب تلقین کردن ل اله ال الله‪ ،‬به کسـی کـه در حـال‬
‫مرگ است‪..........................................................‬‬
‫نچه بعد از بر هم نهادن چشم مرده باید گفت ‪.‬‬ ‫‪ .151‬باب آ ‍‬
‫نچه که صاحب‬ ‫یشود و آ ‍‬ ‫نچه نزد میت گفته م ‍‬ ‫‪ .152‬باب آ ‍‬
‫یگوید‪.......................................................‬‬ ‫مرده م ‍‬

‫‪14‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪15‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .153‬باب جایز بودن گریه بر میت بدون تعریف و یــا نــوحه‬


‫بر او‬
‫‪ .154‬بــاب خــودداری از افشــای عیــب یــا مکروهــی کــه از‬
‫مرده )در وقت غسل او( دیده شود‪............................‬‬
‫هی او و حضــور در‬ ‫‪ .155‬باب نماز بــر مــرده و تشــییع جنــاز ‍‬
‫دفن او و کراهت تشییع جنازه توسط زنان‪...................‬‬
‫‪ .156‬باب استحباب افزودن تعداد نمـازگزاران بـر جنـازه و‬
‫فهایشان را سه صف یا بیشتر کردن‪......................‬‬ ‫ص ‍‬
‫یشود‪...............‬‬ ‫نچه در نماز جنازه خوانده م ‍‬ ‫‪ .157‬باب آ ‍‬
‫‪ .158‬باب تسریع در تشییع و دفن جنازه‪.......................‬‬
‫‪ .159‬باب تعجیل در پرداخت قرض مرده و اقدام به تجهیز‬
‫مچنــان‬‫او‪ ،‬جــز کســی کــه بــه مــرگ ناگهــانی بمیــرد کــه ‍ه ‍‬
‫یشود‪.........‬‬ ‫یشود تا از مرگش یقین حاصل م ‍‬ ‫گذاشته م ‍‬
‫‪ .160‬باب موعظه در کنار قبر‪....................................‬‬
‫‪ .161‬بــاب دعــا بــرای مــرده بعــد از دفــن و نشســتن کنــار‬
‫قبرش جهت دعا برای او و استغفار و قرائت‪................‬‬
‫‪ .162‬باب صدقه و دعا برای مرده‪..............................‬‬
‫‪ .163‬باب ستایش مردم از مرده‪................................‬‬
‫‪ .164‬باب فضـیلت کسـی کـه چنـد فرزنـد صـغیرش مـرده‬
‫باشند‪.................................................................‬‬
‫‪ .165‬باب گریه کردن و ترس در هنگام عبور از کنار قــبر‬
‫ظالمان و میدان جنــگ ایشــان و اظهــار عجــز و نیــاز بــه‬
‫خدای بزرگ و پرهیز از غفلت از آن )صفات(‪...............‬‬

‫‪ ‬بخش هشتم؛ کتاب آداب سفر‪..........................‬‬


‫جشــنبه و اســتحباب‬ ‫‪ .166‬باب استحباب بیــرون رفتــن در پن ‍‬
‫خروج در اول روز‪..................................................‬‬
‫‪ .167‬باب استحباب جستجوی رفقا و همراهــان )در ســفر(‬
‫و امیر گردانیدن یکی از آنها بر خود که همه از او اطــاعت‬
‫کنند‬
‫‪ .168‬باب آداب حرکت و توقف و شــب مانــدن و خوابیــدن‬
‫در سفر و استحباب رفتن در شب و ملیمت بــا چهارپایــان‬

‫‪15‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪16‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫و رعایت مصلحت آنها و جواز دو نفر دو نفر ســوار شــدن‬


‫بر حیوان اگر تحمل آن را داشته باشد‪.........................‬‬
‫‪ .169‬باب کمک به همسفر‪........................................‬‬
‫یگوید‪.....‬‬ ‫نچه که شخص هنگام سوار شدن م ‍‬ ‫‪ .170‬باب آ ‍‬
‫هی تند و ماننــد آن‬ ‫‪.171‬باب تکبیر مسافر در وقتی که از گردن ‍‬
‫های‬‫یرود و تسبیح او در وقتی که به دره یــا شــبه در ‍‬ ‫بال م ‍‬
‫یآید و منع از مبالغه در بلند نمودن صدای تکــبیر و‬ ‫پایین م ‍‬
‫مانند آن‪..............................................................‬‬
‫‪ .172‬باب استحباب دعا در سفر‪.................................‬‬
‫‪ .173‬باب دعــایی کــه انســان هنگــام تــرس از گروهــی از‬
‫یخواند‪......................................‬‬ ‫مردم یا غیر آنان م ‍‬
‫نچه که انسان هنگام پیاده شــدن یــا توقــف در‬ ‫‪ .174‬باب آ ‍‬
‫یگوید‪.....................................................‬‬ ‫مکانی م ‍‬
‫‪ .175‬باب استحباب تعجیل مســافر در بازگشــتن بــه ســوی‬
‫هاش وقتی که کارش تمام شد‪..........................‬‬ ‫خانواد ‍‬
‫‪ .176‬باب استحباب رفتن به خانه و نزد خــانواده در هنگــام‬
‫یگــردد و کراهــت آن در شــب‬ ‫روز وقتی که از سفر باز م ‍‬
‫بدون ضرورت‪......................................................‬‬
‫نچه که انسان در حیــن بازگشــتن و وقــتی کــه‬ ‫‪ .177‬باب آ ‍‬
‫یگوید‪.................................‬‬ ‫شهر خود را دید‪ ،‬آن را م ‍‬
‫‪ .178‬باب استحباب این که شــخص در هنگــام بازگشــتن از‬
‫سفر‪ ،‬ابتدا به مسجد نزدیــک منــزل خــود بــرود و در آن دو‬
‫رکعت نماز بگزارد )و سپس به خانه برود( ‪..................‬‬
‫‪ .179‬باب تحریم مسافرت زن به تنهایی‪.......................‬‬

‫‪ ‬بخش نهم؛ کتاب فضایل‪...................................‬‬


‫‪ .180‬باب فضیلت قرائت قرآن‪..................................‬‬
‫‪.181‬باب امر به ملزمت و مداومت بر )تلوت( قرآن و پرهیز‬
‫در معرض فراموشی قرار دادن آن‪............................‬‬
‫‪ .182‬باب استحباب زیبا کردن صوت در حین قرائت قــرآن‬
‫و درخواست قرائت از انسان خوش صدا و گوش دادن به‬
‫آن‬

‫‪16‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪17‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هها و آیــات‬ ‫‪ .183‬بــاب تشــویق بــه قــرائت بعضــی ســور ‍‬


‫مخصوص‪............................................................‬‬
‫‪.184‬باب استحباب جمع شدن برای تلوت قرآن‪.................‬‬
‫‪ .185‬باب فضیلت وضو‪............................................‬‬
‫‪ .186‬باب فضیلت اذان‪............................................‬‬
‫‪ .187‬باب فضیلت نمازها‪..........................................‬‬
‫‪ .188‬باب فضیلت نماز صبح و عصر‪............................‬‬
‫‪ .189‬باب فضیلت رفتن به مساجد‪..............................‬‬
‫‪ .190‬باب فضیلت انتظار نماز‪....................................‬‬
‫‪ .191‬باب فضیلت نماز جماعت‪..................................‬‬
‫‪ .192‬باب تشویق بر حضور در جماعت صبح و عشا‪.........‬‬
‫‪ .193‬باب امر به محافظت بر نمازهای فرض شــده و نهــی‬
‫اکید و تهدید سخت در ترک آنها‪.................................‬‬
‫‪ .194‬باب فضــیلت )حضــور( در صــف اول نمــاز و امــر بــه‬
‫فهای مقدم و یکنواخت و راست کردن آنها‬ ‫تمام کردن ص ‍‬
‫فها‪........................‬‬‫و اتصال مأمومان به یکدیگر در ص ‍‬
‫تهای راتبه به همراه فرایض و بیــان‬ ‫‪ .195‬باب فضیلت سن ‍‬
‫مترین و بیشترین آنها و مابین آنها‪............................‬‬ ‫ک ‍‬
‫‪ .196‬باب تأکید دو رکعت سنت صبح‪...........................‬‬
‫‪ .197‬بــاب کوتــاه و ســبک خوانــدن دو رکعــت فجــر و بیــان‬
‫یشود و بیان وقت آن‪......‬‬ ‫نچه که در این نماز خوانده م ‍‬ ‫آ ‍‬
‫‪ .198‬باب استحباب دراز کشیدن بر پهلوی راســت‪ ،‬بعــد از‬
‫دو رکعت فجر و تشویق بر آن‪ ،‬خواه نماز تهجـد خوانــده و‬
‫یا نخوانده باشد‪.....................................................‬‬
‫‪ .199‬باب سنت ظهر‪...............................................‬‬
‫‪ .200‬باب سنت عصر‪..............................................‬‬
‫‪ .201‬باب سنت قبل و بعد از نماز مغرب‪......................‬‬
‫‪ .202‬باب سنت قبل و بعد از نماز عشا‪........................‬‬
‫‪ .203‬باب سنت جمعه‪.............................................‬‬
‫‪ .204‬باب استحباب انجام دادن نمــاز ســنت در منــزل‪ ،‬چــه‬
‫راتبه باشد و چه غیر آن و امر به تغییر جا در نماز سنت از‬
‫جای نماز فرض یا فاصله انداختن بین آنها با سخن گفتن‪. .‬‬

‫‪17‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪18‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫نکــه وتــر‪،‬‬
‫‪ .205‬باب تشویق بر نمــاز ِوتــر )فــرد( و بیــان آ ‍‬
‫سنت مؤکد است و بیان وقت آن‪...............................‬‬
‫‪ .206‬باب فضیلت نماز چاشت و حداقل و وسط و حــداکثر‬
‫آن و تشویق و محافظت بر مداومت آن‪......................‬‬
‫‪ .207‬باب جــایز بــودن نمــاز چاشــت از هنگــام بــال گرفتــن‬
‫خورشید تــا موقــع زوال آن و بهــتر آن اســت کــه در وقــت‬
‫شدت یافتن گرما و ارتفاع روز‪ ،‬نماز ضحی خوانده شود‪. .‬‬
‫‪ .208‬بــاب تأکیــد بــر انجــام دادن تحیــت مســجد و کراهــت‬
‫نشستن قبل از خواندن دو رکعت‪ ،‬هر وقت که شخص بــه‬
‫مســجد داخــل شــود‪ ،‬خــواه آن دو رکعــت بــه نیــت تحیــه‬
‫المسجد باشد یا فرض یا سنت راتبه یا غیر آن‪...............‬‬
‫‪ .209‬باب استحباب دو رکعت بعد از وضو‪.....................‬‬
‫‪.210‬بــاب فضــیلت روز جمعــه و وجــوب نمــاز آن و غســل و‬
‫اســتعمال عطــر و زود رفتــن بــه )نمــاز( جمعــه و دعــا در‬
‫جمعه و صلوات بر پیامبرص در آن و بیان ســاعت اجــابت‬
‫دعا و استحباب ذکر زیاد خدا بعد از جمعه‪....................‬‬
‫‪ .211‬بــاب اســتحباب ســجود شــکر هنگــام حصــول نعمــتی‬
‫آشکار یا برطرف شدن بلیی آشکار‪...........................‬‬
‫‪ .212‬باب فضیلت قیام شب‪......................................‬‬
‫‪ .213‬باب استحباب قیام رمضان که تراویح است‪............‬‬
‫‪ .214‬باب فضیلت قیام لیله القــدر و بیــان مــورد امیــدترین‬
‫بهای آن‪.........................................................‬‬‫ش ‍‬
‫تهــای‬‫‪ .215‬باب فضــیلت ســواک و انجــام رفتارهــا و نظاف ‍‬
‫طبیعی و فطری‪....................................................‬‬
‫‪ .216‬باب بیان تأکیــد وجــوب زکــات و بیــان فضــیلت آن و‬
‫نچه به زکات تعلق دارد‪........................................‬‬ ‫آ ‍‬
‫هی رمضـــان و بیـــان فضـــیلت‬ ‫‪.217‬بـــاب بیـــان وجـــوب روز ‍‬
‫نچه بدان مربوط است‪..........................‬‬ ‫هداری و آ ‍‬
‫روز ‍‬
‫‪ .218‬باب بیان بخشش و کار نیک و افزودن بر حســنات در‬
‫هی آخر رمضان‬ ‫ماه رمضان و زیاد کردن اعمال خیر در ده ‍‬
‫هی‬ ‫هی بعــد از نیم ‍‬ ‫‪.219‬بــاب نهــی از اســتقبال رمضــان بــا روز ‍‬
‫هی پیــش از‬ ‫شــعبان جــز بــرای کســی کــه روزه را بــه روز ‍‬

‫‪18‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪19‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هی‬ ‫هی دوم شعبان )یعنی روز پانزدهم( وصل کند یا نیم ‍‬ ‫نیم ‍‬
‫هی روزهــای دوشــنبه و‬ ‫دوم شــعبان بــا عــادت او بــا روز ‍‬
‫جشنبه همزمان شود‪............................................‬‬ ‫پن ‍‬
‫یشود‪...‬‬ ‫نچه که هنگام رؤیت هلل گفته م ‍‬ ‫‪ .220‬باب بیان آ ‍‬
‫‪ .221‬باب فضیلت سحری خوردن و تأخیر آن‪ ،‬مــادامی کــه‬
‫خوف طلوع شفق نباشد‪.........................................‬‬
‫نچــه کــه بــدان افطــار‬ ‫‪ .222‬باب فضیلت تعجیل افطــار و آ ‍‬
‫یگوید‪....................‬‬ ‫نچه که بعد از افطار م ‍‬ ‫یشود و آ ‍‬ ‫م ‍‬
‫هدار به نگهداری زبــان و ســایر اعضــایش‬ ‫‪.223‬باب امر به روز ‍‬
‫از گناهان و دشنام دادن به دیگران و‪...................... ...‬‬
‫‪ .224‬باب مسایلی از روزه‪.......................................‬‬
‫ههــای‬‫هی محرم و شــعبان و ما ‍‬ ‫‪ .225‬باب بیان فضیلت روز ‍‬
‫حرام‪.................................................................‬‬
‫یالحجه‪..‬‬ ‫هی اول ذ ‍‬ ‫‪ .226‬باب فضیلت روزه و غیر آن در ده ‍‬
‫هی عرفه و عاشورا و تاسوعا‪........‬‬ ‫‪ .227‬باب فضیلت روز ‍‬
‫هی شش روز از شوال‪..............‬‬ ‫‪ .228‬باب استحباب روز ‍‬
‫جشنبه‪...............‬‬ ‫هی دوشنبه و پن ‍‬ ‫‪ .229‬باب استحباب روز ‍‬
‫‪ .230‬باب استحباب سه روز‪ ،‬روزه از هر ماه‪.................‬‬
‫هداری افطــار دهــد و‬ ‫‪ .231‬باب فضــیلت کســی کــه بــه روز ‍‬
‫هداری که پیش او غذا خورده شود و دعــای غــذا‬ ‫فضل روز ‍‬
‫یشود‪......‬‬ ‫خورنده برای کسی که پیش او طعام خورده م ‍‬

‫‪ ‬بخش دهم؛ کتاب اعتکاف‪..................................‬‬


‫‪ .232‬باب فضیلت اعتکاف‪........................................‬‬

‫‪ ‬بخش یازدهم؛ کتاب حج‪....................................‬‬


‫‪ .233‬باب وجوب حج و فضیلت آن‪..............................‬‬

‫‪ ‬بخش دوازدهم؛ کتاب جهاد‪...............................‬‬


‫‪ .234‬باب فضیلت جهاد‪............................................‬‬

‫‪19‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪20‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .235‬باب بیان گروهی از مردگان و کشتگان که در آخرت‪،‬‬


‫هی‬‫ثواب شهید را دارند ولی باید شسته شــوند و بــر جنــاز ‍‬
‫آنها نماز خوانده شود‪ ،‬برخلف شهید در جنگ با کفار‪.......‬‬
‫‪ .236‬باب فضیلت آزاد کردن برده‪...............................‬‬
‫‪ .237‬باب فضیلت احسان با بردگان و خادمان‪................‬‬
‫های که حق خود و حق مالکــان خــود‬ ‫‪ .238‬باب فضیلت برد ‍‬
‫یکند‪........................................................‬‬
‫را ادا م ‍‬
‫‪ .239‬بــاب فضــیلت عبــادت در هنگــام هــرج و مــرج و آن‪،‬‬
‫هها و مانند آنهاست‪......................‬‬ ‫آشفتگی و ظهور فتن ‍‬
‫‪ .240‬باب فضیلت بخشش و بزرگــواری در معــامله و داد و‬
‫ستد و خوب ادا نمودن و خوب طلب مال کردن و ســنگین‬
‫مفروشی و فضــیلت‬ ‫وزن کردن و پیمانه نمودن و نهی از ک ‍‬
‫مهلــت دادن ثروتمنــد بــه تنگدســت در پرداختــن قــرض و‬
‫گذشت از قرض او‪................................................‬‬

‫‪ ‬بخش سیزدهم؛ کتاب علم‪................................‬‬


‫‪ .241‬باب فضیلت علم‪.............................................‬‬

‫‪ ‬بخسسش چهسساردهم؛ کتسساب سسسپاس و سسستایش و‬


‫شکر خداوند متعال‪.................................................‬‬
‫‪ .242‬باب فضیلت سپاس و ستایش و شکر خداوند متعال ‪.‬‬

‫‪ ‬بخش پانزدهم؛ کتاب صلوات بر پیامبر خداص‬


‫‪.243‬باب فضیلت صلوات بر پیامبر خداص‪........................‬‬

‫‪ ‬بخش شانزدهم؛ کتاب اذکار‪.............................‬‬


‫‪ .244‬باب فضیلت ذکر و تشویق بر آن‪.........................‬‬
‫‪.245‬باب ذکر خدا در حــال ایســتادن‪ ،‬نشســتن‪ ،‬دراز کشــیدن‪،‬‬
‫بدون وضو و در حال جنابت و حیــض جــز تلوت قــرآن کــه‬
‫برای جنب و حایض حلل نیست‪................................‬‬
‫‪ .246‬باب دعاهایی که موقع خوابیدن و بیدار شدن خوانــده‬
‫یشود‪..............................................................‬‬
‫م ‍‬

‫‪20‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪21‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ههای ذکر و استحباب ملزمــت‬ ‫‪ .247‬باب بیان فضیلت حلق ‍‬


‫آنها و نهی از دوری از آنها بدون عذر‪...........................‬‬
‫‪ .248‬باب ذکر در هنگام صبح و غروب‪.........................‬‬
‫یشود‪...............‬‬ ‫نچه که هنگام خواب گفته م ‍‬ ‫‪ .249‬باب آ ‍‬
‫‪ ‬بخش هفدهم؛ کتاب دعاها‪................................‬‬
‫‪ .250‬باب فضیلت دعا‪.............................................‬‬
‫‪ .251‬باب فضیلت دعا در غیاب انسان‪.........................‬‬
‫‪ .252‬باب در بیان مسایلی از دعا‪...............................‬‬
‫‪ .253‬باب کرامات اولیا و فضیلت آنها‪..........................‬‬

‫‪ ‬بخش هجدهم؛ کتاب کارهای نهی شده‪...........‬‬


‫‪ .254‬باب تحریم غیبت و امر به حفظ زبان‪...................‬‬
‫‪ .255‬باب تحریم گوش دادن به غیبــت و امــر بــه رد کــردن‬
‫هی غیبــت‬ ‫غیبت حرام از طرف شنونده و انکار او بر گویند ‍‬
‫و این که اگر نتوانست یــا ســخن او را قبــول نکردنــد‪ ،‬اگــر‬
‫ممکن بود‪ ،‬از آن مجلس برخیزد و جدا شود‪.................‬‬
‫‪ .256‬باب بیان غیبتی که مباح است‪............................‬‬
‫نچینی و آن نقل سخن بین مردم بــه‬ ‫‪ .257‬باب تحریم سخ ‍‬
‫قصد برهم زدن آنان است‪.......................................‬‬
‫‪ .258‬باب نهی از نقل سخن و احوال مردم پیش مسؤولن‬
‫امر اگر احتیاجی به آن نباشد مانند خوف مفسده و ماننــد‬
‫آن‬
‫‪ .259‬باب مذمت دورو‪.............................................‬‬
‫‪ .260‬باب تحریم و دروغگویی‪....................................‬‬
‫‪ .261‬باب بیان دروغی که جایز است‪...........................‬‬
‫‪ .262‬باب تشــویق بــه بــاور داشــتن و اطمینــان شــخص در‬
‫یکند‪......................‬‬‫یگوید یا از دیگران بازگو م ‍‬‫نچه م ‍‬
‫آ ‍‬
‫‪ .263‬باب بیان شدت تحریم شهادت دروغ‪.....................‬‬
‫‪ .264‬باب تحریم لعن انسان مشخص یا حیوان‪...............‬‬
‫‪ .265‬باب جواز لعن گناهکاران بدون تعیین اشخاص‪.........‬‬
‫‪ .266‬باب تحریم ناسزاگویی به مسلمان به ناحق‪............‬‬

‫‪21‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪22‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .267‬بــاب تحریــم بــدگویی بــه مردگــان بــه نــاحق و بــدون‬


‫مصلحتی شرعی‪...................................................‬‬
‫‪ .268‬باب نهی از اذیت دیگران‪...................................‬‬
‫هتوزی و از هم بریدن و پشــت کــردن‬ ‫‪ .269‬باب نهی از کین ‍‬
‫به مردم ‪..............................................................‬‬
‫‪ .270‬باب تحریم حسد‪.............................................‬‬
‫‪ .271‬باب نهی از تجسس و گوش دادن به سخن کسی که‬
‫دوست ندارد به سخنش گوش داده شود‪.....................‬‬
‫‪ .272‬بــاب نهــی از گمــان بــردن بــد بــه مســلمانان بــدون‬
‫ضرورت‪..............................................................‬‬
‫‪ .273‬باب تحریم کوچک شمردن و تحقیر مسلمانان‪.........‬‬
‫‪ .274‬بـاب نهـی از اظهـار خوشـحالی در بلهــا و مشــکلت‬
‫مردم‪.................................................................‬‬
‫‪ .275‬باب تحریــم طعنــه در انســاب ثــابت شــده بــه ظــاهر‬
‫شرع‬
‫‪ .276‬باب نهی از تقلب و مردم فریبی‪.........................‬‬
‫یوفایی و عهدشکنی‪........................‬‬ ‫‪ .277‬باب تحریم ب ‍‬
‫‪ .278‬باب نهی از منت گذاشتن برای بخشش و مانند آن‪...‬‬
‫‪ .279‬باب نهی از فخرفروشی و ظلم و سرکشی‪............‬‬
‫‪ .280‬باب تحریم حرف نزدن مسلمانان بــا همــدیگر بیشــتر‬
‫هی بــدعت از‬ ‫هی مشــاهد ‍‬ ‫از ســه روز‪ ،‬مگــر بــه واســط ‍‬
‫شخصی که با او قطع صحبت شده یـا تظـاهر بـه فسـق و‬
‫مانند آن‪..............................................................‬‬
‫‪ .281‬باب نهی از نجــوای دو نفــر در حضــور ســومی بــدون‬
‫هی او جز برای ضرورت و نجوا چنین است که دو نفر‬ ‫اجاز ‍‬
‫پنهانی حرفی بزنند که سومی نشنود و یا با زبانی صــحبت‬
‫کند که سومی آن را نفهمد‪......................................‬‬
‫هی بــرده و حیــوان و فرزنــد بــدون‬ ‫‪ .282‬باب نهی از شکنج ‍‬
‫جهت شرعی یا زدن خارج از حد تأدیب‪.......................‬‬
‫هی حیوان با آتش و حتی مــورچه و‬ ‫‪ .283‬باب تحریم شکنج ‍‬
‫مانند آن‪..............................................................‬‬

‫‪22‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪23‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .284‬باب تحریــم تــأخیر ثروتمنــد در بــازپرداخت حقــی کــه‬


‫)وقــت ادای آن رســیده اســت( و صــاحبش آن را طلــب‬
‫یکند ‪................................................................‬‬
‫م ‍‬
‫‪ .285‬باب کراهت پشــیمان شــدن انســان از بخششــی کــه‬
‫هنوز تسلیم طرف نکرده و از بخششــی کــه بــه فرزنــدش‬
‫بخشیده و آن را تســلیم کــرده یــا نکــرده باشــد و کراهــت‬
‫خریدن چیزی کــه بــه احســان بــه کســی داده اســت از آن‬
‫شخص و کراهــت خریــدن چیــزی کــه بــه عنــوان زکـات یــا‬
‫کفاره یا مانند آن پرداخت کرده است )از شــخص فقیــری‬
‫که به وی پرداخته است(‪ ،‬ولی اگر آن را از شخص دیگری‬
‫که به او انتقال یافته‪ ،‬بخرد مانعی ندارد‪.......................‬‬
‫‪ .286‬باب تأکید تحریم مال یتیم‪..................................‬‬
‫‪ .287‬باب تحریم شدید ربا‪........................................‬‬
‫‪ .288‬باب تحریم ریا‪................................................‬‬
‫یباشــد‪ ،‬امــا در‬‫یشــود ریــا م ‍‬ ‫‪ .289‬باب عملی کــه خیــال م ‍‬
‫حقیقت ریا نیست‪..................................................‬‬
‫یمــوی‬ ‫‪ .290‬باب تحریم نگاه کردن به زن بیگــانه و پســر ب ‍‬
‫زیبا بدون ضرورت شرعی‪.......................................‬‬
‫‪ .291‬باب تحریم خلوت با زن بیگانه‪............................‬‬
‫‪ .292‬باب تحریم خود را شــبیه ســاختن مــردان بــه زنــان و‬
‫زنان به مردان در لباس‪ ،‬حرکت و غیر آن‪....................‬‬
‫‪ .293‬باب نهی از شبیه کردن خود به شیطان و کافران‪. . . .‬‬
‫‪ .294‬باب نهی مرد و زن از رنگ کردن مو با رنگ سیاه‪....‬‬
‫‪ .295‬باب نهی از قرع که عبــارت از تراشــیدن قســمتی از‬
‫سر و گذاشتن بعضی از آن است و مبــاح بــودن تراشــیدن‬
‫تمام سر برای مرد نه زن‪........................................‬‬
‫‪ .296‬باب تحریم وصل مو و خالکوبی و تراش دندان‪........‬‬
‫‪ .297‬باب نهی از گرفتن موی سفید ریش و سر و غیــر آن‬
‫یمــو و جــوان در آغــاز‬ ‫و نهی از ریش تراشــیدن شــخص ب ‍‬
‫رویش آن‪............................................................‬‬
‫‪ .298‬باب کراهت استنجا و لمــس آلــت تناســلی بــا دســت‬
‫راست بدون عذر‪...................................................‬‬

‫‪23‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪24‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .299‬بــاب کراهــت راه رفتــن در یــک کفــش یــا یــک خــف‬


‫)موزه( بدون عــذر و کراهــت پوشــیدن کفــش و مــوزه در‬
‫حال ایستادن بدون عذر‪..........................................‬‬
‫‪ .300‬باب نهی از گذاشــتن آتــش در خــانه هنگــام خــواب و‬
‫مانند آن‪ ،‬خواه چراغ باشد یا غیر آن‪...........................‬‬
‫‪.301‬باب نهی از تکلف و آن انجام مشقت آمیز عمل یا قـولی‬
‫است که مصلحتی در آن نیست‪.................................‬‬
‫هخــوانی بــر مــرده و زن و خراشــیدن‬ ‫‪ .302‬باب تحریم نوح ‍‬
‫صورت و پاره کردن گریبان و کندن و تراشیدن مــو و دعــا‬
‫کردن به َویل و هلک شدن‪.......................................‬‬
‫هشناســان و‬ ‫‪ .303‬باب نهی از مراجعه به پیشگویان و ستار ‍‬
‫فالگیران و رمالن با ریگ و جو و مانند آنها‪...................‬‬
‫‪ .304‬باب نهی از شوم دانستن چیزی‪..........................‬‬
‫‪ .305‬باب تحریــم تصــویر حیـوان در فــرش‪ ،‬سـنگ‪ ،‬لبـاس‪،‬‬
‫سکه‪ ،‬پــول‪ ،‬بــالش و یــا غیــر آنهــا و تحریــم بــه کــار بــردن‬
‫تصویر بر دیوار‪ ،‬پرده‪ ،‬دستار‪ ،‬لباس و مانند آنها و امــر بــه‬
‫از بین بردن چنین تصویرهایی‪...................................‬‬
‫‪ .306‬باب تحریم نگهداری سگ جز برای شکار یــا نگهبــانی‬
‫گله و یا زراعت‪.....................................................‬‬
‫‪ .307‬باب کراهت آویزان کردن زنگ در گردن شــتر و غیــر‬
‫آن از چهارپایان و کراهت همــراه داشــتن ســگ و زنــگ در‬
‫مسافرت‪............................................................‬‬
‫های کــه‬ ‫‪ .308‬باب کراهت سوار شدن بــر شــتر نــر یــا مــاد ‍‬
‫یخورد و هر وقت علــف پــاکی خــورد و‬ ‫پلیدی و نجاست م ‍‬
‫یشود‪.................‬‬ ‫گوشتش پاکیزه شد‪ ،‬کراهتش زایل م ‍‬
‫‪ .309‬باب نهــی از انــداختن آب دهــن در مســجد و امــر بــه‬
‫برداشتن آن از مسجد اگــر باشـد و پـاک کـردن مسـجد از‬
‫یها‪..............................................................‬‬
‫پلید ‍‬
‫‪ .310‬باب کراهت دعوا در مسجد و بلند کــردن صــدا در آن‬
‫و نشانی دادن گمشده و خرید و فــروش و اجــاره و ســایر‬
‫معاملت‪.............................................................‬‬

‫‪24‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪25‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .311‬باب نهی از دخــول بــه مســجد بعــد از خــوردن ســیر‪،‬‬


‫پیاز‪ ،‬تره و چیزهای بدبو و قبل از اتمام بوی آنهــا مگــر بــه‬
‫خاطر ضرورت ‪......................................................‬‬
‫‪ .312‬باب کراهت نشستن بــه حــال چمبــاتمه نشســتن )بــه‬
‫طوری که زانوها به سینه بچسبد( در روز جمعــه در حــالی‬
‫بآور است‬ ‫یخواند؛ زیرا چنین حالتی خوا ‍‬ ‫که امام خطبه م ‍‬
‫یشود و خوف باطــل شــدن و‬ ‫و گوش دادن خطبه فوت م ‍‬
‫نقض وضو نیز هست‪..............................................‬‬
‫یالحجــه شــده و‬ ‫هی ذ ‍‬ ‫‪ .313‬بــاب نهــی کســی کــه وارد ده ‍‬
‫نهایش تا‬ ‫یخواهد قربانی کند از آرایش مو یا گرفتن ناخ ‍‬ ‫م ‍‬
‫یدهد‪...............................‬‬ ‫وقتی که قربانی را انجام م ‍‬
‫‪ .314‬باب نهی از سوگند خوردن بـه مخلـوق ماننــد پیـامبر‪،‬‬
‫کعبه‪ ،‬ملیکه‪ ،‬آســمان‪ ،‬پــدران‪ ،‬زنــدگی‪ ،‬روح‪ ،‬ســر‪ ،‬نعمــت‬
‫سلطان و قبر فلن و امانت خود و نهی از این ســوگند بــه‬
‫هی آنها بیشتر است‪................................‬‬ ‫امانت از هم ‍‬
‫‪ .315‬باب تغلیظ در تحریم سوگند دروغ به صورت عمد‪....‬‬
‫‪ .316‬باب مندوب بودن عمل کســی کـه بــه چیــزی ســوگند‬
‫یبیند که کار دیگر بهــتر اســت‪ ،‬در ایــن کــه‬ ‫خورده و بعد م ‍‬
‫هی ســوگندش را‬ ‫آن کــار دیگــر را انجــام دهــد و بعــد کفــار ‍‬
‫بپردازد‪...............................................................‬‬
‫های نــدارد و آن‬ ‫‪.317‬باب عفو از سوگند لغــو و ایــن کــه کفــار ‍‬
‫ســوگندی اســت کــه بــدون قصــد ســوگند بــر زبــان جــاری‬
‫یگویــد‪ :‬نــه واللــه‪ ،‬آری واللــه‬ ‫یشود مانند آن که عادتا ً م ‍‬ ‫م ‍‬
‫و‪...‬‬
‫‪ .318‬باب کراهت سوگند خــوردن در معــاملت هرچنــد کــه‬
‫راست باشد‪.........................................................‬‬
‫‪ .319‬باب کراهت این که انسان غیــر بهشــت را بـا ســوگند‬
‫دادن بــه ذات خــدا طلــب کنــد و کراهــت دریــغ داشــتن از‬
‫کسی که بگوید به خاطر خــدا چیــزی برایــم فراهــم کــن و‬
‫)نام( خدا را شفیع قرار دهد‪.....................................‬‬
‫‪ .320‬باب تحریم به کار بردن لفظ شاهنشاه برای سلطان‬
‫کالملـوک )پادشـاه پادشــاهان(‬ ‫و غیر او زیـرا معنــی آن مل ‍‬

‫‪25‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪26‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫چکــس بــه آن کلمــه‬ ‫است و جــز خــدای منــزه و بــزرگ‪ ،‬هی ‍‬


‫یشود‪.................................................‬‬ ‫موصوف نم ‍‬
‫‪.321‬باب نهی از خطاب افراد فاســق و بــدعت گــزار و امثــال‬
‫آنان به سید )آقا( و امثال آن‪....................................‬‬
‫‪ .322‬باب کراهت دشنام دادن به تب‪...........................‬‬
‫نچــه کــه موقـع‬ ‫‪ .323‬باب نهی از بـدگویی بــه بـاد و بیــان آ ‍‬
‫یشود‪...........................................‬‬ ‫وزش باد گفته م ‍‬
‫‪ .324‬باب کراهت بد گفتن به خروس‪...........................‬‬
‫‪.325‬باب نهی از گفتن‪ :‬به سبب فلن تقابــل ســتارگان بــر مــا‬
‫باران بارید ‪...........................................................‬‬
‫‪.326‬باب تحریم گفتن به مسلمان‪ :‬ای کافر‪.......................‬‬
‫‪ .327‬باب نهی از بدزبانی و بدگویی و دشنام‪.................‬‬
‫هی ســخن‪،‬‬ ‫‪ .328‬بــاب کراهــت زیــاد فــرو رفتــن در نحــو ‍‬
‫پیچاندن سخن در دهان‪ ،‬تکلف به فصـاحت‪ ،‬بـه کـار بـردن‬
‫یهــای دســتوری در ســخن‬ ‫هکار ‍‬‫لغــات غیــر مــأنوس و ریز ‍‬
‫گفتن با عوام و مانند آنها‪.........................................‬‬
‫‪ .329‬باب کراهت گفتن درونم آلوده شد‪.......................‬‬
‫کرم‪......................‬‬ ‫هی انگور به َ‬ ‫‪ .330‬باب کراهت تسمی ‍‬
‫یهای زن بــرای یــک مــرد‪ ،‬مگــر آ ‍‬
‫ن‬ ‫‪.331‬باب نهیاز وصف زیبای ‍‬
‫که برای هدفی شرعی مانند ازدواج و‪ ...‬نیاز باشد‪..........‬‬
‫‪.332‬باب کراهت این که انسان )در دعــا( بگویــد‪ :‬خــدایا! اگــر‬
‫خواستی مرا بیــامرز‪ ،‬بلکــه بایــد قطعــی و جــدی آمــرزش‬
‫بطلبد‪.................................................................‬‬
‫نچه خدا بخواهد و فلنی بخواهد ‪.‬‬ ‫‪ .333‬باب کراهت گفتن آ ‍‬
‫‪ .334‬باب کراهت سخن گفتــن بعــد از نمــاز عشــا )آخریــن‬
‫نماز(‬
‫‪ .335‬بــاب تحریــم خــودداری کــردن زن از خوابیــدن بــا‬
‫شوهرش هرگــاه مــرد او را صــدا کنــد و وی عــذر شــرعی‬
‫نداشته باشد‪........................................................‬‬
‫هی )مســتحب( زن بــا حضــور شــوهر‬ ‫‪ .336‬باب تحریم روز ‍‬
‫هی او‪..................................................‬‬ ‫مگر به اجاز ‍‬

‫‪26‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪27‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .337‬باب تحریم این که مأموم قبل از امام ســرش را از‬


‫رکوع یا سجود بلند کند ‪...........................................‬‬
‫‪.338‬باب کراهت گذاشتن دست بر کمر در نماز‪.................‬‬
‫‪ .339‬باب کراهــت نمــاز در حــالی کــه غــذا حاضــر باشــد و‬
‫نفس آرزوی آن را بکنــد یــا هنگــام احســاس نیــاز بــه دفــع‬
‫یها‪ ،‬یعنی ادرار و مدفوع‪....................................‬‬ ‫پلید ‍‬
‫‪ .340‬باب نهی از بلند نمودن چشــم بــه ســوی آســمان‪ ،‬در‬
‫نماز‬
‫‪ .341‬باب کراهت رو برگرداندن در نماز بدون عذر‪..........‬‬
‫‪ .342‬باب نهی از رو کردن به قبرها در نماز‪..................‬‬
‫‪ .343‬باب تحریم عبور از جلو نمازگزار‪.........................‬‬
‫‪ .344‬بــاب کراهــت شــروع مــأموم بــه نمــاز ســنت بعــد از‬
‫های( آن نمــاز‬ ‫هی نماز چه ســنت )راتب ‍‬ ‫شروع مؤذن به اقام ‍‬
‫باشد؛ چه غیر آن‪...................................................‬‬
‫‪ .345‬باب کراهــت اختصــاص روز جمعــه بــه روزه یــا شــب‬
‫بها به نماز‪....................................‬‬ ‫جمعه از میان ش ‍‬
‫‪ .346‬بــاب تحریــم وصــال در روزه و آن عبــارت اســت از‬
‫نکه دو روز یا بیشتر روزه باشد و یــک یــا چنــد روز در‬ ‫ای ‍‬
‫میان آن روزها افطار نکند و فاصله نیاندازد‪................‬‬
‫‪ .347‬باب تحریم نشستن بر قبر‪.................................‬‬
‫‪ .348‬باب نهی از محکم کردن قبر و ساختن بنــا بــر روی‬
‫آن )با گچ و سیمان و‪....................................... (...‬‬
‫‪.349‬باب شدت تحریم گریختن برده از آقایش‪...................‬‬
‫‪.350‬باب تحریم میانجیگری در حدود شرعی‪......................‬‬
‫های‬ ‫‪ .351‬باب نهی از دفع نجاست در راه مردم یــا در ســای ‍‬
‫ینشــینند و یــا در مجــرای آب و ماننــد‬ ‫کــه مــردم در آن م ‍‬
‫نها‪.................................................................‬‬ ‫ای ‍‬
‫‪ .352‬باب نهی از دفع ادرار و مانند آن در آب راکد‪..........‬‬
‫‪ .353‬باب کراهت این که پــدر‪ ،‬بعضــی از فرزنــدانش را در‬
‫بخشش بر بعضی دیگر برتری دهد‪.............................‬‬
‫‪.354‬باب تحریم عزاداری و سوگواری زن بــر مــرده بیشــتر از‬
‫سه روز جز برای شوهرش که چهار ماه و ده روز است‪...‬‬

‫‪27‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪28‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪.355‬باب تحریم فروختن یک شهرنشین چیزی را بــرای بیــان‬


‫)ده( نشین )قبل از آن کــه آنــان قیمــت جنسشــان را در‬
‫بازار بداند( و ملقات با کاروانیان و بیــع بــر بیــع بــرادر و‬
‫هی وی یا بعــد‬ ‫خواستگاری بر خواستگاری او مگر با اجاز ‍‬
‫از رد او‪..............................................................‬‬
‫ههــایی کــه شــرع‬ ‫هی مال در غیر را ‍‬ ‫‪ .356‬باب نهی از اضاع ‍‬
‫به آن اجازه داده است‪............................................‬‬
‫ه به مسلمان با اسلحه و ماننــد آن‪،‬‬ ‫‪ .357‬باب نهی از اشار ‍‬
‫چه جدی باشــد و چــه شــوخی و نهــی کــردن از دســت بــه‬
‫دست کردن شمشیر برهنه‪......................................‬‬
‫‪ .358‬باب کراهت خروج بدون علت از مســجد بعــد از اذان‬
‫تا نماز فرض ادا نشده است ‪.....................................‬‬
‫‪.359‬باب کراهت رد کردن ریحان بدون عذر‪......................‬‬
‫های بــر او‬‫هروی کسی که خــوف فتن ‍‬ ‫‪.360‬باب کراهت مدح روب ‍‬
‫مانند غــرور بــه نفــس و‪ ...‬هســت و جــایز بــودن آن بــرای‬
‫های امین هستند‪.............‬‬ ‫کسی که در حق او از چنان فتن ‍‬
‫‪ .361‬باب کراهت خــارج شــدن از شــهری کــه بلیــی در آن‬
‫شیوع پیدا کرده است به قصــد فــرار از آن و نیــز کراهــت‬
‫نجا‪....................‬‬ ‫نجا( به آ ‍‬ ‫وارد شدن )افراد بیرون از آ ‍‬
‫‪ .362‬باب شدت تحریم سحر‪.....................................‬‬
‫‪ .363‬باب نهی از مسافرت با قرآن به شهر کافران هرگـاه‬
‫خوف افتادنش به دست دشمن باشد‪..........................‬‬
‫‪ .364‬بــاب تحریــم بــه کــار بــردن ظــروف طل و نقــره در‬
‫خوردن و آشامیدن و وضو گرفتن و سایر موارد استعمال ‪.‬‬
‫‪ .365‬باب تحریم پوشیدن لباس رنگ شده با زعفران برای‬
‫مردان‪................................................................‬‬
‫‪ .366‬باب نهی از سکوت روز تا شب‪...........................‬‬
‫‪ .367‬بــاب تحریــم نســبت دادن انســان بــه غیــر پــدرش و‬
‫سرسپردگیش به غیر سرپرستانش‪.............................‬‬
‫نچــه خداونــدﻷ و رســول اوص از‬ ‫‪.368‬باب دوری از ارتکــاب آ ‍‬
‫هاند‪.................................................‬‬‫آن نهی فرمود ‍‬

‫‪28‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪29‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یگویــد‪،‬‬‫نچه که مرتکب عمل نهی شده م ‍‬ ‫‪ .369‬باب بیان آ ‍‬


‫یکند ‪.............................................................‬‬
‫یا م ‍‬

‫‪ ‬بخسسسش نسسسوزدهم؛ کتسسساب احسسسادیث متفرقسسسه و‬


‫لطایف‪.....................................................................‬‬
‫‪ .370‬باب احادیث متفرقه و لطایف‪.............................‬‬

‫‪ ‬بخش بیستم؛ کتاب استغفار‪............................‬‬


‫‪ .371‬باب استغفار‪..................................................‬‬
‫نچه خداوند برای مؤمنان در بهشت آماده‬ ‫‪ .372‬باب بیان آ ‍‬
‫کرده است‪..........................................................‬‬
‫فهرست منابع ویراستاران‪................................................‬‬

‫‪29‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪30‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫پیشگفتار ویراستاران‬

‫‪،‬سراسر‪ ،‬جملة عالم‪ ،‬پر حدیث است‬

‫‪!1‬حدیثی چون »حدیث مصطفی« کو؟‬


‫اکنون‪ ،‬در عصری که ما هستیم‪ ،‬معنی این شعر‪ ،‬حتی بیشتر از‬
‫هراســتی‪:‬‬‫زمان شاعر مصداق پیــدا کــرده اســت؛ در ایــن زمــان‪ ،‬ب ‍‬
‫هی‬‫سراسر جملة عالم‪ ،‬پرحدیث اســت؛ مــردم ایــن دوران‪ ،‬از هم ‍‬
‫ههــای فــراوان‬‫ثها و گفت ‍‬‫ههــای مختلــف‪ ،‬حــدی ‍‬ ‫اطراف خود و از را ‍‬
‫هها‪ ،‬مطبوعات‪ ،‬کتب‪ ،‬وسایل ارتباطی جدیــدتر‬ ‫یشنوند؛ از رسان ‍‬‫م ‍‬
‫یکننــد و هــر کــدام از ایــن‬
‫و‪ ،...‬پیــام و گفتــار و اطلع دریــافت م ‍‬
‫یزند؛ حــال‪،‬‬‫مها و گفتارها‪ ،‬برای خود »حدیثی« دارد و سازی م ‍‬ ‫پیا ‍‬
‫احتمال نزدیک به یقین هست که شخصی ـ که برای خود و زندگی‬
‫خویش‪ ،‬معنایی فراتر قائل است ـ بپرسد‪ :‬راستی‪ ،‬در این آشــفته‬
‫بازار اطلعــات چــه بایــد کــرد؟ جــواب پیــروان ادیــان و مــذاهب و‬
‫مکاتب دیگر هر چه باشد‪ ،‬قطعًا‪ ،‬جواب یک مسلمان باورمند آگاه‪،‬‬
‫این خواهد بود که‬
‫‪‬‬ ‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)زمر ‪(18-17 /‬‬
‫»‪ ...‬به بندگان من مژده بده‪ ،‬آنان که بــه ســخن گــوش فــرا‬
‫نگـــاه‪ ،‬از زیبـــاترین و نیکـــوترین آن پیـــروی‬
‫یدارنـــد و آ ‍‬‫م ‍‬
‫یکنند‪.«...‬‬‫م ‍‬
‫و اگر ســؤال شــود کــه‪ :‬راه و معیــار تشــخیص ایــن »أحســن«‪،‬‬
‫چیست؟ پاسخ او ایــن اســت کــه‪ :‬حــدیثی چــون حــدیث مصــطفی‬
‫نالدین حمدی‪.‬‬
‫‪ -‬به نقل از تقریظ مرحوم استاد برها ‍‬ ‫‪1‬‬

‫‪30‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪31‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هی عشــقی‬ ‫کو؟! کــه اگــر آدمــی از راه ایــن حــدیث بــرود و ســائق ‍‬
‫نگاه‪» ،‬نــوری« از‬ ‫راستین به صاحب آن حدیث فراراه خود دارد‪ ،‬آ ‍‬
‫جانب حق خواهد یافت و به آسانی‪ ،‬راه را در پیش خواهد گرفت‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫)الحدید ‪(28 /‬‬
‫هاید! تقــوای‬
‫»ای کسانی که )به پیامبران پیشین( ایمان آورد ‍‬
‫خدا پیشه کنید و به پیامبر او ایمان بیاورید؛ آن گــاه‪ ،‬خداونــد‬
‫دو سهم از رحمت خود به شــما خواهــد داد و نــوری فــراراه‬
‫یآمــرزد؛‬
‫شما خواهد داشت که با آن راه بروید و شــما را م ‍‬
‫هی مهربان است«‪.‬‬ ‫خداوند آمرزند ‍‬

‫و این حدیث شریف را ـ ـ در طــول تاریــخ اســلم ـ ـ پیــروان آن‬


‫پیامبر و حافظان و محدثان و عالمان دین وی‪ ،‬گرد آورده و حفــظ‬
‫کرده و نوشته و سنجیده و تنظیم و تبویب کرده و منتشر ســاخته‬
‫هاند‪ .‬اثر‬‫و اینچنین و با مشقت زیاد‪ ،‬به مردمان پس از خود رساند ‍‬
‫این حــدیث آســمانی در زنــدگی مســلمانان نقــاط مختلــف جهــان‪،‬‬
‫هی تغییــر و تحــولت‬ ‫چنان آشکار است که اکنون هم بــا وجــود هم ‍‬
‫نهای اخیر ـ که عقاید و زنــدگی مســلمانان را هــم تحــت تــأثیر‬ ‫قر ‍‬
‫قــرار داده اســت ـ ـ هنــوز آثــار و شــواهد حــدیث پیــامبرص را در‬
‫یتــوان‬‫فرهنــگ و آداب و رســوم و زنــدگی و رفتــار مســلمانان م ‍‬
‫های کــه بــا حــدیث‬ ‫یافت و نشــان داد و هــر مســلمان اهــل اندیش ـ ‍‬
‫ههای حـــدیث را در طـــی‬ ‫آشـــنایی دارد‪ ،‬قـــادر اســـت کـــه نشـــان ‍‬
‫هیابی عقاید و رفتارها و آداب ملت خود‪ ،‬بیابد و علــت بعضــی‬ ‫ریش ‍‬
‫باورها و رسوم پدر بزرگان و مادربزرگان خود را بداند‪.‬‬

‫‪31‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪32‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫هی این کتاب‬
‫در بار ‌‬
‫های ضــروری از ایــن حــدیث را در‬ ‫بهایی که مجموع ‍‬ ‫یکی از کتا ‍‬
‫هی »امام یحیی‬ ‫ضالصالحین« نوشت ‍‬ ‫خود دارد‪ ،‬کتاب ارزشمند »ریا ‍‬
‫بن شرف نووی« از علما و محدثان و زاهدان و مفتیان قرن هفتم‬
‫هجــری اســت کــه از دیربــاز‪ ،‬مــورد تــوجه و اقبــال علمــای دیــن و‬
‫هی مسلمانان بوده است‪.‬‬ ‫زاهدان و بقی ‍‬
‫از مدتی پیش‪ ،‬آقای »مل عبــدالرحیم محمــودی« مــدیر محــترم‬
‫هی‬ ‫»انتشــارات کردســتان«‪ ،‬لــزوم و ضــرورت وجــود یــک تــرجم ‍‬
‫هی‬ ‫فارســی روان و درخــور از ایــن کتــاب نفیــس را بــرای اســتفاد ‍‬
‫مسلمانان ایران‪ ،‬دریافته و در مسیر جستجوی خود‪ ،‬به وجود یــک‬
‫هی آن‪ ،‬از مترجم هنرمند کرد‪ ،‬اســتاد روانشــاد‬ ‫هی چاپ نشد ‍‬ ‫ترجم ‍‬
‫»احمــد حــواری نســب‪ ،‬ابوســعید« )‪ 1302-1375‬شمســی(‪ ،‬از‬
‫هی محترم آن مرحوم‪ ،‬پی برد و تصمیم به چــاپ آن‬ ‫طریق خانواد ‍‬
‫هی مــا‬ ‫هی آن را برعهــد ‍‬‫گرفت و کار ویراستاری و تنظیــم و مقــابل ‍‬
‫نهاد‪.‬‬

‫کار ما در ترجمه‬
‫ههایی یکدست و با خط ســحرآمیز خــود‬ ‫هی کتاب‪ ،‬در جزو ‍‬ ‫ترجم ‍‬
‫هی تحریــر درآمــده اســت‪ .‬مــا پــس از‬ ‫ینسب به رشــت ‍‬ ‫استاد حوار ‍‬
‫حروفچینی کتاب‪ ،‬به کارهای زیر دست یازیدیم‪:‬‬
‫هی فارسی کتــاب را بــرای ایجــاد نــثری‬ ‫هی متن ترجم ‍‬ ‫الف‪ .‬هم ‍‬
‫نتر‪ ،‬ویرایش کردیم؛‬ ‫امروزی و روا ‍‬
‫ب‪ .‬به هدف ایجاد صحت و دقت بیشتر در مطالب مفید مترجم‬
‫محترمف تحت عنوان »نگاهی به علم حــدیث و اصــطلحات آن«‪،‬‬
‫مالحدیث« از »محمدعلی قطب« را‬ ‫بخشی از کتاب »مختصر علو ‍‬
‫ترجمه و با مطالب مترجم تلفیق کردیم و به کتاب افزودیم؛‬
‫های از »اســتاد دکــتر وهبــه زحیلــی« در معرفــی امــام‬ ‫ج‪ .‬مقــال ‍‬
‫نووی و کتاب او وجود داشت که آن را به فارســی برگردانــده‪ ،‬بــه‬
‫همراه فهرست آثار امام نووی ‪ ،/‬به کتاب ملحق ساختیم؛‬
‫د‪ .‬در هر جا‪ ،‬برای مفهوم یک حدیث و یا کمــک بــه انتقــال بهــتر‬
‫معنی آن‪ ،‬توضیحی لزم دانسته باشیم‪ ،‬در کروشه ][ و با امضــای‬
‫های در‬ ‫»ویراستاران« در پاورقی آوردیـم و هـر جـا مطلـب یـا واژ ‍‬
‫کروشه باشد‪ ،‬از آن ماست؛‬

‫‪32‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪33‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ه‪ .‬عین توضیحات لغوی امام نووی‪ /‬را حذف کردیم‪ ،‬اما معــانی‬ ‫‍‬
‫نها و همچنان توضیحات معنایی مترجم را در ضمن ترجمــه و در‬ ‫آ ‍‬
‫پرانتز )( آوردیم؛‬
‫هی‬ ‫هبندی‪ ،‬تخریج و ضــبط احــادیث‪ ،‬نســخ ‍‬ ‫و‪ .‬برای تنظیم‪ ،‬شمار ‍‬
‫صالحین را اساس‪ ،‬قرار دادیم و هرچــه از‬ ‫ضال ّ‬‫های از ریا ‍‬ ‫چاپ شد ‍‬
‫ایــن موضــوعات در ایــن ترجمــه هســت‪ ،‬از آن کتــاب اســت‪:‬‬
‫یالـــدین‬‫صـــالحین مــن کلم سیدالمرســلین‪ ،‬امــام محی ‍‬ ‫ضال ّ‬‫»ریا ‍‬
‫ابوزکریــا یحیــی بــن شــرف نــووی‪ ،‬بــا تصــحیح و تخریــج احــادث و‬
‫هی دکـتر زحیلـی را‬ ‫تعلیقات‪ :‬علی عبدالحمید ابوالخیر« کـه مقـدم ‍‬
‫هم از آن نقــل و ترجمــه کردیــم و مشخصــات کامــل آن در پایــان‬
‫کتاب‪ ،‬در بخش فهرست منابع ویراستاران‪ ،‬آمده است؛‬
‫ز‪ .‬بــرای بســیاری از توضــیحات تفســیری و معنــایی و لغــوی و‬
‫هی فــراوان بردیــم‪:‬‬ ‫یهــای احــادیث‪ ،‬از ایــن کتــاب اســتفاد ‍‬ ‫پاورق ‍‬
‫ضالصــالحین‪ ،‬امــام بوزکریــا یحیــی بــن‬ ‫هالمتقین‪ ،‬شــرح ریا ‍‬ ‫»روض ‍‬
‫شرف نووی دمشقی‪ ،‬به شرح و مقابله و تصحیح‪ :‬شیخ عبدالقادر‬
‫سونه الدمشقی« کــه معرفــی کامــل آن‬ ‫عرفان بن سلیم العشا ح ّ‬
‫هم در همانجا‪ ،‬آورده شده است؛‬
‫هی مخلصانه و زیبای‬ ‫یداریم که کار ناچیز ما‪ ،‬برای ترجم ‍‬ ‫امید م ‍‬
‫ینسب‪ ،‬در جهـت انتقـال هرچـه بهـتر و سـنت نبـوی‬ ‫مرحوم حوار ‍‬
‫عجــب و ریــا‬ ‫ههای ُ‬‫شریف به مسلمانان صــورت گرفتــه و از شــائب ‍‬
‫یالله بعزیز‪.‬‬ ‫ب‍هدور باشد ـ و ما ذلک عل ‌‬
‫سپاس و قدردانی‬
‫در پایـــان ایـــن پیشـــگفتار‪ ،‬ضـــمن عـــذرخواهی و ســـپاس از‬
‫خوانندگان گرامی‪ ،‬باید از‪:‬‬
‫منظیــر‪» ،‬جنــاب ماموســتا شــیخ محمــد ســعید‬ ‫اســتاد عــارف ک ‍‬
‫نقشبندی« که همت در کار ما کرد واز دریای دانش و معنویت او‪،‬‬
‫ههای فراوان بردیم؛ جنــاب آقــای »مل عبــدالرحیم محمــودی«‬ ‫بهر ‍‬
‫های از کتــاب‪ ،‬از هیــچ‬
‫ناشــر محــترم کــه در جهــت چــاپ ارزنــد ‍‬
‫کوششــی دریــغ نورزیــد و از دیگــر عزیــزان و یــاران‪ ،‬تشــکر و‬
‫قدردانی کرده‪ ،‬برایشان توفیقات بیشتر آرزو کنیم‪.‬‬

‫‪33‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪34‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫رجای واثق داریم که پروردگار دادار مهربان‪ ،‬عمل مــا را مــورد‬


‫هی جمال و جلل سرمدی‪ ،‬فخــر عــالم و‬ ‫رضایت روان جاودان آیین ‍‬
‫آدم‪ ،‬محمــد مصــطفیص قــرار دهــد کــه رضــایت وی‪ ،‬رضــایت وی‬
‫هی شــادی روح امــام‬ ‫اســت و همچنیــن امیــدواریم کــه آن را مــای ‍‬
‫نووی‪ /‬و مترجم مرحوم و دعای خیر ایشان گرداند؛ از خواننــدگان‬
‫ارجمند هم چشمداشت دعا و انتظار آن داریم کــه خطاهایمــان را‬
‫به ما اعلم کنند که‪:‬‬
‫و من له الحسنی‬ ‫من ذا الذی ما ساء‬
‫فقط؟‬ ‫قط‪،‬‬

‫علیه جبریل هبط؛‬ ‫محمد الهادی الذی‬

‫والسلم‪.‬‬

‫عثمان نقشبندی‬
‫محمد مهدی چوری‬
‫سنندج و مریوان‬
‫ماه مرداد ‪ 1384‬شمسی‪ ،‬رجب المرجب ‪ 1426‬قمری‬

‫‪34‬‬
‫‪35‬‬

‫نالدین‬
‫تقریظ دانشمند محترم ]مرحوم[ جناب آقای برها ‌‬
‫حمدی‬
‫بعدالحمدلله والصله علی رسوله‪ .‬ایــن حقیقــت بــر‬
‫کسی پوشیده نیست که بنای کاخ با عظمت آیین محمدی و بنیــان‬
‫هگذاری شده است‪:‬‬ ‫تمدن عالمگیر اسلمی بر دو اصل استوار پای ‍‬
‫اول‪ :‬کتاب آســمانی قــرآن کــه ســرمایة ســعادت بشــر و چــراغ‬
‫هدایت برای طالبـان حقیقــت و ســبب خوشــبختی و رســتگاری در‬
‫دنیا و آخرت است و در کمال بلغت و اسلوب بدیع و حسن تألیف‬
‫هها و عبارات و اشتمال بر حکم و مواضــع و‬ ‫کلمات و تناسب جمل ‍‬
‫بیــان مکــارم اخلق و آداب اجتمــاعی و تــأثیر در قلــوب و تســخیر‬
‫عقول‪ ،‬در مقامی است که‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪)   ‬السراء ‪/‬‬
‫‪(88‬‬
‫»اگر انس و جن گرد آيند تا نظير اين قرآن را بياورند ماننــد‬
‫آن را نخواهند آورد هــر چنــد برخــى از آنهــا پشــتيبان برخــى‬
‫]ديگر[ باشند«‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪   ‬‬ ‫‪‬‬
‫‪)    ‬فصلت ‪(42 /‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪36‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫»دســتورهایش تغییرناپذیرنــد و کلمــاتش غیرقابــل تبــدیل و‬
‫لها ابدی و روحــی اســت از‬ ‫احکامش دائم و سلطانش بر د ‍‬
‫امر خدا«‪.‬‬
‫دوم‪ :‬احادیث حضرت رسول اکرمص که آنها نیــز وحــی الهــی و‬
‫الهامــات غیــبی اســت و مفســر آیــات و مــبین مجملت و کاشــف‬
‫اسرار و مکمــل دســتورها و شــارح رمــوز و خفایــای قــرآن مجیــد‬
‫یباشند‪ ،‬و چون آن حضرتص مأموریت داشت که بشر را از چاه‬ ‫م ‍‬
‫نریزی و غـارت و‬ ‫تپرسـتی و ظلـم و جـور جهـل و خـو ‍‬ ‫شرک و ب ‍‬
‫تجــاوز بــه امــوال و حقــوق دیگــران بیــرون آورد و بــه شــاهراه و‬
‫صراط مستقیم یکتاپرستی و عــدل و علــم و دوســتی و بــرادری و‬
‫برابری هدایت کند‪ ،‬خداوند جوامع کلم و شمشیر برنــدة فصــاحت‬
‫بیان و بلغت ســخن ]را[ بــه وی عطــا کــرد‪ .‬کلم گهربــارش منبــع‬
‫علم و حکمــت و سرچشــمة عــزت و ســعادت اســت و گذشــته از‬
‫تشریع و تکلیف و بیان وظایف بندگان در برابر خالق‪ ،‬حاوی تمــام‬
‫تداری و وظــــایف امــــرا و‬ ‫دقــــایق سیاســــت مــــدن و مملک ‍‬
‫نروایــان نســبت بــه زیردســتان و افــراد جــامعه و خــانواده و‬
‫فرما ‍‬
‫نسبت بــه یکــدیگر و مشــتمل بــر اوصــاف حســنه و اخلق حمیــده‬
‫است‪ .‬و به طــور خلصــه‪ ،‬بایــد گفــت‪ :‬چــون آن حضــرتص ســرور‬
‫کائنــات و ســید ولــد آدم اســت‪ ،‬گفتــارش بهــترین و بــالترین و‬
‫هترین گفتارها است‪.‬‬ ‫عترین و حکیمان ‍‬ ‫جام ‍‬
‫حدیثی چون حدیث‬ ‫سراسر جمله عالم‪،‬‬
‫مصطفی کو؟‬ ‫پر حدیث است‬

‫ولی جای تأسف است که هرچند دانشمندان ایرانی به بســط و‬


‫توسعة معارف اسلمی و علوم دینی خدمات شایانی را بــه انجــام‬
‫یباشــند؛ بــا ایــن‬
‫رسانیده‪ ،‬از این افتخارات سهم بزرگی را دارا م ‍‬
‫هی احایث نبــوی اقــدام‬ ‫نطور که شایسته است‪ ،‬برای ترجم ‍‬ ‫حال آ ‍‬
‫موطنانی را که به زبان عربی آشنایی کامــل ندارنــد‪ ،‬از‬ ‫نکرده و ه ‍‬
‫هاند‪.‬‬
‫نبها محروم ساخت ‍‬
‫هی گرا ‍‬‫این گنجین ‍‬
‫اکنون که دوست دانشمند و همکـار گرامـی جنـاب آقـای احمـد‬
‫ضالصــالحین« دراحــادیث شــریفه تــألیف‬ ‫ینســب کتــاب »ریا ‍‬ ‫حوار ‍‬
‫یالدین نووی »‪ 631-676‬هجری قمــری« را‬ ‫امام حافظ شیخ محی ‍‬

‫‪36‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪37‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫به فارسی ترجمه کرده و در این مورد زحمات زیاد وقابل تقدیری‬
‫را متحمل شده است‪ ،‬موفقیت ایشان را تبریــک گفتــه‪ ،‬امیــدوارم‬
‫که برای طبع و نشــر آن اقــدام کــرده‪ ،‬مــورد اســتفادة هموطنــان‬
‫قرار دهد‪ .‬جزاه الله خیرالجزاء‪.‬‬
‫‪17/4/63‬‬
‫نالدین حمدی‬ ‫برها ‍‬

‫هی کتاب و شرح حال پیشوایان حدیث )اصحاب صحاح‬


‫مقدم ‌‬
‫سته(‬
‫و نگاهی به علم حدیث واصطلحات آن‬
‫ینسب‬ ‫به قلم مترجم؛ ]مرحوم[ استاد احمد حوار ‍‬
‫یماننــد را سـپاس و ســتایش کنیـم کــه ســتایش فقـط‬ ‫خداوند ب ‍‬
‫ســزاوار اوســت‪ ،‬و نیــایش و کرنــش بــه درگــاه او بریــم کــه جــز‬
‫هگــاهی نیســت؛ اوســت کــه بــه قــدرت‬ ‫درگاهش محــل امیــد و قبل ‍‬
‫هگــاه هســتی‬ ‫کاملة خود تمام موجودات را از پردة نیستی بــه جلو ‍‬
‫هاش انسان را در بین کائنــات افضــل و‬ ‫در آورد و به حکمت مطلق ‍‬
‫هاللهـی رسـانید و ایـن‬ ‫اشــرف آفریـد و او را بـه مقـام رفیــع خلیف ‍‬
‫تفضیل و تشریف به جهــت آن بــود کــه از روح خــود در او دمیــد و‬
‫مسجود فرشتگانش قرار داد و ظاهر و باطن او را ممتاز فرمــود‪،‬‬
‫هی خلقــت ظــاهری‪ ،‬او را در بهــترین شــکل و فــرم‪،‬‬ ‫زیــرا از جنب ‍‬
‫لفریب ساخت که‬ ‫لربا و د ‍‬
‫د ‍‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫)التین ‪(4 /‬‬ ‫‪ ‬‬
‫و از جنبة باطنی و معنوی به واسطة شرف روح خــود او را بــه‬
‫عقل و نطق بر دیگر مخلوقات زنده برتری بخشــید و در آمــوختن‬
‫علم او را توانا فرمود و با قدرت ازلی به برکت روح‪ ،‬نقش وجــود‬
‫هی سرش ذراتی قرار داد‬ ‫او را طوری زد که در محفظه یا جمجم ‍‬
‫لترین مسایل را به مــدد روح‬ ‫که این ذرات بهترین وسایل و مشک ‍‬
‫شــریف در خــود ضــبط کــرد و تصــویر آنهــا را بــرای مــدتی مدیــد‬
‫هی حیــات( در خــود نگــه داشــت و در حقیقــت‪ ،‬مغــز انســان‬ ‫)بقی ‍‬

‫‪37‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪38‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هقــول »کلــود‬ ‫نهای عــالم هســتی اســت کــه ب ‍‬‫بتریــن ماشــی ‍‬


‫عجی ‍‬
‫هزاوی«‪ ،‬مخترع مغز الکترونیک‪» :‬ارزش کار مغز انسان عــادی و‬
‫نهــا کــه علــم بیــش از پیــش‬‫یســواد حــتی پــس از گذشــت قر ‍‬ ‫ب ‍‬
‫پیشرفت کند‪ ،‬هزارها برابر ارزش کار دســتگاه اخــتراعی اوســت؛‬
‫این دســتگاه محیرالعقــول‪ ،‬تصــویر یــا صــدای انســان یــا حیــوان و‬
‫لها‪ ،‬عینـا ً‬
‫مطلب و موضوع ســپرده شــده را پــس از گذشــت ســا ‍‬
‫یکند و هر گــاه انســان اراده کنــد آن را در ذهــن او حاضــر‬ ‫زنده م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یسازد« ‪ ،‬که‪:‬‬ ‫م ‍‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫)المؤمنون ‪(14 /‬‬ ‫‪‬‬
‫هی‬‫هی عطی ‍‬ ‫بلی‪ ،‬همین مغز است که به فرمــان خــدا و در ســای ‍‬
‫نروایی و بــرای تمـام‬ ‫الهی روح بر تمـام بـدن انسـان زنـده فرمـا ‍‬
‫یکنــد و‬ ‫حرکــات و ســکنات او از کلــی تــا جــزئی فرمــان صــادر م ‍‬
‫هی‬ ‫هتنهــا شایســت ‍‬‫یدهــد کــه ن ‍‬‫یالواقع انسان را مقام انســانیت م ‍‬‫ف ‍‬
‫نها و کــرات دیگــر‬ ‫هی زمیــن؛ بلکــه ســزاوار تســخیر کهکشــا ‍‬‫ادار ‍‬
‫یفرماید‪:‬‬‫یگرداند‪ .‬اینجاست که خداوند م ‍‬ ‫م ‍‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪)   ‬السراء ‪(70 /‬‬
‫و چون در میان تمام موجودات زنده‪ ،‬بشر مکرم و منظور نظر‬
‫حق بود‪ ،‬بار گــران امـانت یعنــی تکــالیف زیـادی را بــه او ســپرد و‬
‫هی او‬ ‫مســئولیت عبــودیت را کــه بســی ســنگین اســت بــر عهــد ‍‬
‫گذاشت و برای رفع اشتباهات او‪ ،‬با وجود رهبر بزرگ خــرد‪ ،‬انبیــا‬
‫را از جنس خود ایشان مبعوث گردانید و تعالیم و تکالیف لزمه را‬
‫برای خیر دین و دنیا به استادی و راهنمایی ایشان‪ ،‬بیشــتر محــول‬
‫هگذاران تمــدن و‬ ‫و منتقل گردانید‪ ،‬این سفرای عظام که اولین پای ‍‬
‫علـــوم و ادب و تربیـــت و خداشناســـی بودنـــد‪ ،‬بـــا کوششـــی‬
‫ینظیر سرشار از شوق لقای رحمان‪ ،‬در‬ ‫یناپذیر و ایمانی ب ‍‬
‫خستگ ‍‬
‫تحصیل رضای خالق سبحان‪ ،‬از بذل مال و جان دریغ نکردنـد و بـا‬
‫بیــان مــؤثر و دلیــل عقلــی و منطقــی میســر‪ ،‬بــدون تــرس‪ ،‬بــا‬

‫‪ -‬در صورتی که مغز الکترونیک قادر به چنین عملی نیست‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪38‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪39‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هپرستی و خرافات وارده در ادیان گذشته و عبــادت اوثــان بــه‬ ‫کهن ‍‬


‫مبارزه برخاستند و حقا ً چون نیت و مقصود آنها فقط رضــای خــدا‬
‫نهای گمراه را از حال وحشت و‬ ‫بود‪ ،‬چه بسا موفق شدند و انسا ‍‬
‫دهشت و جهل و تحیر به درجات والی انس و عشــرت و آســایش‬
‫خاطر رسانیدند؛ در میان این فرستادگان بحق و برگزیــدگان خــدا‪،‬‬
‫هی‬ ‫هی کاینات و خلصــ ‍‬ ‫اول آنان در رتبت و آخر آنان در نوبت‪ ،‬زبد ‍‬
‫موجودات‪ ،‬خیرالنام پیغمبر اسلم حضرت محمــد المصــطفیص را‬
‫هنگامی با خلعت رسالت و رتبــت نبــوت مشــرف و بــا تأییــد خــود‬
‫تهای فــراوان‪ ،‬در ادیـان آســمانی‬ ‫مؤید فرمود که خرافات و بــدع ‍‬
‫گذشـــته وارد شـــده و دیـــن را مخـــدوش و جهانیـــان را در عیـــن‬
‫سرگردانی قرار داده بود‪ ،‬و از طرفی امرا و حکام از ضعف دیــن‬
‫و اختلفات مدعیان دیانت سوءاستفاده نموده با تأثیر نفــوذ‪ ،‬خــود‬
‫را‪ ،‬در ابتدا به عنوان مصلح و متولی امور عقیدتی و بعد به عنوان‬
‫ینمودنــد‬ ‫خدایی و صاحب اختیار مرگ و زندگی به مردم تحمیل م ‍‬
‫و آخرین ادیان بزرگ پیش از اسلم یعنـی یهــودیت و مســیحیت را‬
‫به کلی تغییر رنگ دادند از حالت دین خارج نمودند‪ ،‬به طوری کــه‬
‫متر‪ ،‬یعنــی یهــودیت‪ ،‬رنــگ دنیاپرســتی و ســودجویی و‬ ‫دیــن قــدی ‍‬
‫هکشی و ربا و ریا‪ ،‬و دین مسیحیت‪ ،‬عکس اولی‪ ،‬نقش زهــد و‬ ‫بهر ‍‬
‫هگیری و رهبــانیت را گرفــت‪ .‬و بــه عبــارت‬ ‫تــرک دنیــا و گوشــ ‍‬
‫نتر‪ ،‬دین موسی‪ ،‬به مکتبی مادی و اجتماعی و آیین جهانی و‬ ‫روش ‍‬
‫دین عیسی‪ ،‬به مکتب انزوا و رهبــانیت و تــرک ازدواج و در نــتیجه‬
‫گهــا و چــه فســادها و قت ‍‬
‫ل‬ ‫فساد در کلیســا تبــدیل گردیــد‪ ،‬چــه جن ‍‬
‫هی پیــروان دروغیــن آن انجــام‬ ‫بزرگان که بــه نــام دیــن‪ ،‬بــه وســیل ‍‬
‫مها که از روی تعصب و فقــط بــه منظــور حفــظ‬ ‫نگرفت و چه ظل ‍‬
‫یجــویی حاکمــان ظــالم بــه فتــوای احبــار یهــود و‬ ‫مقــام و برتر ‍‬
‫هی خــدای‬ ‫کشیشان کلیسا بر طبقة محروم نرفــت‪ ،‬کــه ناگــاه اراد ‍‬
‫هی فساد را از زمیــن قطــع کنــد و‬ ‫توانا بر آن قرار گرفت که ریش ‍‬
‫هی ادیــان‬ ‫لتر از هم ‍‬‫دین حنیف اسلم را که به راستی جامع و کام ‍‬
‫لترین و‬ ‫گذشــته بــود‪ ،‬جانشــین ادیــان ســابق فرمایــد و معقــو ‍‬
‫لترین احکام را خاتم ادیان گرداند و اجرای آن را به دســت‬ ‫مستد ‍‬
‫لترین و‬ ‫م انبیــا محمــد مصــطفیص بســپارد کــه عــاق ‍‬ ‫توانــای خــات ‍‬
‫لترین فرزندان آدم و موجب افتخار عالم بود و به قول »جان‬ ‫کام ‍‬

‫‪39‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪40‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫دیو پرت«‪ ،‬مؤلـف »عـذر تقصـیر بـه پیـش گـاه محمـد و قـرآن«‪:‬‬
‫گترین بزرگان جهان بود«؛ آن در یتیم با قلب سلیم‪ ،‬در زیــر‬ ‫»بزر ‍‬
‫توجه خاص خدای رحیــم‪ ،‬پــس از بعثــت‪ ،‬مجــدانه‪ ،‬بــه انجــام دادن‬
‫هی‬‫هی هم ‍‬ ‫هســوی توحیــد ـ ـ کــه پــای ‍‬‫فرمــان خــدا و دعــوت مــردم ب ‍‬
‫ترقیــات دنیــا و آخــرت اســت ـ ـ مشــغول گردیــد و بــا پایــداری و‬
‫خهای شرک و کفر بــه اهــتزار‬ ‫شکیبایی‪ ،‬پرچم توحید را بر فراز کا ‍‬
‫درآورد‪ ،‬سلطنت جباران را سرنگون و بساط ظلم و فریب احبــار‬
‫هی خــاتمیت‬ ‫و راهبان را واژگون ساخت؛ تا آنجا که به تشریف رتب ‍‬
‫نکه‬‫پیغمــبران و بشــارت رحمــت بــر عالمیــان مشــرف شــد‪ ،‬چنــا ‍‬
‫یفرماید‪:‬‬‫خداوند م ‍‬
‫‪    ‬‬
‫‪  ‬‬‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫)الحزاب ‪(40 /‬‬
‫و‬
‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫)النبیاء ‪/‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪(107‬‬

‫آن حضرت که فصاحت و بلغــت او‪ ،‬یکــی از معجــزات نبــوت و‬


‫عالکلم بود‪ ،‬علوه بــر تبلیــغ احکــام‬ ‫خود ایشان افصح العرب و جام ‍‬
‫قرآنی و تکالیف آســمانی‪ ،‬خــود نیــز در تکمیــل و تشــریح و تــبیین‬
‫آیات‪ ،‬بیاناتی موجز و معجــز را بــه مناســبت وقــت و موضــوع‪ ،‬در‬
‫یفرمود کــه آنــان بــا‬‫جواب سوالت سعادتمندان اصحابش ایراد م ‍‬
‫یســپردند و حفــظ و ضــبط‬ ‫ایمانی کامل آنها را بــه گــوش جــان م ‍‬
‫ینامنــد و‬ ‫یکردند که مجمــوع آنهــا را ســنت یــا احــادیث نبــوی م ‍‬
‫م ‍‬

‫‪40‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪41‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫دومین اساس و ملک عمل مسلمین بعد از قــرآن اســت‪ 1 .‬چنــان‬


‫که فوقا ً اشاره شد‪ ،‬یاران آن حضــرت بــا ایمــان و دقــت و رغبــت‬
‫ینمودند‬ ‫هها و اعمال و تقریرات آن سرور را حفظ م ‍‬ ‫تمام‪ ،‬فرمود ‍‬
‫که بعد از رحلت حضرتش‪ ،‬احادیث فراوان در ضمایر مردم مانده‬
‫یرســانیدند و‬ ‫بود که صحابه به تــابعین و تــابعین بــه تــابع تــابعین م ‍‬
‫لهای بعــد منتقــل‬ ‫خلصه‪ ،‬دست به دست و دهان به دهان‪ ،‬به نس ‍‬
‫گردید‪ .‬و بعد از قرون اولیه‪ ،‬علمایی در علم حدیث پیدا شدند کــه‬
‫با وقف عمر عزیز خود در راه تحقیق و تدقیق احـادیث صــحیحه و‬
‫تها کشیدند و از بذل مال و جان دریــغ نکردنــد‬ ‫احیای سنت‪ ،‬زحم ‍‬
‫تهای دور و دراز کوشــش‬ ‫و با تحمل مشقات و قبول رنج مسافر ‍‬
‫کردند که صحیح را از سقیم و مستند را از غیر مستند و متواتر را‬
‫گترین علمای قــرن‬ ‫از آحاد جدا نمایند و بالخره‪ ،‬شش نفر از بزر ‍‬
‫هی مطالعــات و تحقیقــات‬ ‫ســوم‪ ،‬موفــق شــدند کــه هــر یــک نــتیج ‍‬
‫طولنی خود را در کتابی جمع و تــألیف نمایــد کــه مجمــوع آنهــا را‬
‫»صحاح سته« گویند‪ .‬بدین ترتیب‪:‬‬
‫»صحیح بخــاری‪ ،‬صــحیح مســلم‪ ،‬ســنن ابــوداود‪ ،‬ســنن ترمــذی‪،‬‬
‫نماجه« و چـون دوران زنــدگی دو نفــر اول‬ ‫سنن نسائی و سنن اب ‍‬
‫هی زنــدگی حضــرت رســول اکرم ـص(‪،‬‬ ‫به »زمــان ســعادت« )دور ‍‬
‫هی آن دو را مشــهورتر و‬ ‫کتر بوده است‪ ،‬احادیث روایت شــد ‍‬ ‫نزدی ‍‬
‫یشمارند و کتاب آنان به صحیحین مشهور است‪.‬‬ ‫معتبرتر م ‍‬
‫ً‬
‫هطـــور اختصـــار‪ ،‬ذیل‪ ،‬جهـــت تیمـــن و بـــرای آگـــاهی‬ ‫اینـــک‪ ،‬ب ‍‬
‫یپردازیم‪:‬‬‫مسلمانان‪ ،‬به شرح حال صاحبان »صحاح سته« م ‍‬

‫‪ .1‬امام بخاری‪/‬‬
‫ابوعبــدالله محمــد بــن اســماعیل بــن ابراهیــم بــن مغیــره بــن‬
‫هی جعفی بخاری‪ ،‬ملقب به شیخ و حافظ و محدث؛ یکــی از‬ ‫بردزب ‍‬
‫هحدی‬ ‫رجال برجسته و مهم در اخبار و احادیث نبویه بوده است‪ ،‬ب ‍‬
‫یالحدیث« نامیدنــد؛ ایــن‬ ‫که در زمان خود‪ ،‬او را »امیرالمؤمنین ف ‍‬
‫هدنیــا امــد‪ ،‬پــدر را‬
‫دانشمند ربانی‪ ،‬سال ‪ 194‬هجری در »بخارا« ب ‍‬
‫در کــودکی از دســت داد و در حمــایت و تحــت تربیــت مــادرش‬

‫‪ -‬اساس کار و رفتار مسلمانان و مدرک اعمال و فرایض اســلمی عبارتنــد‬ ‫‪1‬‬

‫از »قرآن‪ ،‬سنت‪ ،‬اجماع علما و قیاس«‪.‬‬

‫‪41‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪42‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫پرورش یافت‪ ،‬در سال ‪ ،216‬با مادر و بـرادرش‪ ،‬بـه حـج رفـت و‬
‫پس از انجام دادن مناسک‪ ،‬او در »مکه« باقی ماند و برادرش‪ ،‬به‬
‫ینویسند کــه‪ :‬او در کــودکی‪،‬‬ ‫بخارا بازگشت‪ .‬در شرح زندگیش‪ ،‬م ‍‬
‫هر دو چشم از دست داد و مادرش‪ ،‬هنگامی کــه بــرای فرزنــدش‬
‫ینمــود و بســیار افســرده و غمگیــن بــود‪ ،‬شــبی »حضــرت‬ ‫جزع م ‍‬
‫ابراهیم‪ ‬را در خواب دید‪ ،‬به او مژده داد‪» :‬خداوند به خاطر تــو‪،‬‬
‫بر فرزندت رحم نموده‪ ،‬بینایی را به او باز داد« و همان طور هــم‬
‫شد‪.‬‬
‫یکی از موجبات توفیق عظیم بخاری در پیشــرفت علــم‪ ،‬ثــروت‬
‫زیادی بـود کـه از پـدر بـرای او بـه ارث بـاقی مانـد‪ .‬امـام بخـاری‬
‫ه‪ ،‬در سن ‪ 62‬سالگی به سرای‬ ‫سرانجام‪ ،‬بلعقب‪ ،‬در سال ‪‍ 256‬‬
‫هالله علیه‪.‬‬ ‫جاوید شتافت‪ .‬رحم ‌‬
‫ه سالگی‪ ،‬به فکــر تحصــیل در حــدیث‬ ‫این محدث بزرگ در یازد ‍‬
‫هی ابــن‬ ‫افتاد و در سنین کودکی بنا به قولی که در »البدایه والنهای ‍‬
‫کثیر« آمده است‪ ،‬هفتاد هزار حــدیث را حفــظ کــرد‪ .‬ســرانجام‪ ،‬ــ‬
‫چنانکه ذکر گردید به مکه رفت و از محضر علمــای حــدیث کســب‬
‫فیض کرد‪ .‬بعدها به مصر نیــز ســفر کــرد و بــه ســیر و ســیاحت و‬
‫تحقیق و تتبع پرداخت و کتــاب مشــهور خــود را کــه شــامل شــش‬
‫عالصحیح« گویند‪ ،‬نوشت که »ابــن‬ ‫هزار حدیث است و آن را »جام ‍‬
‫هاند و آن را‬ ‫حهایی بــر آن نوشــت ‍‬ ‫حجر عســقلنی« و دیگــران‪ ،‬شــر ‍‬
‫»شرح صحیح بخاری« گویند‪.‬‬
‫یگوید‪» :‬صـحیح مـن‪ ،‬در میـان ششصـد هـزار حـدیث‬ ‫خود او م ‍‬
‫هام جز این کــه‬ ‫استخراج و انتخاب شده است و هیچ حدیثی ننوشت ‍‬
‫هام کــه کلم‬ ‫هام )اطمینــان پیــدا کــرد ‍‬ ‫از صــحت آن مطمئن شــد ‍‬
‫کنویس‪ ،‬دو رکعــت نمــاز‬ ‫یباشــد(‪ ،‬قبــل از پـا ‍‬ ‫حضرت خیرالنـام م ‍‬
‫ینمودم و تــألیف‬ ‫یآوردم‪ ،‬سپس آن را نقل و یادداشت م ‍‬ ‫هجای م ‍‬‫ب ‍‬
‫این کتاب حدود شانزده سال طول کشید«‪ ،‬و در زمان خود قریب‬
‫نود هزار نفر‪ ،‬این احـادیث را از او شــنیدند‪ ،‬از برکـت آن هــدایت‬
‫شدند‪.‬‬
‫عالصــحیح‬ ‫شــمار احــادیث صــحیح بخــاری ـ ـ کــه منتخــب از جام ‍‬
‫یباشــد‬‫یها‪ ،‬چهــار هــزار حــدیث م ‍‬ ‫هی تکرار ‍‬ ‫اوست ـ بدون محاسب ‍‬
‫چنان که امام نووی‪ /‬بدان تصریح کرده است‪.‬‬

‫‪42‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪43‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫تهای زیــادی در طلــب علــم‪،‬‬ ‫حلت و مســافر ‍‬‫امــام بخــاری َر َ‬


‫مخصوصا ً در جستجوی احادیث صحیح متحمــل شــد کــه مه ‍‬
‫متریــن‬
‫آنها سفر مکه و مصر بوده است و به کوفه و بغداد نیز زیاد رفــت‬
‫یکرد‪.‬‬‫و آمد م ‍‬
‫بخاری علوه بر صحیح خود کتب دیگری مانند‪» :‬قضایا الصحابه‬
‫والتابعین« و »تاریخ بخاری« و‪ ...‬را تصنیف و تحریر نموده است‪.‬‬
‫یکی از شعرای عرب در دو شعر بلیغ‪ ،‬سال تولد و فوت و سن‬
‫او را چنین وصف کرده است‪:‬‬
‫جمع الصحیح مکمل‬ ‫کان البخاری حافظا ً‬
‫التحریر‬ ‫و محدثا ً‬

‫فیها‪» ،‬حمید«‬ ‫میلده »صدق« و عده‬


‫‪1‬‬
‫وانقضی فی نور‬ ‫عمره‬

‫‪ .2‬امام مسلم‪/‬‬
‫مبن حجــاج بــن ورد بــن کرشــان نیشــابوری قشــیری )از‬ ‫مســل ‍‬
‫های از عرب(‪ ،‬مشهور به مسلم نیشابوری‬ ‫هی بنی قشیر قبیل ‍‬ ‫طایف ‍‬
‫)منســوب بــه زادگــاهش نیشــابور(‪ ،‬یکــی از رجــال برجســته و از‬
‫نامداران علم حدیث است‪ .‬در ســال ‪ 204‬یــا ‪ 206‬هجــری قمــری‬
‫متولــد شــد در سـال ‪ 261‬در سـن ‪ 55‬یـا ‪ 57‬ســالگی زنـدگی را‬
‫بدرود گفت‪.‬‬
‫او‪ ،‬در »خراسان« از »یحیی بن یحیی« و »اسحاق بن راهویه«‬
‫استماع حــدیث نمــود و در »ری‪ ،‬عــراق‪ ،‬حجــاز‪ ،‬و مصــر« نیــز‪ ،‬از‬
‫اســتادان مشــهور حــدیث‪ ،‬کســب فیــض کــرد و از مشــهورترین‬
‫استادان او »احمد بن حنبل )امام حنبلیان(« در عراق بوده اســت‬
‫و در »تاریخ یافعی« مذکوز است که‪» :‬مســلم‪ ،‬صــحیح خــود را از‬
‫سیصد هزاز احادیث مسموعه‪ ،‬تصنیف کرده است«‪ .‬علما‪ ،‬صحیح‬
‫امام بخاری را »فقــه امــام بخــاری« و صــحیح مســلم را »احســن‬
‫هی او ابوالحســـن یـــا‬
‫هانـــد؛ کنی ‍‬
‫الســـیاق للروایـــات« وصـــف کرد ‍‬
‫‪ -‬کلمات صدق ‪ ،194‬حمید ‪ ،62‬نور ‪ 256‬بـه ترتیـب‪ ،‬تولـد و سـن و فـوت‬ ‫‪1‬‬

‫هحساب ابجد است‪.‬‬


‫امام ب ‍‬

‫‪43‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪44‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ابوالحسین و لقب هر دو )بخــاری و مســلم( شــیخ‪ ،‬بــوده اســت و‬


‫هکــار رود منظــور از آن‬ ‫هی شــیخین ب ‍‬ ‫لــذا‪ ،‬هرگــاه در حــدیث‪ ،‬کلم ‍‬
‫مسلم و بخاری است‪.‬‬
‫صــحیح او‪ ،‬شــامل چهــار هــزار حــدیث منتخــب از سیصــد هــزار‬
‫هی اوسـت؛ محـل وفـات او‪» ،‬نصـراباد‬ ‫حدیث مسموعه و محفوظ ‍‬
‫تگــاه مســلمانان بــوده اســت‪.‬‬ ‫تها زیار ‍‬‫نیشــابور« و مــزار او مــد ‍‬
‫ترمذی و مسلم‪ ،‬بیشتر در خدمت بخاری بودند و بــرای او احــترام‬
‫یشــمردند‪.‬‬ ‫یشــدند و او را برخــود مقــدم و اســتاد م ‍‬ ‫خاص قایل م ‍‬
‫کار او غیر از غور و تتبع در علم حدیث و فقه‪ ،‬تجارت بوده اســت‬
‫و چنان که مشهور است او نیز‪ ،‬بلعقب از دنیا رفته و فرزنــدی از‬
‫یگوینــد‪:‬‬‫خود بجا نگذاشته است‪ .‬در تقوای او‪ ،‬مشهور است که م ‍‬
‫از حکومت کنار گرفت و جز به کار فقه و حدیث و عبادت و گاهی‬
‫یپرداخت‪ .‬با ایــن کــه بــدخواهان از امــام‬ ‫هکار دیگری نم ‍‬ ‫تجارت‪ ،‬ب ‍‬
‫بخاری بدگویی کردند و حاکم دستور داد که مردم را از تمــاس بــا‬
‫او ممانعت کنند‪ ،‬مسلم بــدون تــرس از دســتور امیــر‪ ،‬گــاهی نــزد‬
‫یترسید‪.‬‬ ‫هی لئمان نم ‍‬ ‫یرفت و از غضب امیر و لوم ‍‬ ‫امام بخاری م ‍‬
‫تهای زیادی‬ ‫متر از شصت سال خود‪ ،‬مسافر ‍‬ ‫در طول زندگی ک ‍‬
‫نمود و آخرین سفر او‪ ،‬به »بغداد« در سال ‪ 259‬بوده است‪ .‬آثــار‬
‫متریــن آنهــا همــان‬‫هاند و مه ‍‬ ‫و مصنفات او را‪ 24 ،‬یــا بیشــتر نوشــت ‍‬
‫صحیح مسلم است که حدود چهارهزار حدیث برگزیــده از سیصــد‬
‫عالکبیر«‪» ،‬العلــل«‪،‬‬ ‫هزار حدیث او است و »مســندالکبیر«‪» ،‬جـام ‍‬
‫هاللــه‬
‫یباشــد‪ .‬رحم ‍‬ ‫»اوهام المحــدثین« و‪ ...‬از دیگــر تألیفــات او م ‍‬
‫علیه‪.‬‬

‫‪ .3‬امام ابوداود‪/‬‬
‫ابوداود سلیمان بن اشعث بن اســحاق بــن بشــر بــن شــداد بــن‬
‫عمـــرو بـــن عمـــران ازدی سجســـتانی منســـوب بـــه سجســـتان‬
‫هی او همــان ابــوداود و لقبــش‪،‬‬ ‫)سیســتان( ایــران« اســت‪ .‬کنی ‍‬
‫»حافظ ازدی سجستانی« و »ســید الحفــاظ« بــوده اســت‪ .‬محــل‬
‫تولد او‪ ،‬نامعلوم و سال تولدش را ‪ 202‬و فوتش را ‪ 274‬یــا ‪275‬‬
‫هاند‪.‬‬
‫ثبت کرده و محل وفات و سکونت او را »بصره« دانست ‍‬

‫‪44‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪45‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫او‪ ،‬در ایام تحصیل‪ ،‬به حفــظ کــردن حــدیث رغبــت پیــدا کــرد و‬
‫تها نمــود‬ ‫برای تحقیق در ضعف یا صحت احادیث شریفه مســافر ‍‬
‫و مشقات فراوانـی را تحمــل کـرد و از علمـا و محــدثان »عــراق‪،‬‬
‫شام‪ ،‬مصر و بخارا« استماع حدیث نمود‪ .‬در »تصحیح المصــابیح«‬
‫از ابوبکر بن محمد داسه از شاگردان امــام ابــوداود روایــت شــده‬
‫است‪» :‬از ابوداود شنیدم‪ ،‬گفت‪ :‬پانصد هزار حدیث را از حضــرت‬
‫رسول اکرمص نزد اســتادان صــالح و مشــهور و حافظــان حــدیث‬
‫نوشته و در میان تمام آنها چهار هزار و هفتصد حــدیث را انتخــاب‬
‫نمودم و در سنن خود )صحیح ابوداود( ضبط کردم«‪.‬‬
‫در صــلح و ســداد و ورع و تقــوای او‪ ،‬شــکی نبــوده و مشــهور‬
‫خاص و عام بوده است‪ .‬محدثان بزرگ‪ ،‬در توصیف سنن ابی داود‬
‫هانــد‪ .‬او نیـز‪ ،‬ماننـد بخـاری و‬ ‫مفرسـایی کرد ‍‬ ‫یا صــحیح ابــوداود‪ ،‬قل ‍‬
‫مســلم‪ ،‬نــزد »امــام احمــد بــن حنبــل« در »بغــداد« کســب فیــض‬
‫نموده‪ ،‬بعدها در بصره ماندگار شد و به نشر علوم مخصوصا ً علم‬
‫حدیث پرداخت و ظاهرا ً جــز تــدریس وعــظ و تبلیــغ و راهنمــایی و‬
‫ارشاد مسلمین شغلی نداشــت‪ .‬ابــوبکر حفــاظ از اکــابر حافظــان‬
‫ینویسد‪ :‬ابــوداود‪ ،‬در‬ ‫حدیث در بغداد‪ ،‬در تذکره الحفاظ خویش‪ ،‬م ‍‬
‫نظر خلیفه محبوب و مورد احترام بوده است و برادر خلیفه‪ ،‬بعــد‬
‫هی رنج از او التماس کــرد کــه در بصــره اقــامت کنــد تــا بــه‬ ‫از فتن ‍‬
‫وسیله ی او دارالعلم بصره آبــادتر شــود و علــوم اســلمی‪ ،‬رونــق‬
‫خود را از سر گیرد‪ .‬تعداد علمایی که امام ابوداود‪ ،‬از آنهــا حــدیث‬
‫یالــدین‬ ‫هی »محمــد مح ‍‬ ‫روایت و اخذ کــرده اســت‪ ،‬مطــابق نوشــت ‍‬
‫عالزهر مصـر« کـه در مقدمــة کتـاب ســنن‬ ‫عبدالحمید مدرس جام ‍‬
‫هانـد کــه از آن جملـه‪:‬‬ ‫یداود نقل کرده است‪ ،‬قریب ‪ 48‬نفر بود ‍‬ ‫اب ‍‬
‫امام احمد حنبل‪ ،‬متوفی ‪ ،241‬ابوزکریا یحیی بن معیـن غطفـانی‪،‬‬
‫متوفی ‪ ،234‬ابورجاء قتیبه بن سعید ثقفی‪ ،‬متوفی ‪ 240‬و حــافظ‬
‫ابوبکر محمدبن بشار بــن عثمــان عبــدی بصــری‪ ،‬ملقــب بــه بنــدار‬
‫هاند‪.‬‬
‫بود ‍‬
‫در ورع او‪ ،‬محمد بن بکر بن عبدالرزاق‪ ،‬گوید‪» :‬لباس ابــوداود‪،‬‬
‫دارای دو آستین بود؛ یکی بزرگ و گشاد و دیگــری تنــگ و کوچــک‪،‬‬
‫از او پرسیدند‪ :‬رحمت خدا بر تو باد! علت این چیست؟ در جــواب‬

‫‪45‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪46‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫بهاست و آن که کوچک و تنگ‬ ‫گفت‪ :‬آن که بزرگ است‪ ،‬برای کتا ‍‬


‫یفایده است«‪.‬‬ ‫است‪ ،‬مورد احتیاج نیست و ب ‍‬
‫حافظ بن موسی ابراهیم از بزرگان علــم حــدیث‪ ،‬گفتــه اســت‪:‬‬
‫»ابوداود در دنیا برای حدیث و در آخرت برای بهشــت خلــق شــده‬
‫یداود‪ ،‬همیـن بـس کـه امـام احمـد‪ ،‬از او‬ ‫است«‪ .‬بـرای افتخـار اب ‍‬
‫یکــرد‪.‬‬‫حدیثی نقل کرده است که خود ابی داود بــه آن مباهــات م ‍‬
‫بیشتر توجه او به احادیثی بوده است که راجع به احکام و شریعت‬
‫اسلم باشد و این نشانة کمال زهد و مسلمانی اوست‪.‬‬
‫یدود‪ ،‬نظراتــی‬ ‫علمای بزرگ‪ ،‬در مورد کتــاب ســنن و صــحیح اب ‍‬
‫هانــد‪ ،‬از جملــه‪ ،‬امــام احمــد بــن حنبــل‪ ،‬کتــاب او را‬ ‫ارائه کرد ‍‬
‫مستحســن دانســته و زحمــات او را تقــدیر فرمــوده اســت و ایــن‬
‫کتاب‪ ،‬بــرای اهــالی »عــراق‪ ،‬مصــر‪ ،‬مراکــش و‪ «...‬مــورد اســتناد‬
‫است‪ .‬خود او گفته است‪» :‬مـن از پیـامبرص پانصـد هـزار حـدیث‬
‫نوشتم و در میان آنها ‪ 4800‬حــدیث را انتخــاب کــردم و در ســنن‬
‫نها اگــر عملــی شــوند‪ ،‬بــرای یــک‬
‫خود آوردم؛ که چهار حدیث از آ ‍‬
‫دین کامل‪ ،‬کافی خواهند بود‪ ،‬به این شرح‪:‬‬
‫‪ -1‬انم‌االعمال بالنیات‬
‫‪ -2‬مسسن حسسسن اسسسلم المسسرء‪ ،‬ترکسسه مسسا ل‬
‫یعنیه‪،‬‬
‫‪ -3‬الحلل بیسسن والحسسرام بیسسن و بیسسن ذلسسک‬
‫امور مشتبهات؛‬
‫ً‬
‫‪ -4‬ل یکسسون المسسؤمن مؤمنسسا حسستی یرضسسی‬
‫لخیه ما یرضی لنفسه‬
‫یالــدین‪ ،‬کتــاب‬ ‫هی اســتاد نــامبرده محمــد مح ‍‬ ‫و طبــق نوشــت ‍‬
‫یداود‪ ،‬با مکررات‪ ،‬شامل ‪ 5274‬حــدیث اســت کــه در ‪ 35‬بــاب‬ ‫اب ‍‬
‫تبویب شده است و این قول‪ ،‬با قول خود امام که گفتــه‪4800» :‬‬
‫هام« اختلف‬ ‫حدیث را از سنن انتخاب کرده و در صحیح خود آورد ‍‬
‫دارد و گویا‪ ،‬تفاضل این دو عدد‪ ،‬احــادیث مکــرره اســت کــه امــام‬
‫متریــن آثــار او عبارتنــد از‪:‬‬
‫آنهــا را بــه حســاب نیــاورده اســت‪ .‬مه ‍‬
‫»الســنن یــا صــحیح ابــی داود«‪» ،‬مراســیل«‪» ،‬ناســخ القــرآن و‬
‫لالنبوه« و »اختلف مصاحف«‪.‬‬ ‫منسوخه«‪» ،‬دلئ ‍‬

‫‪46‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪47‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫مشــهور اســت کــه ســهل تســتیر ‪ /‬کــه از زهــاد بــزرگ و دارای‬


‫کرامات آشکار و مقامات معنوی فراوانــی بــوده اســت‪ ،‬یــک روز‪،‬‬
‫وداود رفت‪ ،‬ابوداود‪ ،‬بــه احــترام او قیــام کــرد و دســت او را‬
‫نزد اب ‍‬
‫هام‬
‫بوسید و در جای مناسب نشاند‪ ،‬سهل گفت‪ :‬برای حاجتی آمــد ‍‬
‫یگــویم‪ ،‬ابــوداود قــول داد‪،‬‬
‫که تا قول انجام دادن آن را نــدهی‪ ،‬نم ‍‬
‫سهل گفت‪ :‬می خواهم اجازه دهی زبـان تـو را کـه بـه وسـیلة آن‬
‫یگــویی ببوســم‪،‬‬‫احادیث حضرت رسول اکرمص را برای مــردم م ‍‬
‫ابوداود زبانش را از دهان خارج کرد و سهل با اخلص تمام بــر آن‬
‫بوسه زد و نیز مشــهور اســت کــه ابــوداود‪ ،‬در شــمایل و هیبــت و‬
‫منظر‪ ،‬شبیه رسول خداص بوده است‪ .‬رضوان الله علیه‪.‬‬

‫‪ .4‬امام ترمذی‪/‬‬
‫ابوعیسی یا ابوالحسن محمد بن عیسی بن ســوره بــن موســی‬
‫بن ضحاک سلمی ضریر بوغی ترمذی که اصل او از »مرو« بوده‪،‬‬
‫یکی از اصحاب صحاح سته و از ائمة مقتدی به و از اعلم حفــاظ‬
‫و مشاهیر محدثین است‪ .‬لقب او حافظ ترمـذی و مولــد او‪ ،‬شـهر‬
‫مذ« واقع درساحل »رود جیحون« و تولــد او‪ ،‬در ســال‬ ‫قدیمی »ِتر ِ‬
‫هی بــوغ ترمــذ افتــاده‬ ‫‪ 200‬یــا ‪ 209‬و ســال فــوتش ‪ 279‬در قــری ‍‬
‫است‪ .‬یکی از القاب او‪ ،‬ضریر است؛ زیرا در آخر عمــرش بینــایی‬
‫خود را از دست داد و بعضی نوشته اند که‪» :‬مــادرزاد نابینــا بــوده‬
‫است«‪ .‬محــل ســکونت او‪ ،‬ترمــذ بــوده و شــغل و فرزنــد نداشــته‬
‫است‪.‬‬
‫هالمعــارف ســنتاوی آمــده اســت‪» :‬ترمــذی‪ ،‬در خــدمت‬ ‫در دایر ‍‬
‫بسیاری قدما و شیوخ و عالمان حدیث اســتفاده و از آنــان حــدیث‬
‫استماع کرده است؛ او و سایر صاحبان صحاح ســته‪ ،‬بــا ‪ 9‬نفــر از‬
‫هانــد و‬
‫محدثان بزرگ ارتباط داشــته و از آنــان حــدیث روایــت کرد ‍‬
‫حمــی‬‫ج َ‬‫قبل از آنان‪ ،‬محضر شیوخ بزرگی چون عبدالله بن معاویه ُ‬
‫جر المــروزی و قــتیبه ابــن ســعید ثقفــی‬ ‫ح ٌ‬
‫متوفی ‪ 242‬و علی بن ُ‬
‫مصعب احمد بن ابی بکــر ُزهــری مــدنی را درک و‬ ‫)ابورجاء( و ابو ُ‬
‫هاند‪.‬‬
‫از آنها کسب حدیث و برکات معنوی نمود ‍‬
‫قــه کــرده و از شــاگردان و محبــان‬ ‫او‪ ،‬در حــدیث‪ ،‬از بخــاری تف ّ‬
‫نکه عادت استادان و علمای بــزرگ اســت‪،‬‬ ‫همیشگی او بود و چنا ‍‬

‫‪47‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪48‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫غالبـًا‪ ،‬امـام بخــاری بــا نظـر او موافــق بــوده و گـاهی نیـر حــدیث‬
‫واحــدی را از او روایــت نمــوده و یکــی از شــاهدان دقــت نظــر و‬
‫مقامات علمی او‪ ،‬همان امام بخاری ‪ /‬بوده است‪ .‬و در پی کسب‬
‫علم و سماع حدیث به »خراسان‪ ،‬عراق و حجاز« مسافرت کرده‬
‫است‪ .‬محمد بن محبوب مروزی‪ ،‬محدث و شــیخ و رئیــس علمــای‬
‫مرو‪ ،‬از شاگردان او بوده و کتاب »جامع ترمــذی« را از اســتادش‬
‫روایت و تألیف نمــوده اســت‪ .‬کتــاب حــدیث او ــ کــه بــه »صــحیح‬
‫مترین تألیفــات او و یکــی از صــحاح‬ ‫ترمذی« مشهور است ـ از مه ‍‬
‫یباشد که جامع پنج هزار حــدیث از احــادیث نبــوی اســت و‬ ‫سته م ‍‬
‫هاند؛ از جملــه‪» ،‬شــرح تخفــه‬ ‫حهایی بر این کتاب مرقوم داشت ‍‬ ‫شر ‍‬
‫الحوذی« از »مبارکفوری هندی« متوفی بــه ســال ‪ 1352‬هجــری‬
‫یگوید‪» :‬این کتاب را بر علمــای حجــاز‬ ‫است‪ .‬خود امام ترمذی‪ ،‬م ‍‬
‫و عراق و خراسان عرضه کردم‪ ،‬از آن راضی بودنــد و کســی کــه‬
‫کتاب من در خانة او باشد‪ ،‬مثــل ایــن اســت حضــرت رســولص در‬
‫یفرماید«‪ .‬این کتــاب‪ ،‬بارهــا‬ ‫منزل او حضور دارد و با او صحبت م ‍‬
‫هاند‪ .‬دیگــر‬
‫حها بــر آن نوشــت ‍‬
‫هچاپ رسیده اســت و شــر ‍‬ ‫در عراق ب ‍‬
‫تألیفات او‪» :‬العلل«‪» ،‬الشمائل المحمدیه«‪» ،‬التاریــخ«‪» ،‬رســاله‬
‫یباشند‪.‬‬
‫فی الخلف والجدل«‪» ،‬الزهد« و »السماء والکنی« م ‍‬
‫یگویــد‪» :‬ابوعیســی ترمــذی‪ ،‬در حفــظ‪،‬‬ ‫»ابوسعید ادریســی« م ‍‬
‫بالمثل بــود و در فقــه یــد طــولئی داشــت و در حــدیث بــه‬ ‫ضــر ‍‬
‫هی صدر اول از مشایخ حدیث رسید«‪/ .‬‬ ‫درج ‍‬

‫‪ .5‬امام نسائی ‪/‬‬


‫احمد بن علی بن شعیب بن علی بن ســنان بــن دینــار بــن بحــر‬
‫نسائی؛ یکی از اصحاب صحاح ســته اســت‪ .‬نســائی‪ ،‬منســوب بــه‬
‫های از‬‫»نساء« شهری از شـهرهای خراسـان بـوده اسـت کـه عـد ‍‬
‫هاند‪ ،‬بین نساء و سرخس‪،‬‬ ‫مداران علم و ادب در آنجا ظهور کرد ‍‬‫نا ‍‬
‫دو روز راه و بین نسـاء و مـرو‪ ،‬پنـج روز و بیـن نسـاء و نیشـابور‪،‬‬
‫هی ایـن‬ ‫شش یـا هفـت روز اسـت‪ .‬مورخــان در ذکــر علــت تسـمی ‍‬
‫هاند‪» :‬چون فاتحان سپاه اسلم‪ ،‬به خراســان آمدنــد و‬ ‫شهر‪ ،‬نوشت ‍‬
‫به این شهر وارد شدند‪ ،‬آنجا را از مردان خالی یافتند؛ زیرا مردان‬
‫که قبل ً خبر ورود لشکر اسلم را دریافته بودند‪ ،‬فرار کرده و زنان‬

‫‪48‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪49‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫را از هول‪ ،‬همراه خود نبرده بودند و چون مسلمین به شهر آمدند‬
‫فنظر کردنــد و‬ ‫و جــز زنــان کســی را نیافتنــد‪ ،‬از تســخیر آن صــر ‍‬
‫گفتند‪ :‬این شهر نساء است و ما با نساء کاری نداریم که بعدها به‬
‫هی او‪ ،‬ابــو عبــدالرحمن و لقبــش‪،‬‬ ‫همیــن نــام مشــهور گردیــد‪ .‬کنی ‍‬
‫خالسلم و قاضی است؛ ولی لقب مشــهور او‪ ،‬همــان‬ ‫حافظ و شی ‍‬
‫اسم منسوب به نساء یا »نســائی« اســت‪ .‬تولــدش ‪ 214‬یــا ‪215‬‬
‫بوده است و محل تولدش‪ ،‬نساء و وفات او در سال ‪ 288‬یا ‪289‬‬
‫به سن ‪ 75‬سالگی اتفاق افتاد‪ .‬وقتی که بیمار بود‪ ،‬گفت‪» :‬مرا به‬
‫مکه ببرید«‪ ،‬او را به مکه بردند و در آنجا‪ ،‬دار فانی را وداع کرد و‬
‫هانــد‪ :‬بــه ســال ‪303‬‬ ‫بین »صفا و مروه« دفن شد؛ بعضی هم گفت ‍‬
‫هی فلسطین« دعوت حق را لبیک گفته است‪.‬‬ ‫در »رمل ‍‬
‫او‪ ،‬اهــل زهــد و جهــد و ورع بــوده و یــک روز در میــان روزه‬
‫یگرفته است‪ .‬بیشتر سکونتش در »مصر« و شــغلش‪ ،‬قضــاوت‬ ‫م ‍‬
‫و وعظ و تبلیغ و نشر معارف اســلمی بــر مبنــای قــرآن و حــدیث‬
‫بوده است‪ .‬کتاب او‪ ،‬ابتدا به نام »السنن الکبری« معروف شــد و‬
‫بعدها به دستور امیر رمله از نظر اختصار‪ ،‬آن را »مجتبی« نامید‪.‬‬
‫قه مشایخ اهــل مصــر در عهــد خــویش‬ ‫یگوید‪» :‬نسائی‪ ،‬ا َفٌ ِ‬ ‫حاکم م ‍‬
‫بوده است؛ بیشتر تحصــیلت خــود را در »مصــر‪ ،‬شــام‪ ،‬دمشــق و‬
‫نیشابور« به انجام رسانید؛ و از جمله استادان او‪ :‬احمد بــن نصــر‬
‫نیشابوری‪ ،‬ابی شعیب موسی‪ ،‬قتیبه بن سعد‪ ،‬اسحاق بن ابراهیــم‬
‫بن حبیب بن شــهید‪ ،‬ابراهیــم بــن یعقــوب جوزجــانی‪ ،‬اســحاق بــن‬
‫هاند‪ .‬حــاکم‬ ‫راهویه و شماری دیگر از کبار علمای فقه و حدیث بود ‍‬
‫یگفــت‪:‬‬ ‫یگوید‪» :‬بیــش از یــک بــار‪ ،‬از دارقطنــی‪ ،‬شــنیدم کــه م ‍‬ ‫م ‍‬
‫»ابوعبدالرحمن نسائی‪ ،‬بر افراد مشهور عصر خود در علم حدیث‬
‫و جرح و تعدیل آن‪ ،‬تقدم داشت«‪.‬‬
‫یکنــد‪:‬‬‫ســبکی‪ ،‬از شــیخ خــود حــافظ ذهــبی‪ ،‬نقــل م ‍‬ ‫جالــدین ُ‬ ‫تا ‍‬
‫»صحیح نسائی‪ ،‬بعـد از صــحیح مسـلم و بخـاری‪ ،‬از سـایر صــحاح‬
‫متــر دارد(‪ .‬از شــاگردان‬ ‫ضــعفش کمــتر اســت )حــدیث ضــعیف ک ‍‬
‫هانــد ـــ‬
‫هی او ـــ کــه از فقهــا و محــدثان زمــان بود ‍‬ ‫مشــهور و نخب ‍‬
‫یتوان ابوبکر احمد بن محمد معروف به ابــن ســنی‪ ،‬حســن بــن‬ ‫م ‍‬
‫رشیق عسکری‪ ،‬ابوسعید اعرابی‪ ،‬ابوجعفر طحاوی و بسیار دیگــر‬
‫هانــد و بــه اقــرار امــام‬
‫را نام برد که همه‪ ،‬از او حدث روایــت کرد ‍‬

‫‪49‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪50‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫نسائی‪ ،‬در السنن الکبری‪ ،‬حدیث غیر صحیح نیز هست کـه بنـا بـه‬
‫تقاضای امیر رمله‪ ،‬آنها را جدا کرد و احــادیث صــحیح را در کتــاب‬
‫»المجتبی« ثبت نمود که امروزه‪ ،‬یکی از صحاح سته محســوب و‬
‫مورد استناد است و غیــر از »المجتــبی« تألیفــات دیگــری دارد؛ از‬
‫جمله‪» ،‬الخصائص فــی فضــل علــی بــن ابــی طــالب«‪» ،‬الضــعفاء‬
‫والمتروکین من رواه الحدیث«‪» ،‬مسند علــی«‪» ،‬مســند مالــک«‪،‬‬
‫»فضائل الصحابه« و »مناسک حج«‪.‬‬

‫‪ .6‬امام ابن ماجه ‪/‬‬


‫هی ربیعــه‬ ‫هی ربعی قزوینی منسوب به طایف ‍‬ ‫محمد بن یزید ماج ‍‬
‫های از علمــای برجســته از آن‬ ‫به »قزویــن ایــران« اســت کــه عــد ‍‬
‫هاند و مشهور به باب الجنه بوده است‪ .‬ابن ماجه‪ ،‬یکـی از‬ ‫برخاست ‍‬
‫هی علم حدیث و از اعلم حفاظ قرن سوم هجری بوده است؛‬ ‫ائم ‍‬
‫وی صــاحب کتــاب ششــم از صــحاح ســته اســت کــه معــروف بــه‬
‫یباشد‪ .‬فرید وجدی در دایــره المعــارف خــود‬ ‫»سنن ابن ماجه« م ‍‬
‫می گوید‪» :‬ابن ماجه‪ ،‬به علم حدیث و متعلقات آن آشــنا بــود‪ .‬بــه‬
‫»بصره‪ ،‬کوفه‪ ،‬بغداد‪ ،‬مکه‪ ،‬شام‪ ،‬مصر و ری« مسافرت کرد و از‬
‫علمای حدیث استفاده نمود و حدیث نوشت‪ .‬او‪ ،‬تفسیری از قرآن‬
‫هی او‪ ،‬ابوعبــدالله‪ ،‬ابــن‬ ‫و تاریخی پسندیده نیــز نوشــته اســت‪ .‬کنی ‍‬
‫نالقزوینی و لقبش‪ ،‬حافظ بوده اســت‪ .‬تاریــخ تولــدش‪،‬‬ ‫ماجه‪ ،‬و اب ‍‬
‫سال ‪ 209‬و وفات او‪ 273 ،‬و موِلدش‪ ،‬قزوین و از قــرائن‪ ،‬چنــان‬
‫پیداست که مدفن او هم‪ ،‬همان قزوین بوده است‪ ،‬زیــرا در مــورد‬
‫هها‪ ،‬چیزی ثبت نشده اســت و ســنش‪ 64 ،‬ســال‬ ‫مدفنش در تذکر ‍‬
‫بوده است‪ .‬فرزندی به نــام عبــدالله داشــته کــه شــغلش نــامعلوم‬
‫هی خودش کسب علم و ترویج دین و نشر حقایق‬ ‫است‪ ،‬اما مشغل ‍‬
‫و معــارف اســلمی خاصــه‪ ،‬حــدیث نبــوی بــوده اســت‪ .‬اســتادان‬
‫ســرح‪،‬‬ ‫حدیثش‪ ،‬در دمشق‪ ،‬هشام بن عمار‪ ،‬در مصر اباطاهر بــن َ‬
‫هی‬ ‫هانــد و از شــاگردان نخب ‍‬ ‫شیبه‪ ،‬و دیگران بود ‍‬ ‫در عراق ابوبکربن َ‬
‫هی قطــان‪ ،‬ابــوعمرو احمــد‬ ‫یبن ابراهیم بن ســلم ‍‬ ‫او ابوالحسن عل ‍‬
‫بن محمد بن ابراهیم بن حکیم‪ ،‬ابـوطیب بـن روح بغــدادی‪ ،‬محمـد‬
‫هانــد و از کبــار‬
‫بن عیسی ابهری و ســلیمان بــن یزیــد قزوینــی بود ‍‬

‫‪50‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪51‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫علما و قدما ابن سیبویه و محمــد بــن عیســی صــبار‪ ،‬اســحاق بــن‬
‫هاند‪.‬‬
‫محمد نیز‪ ،‬از او حدیث روایت کرد ‍‬
‫آثــار علمــی او‪ ،‬عبارتنــد از‪» -1 :‬کتــاب الســنن« کــه ششــمین‬
‫یباشد و نخستین کسـی کــه ایــن کتــاب را‬ ‫صحیح از صحاح سته م ‍‬
‫سادس صحاح سته قرار داد‪ ،‬ابوالفضل بــن مــاهر مقدســی بــود و‬
‫لالدین سبوطی‪ ،‬شرح لطیفی به نام »مصباح الزجــاجه«‬ ‫شیخ جل ‍‬
‫بر آن نوشته و ابوالحسن محمد صادق بــن عبــدالهادی متــوفی بــه‬
‫سال ‪ 1138‬هجری‪ ،‬تعلیقاتی بر این کتاب دارد‪ -2 .‬تفســیر قــرآن‬
‫نمـاجه از عصــر‬ ‫نماجه معروف است‪ -3 .‬تاریــخ اب ‍‬ ‫که به تفسیر اب ‍‬
‫صحاح تا زمان خود او‪ -4 .‬تاریخ قزوین‪.‬‬
‫ابــویعلی خلیلــی تعــداد تألیفــات او را غیــر از ســنن‪ 32 ،‬کتــاب‬
‫نمــاجه‪ ،‬گفتــه اســت‪ :‬ســنن‪،‬‬ ‫نوشته است‪ .‬ابوالحسن‪ ،‬مصــاحب اب ‍‬
‫نماجه‪ ،‬بر علم‬ ‫شامل ‪ 1500‬باب و ‪ 4000‬حدیث است«‪ .‬سنن اب ‍‬
‫و عمل و تبحر و اطلع فـراوان او بـر کتـاب خـدا و سـنت رسـول‬
‫هی او‪ ،‬محمــد بــن‬ ‫خداص در فروع و اصــول دللــت دارد‪ .‬در مــرثی ‍‬
‫اسد قزوینی‪ ،‬ابیاتی سروده است که مطلع آنها‪ ،‬این بیت است‪:‬‬
‫و ضعضع رکنه فقد‬ ‫لقد اوهی دعائم‬
‫ابن ماجه‬ ‫عرش علم‬

‫ههای تخــت دانــش‬ ‫نماجه پای ‍‬ ‫یعنی‪ :‬به حقیقت‪ ،‬فقدان و مرگ اب ‍‬
‫و ستون علم را متزلزل ساخت‪.‬‬
‫هی حــدیث ـ ـ کــه‬ ‫هی ســت ‍‬ ‫هی ائم ‍‬ ‫نمــاجه و بقی ‍‬ ‫نکــه اب ‍‬
‫خلصــه‪ ،‬آ ‍‬
‫هطور اختصــار شــرح حــال آنهــا گذشــت ــ اهــل علــم و ورع و از‬ ‫ب ‍‬
‫مشاهیر دین و دانش و حدیث و تفسیر و تاریخ و ایمان و ایقــان و‬
‫شبیــانی و‬‫مدوســتی و خو ‍‬ ‫هانــد کــه در مرد ‍‬ ‫احســان و اتقــان بود ‍‬
‫هی آفــاق بــوده و کتــب‬ ‫کروانی‪ ،‬شــهر ‍‬ ‫کدلی و پــا ‍‬ ‫شقلمی و پا ‍‬ ‫خو ‍‬
‫تفرسا‬ ‫تهای طاق ‍‬ ‫هی آنها )صحاح سته( که با قبول مشق ‍‬ ‫شگان ‍‬‫ش ‍‬
‫و سفرهای دور و دراز‪ ،‬فقط از روی عشــق بــه ایمــان و اســلم و‬
‫گتریــن‬ ‫برای رضــای خــدا و عــرض ادب و اخلص بــه پیشــگاه بزر ‍‬
‫نها و مؤدب ترین معلمان عالم هستی‪ ،‬مخاطب بــه خطــاب‬ ‫انسا ‍‬
‫مؤکد و مستطاب‪:‬‬

‫‪51‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪52‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪   ‬‬


‫)قلم ‪(4 /‬‬ ‫‪  ‬‬
‫یعنی‪ ،‬سید خاتم و اشرف اولد آدم‪ ،‬خاتم انبیا و ســالر اصــفیا‪،‬‬
‫مظهــر صــفا و وفــا‪ ،‬حضــرت محمدالمصــطفیص‪ ،‬آنهــا را جمــع و‬
‫تصــنیف و تبــویب و تــألیف نمــوده و در دســترس مســمانان قــرار‬
‫هاند که تا ابد‪ ،‬سرمشـق دیـن و دنیـای آنـان باشـد کـه خداونـد‬‫داد ‍‬
‫یفرماید‪:‬‬‫م ‍‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪    ‬‬
‫)الحزاب ‪(21 /‬‬ ‫‪ ‬‬
‫هی خدا‪) ،‬حضرت محمدص در هر چیز( برای شــما‬‫»فرستاد ‍‬
‫بهترین سرمشق و نمونه است«‪.‬‬
‫]یکی از محدثان و خدمتگزاران سنت پاک پیــامبر ص‪ ،‬در قــرن‬
‫هی صــحابه و تــابعین و‬‫هفتم هجری که از ادامــه دهنــدگان شایســت ‍‬
‫امامان حدیث بود‪» ،‬امام ابوزکریا یحیی بن شرف نــووی »مؤلــف‬
‫های از فقیــه مشــهور‪،‬‬‫کتاب حاضر است که اینک‪ ،‬از طریــق مقــال ‍‬
‫یشویم[‪.‬‬ ‫»استاد دکتر وهبه الزحیلی« با او و کتابش بیشتر آشنا م ‍‬

‫آشنایی بسا کتسساب »ریسساض الصسسالحین« و مؤلسسف آن »امسسام‬


‫‪1‬‬
‫نووی ‪«/‬‬
‫کتاب ریاض الصالحین امام نووی از علمای قرن هفتــم هجــری‪،‬‬
‫سترین و برترین و استوارترین کتاب هــایی اســت کــه هیــچ‬ ‫از نفی ‍‬
‫ینیاز نیست‪،‬‬ ‫مرد و زن مسلمانی در هر خانواده با ایمانی‪ ،‬از آن ب ‍‬
‫هی‬‫همچون کتاب »الشفاء به تعریف حقوق المصطفی ص« نوشت ‍‬
‫»قاضی عیاض« از علمای قرن ششم هجری کــه ایــن هــر دو‪ ،‬دو‬
‫کتاب زیبا و پربار و برای آگاهی بخشی بــه مســلمان و بــا فرهنــگ‬

‫های مقدمة مانند است که استاد دکــتر زحیلــی‬ ‫هی مقال ‍‬


‫‪ -‬این قسمت ترجم ‍‬ ‫‪1‬‬

‫ضالصــالحین نوشــته اســت‪ ،‬بــا ایــن مشخصــات‪:‬‬ ‫بــرای چــاپی از کتــاب ریا ‍‬
‫یزکریــا‬
‫یالــدین اب ‍‬
‫دالمرسلین ص‪ ،‬امام محی ‍‬ ‫»ریاض الصالحین من کلم سی ‍‬
‫یحیــی بــن شــرف نــووی ‪ /‬بــا تصــحیح و تخریــج احــادیث و تعلیقــات‪ :‬علــی‬
‫هی‪ :‬دکتر وهـه زحیلــی‪ ،‬چـاپ چهــارم‪،‬‬ ‫عبدالحمید ابوالخیر و تقریظ و مقدم ‍‬
‫ه‪ 1999/‬م«؛ ‪.‬‬ ‫انتشارات دارالخیر‪ ،‬دمشق ـ ‪‍ 1420‬‬

‫‪52‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪53‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هها‬
‫ساختن او در دین و تصحیح عقائد و اخلق وی و شناخت ریشــ ‍‬
‫تها و فضــایل منحصــر بــه فــرد آن‪،‬‬
‫و تکالیف شریعت و بیان مزی ‍‬
‫ضروری هستند‪.‬‬

‫ضالصالحین‬
‫روش و سبک امام نووی‪ /‬در ریا ‌‬
‫ضالصــالحین‪ ،‬چنیــن اســت کــه او‪،‬‬ ‫روش امــام نــووی‪ /‬در ریا ‍‬
‫بهای حدیث نبوی‪ ،‬انتخاب کرده و در آنها‪،‬‬ ‫دوهزار حدیث را از کتا ‍‬
‫یبند بوده اســت‬ ‫به این که جز احادیث صحیح و واضح را نیاوََرد‪ ،‬پا ‍‬
‫و انتخــاب او‪ ،‬در نهــایت مــوفقیت و برکــت و خیــرات‪ ،‬زیــرا کــه‬
‫هراستی از اصول تربیت اســلمی‬ ‫احادیثی که او‪ ،‬برگزیده است‪ ،‬ب ‍‬
‫ههایی محکمنــد در پایــدار کــردن‬ ‫یآیند و همچون ریش ‍‬ ‫به حساب م ‍‬
‫رفتار مسلمان و هدایت او در مسیری شایســته و ســازنده‪ ،‬بــرای‬
‫خیر مسلمان و جامعه و دین او‪.‬‬
‫بهای کتابش را بدون عنــوان‬ ‫ل‪ ،‬هشتاد و سه باب از با ‍‬ ‫امام‪ ،‬او ً‬
‫مگذاری و‬ ‫یتوانم آن را »کتاب تربیت انسان مؤمن« نا ‍‬ ‫آورده که م ‍‬
‫در ‪ 19‬بــاب زیــر‪ ،‬مرتــب کنــم‪ :‬کتــاب آداب غــذا خــوردن و لبــاس‬
‫پوشیدن‪ ،‬آداب خوابیدن و بیدار شدن‪ ،‬سلم‪ ،‬عیــادت بیمــار‪ ،‬آداب‬
‫مسافرت‪ ،‬اعمال نیکو‪ ،‬اعتکاف‪ ،‬حج‪ ،‬جهاد‪ ،‬علم‪ ،‬شــکر و ســپاس‬
‫مل َــح و‬‫خــدا‪ ،‬صــلوات بــر پیــامبرص‪ ،‬اذکــار و دعاهــا‪ ،‬منثــورات و ِ‬
‫بهــای بســیاری هســت و‬ ‫استغفار؛ و غالبًا‪ ،‬در هر کتاب از آنهــا‪ ،‬با ‍‬
‫هشت کتاب آن‪ ،‬بابی ندارد‪.‬‬
‫هی هـر بـاب‪ ،‬آنچـه را کـه موضـوع بـاب‪،‬‬ ‫امـام نـووی‪ /‬درمقـدم ‍‬
‫شامل آن است‪ ،‬آورده و به بیان اهمیــت و فضــیلت بــاب‪ ،‬و آیــات‬
‫قرآنی مناسب بـا موضــوع و دارای ارتبـاط نزدیــک بـا آن پرداختــه‬
‫است ـ آیاتی که شــامل و جــامع غــرض و هــدف بــاب هســتند ــ و‬
‫عنوان مناسبی برای باب در نظــر گرفتــه اســت‪ ،‬هــر چنــد گــاهی‪،‬‬
‫ل‪ ،‬در خــود بگیــرد طــولنی هــم‬ ‫برای آن که مضــمون بــاب را کــام ً‬
‫مهای‬ ‫ههای پیچیده را شرح و نا ‍‬ ‫نگاه بعضی کلمات و جمل ‍‬ ‫هست‪ ،‬آ ‍‬
‫یکند‬‫اشخاص و جاهای مجهول را ـ پس از متن حدیث ـ معرفی م ‍‬
‫یکند و‬ ‫بهای معتبر حدیث نقل م ‍‬ ‫و حدیث را از احادیث صحیح کتا ‍‬
‫هی »متفق علیه‪ :‬بر آن اتفاق شده« را برای آنچــه »بخــاری و‬ ‫کمل ‍‬
‫هاند و در روایت از »ترمذی« و غیر او‪،‬‬ ‫مسلم« هر دو‪ ،‬روایت کرد ‍‬

‫‪53‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪54‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫آنچه را آنها در تعیین وضع حــدیث‪ ،‬از صــحیح یــا حســن بــودن آن‪،‬‬
‫یکند‪.‬‬‫هاند‪ ،‬ذکر م ‍‬‫گفت ‍‬
‫هاند‪ ،‬امهــات احــادیث در آن‬ ‫احادیثی که در هر باب انتخاب شــد ‍‬
‫موضوعند با اختیار روایت آســان و روان و کوتــاهی آن‪ ،‬کــه از آن‬
‫یرســد‪ .‬ایــن کتــاب ـــ در حقیقــت ـــ‬‫هی نبــوت بــه مشــام م ‍‬ ‫رایح ‍‬
‫یای است کــه از همــان عنــوان آن‬ ‫هی تربیتی و اخلقی عال ‍‬ ‫مدرس ‍‬
‫غهــای‬‫یشود کــه با ‍‬
‫غهای نیکوکاران( روشن م ‍‬ ‫)ریاض الصالحین‪ :‬با ‍‬
‫صالحان و بستان برگزیــدگان اســت و بــه همیــن دلیــل اســت کــه‬
‫هاند‪.‬‬
‫بزرگ و کوچک استاد و شاگرد و مرد و زن‪ ،‬بدان روی آرود ‍‬

‫بها‬
‫مگذاری با ‌‬
‫نا ‌‬
‫بها‪ ،‬انتخابی دقیــق و جــامع‬‫امام نووی‪ /‬برای عناوین مطالب با ‍‬
‫و مانع کرده و کلمه را در اصطلح شرع‪ ،‬شرح داده اســت؛ ماننــد‬
‫نچینی و بــردن و آوردن ســخن در بیــن‬ ‫»باب تحریم نمیمه‪ ،‬و سخ ‍‬
‫مردم‪ ،‬به جهت ویرانگری و افساد است« گاهی عنوان در حد یــک‬
‫یکشــد مثــل »بـاب نهــی از نقــل ســخن و کلم‬ ‫یا دو خط طــول م ‍‬
‫مردم به حاکمان‪ ،‬اگر نیازی مانند تــرس از مفســده یــا ماننــد آن‪،‬‬
‫بدان نباشد«‪ ،‬البته‪ ،‬همان کوتاه کردن عنوان در حد امکان است ـ‬
‫که بهتر هــم هســت ــ مثــل »بــاب نکــوهش انســان دو چهــره« و‪:‬‬
‫»باب تحریم دروغ«‪.‬‬

‫توجه به لغات و تخریج حدیث‬


‫خواننده‪ ،‬در این کتاب‪ ،‬حدیثی غیرصحصیح یا غیرحسن نخواهــد‬
‫یافت‪ ،‬چیزی که بر تــوان علمــی امــام نــووی‪ /‬و حســن گزینــش و‬
‫یکند؛ گاهی هــم فقــط صــحابی راوی حــدیث را‬ ‫اختیار او دللت م ‍‬
‫یکنــد و‬ ‫یبــرد و تخریــج حــدیث را ذکــر م ‍‬‫بدون ذکر سند آن نــام م ‍‬
‫بیشتر روایاتش‪ ،‬از صحیحین بخاری و مسلم است ـ که ]چنان کــه‬
‫یکنــد و از‬ ‫گفته شــد[ بــه عبــارت »متفــق علیــه« بــدانها اشــاره م ‍‬
‫یکنــد؛ بــا‬
‫»سنن ترمذی« و »ابن ماجه« و »ابوداوود« نیز نقــل م ‍‬
‫هی صحیح یا حسن داشتن حدیث؛ سپس‪ ،‬اگــر در حــدیث‬ ‫بیان درج ‍‬
‫لفظی باشد که نیاز به توضیح و ضــبط لغــوی داشــته باشــد‪ ،‬امــام‬
‫یکنــد؛ مثل ً‬‫نووی‪ /‬پس از تخریج حدیث‪ ،‬آن را‪ ،‬به اختصار‪ ،‬بیــان م ‍‬

‫‪54‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪55‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫پس از حدیث‪» :‬لیس الغنی عن کثره العرض‪ ،‬و لکن‬


‫الغنسسی غنسسی النفسسس«‪ 1‬در بــاب »قنــات و پــا ‍‬
‫کدامنی و‬
‫یگویــد‪» :‬عــرض‪ ،‬بــه فتــح عیــن و را‪ ،‬بــه‬‫هروی در زنــدگی« م ‍‬
‫میان ‍‬
‫یدهــد کــه بــر‬
‫معنی مال است«؛ و گهگاه‪ ،‬به بحث لغوی‪ ،‬طول م ‍‬
‫نچه در شــرح حــال او هــم مشــهور‬ ‫وسعت اطلع او بر لغت ـ چنا ‍‬
‫است ـ و بر حسن بیــان و شــیوایی ایجـاز گفتـار او دللــت دارد؛ و‬
‫کمتر حدیثی در این کتاب هست که به دنبالش‪ ،‬مفــردات لغــوی و‬
‫ترکیبات عربی نیامده باشد‪.‬‬

‫تهای کتاب‬
‫مزی ‌‬
‫های رسا از آن چیزی است که سنت شریف‬ ‫این کتاب‪ ،‬نمون ‍‬
‫نبــوی در خــود دارد‪ ،‬از ارشــاد و راهنمــایی بــه بهــترین اعمــال و‬
‫یها و اسـتوارترین قـوانین‪ ،‬چیـزی‬ ‫پایدارترین کارها و بلندترین خو ‍‬
‫یســازد‪ ،‬قلــب را بــا بهــار‬ ‫یکنــد‪ ،‬انســان را م ‍‬ ‫که نفس را تزکیــه م ‍‬
‫کترین ثمرهــا را ]در درون و‬ ‫هی نهــال پــا ‍‬ ‫یکند‪ ،‬ریش ‍‬‫ایمان زنده م ‍‬
‫یشــود تــا ایــن‬
‫یکارد و به صلح فــرد و اجتمــاع منجــر م ‍‬ ‫بیرون[ م ‍‬
‫امت‪ ،‬توصیف خداونـد متعـال را کـه فرمـود‪»:‬شـما بهـترین امـتی‬
‫هی خود تحقق بخشد‪.‬‬ ‫هستید که در مردم پدید آمده است« در بار ‍‬
‫هی این کتاب‪ ،‬در آن‪ ،‬مانند هر کتــاب دیگــر امــام نــووی‪/‬‬ ‫خوانند ‍‬
‫خیر و برکت و هدایت و نور را حس خواهد کرد و ایــن‪ ،‬بــه ســبب‬
‫انصاف آن به سه ویژگی زیر است‪:‬‬
‫اول‪ :‬دقت بالی علمــی و شــمول و عمــق؛ و ایــن‪ ،‬شــاهد علــم‬
‫بسیار فراوان مؤلف آن‪ /‬است‪.‬‬
‫بهای مــؤمن و انــس و‬ ‫دوم‪ :‬روحانیت وال و دارای هیمنه بر قل ‍‬
‫لذت و آرامش روحی؛ و این‪ ،‬دلیل اخلص مصنف و صــفای درون‬
‫و صدق نیت و حرص او بر نفع خواننــده و آموزنــده اســت؛ گــویی‬
‫یگیــرد و روان را‬ ‫راهنما و مرشدی زنده و امین است و قلب را م ‍‬
‫یکشاند‪.‬‬ ‫هسوی مراد م ‍‬ ‫یکند و انسان را ب ‍‬ ‫جذب م ‍‬

‫ینیازی و غنا‪ ،‬از زیادی مال و دارایی نیست‪ ،‬بلکـه غنـای واقعــی‪ ،‬غنـای‬
‫‪-‬ب ‍‬ ‫‪1‬‬

‫درون است‪.‬‬

‫‪55‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪56‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هی بســیار و بیــان رأی قطعــی یــا راجــح در‬‫ســوم‪ :‬تحقــق فایــد ‍‬
‫موضوع مورد بحث؛ و این‪ ،‬نشان تحقق روح و مقاصد و اهداف و‬
‫قهای وسیع در زندگی انسانی رشد یافته در مؤلف است‪.‬‬ ‫اف ‍‬
‫تها را خود امام نووی‪ /‬که در بیان سبب تــألیف‬ ‫هی این مزی ‍‬ ‫هم ‍‬
‫این کتاب گفته است‪ ،‬در خود‪ ،‬جمع کرده است‪» :‬تصــمیم گرفتــم‬
‫هی مختصری از احــادیث صــحیح را گــردآوری کنــم کــه‬ ‫که مجموع ‍‬
‫شامل مطالبی باشد که برای عــاملش‪ ،‬راهــی بــه آخــرت باشــد و‬
‫آداب ظــاهری و بــاطنی او را فراهــم آورده و جــامع تشــویق و‬
‫ترساندن و سایر آداب سالکان‪ ،‬از احــادیث زهــد‪ ،‬ریاضــت نفــس‪،‬‬
‫لهــا‪ ،‬پرهیــز دادن اعضــا و‬
‫هی د ‍‬‫پــاکیزگی اخلق‪ ،‬پــاکی و معــالج ‍‬
‫یهــای آنهــا و غیــر آن از مقاصــد عارفــان‪،‬‬
‫جرو ‍‬ ‫برطــرف کــردن ک ‍‬
‫باشد‪.«...‬‬

‫ف و علوم او‬
‫زندگی مؤل ‌‬
‫یالدین ابوزکریا یحیــی بــن‬ ‫خالسلم‪ ،‬محی ‍‬ ‫نووی‪ ،‬امام حافظ شی ‍‬
‫شرف بن مری حزامی حورانی شافعی‪ ،‬صــاحب تألیفــات پربــار و‬
‫منظیــر اســت‪ .‬در مــاه محــرم ســال ‪631‬‬ ‫یکــی از دانشــمندان ک ‍‬
‫هجری‪ ،‬در روستای »نوی« در ‪ 75‬کیلومتری جنوب دمشق‪ ،‬متولد‬
‫شـــد و پـــس از آن کـــه جـــوانی و آغـــاز پیریـــش را در آنجـــا‪ ،‬در‬
‫»دارالحــدیث« دمشــق گذرانــد‪ ،‬در رجــب ســال ‪ 676‬هجــری‪ ،‬در‬
‫نجا وفات یافت؛ بنابراین مدت عمر او‪ 45 ،‬سال و هفت مــاه‬ ‫هما ‍‬
‫بوده است‪ .‬آرامگاه او در نوی می‌باشد‪.‬‬
‫خالســلم و علــم اولیــاء و صــاحب‬ ‫هی راهــبر‪ ،‬شی ‍‬ ‫او امــا یگــان ‍‬
‫تصانیف سودبخش است؛ بزرگوار و پرهیزگار و در مقابــل نفــس‪،‬‬
‫هی دنیا‪ ،‬مبالتی نکرد؛‬ ‫تآور و زاهدی بود که به ویران ‍‬ ‫شیری شکس ‍‬
‫زهــد و قنــاعت داشــت و پیــروی از گذشــتگان »اهــل ســنت و‬
‫یورزید و هیچ ساعتی‬ ‫جماعت«؛ بر انجام هر نوع خیر‪ ،‬شکیبایی م ‍‬
‫هی او در‬ ‫نهــا‪ ،‬بــا احــاط ‍‬‫هی ای ‍‬ ‫را بدون طاعت‪ ،‬نمــی گذرانــد؛ و هم ‍‬
‫انواع علوم‪ ،‬از فقه و متون احادیث و اسماء رجـال و لغــت و غیــر‬
‫آن‪ ،‬همراه شده بود‪.‬‬
‫هام و او را ب ‍‬
‫ه‬ ‫من‪ ،‬از همان کودکی‪ ،‬امام نووی‪ /‬را دوست داشت ‍‬
‫هام؛ ]اول[‪ ،‬پیوســتگی او در‬ ‫دو دلیل‪ ،‬راهنمای زنــدگی خــود ســاخت ‍‬

‫‪56‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪57‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫امر علم و آموزش و آموختن و اشتغال به تألیف زیاد ـ که در سی‬


‫ســالگیش آن را آغــاز کــرد؛ و ]دوم[‪ ،‬اخلص او در طلــب علــم و‬
‫علقه به نشر آن و خدمت به اســلم و مســلمانان؛ و ایــن محبــت‬
‫من نسبت به امــام نــووی‪ /‬از وقــتی بــوده اســت کــه از اســتادانم‬
‫یالدین سبکی« را در حق او‪ ،‬تکرار‬ ‫یشنیدم که شعر »علمه تق ‍‬ ‫م ‍‬
‫یکردند‪:‬‬‫م ‍‬
‫علی بسط لها‪،‬‬ ‫و فی دارالحدیث‪،‬‬
‫أصبو و آوی‬ ‫لطیف معنی‬

‫مکانا مسه قدم‬ ‫عسی أنی امس بحر‬


‫‪1‬‬
‫النواوی‬ ‫وجهی‬

‫و در این شعر‪ ،‬دللتی آشکار بر میزان احــترام بــه ایــن امــام و‬


‫بزرگی قدر او و محبت علما نسبت به او‪ ،‬هست‪.‬‬
‫در کتاب »تذکره الحفاظ ذهبی«‪ ،‬به نقل از »شیخ ابن عطار‪«/‬‬
‫های از وقتــش را‪ ،‬در شــب‬ ‫آمده است که‪» :‬امام نووی‪ /‬هیچ لحظ ‍‬
‫نکــه مشــغول ]بــه‬ ‫یداد‪ ،‬مگــر آ ‍‬
‫ههــدر نم ‍‬
‫و روز ــ حــتی در راه ــ ب ‍‬
‫تحصیل و آموزش[ بود‪ ،‬شش سال بر ایـن روش مــداومت کـرد و‬
‫نعطار‪ ،‬سپس‬ ‫سپس‪ ،‬به تألیف و تدریس و حق گویی پرداخت؛ اب ‍‬
‫یگوید‪ :‬وی‪ ،‬همراه با آن کــه در کــار جهــاد بــا نفــس و عمــل بــه‬ ‫م ‍‬
‫هی نفس از عیوب و پــاک کــردن آن‬ ‫جزئیات ورع و مراقبه و تصفی ‍‬
‫از آرزوها بود‪ ،‬حافظ حدیث و علوم و رجال و صحیح و ناسالم آن‬
‫و پشیوایی در شــناخت مــذهب )یعنــی مــذهب شــافعی( هــم بــود‪.‬‬
‫شناخت و دانش او‪ ،‬تنوع یافت و در لغت‪ ،‬نحو‪ ،‬فقه‪ ،‬اصول فقــه‪،‬‬
‫حدیث‪ ،‬علوم حدیث‪ ،‬علم کلم )توحید(‪ ،‬اصول دین و قرآن‪ ،‬تبحــر‬

‫هی آن عشــق‬ ‫‪» -‬در دارالحدیث دمشق‪ ،‬معنی لطیفی هست که بــه گســتر ‍‬ ‫‪1‬‬

‫یگزینــم‪ ،‬شــاید‪ ،‬بــا بلنــدترین جــای پیشــانیم‪،‬‬


‫یورزم و در آن ســکوت م ‍‬
‫م ‍‬
‫مکانی را که نووی بر آن قدم گذاشته است‪ ،‬لمس کنم«‪ .‬این شعر‪ ،‬معنی‬
‫یگوید‪:‬‬‫یآورد که م ‍‬ ‫شعر »شیخ اجل‪ ،‬سعدی شیرازی« را به یاد م ‍‬
‫کهای شیراز‪ ،‬به دو دیدگان برفتم‬ ‫همه خا ‍‬
‫به امید آن که جایی‪ ،‬قدمی نهاده باشی‬
‫عثمان نقشبندی‬

‫‪57‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪58‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫بهــایی بســیار در آن علــوم نوشــت و آنهــا را درس‬ ‫پیدا کرد و کتا ‍‬


‫یگویــد‪» :‬امــام نــووی‪ /‬پیشــوایی‬ ‫نفخــر حنبلــی« م ‍‬ ‫داد؛ »شــیخ اب ‍‬
‫شهــای زیــادی را‬ ‫متبحر و حافظ و دارای دانشی اســتوار بــود‪ ،‬دان ‍‬
‫بســیار نیکــو آمــوخت و تألیفــات فراوانــی تصــنیف کــرد و زهــد و‬
‫ورعش‪ ،‬شدید بود«‪.‬‬
‫هــر روز‪ ،‬دوازده درس را در علــوم مختلــف بــه شــرح یــا بــرای‬
‫هها‪ ،‬پیش اســتادانش مــی خوانــد‪ ،‬بــه ایــن قــرار‪ :‬دو‬ ‫تصحیح آموخت ‍‬
‫درس از کتاب »وسیط غزالی«‪ ،‬یک درس از »مهذب«‪ ،‬درسی از‬
‫کتاب »اللمع ابن جنی«‪ ،‬درسی از »اصلح المنطــق«‪ ،‬درســی در‬
‫صرف‪ ،‬یک درس در اصول فقــه‪ ،‬یــک درس در »اســمای رجــال«‪،‬‬
‫یک درس در »اصول دین« ]و چهار درس دیگر[‪.‬‬
‫یخوانــدم‪ ،‬هــر چــه‬ ‫یگوید‪» :‬وقتی که درسی را م ‍‬ ‫امام نووی‪ /‬م ‍‬
‫را بدان مربوط بود‪ ،‬مثل شرح یک مشکل یا توضیح یک عبــارت و‬
‫ینوشــتم و خداونــد متعــال‪ ،‬در‬ ‫ضبط و تلفظ صــحیح یــک کلمــه‪ ،‬م ‍‬
‫کبار‪ ،‬بــه ذهنــم خطــور کــرد کــه بــه‬
‫وقت من برکت انداخته بود؛ ی ‍‬
‫فراگیری علم طب مشغول شوم و بــه »کتــاب قــانون«‪ ،‬ســرگرم‬
‫شدم‪ ،‬ناگاه‪ ،‬دلم را تــاریکی فــرا گرفــت و چنــد روز نتوانســتم بــه‬
‫تحصیل بپـردازم‪ ،‬بـر حـال خــودم نگــران شــدم و کتـاب قــانون را‬
‫فروختم؛ دلم‪ ،‬دوباره‪ ،‬روشن گشت«‪.‬‬

‫گواهی مرشد او‬


‫یگویـــد‪» :‬شـــیخ‬ ‫»شـــیح یاســـین ابـــن یوســـف زرکشـــی«‪ ،‬م ‍‬
‫یالدین« ])امام نووی‪ [(/‬را وقـتی کـه ‪ 10‬سـاله بـود‪ ،‬در نـوی‬ ‫مح ‍‬
‫ههــا‪ ،‬او را بــه بــازی بـا خودشـان مجبــور کردنــد و او‪ ،‬از‬ ‫دیــدم؛ بچ ‍‬
‫یگریســت و در آن حــال‪،‬‬ ‫یکــرد و از دستشــان م ‍‬ ‫دستشان فرار م ‍‬
‫هداری‬ ‫یخواند‪ ،‬محبتش به دلم افتاد؛ پدرش او را بــه مغــاز ‍‬ ‫قرآن م ‍‬
‫یپرداخت؛ پیش‬ ‫گماشته بود و او از قرائت قرآن‪ ،‬به داد و ستد نم ‍‬
‫هاش بــه او‬ ‫یداد‪ ،‬رفتــم و در بــار ‍‬
‫کسی که قــرآن را بــه او درس م ‍‬
‫مترین و‬ ‫ســفارش کــردم و گفتــم‪ :‬ایــن بچــه‪ ،‬امیــد اســت کــه عــال ‍‬
‫زاهدترین فرد زمان خـود بشــود و مـردم از او نفـع ببرنـد؛ از مـن‬
‫پرسید‪ :‬آیا تــو منجــم هســتی؟! گفتــم‪ :‬نــه‪ ،‬فقــط ســخنی بــود کــه‬
‫خداوند بر زبانم جاری ساخت و مرا بــدان گویــا کــرد؛ پــس از آن‪،‬‬

‫‪58‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪59‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫استاد‪ ،‬این را به پدر امام نووی‪ /‬گفــت و او‪ ،‬بــر ایــن کــار تشــویق‬
‫شد؛ تا حدی که او‪ ،‬قرآن را در نزدیکی بلوغ‪ ،‬ختم کرد«‪.‬‬

‫استادان او‬
‫امام نووی‪ /‬از »رضی ابن برهان و شیخ الشیوخ عبدالعزیز ابــن‬
‫نالـدین ابـن عبدالـدائم و عمـادبن عبـدالکریم‬ ‫محمد انصـاری و زی ‍‬
‫یالُیسـر و‬‫یالـدین اب ‍‬
‫نیوسـف و تق ‍‬ ‫نالـدین خلـف اب ‍‬ ‫چرستانی و زی ‍‬
‫سالدین ابــن ابــی عمــر« و علمــای‬ ‫صــیرفی و شــم ‍‬ ‫لالــدین َ‬
‫جما ‍‬
‫هی آنان‪ ،‬سماع حدیث کرده است‪.‬‬ ‫طبق ‍‬
‫هی حدیث‪ ،‬مســند امــام احمــد‪ ،‬موطــأ امــام‬ ‫بهای ششگان ‍‬ ‫»کتا ‍‬
‫بهــای زیــادی را‬‫مالک‪ ،‬شرح السنه بغوی‪ ،‬سنن دارقطنــی« و کتا ‍‬
‫ســماع کــرد و »الکمــال« حــافظ عبــدالغنی علءالــدین و »شــرح‬
‫احادیث صحیحین« را نزد »ابن اسحاق ابراهیم ابن یحیی مرادی«‬
‫خواند‪» ،‬اصول« را از »قاضی تفلیس« فراگرفت و »فقــه« را از‬
‫سالدین عبــدالرحمن بــن نــوح و‬ ‫»کمــال اســحاق معــری و شــم ‍‬
‫عزالدین عمر ابــن ســعد اربیلــی و کمــال ســلر )ســالر( اربیلــی«‬
‫آموخت؛ »لغت« را پیش »شیخ احمد مصری« و غیر او تعلیم دیـد‬
‫و نزد »ابن مالک«‪ ،‬کتابی از تألیفاتش را خواند؛ ]پس از تحصیل[‪،‬‬
‫ملزم اشــتغال بــه علــم و تـألیف و نشــر علــم و عبـادت و اوراد و‬
‫روزه و ذکر و صبر بر زندگی سخت زاهدانه در خوراک و پوشــاک‬
‫نکه‬‫بود؛ خوراک و پوشاکی در حد کلی و لزم و بدون اضافه‪ ،‬چنــا ‍‬
‫هاش‪ ،‬ســبحانیه‬ ‫هی ســفید و عمــام ‍‬ ‫پوشــاکش‪ ،‬لباســی از پــارچ ‍‬
‫هی چرمی( کوچکی بود‪.‬‬ ‫)عمام ‍‬

‫شاگردان او‬
‫غالتحصــیل شــدند‪،‬‬ ‫گروهی از علما‪ ،‬پیش او دانش آموخته و فار ‍‬
‫بالدین احمــد بــن‬‫از جمله‪» ،‬خطیب صدر سلیمان جعفــری‪ ،‬شــها ‍‬
‫جعران‪ ،‬شهاب الدین اربدی و علءالدین ابن عطـار« و »ابـن ابـی‬
‫هاند‪...‬‬
‫الفتح و مزی و ابن عطار«‪ ،‬از او حدیث روایت کرد ‍‬
‫هی اجتهاد‬
‫رسیدن او به درج ‌‬
‫هی اجتهاد مطلق رسید ولی‪ ،‬الــتزام مــذهب‬ ‫امام نووی‪ /‬به درج ‍‬
‫یداد‪ .‬در کتــاب »طبقــات الشــافعیه« از »ابــن‬ ‫شافعی را ترجیح م ‍‬
‫هی دمشــقی«‪ ،‬آمــده کــه‪» :‬هــر انســان بــا بصــیرتی‪،‬‬ ‫قاضــی شــهب ‍‬

‫‪59‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪60‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یدانــد کــه خداونــد تبــارک و تعــالی‪ ،‬عنــایتی بــه امــام نــووی‪ /‬و‬
‫م ‍‬
‫تألیفات او دارد و دلیلم بر آن‪ ،‬فوائدی است کــه در ضــمن آثــار او‬
‫یشود تا جایی که حتی شرح حالش هم‪ ،‬از فوایــدی خــالی‬ ‫واقع م ‍‬
‫نیست؛ و با این استدلل‪ ،‬می گوییم‪ :‬امام نووی‪] /‬در کتاب فقهــی‬
‫هی »امــام رافعــی« را تغییــر داده کــه اگــر‬ ‫»منهــاج«[ گــاهی کلم ‍‬
‫مــل‪ ،‬در آن تأمـل کنـد‪ ،‬بــر امـام نـووی‪ /‬خــرده خواهــد‬ ‫متأ ّ‬
‫شــخص ُ‬
‫هدســت‬ ‫گرفت و خواهد گفت‪ :‬به اختصار وفــا نکــرده و معنــی را ب ‍‬
‫ییــابیم کــه بــه‬
‫نداده اســت‪ ،‬امــا وقــتی کــه کنجکــاوی کنیــم‪ ،‬در م ‍‬
‫صواب و درست راه یافته و به فصل خطاب سخن گفته است‪...‬‬

‫جایگاه علمی او‬


‫امام نووی‪ /‬پیش از بلوغ‪ ،‬قرآن را ختم و حفظ کرد و وقتی کــه‬
‫‪ 34‬سال داشت‪ ،‬بعد از »امام ابوشامه«‪ ،‬تــولیت مقــام شــیخی و‬
‫استادی »دارالحدیث اشــرفیه ی دمشــق« و غیــر آن را بــه دســت‬
‫هعنــوان راتبــه و شــهریه[‬ ‫گرفــت‪ ،‬گرچــه حــتی یــک فلــس هــم ]ب ‍‬
‫نگرفت‪...‬‬
‫جعــی معتــبر و مرجــع‬ ‫مَر ّ‬
‫بنظر و ُ‬ ‫های صاح ‍‬
‫]امام نووی‪ /‬نویسند ‍‬
‫شــافعیان زمــان بــود‪ .‬بعــد از او‪ ،‬دانشــمندان دینــی و مفتیــان بلد‬
‫اسلمی‪ ،‬اقوال او را قبول و ]برای فتوی[ بــه رأی او اســتناد مــی‬
‫یدادند؛ امــا در علــم‬
‫جستند و نظرات خود را با اقوال او تطبیق م ‍‬
‫حدیث‪ ،‬اتکاء بر تصحیحات و تحقیقات و مطالعات او‪ ،‬بسیار مهــم‬
‫‪1‬‬
‫و قابل ذکر است[‪.‬‬

‫تألیفات امام نووی‪/‬‬


‫بهایی ارزشــمند اســت کــه بعضــی از آنهــا را بــه‬ ‫وی دارای کتا ‍‬
‫اتمــام رســانیده و بعضــی دیگــر را تمــام نکــرده اســت؛ از جملــه‬
‫هی او‪:‬‬‫م شد ‍‬‫تألیفات تما ‍‬
‫هالطالبین(‪ ،‬در فقه شافعی؛‬ ‫الروضه )روض ‍‬ ‫‪.1‬‬
‫جالطالبین(‪ ،‬در فقه شافعی؛‬ ‫المنهاج )منها ‍‬ ‫‪.2‬‬
‫قالمنهاج‪ ،‬در فقه؛‬‫دقائ ‍‬ ‫‪.3‬‬

‫هی دکتر زحیلی اضــافه‬


‫هی مترجم‪ ،‬نقل و به مقال ‍‬
‫‪ -‬این چند سطر‪ ،‬از نوشت ‍‬ ‫‪1‬‬

‫شد ـ مصححان‪.‬‬

‫‪60‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪61‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫های در علم خداشناسی و توحید؛‬ ‫المقاصد‪ ،‬رسال ‍‬ ‫‪.4‬‬


‫نالصــلح‪ ،‬تاریــخ فقــه و‬
‫تالشــافعیه لب ‍‬‫مختصــر طبقا ‍‬ ‫‪.5‬‬
‫فقها؛‬
‫رالتبیان‪ ،‬مواعظ و نصایح؛‬ ‫التبیان و مختص ‍‬ ‫‪.6‬‬
‫ی التنـبیه(‪ ،‬در فقـه‬‫حالتنبیه )التنـبیه علـی مـا ف ‍‬ ‫تصـحی ‍‬ ‫‪.7‬‬
‫شافعی؛‬
‫یالوقف والبتداء‪ ،‬در علم تجوید؛‬ ‫منارالهدی ف ‍‬ ‫‪.8‬‬
‫خهای وی‬ ‫های از فتواهای امام و پاس ‍‬ ‫الفتاوی‪ ،‬مجموع ‍‬ ‫‪.9‬‬
‫به سؤالت فقهی؛‬
‫‪ .10‬شرح مسلم )المنهاج فــی شــرح صــحیح مســلم(‪ ،‬در‬
‫حدیث؛‬
‫هاﻷبــرار(‪ ،‬مشــهور بــه اذکــار نــووی‪ ،‬در‬ ‫‪ .11‬الذکــار )حلی ‍‬
‫حدیث؛‬
‫ضالصالحین )همین کتاب(‪ ،‬در حدیث؛‬ ‫‪ .12‬ریا ‍‬
‫‪ .13‬الربعون حدیثًا‪ ،‬در حدیث؛‬
‫حالربعین حدیثًا‪ ،‬شرح کتاب بال؛‬ ‫‪ .14‬شر ‍‬
‫تالفقهاء‪ ،‬تاریخ فقهای اسلم؛‬ ‫‪ .15‬طبقا ‍‬
‫باﻷسماء واللغات‪ ،‬در علم رجال حدیث؛‬ ‫تهذی ‍‬ ‫‪.16‬‬
‫دالســلم‪ ،‬در‬ ‫هاﻷحکام مهمــات الســنن و قواع ‍‬ ‫خلصــ ‍‬ ‫‪.17‬‬
‫تها؛‬ ‫آداب و سن ‍‬
‫مالحدیث؛‬ ‫الرشاد فی علو ‍‬ ‫‪.18‬‬
‫‪ .19‬التقریب والتیسیر‪ ،‬در علم مصطلح حدیث؛‬
‫‪ .20‬اﻷشارات إلی بیان أسما‍ءالمبهمات؛‬
‫یالمناسک‪ ،‬در آداب و اعمال حج؛‬ ‫‪ .21‬الیضاح ف ‍‬
‫بهای دیگر‪.‬‬ ‫و کتا ‍‬
‫نها را نام برد‪:‬‬‫یتوان ای ‍‬‫هی او م ‍‬ ‫بهای تمام نشد ‍‬ ‫و از جمله کتا ‍‬
‫گترین تـألیف فقهـی‬ ‫حالمهذب( که بزر ‍‬ ‫المجموع )شر ‍‬ ‫‪.1‬‬
‫اوست و تا بحث »ربا« آمده است‪ ،‬در ‪ 20‬جلد؛‬
‫هالمسافر»؛‬ ‫التحقیق‪ ،‬تا مبحث »صل ‍‬ ‫‪.2‬‬
‫یالتنـــبیه‪ ،‬کـــه آن را )التحفـــه‬
‫شـــرح المطـــول عل ‍‬ ‫‪.3‬‬
‫بالتنبیه( نام نهاده و تا مبحث »نماز« رسیده است؛‬ ‫لطال ‍‬

‫‪61‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪62‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫شرح علی الوسیط که آن را )التنقیح( نام نهاده و تــا‬ ‫‪.4‬‬


‫طالصله« آمده است؛‬ ‫»کتاب شرو ‍‬
‫ناﻷســماء‬ ‫یالروضــه م ‍‬ ‫الشــارات إلــی مــا وقــع ف ‍‬ ‫‪.5‬‬
‫والمعانی واللغات؛ تا مبحث نماز؛‬
‫شرح قسمتی از صحیح بخاری؛‬ ‫‪.6‬‬
‫و‪...‬‬

‫تها و صفات او‬


‫خصل ‌‬
‫امام نووی‪ /‬در ســال ‪ 605‬هجــری ]در ‪ 20‬ســالگی[‪ ،‬همــراه بــا‬
‫هی منوره‬ ‫پدرش‪ ،‬به سفر حج رفت و حدود یک ماه و نیم‪ ،‬در مدین ‍‬
‫مانــد و در بیشــتر مســیر‪ ،‬مریــض بــود‪ .‬بــه اجمــاع نویســندگان‬
‫بهای شرح حال‪ ،‬امام نووی‪ /‬بــه ســه خصــلت متمــایز اســت؛‬ ‫کتا ‍‬
‫زهد‪ ،‬ورع و نصیحت امیران و امر به معروف و نهی از منکر‪.‬‬
‫نفرح‪] ،‬از شاگردان امام نووی‪ ،[/‬گفته است‪» :‬جایگـاه شـیخ‬ ‫اب ‍‬
‫یالدین‪ ،‬در سه پایه بود ـ که اگر تنها یکــی را شــخص دیگــری‬ ‫محی ‍‬
‫تنما خواهد شــد ـ ـ علــم‪،‬‬ ‫داشته باشد‪ ،‬محل تجمع طالبان و انگش ‍‬
‫زهد و امر به معروف و نهی از منکر؛‬
‫هی رواحیــه« در طــرف شــرقی‬ ‫امــا زهــد او؛ وی در »مدرســ ‍‬
‫»مسجد جامع امــوی دمشــق«‪ ،‬در اتــاق کوچــک عجیــبی ســکونت‬
‫نکه در‬ ‫ینوشــید‪ ،‬چنــا ‍‬ ‫یخورد و کم م ‍‬ ‫یکرد و ازدواج نکرد؛ کم م ‍‬ ‫م ‍‬
‫یخــورد؛ خــوراکی را پــدرش تــأمین‬ ‫هروز‪ ،‬جز یک بــار غــذا نم ‍‬ ‫شبان ‍‬
‫یکرد که چیزی نبود و هر ماه‪ ،‬پدر‪ ،‬چیز انــدکی مســتمری بــه او‬ ‫م ‍‬
‫یفرستاد تا بپوشد و‬ ‫یداد و مادرش‪ ،‬لباس و پوشاکی برای او م ‍‬ ‫م ‍‬
‫ینوشید‪ ،‬در لباس‬ ‫کبار‪ ،‬هنگام سحر‪ ،‬آب م ‍‬ ‫در شب و روز‪ ،‬فقط ی ‍‬
‫یپوشــید و آثــار‬ ‫شف و زهد بود‪ ،‬لباس خشن م ‍‬ ‫ق ُ‬
‫و ظاهرش‪ ،‬اهل ت َ َ‬
‫یگفت‪:‬‬ ‫یخورد و م ‍‬ ‫زندگی سخت بر او ظاهر بود؛ میوه و خیار نم ‍‬
‫بآلــود شــوم ]و از‬ ‫یترســم جســمم‪ ،‬رطــوبت پیــدا کنــد و خوا ‍‬ ‫»م ‍‬
‫یرفت‪.‬‬ ‫عبادت و علم باز مانم[ و به حمام عمومی نم ‍‬
‫ههــای دمشــق را‬ ‫امــا ورع او؛ در ورع‪ ،‬خیلــی شــدید بــود‪ ،‬میو ‍‬
‫نکــه اوقــاف و املک زیــادی داشــت کــه مــال‬ ‫هدلیل آ ‍‬ ‫یخورد‪ ،‬ب ‍‬ ‫نم ‍‬
‫محجوران بود و او‪ ،‬تصرف در آن را جز به مصلحت و غبطه‪ ،‬جایز‬
‫هندرت‪ ،‬آن هم از‬ ‫یکرد‪ ،‬جز ب ‍‬ ‫یدانست‪ .‬چیزی از کسی قبول نم ‍‬ ‫نم ‍‬

‫‪62‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪63‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یدانست آن را در مقابل کاری یا بــه انتظــاری بــه او‬ ‫کسانی که م ‍‬


‫یدهند‪...‬‬
‫نم ‍‬
‫قگــویی قــوی بــود‪ ،‬و در‬ ‫اما نصیحت او به امیران و حاکمــان؛ ح ‍‬
‫یکـرد‪ ،‬شـجاع‬ ‫نوشتار‪ ،‬آشکارا‪ ،‬امر به معـروف و نهـی از منکـر م ‍‬
‫یترســید‪ ،‬بیــانی‬‫شکنندگان نم ‍‬ ‫بود و در راه خدا از سرزنش سرزن ‍‬
‫قوی داشت و استدللش‪ ،‬روشن بود؛ با پادشــاهان و ظالمــان‪ ،‬بــا‬
‫ینوشـت و آنـان را از خـدا‬ ‫یشـد‪ ،‬بـه آنـان نـامه م ‍‬‫هرو م ‍‬‫انکار روب ‍‬
‫نهای مشهور بــا شــاه »ملــک ظــاهر‬ ‫هها و داستا ‍‬
‫یترساند‪ .‬مکاتب ‍‬‫م ‍‬
‫بیبرس«‪ ،‬بعد از جنگ با »لشکر تاتــار« و اخــراج آنــان از شــهرها‪،‬‬
‫دارد‪ ...‬از او‪ ،‬چند نامه به ملــک ظـاهر در امــر بـه معــروف‪ ،‬بــاقی‬
‫مانده است‪.‬‬
‫شبو کند؛ و بــر جــان‬‫]در خاتمه[‪ ،‬خداوند‪ ،‬خاک جای امام را خو ‍‬
‫او رحمت فراوان ریــزد و مــا را بــه برکـات و معــارف و علــوم او‪،‬‬
‫سود بخشد و مــا و او را از پــذیرفتگان در فــردوس بریــن بهشــت‬
‫قرار دهد‪.‬‬
‫]آمین[‬
‫یالحجه سال ‪‍ 1414‬‬
‫ه‬ ‫]دمشق[ ـ اول ذ ‍‬
‫‪ 11/5/1994‬م‪.‬‬
‫دکتر وهبه مصطفی زحیلی‪.‬‬

‫علوه بر امام نووی‪ ،/‬علمای بـزرگ دیگــری در علـم حــدیث بـه‬


‫هی حــدیث )اصــحاب صــحاح ســته(‪،‬‬ ‫شگان ‍‬‫هی شـ ‍‬ ‫دنباله روی از ائم ‍‬
‫هاند‪.‬‬
‫پرداختـــه و خـــود را از شـــاگردان و پیـــروان آنهـــا دانســـت ‍‬
‫مالله برحمته‪.‬‬‫تغمده ‍‬
‫این دانشمندان علم حدیث و ســنت را در »هنــد‪ ،‬ایــران‪ ،‬مصــر‪،‬‬
‫هاند‪.‬‬‫سوریه‪ ،‬عراق« و سایر بلد اسلمی تدریس کرده و رواج داد ‍‬
‫از جمله مشهورترین آنها که نام ایشان در فقه و تفسیر و حــدیث‬
‫هطور اختصار‪ ،‬به شرح زیر است‪:‬‬ ‫یخورد‪ ،‬ب ‍‬ ‫به چشم م ‍‬
‫ه‪.‬‬
‫امام دارمی سمرقندی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 255‬‬ ‫‪.1‬‬
‫ه‪.‬‬
‫احمد دارمی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 203‬‬ ‫‪.2‬‬
‫ه‪.‬‬
‫نحیان‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 354‬‬ ‫حافظ ابوحاتم اب ‍‬ ‫‪.3‬‬
‫ه‪.‬‬
‫بزاز‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 292‬‬ ‫‪.4‬‬

‫‪63‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪64‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ه‪.‬‬
‫ابوعبدالله حاکم‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 221‬‬ ‫‪.5‬‬
‫ه‪.‬‬
‫ابوالقاسم طبرانی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 260‬‬ ‫‪.6‬‬
‫ه‪.‬‬
‫حافظ ابونعیم اصفهانی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 430‬‬ ‫‪.7‬‬
‫ه‪.‬‬
‫امام ابوزرعة رازی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 264‬‬ ‫‪.8‬‬
‫ه‪.‬‬
‫ابوحاتم رازی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 277‬‬ ‫‪.9‬‬
‫ه‪.‬‬
‫حافظ ابوبکر بیهقی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 458‬‬ ‫‪.10‬‬
‫ه‪.‬‬
‫دارقطنی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 385‬‬ ‫‪.11‬‬
‫ه‪.‬‬
‫حافظ شهرروزی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 320‬‬ ‫‪.12‬‬
‫ه‪.‬‬
‫ابوالقاسم ابن عساکر‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 571‬‬ ‫‪.13‬‬
‫ابن صلح عثمان شهرزوری‪ ،/‬متــوفی بــه ســال ‪643‬‬ ‫‪.14‬‬
‫ه‪.‬‬
‫‍‬
‫ه‪.‬‬
‫حافظ ضیاءالدین مقدسی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 643‬‬ ‫‪.15‬‬
‫ه‪.‬‬
‫ابوالبرکات المجد بن تیمیه‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 652‬‬ ‫‪.16‬‬
‫ه‪.‬‬
‫نحجر عسقلنی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 852‬‬ ‫حافظ اب ‍‬ ‫‪.17‬‬
‫ه‪.‬‬
‫النور الهیثمی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 807‬‬ ‫‪.18‬‬
‫ه‪.‬‬
‫حافظ سراج بلقینی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 805‬‬ ‫‪.19‬‬
‫ه‪.‬‬
‫الحافظ السخاوی‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 902‬‬ ‫‪.20‬‬
‫لالدین سیوطی‪ ،/‬متــوفی بــه ســال‬
‫الحافظ شیخ جل ‍‬ ‫‪.21‬‬
‫ه‪.‬‬‫‪‍ 911‬‬
‫المحـدث ضـیاءالدین کمشـخانوی‪ ،/‬متـوفی بـه سـال‬ ‫‪.22‬‬
‫ه‪.‬‬
‫‪‍ 1311‬‬
‫ه‪.‬‬
‫حافظ مبارکفوری‪ ،/‬متوفی به سال ‪‍ 1353‬‬ ‫‪.23‬‬

‫‪64‬‬
‫‪65‬‬

‫نگاهی به اصطلحات علم حدیث‬


‫حدیث‪ :‬حدیث‪ ،‬در لغت‪ ،‬به معنی تازه و نو و نیز قول و ســخن‬
‫است و در اصطلح محدثین آنچه از قول و فعل و تقریر پیامبر ص‬
‫ممعنــی اســت‪ .‬و‬ ‫روایت شده باشد‪ ،‬و با اصطلح »سنت« کامل ً ه ‍‬
‫یگویند‪.‬‬ ‫گاهی قول اصحاب و تابعین را نیز حدیث م ‍‬
‫حدیث یا قدسی است یا نبوی؛ »حدیث قدسی« آن اســت‬
‫که پیامبرص بــه واســطة جبرئیــل‪ ،‬معنــی آن را از پروردگــار خــود‬
‫روایــت فرمــوده و لفــظ آن از خــود آن حضرتصباشــد‪ .‬و »حــدیث‬
‫نبوی« حدیثی است که مستقیم‪ ،‬از خود پیامبرص روایــت شــده و‬
‫لفظ و معنی از آن پیامبرص باشد‪.‬‬
‫هانــد‪» :‬حــدیث و خــبر‪ ،‬بــه یــک معنــی اســت«؛‬‫خبر‪ :‬بعضی گفت ‍‬
‫بعضی دیگر گویند‪» :‬خبر اعم از حــدیث اســت‪ ،‬چــه‪ ،‬خــبر‪ ،‬صــادق‬
‫است بر هر چه از پیامبر و غیر او رسیده باشد و حدیث‪ ،‬فقط بــر‬
‫یشــود کــه از پیــامبرص رســیده و بــه ایشــان‬ ‫چیــزی اطلق م ‍‬
‫اختصاص دارد‪.‬‬
‫اثسسر‪ :‬اثــر‪ ،‬در اصــطلح فقهــا‪ ،‬در مــورد کلم علمــای ســلف‬
‫یشود‪.‬‬‫استعمال م ‍‬
‫خبرآحاد‪ :‬هر حدیثی که یک نفــر یــا بیشــتر‪ ،‬آن را از پیــامبرص‬
‫روایت کنند و دارای شرایط حدیث مشهور نباشد‪ ،‬تحت ضــوابطی‬
‫کــه در علــم اصــول مــذکور اســت‪ ،‬مــورد اســتناد و احتجــاج واقــع‬
‫یگویند‪.‬‬ ‫یشود و آن را »خبر آحاد« م ‍‬ ‫م ‍‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪66‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪1‬‬
‫اقسام و انواع حدیث‪:‬‬
‫بیشتر علما‪» ،‬حدیث و اسناد« را به سه قسمت اصلی تقســیم‬
‫هاند‪:‬‬
‫کرد ‍‬
‫‪ .1‬صحیح؛ ‪ .2‬حسن؛ ‪ .3‬ضسسعیف‪ .‬و دلیلشــان بــر آن‪ ،‬ایــن‬
‫یشــود و یــا‬‫است که حدیث‪ ،‬یا »مقبول« است و به آن اســتناد م ‍‬
‫یگردد؛ و مقبول دو قسمت اســت؛ زیــرا‬ ‫»مردود« است و ترک م ‍‬
‫یباشــد کــه آن را »صحیح«‬ ‫هی قبول م ‍‬ ‫یا مشتمل بر صفات عالی ‍‬
‫یباشــد کــه آن را‬ ‫هی قبــول م ‍‬ ‫ینامنــد و یــا دارای صــفات نــازل ‍‬ ‫م ‍‬
‫نگــاه در‬‫ینامند؛ و مردود‪ ،‬همــان »ضــعیف« اســت‪ .‬آ ‍‬ ‫»حسن« م ‍‬
‫زیر هر یک از این سه قسمت‪ ،‬به حسـب مراتــب قــوت و ضـعف‪،‬‬
‫هاند‪.‬‬
‫انواعی را ثبت کرد ‍‬
‫سپس‪ ،‬علمای اهل حدیث‪ ،‬حدیث را به اعتبار »احوال راویان و‬
‫صــفات ایشــان« و بــه اعتبــار »احــوال متــون و صــفات آنهــا« بــه‬
‫هاند که بعضی از علما‪ ،‬انواع حدیث را بــه‬ ‫انواعی زیاد تقسیم کرد ‍‬
‫هاند و امــام نــووی‪ /‬آن را )‪ (65‬نــوع شــمرده‬ ‫مرز صد نوع رســاند ‍‬
‫یآیند و علمــای ایــن‬ ‫است‪ .‬و چون بعضی از آنها نوع به حساب نم ‍‬
‫هاند‪ ،‬چنــان بــه نظــرم رســید کــه‬ ‫علم‪ ،‬بسیاری از آنها را ترک کرد ‍‬
‫»انواع شایع و مورد استعمال حدیث« را بیان کنم که در ‪ 35‬نــوع‬
‫یشود‪.‬‬‫منحصر م ‍‬
‫‪ .1‬صسسحیح‪ ،‬کــه خــود دو قســمت اســت‪» :‬صــحیح لــذاته« و‬
‫هی غیر خود(؛‬ ‫»صحیح لغیره« )صحیح ذاتی و صحیح به واسط ‍‬
‫الف‪ .‬صحیح لذاته‪ ،‬آن اســت کــه اســناد آن بــا نقــل فــرد عــادل‬
‫ضابط و با ضبط کامل از غیر خود‪ ،‬تا انتهای ســند‪ ،‬وصــل باشــد و‬
‫شذوذ و علت قادحه )چیزی که به صحت آن زیان برساند(‪ ،‬در آن‬
‫نباشد‪.‬‬
‫ب‪ .‬صحیح لغیره‪ ،‬آن است کــه راویــان آن‪ ،‬بــه عــدالت و ضــبط‬
‫شهرت داشته باشند؛ ولی عدالت و ضبط ایشان کمــتر از عــدالت‬
‫و ضبط افرادی است که در سند صحیح لذاته هستند‪.‬‬

‫مالحــدیث«‪ ،‬از »محمــد علــی فطــب«‬ ‫‪ -‬این بخــش‪ ،‬از کتــاب »مختصــر عل ‍‬ ‫‪1‬‬

‫مالحدیث« صفحات ‪ 62-51‬انتخــاب و ترجمــه و نقــل شــده‬ ‫قسمت »اقسا ‍‬


‫است‪ .‬مصححان‪.‬‬

‫‪66‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪67‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .2‬حسن‪ ،‬که این نیز دو قسمت است‪:‬‬


‫الف‪» .‬حسن لذاته«‪ ،‬حدیثی است که اسنادش بــا روایــت فــرد‬
‫عادل ضابط بــا ضــبط غیــر کامــل از هماننــد خـود تــا انتهــای ســند‬
‫هاش از‬ ‫متصــل اســت‪ ،‬بــدون شــذوذ و نقــص‪ ،‬بــا شــهرتی کــه پــای ‍‬
‫شهرت صحیح کمتر است‪.‬‬
‫ب‪» .‬حسن لغیره«‪ ،‬حدیثی است که اسناد آن از فرد ناشــناخته‬
‫نکــه ایــن فــرد‪،‬‬ ‫یا دارای سوءحافظه و‪ ...‬خالی نیست؛ به شرط آ ‍‬
‫شکار و دارای خطای زیاد نباشــد و ایــن حــدیث‪ ،‬از‬ ‫غافل و فرامو ‍‬
‫راوی متهم به فسق روایت نشده باشد‪.‬‬
‫‪ .3‬ضعیف‪ ،‬عبارت از حدیثی است که یک شــرط یــا بیشــتر از‬
‫یک شرط از شروط صحت و حسن را فاقد است و به این اعتبار‪،‬‬
‫یشــود و مراتــب ضــعف آن بــه مــوجب‬ ‫به اقسام زیادی تقسیم م ‍‬
‫یباشد‪.‬‬ ‫ضعف راویان و خفت و سبکی اسناد و متن آن‪ ،‬متفاوت م ‍‬
‫مسند‪ ،‬آن است که اســنادش‪ ،‬بــه حســب ظــاهر‪ ،‬بــه انتهــا‬ ‫‪ُ .4‬‬
‫یشــود‬ ‫رسیده است؛ بنابراین شامل مرفوع‪ ،‬موقوف و غیره م ‍‬
‫و قید به »حسب ظــاهر« بــه خــاطر آن اســت کــه شــامل حــدیثی‬
‫مــدّلس«‪ ،‬در آن‬ ‫هی ُ‬
‫عنَعن ‍‬
‫بشــود کــه انقطــاعی پوشــیده‪ ،‬ماننــد » َ‬
‫مدّلس« کسی است که در اثنای سخنش‪ ،‬خلف‬ ‫موجود است و » ُ‬
‫یپوشد‪.‬‬ ‫یگوید‪ ،‬م ‍‬‫آنچه را که م ‍‬
‫‪ .5‬متصل یا موصول‪ ،‬حــدیثی اســت کــه اســنادش بــه انتهــا‬
‫متصل است؛ زیرا هر راوی‪ ،‬از شخص بالتر از خود‪ ،‬آن را شینده‬
‫ه‪،‬‬‫عنَعن ‍‬
‫است و به صورت مرفــوع یــا موقــوف باشــد‪ .‬و اتصــال بــا َ‬
‫همانند اتصــال بــا شــنیدن )ســماع( اســت‪ ،‬بــه شــرطی کــه راوی‪،‬‬
‫مدّلس« نباشد و بنابر شرط »مسلم« امکان ملقات‪ ،‬موجــود و‬ ‫» ُ‬
‫بنا به شرط »بخاری« ثابت و یا مصاحبت‪ ،‬طــولنی باشــد‪ ،‬بنــا بــه‬
‫شرط غیر ایشان‪.‬‬
‫هصورت خصوصی‪ ،‬به پیــامبرص‬ ‫‪ .6‬مرفوع‪ :‬حدیثی است که ب ‍‬
‫نسبت داده شود و این نسبت‪ ،‬عام است از این که قول باشد یا‬
‫فعل یا تقریر و یا وصف‪ .‬و قول صحابه که می گویــد‪ :‬مــا فلن‬
‫کار را در عصر پیامبرص‪ ،‬با حضــور وی یـا بــا آگـاهی حضــرتص از‬
‫یدادیم‪ ،‬یا فلن چیــز را مــی گفــتیم‪ ،‬یــا بگویــد‪ :‬مــا در‬ ‫آن‪ ،‬انجام م ‍‬

‫‪67‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪68‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫زمان پیامبرص‪ ،‬مشکلی در فلن امر نمی دیدیم‪ ،‬از ایــن قســمت‬
‫است‪.‬‬
‫‪ .7‬موقوف‪ ،‬حدیثی است کــه از صــحابه روایــت شــده باشــد‪،‬‬
‫قول باشد یا فعل و یا تقریر؛ متصل باشد یا منقطع‪.‬‬
‫‪ .8‬مقطسسوع‪ ،‬عبــارت از حــدیثی اســت کــه در یــک »تــابعی«‬
‫موقوف باشد‪ ،‬قول باشد یا فعل‪.‬‬
‫‪ .9‬مرسل‪ ،‬آن است که صحابی‪ ،‬از آن ساقط باشد و تفــاوتی‬
‫نیست راوی آن‪ ،‬تــابعی بــزرگ باشــد یــا کوچــک؛ و ایــن نــوع‪ ،‬نــزد‬
‫»امــام شــافعی« ضــعیف و نــزد »ابــوحنیفه« و »مالــک« صــحیح‬
‫است‪.‬‬
‫‪ .10‬منقطع‪ ،‬آن است که در میان راویان آن‪ ،‬قبل از صحابه‪،‬‬
‫در یک جای واحد‪ ،‬یک راوی ساقط شده باشد‪.‬‬
‫‪ .11‬معضل‪ ،‬حدیثی است که قبل از صحابه‪ ،‬با شــرط تــوالی‬
‫)پشت سر هم بودن( دو راوی یا بیشتر‪ ،‬ساقط شده باشد‪.‬‬
‫‪ .12‬معلق‪ ،‬حدیثی است که در اول سند‪ ،‬در آن‪ ،‬یــک راوی یــا‬
‫هدنبال هم ساقط شده باشد و حکم آن‪ ،‬صحیح است‪ ،‬بــه‬ ‫بیشتر‪ ،‬ب ‍‬
‫بهای صحیح آمده باشد‪.‬‬ ‫شرطی که در کتا ‍‬
‫سالسناد؛ ‪.2‬‬ ‫مدّلس‪ ،‬و این دو قسمت است‪ .1 :‬مدل ‌‬ ‫‪ُ .13‬‬
‫سالشیوخ‪.‬‬ ‫مدل ‌‬
‫سالسناد‪ ،‬آن است که آن را یک راوی‪ ،‬از کســی کــه او را‬ ‫مدل ‍‬
‫ملقات کرده و از او نشنیده است‪ ،‬روایت کند و به گمان این کــه‬
‫از او شنیده است‪ .‬یا از او شنیده‪ ،‬ولی چیزی را که از او نشــنیده‬
‫یکند و حکم آن‪ ،‬کراهت شدید است‪.‬‬ ‫است‪ ،‬روایت م ‍‬
‫سالشیوخ‪ ،‬آن است که راوی‪ ،‬شــیخ خــود را بــه اســم یــا‬ ‫و مدل ‍‬
‫کنیه یا وصفی که بدان شهرت ندارد‪ ،‬ذکر کند و حکم آن‪ ،‬کراهــت‬
‫یباشد‪.‬‬
‫فتر م ‍‬
‫است اما از اول خفی ‍‬
‫‪ .14‬شاذ‪ ،‬حدیثی است که راوی ثقــه )معتــبر(‪ ،‬آن را بــرخلف‬
‫یکند‪.‬‬
‫حتر از خود نقل م ‍‬ ‫حدیث راوی راج ‍‬
‫‪ .15‬منکر‪ ،‬در مخالفت‪ ،‬همانند شاذ است؛ اما فرقش با شاذ‪،‬‬
‫در ضعف روایت است‪.‬‬

‫‪68‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪69‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .16‬محفوظ‪ ،‬عبارت از حدیثی اســت کــه راوی ارجــح‪ ،‬آن را‬


‫از راوی معتبری کــه بــا او در روایــت اختلف دارنــد‪ ،‬روایــت کنــد؛‬
‫بنابراین محفوظ‪ ،‬در مقابل شاذ قرار دارد‪.‬‬
‫‪ .17‬معروف‪ ،‬حــدیثی اســت کــه راوی راجــح مخــالف روایــت‬
‫ضعیف‪ ،‬آن را نقل کند؛ بنابراین‪ ،‬معروف‪ ،‬در مقابل منکر است‪.‬‬
‫‪ .18‬متابع‪ ،‬آن راوی است که در روایت از شیخ خود یــا شــیخ‬
‫خودش تا انتهای سند‪ ،‬متابعت و موافقت روایت غیرخود را کــرده‬
‫باشد و متابعت‪ ،‬دو قسمت است‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫یگویند‪.‬‬‫الف(‪ .‬متابعت از شیخ راوی که آن را متابعت کامل م ‍‬
‫ب(‪ .‬متــابعت از کســی کــه از شــیخ راوی بــالتر اســت و آن را‬
‫‪2‬‬
‫ینامند‪.‬‬
‫متابعت ناقص م ‍‬
‫‪ .19‬شسساهد‪ ،‬فــرق میــان آن و متــابع آن اســت کــه متــابعت‪،‬‬
‫یشود و شاهد‪ ،‬حدیثی است کــه‬ ‫حدیثی است که با لفظ حاصل م ‍‬
‫یگردد؛ و مثال آن‪ ،‬حدیثی است که از دو طریق‬ ‫با معنی حاصل م ‍‬
‫روایت شده باشد؛ طریقی قوی و طریقی ضــعیف؛ پــس هــر گــاه‬
‫یگوینــد و هــر گــاه‬
‫ضعیف‪ ،‬در لفظ‪ ،‬موافــق باشــد‪ ،‬آن را متــابع م ‍‬
‫ینامند‪.‬‬
‫مخالف لفظ و در معنی‪ ،‬موافق باشد‪ ،‬آن را شاهد م ‍‬

‫‪ -‬مانند حدیثی که »شافعی« در کتاب »الم« از »مالک از عبدالله بن دینار‬ ‫‪1‬‬

‫یفرماید‪» :‬الشهر تسع‬ ‫از ابن عمر« از پیامبرص نقل کرده است که م ‍‬
‫و عشسسرون‪ ،‬فل تصسسوموا حسستی تسسروا الهلل‪ ،‬و ل تفطسسروا‬
‫حتی تروه‪ ،‬فان غم علیکم فاکملو العسسده ثلثیسسن«‪ ،‬و بعضــی‬
‫هاند که این حدیث‪ ،‬با این لفظ »منفرد« است و بــه همیــن‬ ‫چنان تصور کرد ‍‬
‫هاند؛ زیرا اصحاب مالــک بــا همیــن ســند‪ ،‬ایــن‬ ‫سبب‪ ،‬آن را »غریب« دانست ‍‬
‫غم علیکم فاقسسدروا لسسه« روایــت کرد ‍‬
‫هانــد؛‬ ‫حدیث را با لفظ »فان ُ‬
‫هاند و او‪» ،‬عبدالله بن مسـلمه‬ ‫ولی علماء متابعی را برای شافعی پیدا کرد ‍‬
‫ی قعنبی« است که بخــاری‪ ،‬آن را در صــحیح خــود‪ ،‬بــه همیــن شــیوه نقــل‬
‫مالحــدیث‪ ،‬دکــتر صــبحی‬ ‫هالنظــر‪ ،‬ص ‪ ،14‬بــه نقــل از علو ‍‬‫کرده اسـت‪ .‬نخب ‍‬
‫صالح‪ ،‬ص ‪.257‬‬
‫‪ -‬مانند حدیث سابق کـه در »صـحیح ابـن خزیمـه« بـا روایـت »عاصـم بـن‬ ‫‪2‬‬

‫محمد از پدرش محمد بن زی از جــدش ابــن عمــر« بــا لفــظ »فأکملوا‬


‫ثلثین« و در صــحیح مســلم‪ ،‬بــا روایــت »عبــدالله بــن عمــر از نــافع از‬
‫نعمر« با لفظ »فاقدورا ثلثین« آمده اســت‪ .‬توضــیح الفکــار ج ‪2‬‬ ‫اب ‍‬
‫مالحدیث‪ ،‬دکتر صبحی صالح‪ ،‬ص ‪.57‬‬ ‫ص ‪ 14‬به نقل از علو ‍‬

‫‪69‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪70‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .20‬متروک‪ ،‬حدیثی است که یک راوی متهم بــه دروغ‪ ،‬آن را‬


‫روایت کند و بــا قواعـد معلـوم‪ ،‬مخــالف باشــد‪ ،‬یــا ایـن کـه راوی‪،‬‬
‫دارای اشتباه یا فسق یا غفلت زیاد باشد‪.‬‬
‫‪ .21‬معلل‪ ،‬عبارت از حدیثی است که ظــاهر آن صــحت دارد‪،‬‬
‫نآور به صحتش( در آن مثل ً وصل به حــدیث‬ ‫بعدا ً علتی قادحه )زیا ‍‬
‫مرسل یا منقطع یا موقوف یــا باادخــال حــدیث در حــدیث و دیگــر‬
‫یشود‪ .‬و معلل‪ ،‬دو قسمت است‪:‬‬ ‫تهای قادحه آشکار م ‍‬ ‫عل ‍‬
‫الف‪ .‬علت و نقص آن‪ ،‬در اسناد واقع است‪ ،‬ب‪ .‬علــت و نقــص‬
‫یشود‪ ،‬مانند ارســال‬ ‫آن در متن واقع است‪ .‬آنچه در اسناد واقع م ‍‬
‫یآورد و‬ ‫و وقف‪ ،‬گــاهی‪ ،‬در اســناد و متــن بــا هــم‪ ،‬قــدح )زیــان( م ‍‬
‫یکند و متن‪ ،‬صــحیح خواهــد بــود؛‬ ‫گاهی‪ ،‬تنها در اسناد قدح وارد م ‍‬
‫مانند حدیث »البیعان بالخیار« که »یعلی بن عبید از ســفیان‬
‫یکنــد و یعلــی در روایــت از‬ ‫ثــوری از عمــرو بــن دینــار« روایــت م ‍‬
‫عمروبن دینار‪ ،‬دچار اشتباه شده اســت و در واقــع‪» ،‬عبــدالله بــن‬
‫دینار« است که هر دو ثقه )معتبر( هستند‪.‬‬
‫یشود‪ ،‬مانند ادخال حدیث در حــدیث‪ ،‬در‬ ‫و آنچه در متن واقع م ‍‬
‫یکند‪.‬‬
‫متن و اسناد با هم‪ ،‬قدح وارد م ‍‬
‫تهای‬ ‫ه صــور ‍‬ ‫‪ .22‬مضسسطرب‪ ،‬عبــارت از حــدیثی اســت کــه ب ‍‬
‫قهــا روایــت شــده‬ ‫مختلف و متفاوت و بدون ترجیــح یکــی از طری ‍‬
‫باشد‪ .‬و اضطراب‪ ،‬در اسناد و در متن و در هر دو‪ ،‬از یک راوی یــا‬
‫یشود‪.‬‬ ‫بیشتر‪ ،‬واقع م ‍‬
‫جالمتن است‪ ،‬مانند این که راوی‪ ،‬سخنی‬ ‫‪ .23‬مدرج‪ ،‬یا مدر ‌‬
‫از خود یا از غیر خود را در اول حدیث یا در وسط و یا در آخــر آن‬
‫یباشد و این‪ ،‬عبارت از آن است کــه‬ ‫جالسناد م ‍‬ ‫ذکر کند‪ .‬و یا مدر ‍‬
‫نزد راوی‪ ،‬دو متن با دو اسناد مختلف موجــود باشــد و آن دو متــن‬
‫را از راوی یکــی از آن دو ســند‪ ،‬نقــل کنــد؛ یــا راوی‪ ،‬یکــی از دو‬
‫حدیث مختلف را با اسناد مخصوص به خودش از او روایت کنــد و‬
‫از متنی دیگر‪ ،‬چیزی در آن زیاد کند که با آن اسناد نباشد؛ یــا نــزد‬
‫او متنی با اسنادی ـ به جز قسمتی از آن موجود باشد و چــون آن‬
‫قسمتف با اسنادی دیگر نزد او هست‪ ،‬بعدًا‪ ،‬تمــام آن را بــا اســناد‬
‫یکند؛ بنابراین‪ ،‬مدرج هم سه قسمت است‪.‬‬ ‫اول روایت م ‍‬

‫‪70‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪71‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .24‬مقلوب‪ ،‬عبارت از حدیثی مشهور نــزد یــک راوی اســت‪،‬‬


‫هی آن قرار می دهــد‪،‬‬ ‫سپس در جای آن‪ ،‬حدیث دیگری را در طبق ‍‬
‫یدهــد و‬‫یگیــرد و بــرای متنــی دیگــر قــرار م ‍‬ ‫یــا اســناد متنــی را م ‍‬
‫نگونه که اهل بغداد‪ ،‬امام بخــاری را امتحــان و صــد‬ ‫بالعکس‪ ،‬هما ‍‬
‫حــدیث را بــرای او مقلــوب کردنــد و امــام تمــام آنهــا را بــه وجــه‬
‫خودشان برگرداند و ایشان‪ ،‬به فضل و علم او اقرار کردند‪.‬‬
‫‪ .25‬مشهور‪ ،‬حدیثی است که بیشتر از دو نفر‪ ،‬آن را روایــت‬
‫کرده باشند و متــواتر‪ ،‬قســمتی از مشــهور اســت و آن عبــارت از‬
‫هطــوری‬ ‫حدیثی است که جمعی از جمع دیگری نقل کرده باشند‪ ،‬ب ‍‬
‫که اجتماع ایشان بر دروغ محال باشد؛ و متواتر دو قسمت است‪:‬‬
‫حالحفین« )مســح کشــیدن‬ ‫متواتر لفظی‪ ،‬مانند حدیث »مس ـ ‍‬
‫فها(؛‬
‫بر خ ‍‬
‫متواتر معنوی‪ ،‬مانند این که نـاقلن‪ ،‬در وقـایعی مختلـف‪ ،‬بـر‬
‫ماللــه وجهــه و عــدالت‬ ‫امری متفق باشند‪ ،‬مثل شجاعت علی‪ ،‬کر ‍‬
‫عمر‪. ،‬‬
‫‪ .26‬غریب‪ ،‬آن اســت کــه تنهــا یــک راوی‪ ،‬آن را از کســی کــه‬
‫یکند‪ ،‬نقل کند و دو قسمت اســت‪ :‬غریسسب در‬ ‫حدیثش را جمع م ‍‬
‫متن و اسناد‪ ،‬و غریسسب در اسسسناد نسسه در متسسن و غریــب در‬
‫متن نه در اسناد وجود ندارد‪ .‬اول‪ ،‬عبارت از حدیثی است که تنهــا‬
‫یکنــد‪ .‬دوم‪ ،‬حــدیثی اســت کــه جمعــی از‬ ‫یــک راوی آن را نقــل م ‍‬
‫یکنند و یــک نفــر دیگــر بــه تنهــایی‪ ،‬از‬ ‫صحابه‪ ،‬متن آن را روایت م ‍‬
‫یکند‪.‬‬
‫صحابی دیگری‪ ،‬آن را روایت م ‍‬
‫بالحدیث‪ ،‬حدیثی اســت کــه لفظــی مبهــم و دور از‬ ‫‪ .27‬غری ‌‬
‫فهـم در آن باشـد و ابهـام آن لفـظ‪ ،‬بـه علـت کمـی اسـتعمال آن‬
‫است‪.‬‬
‫‪ .28‬عزیز‪ ،‬عبارت از حدیثی است که دو نفر از دو نفر روایت‬
‫هاند‪ ،‬هرچند که در یک مرتبه باشند‪.‬‬ ‫کرد ‍‬
‫‪ .29‬مسلسل‪ ،‬حدیثی است که در روایــت‪ ،‬اســنادش‪ ،‬پــی در‬
‫مترین آن‪ ،‬ایــن اســت کــه‬ ‫پی بر یک حالت یا یک صفت باشد و مه ‍‬
‫بر اتصال سند و نبودن تدلیس دللــت کنــد و بعضــی از فوایــد آن‪،‬‬
‫زیاد بودن ضبط است‪ .‬و مسلسلت‪ ،‬کمتر از خلل تسلسل‪ ،‬سالم‬

‫‪71‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪72‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یمانند‪ ،‬زیرا گاهی تسلسل در وســط و گــاهی در اول و بعضــی‬ ‫م ‍‬


‫یشود‪.‬‬‫مواقع در آخر‪ ،‬قطع م ‍‬
‫‪ .30‬مدبج‪ ،‬عبارت از حدیثی است که دو راوی برابر‪ ،‬هــر یــک‬
‫از دیگری نقل کند؛ مانند »حضرت عائشه و ابوهریره«‪ ،‬ب‪.‬‬
‫‪ .31‬مؤتلف و مختلف‪ ،‬آن است که اســم راویــان یــا القــاب‬
‫ایشان یا مانند آن‪ ،‬در نوشتن نه در تلفظ متفق باشد و کسی کــه‬
‫‪1‬‬
‫از این آگاهی نداشته باشد‪ ،‬اشتباهش زیاد خواهد بود‪.‬‬
‫‪ .32‬متفسسق و مفسسترق‪ ،‬عبــارت از حــدیثی اســت کــه اســم‬
‫راویان یا انساب و القاب ایشان یا ماننــد آن‪ ،‬در تلفــظ و نوشــتن‪،‬‬
‫متفق و در واقع‪ ،‬تنها مسمای آنان از هم جدا باشد و شناخت ایــن‬
‫هم مهم است؛ زیــرا ممکــن اســت آن دو شــخص یــک نفــر تصــور‬
‫شوند‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪ .33‬متشابه‪ ،‬حدیثی است مرکب از دو نوع سابق‪.‬‬
‫‪ .34‬مشتبه مقلوب‪ ،‬حــدیثی اســت کــه اشــتباه در آن ذهنــی‬
‫است نه خطی و منظور از آن‪ ،‬راویانی است که در اسم و نسب‪،‬‬
‫متشابه و در تقدیم و تأخیر‪ ،‬متمایز هستند‪.‬‬
‫‪ .35‬عالی و نازل‪ ،‬و اقسام علو )برتری( پنج قسمت است‪:‬‬
‫الف‪ .‬نزدیکی به پیامبر؛‬
‫ب‪ .‬نزدیکی به یکی از امامان حدیث‪ ،‬مانند »اوزاعی و مالک«؛‬
‫هی حدیث یا‬ ‫بهای شش‍ گان ‍‬ ‫ج‪ .‬علو به نسبت روایت یکی از کتا ‍‬
‫بهای معتبر؛‬‫دیگر کتا ‍‬
‫د‪ .‬علو بــه تقــدم وفــات راوی از شــیخ بــر وفـات راوی دیگــر از‬
‫‪3‬‬
‫همان شیخ؛ هرچند که در عدد مساوی باشند‪.‬‬

‫ور‪ ،‬سلم و سّلم ‪.‬‬ ‫مس ّ‬


‫مسور و ُ‬ ‫‪ -‬مانند ِ‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬اسم راویان در نوشتن و تلفظ متفق‪ ،‬و اسم پدرانشــان متفـاوت باشـند؛‬ ‫‪2‬‬

‫با بــالعکس‪ :‬اســم پدرانشــان در نوشــتن و تلفــظ متفــق و اســم خودشــان‬


‫متفاوت باشد‪.‬‬
‫‪ -‬یکی از انواع علو نسبی‪ ،‬تقدم وفات راوی است‪ ،‬هرچند که تعداد راویان‬ ‫‪3‬‬

‫یکی باشد؛ یعنی اگر کسی »مسند احمد« را از »حلوی« از »ابن عباس«‬
‫از »نجیــب« شــنیده باشــد‪ ،‬بــر کســی کــه آن را از »جمــال کتــانی« از‬
‫»قرضی« از »زینب دختر مکی« شنیده باشد‪ ،‬علــو نســبی دارد؛ بــه دلیــل‬
‫مالحــدیث‪،‬‬ ‫هانــد‪ .‬علو ‍‬
‫این که سه نفر اول‪ ،‬قبــل از ســه نفــر دوم فــوت کرد ‍‬
‫دکتر صبحی صالح صص ‪.253-4‬‬

‫‪72‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪73‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ه‪ .‬علو به تقـدم سـماع از شـیخ از سـماع راوی دیگـر از همـان‬ ‫‍‬
‫‪1‬‬
‫شیخ‪.‬‬
‫و اقسام نزول‪ ،‬پنج قسمت است که از ضــد پنــج قســمت علــو‬
‫یشود؛ بنـابراین در مقابـل هـر قسـمی از اقسـام علـو‪،‬‬ ‫شناخته م ‍‬
‫متــر اســت‪ ،‬مگــر‬ ‫قسمتی از اقسام نزول وجود دارد‪ .‬و عــالی‪ ،‬مه ‍‬
‫های جدا شود‪ ،‬مانند بیشتر بودن افــراد معتــبر‬ ‫این که نازل‪ ،‬با فاید ‍‬
‫‪2‬‬
‫و ثقه در نازل‪ ،‬به نسبت عالی‪.‬‬
‫یتــوان حــدیث را تقســیم کــرد؛ زیــرا‬ ‫بــا تقســیمی دیگــر هــم‪ ،‬م ‍‬
‫حدیث‪ ،‬یا متواتر است یا آحاد و یا موضوع‪ .‬تعریف متــواتر کــه‬
‫یشــود کــه تعــداد راویــان آن‬‫بیان شد و آحاد بــه حــدیثی گفتــه م ‍‬
‫محصور و معین باشد‪ .‬موضــوع هــم عبــارت از حــدیثی اســت کــه‬
‫هطور عمد‪ ،‬در روایت آن دروغ گفته باشد‪.‬‬ ‫راوی آن‪ ،‬ب ‍‬

‫تشکر و تقدیر‬
‫ن کــه‬‫در خــاتمه ایــن کمــترین بنــدگان حضــرت قــادر ســبحا ‍‬
‫کترین امت حضرت خیرالمرســلینص‬ ‫بحمدالله‪ ،‬مسلمان و از کوچ ‍‬
‫یانتها به محضر رب کبریــا کــه‬‫یباشم‪ ،‬با تقدیم شکر و سپاس ب ‍‬ ‫م ‍‬
‫های را بــه اینجــانب مرحمــت فرمــوده‬ ‫توفیق چنین خدمت شایســت ‍‬
‫است‪ ،‬به حکم‪» :‬من لم یشکرالناس لسسم یشسسکرالله«‪،‬‬
‫هی خــود‪ ،‬واجــب مـی شــمارم کـه از اســتاد‬ ‫یدانم و بــر ذم ‍‬
‫لزم م ‍‬
‫کنهاد‪ ،‬دانشمند بزرگوار‪ ،‬تحریر خطیر و ادیب اریب‪ ،‬جناب آقای‬ ‫نی ‍‬
‫نالدین حمدی‪ /‬که با وجود ضعف بنیه و نــاراحتی چشــم و‬ ‫برها ‌‬
‫کثرت مهمان‪ ،‬در نهایت لطف و تواضع فراوان که سزاوار بزرگان‬
‫هی بشــاش‬ ‫علم و دین است‪ ،‬تقاضای بنده را با آغوش باز و چهــر ‍‬
‫نبهای خود را در تصحیح و تنقیــح ایــن‬ ‫تها وقت گرا ‍‬ ‫پذیرفته‪ ،‬ساع ‍‬
‫ترجمه از لحاظ نکات ادبی و غیره‪ ،‬صرف نمودند و حتی بــا زبــان‬
‫‪ -‬یکی دیگر از اقسام علو نسبی‪ ،‬تقدم در ســماع اســت‪ ،‬یعنــی کســی کــه‬ ‫‪1‬‬

‫متر باشد به نسبت کســی کــه ســماعش جدیــد بــوده‬ ‫سماعش از شیخ قدی ‍‬
‫است‪ ،‬علو نسبی دارد‪ ،‬مانند این که دو نفر از شیخ سماع کرده باشند؛ اما‬
‫یکی‪ ،‬در شصت سال پیش و دیگری در چهل سال قبل سماع کــرده باشــد‬
‫مالحــدیث‪ ،‬دکـتر‬
‫که در این صورت‪ ،‬اولی‪ ،‬به نسبت دومــی‪ ،‬علـو دارد‪ .‬علو ‍‬
‫صبحی صالح‪ ،‬ص ‪.254‬‬
‫مالحدیث‪ ،‬صص ‪.62-53‬‬ ‫‪ -‬قطب‪ ،‬محمدعلی‪ ،‬مختصر علو ‍‬ ‫‪2‬‬

‫‪73‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪74‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یانــدازه‪،‬‬ ‫روزه از این راهنمایی و زحمت و دقت دریغ نفرمودند‪ ،‬ب ‍‬


‫ینمــایم و مزیــد توفیــق و طــول عمــر و‬ ‫سگزاری م ‍‬ ‫تشــکر و ســپا ‍‬
‫‪1‬‬
‫عزت ایشان را از خدای منان خواستارم‪.‬‬
‫در حقیقت‪ ،‬باید اذعان نمود که اســتاد محــترم‪ ،‬نــه تنهــا در ایــن‬
‫لگشــای‬ ‫مــورد‪ ،‬بلکــه بــرای حــل مشــکلت علمــی و ادبــی‪ ،‬مشک ‍‬
‫تمنــد قــدیم خــود بــوده و‬ ‫عموم‪ ،‬خصوصا ً شاگردان مخلص و اراد ‍‬
‫ینشان‪ ،‬بضاعت مزجــاتی انــدک‪ ،‬از اطلعــات‬ ‫هستند‪ .‬و اگر این ب ‍‬
‫یکــران علــم و ادب‬ ‫های از دریــای ب ‍‬ ‫عربــی و فارســی دارم‪ ،‬رشــح ‍‬
‫ینشـان را رهیـن منـت و احسـان‬ ‫ایشان است که همیشــه‪ ،‬ایـن ب ‍‬
‫ضالبرکات را به حکم »اما‬ ‫هاند؛ خداوند چنین ذوات فای ‍‬ ‫خود نمود ‍‬
‫یالرض«‪ ،‬همــواره از جمیــع‬ ‫عالناس فیمکسسث ف ‌‬ ‫ما ینف ‌‬
‫آفات و بلیات‪ ،‬محفوظ و افادات و افاضات ایشــان را بــر همگــان‬
‫مستدام دارد‪.‬‬
‫و نیـــز‪ ،‬از بـــرادر متقـــی و دوســـت فاضـــل و ارجمنـــد‪ ،‬آقـــای‬
‫هی زیــاد بــا‬ ‫ملمسعود قادر مــرزی کــه بــا وجــود تــدریس و مشــلغ ‍‬
‫ی‬
‫لالفالحین ف ‌‬ ‫لسوزی تمام‪ ،‬این ترجمه را با کتــاب »دلی ‌‬ ‫د ‍‬
‫ضالصالحین« مقـابله نمــوده و بــرای انجــام دادن‬ ‫شرح ریا ‌‬
‫یاندازه متشــکر‬ ‫هاند‪ ،‬ب ‍‬
‫این امر ثواب‪ ،‬متحمل زحمت فراوانی شد ‍‬
‫و جزای جمیل او را از رب جلیل‪ ،‬خواستارم‪ .‬زحمت این دوســت‪،‬‬
‫مخصوصـا ً از ایـن نظــر شـایان تقـدیر و درخــور تشــکر اسـت کــه‬
‫ضالصــالحین را بــه فارســی‬ ‫ینشان‪ ،‬بــه او گفتــم‪ :‬ریا ‍‬ ‫وقتی‪ ،‬این ب ‍‬
‫بخیر هســتید و از‬ ‫یدانــم‪ ،‬شــما طــال ‍‬ ‫هام و چــون م ‍‬ ‫ترجمــه کــرد ‍‬
‫یتر و به لغات و اصطلحات این زبان‬ ‫طرفی در عربیت از من قو ‍‬
‫یکنـم در صــورت امکـان آن را بـا‬ ‫آشــناتر مـی باشــید‪ ،‬پیشــنهاد م ‍‬
‫شرحش مقابله کنید که مبادا در ترجمــه‪ ،‬اشــتباهات یــا اشــکالتی‬
‫باشد‪ ،‬ایــن دوســت محــترم‪ ،‬در کمــال صــداقت‪ ،‬ضــمن تحســین و‬
‫یمقدار‪ ،‬گفتند‪ :‬اگرچه من نیــز بــه تــازگی‪ ،‬در فکــر‬ ‫تبریک از این ب ‍‬
‫ضالصــالحین( بــوده و تــاکنون‪ ،‬در حــدود‬ ‫هی ریا ‍‬ ‫چنین کاری )ترجم ‍‬
‫هام‪ ،‬اما اکنون کــه شــما توفیــق‬ ‫هی آن را نیز ترجمه کرد ‍‬ ‫‪ 50‬صفح ‍‬
‫یپـذیرم‪.‬‬ ‫هاید‪ ،‬از دل و جان‪ ،‬تقاضای شما را م ‍‬ ‫اتمام ترجمه را یافت ‍‬
‫نالدین حمدی‪ ،‬در پــاییز ســال ‪ 1366‬شمســی بــه جــوار حــق‬
‫‪ -‬استاد برها ‍‬ ‫‪1‬‬

‫شتافت ـ خدایش با نیکان محشور کند ـ مصححان‪.‬‬

‫‪74‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪75‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هی خود وفا نمود و با ایمــان‬ ‫و الحق‪ ،‬مانند کریمان باصفا‪ ،‬به وعد ‍‬
‫یهای زندگی‪ ،‬بیــش از‬ ‫و اخلص تمام‪ ،‬با جود کثرت کار‪ ،‬و گرفتار ‍‬
‫شش ماه‪ ،‬بــا حوصــله اوقــات فراغــت خــود را وقــف بــازخوانی و‬
‫مطابقت این ترجمه با شرح عربی نامبرده نمودند و حقیقتا ً بــرای‬
‫انجام دادن این احسان‪ ،‬و فداکاری و از خود گذشــتگی نمــود و از‬
‫خواب و راحت خویش کاست؛ کــه واقع ـًا‪،‬پــاداش چنیــن زحمــت و‬
‫یتوانـد بدهـد؟ ضـمنًا‪ ،‬لزم بـه‬ ‫ریاضت را‪ ،‬جز خدای بـزرگ‪ ،‬کـه م ‍‬
‫یادآوری است که اضافه نمودن اصل عربی احادیث به ترجمه نیز‪،‬‬
‫هی ایــن دوســت محــترم صــورت‬ ‫بــه پیشــنهاد و راهنمــایی صـادقان ‍‬
‫گرفته است ـ جزاه الله خیرالجزاء‪.‬‬
‫و نیز‪ ،‬از دوست ادیب و فاضلم‪ ،‬جناب استاد دکتر ابراهیمی که‬
‫او نیــز‪ ،‬بــا وجــود کــار زیــاد اداری و کــثرت مطــالعه و تحقیقــات‬
‫دانشگاهی‪ ،‬در استخراج و تنظیم مصطلحات علم حدیث که بــرای‬
‫تکمیل این جزوه‪ ،‬بسیار ضرورت داشت و برای فهم انواع حــدیث‬
‫هانــد‪ ،‬بســیار متشــکر و‬ ‫بهــترین کلیــد اســت‪ ،‬بــذل مســاعی نمود ‍‬
‫سگزارم و جزای خیر و موفقیت ایشان را نیز در راه خــدمت‬ ‫سپا ‍‬
‫به دین مبین اسلم از خداوند یکتا سائلم‪.‬‬
‫خداوند‪ ،‬تمام کسانی را کــه دارای نیــت خیــر و آمــادة ارشــاد و‬
‫یباشــند‪،‬‬ ‫کمک به برادران دینــی بــه خــاطر حصــول رضــای حــق م ‍‬
‫همیشــه موفــق دارد و در داریـن سـعادتمند و ســرافراز گردانـد ــ‬
‫بالعزه والعباد‪.‬‬ ‫بر ‌‬
‫مالله تعالی ائمسسه الحسسدیث و سسسائرالمحدثین‬ ‫رح ‌‬
‫والمحققین والعلمسساء مسسن امسسه سیدالمرسسسلین و‬
‫نالختام‪.‬‬ ‫مالله إیانسسا و إیسساکم بالسسسعاده و حسس ‌‬
‫رح ‌‬
‫اللهم افض علینا من برکاتهم واسلک بنا مسالک‬
‫کرامسسسسساتهم‪ .‬و آخسسسسسر دعوانسسسسسا أن الحمسسسسسدلله‬
‫یالله علی سیدنا محمد و آلسسه‬ ‫بالعالمین‪ .‬و صل ‌‬ ‫ر ‌‬
‫و أصسسحابه و أزواجسسه و أتبسساعه و اتبسساع أتبسساعه و‬
‫علماء شریعته و کافه المسلمین أجمعین‪.‬‬
‫ینسب‬
‫مترجم‪ ،‬احمد حوار ‍‬

‫‪75‬‬
‫‪76‬‬

‫هی مؤلف )امام نووی‪(/‬‬


‫مقدم ‌‬
‫تگیر و‬ ‫سپاس و ستایش سزاوار خداوندی است که یکتا و سخ ‍‬
‫هی گناهــان اســت؛ خــدایی کــه بــرای عــبرت‬ ‫بزرگــوار و آمرزنــد ‍‬
‫بدلن آگاه و بینش کامل و روشــنی چشــم عــاقلن پندپــذیر‪،‬‬ ‫صاح ‍‬
‫یآورد‪ .‬خداوندی که آنان را کــه‬ ‫شب را به روز و روز را به شب م ‍‬
‫از آفریدگانش برگزید‪ ،‬بینش و بیداری داد و آنــان را از جهــان دور‬
‫هی‬ ‫هی خــود و فکــر در صــفات خــویش و ادام ‍‬ ‫داشــت و بــه مــراقب ‍‬
‫پندپذیری و یادآوری برگماشت در مــداومت و کوشــش در طــاعت‬
‫خــویش و آمــادگی رفتــن بــه ســرای جاویــد و پرهیــز از موجبــات‬
‫یشود‪ ،‬توفیق داد و آنها را بــه‬‫غضبش که به هلک و دوزخ منجر م ‍‬
‫حفظ این صفات عالی‪ ،‬با وجود تغییر و تحول اوضاع‪ ،‬موفق کرد‪.‬‬
‫سها‪،‬‬ ‫لترین ســپا ‍‬ ‫لترین و کام ‍‬‫کترین و شام ‍‬ ‫او را به رساترین و پا ‍‬
‫یگزارم‪.‬‬ ‫سپاس م ‍‬
‫یدهــم کــه هیــچ معبــودی جــز خداونــد بزرگــوار و‬ ‫و شــهادت م ‍‬
‫یدهم‬ ‫لسوز و مهربان وجود ندارد‪ .‬و شهادت م ‍‬ ‫نیکوکار و بسیار د ‍‬
‫کــه ســرور مــا حضــرت محمــدص‪ ،‬بنــده و فرســتاده و دوســت‬
‫تکننده به دیــن محکــم‬ ‫هی او و راهنمای راه راست و دعو ‍‬ ‫پسندید ‍‬
‫اســلم اســت‪ .‬درود و ســلم خــدا بــر او و ســایر پیــامبران و آل و‬
‫یاران هر کدام و سایر شایستگان باد‪.‬‬
‫یفرماید‪:‬‬ ‫اما بعد؛ خداوند متعال م ‍‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪)    ‬الذاریات ‪/‬‬
‫‪(57-56‬‬
‫نها را جــز بــرای پرســتش نیافریــدیم و از‬
‫»من جن و انســا ‍‬
‫آنان توقع رزقی ندارم و نمی خواهم مرا خوراک دهند«‪.‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪77‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫و این تصریح است بر این که آنان بــرای پرســتش خــدا آفریــده‬


‫هگیری از‬ ‫هاند و کنار ‍‬‫هاند‪ ،‬پس توجه به آنچه برایش آفریده شد ‍‬ ‫شد ‍‬
‫هی آنان لزم و رواست‪ ،‬زیرا کــه‬ ‫هی زهد بر هم ‍‬
‫لذات دنیا به وسیل ‍‬
‫هی عبــور اســت نــه‬ ‫دنیا سرای نیستی اســت و در حقیقــت‪ ،‬وســیل ‍‬
‫جایگاه نعمت و شادمانی و مسیر پایان یابنــده اســت نــه منزلگــاه‬
‫همیشگی؛ به همین علت است که اشخاص بیداردل از اهــل دنیــا‪،‬‬
‫یفرماید‪:‬‬‫لترین مردم در آن‪ ،‬زاهدانند‪ .‬خداوند م ‍‬ ‫عابدان‪ ،‬و عاق ‍‬
‫‪‬‬ ‫‪  ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪     ‬‬
‫‪  ‬‬ ‫‪  ‬‬
‫‪  ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪   ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪    ‬‬ ‫‪ ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬ ‫‪  ‬‬
‫‪   ‬‬ ‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪    ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫)یونس ‪(24 /‬‬ ‫‪‬‬
‫»مثــال زنــدگی ایــن دنیــا‪ ،‬ماننــد بــارانی اســت کــه آن را از‬
‫آسمان نازل کردیم و گیاهان زمین را که خــوراک انســانها و‬
‫چهارپایان است با آن مخلوط و ممزوج و آبیاری نمــودیم تــا‬
‫نکه زمین زیبایی و زینت خود را )به سبب رویش گیاهــان‬ ‫ای ‍‬
‫تیابی بــه‬
‫فراوان( یافت‪ ،‬و اهل زمین گمان بردند که بر دس ‍‬

‫‪77‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪78‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫آن محصولت‪ ،‬قادرند‪ ،‬ناگــاه فرمــان مــا‪ ،‬شــب یــا روز وارد‬
‫یکنیــم‪،‬‬
‫یشــود و آن را ]ماننــد[ محصــولی درو شــده م ‍‬ ‫م ‍‬
‫ً‬
‫نکه گــویی‪ :‬دیــروز‪ ،‬اصــل وجــود نداشــته اســت و مــا‬
‫چنــا ‍‬
‫یکنیم«‪.‬‬
‫ههای خود را برای متفکران تبیین و تشریح م ‍‬ ‫نشان ‍‬
‫در این معنی‪ ،‬آیــات فــراوان اســت و نیــز‪ ،‬شــاعر‪ ،‬خــوب گفتــه‬
‫است‪:‬‬
‫طلقو‌االدنیا و‬ ‫ان لله عبادا ً فطنا‪،‬‬
‫خافوا الفتنا‬

‫انها لیست لحی‬ ‫نظروا فیها‪ ،‬فلما‬


‫وطنا‪،‬‬ ‫علموا‬

‫حالعمال فیها‬
‫صال ‌‬ ‫جعلوها لجه واتخذوا‬
‫سفنا‬

‫ههــا‬
‫خداوند بندگان زیرکی دارد کــه دنیــا را طلق دادنــد و از فتن ‍‬
‫]ی آن[ ترسیدند‪.‬‬
‫در آن اندیشه کردند و وقتی که فهمیدند آنجــا جایگــاه ]دایمــی[‬
‫های نیســت‪ ،‬آن را ماننــد دریــایی فــرض کردنــد و اعمــال‬ ‫هیچ زنــد ‍‬
‫شایسته را در آن‪ ،‬کشتی نجات گرفتند‪.‬‬
‫پس وقتی که حال دنیا چنین است و حال ما و آنچه که برای آن‬
‫نچنــان اســت کــه در پیــش گفــتیم‪ ،‬بــر شــخص‬ ‫هایم‪ ،‬آ ‍‬
‫آفریده شــد ‍‬
‫مکلــف واجــب اســت کــه خــود را بــه طریــق پاکــان و نیکوکــاران‬
‫بیاندازد و راه عاقلن و بــا بصــیرتان را طــی کنــد و خــود را بــرای‬
‫آنچه بدان اشاره کردم‪ ،‬آماده سازد و در انجــام دادن اعمــالی کــه‬
‫تترین راه بــرای رســیدن‬ ‫یــادآوری کردیــم‪ ،‬کوشــش کنــد و درس ـ ‍‬
‫انسان و استوارترین مسکلی که باید بپیماید‪ ،‬اتصــاف و تخلــق بــه‬
‫گتریــن‬ ‫دســتورات پیــامبر مــا‪ ،‬ســرور متقــدمان و متــأخران و بزر ‍‬
‫گذشتگان و آینـدگان‪ ،‬حضـرت محمدالمصـطفیص اسـت ــ درود و‬
‫سلم خدا بر او و سایر پیامبران خدا باد‪.‬‬

‫‪78‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪79‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫و خداوند بزرگ فرمود‪:‬‬


‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫)المائده ‪(2 /‬‬ ‫‪‬‬
‫میاری و همکاری کنید«‪.‬‬
‫»در احسان و پرهیزگار ه ‍‬
‫و نیز روایت صحیح از حضرت ختمی مرتبص منقــول اســت کـه‬
‫فرمود‪» :‬والله فی عون ‌العبسسد مسسا کسسان العبسسد فسسی‬
‫عون اخیه«‪ 1‬و بــاز فرمــود‪» :‬من دل علسسی خیسسر فلسسه‬
‫مثل اجر فاعله«‪ 2‬همچنین فرمود‪» :‬من دعا الی هدی‬
‫ن الجر مثسسل اجسسور مسسن تبعسسه ل ینقسسص‬ ‫کان له م ‌‬
‫ً ‪3‬‬
‫ذلک من اجورهم شسسیئا ‪ :‬و نیــز بــه »حضــرت علــی بــن‬
‫یالله بسسک رجل ً‬‫یطالب‪ «‬فرمود‪» :‬فوالله لن یهسسد ‌‬ ‫اب ‍‬
‫واحدا ً خیر لک من حمر النعم« ‪.‬‬
‫‪4‬‬

‫به دلیل بال تصمیم گرفتم که مختصری از احــادیث صــحیحه را‬


‫فراهم آورم که مشتمل بر مطالبی باشد که راهی به آخرت باشد‬
‫هی آداب بــاطنی و ظــاهری او و جــامع تشــویق و‬ ‫و فراهــم کننــد ‍‬
‫ترساندن و سایر آداب سالکان‪ ،‬از احــادیث زهــد‪ ،‬ریاضــت نفــس‪،‬‬
‫لهــا‪ ،‬محــافظت اعضــا و‬ ‫هی د ‍‬ ‫پــاکیزگی اخلق‪ ،‬پــاکی و معــالج ‍‬
‫یهــای آنهــا و غیــر آن‪ ،‬از مقاصــد‬‫جرو ‍‬
‫یهــا و ک ‍‬
‫برطرف نمودن کج ‍‬
‫هی ]‪ [2699‬از‬ ‫‪ -‬قسمتی از یک حــدیث اســت کــه مســلم‪ ،‬آن را بــه شــمار ‍‬ ‫‪1‬‬

‫ابوهریره‪ ‬روایت کرده است‪» :‬خداوند در یاری بنده است‪ ،‬مادامی که او‬
‫در یاری برادر خود باشد«‪.‬‬
‫همشاره ی ]‪ [1892‬از ابومسعود انصاری‪ ‬روایت کــرده‬ ‫‪ -‬مسلم‪ ،‬آن را ب ‍‬ ‫‪2‬‬

‫هی‬ ‫مدهنــد ‍‬‫هی پاداش انجا ‍‬ ‫است‪» :‬کسی که بر کار خیر دللت دارد‪ ،‬به انداز ‍‬
‫یبرد«‪.‬‬ ‫خیر را م ‍‬
‫یهریــره‪ ‬روایــت کــرده اســت‪:‬‬ ‫هی ]‪ [2674‬از اب ‍‬‫‪ -‬مسلم آن را به شــمار ‍‬ ‫‪3‬‬

‫هسوی راه راست و هدایت به حق دعوت کنــد‪ ،‬ماننــد‬ ‫»کسی که مردم را ب ‍‬


‫هانــد‪ ،‬بــدون نقــص پــاداش‬ ‫آنهایی که از او پیروی و به ارشــادش عمــل کرد ‍‬
‫یگیرد«‪.‬‬‫م ‍‬
‫هی ]‪ [2406‬آن را روایــت‬ ‫هی ]‪ [3701‬و مسلم به شــمار ‍‬ ‫‪ -‬بخاری به شمار ‍‬ ‫‪4‬‬

‫هی تو بــه‬ ‫هخدا سوگند که اگر خداوند‪ ،‬فقط یک نفر را به وسیل ‍‬ ‫هاند‪» :‬ب ‍‬
‫کرد ‍‬
‫ستریــن امــوال‬ ‫خموی ـ کــه نفی ‍‬ ‫راه حق هدایت کند‪ ،‬برای تو از شتران سر ‍‬
‫عرب است ـ بهتر است«‪.‬‬

‫‪79‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪80‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هام کــه در آن‪ ،‬جــز احــادیث‬ ‫عارفان‪ ،‬باشد‪ ،‬و خــود را ملــتزم کــرد ‍‬
‫بهــای مشــهور صــحیح حــدیث‬ ‫صحیح روشن را ـ کــه منبــع آن کتا ‍‬
‫بهای کتاب را به آیاتی مبارک از قــرآن‬ ‫باشد ـ ذکر نکنم و آغاز با ‍‬
‫تهایی کــه نیازمنــد ضــبط یــا شــرح اســت‪،‬‬ ‫آغاز نمایم و در قســم ‍‬
‫ابــواب را بــا نکــات ســودمند بیــارایم‪ ،‬و هــر گــاه در آخــر حــدیثی‬
‫»متفق علیه« آوردم‪ ،‬مقصود آن است که »بخاری و مسلم«‬
‫هاند‪.‬‬‫آن را روایت کرد ‍‬
‫هکنندگان بــه‬ ‫و امیدوارم که اگر این کتاب تمام شود‪ ،‬راهبر توج ‍‬
‫یها و موجبــات فســاد و‬ ‫هسوی خیر‪ ،‬و مانع او از انــواع زشــت ‍‬ ‫آن‪ ،‬ب ‍‬
‫یگیــرد‪ ،‬توقــع‬ ‫های م ‍‬
‫هلک باشد‪ .‬و از برادری که از این کتــاب بهــر ‍‬
‫دارم که برای من و پدر و مادر و استادان و دیگر دوستانم و تمام‬
‫مسلمانان‪ ،‬دعای خیر کند‪ .‬و برای انجــام دادن ایــن مهــم بــر خــدا‬
‫تکیه کــردم و کــار خــود را بــه او واگــذار نمــودم و پشــت و پنــاهم‬
‫اوست؛ و او برای من کافی و بهترین وکیل است‪ .‬و ل حسسول و‬
‫ل قوه ال بالله العزیز الحکیم‪.‬‬

‫‪80‬‬
‫‪81‬‬

‫بخش اول‬

‫کتاب مقاصد عارفان‬

‫‪‬‬

‫بالخلص و إحضار النیة فی‬


‫‪ -1‬با ‌‬
‫جمیع العمال‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪82‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫والقوال والحوال البارزة‬


‫والخفیة‬
‫هی کردارها‬
‫باب اخلص و داشتن نیت در هم ‌‬
‫و گفتارها و حالت پنهان و آشکار‬

‫لالله تعالی‪:‬‬
‫قا ‌‬
‫‪             ‬‬
‫‪     ‬‬ ‫‪   ‬‬
‫‪       ‬‬ ‫‪   ‬‬
‫‪      ‬‬ ‫‪   ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪          ‬‬
‫‪  ‬‬ ‫‪    ‬‬ ‫‪‬‬
‫)البینه ‪(5 /‬‬
‫تهای پیشین امر نشد جز به آن که خدا را با اخلص‬ ‫»به ام ‍‬
‫و در حـالی کـه بـر دیـن حنیـف ابراهیمـی اسـتقامت دارنـد‪،‬‬
‫هپای دارند و زکات بپردازند و این دین‬
‫پرستش کنند و نماز ب ‍‬
‫راست و استوار است«‪.‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪   ‬‬ ‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪    ‬‬
‫‪ ‬‬
‫)الحج ‪(37 /‬‬
‫یرســد‪،‬‬
‫هخدا نم ‍‬
‫یهای شما( ب ‍‬
‫نهای آن )قربان ‍‬‫»گوشت و خو ‍‬
‫یرسد«‪.‬‬
‫ولی تقوا و پرهیزگاریتان به او م ‍‬
‫‪    ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬

‫‪82‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪83‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬


‫‪ ‬‬
‫لعمران ‪(29 /‬‬
‫)آ ‍‬
‫لهایتان است‪ ،‬پنهان و یا‬
‫»)ای پیامبرص بگو(‪ :‬اگر آنچه در د ‍‬
‫یداند«‪.‬‬
‫آشکار کنید‪ ،‬خداوند آن را م ‍‬

‫خ ّ‬ ‫ن ال ْ َ‬ ‫‪ -1‬وعَ َ‬
‫ب‬
‫طا ِ‬ ‫عمَر ب ِ‬ ‫ص ُ‬ ‫ن أبي حْف ٍ‬ ‫مِني َ‬ ‫مؤ ْ ِ‬ ‫ن أميرِ ال ْ ُ‬ ‫ْ‬
‫ّ‬
‫ن عَْبد العُّزى بن رياح ْبن عبدِ اللهِ ْبن‬ ‫ْ‬
‫ْبن ن َُفْيل ب ْ ِ‬
‫ب‬‫ب ْبن ل ُؤَيّ بن غال ٍ‬ ‫ن عَدِيّ ْبن ك َعْ ِ‬ ‫ن رزاح ب ْ ِ‬ ‫ط بْ ِ‬ ‫قُْر ِ‬
‫ت‬‫ي‪ .‬رضي الله عنه‪ ،‬قال‪ :‬سمعْ ُ‬ ‫ي العدو ّ‬ ‫ش ّ‬ ‫الُقَر ِ‬
‫ل »إّنما‬ ‫سّلم يُقو ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الله َ‬ ‫سو َ‬ ‫ر ُ‬
‫ن‬ ‫ما ل ِك ُ ّ‬ ‫ﻷعما ُ‬ ‫ا َ‬
‫وى‪ ،‬فم ْ‬ ‫ما ن َ َ‬ ‫ئ َ‬ ‫ل امر ٍ‬ ‫ل بالن ّّيات‪ ،‬وإ ِن ّ َ‬
‫سول ِهِ فهجرُته إلى الله‬ ‫ه إ َِلى الله وَر ُ‬ ‫جَرت ُ ُ‬‫ته ْ‬ ‫كان َ ْ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ة‬
‫جَرُته لد ُن َْيا ُيصيُبها‪ ،‬أو امَرأ ٍ‬ ‫ن كا َْنت ه ْ‬ ‫ه‪ ،‬وم ْ‬ ‫سول ِ ِ‬ ‫ور ُ‬
‫ه« مت َّفقٌ على‬ ‫جر إلي ْ ِ‬ ‫ها َ‬ ‫ه إلى ما َ‬ ‫جَرت ُ ُ‬ ‫حها فهْ ْ‬ ‫ي َْنك ُ‬
‫ن‬ ‫َ‬
‫مد ُ ب ُ‬ ‫ح ّ‬‫م َ‬ ‫حد ِّثين‪ :‬أُبو عَب ْدِ الله ُ‬ ‫م َ‬‫حِته‪ .‬رواهُ ِإماما ال ُ‬ ‫ص ّ‬
‫ه‬
‫مغيرة ْبن بْردْزب َ ْ‬ ‫م ْبن ال ْ ُ‬ ‫ماعيل ْبن إ ِْبراهي َ‬ ‫س َ‬ ‫إِ ْ‬
‫َ‬
‫ج‬‫جا ِ‬ ‫ح ّ‬ ‫م ْبن ال ْ َ‬ ‫سل ُ‬ ‫م ْ‬ ‫سْين ُ‬ ‫ح َ‬ ‫ي‪ ،‬وَأُبو ال ُ‬ ‫خارِ ّ‬ ‫ي ال ْب ُ َ‬ ‫جعِْف ّ‬ ‫ال ْ ُ‬
‫ما‬ ‫ي الله عَن ْهُ َ‬ ‫ض َ‬ ‫ساُبوريّ َر َ‬ ‫شْيريّ الن ّي ْ َ‬ ‫مسلم ٍ الُق َ‬ ‫بن ُ‬
‫َ‬
‫صن َّفة‪.‬‬ ‫م َ‬ ‫ب ال ْ ُ‬ ‫ح ال ْك ُت ُ ِ‬ ‫ص ّ‬ ‫ن هما أ َ‬ ‫ّ‬
‫صحيحيِهما اللذ َي ْ ِ‬ ‫في َ‬
‫‪ .1‬از »امیرالمــؤمنین ابــوحفص عمربــن خطــاب بــن نفیــل بــن‬
‫عبدالعزی بن رياح بن عبدالله بن قرط بن رزاح بن عدی بن کعب‬
‫‪ ‬روایت شده اســت کــه گفــت‪:‬‬ ‫بن لؤی بن غالب قریشی عدوی«‬
‫یفرمـود‪ :‬تمـام کارهـا بـه نیـت )شـخص(‬ ‫از پیامبر‪ ‬شنیدم کـه م ‍‬
‫هی هر کس‪ ،‬همان چیزی است که نیــت کــرده‬ ‫بستگی دارد و نتیج ‍‬
‫هخاطر خدا و پیامبرش هجــرت کــرده باشــد‪،‬‬ ‫است‪ ،‬پس هر کس ب ‍‬
‫هســوی آنهــا )و مقبــول و مــأجور اســت( و هــر کــس‬ ‫هجرتــش ب ‍‬

‫‪83‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪84‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هخاطر رسیدن به مال دنیا یا ازدواج با زن مورد نظرش‬ ‫هجرتش ب ‍‬


‫هســوی آنهــا هجــرت کــرده اســت )و در آخــرت پاداشــی‬ ‫باشــد‪ ،‬ب ‍‬
‫‪1‬‬
‫ندارد(‪.‬‬
‫صــحت ایــن دو حــدیث مــورد اتفــاق اســت و دو امــام محــدثان‬
‫»ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیــره بــن بردزبــه‬
‫جعفی بخاری« و »ابوالحسین مسلم بن حجاج بن مسلم قشــیری‬
‫حترین تصــنیفات در‬ ‫نیشابوری« در دو کتاب خودشــان ـ ـ کــه صــحی ‍‬
‫هاند‪.‬‬
‫یباشند ـ روایت کرد ‍‬‫حدیث م ‍‬

‫ي الله‬ ‫عائ َ‬ ‫م عَب ْدِ الل ّهِ َ‬ ‫‪ -2‬وعَن أ ُم ال ْمؤْمِني ُ‬


‫ة َرض َ‬ ‫ش َ‬ ‫نأ ّ‬ ‫ُ ِ َ‬ ‫َ ْ ّ‬
‫سّلم‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫عنها قالت‪ :‬قال رسول الله َ‬
‫ض‬ ‫َ‬ ‫ذا َ‬‫ة فَإ ِ َ‬ ‫ش ال ْك َعْب َ َ‬
‫ن اﻷْر ِ‬ ‫م َ‬‫كاُنوا ببْيداَء ِ‬ ‫جي ْ َ ٌ‬
‫»ي َغُْزو َ‬
‫ل‬ ‫سو َ‬ ‫ت َيا َر ُ‬ ‫ت‪ :‬قُل ْ ُ‬ ‫م«‪َ .‬قال َ ْ‬ ‫خرِهِ ْ‬ ‫ف بأوّل ِِهم َوآ ِ‬ ‫س ُ‬ ‫خ َ‬ ‫يُ ْ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫واقُهُ ْ‬
‫م‬ ‫س َ‬‫مأ ْ‬ ‫م وَِفيهِ ْ‬ ‫خرِهِ ْ‬ ‫ف ب َأوّل ِِهم َوآ ِ‬ ‫س ُ‬ ‫خ َ‬ ‫ف يُ ْ‬‫ه‪ ،‬ك َي ْ َ‬ ‫الل ّ ِ‬
‫َ‬
‫م‪،‬‬
‫خرِهِ ْ‬ ‫ف ب ِأوّل ِِهم َوآ ِ‬ ‫س ُ‬ ‫خ َ‬ ‫ل‪» :‬ي ُ ْ‬ ‫م‪،‬؟ َقا َ‬ ‫منهُ ْ‬ ‫س ِ‬‫ن ل َي ْ َ‬ ‫م ْ‬ ‫وَ َ‬
‫ه‪ :‬هذا ل َْف ُ‬
‫ظ‬ ‫مت َّفقٌ عَل َي ْ ِ‬ ‫م« ُ‬ ‫م ي ُب ْعَُثون عََلى ن ِّيات ِهِ ْ‬ ‫ثُ ّ‬
‫ي‪.‬‬
‫خارِ ّ‬ ‫ال ْب ُ َ‬
‫‪ .2‬از »مـادر مؤمنـان‪ ،‬ام عبـدالله عایشـه« )رضـی اللـه عنهـا(‬
‫روایت شده است که پیامبر ‪ ‬فرمودند‪» :‬یک لشکر به جنگ کعبه‬
‫هی آنها‬‫یآید و موقعی که در صحرایی از زمین هستند‪ ،‬زمین هم ‍‬ ‫م ‍‬
‫یگویــد‪ :‬گفتــم‪ :‬ای‬‫یبلعد«؛ حضرت عایشه)رضی الله عنها( م ‍‬ ‫را م ‍‬
‫یبلعــد در حــالی کــه‬ ‫هی آنهــا را م ‍‬‫رسول خدا‪ !‬چگونه زمیــن هم ‍‬
‫بازاریــان و کسـانی غیــر از افــراد آن لشــکر‪ ،‬در میــان آنهـا وجــود‬
‫یرونــد‪ ،‬ســپس روز‬ ‫هی آنها در زمین فــر‍و م ‍‬ ‫دارند؟ فرمودند‪» :‬هم ‍‬
‫یشــوند )بـا هــر کــدام‬ ‫قیامت‪ ،‬هر کدام بر نیــت خودشــان زنــده م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یشود(«‬‫مطابق نیت خود رفتار م ‍‬

‫هی )‪.[(1907‬‬ ‫هی )‪ ،(1‬مسلم‪ ،‬حدیث شمار ‍‬ ‫‪] -‬بخاری‪ ،‬حدیث شمار ‍‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه اســت؛ ]خ )‪ ،(2118‬م )‪ .[(2884‬آنچــه در متــن آمــده‪ ،‬لفــظ‬ ‫‪2‬‬

‫روایت بخاری است‪.‬‬

‫‪84‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪85‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ي‬
‫ل الن ّب ِ ّ‬ ‫ي الله عن َْها َقاَلت قا َ‬ ‫ض َ‬ ‫شة َر ِ‬ ‫عائ ِ َ‬
‫ن َ‬ ‫‪ -3‬وعَ ْ‬
‫ن‬
‫ح‪َ ،‬ولك ْ‬ ‫ْ‬ ‫سّلم‪» :‬ل هِ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫جَرةَ ب َعْد َ الَفت ْ ِ‬ ‫َ‬
‫ه‪.‬‬ ‫َ‬
‫مت َّفقٌ عَلي ْ ِ‬ ‫م فان ِْفُروا« ُ‬ ‫ست ُْنفرِت ُ ْ‬ ‫ة‪ ،‬وَإ ِ َ‬
‫ذا ا ْ‬ ‫جَهاد ٌ وَن ِي ّ ٌ‬ ‫ِ‬
‫م‪.‬‬ ‫من مك ّ َ َ‬
‫سل ٍ‬ ‫داَر إ ِ ْ‬ ‫ت َ‬‫صاَر ْ‬ ‫ة ﻷن َّها َ‬ ‫جَرةَ ِ ْ َ‬ ‫ه‪ :‬ل هِ ْ‬ ‫معَْنا ُ‬‫وَ َ‬
‫‪ .3‬از حضرت عایشه)رضی الله عنهــا( روایــت شــده اســت کــه‬
‫پیامبر‪ ‬فرمودند‪» :‬بعد از فتح )مکـه( دیگـر هجرتـی نیسـت‪ ،‬امـا‬
‫جهاد و نیت باقی است و هر گاه پیشوای مسلمانان‪ ،‬شما را برای‬
‫جهاد دعوت کرد‪ ،‬اطاعت نمایید و بروید«‪.1‬‬
‫معنی »هجرتی نیست« یعنی از مکــه دیگــر نبایــد هجــرت کــرد‪،‬‬
‫چرا که آنجا برای همیشه سرای مسلمانان و دار اسلم است‪ ،‬اما‬
‫هجرت از شهرهای دیگر باقی است‪.‬‬
‫َ‬
‫ي‬
‫صارِ ّ‬ ‫ن عَب ْدِ الل ّهِ اﻷن ْ َ‬ ‫ّ‬
‫ن أبي عَب ْدِ اللهِ جاب ِرِ ب ْ ِ‬ ‫‪ -4‬وعَ ْ‬
‫ه عَل َي ْهِ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫مع الن ّب ِ ّ‬ ‫ل‪:‬ك ُّنا َ‬ ‫ما َقا َ‬ ‫ي الله عن ْهُ َ‬ ‫ض َ‬ ‫ر ِ‬
‫ما‬‫جال ً َ‬ ‫دين َةِ ل َرِ َ‬‫م ِ‬ ‫ن ِبال ْ َ‬ ‫ل‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫سّلم في غََزاة فََقا َ‬ ‫و َ‬
‫كم‬ ‫مع ُ‬ ‫م َواِديا ً إ ِل ّ كاُنوا َ‬ ‫سيرًا‪ ،‬وَل َ قَط َعْت ُ ْ‬ ‫م ِ‬ ‫م َ‬ ‫سْرت ُ ْ‬ ‫ِ‬
‫م في‬ ‫كوك ُ ْ‬ ‫شر ُ‬ ‫ة‪» :‬إ ِل ّ َ‬ ‫ض« وَِفي رواي َ ِ‬ ‫مَر ُ‬ ‫م ال ْ َ‬‫سه ُ ُ‬ ‫حب َ َ‬ ‫َ‬
‫م‪.‬‬ ‫َ‬
‫سل ِ ٌ‬ ‫م ْ‬ ‫ر« َرواهُ ُ‬ ‫ج ِ‬‫اﻷ ْ‬
‫خاري عَ َ‬
‫جعَْنا‬ ‫ل‪َ:‬ر َ‬ ‫ه َقا َ‬ ‫ه عَن ْ ُ‬‫ي الل ّ ُ‬ ‫ض َ‬ ‫س َر ِ‬ ‫ن أن َ ٍ‬ ‫ْ‬ ‫ورواهُ الب ُ َ ِ ّ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫معَ الن ّب ِ ّ‬ ‫ك َ‬ ‫ن غَْزوَةِ ت َُبو َ‬ ‫م ْ‬ ‫ِ‬
‫شْعبا ً وَل َ‬ ‫َ‬
‫سل َك َْنا ِ‬ ‫ما َ‬ ‫دينةِ َ‬ ‫ما ً خل َْفَنا بالم ِ‬ ‫وا َ‬ ‫ن أقْ َ‬ ‫ل‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫فََقا َ‬
‫م ال ْعُذ ُْر«‪.‬‬ ‫سه ُ ْ‬‫حب َ َ‬ ‫معََنا‪َ ،‬‬ ‫م َ‬ ‫َواِديا ً إ ِل ّ وَهُ ْ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(3900‬م )‪.[(1864‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪85‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪86‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .4‬از »ابوعدالله جابربن عبدالله انصاری‪ ‬روایت شــده اســت‬


‫که گفت‪ :‬ما با پیامبر‪ ‬در جنگی حضــور داشــتیم‪ ،‬فرمودنــد‪» :‬در‬
‫هها‬
‫مدینه مردانی هستند که با ما در )ثواب هجرت( و پیمودن جاد ‍‬
‫نها شریکند‪ ،‬اما بیماری آنهــا را در مــدینه نگــه داشــته‬
‫و قطع بیابا ‍‬
‫است )منظــور آن اســت کــه ایــن اشــخاص بیمــار کــه قلبـا ً آرزوی‬
‫هی اسلم و دفاع در برابر مشرکان را‬ ‫شرکت در جهاد برای توسع ‍‬
‫هاند‪ ،‬به نیــت خــود مأجورنــد و ثــواب‬‫دارند‪ ،‬با این که شرکت نکرد ‍‬
‫یبرند(«‪.1‬‬
‫م ‍‬
‫بخاری از انس‪ ‬روایت کرده است که او گفت‪ :‬با پیــامبر‪ ‬از‬
‫جنگ تبوک برگشتیم‪ ،‬پیامبر‪ ‬فرمودند‪» :‬طــوایفی پــس از مــا در‬
‫مدینه ماندند که ما هیچ دره و بیابانی را طی نکردیم‪ ،‬مگر این که‬
‫‪3 2‬‬
‫ایشان‪ ،‬با ما بودند و عذر )بیماری(‪ ،‬آنها را حبس کرده بود«‪.‬‬

‫س رضي‬ ‫خن ِ‬ ‫ن اﻷ َ ْ‬ ‫زيد َ ب ْ ِ‬ ‫ن ْبن ي َ ِ‬ ‫مع ْ ِ‬


‫زيد َ َ‬ ‫ن أبي ي َ ِ‬ ‫‪ -5‬وَعَ ْ‬
‫ن‬ ‫ن‪َ ،‬قال‪َ :‬‬ ‫َ‬
‫كا َ‬ ‫حاب ِّيو َ‬ ‫ص َ‬ ‫جد ّهُ َ‬ ‫م‪ ،‬وَهُوَ وَأُبوهُ وَ َ‬ ‫الله عَْنه ْ‬
‫َ‬
‫ل‬
‫ج ٍ‬ ‫عن ْد َ َر ُ‬‫ضعََها ِ‬ ‫صد ّقُ ب َِها فَوَ َ‬ ‫ج د ََناِنيَر ََيت َ‬ ‫خَر َ‬ ‫زيد ُ أ ْ‬ ‫أبي ي َ ِ‬
‫َ‬
‫ل‪َ :‬والل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫ه ب َِها‪ .‬فََقا َ‬ ‫خذ ْت َُها فَأتي ْت ُ ُ‬ ‫ت فَأ َ‬ ‫جئ ْ ُ‬ ‫جدِ فَ ِ‬ ‫س ِ‬ ‫م ْ‬ ‫في ال ْ َ‬
‫ما إيا َ َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ه إ َِلى رسول الل ّهِ َ‬ ‫مت ُ ُ‬‫خاص ْ‬ ‫ت‪ ،‬فَ َ‬ ‫ك أَرد ْ ُ‬ ‫َ ِّ‬
‫ما‬
‫ك َ‬ ‫د‪ ،‬وَل َ َ‬‫زي ُ‬ ‫ت َيا ي َ ِ‬ ‫ما نوي ْ َ‬ ‫ك َ‬ ‫ل‪» :‬ل َ َ‬ ‫سّلم فََقا َ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫َ‬
‫ن« رواه البخاريّ ‪.‬‬ ‫مع ْ ُ‬‫ت َيا َ‬ ‫أخذ ْ َ‬
‫‪ .5‬از »ابویزید معن بن یزیــد بــن اخنــس«‪ ‬کــه خــود و پــدر و‬
‫هاند ـ روایت شده است که گفت‪ :‬پــدرم‪ ،‬یزیــد‪،‬‬ ‫جدش صحابی بود ‍‬
‫چند دنیار خود را برای صدقه بیرون آورد و نــزد مــردی در مســجد‬
‫گذاشت که آن را ببخشد‪ ،‬من رفتم و آن را برداشته‪ ،‬پیــش پــدرم‬
‫هخــدا ســوگند‪ ،‬آنهــا را بــرای تــو نگذاشــته بــودم و‬
‫آوردم‪ ،‬گفــت‪ :‬ب ‍‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ]‪.[1911‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ]‪.[2839‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪ -‬منظور پیامبر‪ ‬شدت عشق و علق ‍‬


‫هی انان به رفتن به جهــاد اســت‪ ،‬کــه‬ ‫‪3‬‬

‫یفرماید‪ :‬گرچه نتوانستند بیایند‪ ،‬اما همین نیــت و علقــه‪ ،‬برایشــان اجــر‬
‫م ‍‬
‫یشود ـ ویراستاران‬ ‫محسوب م ‍‬

‫‪86‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪87‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫جدالمان به حضــور پیــامبر‪ ‬کشــید‪ ،‬فرمودنــد‪» :‬ای یزیــد! ثــواب‬


‫یرســد‪ ،‬و ای معـن )ابویزیـد(! آنچــه‬‫های بــه تـو م ‍‬
‫آنچــه نیـت کــرد ‍‬
‫‪1‬‬
‫های مال توست«‪) .‬زیرا محتاج بوده است( ‪.‬‬ ‫برداشت ‍‬

‫مالك بن‬ ‫ص َ‬ ‫ن أبي وَّقا ٍ‬ ‫حاقَ سعْدِ ب ْ ِ‬ ‫س َ‬‫ن أبي إ ِ ْ‬ ‫‪ -6‬وَعَ ْ‬


‫ُ‬
‫ن‬
‫مّرةَ ب ْ َ ِ‬ ‫ن ُ‬ ‫ب بْ ِ‬ ‫كل ِ‬ ‫ن ِ‬ ‫ن ُزهرةَ ب ْ ِ‬ ‫ف بْ ِ‬ ‫مَنا ِ‬ ‫ن عَب ْدِ َ‬ ‫ب بْ ِ‬ ‫أهَي ْ ِ‬
‫ه‪ ،‬أحدِ‬ ‫ه عَن ْ ُ‬ ‫ضي الل ّ ُ‬ ‫ي الّزهَرِيّ ر ِ‬ ‫ش ّ‬ ‫ن ُلؤىّ ال ُْقر ِ‬ ‫بب ِ‬ ‫كع ْ ِ‬
‫ه عَن ُْهم قال‪:‬‬ ‫ضي الل ّ ُ‬ ‫جّنة‪ ،‬ر ِ‬ ‫م ِبال ْ َ‬ ‫شهودِ َله ْ‬ ‫م ْ‬ ‫ال َْعشرة ال ْ َ‬
‫سّلم ي َُعود ُِني‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الله َ‬ ‫جاَءِني رسو ُ‬ ‫» َ‬
‫سول‬ ‫ت‪ :‬يا ر ُ‬ ‫شتد ّ ِبي فَُقل ْ ُ‬ ‫ن َوجٍع ا ْ‬ ‫م ْ‬ ‫وداِع ِ‬ ‫جة ال ْ َ‬ ‫ح ّ‬ ‫م َ‬ ‫عا َ‬ ‫َ‬
‫َ‬
‫ل‬‫ما ٍ‬ ‫ذو َ‬ ‫ما َترى‪ ،‬وَأَنا ُ‬ ‫من اْلوجِع َ‬ ‫الل ّهِ إ ِّني قَد ْ بلغَ ِبي ِ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ى ماِلي؟ َقا َ‬ ‫َ‬ ‫ث‬‫دق بث ُل ُ‬ ‫ص‬ ‫أت‬‫ول َ يرث ُني إل ّ ابنة لي‪َ ،‬أف َ‬
‫ْ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫َ َ ِ ِ ْ ٌ ِ‬
‫ت‬ ‫ل‪ :‬ل‪ ،‬قُل ْ ُ‬ ‫ل الله؟ فقا َ‬ ‫طر َيارسوُ َ‬ ‫ش ُ‬ ‫ت‪ :‬فال ّ‬ ‫ل‪ ،‬قُل ْ ُ‬
‫ث كِثيٌر أ َْو‬ ‫ث والث ّل ُ ُ‬ ‫ث يا رسول الّله؟ قال‪ :‬الّثل ُ‬ ‫فالث ّل ُ ُ‬
‫م‬ ‫َ‬ ‫إ ِن ّ َ‬ ‫ك َِبيٌر‬
‫ن تذرهُ ْ‬ ‫من أ ْ‬ ‫خي ٌْر ِ‬ ‫ن َتذَر َورثتك أغِنياءَ َ‬ ‫ك إِ ْ‬
‫ة تْبتِغي ب َِها‬ ‫ن ُتنِفق ن ََفق ً‬ ‫ك لَ ْ‬ ‫ن الّناس‪ ،‬وَإ ِن ّ َ‬ ‫ة َيتكّفُفو َ‬ ‫عال َ ً‬
‫ُ‬
‫ل في في‬ ‫جع ُ‬ ‫حّتى ما ت َ ْ‬ ‫ت عَل َي َْها َ‬ ‫ه الله إ ِل ّ أجْر َ‬ ‫ج َ‬ ‫و ْ‬
‫خل ّ َ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ف ب َعْد َ‬ ‫ل الله أ َ‬ ‫سو َ‬ ‫ك َقال‪َ :‬فقْلت‪َ :‬يا َر ُ‬ ‫مَرأت َ‬ ‫ا ْ‬
‫خل ّ َ‬ ‫َ‬
‫مل ً ت َْبتِغي ب ِ ِ‬
‫ه‬ ‫مل عَ َ‬ ‫ف فتعْ َ‬ ‫حاِبي؟ َقال‪ :‬إ ِّنك لن ت ُ َ‬ ‫ص َ‬ ‫أ ْ‬
‫َ‬
‫ة ولعَّلك أ ْ‬
‫ن‬ ‫ة وِرفع ً‬ ‫درج ً‬ ‫ت ب ِهِ َ‬ ‫ه الله إل ّ اْزدد ْ َ‬ ‫ج َ‬ ‫وَ ْ‬
‫تخّلف حتى ينتفع ب َ َ‬
‫ن‪ .‬الل ّهُ ّ‬
‫م‬ ‫ضّر بك آخُرو َ‬ ‫م وَي ُ َ‬ ‫ك أَقوا ٌ‬ ‫ْ َ‬ ‫َ َ‬ ‫ُ‬
‫م عََلى أعَْقاِبهم‪،‬‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫جرت َُهم‪ ،‬وَل َ تُرد ّهُ ْ‬ ‫صحابي ه ْ‬ ‫ض ﻷِ ْ‬ ‫م ِ‬ ‫أ ْ‬
‫ل الله‬ ‫ه رسو ُ‬ ‫ة »يْرثى ل َ ُ‬ ‫ن خـوْل َ َ‬ ‫س سعْد ُ ب ْ ُ‬ ‫َلكن اْلبائ ُ‬
‫َ‬
‫ة« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ت بمك ّ َ‬ ‫ما َ‬ ‫سّلم« أن َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(1422‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪87‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪88‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .6‬از »ابواسحاق سعد بن ابی وقاص مالک بـن اهیـب بـن عبــد‬
‫مناف بــن زهــره بــن کلب بــن مــره بــن کعــب بــن لــؤی قریشــی‬
‫هی مبشــره )رضــی‌الله عنهــم( یعنــی ده‬ ‫زهــری« یکــی از عشــر ‍‬
‫هاند‪ ،‬روایــت‬
‫صحابی که به بهشت و رضایت خدا بشارت داده شــد ‍‬
‫هخــاطر درد‬ ‫شــده اســت کــه گفــت‪ :‬پیــامبر‪ ‬ســال حج ‍‬
‫هالــوداع ب ‍‬
‫شدیدی که داشتم‪ ،‬بــه عیــادتم آمــد‪ ،‬بــه ایشــان عــرض کــردم‪ :‬ای‬
‫یبینید و ثروتمنـدم‬‫هام که م ‍‬ ‫رسول خدا‪ !‬از بیماری ب ‍‬
‫هحالی افتاد ‍‬
‫‪2‬‬
‫اموال خود را صدقه بــدهم؟‬ ‫‪3‬‬
‫و جز یک دخترم‪ ،‬وارثی ندارم‪ ،‬آیا‬
‫فرمودند‪» :‬خیر«‪ ،‬گفتم‪ :‬آیا نصف آن را )صدقه بدهم(؟ فرمودنــد‪:‬‬
‫‪1‬‬ ‫‪1‬‬
‫کــافی اســت‪،‬‬ ‫‪3‬‬
‫»‬ ‫آن را بــدهم‪ ،‬فرمودنــد‪:‬‬ ‫‪3‬‬
‫»خیر«‪ ،‬گفتــم‪ :‬آیــا‬
‫‪1‬‬
‫هجای‬
‫ینیاز و ثروتمند ب ‍‬
‫هات را ب ‍‬
‫هم زیاد است‪ ،‬تو اگر ورث ‍‬ ‫‪3‬‬
‫البته‬
‫هســوی‬ ‫بگذاری‪ ،‬بهتر از این است کــه آنهــا را فقیــر بگــذاری کــه ب ‍‬
‫مردم دست دراز کننــد‪ .‬هــر انفـاقی کــه تــو بــرای کســب رضـایت‬
‫های باشــد‬ ‫خداوند بکنی‪ ،‬پاداش آن را خواهی یافت‪ ،‬حتی اگــر لقم ‍‬
‫یگویـد‪ :‬گفتــم‪ :‬آیـا پــس از‬ ‫که در دهان زنت بگـذاری«‪ :‬ســعد‪ ‬م ‍‬
‫یگمــان تــو‬ ‫یمانم؟ فرمودند‪ :‬ب ‍‬ ‫برگشتن یارانم به مدینه‪ ،‬در مکه م ‍‬
‫هخــاطر‬ ‫یمانی‪ ،‬مگر این کــه در برابــر هــر عملــی کــه ب ‍‬ ‫در مکه نم ‍‬
‫یرود و شــاید‬ ‫هات بــال م ‍‬‫رضای خداوند انجام دهــی‪ ،‬مقــام و مــرتب ‍‬
‫ماندن تو برای کسانی مــوجب ســود باشــد و کســانی دیگــر زیــان‬
‫ببیند؛ خداوندا! هجرت اصحابم را کامــل فرمــا و آنهــا را بــه عقــب‬
‫) به عقاید و اعمال پیشین( برنگردان‪ .‬ولی بسیار بینوا و مستحق‬
‫»سعد بن خوله« اســت«‪ 1‬کــه ]یکــی از صــحابه بــوده و[ در مکــه‬
‫یسوزد‪.‬‬ ‫فوت کرد و پیامبر‪ ‬دلش برای او م ‍‬

‫خرٍ رضي‬ ‫نص ْ‬ ‫حمن ب ْ ِ‬ ‫هرْيرة عَب ْدِ الّر ْ‬‫ن أبي ُ‬ ‫‪ -7‬وَعَ ْ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الله َ‬ ‫سو ُ‬ ‫ل َر ُ‬‫ه قال‪ :‬قا َ‬ ‫الله عَن ْ ُ‬
‫َ‬
‫كم‪َ ،‬ول ِإلى‬ ‫م ْ‬
‫جسا ِ‬ ‫ن الله ل ي َن ْظ ُُر ِإلى أ ْ‬
‫سّلم‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫و َ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ] خ)‪ ،(1295‬م)‪.[(1628‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪88‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪89‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫َ‬
‫م« رواه‬ ‫ن ي َن ْظ ُُر إ َِلى قُُلوب ِك ُ ْ‬
‫م وَأعمال ِك ُ ْ‬ ‫م‪ ،‬وَل َك ِ ْ‬
‫صوَرِك ُ ْ‬
‫ُ‬
‫مسلم‪.‬‬
‫‪ .7‬از »ابوهریره عبدالرحمن بن صــخر«‪ ‬روایــت شــده اســت‬
‫که پیامبر‪ ‬فرمودند‪» :‬خداونــد متعــال بــه اجســام و صــور ‍‬
‫تهای‬
‫‪1‬‬
‫ینگرد«‪.‬‬
‫لها و اعمال شما م ‍‬ ‫یکند؛ بلکه به د ‍‬
‫شما نگاه نم ‍‬
‫َ‬ ‫ّ‬
‫ي‬
‫س اﻷشعرِ ّ‬ ‫ن قَي ْ ٍ‬ ‫سى عب ْدِ اللهِ ب ْ ِ‬ ‫مو َ‬ ‫ن أبي ُ‬ ‫‪ -8‬وعَ ْ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل رسول الله َ‬ ‫سئ ِ َ‬
‫ل‪ُ :‬‬ ‫ضي الله عنه قا َ‬ ‫ر ِ‬
‫ة‬
‫مي ّ ً‬
‫ح ِ‬ ‫ل َ‬‫ة‪ ،‬وُيقات ِ ُ‬ ‫جاعَ ً‬ ‫ش َ‬ ‫ل َ‬ ‫ل ُيقات ِ ُ‬ ‫ج ِ‬
‫ن الّر ُ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ ّ‬
‫سلم عَ َ ِ‬
‫ل رسول‬ ‫ه؟ فََقا َ‬ ‫ل الل ّ ِ‬ ‫سِبي ِ‬ ‫ل ِرياًء‪ ،‬أيّ ذِلك في َ‬ ‫ويقات ِ ُ‬
‫ة‬
‫كون كِلم ُ‬ ‫ل ل ِت َ ُ‬‫ن قات َ َ‬ ‫م ْ‬ ‫سّلم‪َ » :‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الله َ‬
‫مت َّفقٌ عليه‬ ‫ه« ُ‬ ‫ل الل ّ ِ‬ ‫سِبي ِ‬‫هي ال ْعُل َْيا فهُوَ في َ‬ ‫الل ّهِ ِ‬
‫‪ .8‬از »ابوموسی عبدالله بــن قیــس اشــعری«‪ ‬روایــت شــده‬
‫هی مردی کــه از روی شــجاعت‬ ‫است که گفت‪ :‬از پیامبر‪ ‬در بار ‍‬
‫میک‬‫یا تعصب قومی یا تظاهر و ریا می جنگد‪ ،‬سؤال شد که‪ :‬کــدا ‍‬
‫در راه خداست؟ پیامبر‪ ‬فرمودند‪» :‬هر کس که به قصــد اعتلی‬
‫‪2‬‬
‫نام )و دین( خدا بجنگد‪ ،‬آن در راه خدا )و مقبول( است«‪.‬‬

‫ضــي‬ ‫ث الّثقِفي َر ِ‬ ‫ن اْلحارِ ِ‬ ‫وعن أبي ب َك َْرة ُنفي ِْع ب ْ ِ‬ ‫‪-9‬‬


‫س ـّلم قــال‪» :‬إ ِ َ‬ ‫َ‬
‫ذا‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ن الن ّب ِ ّ‬ ‫الله عنه أ ّ‬
‫ل فــي‬ ‫ل والمْقت ُــو ُ‬ ‫ما فاْلقات ِـ ُ‬ ‫ن بسْيفي ْهِ َ‬ ‫ما ِ‬ ‫سل ِ َ‬
‫م ْ‬ ‫اْلتَقى ال ْ ُ‬
‫مــا ب َــا ُ‬
‫ل‬ ‫لف َ‬ ‫ذا ال َْقات ِـ ُ‬
‫ه‪ ،‬هَـ َ‬ ‫ســول الل ّـ ِ‬ ‫ت‪ :‬ي َــا َر ُ‬ ‫الّناِر« قُل ْ ُ‬
‫ه«‬ ‫حب ِ ِ‬‫صـا ِ‬‫ل َ‬ ‫ريصا ً عََلى قَت ْ ِ‬ ‫ح ِ‬ ‫ن َ‬ ‫كا َ‬ ‫ه َ‬ ‫ل؟ َقال‪» :‬إ ِن ّ ُ‬ ‫اْلمْقُتو ِ‬
‫متفقٌ عليه‪.‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2564‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ] خ)‪ ،(2810‬م)‪.[(1904‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪89‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪90‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یبکره نفیع بن حارث ثقفی«‪ ‬روایت شده است که‬ ‫‪ .9‬از »اب ‍‬
‫پیامبر‪ ‬فرمودند‪» :‬هر گاه دو مسلمان‪ ،‬به روی یکدیگر شمشــیر‬
‫کشیدند‪ ،‬قاتل و مقتول‪ ،‬هر دو در آتش هستند«؛ گفتم‪ :‬ای رسول‬
‫خدا‪ ‬قاتل که معلوم است‪ ،‬مقتــول چــه گنــاهی دارد؟ فرمودنــد‪:‬‬
‫»او نیز بر قتل طرفش حریص بوده است«‪.1‬‬

‫ي الله عنه قال‪ :‬قال‬ ‫ض َ‬ ‫ن أبي هَُري َْرةَ َر ِ‬ ‫‪ -10‬وَعَ ْ‬


‫ل‬
‫ج ِ‬ ‫صل َةُ الّر ُ‬ ‫سّلم‪َ » :‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫ضعا ً‬ ‫سوقِهِ وَب َي ْت ِهِ ب ْ‬ ‫صل َت ِهِ في ُ‬ ‫َ‬ ‫في جماعةٍ تزيد ُ عََلى‬
‫ك أ َن أ َحدهم إذا تو َ َ‬
‫ن‬
‫س َ‬ ‫ح َ‬ ‫ضأ فَأ ْ‬ ‫ة‪ ،‬وذل ِ َ ّ َ َ ُ ْ ِ َ َ ّ‬ ‫ج ً‬‫ن د ََر َ‬ ‫شري َ‬ ‫ع ْ‬ ‫و ِ‬
‫َ‬
‫ة‪ ،‬ل ي َن ْهَُزهُ‬ ‫صل َ َ‬ ‫ريد ُ إ ِل ّ ال ّ‬ ‫جد ل ي ُ ِ‬ ‫س ِ‬‫م ْ‬ ‫م أَتى ال ْ َ‬ ‫ضوَء‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫ال ْوُ ُ‬
‫ة‪،‬‬‫درج ٌ‬ ‫ه ِبها َ‬ ‫خطوَةً إ ِل ّ ُرفِعَ ل َ ُ‬ ‫ط ُ‬ ‫م َيخ ُ‬ ‫ة‪ ،‬ل َ ْ‬ ‫صل َ ُ‬ ‫إ ِل ّ ال ّ‬
‫ذا دخل‬ ‫د‪ ،‬فَإ ِ َ‬ ‫ج َ‬ ‫س ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ل ال ْ َ‬ ‫دخ َ‬ ‫ة حّتى ي َ ْ‬ ‫خطيئ َ ٌ‬ ‫ه ب َِها َ‬ ‫ط عَن ْ ُ‬ ‫ح ّ‬ ‫وَ ُ‬
‫ي التي‬ ‫صلةُ هِ َ‬ ‫ت ال ّ‬ ‫كان َ ِ‬ ‫ما َ‬ ‫صل َةِ َ‬ ‫ن في ال ّ‬ ‫جد َ كا َ‬ ‫س ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ال ْ َ‬
‫َ‬
‫م ما دام في‬ ‫حدك ُ ْ‬ ‫ن عََلى أ َ‬ ‫صّلو َ‬ ‫ة يُ َ‬ ‫ملئ ِك َ ُ‬ ‫ه‪َ ،‬وال ْ َ‬ ‫س ُ‬‫تحب ِ ُ‬
‫ه‪،‬‬ ‫م ُ‬ ‫ح ْ‬‫م اْر َ‬ ‫ن‪ :‬الل ّهُ ّ‬ ‫ه‪ ،‬يُقوُلو َ‬ ‫صّلى ِفي ِ‬ ‫جِلسهِ اّلذي َ‬ ‫م ْ‬ ‫َ‬
‫ما ل َ ْ‬
‫م‬ ‫ه‪َ ،‬‬ ‫م ي ُؤْذِ ِفي ِ‬ ‫ه‪ ،‬مال َ ْ‬ ‫ب عَل َي ْ ِ‬ ‫م تُ ْ‬ ‫ه‪ ،‬الل ّهُ ّ‬ ‫م اغِْفْر ل َ ُ‬ ‫الل ّهُ ّ‬
‫ه‬‫م‪ .‬وَقَوْل ُ ُ‬ ‫سل ٍ‬ ‫م ْ‬ ‫ظ ُ‬ ‫ذا ل َْف ُ‬ ‫ه« متفقٌ عليه‪،‬وهَ َ‬ ‫ث ِفي ِ‬ ‫حدِ ْ‬ ‫يُ ْ‬
‫ح اْلياِء‬ ‫ه« هُوَ ِبفت ِ‬ ‫سّلم‪» :‬ين ْهَُز ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ه‪.‬‬ ‫َ‬
‫َواْلهاِء َوبالّزاي‪ :‬أي ي ُ ْ‬
‫ض ُ‬‫ه وي ُن ْهِ ُ‬ ‫ج ُ‬ ‫خرِ ُ‬
‫‪ .10‬از ابوهریره‪ ‬روایت شـده اسـت کـه پیـامبر‪ ‬فرمودنـد‪:‬‬
‫هاش‪،‬‬ ‫»نماز جماعت مرد مسلمان بــر نمــاز او در بــازار یــا در خــان ‍‬
‫نکه هر گاه مسلمانی‪،‬‬ ‫هدلیل ای ‍‬
‫بیش از بیست درجه برتری دارد‪ ،‬ب ‍‬
‫وضوی کاملی گرفت و با نیت نماز خواندن به مسجد آمد‪ ،‬و نماز‪،‬‬
‫تنها دلیل بلند شدن و بیرون آمدن او از خانه باشد‪ ،‬تا هنگام ورود‬
‫به مسجد‪ ،‬در برابر هر قدمش‪ ،‬یــک درجــه ثــواب او بیشــتر و یــک‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ] خ)‪ ،(31‬م)‪.[(2888‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪90‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪91‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یشود و با ورود به مسجد‪ ،‬ثواب و اجــر‬ ‫مورد از گناهان او کمتر م ‍‬


‫هشرطی که فقــط بــه خــاطر نمــاز در مســجد‬ ‫نمازخوان را دارد‪ ،‬ب ‍‬
‫نشسته باشد و فرشتگان در هنگام نماز یکی از شــما‪ ،‬بــر او درود‬
‫یگویند‪ :‬خداوندا! بر او رحــم کــن و او را بیــامرز و‬‫یفرستند و م ‍‬‫م ‍‬
‫هی او را بپذیر! به شــرطی کــه اذیــت یــا نقــض وضــویی‪ ،‬از او‬ ‫توب ‍‬
‫‪1‬‬
‫صادر نشود«‪.‬‬

‫ن عَب ْدِ‬ ‫ّ‬ ‫ْ‬


‫س بْ ِ‬ ‫ن عّبا ِ‬ ‫س عَب ْدِ اللهِ ب ْ ِ‬ ‫ن أبي العَّبا ِ‬ ‫‪َ -11‬وَعَ ْ‬
‫صّلى‬ ‫ن رسول الله َ‬ ‫ضي الله عنهما‪ ،‬عَ ْ‬ ‫طلب َر ِ‬ ‫م ّ‬ ‫ال ْ ُ‬
‫ك وَت ََعاَلى‬ ‫ه‪ ،‬ت ََباَر َ‬ ‫ن رب ّ ِ‬ ‫سّلم ‪ِ ،‬فيما ي َْروى عَ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫ن‬‫م ب َي ّ َ‬ ‫ت ثُ ّ‬ ‫سّيئا ِ‬ ‫ت وال ّ‬ ‫ب اْلحسنا ِ‬ ‫ن الله كت َ َ‬ ‫ل‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫َقا َ‬
‫عن ْد َهُ‬ ‫ه ِ‬ ‫مل َْها كتب ََها الل ّ ُ‬ ‫م يع ْ َ‬ ‫سنةٍ َفل ْ‬ ‫ح َ‬ ‫م بِ َ‬ ‫نه ّ‬ ‫م ْ‬ ‫ذلك‪ :‬ف َ‬
‫مل ََها‬‫م بَها فَعَ ِ‬ ‫نه ّ‬ ‫ة وَإ ِ ْ‬ ‫مل ً‬ ‫ة كا ِ‬ ‫عن ْد َهُ حسن ً‬ ‫ك وَت ََعاَلى ِ‬ ‫ت ََباَر َ‬
‫ف إ َِلى‬ ‫ضع ْ ٍ‬ ‫مائ ِةِ ِ‬ ‫سب ْعِ َ‬ ‫ت إ َِلى َ‬ ‫سَنا ٍ‬‫ح َ‬ ‫شر َ‬ ‫ه عَ ْ‬ ‫ك َت َب ََها الل ّ ُ‬
‫َ‬
‫مل َْها ك َت َب ََها الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫م ي َعْ َ‬ ‫م ِبسي ّئ َةِ فَل َ ْ‬ ‫ن هَ ّ‬ ‫ة‪ ،‬وَإ ِ ْ‬ ‫ف كثير ٍ‬ ‫ضَعا ٍ‬ ‫أ ْ‬
‫ملَها ك َت َب ََها الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫م ِبها فعَ ِ‬ ‫ن هَ ّ‬ ‫ة‪ ،‬وَإ ِ ْ‬ ‫مل َ ً‬ ‫ة كا ِ‬ ‫سن َ ً‬ ‫ح َ‬ ‫عن ْد َهُ َ‬ ‫ِ‬
‫ة« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫حد َ ً‬ ‫ة َوا ِ‬ ‫سي ّئ َ ً‬‫َ‬
‫‪ .11‬از »ابوعباس عبدالله بن عباس بــن عبــدالمطلب«بروایــت‬
‫شــده اســت کــه پیــامبر‪ ‬از خداونــد متعــال روایــت م ‍‬
‫یکنــد کــه‪:‬‬
‫یها را نوشت و آنها را روشن کرد‪ ،‬پس هــر‬ ‫یها و بد ‍‬
‫»خداوند نیک ‍‬
‫کس قصد یک کار خوب و ثــواب کنــد و انجــام ندهــد‪ ،‬خداونــد یــک‬
‫ینویسد‪ ،‬و اگــر نیــت کــرد و کــار نیــک را‬‫هی کامل برای او م ‍‬ ‫حسن ‍‬
‫ینویسد و گاهی تا هفتصد حسـنه و‬ ‫انجام داد‪ ،‬ده حسنه برای او م ‍‬
‫بیشتر‪ ،‬و اگر قصد گناهی نمود و انجام نــداد‪ ،‬خداونــد‪ ،‬یــک حســنه‬
‫ینویســد؛ امــا اگــر قصــد کــرد و انجــام داد‪،‬‬
‫در دفــتر اعمــال او م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یفرماید«‪.‬‬ ‫خداوند آن را تنها یک گناه ثبت م ‍‬
‫‪ -‬متفــق علیــه اســت؛ ] خ)‪ ،(4777‬م)‪ .[(649‬آنچــه در متــن آمــده‪ ،‬لفــظ‬ ‫‪1‬‬

‫روایت مسلم است‪.‬‬


‫‪ -‬متفق علیه است؛ ] خ)‪ ،(6490‬م)‪.[(131‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪91‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪92‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ن‬ ‫ّ‬
‫مَر ب ْ ِ‬ ‫ن عُ َ‬ ‫من عَب ْدِ اللهِ ب ْ ِ‬ ‫ح َ‬
‫‪ -12‬وعن أبي عَْبد الّر ْ‬
‫ت رسول الله‬ ‫مع ْ ُ‬ ‫س ِ‬ ‫ب‪ ،‬رضي الله عنهما قال‪َ :‬‬ ‫طا ِ‬‫اْلخ ّ‬
‫ة نفر‬ ‫ل‪» :‬ان ْط َل َقَ ث َل َث َ ُ‬ ‫سّلم ي َُقو ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫َ‬
‫ت إ ِلى غاٍر‬ ‫َ‬ ‫م المِبي ُ‬ ‫ْ‬ ‫حّتى آَواهُ ُ‬ ‫م َ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ن قَب ْلك ْ‬ ‫َ‬
‫ن كا َ‬ ‫م ْ‬ ‫م ّ‬‫ِ‬
‫م‬‫ت عَل َي ْهِ ْ‬ ‫سد ّ ْ‬ ‫ل فَ َ‬ ‫ن اْلجب ِ‬ ‫م َ‬
‫خرةٌ ِ‬ ‫ص ْ‬ ‫ت َ‬ ‫حد ََر ْ‬ ‫ه‪ ،‬فان ْ َ‬ ‫خُلو ُ‬‫فَد َ َ‬
‫َ‬
‫خَرةِ إ ِل ّ أ ْ‬
‫ن‬ ‫ص ْ‬ ‫ن ال ّ‬ ‫م ْ‬ ‫م ِ‬ ‫جيك ُ ْ‬ ‫ه ل ي ُن ْ ِ‬ ‫ال َْغاَر‪ ،‬فََقاُلوا‪ :‬إ ِن ّ ُ‬
‫َ‬
‫مالك ُ ْ‬
‫م‪.‬‬ ‫عوا الله تعالى بصالح أعْ َ‬ ‫ت َد ْ ُ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫خا َِ‬ ‫شي ْ َ‬ ‫ن َ‬ ‫ن ِلي أَبوا ِ‬ ‫كا َ‬ ‫م َ‬ ‫م‪ :‬الل ّهُ ّ‬ ‫منهُ ْ‬ ‫ل ِ‬ ‫قال رج ٌ‬
‫ت ل َ َأغب ِقُ قْبلَهما أ َهْل ً َول مال ً فنأى بي‬ ‫ن‪ ،‬وك ُن ْ ُ‬ ‫ك َِبيرا ِ‬
‫شجر يوما ً َفل ُ‬
‫حلْبت‬ ‫ما فَ َ‬ ‫حّتى َنا َ‬ ‫ما َ‬ ‫ح عَل َْيه َ‬ ‫م أر ِ ْ‬ ‫ْ‬ ‫ب ال ّ ِ َ ْ‬ ‫ط َل َ ُ‬
‫َ‬
‫ن‬‫هت أ ْ‬ ‫ن‪ ،‬فَك َرِ ْ‬ ‫ِ‬ ‫ما َناِئمي ْ‬ ‫جد ْت ُهُ َ‬ ‫ما فَوَ َ‬ ‫ما غُبوَقه َ‬ ‫ل َهُ َ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫ظهما وأ َ َ‬ ‫ُ‬
‫ل‪ ،‬فَل َب ِث ْ ُ‬
‫ت‬ ‫ما ً‬ ‫ما أهْل ً أوْ َ‬ ‫ن أغْب ِقَ قَب ْل َهُ َ‬ ‫أوق َ َ َ ْ‬
‫َ‬
‫حّتى‬ ‫سِتيَقاظ َُهما َ‬ ‫دى أن ْت َظ ُِر ا ْ‬ ‫ح عََلى ي َ ِ‬ ‫َوال َْقد َ ُ‬
‫دمى‬ ‫عن ْد َ قَ َ‬ ‫ن ِ‬ ‫ة ي ََتضاغَوْ َ‬ ‫صب ْي َ ُ‬ ‫جُر َوال ّ‬ ‫ب ََرقَ ال َْف ْ‬
‫ت‬‫ت فَعَل ْ ُ‬ ‫ن ك ُن ْ ُ‬ ‫م إِ ْ‬ ‫ما‪ .‬الل ّهُ ّ‬ ‫شرَبا غَُبوقَهُ َ‬ ‫ظا فَ َ‬ ‫ست َْيق َ‬ ‫َفا ْ‬
‫ه‬
‫ن هَذِ ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ن ِفيهِ ِ‬ ‫ح ُ‬ ‫ما ن َ ْ‬ ‫ج عَّنا َ‬ ‫ك فََفّر ْ‬ ‫جه ِ َ‬ ‫ك اب ْت َِغاَء وَ ْ‬ ‫ذ َل ِ َ‬
‫ه‪.‬‬‫من ْ ُ‬ ‫ج ِ‬ ‫خُرو َ‬ ‫ن ال ْ ُ‬ ‫سَتطيُعو َ‬ ‫شْيئا ً ل ي َ ْ‬ ‫ت َ‬ ‫ج ْ‬ ‫خَرة‪ ،‬فان َْفَر َ‬ ‫ص ْ‬ ‫ال ّ‬
‫َ‬
‫ب‬ ‫ح ّ‬ ‫تأ َ‬ ‫م كان ْ‬ ‫ةع ّ‬ ‫ي اب ْن َ ُ‬ ‫َ‬ ‫ت لِ‬ ‫كان ْ‬ ‫ه َ‬ ‫م إ ِن ّ ُ‬ ‫قال الخر‪ :‬الل ّهُ ّ‬
‫َ‬
‫ب‬‫ما ُيح ّ‬ ‫حب َّها ك َأشد َ‬ ‫ت أُ ِ‬ ‫ي« وفي رواية‪» :‬ك ُن ْ ُ‬ ‫ّ‬ ‫الّناس إ ِل َ‬
‫ِ‬
‫مّنى‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ُ‬
‫ت ِ‬ ‫مت َن َعَ ْ‬ ‫ساِء‪ ،‬فأَرد ْت َُها عَلى ن َْفسَها فا ْ‬ ‫جال الن ّ َ‬ ‫الّر َ‬
‫َ‬
‫جاَءت ِْنى فَأعْط َي ْت ُِها‬ ‫َ‬
‫ن فَ َ‬ ‫سِني َ‬ ‫ن ال ّ‬ ‫م َ‬ ‫ة ِ‬ ‫سن َ ٌ‬ ‫ت ب َِها َ‬ ‫م ْ‬ ‫حّتى أل َ ّ‬ ‫َ‬
‫ن تُ َ ّ‬ ‫َ‬
‫سَها‬ ‫ن ن َْف ِ‬ ‫ى ب َي ِْنى وَب َي ْ َ‬ ‫خل َ‬ ‫ة ِديَنارٍ عََلى أ ْ‬ ‫مائ َ َ‬ ‫ن وَ ِ‬ ‫شري َ‬ ‫ع ْ‬ ‫ِ‬
‫ما‬ ‫ت عَل َي َْها« وفي رواية‪» :‬فَل َ ّ‬ ‫ذا قَد َْر ُ‬ ‫حّتى إ ِ َ‬ ‫فَفعََلت‪َ ،‬‬
‫ض اْلخات َ َ‬
‫م‬ ‫ق الله ول ت َُف ّ‬ ‫ت‪ :‬ات ّ ِ‬ ‫جلي َْها‪َ ،‬قال ْ‬ ‫ن رِ ْ‬ ‫ت ب َي ْ َ‬ ‫قَعَد ْ ُ‬

‫‪92‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪93‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫َ‬
‫ي‬‫س ِإل ّ‬ ‫ب الّنا ِ‬ ‫ح ّ‬ ‫ىأ َ‬ ‫عَن َْها وَهِ َ‬ ‫ت‬ ‫صَرفْ ُ‬ ‫ه‪ ،‬فان ْ َ‬ ‫حّق ِ‬ ‫إ ِل ّ ب ِ َ‬
‫َ‬
‫ت فَْعل ُ‬
‫ت‬ ‫ن ك ُن ْ ُ‬ ‫م إِ ْ‬ ‫طيت َُها‪ ،‬الل ّهُ ّ‬ ‫ب اّلذي أعْ َ‬ ‫ت الذ ّهَ َ‬ ‫َوترك ْ ُ‬
‫ت‬
‫ج ِ‬ ‫ه‪ ،‬فانَفَر َ‬ ‫ن ِفي ِ‬ ‫ح ُ‬ ‫ما ن َ ْ‬ ‫ج عَّنا َ‬ ‫ك فافُْر ْ‬ ‫جه ِ َ‬ ‫ك اب ْت َِغاَء وَ ْ‬ ‫ذ َل ِ َ‬
‫ن ال ْ ُ‬ ‫َ‬
‫من َْها‪.‬‬ ‫ج ِ‬ ‫خُرو َ‬ ‫طيُعو َ‬ ‫ست َ ِ‬ ‫م ل يَ ْ‬ ‫خَرةُ غَي َْر أن ّهُ ْ‬ ‫ص ْ‬ ‫ال ّ‬
‫َ‬ ‫ُ‬ ‫ْ‬
‫م‬‫ت أجَراَء وَأعْط َي ُْته ْ‬ ‫جْر ُ‬ ‫ست َأ َ‬ ‫م إ ِّني ا ْ‬ ‫ث‪ :‬الل ّهُ ّ‬ ‫ل الّثال ِ ُ‬ ‫وَقا َ‬
‫َ‬
‫مرت‬ ‫ك اّلذي ّله وذهب فث ّ‬ ‫حدٍ ت ََر َ‬ ‫ل َوا ِ‬ ‫ج ٍ‬ ‫م غَي َْر َر ُ‬ ‫جَرهُ ْ‬ ‫أ ْ‬
‫أجره حتى كثرت منه اﻷموال فجائنى بعد حين‬
‫فقال يا عبد الله أ َد إل َ َ‬
‫ما ت ََرى‬ ‫ل َ‬ ‫ت‪ :‬ك ُ ّ‬ ‫ري‪ ،‬فَُقل ْ ُ‬ ‫ج ِ‬ ‫يأ ْ‬ ‫ّ ِ ّ‬
‫ل َوال ْب ََقرِ َوال ْغََنم َوالّرِقيق فقال‪:‬‬ ‫جرِ َ‬ ‫م َ‬
‫ن ال ِب ِ ِ‬ ‫م َ‬ ‫ك‪ِ :‬‬ ‫نأ ْ‬ ‫ْ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫ْ‬ ‫ّ‬
‫ست َْهزئ بك‪،‬‬ ‫ت‪ :‬ل أ ْ‬ ‫ستْهزئ بي‪ ،‬فَُقل ُ‬ ‫يا عَب ْد َ اللهِ ل ت َ ْ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫م إِ ْ‬ ‫شْيئًا‪ ،‬الل ّهُ ّ‬ ‫مْنه َ‬ ‫ك ِ‬ ‫م ي َت ُْر ْ‬ ‫ه فَل َ ْ‬ ‫ستاقَ ُ‬ ‫ه فا ْ‬ ‫خذ َهُ ك ُل ّ ُ‬ ‫فَأ َ‬
‫ن‬
‫ح ُ‬ ‫ما ن َ ْ‬ ‫ج عَّنا َ‬ ‫ك فافُْر ْ‬ ‫جه ِ َ‬ ‫ك اْبتَغاَء وَ ْ‬ ‫ت ذ َل ِ َ‬ ‫ت فَعَل ْ ُ‬ ‫ك ُن ْ ُ‬
‫ق‬
‫ن« متف ٌ‬ ‫شو َ‬ ‫م ُ‬ ‫جوا ي َ ْ‬ ‫خَرةُ فخَر ُ‬ ‫ص ْ‬ ‫ت ال ّ‬ ‫ج ِ‬ ‫ه‪َ ،‬فان َْفَر َ‬ ‫ِفي ِ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .12‬از »ابوعبدالرحمن عبدالله بــن عمــر بــن خطــاب«بروایــت‬
‫یفرمود‪» :‬ســه نفــر‬ ‫شده است که گفت‪ ،‬از پیامبر‪ ‬شنیدم که م ‍‬
‫یرفتنــد‪ ،‬تــا‬‫تهای گذشته‪ ،‬به همراه یکــدیگر )در ســفری(‪ ،‬م ‍‬ ‫از ام ‍‬
‫نکه شبانگاه‪ ،‬به غاری پناه بردند که شب را به روز آورند‪ ،‬چون‬ ‫ای ‍‬
‫داخل غار شدند‪ ،‬سنگی از کوه فرو غلتید و ورودی غار را بــر آنهــا‬
‫مسدود کرد‪) ،‬و آنها( به همدیگر گفتنــد‪ :‬از ایــن ســنگ نجــات پیــدا‬
‫هی‬ ‫یکنیم‪ ،‬مگر این که خداوند را به کارهای شایســته و خالصــان ‍‬ ‫نم ‍‬
‫خود بخوانیم )و بدانها توسل کنیم(‪.‬‬
‫یدانی که من(‪ ،‬پــدر و‬ ‫)سپس( یکی از آنها گفت‪ :‬پروردگارا! )م ‍‬
‫مادر پیری داشتم که هرگز پیش از )سهم شام( آنان‪ ،‬برای خود و‬
‫یدوشیدم؛ روزی بــرای‬ ‫برای زن و فرزند )و خدمتکاران(م شیر نم ‍‬
‫آوردن هیزم‪ ،‬بــه صــحرا رفتــه بــودم و از آنهــا دور مانــدم و وقــتی‬
‫پیش آنها بازگشتم که خوابیــده بودنــد؛ شــبانه‪ ،‬شــیر را بــرای آنهــا‬

‫‪93‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪94‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫دوشیدم‪ ،‬اما آنان هنوز خوابیــده بودنــد و نپســندیدم کــه ایشــان را‬
‫بیدار کنم و یا خــود و زن و فرزنــد )و خــدمتکاران(م پیــش از آنهــا‬
‫شیر بنوشــیم‪ ،‬ناچــار‪ ،‬در حــالی کــه ظــرف شــیر در دســتم بــود و‬
‫ینالیدند‪ ،‬منتظر ماندم ـ که آنـان‬ ‫کودکانم در برابرم از گرسنگی م ‍‬
‫نکــه ســپیده دمیــد و آنــان‬ ‫بیدار شوند )و قبل ً شیر بخورنــد( ــ تــا آ ‍‬
‫بیدار شدند و شیرشان را نوشیدند؛ خداوندا! اگر من‪ ،‬این عمل را‬
‫هام‪ ،‬مــا را از ایــن‬ ‫خالصــانه و فقــط بــرای رضــایت تــو انجــام داد ‍‬
‫وضعیت نجات بخش و گشایشی مرحمت فرما‪.‬‬
‫پس )از این حرف( سنگ از جای خود تکان خورد؛ اما خــروج از‬
‫یدانــی کــه مــن(‬ ‫غــار ممکــن نبــود؛ دیگــری گفــت‪ :‬بارخــدایا! )م ‍‬
‫دخترعمویی داشتم که عزیزترین کس نزد من بود ـ ]و در روایــتی‬
‫دیگر آمده است که گفت‪» :‬او را برابر شــدیدترین عشــق مــردان‬
‫به زنــان‪ ،‬دوســت داشــتم«[ ــ او را خواســتم و کــام خــود را از او‬
‫طلبیدم‪) ،‬ولی او( امتناع کرد‪ ،‬تا این که قحط ســالی پیــش آمــد و‬
‫زندگی بر او تنگ شد‪ ،‬پیش من آمـد‪ ،‬یکصـد و بیسـت دینـار بـه او‬
‫دادم مشروط بر این که او با من خلوت کند‪ ،‬چنین کرد و چون بر‬
‫کامجویی از او قدرت یافتم ـ ]و در روایتی دیگر آمــده اســت کــه‪:‬‬
‫»چون در میان دو پای او قرار گرفتم«[ ـ ـ بــه مــن گفــت‪ :‬از خــدا‬
‫مهرِ مرا جز از راه مشــروع نشــکن‪ ،‬فــورا ً از او )و پــولی‬ ‫بترس و ُ‬
‫فنظر کردم‪ ،‬در حالی که او‪ ،‬نزد من‪،‬‬ ‫که به او بخشیده بودم( صر ‍‬
‫بترین خلق بود؛ پروردگارا! اگر من‪ ،‬این عمل را خالصانه و‬ ‫محبو ‍‬
‫هام‪ ،‬مــا را از ایــن وضــعیت نجــات‬ ‫فقط برای رضایت تو انجام داد ‍‬
‫بخش و گشایشی مرحمت فرما‪.‬‬
‫هی غار( بیشــتر‬ ‫پس )از این حرف( سنگ جنبید و گشایش )دهان ‍‬
‫یتوانستند از غــار خــارج شــوند؛ ســومی گفــت‪:‬‬ ‫شد‪ ،‬ولی هنوز نم ‍‬
‫های کارگر استخدام کــرده بــودم و مــزد آنهــا را دادم‪،‬‬ ‫خداوندا! عد ‍‬
‫جز یک نفرشان که مزدش را جای گذاشت و رفــت‪ ،‬مــن‪ ،‬مــزد او‬
‫را به جریان معامله انداختم تا ایــن کــه مــال زیــادی شــد؛ پــس از‬
‫هی خدا! مزد مرا بپرداز‪ ،‬بــه او‬ ‫مدتی‪ ،‬نزد من آمد و گفت‪ :‬ای بند ‍‬
‫یبینی‪ ،‬همــه از مــزد‬ ‫گفتم‪ :‬آنچه از شتر و گاو و گوسفند و برده م ‍‬
‫تو به دست آمده است )و حق حلل توست(‪ ،‬آن مــرد گفــت‪ :‬ایــن‬
‫یکنم‪ ،‬و‬ ‫هام نکن! گفتم‪ :‬خیر‪ ،‬تو را مسخره نم ‍‬ ‫هی خدا! مسخر ‍‬ ‫بند ‍‬

‫‪94‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪95‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫او تمام مال را تحویل گرفــت و آن را حرکــت داد و رانــد و چیــزی‬


‫باقی نگذاشــت؛ خــدایا! اگــر مــن‪ ،‬ایــن عمــل را خالصــانه و بــرای‬
‫هام‪ ،‬مــا را از ایــن وضــعیت نجــات بخــش و‬ ‫رضــایت تــو انجــام داد ‍‬
‫گشایشی مرحمت فرما‪.‬‬
‫ناگهان‪ ،‬سنگ از جای خود بجنبید و همه از غــار بیــرون آمدنــد و‬
‫‪1‬‬
‫راه خود را ادامه دادند«‪.‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ] خ)‪ ،(3465‬م)‪.[(2743‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪95‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪96‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .2‬باب التوبة‬
‫باب توبه‬

‫ن كل ذنب‪ .‬فإن كانت‬ ‫م ْ‬


‫قال العلماء‪ :‬التوبة واجبة ِ‬
‫المعصية بين العبد وبين الّله تعالى ل تتعلق بحق‬
‫ن‬
‫آدمي فلها ثلثة شروط‪ :‬أحدها أن يقلع عَ ْ‬
‫المعصية‪ ،‬والثاني أن يندم عََلى فعلها‪ ،‬والثالث أن‬
‫يعزم أن ل يعود إليها أبدا؛ فإن فقد أحد الثلثة لم‬
‫تصح توبته‪ .‬وإن كانت المعصية تتعلق بآدمي‬
‫ن حق‬ ‫م ْ‬
‫فشروطها أربعة‪ :‬هذه الثلثة وأن يبرأ ِ‬
‫صاحبها‪ .‬فأن كانت مال أو نحوه رده إليه‪ ،‬وإن كان‬
‫مْنه أو طلب عفوه‪ ،‬وإن‬ ‫حد قذف ونحوه مكنه ِ‬
‫ن جميع‬ ‫م ْ‬‫مْنها‪ .‬ويجب أن يتوب ِ‬ ‫كانت غيبة استحله ِ‬
‫ن بعضها صحت توبته عند أهل‬ ‫م ْ‬‫الذنوب‪ ،‬فإن تاب ِ‬
‫ن ذلك الذنب وبقى عليه الباقي‪ .‬وقد‬ ‫م ْ‬‫الحق ِ‬
‫تظاهرت دلئل الكتاب والسنة وإجماع اﻷمة عََلى‬
‫وجوب التوبة‪.‬‬
‫هاند‪ :‬توبه از هر گناهی واجب است؛ اگر گناه بین بنده‬ ‫علما گفت ‍‬
‫قالنــاس تعلــق نداشــته باشــد‪ ،‬دارای‬
‫و خداوند متعال باشد و به ح ‍‬
‫سه شرط است‪:‬‬
‫اول‪ ،‬بریدن از گناه و ترک آن؛‬
‫دوم‪ ،‬پشیمانی از انجام دادن آن؛‬
‫سوم‪ ،‬برنگشتن همیشگی به گناه‪.‬‬

‫‪96‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪97‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هگانه انجام نشود‪ ،‬توبه صحیح نیست‪.‬‬ ‫و اگر یکی از شروط س ‍‬


‫و اگر گناه به انسانی تعلــق داشــت‪) ،‬در حــق یــک انســان بــود(‬
‫دارای چهار شرط است‪:‬‬
‫سه شرط بال‪ ،‬و چهارم‪ ،‬این که از حق آن شخص‪ ،‬برئ و پــاک‬
‫شود و شخص‪ ،‬او را حلل کند؛ بدین معنی که اگر آن حق‪ ،‬مال یا‬
‫مانند آن باشد‪ ،‬آن را به او پس دهد‪ ،‬و اگــر حـد قـذف و بهتـان یـا‬
‫هدست آورد )خود را برای حد آمــاده‬ ‫مانند آن است‪ ،‬تمکین او را ب ‍‬
‫کند و بپذیرد( یا طلب عفو کند و اگر پشت سر‪ ،‬از او بدی گفتــه و‬
‫غیبت کــرده اســت‪ ،‬از او اســتحلل کنــد )طلــب حلل کــردن ذمــه‬
‫یگوینــد(‪ :‬و بــر شــخص مســلمان‬ ‫است که آن را ِبحل کردن هم م ‍‬
‫هی گناهان توبه کنــد‪ ،‬اگــر از یــک گنــاه تــوبه‬ ‫واجب است که از هم ‍‬
‫کــرد‪ ،‬از آن رســته و گناهــانی کــه از آنهــا تــوبه نکــرده اســت‪ ،‬بــر‬
‫یماند‪ .‬و دلیلی از کتاب و سنت و اجماع علما بــر‬ ‫هاش باقی م ‍‬ ‫ذم ‍‬
‫وجوب توبه در دست است‪:‬‬
‫لالله تعالی‪:‬‬
‫قا ‌‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫)نور ‪(31 /‬‬
‫»ای مؤمنان! از تمام گناهان به درگاه خدا توبه کنیــد؛ شــاید‬
‫رستگار شوید«‪.‬‬
‫لالله تعالی‪:‬‬
‫و قا ‌‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫)هود ‪(3 /‬‬ ‫‪ ‬‬
‫»از خدا آمرزش بخواهید و سـپس پیـش او از تمـام گناهـان‬
‫توبه کنید«‪.‬‬
‫لالله تعالی‪:‬‬
‫و قا ‌‬

‫‪97‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪98‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪                   ‬‬
‫‪      ‬‬ ‫‪    ‬‬
‫‪    ‬‬ ‫‪  ‬‬ ‫‪    ‬‬
‫)التحریم ‪(8 /‬‬ ‫‪       ‬‬
‫آوردهاید در برابر خــدا و بــه درگــاه او‬
‫‌‬ ‫»ای کسانی که ایمان‬
‫های قطعــی کــه دیگــر بــه گنــاه‬ ‫هی نصــوح کنیــد )تــوب ‍‬‫تــوب ‍‬
‫بازنگردد«‪.‬‬

‫ت‬‫مع ُ‬ ‫ن أبي هَُري َْرةَ رضي الله عنه قال‪ :‬س ِ‬ ‫‪ -13‬وعَ ْ‬
‫ل‪» :‬والّله إ ِّني‬
‫سّلم ي َُقو ُ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫ن‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫م ْ‬
‫م‪ ،‬أكثر ِ‬
‫ب ِإلْيه‪ ،‬في الي َوْ ِ‬ ‫ست َْغفُر الله‪ ،‬وَأُتو ُ‬
‫ﻷ ْ‬
‫ة« رواه البخاري‪.‬‬ ‫سب ِْعين مّر ً‬‫َ‬
‫‪ .13‬از ابوهریره ‪ ‬روایت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬از پیــامبر ‪‬‬
‫هخدا سوگند مــن هــر روز بیــش از هفتــاد‬
‫یفرمود‪» :‬ب ‍‬
‫شنیدم که م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یکنم«‪.‬‬
‫مرتبه به درگاه خدا طلب آمرزش و توبه م ‍‬
‫َ‬
‫ي رضي الله عنه‬ ‫مزن ِ ّ‬‫‪ -14‬وعن اﻷغَّر ْبن َيسار ال ُ‬
‫سّلم‪» :‬يا‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫قال‪ :‬قال رسول الله َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ب‬
‫ستْغفُروهُ فِإني أتو ُ‬ ‫أّيها الّناس ُتوُبوا ِإلى الل ّهِ وا ْ‬
‫مّرة« رواه مسلم‪.‬‬ ‫في الي َوْم ِ مائة َ‬
‫‪ .14‬از »اعزبن یسار مزنی« ‪ ‬روایت شده است که پیــامبر‪‬‬
‫فرمودند‪» :‬ای مــردم! بــه درگــاه خــدا تــوبه کنیــد و از او آمــرزش‬
‫‪2‬‬
‫یکنم«‪.‬‬ ‫بخواهید که من هر روز‪ ،‬صد مرتبه توبه و استغفار م ‍‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(6307‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2702‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪98‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪99‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫حمَزةَ أ ََنس بن مال ِ ٍ َ‬
‫خادِم ِ‬ ‫صارِيّ َ‬ ‫ك اﻷن ْ َ‬ ‫َ‬ ‫ن أبي َ ْ‬ ‫‪ -15‬وع ْ‬
‫سّلم‪ ،‬رضي الله عنه‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫ه‬‫سّلم‪ :‬لل ّ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫قال‪ :‬قال رسول الله َ‬
‫ط عََلى بِعيرِهِ وقد‬ ‫م سق َ‬ ‫أ َْفرح بتوبة عَبده م َ‬
‫حدِك ُ ْ‬ ‫نأ َ‬ ‫ُ ْ ِ ْ ِ ِ ِ ْ‬
‫ض َفلةٍ متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫أر‬‫َأضل ّه في َ‬
‫ٍ‬ ‫ُ‬
‫وفي رواية لمسلم‪» :‬لل ّ َ‬
‫حين‬ ‫وبةِ عَب ْدِهِ ِ‬ ‫ْ‬ ‫ه أشد ّ فرحا ً ب ِت َ‬ ‫ُ‬ ‫ُ َْ ٍ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ة‪،‬‬
‫ض فل ٍ‬ ‫حلت ِهِ َ ب ِأْر ٍ‬ ‫م كان عَلى را ِ‬ ‫ُ‬
‫حدِك ْ‬ ‫نأ َ‬ ‫م ْ‬ ‫ب إ ِْليهِ ِ‬ ‫يُتو ُ‬
‫من َْها‪،‬‬ ‫س ِ‬ ‫ه فأي ِ َ‬ ‫ه وشَراب ُ ُ‬ ‫ه وعل َْيها طعا ُ‬
‫م ُ‬ ‫من ْ ُ‬ ‫ت ِ‬ ‫فاْنفلت ْ‬
‫ن‬ ‫م‬ ‫س‬ ‫ي‬‫شجرةً فاضط َجع في ظل ّها‪ ،‬وقد أ َ‬ ‫َ‬ ‫تى‬ ‫فأ َ‬
‫ْ‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫َ‬
‫ه‪ ،‬فَأخذ‬ ‫ه‪ ،‬فَب َْينما هوَ ك َذ َل ِ َ‬
‫عن ْد َ ُ‬ ‫ك إ ِذ ْ هُوَ ِبها َقاِئمة ِ‬ ‫حلت ِ ِ‬ ‫َرا ِ‬
‫َ‬
‫دي‬ ‫م أنت عب ْ ِ‬ ‫ح‪ :‬الل ّهُ ّ‬ ‫شد ّةِ الَفر ِ‬ ‫ن ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ل ِ‬ ‫م َقا َ‬ ‫مَها ث ُ ّ‬ ‫ِبخطا ِ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫وَأنا رب ّ َ‬
‫شد ّةِ الفرح«‪.‬‬ ‫ن ِ‬ ‫م ْ‬ ‫خط َأ ِ‬ ‫ك‪ ،‬أ ْ‬
‫‪ .15‬از »ابوحمزه انس بــن مالــک انصــاری«‪ ‬خــادم پیــامبر‪‬‬
‫هی‬ ‫روایــت شــده اســت کــه پیــامبر‪ ‬فرمودنــد‪» :‬خداونــد از تــوب ‍‬
‫لتر از یکی از شماست که شترش را ــ کــه قبل ً‬ ‫هاش‪ ،‬خوشحا ‍‬ ‫بند ‍‬
‫‪1‬‬
‫در بیابانی گم کرده است ـ ناگاه‪ ،‬بیاید« ‪.‬‬
‫در روایتی دیگــر از مســلم آمــده اســت‪» :‬یکــی از شــما کــه در‬
‫بیابانی‪ ،‬بر شتر خود سوار باشد و شتر ـ که آب و غــذایش را هــم‬
‫بر پشت دارد ـ از او برمد و فــرار کنــد و او‪ ،‬از یــافتن آن مــأیوس‬
‫هی آن‪،‬‬ ‫شود و ) برای رفع خستگی( به زیر درختی برود و در ســای ‍‬
‫ه( اش‪ ،‬دراز بکشد و در چنین حالی ناگهــان‬ ‫نا امید از شتر )و توش ‍‬
‫شتر خود را پیش خود‪ ،‬ایســتاده ببینــد و مهــار شــتر را بگیــرد و از‬
‫هی‬ ‫شدت خوشحالی و شادی زیاد‪ ،‬به اشتباه بگوید‪ :‬خدایا! تو‪ ،‬بنــد ‍‬
‫هاش ـ وقتی که به‬ ‫ه بند ‍‬
‫منی و من‪ ،‬خدای تو هستم! خداوند از توب ‍‬
‫‪2‬‬
‫لتر از چنین کسی است«‪.‬‬ ‫یکند ـ خوشحا ‍‬ ‫هم ‍‬‫درگاه او توب ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6308‬م )‪.[(2747‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪.[(6895)] -‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪99‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪100‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ي‪،‬‬
‫شعَرِ ّ‬‫س اﻷ َ ْ‬
‫ن قَي ْ ٍ‬
‫ّ‬
‫موسى عَب ْدِ اللهِ ب ِ‬ ‫‪ -16‬وعن أبي ُ‬
‫سّلم‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ضي الله عنه‪ ،‬عن الن ّب ِ ّ‬ ‫ر ِ‬
‫ل ليُتوب‬ ‫ط يدهُ ِبالل ّي ْ ِ‬ ‫س ُ‬ ‫قال‪ِ» :‬إن الله تعالى يب ْ ُ‬
‫سيُء‬ ‫م ِ‬‫ب ُ‬ ‫ط َيدهُ بالن َّهارِ لي َُتو َ‬ ‫س ُ‬‫مسيُء الن َّهارِ َويب ْ ُ‬ ‫ُ‬
‫من مغْرِِبها« رواه مسلم‪.‬‬ ‫س ِ‬ ‫م ُ‬ ‫ش ْ‬ ‫ُ‬ ‫ْ‬
‫ل حّتى ت َطلعَ ال ّ‬ ‫ّ‬
‫اللي ْ ِ‬

‫‪ .16‬از »ابوموسی عبدالله بن قیس اشــعری«‪ ‬روایــت شــده‬


‫است که پیــامبر‪ ‬فرمودنــد‪» :‬خداونــد متعــال‪ ،‬شــبانه دســتش را‬
‫های که در روز گنــاه کــرده اســت‪ ،‬تــوبه کنــد و در‬
‫یگشاید تا بند ‍‬ ‫م ‍‬
‫یگشاید‪ ،‬تا گناهکار از گنــاه شــبش تــوبه کنــد‪ ،‬و‬
‫روز‪ ،‬دستش را م ‍‬
‫این وضع تا وقت طلوع خورشــید از مغــرب‪) ،‬روز قیــامت( ادامــه‬
‫‪1‬‬
‫دارد«‪.‬‬

‫هرْيرةَ رضي الله عنه قال‪ :‬قال‬ ‫ن أبي ُ‬ ‫‪ -17‬وعَ ْ‬


‫ن تاب قَب ْ َ‬
‫ل‬ ‫سّلم‪َ » :‬‬
‫م ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫رسول الله َ‬
‫ب الله عل َْيه« رواه‬ ‫ن تطل ُعَ ال ّ‬ ‫َ‬
‫ن مغْرِب َِها َتا َ‬ ‫م ْ‬‫س ِ‬‫م ُ‬ ‫ش ْ‬ ‫أ ْ‬
‫مسلم‪.‬‬
‫‪ .17‬از ابوهریره‪ ‬روایت شـده اسـت کـه پیـامبر‪ ‬فرمودنـد‪:‬‬
‫»کسی که پیش از طلــوع خورشــید از مغــرب تــوبه کنــد‪ ،‬خداونــد‬
‫‪2‬‬
‫یپذیرد«‪.‬‬
‫هی او را م ‍‬
‫توب ‍‬

‫عمَر بن‬ ‫حمن عَب ْدِ الل ّهِ بن ُ‬


‫ن أبي عَب ْدِ الّر ْ‬
‫‪ -18‬وعَ ْ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫ي َ‬‫طاب رضي الله عنهما عن الّنب ّ‬ ‫الخ ّ‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2759‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2703‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪100‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪101‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ماَلم‬
‫وبة العب ْدِ َ‬ ‫ل يْقب َ ُ‬
‫لت ْ‬ ‫ج ّ‬ ‫سّلم قال‪» :‬إ ِ ّ‬
‫ن الله عّز و َ‬ ‫و َ‬
‫ن‪.‬‬
‫ر« رواه الترمذي وقال‪ :‬حديث حس ٌ‬ ‫ُيغْرغ ِ‬
‫‪ .18‬از »ابوعبدالرحمن عبدالله بــن عمــر بــن خطــاب«بروایــت‬
‫هاش را تــا‬ ‫شده است که پیامبر‪ ‬فرمودند‪» :‬خداونــد تــوب ‍‬
‫هی بنــد ‍‬
‫کرات موت نیفتاده اســت‪،‬‬ ‫س َ‬
‫وقتی که جانش به لب نرسیده و به َ‬
‫‪21‬‬
‫یپذیرد«‪.‬‬
‫م ‍‬
‫َ‬
‫ن‬ ‫ن بْ ِ‬ ‫ت صْفوا َ‬ ‫ش َقال‪ :‬أتي ْ ُ‬ ‫حْبي ٍ‬ ‫ن ُ‬ ‫ن زِّر ب ْ ِ‬ ‫‪ -19‬وعَ ْ‬
‫ح عََلى‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫س ِ‬ ‫م ْ‬‫ه عن ال ْ َ‬ ‫سأل ُ ُ‬ ‫هأ ْ‬ ‫ضي الله عن ْ ُ‬ ‫لر ِ‬ ‫سا ٍ‬ ‫ع ّ‬
‫ت‪ :‬اْبتَغاُء‬ ‫ك َيا زِّر؟ فُقل ْ ُ‬ ‫جاَء ب ِ َ‬ ‫ما َ‬ ‫ن فقال‪َ :‬‬ ‫ِ‬ ‫خّفي ْ‬ ‫ال ْ ُ‬
‫طال ِ ِ ْ ْ‬ ‫جِنحتها ل ِ َ‬ ‫َ‬ ‫ن اْلملئ ِك َ َ‬ ‫ْ ْ‬
‫ب العِلم ِ‬ ‫ضع ُ أ ْ‬ ‫ة تَ َ‬ ‫م‪ ،‬فَقال‪ :‬إ ِ ّ‬ ‫العِل ِ‬
‫ك في صد ِْري‬ ‫ح ّ‬ ‫ت‪ :‬إ ِّنه قد ْ َ‬ ‫ب‪َ ،‬فقل ْ ُ‬ ‫ما َيطل ُ ُ‬ ‫ِرضاء ب َ‬
‫ت‬‫ل‪ ،‬وك ُن ْ َ‬ ‫ط واْلبوْ ِ‬ ‫ن ب َعْد َ ال َْغائ ِ ِ‬ ‫خّفي ْ ِ‬ ‫ح عََلى ال ْ ُ‬ ‫س ُ‬ ‫اْلم ْ‬
‫سّلم‪،‬‬ ‫امرءا ً م َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫صحاب الن ّب ِ ّ‬ ‫ن َأ ْ‬ ‫ِ ْ‬ ‫ْ َ‬
‫ك شْيئًا؟‬ ‫ذكُر في ذ َل ِ َ‬ ‫سأل ُ َ‬ ‫َ‬
‫هي ْ‬ ‫معْت َ ُ‬ ‫لس ِ‬ ‫ك‪ :‬هَ ْ‬ ‫َفجْئت أ ْ‬
‫ْ‬
‫مساِفرين‬ ‫كنا سفرا ً أوْ ُ‬ ‫مرنا إذا ُ‬ ‫ن يأ ُ‬ ‫م كا َ‬ ‫قال‪ :‬نعَ ْ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫م ْ‬ ‫ن إ ِل ّ ِ‬ ‫أن ل نْنزعَ خفاَفنا ثلثة أّيام ٍ ول ََياِليه ّ‬
‫هل‬ ‫ت‪َ :‬‬ ‫م‪ .‬فُقل ْ ُ‬ ‫ل وْنو ٍ‬ ‫ط وْبو ٍ‬ ‫ن غائ ٍ‬ ‫م ْ‬ ‫ن ِ‬‫ة‪ ،‬لك ِ ْ‬ ‫جَناب ٍ‬

‫سن« است‪.‬‬
‫ح َ‬
‫‪ -‬ترمذی روایت کرده ])‪ [(3537‬و گفته است‪ :‬حدیثی » َ‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ایـــــــن حـــــــدیث‪ ،‬بـــــــا آی‍هی ‪  ‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪        ‬‬


‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪     ‬‬
‫‪ ‬‬
‫یدهنــد‪،‬‬
‫یرســد‪ ،‬عمــل بــد انجــام م ‍‬
‫»کسانی که تا وقــتی مرگشــان فــرا م ‍‬
‫سهای آخر محتضـر دللـت‬ ‫های ندارند«‪ ،‬مخالف نیست؛ زیرا آیه‪ ،‬بر نف ‍‬ ‫توب ‍‬
‫یگویند ـ در صورتی کــه حــدیث‪ ،‬صــراحت‬ ‫دارد ـ که آن را حالت غرغره م ‍‬
‫هاش قبول است‪.‬‬ ‫دارد که مادام انسان‪ ،‬به چنین حالتی نرسیده است‪ ،‬توب ‍‬
‫مترجم‬

‫‪101‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪102‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫مع‬ ‫م ك ُّنا َ‬ ‫كر في اْلهوى شْيئًا؟ قال‪ :‬نع ْ‬ ‫ه يذ ُ‬ ‫معت ُ‬ ‫س ِ‬


‫ر‪ ،‬فبْينا‬ ‫سّلم في سف ٍ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫ي‪ :‬يا‬ ‫ت له جهور ّ‬ ‫عرابي بصوْ ٍ‬ ‫داهُ أ َ ْ‬ ‫عْندهُ ِإذ نا َ‬ ‫ن ِ‬ ‫نح ُ‬
‫سّلم‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الله َ‬ ‫ه رسو ُ‬ ‫جاب ُ‬ ‫د‪ ،‬فأ َ‬ ‫م ُ‬
‫مح ّ‬ ‫ُ‬
‫ض‬
‫ض ْ‬ ‫ح ك اغ ْ ُ‬ ‫َ‬ ‫ه‪ :‬وَي ْ َ‬ ‫تل ُ‬ ‫ْ‬
‫م« فُقل ُ‬ ‫صوِْته‪» :‬هاؤُ ْ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫حوا ِ‬ ‫ن ْ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫عْند الّنب ّ‬ ‫ك فإ ِّنك ِ‬ ‫صوْت ِ َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫ِ‬
‫َ‬
‫ل‬‫ض‪َ :‬قا َ‬ ‫ض ُ‬ ‫ن هذا‪ ،‬فقال‪ :‬والّله ل أغ ُ‬ ‫وقد ْ ن ُِهيت عَ ْ‬
‫م؟ قال‬ ‫ما يْلحق ب ِهِ ْ‬ ‫ب ال َْقوم ول َ ّ‬ ‫ح ّ‬ ‫مْرُء ي ُ ِ‬ ‫ي‪ :‬ال ْ َ‬ ‫عراب ِ ّ‬ ‫اﻷ َ ْ‬
‫ب‬ ‫النبي صّلى الله عَل َيه وسّلم‪» :‬اْلمرُء مع م َ‬
‫ح ّ‬ ‫نأ َ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫ْ ِ‬ ‫ُ‬ ‫ِّ ّ َ‬
‫ل ُيحد ّث َُنا حّتى ذكر بابا ً من‬ ‫ة« فما َزا َ‬ ‫م ال ِْقيام ِ‬ ‫ي َوْ َ‬
‫ه‬
‫ض ِ‬‫ب في عْر ِ‬ ‫سير الّراك ِ ُ‬ ‫ضه أوْ ي ِ‬ ‫مسيرةُ عْر ِ‬ ‫مْغرب َ‬ ‫ال ْ َ‬
‫ل سْفيا َ‬ ‫أ َربِعي َ‬
‫ة‪:‬‬ ‫ن أحد ُ الّرَوا ِ‬ ‫ُ‬ ‫عامًا‪َ .‬قا َ ُ‬ ‫ن َ‬ ‫سب ِْعي َ‬ ‫ن أو ْ َ‬ ‫ْ َ َ‬
‫وم خلق السموات‬ ‫ه تعالى ي ْ‬ ‫ه الل ّ ُ‬ ‫خلَق ُ‬ ‫شام ِ َ‬ ‫ل ال ّ‬ ‫قِب َ َ‬
‫س‬ ‫ض مْفتوحا ً ِللّتوبة ل ُيغلقُ حّتى َتطل ُعَ ال ّ‬ ‫َ‬
‫م ُ‬ ‫ش ْ‬ ‫واﻷْر َ‬
‫ه« رواه الت ّْرمذي وغيره وقال‪ :‬حديث حسن‬ ‫من ْ ُ‬ ‫ِ‬
‫صحيح‪.‬‬
‫‪ .19‬از »زّر بــن حــبیش« روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬نــزد‬
‫صــفوان بــن عســال‪ ‬رفتــم کــه از او راجــع بــه »مســح خفیــن«‬
‫)جوراب مخصوص مسافرت« سؤال کنم‪ ،‬گفت‪ :‬چه چیز تو را بــه‬
‫اینجا آورد؟ گفتم‪ :‬جستجوی علم‪ :‬گفت‪ :‬ملئکه به علت خشــنودی‬
‫از طلب علم‪ ،‬بالهای خود را برای طالب علم می‌گسترانند‪ .‬گفتم‪:‬‬
‫من در مورد مسح بر خفین بعد از قضای جاجت‪ ،‬تردید دارم و تــو‬
‫هام که ســوال کنــم‪:‬‬‫مردی از صحابه پیامبر‪ ‬هستی و نزد تو آمد ‍‬
‫های؟ گفت‪ :‬بله‪ ،‬ایشان بـه‬ ‫آیا از پیامبر‪ ‬در این مورد چیزی شنید ‍‬
‫یدادنــد کــه هنگــام مســافرت‪ ،‬جــز بــرای جنــابت‪،‬‬
‫مــا دســتور م ‍‬
‫هروز از پا درنیاوریم؛ اما لزم نیست کــه‬ ‫فهایمان را تا سه شبان ‍‬
‫خ ‍‬‫ُ‬
‫پس از قضای حاجت و دفع ادرار یا پس از خــواب درآورده شــوند‬

‫‪102‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪103‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫های کــه در‬ ‫)و مسح تنها کافی است(‪ .‬گفتم‪ :‬آیا از پیــامبر‪ ‬شــنید ‍‬
‫خصوص محبت‪ ،‬چیــزی بفرمایــد؟ گفــت‪ :‬بلــه‪ ،‬مــا بــا پیــامبر‪ ‬در‬
‫سفری همراه بودیم‪ ،‬یک اعرابی‪ ،‬او را با صدای بلندی که داشــت‬
‫ب »یا محمد« صدا زد؛ پیامبر‪ ‬بــه صــدایی ماننــد صــدای‬ ‫به خطا ِ‬
‫خودش به او جواب داد‪» :‬من اینجا هستم«‪ .‬من گفتم‪ :‬وای بر تو!‬
‫متر کن که تو نــزد پیــامبر‪ ‬هســتی و )در قــرآن( از‬ ‫صدایت را آرا ‍‬
‫هخدا سوگند‪ ،‬صــدایم را‬ ‫های؛ اعرابی جواب داد‪ :‬ب ‍‬ ‫این کار نهی شد ‍‬
‫یکنم )و از پیامبر‪ ‬پرســید(‪ :‬انســان‪ ،‬گروهــی را دوســت‬ ‫آرام نم ‍‬
‫دارد و هنــوز )در عمــل( بــه آن گــروه نپیوســته اســت‪ .‬پیــامبر‪‬‬
‫‪1‬‬

‫فرمودند‪» :‬هر کس در روز قیامت‪ ،‬با کسی که او را دوست دارد‪،‬‬


‫یفرمـود تـا‬ ‫یشود«‪ .‬و همچنان برای مـا حـدیث بیـان م ‍‬ ‫محشور م ‍‬
‫هی پهنای آن حمل یا‬ ‫های از مغرب را نام برد که انداز ‍‬ ‫نکه درواز ‍‬ ‫ای ‍‬
‫هی پهنای دروازه را در چهــل‬ ‫هفتاد سال راه است یا سواری فاصل ‍‬
‫یپیماید؛ و ســفیان ــ کــه یکــی از راویــان اســت ــ‬ ‫یا هفتاد سال م ‍‬
‫یگوید‪ :‬آن دروازه‪ ،‬در طرف »شام« است که خداونــد‪ ،‬آن را از‬ ‫م ‍‬
‫نها و زمین خلق کــرده و بــرای تــوبه بازگذاشــته‬ ‫روز خلقت آسما ‍‬
‫‪2‬‬
‫یشود‪.‬‬ ‫است و تا طلوع خورشید از مغرب‪ ،‬در آن بسته م ‍‬

‫ن‬
‫سنا ٍ‬ ‫ن ِ‬ ‫ن مالك ب ْ ِ‬ ‫عد ب ْ ِ‬ ‫س ْ‬‫ن أبي سِعيدٍ َ‬ ‫‪ -20‬وع ْ‬
‫َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي الله َ‬ ‫خد ْرِيّ رضي الله عنه أن ن َب ِ ّ‬ ‫ال ْ ُ‬
‫ة‬
‫سع ً‬ ‫ل قتل ت ِ ْ‬ ‫ج ٌ‬ ‫م َر ُ‬ ‫ن قَْبلك ُ ْ‬ ‫كا َ‬ ‫ن َ‬ ‫فيم ْ‬ ‫سّلم َقال‪» :‬كان ِ‬ ‫و َ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ض فد ُ ّ‬
‫ل‬ ‫ل اﻷْر ِ‬ ‫سعين نْفسًا‪ َ ،‬فسأل عن أعَلم أهْ ِ‬ ‫وت ِ ْ‬
‫ن‬
‫ة وتسِعي َ‬ ‫ه قََتل ِتسع ً‬ ‫ب‪ ،‬فَأَتاهُ فقال‪ :‬إ ِن ّ ُ‬ ‫على راهِ ٍ‬
‫ه‬
‫ل بِ ِ‬ ‫م َ‬ ‫ه فك ّ‬ ‫ة؟ فقال‪ :‬ل فقتل َ ُ‬ ‫ن توْب َ ٍ‬ ‫م ْ‬
‫ه ِ‬‫ل لَ ُ‬
‫ن َْفسًا‪َ ،‬فه ْ‬
‫ل‬
‫ل على رج ٍ‬ ‫ض‪ ،‬فد ُ ّ‬ ‫ل اﻷر ِ‬ ‫ل عن أعلم أه ِ‬ ‫م سأ َ‬ ‫ةث ّ‬‫مائ ً‬ ‫ِ‬
‫ة؟‬ ‫وب ٍ‬ ‫ن تَ ْ‬ ‫م ْ‬‫ه ِ‬ ‫ل لَ ُ‬ ‫س فه ْ‬ ‫ة نف ٍ‬ ‫ه َقتل مائ َ‬ ‫عالم ٍ فقال‪ :‬إن َ‬
‫‪ -‬یعنی عمل صالح آنهــا را نــدارد و بــا وجــود محبــت آنــان‪ ،‬در عمــل کوتــاه‬ ‫‪1‬‬

‫یشود که به محبوبان خود نرسد؟ ـ ویراستاران‬ ‫یآید؛ آیا این‪ ،‬باعث م ‍‬


‫م ‍‬
‫‪ -‬ترمذی روایت کرده ])‪ [(3529‬و گفته است‪ :‬حدیث حسن صحیح اســت؛‬ ‫‪2‬‬

‫هاند‪.‬‬
‫غیر او هم‪ ،‬آن را روایت کرد ‍‬

‫‪103‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪104‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫وبة؟ ان ْط َل ِقْ إ َِلى‬ ‫ن الت ْ‬ ‫ه وبي ْ َ‬ ‫ل بي ْن َ ُ‬ ‫حو ُ‬ ‫ني ُ‬ ‫م وم ْ‬ ‫ل‪ :‬ن َعَ ْ‬ ‫فقا َ‬
‫ُ‬ ‫أَ‬
‫ن الله تعالى‬ ‫دو َ‬ ‫ن بها أَناسا ً يعْب ُ ُ‬ ‫ض كذا وكذا‪ ،‬فإ ِ ّ‬ ‫ِ‬ ‫ر‬
‫ْ‬
‫ض‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ضك فإ ِن َّها أْر ُ‬ ‫م‪ ،‬ول ت َْرجعْ ِإلى أْر ِ‬ ‫معْهُ ْ‬ ‫فاعْب ُدِ الله َ‬
‫َ‬
‫ت‬‫طريقُ أَتاهُ اْلموْ ُ‬ ‫صف ال ّ‬ ‫سوٍء‪ ،‬فانط ََلق حّتى ِإذا ن َ َ‬ ‫ُ‬
‫ب‪.‬‬ ‫ْ‬
‫ة الَعذا ِ‬ ‫مةِ وملك ُ‬ ‫ح َ‬‫ة الّر ْ‬ ‫َ‬
‫ملئك ُ‬ ‫ت فيهِ َ‬ ‫فاخَتصم ْ‬
‫مْقبل ِبقل ْب ِهِ ِإلى الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫ة‪ :‬جاَء تاِئبا ً ُ‬ ‫م َ‬ ‫ح َ‬ ‫ة الّر ْ‬ ‫ت ملئك ُ‬ ‫فقال ْ‬
‫ل خْيرا ً‬ ‫م ْ‬‫م ي َعْ َ‬ ‫هل ْ‬ ‫ب‪ :‬إ ِن ّ ُ‬ ‫ة اْلعذا ِ‬ ‫ت ملئك َ ُ‬ ‫تعالى‪ ،‬وقال َ ْ‬
‫م َأي‬ ‫مل ٌ‬ ‫َ‬ ‫ق ّ‬
‫صوَرةِ آدمي فجعلوهُ بْينهُ ْ‬ ‫ك في ُ‬ ‫م َ‬ ‫ط‪ ،‬فأَتاهُ ْ‬
‫ضين فإ َِلى أ َّيتهما‬ ‫حكما ً فقال قيسوا ما ب َْين اﻷ َْر َ‬
‫ض‬ ‫ر‬ ‫دنى إَلى اﻷ َ‬ ‫كان أ َدنى فهو ل َه‪ ،‬فقاسوا فوجدوه أ َ‬ ‫َ‬
‫ِ‬ ‫ْ‬ ‫ِ‬ ‫ْ‬ ‫َ َ ُ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬
‫ملئك َ ُ‬ ‫َ‬
‫ة« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ة الّرحم ِ‬ ‫ه َ‬ ‫ضت ُ‬ ‫التي أَراد َ َفقب َ ْ‬
‫كان إ َِلى اْلقْري َ ِ‬
‫ة‬ ‫وفي روايةٍ في الصحيح‪» :‬ف َ‬
‫ن أ َهِْلها« وفي ِرواية‬ ‫م ْ‬‫جِعل ِ‬ ‫ر‪ ،‬ف ُ‬ ‫ٍ‬ ‫شب ْ‬
‫ب بِ ِ‬
‫َ‬
‫حةِ أْقر َ‬ ‫صال َ‬‫ال ّ‬
‫َ‬
‫ه تعاَلى إ َِلى هَذِهِ أن‬ ‫َ‬
‫حى الل ّ ُ‬ ‫في الصحيح‪» :‬فأوْ َ‬
‫َ‬
‫ما‬‫سوا َ‬ ‫دى‪ ،‬وِإلى هَذِهِ أن َتقّرِبي وَقال‪ِ :‬قي ُ‬ ‫ت ََباعَ ِ‬
‫َ‬
‫ه«‪.‬‬ ‫شب ْرٍ فَغَُفَر ل َ ُ‬
‫ب بِ ِ‬ ‫دوه إ َِلى هَذِهِ أقََر َ‬ ‫وج ُ‬ ‫ما‪ ،‬فَ َ‬‫بْينه َ‬
‫ها«‪.‬‬ ‫َ‬
‫حو َ‬ ‫صد ْرِهِ ن َ ْ‬‫ة‪» :‬فنأى ب ِ َ‬ ‫وفي رواي ٍ‬
‫‪ .20‬از »ابوسعید ســعدبن مالــک بــن ســنان خــدری«ب روایــت‬
‫شده است که پیامبر‪ ‬فرمودند‪» :‬در میان مردمان پیش از شما‪،‬‬
‫کسی بود که نود و نه نفر را کشته بود‪ ،‬پس )از آن بــه فکــر تــوبه‬
‫یگشــت‪ ،‬او را بــه‬ ‫مترین شخص زمیــن م ‍‬ ‫افتاد و( به جستجوی عال ‍‬
‫سوی راهبی راهنمایی نمودند‪ ،‬نزد او رفت و گفت‪ :‬نود و نــه نفــر‬
‫را کشته است‪ ،‬آیا اگر توبه کند‪ ،‬قبول است؟ گفت‪ :‬خیــر‪ ،‬پــس او‬
‫را هم کشــت و صــد نفــر را بــا او کامــل کــرد؛ بــاز‪ ،‬بــه جســتجوی‬
‫هســوی مــرد دانشــمندی‬ ‫مترین فــرد زمیــن گشــت‪ ،‬او را ب ‍‬ ‫عــال ‍‬
‫راهنمایی کردند‪ ،‬پیش او رفت و گفت‪ :‬صد نفر را کشته است‪ ،‬آیا‬

‫‪104‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪105‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یتواند بیــن او و‬ ‫اگر توبه کند‪ ،‬قبول است؟ گفت‪ :‬بله‪ ،‬چه کسی م ‍‬
‫بیــن تــوبه مـانعی ایجــاد کنــد؛ بــه فلن ســرزمین بــرو کــه در آنجــا‬
‫مردمانی خداپرست هستند و با آنها عبادت خداوند را انجام بــده و‬
‫به سرزمین خودت باز نگرد که آنجا زمین بدی اســت‪ .‬آن شــخص‬
‫هی راه‪ ،‬مــرگ او فـرا رسـید و فرشـتگان رحمــت و‬ ‫رفت و در نیم ‍‬
‫عذاب‪ ،‬بر سر او به مجادله پرداختند؛ فرشتگان رحمــت گفتنــد‪ :‬او‬
‫در حال توبه و هنگامی که قلبش متوجه خدا بــود‪ ،‬بــه درگــاه خــدا‬
‫روی نهاد و فرشتگان عذاب گفتنــد‪ :‬او هرگــز عمــل خــوبی انجــام‬
‫های به شکل و لباس انســان‪ ،‬پیــش آنهــا‬ ‫نداده است؛ سپس فرشت ‍‬
‫آمد و )هر دو گروه( فرشتگان‪ ،‬او را قاضی بین خود قــرار دادنــد؛‬
‫هی دو زمین )زمین مبــدأ و زمیــن مقصــد(‬ ‫وی گفت‪ :‬از اینجا فاصل ‍‬
‫کتر بود‪ ،‬از اهــل آنجــا محســوب‬ ‫را اندازه بگیرید‪ ،‬به هر کدام نزدی ‍‬
‫یشــود؛ انــدازه گرفتنــد‪ ،‬جــایی کــه خواســته بــود بــرود‪) ،‬شــهر‬ ‫م ‍‬
‫نگــاه فرشــتگان رحمــت‪ ،‬جــان او را‬ ‫کتر بود و آ ‍‬ ‫خداپرستان( نزدی ‍‬
‫قبض کردند«‪.‬‬
‫و در روایــتی در صــحیح‪ ،‬آمــده اســت‪» :‬او یــک وجــب بــه شــهر‬
‫کتر بود و لــذا از اهــل آنجــا محســوب گردیــد«‪ .‬و در‬ ‫صالحان نزدی ‍‬
‫روایتی در صحیح‪ ،‬آمده است‪»:‬خداوند بــه زمیــن مبــدأ وحــی کــرد‬
‫که‪ :‬از او دور و به زمین مقصد امر فرمــود‪ :‬بــه او نزدیــک شــود و‬
‫هی آن محـل را بـا زمیـن محـل فـوت انـدازه‬ ‫نگاه فرمود‪ :‬فاصـل ‍‬ ‫آ ‍‬
‫کتر یافتنــد‬‫بگیرند‪ ،‬سپس وی را به مقدار یک وجب به مقصد نزدی ‍‬
‫هاش را از‬ ‫و آمرزیده شد‪ .‬و در روایتی دیگر آمده اســت کــه‪ :‬ســین ‍‬
‫سرزمین مبدأ دور نمود و آن را به طرف سرزمین مقصد گردانید‬
‫کتر یافتند(«‪.‬‬
‫)بدین ترتیب او را به مقصد نزدی ‍‬

‫ن قائ ِد َ‬‫ك‪ ،‬وكا َ‬ ‫مال ٍ‬‫ن َ‬ ‫ن ك َعْ ِ‬ ‫ّ‬


‫بب ِ‬ ‫ن عب ْدِ اللهِ ب ِ‬ ‫‪ -21‬وعَ ْ‬
‫ي‪ ،‬قال‪:‬‬ ‫م َ‬ ‫ن عَ ِ‬‫حي َ‬ ‫ن ب َِنيهِ ِ‬‫م ْ‬‫ي الله عنه ِ‬ ‫ض َ‬ ‫بر ِ‬ ‫كع ْ ٍ‬
‫ه‬
‫ث ِبحدِي ِث ِ ِ‬ ‫حد ّ ُ‬ ‫ضي الله عنه ي ُ َ‬ ‫كر ِ‬ ‫مال ٍ‬‫ب بن َ‬ ‫ت كع ْ َ‬ ‫مع ْ ُ‬
‫س ِ‬‫َ‬
‫سلم‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صلى الل ُ‬ ‫ّ‬ ‫ن رسول الله َ‬ ‫خلف عَ ْ‬ ‫ّ‬ ‫حين ت َ‬ ‫ِ‬
‫م أتخل ّ ْ‬‫َ‬ ‫في غزوةِ تُبو َ‬
‫ل‬
‫ن رسو ِ‬ ‫ف عَ ْ‬ ‫ب‪ :‬ل ْ‬ ‫ك‪َ .‬قال كعْ ٌ‬
‫سّلم‪ ،‬في غَْزوَةٍ غََزاها إ ِل ّ في‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫الله َ‬

‫‪105‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪106‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫َ‬
‫ت في غَْزوةِ ب َد ٍْر‪ ،‬ول َ ْ‬
‫م‬ ‫ك‪ ،‬غَْير أّني قد ْ تخل ّْف ُ‬ ‫غْزوَةِ ت َُبو َ‬
‫صّلى‬ ‫َ‬
‫ل الله َ‬ ‫ج رسو ُ‬ ‫خَر َ‬ ‫ه‪ ،‬إ ِّنما َ‬ ‫ب أحد َتخّلف عن ْ ُ‬ ‫ي َُعات َ ْ‬
‫عيَر ُقرْيش‬ ‫ن ِ‬ ‫ن ُيرُيدو َ‬ ‫مو َ‬ ‫سل ِ ُ‬ ‫م ْ‬ ‫سّلم وال ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫م عََلى غي ْ ِ‬
‫ر‬ ‫جمعَ الله تعاَلى بْينُهم وبْين عَد ُوّهِ ْ‬ ‫حّتى َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫معَ رسو ِ‬ ‫ت َ‬ ‫ميعاٍد‪ .‬وَل ََقد ْ شهد ْ ُ‬
‫ما‬ ‫م‪ ،‬و َ‬ ‫سل َِ‬ ‫واث َْقَنا عََلى ال ِ ْ‬ ‫ن تَ َ‬ ‫حي َ‬ ‫ة الَعقب َةِ ِ‬ ‫سّلم لي ْل َ َ‬ ‫و َ‬
‫ت بد ٌْر أذ ْك ََر في‬ ‫مشهَد َ ب َد ٍْر‪ ،‬وِإن َ‬ ‫َ‬ ‫أُ ِ‬
‫كان ْ‬ ‫ن ِلي ب َِها َ‬ ‫بأ ّ‬ ‫ح ّ‬
‫ن رسول‬ ‫ت عَ ْ‬ ‫ن تخل ّْف ُ‬ ‫حي َ‬ ‫منَها وكان من خبري ِ‬ ‫س ِ‬ ‫الّنا ِ‬
‫َ‬
‫م‬‫سّلم‪ ،‬في غَْزوَةِ تُبوك أّني ل َ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الله َ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ه في‬ ‫ت عَن ْ ُ‬ ‫ن َتخل ّْف ُ‬ ‫حي َ‬ ‫مّني ِ‬ ‫سَر ِ‬ ‫وى ول أي ْ َ‬ ‫ط أقْ َ‬ ‫ن قَ ّ‬ ‫أك ُ ْ‬
‫حلتي ْن ق ّ‬
‫ط‬ ‫ت قْبلها َرا ِ‬ ‫جمعْ ُ‬ ‫ك ال ْغَْزَوة‪ ،‬والل ّهِ ما َ‬ ‫ت ِل ْ َ‬
‫ِ‬
‫كن رسول الله‬ ‫مي ُ‬ ‫ة‪ ،‬ول َ ْ‬ ‫معْت ُُهما في تلك ال َْغزوَ ِ‬ ‫ج َ‬ ‫حّتى َ‬
‫ها‬ ‫سّلم ُيريد ُ غَْزوةً إ ِل ّ وّرى بغَي ْرِ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫صلى‬ ‫ّ‬ ‫ة‪ ،‬فغََزاها رسول الله َ‬ ‫ك الغَْزو ُ‬ ‫ْ‬ ‫ت ِتل َ‬ ‫كان َ ْ‬ ‫حّتى َ‬
‫سفرا ً‬ ‫ل َ‬ ‫ست َْقب َ َ‬ ‫د‪َ ،‬وا ْ‬ ‫شدي ٍ‬ ‫حّر َ‬ ‫سّلم في َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫جّلى‬ ‫كثيرًا‪ ،‬ف َ‬ ‫عددا ً َ‬ ‫ل َ‬ ‫ست َْقب َ َ‬ ‫مَفازًا‪َ .‬وا ْ‬ ‫ب َِعيدا ً وَ َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫م‬
‫خب ََرهُ ْ‬ ‫م فَأ ْ‬ ‫ة غَْزوِهِ ْ‬ ‫هبوا أ ُهْب َ َ‬ ‫م لي َت َأ ّ‬ ‫مَرهُ ْ‬ ‫نأ ْ‬
‫لل ْمسلمي َ‬
‫ُ ْ ِ َ‬
‫مع رسول الله‬ ‫مون َ‬ ‫سل ِ ُ‬ ‫م ْ‬ ‫د‪َ ،‬وال ْ ُ‬ ‫م اّلذي ُيري ُ‬ ‫جهِهِ ُ‬ ‫بو َ ْ‬
‫ك الد َّيوان«‬ ‫ظ »ُيريد ُ بذل َ‬ ‫حافِ ٌ‬ ‫ب َ‬ ‫م ك َِتا ٌ‬ ‫معُهُ ْ‬ ‫ج َ‬‫كِثيٌر وَل َ ي َ ْ‬
‫ل يريد أ َن يتغَيب إل ّ ظ َ َ‬
‫ن‬
‫نأ ّ‬ ‫ّ‬ ‫ج ٌ ُ ُ ْ ََ ّ َ ِ‬ ‫ل َر ُ‬ ‫ب‪ :‬فق ّ‬ ‫قال ك َعْ ٌ‬
‫ه‪ ،‬وغََزا‬ ‫من الل ّ ِ‬ ‫ى ِ‬ ‫ح ٌ‬ ‫ل فيهِ وَ ْ‬ ‫م ي َن ْزِ ْ‬ ‫مال َ ْ‬ ‫خفى ب ِهِ َ‬ ‫سي َ ْ‬ ‫ك َ‬ ‫ذل َ‬
‫ك الغزوةَ حين‬ ‫سّلم تل َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫صعُر‪ ،‬فتجّهز‬ ‫ل‪ ،‬فَأنا إ ِل َي َْها أ ْ‬ ‫ظل ُ‬ ‫ماُر وال ّ‬ ‫طابت الث ّ َ‬ ‫َ‬
‫ه‪،‬‬‫مون مع ُ‬ ‫سل ِ ُ‬ ‫م ْ‬ ‫سّلم َوال ْ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫م أْقض‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ه فأْرجعُ ول ْ‬ ‫جهَّز مع ُ‬ ‫ى أت َ َ‬ ‫وطِفْقت أغدو ِلك ْ‬

‫‪106‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪107‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ل في ن َْفسى‪َ :‬أنا َقادٌِر عَلى ذلك ِإذا‬ ‫شيئًا‪ ،‬وأ َُقو ُ‬


‫س‬ ‫نا‬ ‫بال‬ ‫ر‬ ‫م‬ ‫ست‬ ‫ا‬ ‫تى‬ ‫ح‬ ‫بي‬ ‫يتمادى‬ ‫ل‬‫ْ‬ ‫يز‬ ‫م‬ ‫فل‬ ‫ت‪،‬‬ ‫د‬ ‫ر‬ ‫أَ‬
‫ِ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫ْ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬
‫سّلم‬ ‫ال ْجد‪ ،‬فأ َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬ ‫الله‬ ‫رسول‬ ‫ح‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ب‬ ‫ص‬‫ْ‬ ‫ِ ّ‬
‫ن جهازي شْيئًا‪،‬‬ ‫َ‬
‫م ْ‬ ‫ض ِ‬ ‫م أقْ ِ‬ ‫ه‪ ،‬وَل َ ْ‬ ‫ن مع َ ُ‬ ‫مو َ‬ ‫سل ِ ُ‬ ‫م ْ‬ ‫غاديا ً وال ْ ُ‬ ‫َ‬
‫دى‬ ‫ل ي ََتما َ‬ ‫م يَز ْ‬ ‫شْيئًا‪ ،‬فَل َ ْ‬ ‫ت وََلم أ َْقض َ‬ ‫جع ْ ُ‬ ‫ت فََر َ‬ ‫م غَد َوْ ُ‬ ‫ثُ ّ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫حل‬ ‫ن أْرت َ ِ‬ ‫تأ ْ‬ ‫م ُ‬ ‫م ْ‬ ‫عوا وت ََفاَرط ال ْغَْزُو‪ ،‬فَهَ َ‬ ‫سر ُ‬ ‫حّتى أ ْ‬ ‫ِبي َ‬
‫َ‬
‫م ي َُقد ّْر ذلك لي‪،‬‬ ‫م لَ ْ‬ ‫ت‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫م‪ ،‬فََيالي َْتني َفعل ْ ُ‬ ‫درك َهُ ْ‬ ‫فأ ْ‬
‫سول‬ ‫خُروِج ر ُ‬ ‫س ب َْعد ُ‬ ‫ت في الّنا ِ‬ ‫ج ُ‬ ‫خَر ْ‬ ‫ذا َ‬ ‫ت إِ َ‬ ‫َفطفق ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫حزن ُِني أّني ل أَرى ِلي‬ ‫سّلم ي ُ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الله َ‬
‫جل ً‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫ّ‬ ‫أُ‬
‫ق‪ ،‬أوْ َر ُ‬ ‫ِ‬ ‫نفا‬ ‫ّ‬ ‫ال‬ ‫في‬ ‫يه‬‫ْ‬ ‫ل‬ ‫َ‬ ‫ع‬ ‫ا‬ ‫موص‬ ‫ُ‬ ‫ْ‬ ‫غ‬ ‫م‬
‫َ‬ ‫ل‬ ‫ج‬
‫ُ‬ ‫ر‬ ‫َ‬ ‫ل‬ ‫ِ‬ ‫إ‬ ‫ة‪،‬‬‫ً‬ ‫َ‬ ‫و‬ ‫س‬ ‫ْ‬
‫م َيذكرني‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ضعََفاِء‪ ،‬ول ْ‬ ‫من ال ّ‬ ‫ه تعالى ِ‬ ‫َ‬ ‫ّ‬
‫ن عَذَر الل ُ‬ ‫َ‬ ‫م ْ‬ ‫م ّ‬ ‫ِ‬
‫ك‪،‬‬ ‫سّلم حّتى ب ََلغ ت َُبو َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫ب‬ ‫ل كعْ ُ‬ ‫س في القوْم ِ بت َُبوك‪ :‬ما فَعَ َ‬ ‫جال ِ ٌ‬ ‫ل وَهُوَ َ‬ ‫فقا َ‬
‫مة‪ :‬يا رسول‬ ‫من ب َِني سل ِ‬ ‫ل ِ‬ ‫ج ٌ‬ ‫ل َر ُ‬ ‫ك ؟ فقا َ‬ ‫مال ٍ‬ ‫ن َ‬ ‫بْ ُ‬
‫طفْيه‪َ .‬فقال ل َ ُ‬
‫ه‬ ‫ع ْ‬ ‫ه‪َ ،‬والّنظُر في ِ‬ ‫دا ُ‬ ‫ه ب ُْر َ‬ ‫س ُ‬ ‫حب َ َ‬ ‫الله َ‬
‫ت‪َ ،‬والل ّهِ يا‬ ‫ه عنه‪ِ .‬بئس ما قُل ْ َ‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫ل رض َ‬ ‫جب َ ٍ‬ ‫ن َ‬ ‫مَعاذ ُ ب ْ ُ‬ ‫ُ‬
‫خْيرا‪َ ،‬فسكت رسول‬ ‫َ‬ ‫ً‬ ‫ّ‬
‫مَنا علي ْهِ إ ِل َ‬ ‫َ‬ ‫ما عَل ِ ْ‬ ‫رسول الله َ‬
‫َ‬
‫سّلم‪ .‬فب َي َْنا هُوَ عَلى ذلك َرأى‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الله َ‬
‫ل الله‬ ‫ل رسو ُ‬ ‫ب‪ ،‬فقا َ‬ ‫سَرا ُ‬ ‫ل به ال ّ‬ ‫مب ِْيضا ً ي َُزو ُ‬ ‫جل ً ُ‬ ‫َر ُ‬
‫ة‪ ،‬فَِإذا هوَ أ َُبو‬ ‫م َ‬ ‫خْيث َ‬ ‫ن أ ََبا َ‬ ‫سّلم‪ :‬ك ُ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ّ‬ ‫َ‬
‫مر حين‬ ‫صد ّقَ بصاع الت ّ ْ‬ ‫صاريّ وَهُوَ الذي ت َ َ‬ ‫ة اﻷن ْ َ‬ ‫م َ‬ ‫خي ْث َ َ‬ ‫َ‬
‫َ‬
‫ن رسول‬ ‫ب‪ :‬فَّلما ب ََلغني أ ّ‬ ‫ل ك َعْ ٌ‬ ‫مَزهُ المنافقون َقا َ‬ ‫ل َ‬
‫ك‬‫ن ت َُبو َ‬ ‫ه َقافل م ْ‬ ‫ج َ‬ ‫سّلم قَد ْ توَ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الله َ‬
‫م‬ ‫ل‪ :‬ب ِ َ‬ ‫ب وَأ َُقو ُ‬ ‫ت أتذك ُّر الكذِ َ‬
‫َ‬
‫ضَرني ب َّثي‪ ،‬فطفق ُ‬ ‫ح َ‬ ‫َ‬
‫ن عََلى ذل َ‬ ‫َ‬ ‫أَ ْ‬
‫ل ِذي‬ ‫ك ب ِك ُ ّ‬ ‫سَتعي ُ‬ ‫غدا ً وَأ ْ‬ ‫سخطه َ‬ ‫ج من َ‬ ‫خُر ُ‬

‫‪107‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪108‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ن رسول الله َ‬ ‫ل‪ :‬إ ِ ّ‬ ‫ما ِقي َ‬ ‫هلي‪ ،‬فَل َ ّ‬ ‫ن أَ ْ‬ ‫م ْ‬ ‫َرأي ِ‬
‫ْ‬
‫حّتى‬ ‫ل َ‬ ‫ح عَّني ال َْباط ِ ُ‬ ‫ل قادما ً زا َ‬ ‫سّلم قد ْ َأط ّ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ة‪،‬‬‫صد ْقَ ُ‬ ‫ت ِ‬ ‫مع ْ ُ‬ ‫ج َ‬ ‫شيٍء أَبدا ً فَأ ْ‬ ‫ه بِ َ‬ ‫من ْ ُ‬‫ت أّني لم أنج ِ‬ ‫عََرف ُ‬
‫سّلم َقادمًا‪،‬‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ح رسول الله َ‬ ‫صب َ َ‬ ‫وأ ْ‬
‫َ‬
‫سجد فَركعَ فيه‬ ‫م ْ‬ ‫سَفرٍ ب َد َأ بال ْ َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫م ِ‬ ‫وكان ِإذا قد َ‬
‫جاَءهُ‬ ‫ذلك َ‬ ‫ما فعل َ‬ ‫جلس للّناس‪ ،‬فل ّ‬ ‫م َ‬ ‫ن ثُ ّ‬ ‫َرك ْعَت َي ْ ِ‬
‫ه‪ ،‬وكانوا بضعا ً‬ ‫حلُفون ل َ ُ‬ ‫ن يْعتذُرون ِإلْيه وَي َ ْ‬ ‫مخل ُّفو َ‬ ‫ال ْ ُ‬
‫م‬
‫ستغَفر لهُ ْ‬ ‫م َوا ْ‬ ‫علنَيتهُ ْ‬ ‫م َ‬ ‫جل فقبل من ْهُ ْ‬ ‫مانين َر ُ‬ ‫وث َ‬
‫ما‬
‫ت‪ ،‬فل ّ‬ ‫م ِإلى الله تَعالى‪ .‬حّتى جئ ْ ُ‬ ‫سَرائَرهُ ْ‬ ‫ل َ‬ ‫وََوك َ‬
‫ت‬
‫ل‪ ،‬فجئ ُ‬ ‫ل‪ :‬ت ََعا َ‬ ‫م َقا َ‬ ‫مْغضب ث ّ‬ ‫سم ال ْ ُ‬ ‫سم تب َ ّ‬ ‫ت تب ّ‬ ‫م ُ‬ ‫سل َ ْ‬ ‫َ‬
‫خل َّف َ‬ ‫َ‬
‫ك؟‬ ‫ما َ‬ ‫ل ِلي‪َ :‬‬ ‫ه‪ ،‬فقا َ‬ ‫ت بْين ي َد َي ْ ِ‬ ‫س ُ‬ ‫جل َ ْ‬ ‫حتى َ‬ ‫مشي َ‬ ‫أ ْ‬
‫َ‬
‫ل الله‬ ‫سو َ‬ ‫ت‪َ :‬يا َر ُ‬ ‫ل قُل ْ ُ‬ ‫ت ظ َهَْرك‪َ ،‬قا َ‬ ‫ن قد اب ْت َعْ َ‬ ‫م تك ُ ْ‬ ‫أل َ ْ‬
‫كم َ‬
‫ل الد ّن َْيا‬ ‫ن أه ْ ِ‬ ‫ْ‬ ‫ت عْند غْير َ‬ ‫س ُ‬ ‫إ ِّني والّله ل َوْ جل ْ‬
‫َ‬
‫ت‬ ‫عطي ُ‬ ‫خطه بعُذ ٍْر‪ ،‬لقد ْ أ ُ ْ‬ ‫س َ‬ ‫ن َ‬ ‫خُرج م ْ‬ ‫سأ ْ‬ ‫ت أني َ‬
‫َ‬
‫ل ََرأي ْ ُ‬
‫َ‬
‫م‬‫ك ال ْي َوْ َ‬ ‫حد ّث ْت ُ َ‬ ‫ت َلئن َ‬ ‫م ُ‬ ‫عل ْ‬ ‫دل‪ ،‬وََلكّني َوالّله لقد ْ َ‬ ‫ج َ‬ ‫َ‬
‫سخطك‬ ‫ه يُ ْ‬ ‫ن الل ّ ُ‬ ‫ب تْرضى به عّني ل َُيوشك َ ّ‬ ‫كذ ٍ‬ ‫حديث َ‬
‫ي فيه إ ِّني‬ ‫ق تجد ُ عل َ ّ‬ ‫حديث صد ْ ٍ‬ ‫ك َ‬ ‫حد ّث ْت ُ َ‬ ‫ن َ‬ ‫ي‪ ،‬وإ ْ‬ ‫عل ّ‬
‫ل‪ ،‬والّله ما كان ِلي من‬ ‫جو ِفيه عُْقَبى الله عَّز َوج ّ‬ ‫ﻷ َْر ُ‬
‫َ‬ ‫عُذ ْر‪ ،‬والل ّه ما ك ُنت قَ ّ َ‬
‫ن‬
‫حي َ‬ ‫مّني ِ‬ ‫وى َول أْيسر ِ‬ ‫ط أقْ َ‬ ‫ْ ُ‬ ‫ِ َ‬ ‫ٍ‬
‫ه‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْ ِ‬ ‫صلى الل ُ‬ ‫ّ‬ ‫عنك قال‪ :‬فقال رسول الله َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ت َ‬ ‫َتخلْف ُ‬
‫َ‬
‫ي الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫حّتى ي َْقض َ‬ ‫م َ‬ ‫ق‪ ،‬فَُق ْ‬ ‫صد َ َ‬ ‫ذا فَقد ْ َ‬ ‫ما ه َ‬ ‫سّلم‪» :‬أ ّ‬ ‫و َ‬
‫سلمة فاّتبُعوني‪ ،‬فقاُلوا‬ ‫ن ب َِني َ‬ ‫م ْ‬ ‫ل ِ‬ ‫جا ٌ‬ ‫ساَر رِ َ‬ ‫ك« و َ‬ ‫في َ‬
‫ت ذ َْنبا ً قْبل ه َ‬ ‫َ‬
‫ذا‪ ،‬لَقد ْ‬ ‫ك أذْنب َ‬ ‫مَنا َ‬ ‫ما عَل ِ ْ‬ ‫ِلي‪ :‬والل ّهِ َ‬
‫كون اعتذ َْرت إ َِلى رسول الله‬ ‫ت في أن ل ت َ ُ‬ ‫جز َ‬ ‫عَ َ‬
‫خل ُّفون فَقد ْ‬ ‫م َ‬ ‫ما اعْت َذ ََر إ َِليهِ ال ْ ُ‬ ‫سّلم ب َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬

‫‪108‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪109‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫سِتغفاُر رسول الله َ‬ ‫كا ْ‬ ‫ك ذْنب َ‬ ‫ن كافِي َ َ‬ ‫كا َ‬ ‫َ‬
‫ل‪ :‬فوالله ما َزاُلوا ُيؤن ُّبونِني حّتى‬ ‫سّلم َلك‪َ .‬قا َ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫أ َردت أ َ َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫جعَ ِإلى رسول الله َ‬ ‫ن أْر ِ‬ ‫ْ‬ ‫َ ْ‬
‫َ‬
‫هذا‬ ‫ي َ‬ ‫ل ل َِق َ‬ ‫ت لُهم‪ :‬هَ ْ‬ ‫م ُقل ُ‬ ‫سي‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫ذب نف ْ‬ ‫سّلم فأك ْ ِ‬ ‫و َ‬
‫َ‬
‫جلن َقال‬ ‫ه معك َر ُ‬ ‫م لِقي َ ُ‬‫د؟ َقاُلوا‪ :‬ن َعَ ْ‬ ‫ن أح ٍ‬ ‫م ْ‬ ‫مِعي ِ‬
‫ك‪َ ،‬قال‬ ‫لل َ‬ ‫ما ِقي َ‬ ‫ل َ‬ ‫مث ْ ُ‬
‫ما ِ‬ ‫ت‪ ،‬وقيل َله َ‬ ‫ما قُل ْ َ‬ ‫ل َ‬ ‫مث ْ َ‬ ‫ِ‬
‫مرِيّ ‪،‬‬ ‫ن الّرِبيع ال ْعَ ْ‬ ‫مرارةُ ب ْ ُ‬ ‫ما؟ قاُلوا‪ُ :‬‬ ‫من هُ َ‬ ‫ت‪َ :‬‬ ‫قُل ْ ُ‬
‫ن‬ ‫كروا ِلي َر ُ َ‬
‫جلي ْ ِ‬ ‫ل‪َ :‬فذ َ‬ ‫ي ؟ َقا َ‬ ‫واقِِف ّ‬ ‫ة ال ْ َ‬‫هلل اْبن ُأمي ّ َ‬ ‫و ِ‬
‫ُ‬
‫مضْيت‬ ‫ل‪ :‬فَ َ‬ ‫ة‪َ .‬قا َ‬ ‫سو َ ٌ‬
‫ما أ ْ‬ ‫درا ً ِفيهِ َ‬ ‫شِهدا ب ْ‬ ‫حْين قد ْ َ‬ ‫صال ِ َ‬ ‫َ‬
‫ما ِلي‪.‬‬ ‫كروهُ َ‬ ‫ن ذَ َ‬‫حي َ‬ ‫ِ‬
‫مَنا‬ ‫كل ِ‬ ‫سّلم عن َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َونَهى رسول الله َ‬
‫جَتنَبنا‬ ‫ل‪ :‬فا ْ‬ ‫ه‪ ،‬قا َ‬ ‫عن ُ‬ ‫خّلف َ‬ ‫من َبين من ت َ َ‬ ‫ة ِ‬ ‫أ َي َّها الثلث َ ُ‬
‫كرت ِلي في‬ ‫حّتى ت َن َ ّ‬ ‫ل‪ :‬ت َغَي ُّروا ل ََنا َ‬ ‫الّناس أ َوْ َقا َ‬
‫ف‪ ،‬فََلبث َْنا‬ ‫ض التي أ َعْرِ ُ‬ ‫ﻷْر ِ‬
‫نفسي اﻷ َرض‪ ،‬فَما هي با َ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫ْ ُ‬
‫َ‬
‫صاحبايَ َفاست َكاَنا‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ذل َ‬ ‫عََلى َ‬
‫ما َ‬ ‫ة‪ .‬فأ ّ‬ ‫ن لي ْل ً‬ ‫سي َ‬ ‫م ِ‬ ‫كخ ْ‬
‫م‬ ‫و‬ ‫ق‬
‫َ‬ ‫ب ال ْ‬ ‫َ‬
‫ش‬ ‫كنت أ َ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫ف‬ ‫نا‬ ‫وقَعدا في بيوتهما يبكيان وأ َما أ َ‬
‫ِ‬ ‫ْ‬ ‫ّ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫ّ‬ ‫َ َْ َ ِ‬ ‫ُُ‬ ‫َ َ َ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ع‬
‫م َ‬‫صلة َ‬ ‫خُرج فَأشهَد ُ ال ّ‬ ‫تأ ْ‬ ‫كن ُ‬ ‫م‪ ،‬فَ ُ‬ ‫جل َد َهُ ْ‬ ‫وَأ ْ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫ن‪ ،‬وَأ َ ُ‬
‫د‪،‬‬ ‫مِني أح ٌ‬ ‫ق َول ي ُك َل ّ ُ‬ ‫ِ‬ ‫وا‬‫َ‬ ‫س‬
‫ف في اﻷ ْ‬ ‫طو ُ‬ ‫َ‬ ‫مي‬
‫سل ِ ِ‬‫م ْ‬ ‫ال ْ ُ‬
‫ُ‬
‫م‬ ‫سل ّ ُ‬ ‫سّلم فأ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫وآِتي رسول الله َ‬
‫َ‬
‫ل في‬ ‫ة‪ ،‬فَأُقو ُ‬ ‫صل ِ‬ ‫سهِ بعد َ ال ّ‬ ‫جل ِ ِ‬ ‫هو في م ْ‬ ‫ه‪ ،‬وَ ُ‬ ‫عَل َي ْ ِ‬
‫ل؟ ث ُ ّ‬
‫م‬ ‫سلم ِ َأم َ‬ ‫ك شفَتيهِ برد ّ ال ّ‬ ‫حّر َ‬ ‫هل َ‬ ‫سي‪َ :‬‬ ‫نف ِ‬
‫ت على‬ ‫ُأصّلي قريبا ً منه وأ ُسارقُه النظ َر‪ ،‬فَإ َ َ‬
‫ذا أقَبل ُ‬ ‫ِ‬ ‫َ ِ ُ ّ َ‬ ‫ِ ُ‬
‫َ‬
‫ض عَّني‪،‬‬ ‫حوَهُ أعَْر َ‬ ‫ت نَ ْ‬ ‫ذا ال ْت ََف ّ‬ ‫ي‪ ،‬وإ ِ َ‬ ‫صلِتي َنظر إ ِل َ ّ‬
‫ن‬ ‫سلمي َ‬ ‫م ْ‬ ‫جْفوَةِ ال ْ ُ‬ ‫من َ‬ ‫ي ِ‬ ‫ك عَل َ ّ‬ ‫طال ذل َ‬ ‫حتى ِإذا َ‬ ‫َ‬

‫‪109‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪110‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫وا‬ ‫حائط أبي قََتاد َةَ وَهُ َ‬ ‫حّتى َتسوّْرت جداَر َ‬ ‫شْيت َ‬ ‫م َ‬
‫َ‬
‫ت عَل َي ْهِ َفوالل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫م ُ‬ ‫ي‪َ ،‬فسل ّ ْ‬ ‫س إ ِل َ ّ‬ ‫ب الّنا َ‬ ‫مي وأح ّ‬ ‫اْبن عَ ّ‬
‫ك‬‫شد َ‬ ‫دة أ َن ْ ُ‬ ‫َ‬
‫م‪ ،‬فَُقْلت َله‪ :‬يا أَبا قتا َ‬ ‫سل َ‬ ‫ي ال ّ‬ ‫ما َرد ّ عَل َ ّ‬ ‫َ‬
‫ُ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫سوَله َ‬ ‫ب الله وََر ُ‬ ‫مني أح ّ‬ ‫ل ت َعْل َ ُ‬ ‫بالّله هَ ْ‬
‫دت‬ ‫ت‪ ،‬فَعُ ْ‬ ‫شدُته َفسك َ َ‬ ‫ت‪ ،‬فَُعدت فََنا َ‬ ‫سك َ َ‬ ‫سّلم؟ فَ َ‬ ‫و َ‬
‫َ‬
‫ي‪،‬‬
‫ت عَي َْنا َ‬ ‫ض ْ‬ ‫م‪ .‬فََفا َ‬ ‫ه أعْل َ ُ‬ ‫سول ُ ُ‬ ‫ل‪ :‬الله وَر ُ‬ ‫دته فََقا َ‬ ‫ش ْ‬ ‫فََنا َ‬
‫داَر‬ ‫ت اْلج َ‬ ‫ور ُ‬ ‫س ّ‬ ‫حّتى ت َ َ‬ ‫ت َ‬ ‫وَت َوَل ّي ْ ُ‬
‫ن‬ ‫ق المدينةِ إ ِ َ‬ ‫فبينا أ َنا أ َ‬
‫ي م ْ‬ ‫ذا ن ََبط ّ‬ ‫ِ‬ ‫سو‬ ‫ُ‬ ‫في‬ ‫مشي‬ ‫ْ‬ ‫ََْ َ‬
‫َ‬
‫ة‬
‫ه بالمدين ِ‬ ‫م بالط َّعام ِ يبيعُ ُ‬ ‫ن قَدِ َ‬ ‫م ْ‬ ‫م ّ‬ ‫شام ِ‬ ‫ل ال ّ‬ ‫ط أه ْ ِ‬ ‫نب ِ‬
‫س‬
‫طفقَ الّنا ُ‬ ‫ك؟ فَ َ‬ ‫مال ٍ‬ ‫ن َ‬ ‫ل عََلى كعْ ِ‬ ‫ن ي َد ُ ّ‬ ‫ي َُقو ُ‬
‫ب بْ ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ل‪َ :‬‬
‫ى كَتابا ً م ْ‬
‫ن‬ ‫ّ‬ ‫جاَءني فَد َفَعَ ِإل‬ ‫حّتى َ‬ ‫ى َ‬ ‫ّ‬
‫يشيرون له إ ِل َ‬
‫َ‬ ‫ْ‬
‫ما ب َعْد ُ‬ ‫ه‪ :‬أ ّ‬ ‫ذا في ِ‬ ‫ه فَإ ِ َ‬ ‫كاِتبًا‪ .‬فََقَرأت ُ ُ‬ ‫ت َ‬ ‫ن‪ ،‬وك ُن ْ ُ‬ ‫سا َ‬ ‫ك غَ ّ‬ ‫مل ِ ِ‬ ‫َ‬
‫َ‬
‫جعْلك الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫مي ْ‬ ‫ك‪ ،‬ول ْ‬ ‫جفا َ‬ ‫ك قد ْ َ‬ ‫حب َ َ‬ ‫ه قَد ْ بل َغََنا أن صا ِ‬ ‫فَإ ِن ّ ُ‬
‫سك‪َ ،‬فقْلت‬ ‫وا ِ‬ ‫ة‪َ ،‬فاْلحقْ ِبنا ن ُ َ‬ ‫ضيعَ ٍ‬ ‫م ْ‬ ‫ن َول َ‬ ‫وا ٍ‬ ‫دارِ هَ َ‬ ‫ب َ‬
‫َ‬ ‫ْ‬
‫ت ب َِها الت ّّنور‬ ‫م ُ‬ ‫م ْ‬ ‫حين قرأت َُها‪ :‬وَهَذِهِ أْيضا ً من ال َْبلِء فََتي ّ‬ ‫ِ‬
‫سجْرت َُها‪.‬‬ ‫فَ َ‬
‫ث‬‫ست َل ْب َ َ‬ ‫من ال ْ َ‬ ‫َ‬ ‫حّتى إ ِ َ‬
‫ن َوا ْ‬ ‫سي َ‬ ‫م ِ‬ ‫خ ْ‬ ‫ت أْرب َُعون ِ‬ ‫ض ْ‬ ‫م َ‬ ‫ذا َ‬ ‫َ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل رسول الله َ‬ ‫ذا رسو ِ‬ ‫ى إِ َ‬ ‫ح ُ‬ ‫ال ْوَ ْ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ن رسول الله َ‬ ‫ل‪ :‬إ ِ ّ‬ ‫ي َأ ِْتيِني‪ ،‬فََقا َ‬
‫َ‬ ‫ُ‬ ‫مرَأت َ‬ ‫يأ َمر َ َ‬
‫ماذا‬ ‫م َ‬ ‫ت‪ :‬أط َل ُّقَها‪ ،‬أ ْ‬ ‫ك‪ ،‬فُقل ْ ُ‬ ‫لا ْ‬ ‫ن ت َْعتزِ َ‬ ‫كأ ْ‬ ‫َ ُ ُ‬
‫ل ِإلى‬ ‫َ‬
‫ل اعت ْزِل َْها فل تقرب َن َّها‪ ،‬وَأْرس َ‬ ‫ل‪ :‬ل ب َ ْ‬ ‫ل؟ َقا َ‬ ‫َأفعْ ُ‬
‫َ‬
‫ك‬ ‫هل ِ‬ ‫مَرأ َِتي‪ :‬اْلحِقي ب ِأ ْ‬ ‫تل ْ‬ ‫ك‪ .‬فَُقل ْ ُ‬ ‫ل ذل ِ َ‬ ‫مث ْ ِ‬ ‫ي بِ ِ‬ ‫حب ّ‬ ‫صا ِ‬ ‫َ‬
‫ذا اﻷمر‪،‬‬ ‫َ‬ ‫ه في ه َ‬ ‫ّ‬ ‫فَ ُ‬
‫ي الل ُ‬ ‫ض َ‬ ‫حّتى ي َْق ِ‬ ‫م َ‬ ‫عن ْد َهُ ْ‬ ‫كوِني ِ‬
‫فَجاَءت امرأ َةُ هلل ب ُ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ة رسول الله َ‬ ‫مي ّ َ‬ ‫نأ َ‬ ‫ِ ِ ْ ِ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬

‫‪110‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪111‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ن‬‫ل بْ َ‬ ‫هل َ‬ ‫ن ِ‬ ‫ه‪ :‬يا رسول الله إ ِ ّ‬ ‫ت لَ ُ‬ ‫سّلم فقال ْ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫َ‬ ‫ُأمي ّ َ‬
‫ن‬
‫كرهُ أ ْ‬ ‫ل تَ ْ‬ ‫م‪ ،‬فه ْ‬ ‫ه خادِ ٌ‬ ‫س لَ ُ‬ ‫ضائعٌ لي ْ َ‬ ‫خ َ‬ ‫شي ْ ٌ‬ ‫ة َ‬
‫ه َوالّله‬ ‫ت‪ :‬إ ِن ّ ُ‬ ‫ن ل ي َْقرب َّنك‪ .‬فََقال َ ْ‬ ‫ه؟ قال‪ :‬ل‪ ،‬وَل َك ِ ْ‬ ‫دم ُ‬ ‫خ ُ‬ ‫أَ ْ‬
‫من ْذ ُ‬ ‫كي ُ‬ ‫ل ي َب ْ ِ‬ ‫شيٍء‪ ،‬وََوالّله ما َزا َ‬ ‫حركةٍ إ َِلى َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫ما ب ِهِ ِ‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ض‬‫ذا‪ .‬فََقال ِلي بعْ ُ‬ ‫مه ِ ه َ َ‬ ‫ن إ ِلى ي َوْ ِ‬ ‫ما كا َ‬ ‫مرِهِ َ‬
‫َ‬
‫نأ ْ‬ ‫م ْ‬ ‫ن ِ‬ ‫كا َ‬
‫َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ستأذْنت رسول الله َ‬ ‫أهِْلي‪َ :‬لو ا ْ‬
‫ة‬
‫مي ّ َ‬ ‫وسّلم في امرأ َِتك‪ ،‬فَقد َأذن لمرأ َة هلل ب ُ‬
‫نأ َ‬ ‫ْ ِ ِ ِ ْ ِ‬ ‫ْ‬ ‫ْ َ‬ ‫َ‬
‫صّلى‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ن ِفيَها رسول الله َ‬ ‫ست َأذِ ُ‬ ‫ت‪ :‬ل أ ْ‬ ‫ه؟ فُقل ْ ُ‬ ‫م ُ‬ ‫خد ُ َ‬ ‫ن تَ ْ‬ ‫أ ْ‬
‫ل الله‬ ‫ل رسو ُ‬ ‫ماذا ي َُقو ُ‬ ‫دريني َ‬ ‫ما ي ُ ْ‬ ‫سّلم‪ ،‬و َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫َ‬ ‫ْ‬ ‫سّلم إ ِ َ‬
‫ل‬‫ج ٌ‬ ‫ه ِفيَها وَأَنا َر ُ‬ ‫ست َأذ َن ْت ُ ُ‬ ‫ذا ا ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ن‬‫سو َ‬ ‫م ُ‬ ‫ل َلنا خ ْ‬ ‫م َ‬ ‫ل‪ ،‬فَك َ ُ‬ ‫شر ليا ٍ‬ ‫ت ِبذلك ع ْ‬ ‫ب فل َب ِث ْ ُ‬ ‫شا ّ‬ ‫َ‬
‫كلمنا‪.‬‬ ‫ن َ‬ ‫ن ُنهي عَ ْ‬ ‫ن حي َ‬ ‫م ْ‬ ‫ة ِ‬ ‫ل َي ْل َ ً‬
‫ة عََلى‬ ‫ن ل َي ْل َ ً‬ ‫مسي َ‬ ‫حخ ْ‬ ‫جرِ صبا َ‬ ‫صل َةَ ال َْف ْ‬ ‫ت َ‬ ‫صل ّي ْ ُ‬ ‫م َ‬ ‫ثُ ّ‬
‫س عََلى اْلحال‬ ‫َ‬
‫جال ٌ‬ ‫ن ب ُُيوت َِنا‪َ ،‬فبيَنا أَنا َ‬ ‫م ْ‬ ‫ت ِ‬ ‫ظهْرِ ب َي ْ ٍ‬
‫سى‬ ‫ي ن َْف ِ‬ ‫ت عَل َ ّ‬ ‫ضاقَ ْ‬ ‫مّنا‪ ،‬قَد ْ َ‬ ‫ه تعاَلى ِ‬ ‫كر الل ّ ُ‬ ‫التي ذ َ‬
‫علي ا َ‬
‫ت‬ ‫صو ْ َ‬ ‫ت َ‬ ‫سمعْ ُ‬ ‫ت‪َ ،‬‬ ‫حب َ ْ‬ ‫ما َر ُ‬ ‫ضب َ‬ ‫ُ‬ ‫ﻷر‬ ‫ت َ ّ‬ ‫ضاقَ ْ‬ ‫وَ َ‬
‫َ‬
‫ب‬ ‫ه‪َ :‬يا ك َعْ ُ‬ ‫صوْت ِ ِ‬ ‫ل بأعَْلى َ‬ ‫سل ٍْع ي َُقو ُ‬ ‫خ أوفى عََلى َ‬ ‫ٍ‬ ‫ِ‬ ‫صار‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫جاءَ‬ ‫ه قَد ْ َ‬ ‫ت أن ّ ُ‬ ‫جدًا‪ ،‬وَعََرفْ ُ‬ ‫سا ِ‬ ‫ت َ‬ ‫شْر‪ ،‬فخَرْر ُ‬ ‫ك أب ْ ِ‬ ‫مال ِ ٍ‬ ‫ن َ‬ ‫بْ َ‬
‫سّلم الّناس‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ن رسول الله َ‬ ‫ج َفآذ َ َ‬ ‫فََر ٌ‬
‫ر‬
‫ج ِ‬ ‫صلة اْلف ْ‬ ‫صّلى َ‬ ‫حين َ‬ ‫ل عَل َي َْنا ِ‬ ‫ج ّ‬ ‫ِبتوْب َةِ الله عَّز وَ َ‬
‫ي‬‫حب َ ّ‬ ‫صا ِ‬ ‫ل َ‬ ‫ب قِب َ َ‬ ‫شُروننا‪ ،‬فذهَ َ‬ ‫س ي ُب َ ّ‬ ‫ب الّنا ُ‬ ‫فذهَ َ‬
‫ن‬‫م ْ‬ ‫سَعى ساٍع ِ‬ ‫ي فَرسا ً وَ َ‬ ‫ل ِإل ّ‬ ‫ج ٌ‬ ‫ن‪ ،‬وركض َر ُ‬ ‫شُرو َ‬ ‫مب َ ّ‬ ‫ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫سَرعَ‬ ‫تأ ْ‬ ‫صو ْ ُ‬ ‫كان ال ّ‬ ‫ل‪ ،‬و َ‬ ‫جب ِ‬ ‫م قِب َِلي وَأوَْفى عََلى ال ْ َ‬ ‫سل َ َ‬ ‫أ ْ‬
‫ه‬‫ت صوْت َ ُ‬ ‫معْ ُ‬ ‫جاَءِني اّلذي س ِ‬ ‫ما َ‬ ‫س‪ ،‬فل ّ‬ ‫ن الَفَر ِ‬
‫م َ ْ‬ ‫ِ‬

‫‪111‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪112‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ما إ ِّياهُ ببشاَرته‬ ‫سوْت ُهُ َ‬ ‫ي فَك َ َ‬ ‫ه ث َوْب َ ّ‬ ‫ت لَ ُ‬ ‫شُرِني ن ََزعْ ُ‬ ‫ي ُب َ ّ‬


‫َ‬
‫ن‬‫ت ث َوْب َي ْ ِ‬ ‫ست َعَْر ُ‬ ‫ذ‪َ ،‬وا ْ‬ ‫مئ ٍ‬ ‫ما يوْ َ‬ ‫ك غَي َْرهُ َ‬ ‫مل ِ ُ‬ ‫والّله ما أ ْ‬
‫فََلبستهما وانط ََلقت أ َتأ َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫َ‬ ‫الله‬ ‫رسول‬ ‫م‬
‫ُ‬ ‫م‬ ‫ّ‬ ‫ُ َ‬ ‫ْ‬ ‫ْ ُُ َ‬
‫وجا ً ي ُهَن ُّئونني‬ ‫وجا ً فَ ْ‬ ‫س فَ ْ‬ ‫سّلم ي َت َل َّقاِني الّنا ُ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫ك‪ ،‬حّتى‬ ‫ة الله عَل َي ْ َ‬ ‫ك ت َوْب َ ُ‬ ‫ِبالت ّوْب َةِ وَي َُقوُلون ِلي‪ :‬ل ِت َهْن ِ َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ذا رسول الله َ‬ ‫جد َ فَإ ِ َ‬ ‫س ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ت ال ْ َ‬ ‫خل ْ ُ‬ ‫دَ َ‬
‫ن عُب َْيد‬ ‫ُ‬ ‫ة بْ‬ ‫ح ُ‬ ‫م طل ْ َ‬ ‫س‪ ،‬فََقا َ‬ ‫ُ‬ ‫ه الّنا‬ ‫حوْل َ ُ‬ ‫س َ‬ ‫ٌ‬ ‫جال ِ‬ ‫سّلم َ‬ ‫و َ‬
‫َ‬
‫حِني وهَن ّأِني‪،‬‬ ‫صافَ َ‬ ‫حّتى َ‬ ‫الله رضي الله عنه ي ُهَْرِول َ‬
‫ب‬‫كان ك َعْ ٌ‬ ‫ه‪ ،‬فَ َ‬ ‫ن غَي ُْر ُ‬ ‫ري َ‬ ‫ج ِ‬ ‫مها ِ‬ ‫ن ال ْ ُ‬ ‫م َ‬ ‫ل ِ‬ ‫ج ٌ‬‫م َر ُ‬ ‫ما َقا َ‬ ‫والّله َ‬
‫ت عََلى‬ ‫م ُ‬ ‫سل ّ ْ‬ ‫ما َ‬ ‫ب‪ :‬فَل َ ّ‬ ‫ل ك َعْ ٌ‬ ‫حة‪َ .‬قا َ‬ ‫طل َ‬ ‫ها ل ِ َ‬ ‫ل ي َْنسا َ‬
‫سّلم‪ ،‬قال‪َ :‬وهوَ ي َب ُْر ُ‬
‫ق‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الله َ‬
‫مذ ْ‬ ‫مّر عَل َي ْ َ‬ ‫َ‬
‫ك‪ُ ،‬‬ ‫خي ْرِ ي َوْم ٍ َ‬ ‫شْر ب ِ َ‬ ‫سُرور أب ْ ِ‬ ‫ن ال ّ‬ ‫م َ‬ ‫ه ِ‬ ‫جه ُ ُ‬ ‫وَ ْ‬
‫َ‬
‫سول الل ّهِ أم‬ ‫ُ‬
‫ك َيا َر ُ‬ ‫عن ْدِ َ‬ ‫ن ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ت‪ :‬أ ِ‬ ‫ك‪ ،‬فُقل ْ ُ‬ ‫م َ‬ ‫كأ ّ‬ ‫ول َد َت ْ َ‬
‫ل‪،‬‬ ‫ج ّ‬ ‫عز و َ‬ ‫عْند الله َ‬ ‫ن ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ل ِ‬ ‫ل‪ :‬ل َ ب َ ْ‬ ‫عْند الله؟ َقا َ‬ ‫ن ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ِ‬
‫سّر‬ ‫ذا ُ‬ ‫سّلم إ ِ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ن رسول الله َ‬ ‫وكا َ‬
‫ة َقمر‪ ،‬وك ُّنا‬ ‫ه قِط ْعَ ُ‬ ‫جه َ ُ‬ ‫نو ْ‬ ‫كأ ّ‬ ‫ه حّتى َ‬ ‫جه ُ ُ‬ ‫سَتناَر وَ ْ‬ ‫ا ْ‬
‫ت‪َ :‬يا‬ ‫ن يد َي ْهِ ُقل ُ‬ ‫ت ب َي ْ َ‬ ‫س ُ‬ ‫ما جل َ ْ‬ ‫ه‪ ،‬فل َ ّ‬ ‫من ْ ُ‬ ‫ك ِ‬ ‫ف ذل ِ َ‬ ‫نعْرِ ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫مالي صد َقَ ً‬
‫ة‬ ‫من َ‬ ‫خل ِعَ ِ‬ ‫ن أن ْ َ‬ ‫ن ت َوْب َِتي أ ْ‬ ‫م ْ‬ ‫ن ِ‬ ‫رسول الل ّهِ إ ِ ّ‬
‫ه‪.‬‬ ‫سول ِ ِ‬ ‫إ َِلى الل ّهِ وإ َِلى َر ُ‬
‫َ‬
‫ك‬‫س ْ‬ ‫م ِ‬ ‫سّلم‪ :‬أ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫سول الله َ‬ ‫ل َر ُ‬ ‫فََقا َ‬
‫ُ‬
‫ك‬ ‫س ُ‬ ‫م ِ‬ ‫ت إ ِّني أ ْ‬ ‫ك‪ ،‬فَُقل ْ ُ‬ ‫خْير ل َ َ‬ ‫ك فَهُوَ َ‬ ‫مال ِ َ‬ ‫ض َ‬ ‫ك ب َعْ َ‬ ‫عَل َي ْ َ‬
‫ل الله ِإن الله‬ ‫سو َ‬ ‫ت‪َ :‬يا َر ُ‬ ‫مي اّلذي ِبخي َْبر‪ .‬وَقُل ْ ُ‬ ‫سه ْ ِ‬ ‫َ‬
‫ن ت َوَْبتي أن ل‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫م ْ‬ ‫ن ِ‬ ‫جاِني بالصدق‪ ،‬وَإ ِ ْ‬ ‫ى إ ِّنما أن ْ َ‬ ‫ت ََُعال َ‬
‫ت أحدا ً‬ ‫م ُ‬ ‫ت‪ ،‬فوا لله ما عل ِ ْ‬ ‫دقا ً ما ب َِقي ُ‬ ‫ص ْ‬ ‫ث إ ِل ّ ِ‬ ‫أحد ّ َ‬

‫‪112‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪113‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫َ‬
‫حديث‬ ‫دق ال ْ َ‬ ‫ه ت ََعاَلى في ص ْ‬ ‫مين أب ْل ْهُ الل ّ ُ‬ ‫ن المسل ِ‬ ‫م َ‬ ‫ِ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الله َ‬ ‫سو ِ‬ ‫ك لرِ ُ‬ ‫ذل َ‬ ‫ت َ‬ ‫منذ ُ ذ َك َْر ُ‬ ‫ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫دت ك ِذ ْب َ ً‬
‫ة‬ ‫م ْ‬ ‫ما َتع ّ‬ ‫ه ت ََعاَلى‪َ ،‬والل ّهِ َ‬ ‫ما أب ْل َِني الل ّ ُ‬ ‫م ّ‬ ‫ن ِ‬ ‫س َ‬ ‫ح َ‬ ‫أ ْ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ِ‬ ‫ك لَر ُ‬ ‫من ْذ ُ قُْلت ذ َل ِ َ‬ ‫ُ‬
‫ه ت ََعالى‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫مي هَ َ‬ ‫َ‬
‫حفظني الل ُ‬ ‫ن يَ ْ‬ ‫جو أ ْ‬ ‫ذا‪ ،‬وَإ ِّني ﻷْر ُ‬ ‫إ ِلى ي َوْ ِ‬
‫َ‬
‫ب الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫ه ت ََعاَلى‪ } :‬ل ََقد ْ َتا َ‬ ‫ل الل ّ ُ‬ ‫ل‪ :‬فَأن َْز َ‬ ‫ما ب َِقي‪َ ،‬قا َ‬ ‫ِفي َ‬
‫صارِ ال ّ ِ‬ ‫َ‬
‫ن ات ّب َُعوهُ في‬ ‫ذي َ‬ ‫ن واﻷن ْ َ‬ ‫ري َ‬ ‫ج ِ‬ ‫مَها ِ‬ ‫ي َوال ْ ُ‬ ‫عََلى الن ّب ِ ّ‬
‫م‬‫حي ٌ‬ ‫ف َر ِ‬ ‫م َرُءو ٌ‬ ‫غ‪ } :‬إ ِّنه ب ِهِ ْ‬ ‫حّتى ب َل َ َ‬ ‫سرةِ { َ‬ ‫ساعَةِ ال ْعُ ْ‬ ‫َ‬
‫ت عَل َي ْهِ ُ‬
‫م‬ ‫ضاقَ ْ‬ ‫ذا َ‬ ‫حّتى إ ِ َ‬ ‫خل ُّفوا َ‬ ‫ن ُ‬ ‫لثةِ اّلذي َ‬ ‫وَعََلى الث ّ َ‬
‫َ‬
‫كوُنوا‬ ‫ه وَ ُ‬ ‫ت { حتى بلغ‪ } :‬ات ُّقوا الل ّ َ‬ ‫حب َ ْ‬ ‫ما َر ُ‬ ‫ض بِ َ‬ ‫اﻷْر ُ‬
‫صادقين { ] التوبة‪.[ 119 ،117 :‬‬ ‫معَ ال ّ‬ ‫َ‬
‫مة ٍ ق َ ّ‬ ‫َ‬
‫ط‬ ‫ن ن ِعْ َ‬ ‫م ْ‬ ‫ي ِ‬ ‫ه عَل َ ّ‬ ‫م الل ّ ُ‬ ‫ما أن ْعَ َ‬ ‫ب‪ :‬والل ّهِ َ‬ ‫ل كع ْ ٌ‬ ‫قا َ‬
‫ن‬‫م ْ‬ ‫سي ِ‬ ‫م في َنف ِ‬ ‫عظ َ‬ ‫سلم أ َ ْ‬ ‫ه ل ِل ِ ْ‬ ‫هداِني الل ّ ُ‬ ‫ب َعْد َ إ ِذ ْ َ‬
‫سّلم َأن ل ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو َ‬ ‫دقي َر ُ‬ ‫ص ْ‬ ‫ِ‬
‫ن ك َذ َُبوا ِإن الله‬ ‫ذي َ‬ ‫ك ال ّ ِ‬ ‫ما هَل َ َ‬ ‫ك كَ َ‬ ‫ه‪ ،‬فأهل َ‬ ‫ن ك َذ َب ْت ُ ُ‬ ‫كو َ‬ ‫أَ ُ‬
‫ما‬ ‫شّر َ‬ ‫ي َ‬ ‫ح َ‬ ‫ل ال ْوَ ْ‬ ‫ن َأنَز َ‬ ‫حي َ‬ ‫ن ك َذ َُبوا ِ‬ ‫ذي َ‬ ‫ل لل ّ ِ‬ ‫ت ََعاَلى َقا َ‬
‫م‬‫ه ت ََعاَلى‪} :‬سَيحِلفون ِبالّله ل َك ُ ْ‬ ‫ل الل ّ ُ‬ ‫د‪ ،‬فََقا َ‬ ‫ل ﻷح ٍ‬ ‫َقا َ‬
‫َ‬
‫م‬
‫رضوا عَن ْهُ ْ‬ ‫م فأعْ ِ‬ ‫رضوا عَن ْهُ ْ‬ ‫ذا ان َْقل َب ُْتم ِإلي ِْهم لت ُعْ ِ‬ ‫إِ َ‬
‫كسُبون‪.‬‬ ‫كاُنوا ي ْ‬ ‫ما َ‬ ‫جزاءً ب ِ َ‬ ‫م َ‬ ‫جهَن ّ ُ‬ ‫م َ‬ ‫مأواهُ ْ‬ ‫جس و َ‬ ‫م رِ ْ‬ ‫إ ِن ّهُ ْ‬
‫م فَِإن‬ ‫وا عَن ْهُ ْ‬ ‫ض ْ‬ ‫ن تْر َ‬ ‫م فَإ ِ ْ‬ ‫وا عَن ْهُ ْ‬ ‫ض ْ‬ ‫م ل ِت َْر َ‬ ‫ن ل َك ُ ْ‬ ‫حل ُِفو َ‬ ‫يَ ْ‬
‫وم الفاسقين { ] التوبة ‪،95‬‬ ‫ن ال َْق ْ‬ ‫ضى عَ ِ‬ ‫الله ل َ ي َْر َ‬
‫‪.[ 96‬‬
‫مر ُأول ِئ َ َ‬
‫ك‬ ‫ة عَ َ‬
‫نأ ْ‬ ‫ْ‬ ‫خل ّْفَنا أ َي َّها الث ّل َث َ ُ‬
‫ب‪ :‬كّنا ُ‬ ‫قال ك َعْ ٌ‬
‫سّلم‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ُ‬ ‫م َر ُ‬‫من ْهُ ْ‬
‫ل ِ‬‫ن قَب ِ َ‬ ‫ال ّ ِ‬
‫ذي َ‬

‫‪113‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪114‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫جأ َ َرسو ُ‬
‫ل‬ ‫ست َغَْفَر ل َهُ ْ‬
‫م‪ِ ،‬وأْر َ‬ ‫م َوا ْ‬‫ه‪ ،‬فبايعَهُ ْ‬ ‫حَلفوا ل َ ُ‬ ‫ن َ‬ ‫حي َ‬ ‫ِ‬
‫ضى الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫حّتى قَ َ‬ ‫مَرنا َ‬ ‫سّلم أ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫ل الّله ت ََعاَلى‪ } :‬وَعََلى الث ّل َث َ ِ‬
‫ة‬ ‫ك‪َ ،‬قا َ‬ ‫ذل َ‬ ‫ت ََعاَلى ِفيهِ ب ِ َ‬
‫خل ُّفوا { ‪.‬‬ ‫ن ُ‬ ‫ذي َ‬‫ال ّ ِ‬
‫ما‬ ‫َ‬ ‫خل ُّفنا َ‬
‫خّلفنا ت َ َ‬ ‫س اّلذي ذ َك ََر ِ‬
‫عن الغزو‪ ،‬وَإ ِن ّ َ‬ ‫ما ُ‬‫م ّ‬ ‫ولي ْ َ‬
‫َ‬
‫عتذ ََر‬ ‫ه وا ْ‬ ‫ف لَ ُ‬
‫حل َ َ‬
‫ن َ‬‫م ْ‬
‫مَرَنا عَ ّ‬ ‫ه إ ِّياَنا وإرجاؤُهُ أ ْ‬‫خَليف ُ‬ ‫هُوَ ت َ ْ‬
‫مت َّفقٌ عليه‪.‬‬‫ه‪ُ .‬‬ ‫من ْ ُ‬
‫ل ِ‬‫ِإلي ْهِ فََقب ِ َ‬

‫سّلم َ‬ ‫َ‬
‫ج‬
‫خَر َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ي َ‬
‫ن الن ّب ِ ّ‬‫وفي رواية »أ ّ‬
‫َ‬ ‫س‪ ،‬وَ َ‬
‫ج‬‫خُر َ‬‫ن يَ ْ‬
‫بأ ْ‬ ‫ح ّ‬‫كان ي ُ ِ‬ ‫م الخمي ِ‬ ‫في غَْزوةِ ت َُبوك ي َوْ َ‬
‫م الخميس«‪.‬‬ ‫ي َوْ َ‬
‫سَفرٍ إ ِل ّ نَهارا ً في‬
‫ن َ‬
‫م ْ‬ ‫ن ل َ َيقد ُ ُ‬
‫م ِ‬ ‫كا َ‬ ‫ة‪» :‬وَ َ‬ ‫وفي رَِواي ٍ‬
‫مسجدِ فصّلى ِفيهِ ر ْ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫كعتي ْ ِ‬ ‫دم ب َد َأ بال ْ‬ ‫ذا قَ ِ‬‫حى‪ .‬فَإ ِ َ‬
‫ض َ‬
‫ال ّ‬
‫ه«‪.‬‬‫جَلس ِفي ِ‬ ‫م َ‬‫ثُ ّ‬
‫‪ .21‬از »عبدالله بن کعب بن مالک« ـ که در میان پسران کعب‬
‫یاش بود ــ روایــت شــده‬ ‫‪ ‬راهنما و عصاکش وی در وقت نابینای ‍‬
‫است که گفت‪ :‬از پدرم شنیدم داستان جاماندنش از پیامبرص در‬
‫یکــرد؛ او‬ ‫هی تبــوک ]و نرفتــن خــود بــا ایشــان[ را حکــایت م ‍‬ ‫غــزو ‍‬
‫های از‬ ‫هی تبــوک و بــدر در هیــچ غــزو ‍‬
‫یگفــت‪ :‬بــه جــز در غــزو ‍‬ ‫م ‍‬
‫های‬ ‫هی بدر‪ ،‬هیچ تخلــف کننــد ‍‬ ‫هام‪ ،‬اما در غزو ‍‬‫پیامبرص تخلف نکرد ‍‬
‫مورد عتاب قرار نگرفت؛ زیرا پیامبرص و یارانش‪ ،‬با قصد انتقــام‬
‫یگشت‪ ،‬بیرون رفتنــد؛ )ولــی قــافله را‬ ‫های که از شام برم ‍‬ ‫از قافل ‍‬
‫نیافتنــد( و خداونــد‪ ،‬بــدون معیــاد‪ ،‬آنــان را بــا دشمنانشــان )کفــار‬
‫‪1‬‬
‫قریش( رو در رو کرد؛ و من قبل ً با جمعــی دیگــر‪ ،‬در شــب عقبه‬

‫‪ -‬عقبه‪ ،‬جایی است در مکه که دو بار گروهــی از اهــل مــدینه )انصــار(‪ ،‬در‬ ‫‪1‬‬

‫آنجا با پیامبرص پنهانی در شب‪ ،‬پیمان بستند و زیربنای شکوفایی اسلم و‬

‫‪114‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪115‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫در حضور پیامبرص بودم‪ ،‬وقتی که )بــا ایشــان( بــر اســلم پیمــان‬
‫هی بدر عــوض کنــم؛ هــر‬ ‫بستیم و دوست ندارم آن شب را با غزو ‍‬
‫چند که بدر‪ ،‬بیشتر در یاد مردم مانده است‪.‬‬
‫هی تبوک از پیامبرص جــا مانــدم‪ ،‬وضــع مــن‬ ‫هنگامی که در غزو ‍‬
‫چنین بود‪ :‬در آن هنگام‪ ،‬بسیار قوی و ثروتمند بودم و تا آن زمان‪،‬‬
‫هخدا سوگند‪ ،‬قبل‬ ‫چنین وضعیتی را در خود مشاهده نکرده بودم؛ ب ‍‬
‫چوقت دارای دو شتر نبـودم؛ امـا در زمـان آن غـزوه‪ ،‬دو‬ ‫از آن‪ ،‬هی ‍‬
‫های بــرود‪ ،‬آن را‬ ‫شتر داشتم‪ .‬پیامبرص وقتی می خواست به غــزو ‍‬
‫یفرمود و )برای رعایت سیاســت جنــگ(‪ ،‬چنــان وانمــود‬ ‫آشکار نم ‍‬
‫یخواهد انجام دهد‪ ،‬اما در این غــزوه‪ ،‬بــه‬ ‫یکرد که کار دیگری م ‍‬ ‫م ‍‬
‫علت گرمای شدید‪ ،‬سفر طولنی بیابــانی و کــثرت افــراد دشــمن‪،‬‬
‫غزوه را اعلن فرمود تا مردم هزینه و ساز و برگ جنگ را تــدارک‬
‫ببینند و مســلمانان همــراه پیــامبرص زیــاد بودنــد و دیــوان )دفــتر(‬
‫هی آنها را نداشت و به همین ســبب‪ ،‬اگــر‬ ‫اسامی‪ ،‬گنجایش نام هم ‍‬
‫یخواست که در جنگ شرکت نکند‪ ،‬خیال می کــرد کســی‬ ‫کسی م ‍‬
‫هی او نــازل شــود؛ در‬ ‫یشود‪ ،‬مگر ایــن کــه وحــی در بــار ‍‬ ‫مطلع نم ‍‬
‫هها رسیده و درختان‪ ،‬پر بــرگ و بــار بودنــد و‬ ‫زمان این غزوه‪ ،‬میو ‍‬
‫من بیشتر به )چیدن( و اســتفاده از آنهــا مایــل بــودم‪ ،‬پیــامبرص و‬
‫مسلمانان همراه با ایشان‪ ،‬آماده شدند و من‪ ،‬بامداد‪ ،‬رفتم که بــا‬
‫ایشان ساز و برگ خود را آماده کنم‪ ،‬اما برگشتم و کــاری نکــردم‬
‫یتــوانم ایــن کــار را انجــام‬ ‫و با خودم گفتم‪ :‬هــر وقــت بخــواهم‪ ،‬م ‍‬
‫هی ســفر در‬ ‫بدهم و همچنان‪ ،‬در این حالت بودم تــا ایــن کــه قضــی ‍‬
‫مردم جدی شد و پیامبرص و مسلمانان‪ ،‬بامــداد یــک روز‪ ،‬حرکــت‬
‫کردند و من همچنان آماده نشده و کاری نکــرده بــودم و امــروز و‬
‫یکردم‪ ،‬تا آن که لشــکر‪ ،‬بــه ســرعت پیشــی گرفــت و دور‬ ‫فردا م ‍‬
‫شد؛ کوشش کردم که بروم و به ایشان برسم ـ ای کاش این کــار‬
‫نکـه‬ ‫یکـردم! ــ امـا‪ ،‬ایـن‪ ،‬هرگـز تقـدیر مـن نشـد‪ .‬پـس از آ ‍‬ ‫را م ‍‬
‫پیامبرص )از شهر( بیرون رفته بودنــد‪ ،‬هــر وقــت بــه میــان مــردم‬
‫یرفتم‪ ،‬این که جز افراد متهــم بــه نفــاق یــا اشــخاص ضــعیف و‬ ‫م ‍‬
‫یداد‪.‬‬ ‫معذور‪ ،‬غمگسار و همدردی ندارم‪ ،‬مرا آزار م ‍‬

‫هجرت پیامبرص همان بود‪ .‬مترجم‪.‬‬

‫‪115‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪116‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫پیامبرص تا وقتی که به تبوک رسیده بــود‪ ،‬از مــن یــادی نکــرده‬


‫بود؛ آنجا در میان مردم‪ ،‬فرموده بود‪» :‬کعب بن مالک چه کار کرد‬
‫یســلمه‪ ،‬پاســخ داده بــود‪:‬‬ ‫هی بن ‍‬
‫)کجاســت؟(« و مــردی از طــایف ‍‬
‫فریب مال و لباس‪ ،‬او را )از آمدن( حبس کرد! و معاذبن جبــل‪‬‬
‫هخــدا ســوگند‪ ،‬ای رســول‬ ‫به آن مرد گفته بود‪ :‬حرف بــدی زدی؛ ب ‍‬
‫خداص! مــا بــه جــز خــوبی‪ ،‬از او یــاد نــداریم و پیــامبرص ســکوت‬
‫یجنبیــد و‬‫فرموده و در آن هنگام‪ ،‬مــردی ســفید پــوش را ـ ـ کــه م ‍‬
‫یآمــد ـــ دیــده و فرمــوده بــود‪» :‬ای کــاش ابــوخیثمه باشــد« و‬ ‫م ‍‬
‫هی انصاری بود ـ کسی که وقتی منافقان او را )بــه خــاطر‬ ‫ابوخیثم ‍‬
‫رفتن به جنگ( تحقیر و نکوهش کرده بودند‪ ،‬یک صاع خرما صدقه‬
‫یگویــد‪ :‬همیــن کــه خــبر بازگشــت‬ ‫داده )و رفتــه( بــود‪ .‬کعــب م ‍‬
‫پیامبرص از تبوک را شنیدم‪ ،‬رنج و غم بر من مســتولی شــد و بــه‬
‫یگفتــم‪ :‬چگــونه فــردا‬ ‫ههای دروغین فرو رفتم و م ‍‬ ‫فکر عذر و بهان ‍‬
‫عذری ذکر کــرده و از غضــب پیــامبرص خــود را برهــانم و در ایــن‬
‫هی خود مشورت نمودم؛ اما وقــتی کــه‬ ‫مورد با افراد عاقل خانواد ‍‬
‫لهای( باطــل پــاک‬ ‫گفته شد‪ :‬پیامبرص برگشته است‪ ،‬دلم از )خیا ‍‬
‫شد و دانستم که به جز راستی و صــداقت‪ ،‬هیــچ چیــز مــرا نجــات‬
‫نخواهد داد‪ ،‬و تصمیم گرفتم با کمــال صــدافت‪) ،‬عیــن حقیقــت را‬
‫بگویم(‪ .‬پیامبرص به شهر رسید و عادت ایشان‪ ،‬چنان بود کــه هــر‬
‫یرفــت و دو رکعــت‬ ‫یگشتند‪ ،‬اول به مسجد م ‍‬ ‫گاه از سفری باز م ‍‬
‫یآورد و ســپس )مــدتی( در آنجــا‬ ‫هجــای م ‍‬ ‫هالمســجد( ب ‍‬ ‫نمــاز )تحی ‍‬
‫ینشست تا با مردم ملقات کند‪ .‬وقتی که )ـ ـ طبــق معمــول ـــ(‬ ‫م ‍‬
‫فکننــدگان آمدنــد و‬ ‫ایــن بــار هــم‪ ،‬ایــن کــار را انجــام دادنــد‪ ،‬تخل ‍‬
‫عذرهای )دروغین( خود را نزد او اظهار کردند و )بر آنها( بــرای او‬
‫سوگندها خوردند و تعداد آنهــا‪ ،‬هشــتاد و چنــد نفــر بــود؛ پیــامبرص‬
‫عذرهای ظــاهری ایشـان را قبــول کــرد و بــا آنــان پیمــان بســت و‬
‫هخــدا ســپرد تــا )در‬ ‫برایشان طلب مغفرت نمود و بــاطن آنهــا را ب ‍‬
‫همین موقع(‪ ،‬من هم حاضر شدم‪ ،‬وقتی کــه ســلم کــردم‪ ،‬تبســم‬
‫مآلودی کردند و فرمودند‪» :‬بیا!« و من رفتــم تــا در حضــور او‬ ‫خش ‍‬
‫نشستم؛ فرمودند‪» :‬چه چیز مانع آمدن تو شد؟ مگر شتر نخریــده‬
‫بودی؟« گفتم‪ :‬ای رسول خداص! اگر من اکنون‪ ،‬نزد غیر شــما از‬
‫)قدرتمندان اهل دنیا( بودم‪ ،‬یقینا ً با عذری )معقول(‪ ،‬نیامــدن خــود‬

‫‪116‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪117‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یکردم؛ زیرا فن سخنوری به‬ ‫را توجیه و خود را از غضب او رها م ‍‬


‫یدانم اگر امروز‪ ،‬سخن‬ ‫هخدا سوگند‪ ،‬م ‍‬ ‫من عطا شده است؛ اما ب ‍‬
‫دروغی بگویم و شما را با آن راضی کنم‪ ،‬بعید نیســت کــه خداونــد‬
‫)به تو خبر دهد( و تو را از من ناراضی گرداند و اگــر )صــریحًا( بــا‬
‫تو راست بگویم و شما از من خشمگین شوی؛ من در این کار بــه‬
‫هخدا سوگند‪،‬‬ ‫)نتیجه ی خوب( و رضایت خدا )و پیامبر( امیدوارم‪ .‬ب ‍‬
‫چگونه عذری نداشتم و در هیــچ زمــانی‪ ،‬ماننــد وقــتی کــه از تــو‬ ‫هی ‍‬
‫هام‪.‬‬ ‫تخلف کردم )و به غــزا نیامــدم( قــدرت مــالی و بــدنی نداشــت ‍‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬این راست می گوید؛ بلند شو برو تا خداوند‪،‬‬
‫حکم تو را تعیین فرماید«‪.‬‬
‫)من از انجا بلند شدم( چند نفر از بنی سلمه دنبــال مــن آمدنــد‬
‫هایم‬ ‫)و مرا ملمت و سرزنش کردند( و گفتند‪ :‬پیــش از ایــن ندیــد ‍‬
‫گناهی را مرتکب شده باشــی‪ ،‬چــرا نتوانســتی ماننــد ســایرین‪ ،‬در‬
‫حضور پیامبرص عــذری بیــاوری؛ اســتغفار ایشــان بــرای بخشــیدن‬
‫هخــدا ســوگند همچنــان مــرا‬ ‫یگویــد‪ :‬ب ‍‬‫گناه تو کــافی بــود‪ .‬کعــب م ‍‬
‫هخدمت پیامبرص برگردم‬ ‫هحدی که خواستم ب ‍‬ ‫یکردند ب ‍‬
‫سرزنش م ‍‬
‫و سخنان خود را تکذیب نمایم؛ سپس از آنها پرسیدم‪ :‬آیــا غیــر از‬
‫من‪ ،‬کسی دیگر هست که با او به این صورت رفتار شــده باشــد؟‬
‫آنها گفتند‪ :‬با دو نفر دیگر به همین طریق رفتار شده اســت؛ زیــرا‬
‫توگو کردند و پیامبرص جواب آنها‬ ‫آنان نیز مثل تو با پیامبرص گف ‍‬
‫هبــن‬ ‫را عینا ً مانند تو داد‪ ،‬گفتم‪ :‬چه کســانی بودنــد؟ گفتنــد‪» :‬مرار ‍‬
‫لبــن امیــه واقفــی‪ .«‬و گفتنــد کــه ایــن دو‬ ‫ربیــع عمــری‪ ‬و هل ‍‬
‫هاند و‬ ‫شخص‪ ،‬صالح هســتند و هــر دو‪ ،‬در جنــگ بــدر حضــور داشــت ‍‬
‫فهــای ایشــان‪،‬‬ ‫یباشند‪ ،‬پــس از حر ‍‬ ‫الگو و دارای حسن شهرت م ‍‬
‫راه خود را گرفتم و رفتم‪.‬‬
‫هی آنهایی که تخلف کــرده بودنــد‪ ،‬مــردم را‬ ‫پیامبرص در بین هم ‍‬
‫از صحبت با ما سه نفر منع فرمودند و مردم‪ ،‬صحبت کردن با مــا‬
‫نحالی من بــه جــایی‬ ‫را ترک کردند و از ما دوری نمودند و )پریشا ‍‬
‫رسید( که دنیا بر من دگرگون و حــتی زمیــن‪ ،‬عــوض شــده بــود و‬
‫یشــناختم )تمــام مــردم در نظــرم بیگــانه‬ ‫زمینــی نبــود کــه مــن م ‍‬
‫نحالی( پنجــاه‬ ‫یآمدند و در و دیوار ناآشــنا بونــد( و ایــن )پریشــا ‍‬ ‫م ‍‬
‫هی خــود‬ ‫روز ادامه داشت‪ .‬دو دوست دیگرم‪ ،‬از همان ابتدا در خان ‍‬

‫‪117‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪118‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫نتر‬ ‫یکردند؛ اما من از آنها جــوا ‍‬ ‫)آرام و ساکت( نشستند و گریه م ‍‬


‫یرفتم و در نماز‪ ،‬بــا مســلمانان شــرکت‬ ‫یتر بودم و بیرون م ‍‬ ‫و قو ‍‬
‫یکردم و در بازار‪ ،‬گردش می نمودم‪ ،‬در حالی که کسی با مــن‬ ‫م ‍‬
‫یکرد‪ ،‬و در مجلس پیامبرص بعد از نماز‪ ،‬حاضر شده و‬ ‫صحبت نم ‍‬
‫بهــای‬ ‫یگفتــم کــه آیــا ل ‍‬‫یکــردم و بــا خــود م ‍‬‫بــه ایشــان ســلم م ‍‬
‫مبارکشان را برای جواب سلم )من( حرکت دادند یا خیر؟! بعد از‬
‫یخوانــدم و زیرچشــمی‪،‬‬ ‫آن نزدیک او ایستاده‪ ،‬نماز )های نافله( م ‍‬
‫یکردم )متوجه بودم که آیا پیامبرص به من نگــاه‬ ‫به ایشان نگاه م ‍‬
‫یکند یا خیر(‪ ،‬وقتی که من متوجه نمازم بودم‪ ،‬ایشــان‪ ،‬بــه مــن‬ ‫م ‍‬
‫یشدم‪ ،‬صورت خــود‬ ‫یکردند و وقتی که متوجه پیامبرص م ‍‬ ‫نگاه م ‍‬
‫یفرمودنــد‪ .‬ایــن وضــع‬ ‫یگردانید و از مــن اعــراض م ‍‬ ‫را از من برم ‍‬
‫نکه جفای مسلمانان )سخن نگفتن آنان با مــن(‪،‬‬ ‫ادامه داشت تا آ ‍‬
‫هحــدی کــه روزی(‪ ،‬بــه بــالی دیــوار بســتان‬ ‫بر مــن فشــار آورد‪) ،‬ب ‍‬
‫یداشتم ـ ـ‬ ‫»ابوقتاده« ـ که پسرعمویم بود و او را بسیار دوست م ‍‬
‫رفتم و سلم کردم‪ ،‬جواب سلمم را نداد؛ من‪ ،‬او را ســوگند دادم‬
‫و پرسیدم‪ :‬آیا تو اطلع نداری که من‪ ،‬خدا و پیــامبرش را دوســت‬
‫دارم؟ او جواب این سؤال را هم نداد و من دوبــاره‪ ،‬او را ســوگند‬
‫دادم و سؤال خود را تکرار نمــودم‪ ،‬وی ســکوت کــرد و بــرای بــار‬
‫یداننــد؛ از‬ ‫سوم‪ ،‬سؤال را تکرار کردم؛ گفت‪ :‬خــدا و رســول او م ‍‬
‫شنیدن این جواب‪ ،‬اشک از چشمانم جاری شد و از آنجا برگشــتم‬
‫یکـردم‪ ،‬دیـدم کـه‬ ‫و دور شدم و وقتی که در بازار )مدینه( گـذر م ‍‬
‫یک کشاورز اهل شام )سوریه( ـ که بــه منظــور فــروش غلــه‪ ،‬بــه‬
‫یگوید‪ :‬چــه کســی کعــب بــن مالــک را بــه مــن‬ ‫مدینه آمده بود ـ م ‍‬
‫یدهد؟ مردم‪ ،‬او را به طرف من راهنمایی کردند‪ ،‬او نــزد‬ ‫نشان م ‍‬
‫هی غسـان« بـه مـن داد و چـون‬ ‫های از »پادشاه قبیل ‍‬ ‫من آمد و نام ‍‬
‫خود آشنا به خواندن و نوشتن بودم‪ ،‬آن را خواندم‪ ،‬نوشته بود‪ :‬به‬
‫ما خبر رسیده است کــه دوســتت )پیــامبرص( بــه تــو ظلــم کــرده‬
‫است؛ خداوند‪ ،‬شما را در مقام ذلت و خواری قرار ندهــد و ضــایع‬
‫یکنیم‪ .‬وقتی نامه را خواندم‪ ،‬گفتــم‪:‬‬ ‫نکند! نزد ما بیا‪ ،‬تو را یاری م ‍‬
‫این نیز بل و مصیبت دیگری است )حال من به جایی رسیده است‬
‫یخواهند مرا از اسلم منصرف و منحــرف کننــد(؛ نــامه‬ ‫که کفار م ‍‬
‫را در تنور انداخته‪ ،‬آن را سوزاندم‪ .‬چهل روز از پنجــاه روز بــر مــا‬

‫‪118‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪119‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫گذشت و وحی نیامد که ناگهان‪ ،‬قاصد پیامبرص با این دستور نــزد‬


‫من آمد که از زنت کناره بگیر و دوری کن؛ گفتم‪ :‬آیا طلقش دهم‬
‫یا چه کار کنم؟ قاصد گفت‪ :‬خیر‪ ،‬فقط به او نزدیک نشو‪ .‬این امــر‬
‫هات برگــرد و‬ ‫به دو نفر دیگر نیز شد‪ ،‬من به زنم گفتم‪ :‬نزد خانواد ‍‬
‫یفرمایــد‪ ،‬در آنجــا‬ ‫تا زمانی که خداوند در مــورد ایــن امــر حکــم م ‍‬
‫لبن امیه‪ ،‬به خدمت پیــامبرص رفــت و گفــت‪ :‬هلل‪،‬‬ ‫بمان‪ .‬زن هل ‍‬
‫پیرمرد و از کار افتاده است و کسی نیست به او خدمت کنــد‪ ،‬آیــا‬
‫بدتان می‌آید که به او خدمت کنم؟ پیامبرص فرمودند‪» :‬خیــر‪ ،‬امــا‬
‫با او مقاربت نکن«؛ زن گفت‪ :‬سوگند به خدا‪ ،‬او )تمایــل( و تــوان‬
‫حرکت برای چیزی ندارد و از روزی که وضع او چنین شده اســت‪،‬‬
‫یدهـد‪:‬‬ ‫تا امروز دایمًا‪ ،‬مشغول گریه کردن اسـت‪ .‬کعـب‪ ،‬ادامـه م ‍‬
‫هام به من گفت‪ :‬ای کاش تــو هــم از خــدمت‬ ‫یکی از اهالی خانواد ‍‬
‫لبــن امیــه‬ ‫هی خدمت زن خود را بگیری‪ ،‬بــه زن هل ‍‬ ‫پیامبرص اجاز ‍‬
‫اجازه داده است )شاید به زن تو نیــز اجــازه بدهــد(‪ ،‬گفتــم‪ :‬خیــر‪.‬‬
‫یدهـد‪،‬‬ ‫چنین نخواهم کرد‪ ،‬و معلـوم نیسـت چـه جـوابی بـه مـن م ‍‬
‫هلل پیرمرد است و من جوانم‪.‬‬
‫ده روز را هم بدان حال )دوری از زنــم(‪ ،‬گذرانــدم و بــا ایــن ده‬
‫روز‪ ،‬از روزی که گفتگو )و نشست و برخاست( با ما‪ ،‬نهــی شــده‬
‫بود‪ ،‬پنجاه روز کامل شد‪ .‬در پنجاهمین روز‪ ،‬نماز صــبح را بــر بــام‬
‫‪1‬‬
‫خـانه ادا کـردم و در حـالتی کـه خداونـد از مـا ذکـر کـرده اسـت‬
‫هی وسـعتش بـر مـا تنـگ و زنـدگی تلـخ شـده بـود(‪،‬‬ ‫)زمین بـا هم ‍‬
‫‪2‬‬
‫نشسته بودم‪ ،‬ناگهان شخصـی از بـالی »کـوه ســلع« بـا صـدایی‬
‫ببــن مالــک! بشــارت بــاد! بــه محــض‬ ‫رسا و بلند فریاد زد‪ :‬ای کع ‍‬
‫شنیدن فریاد‪ ،‬به سجده رفته و دانستم که گشایشی شده اســت‪،‬‬
‫هی مــا را بــه‬ ‫پیامبرص وقت خواندن نماز صبح‪ ،‬عفو و پذیرش تــوب ‍‬
‫یآمدنــد و بــه مــا بشــارت‬ ‫مردم اعلن فرمود و مــردم‪ ،‬نــزد مــا م ‍‬
‫هدهندگانی پیــش دو دوســتم نیــز رفتنــد‪ .‬شخصــی‪،‬‬ ‫یدادند و مژد ‍‬ ‫م ‍‬
‫هسوی مــن دویــد‬ ‫)زبیر بن عوام‪ (‬که بر اسبی سوار شده بود‪ ،‬ب ‍‬
‫هبن عمر( اسلمی‪ ،‬تلش کــرد زودتــر‬ ‫و مردی چالک )به نام حمز ‍‬
‫هی توبه است که در این باره نازل شــده و‬
‫هی ‪ 118‬سور ‍‬ ‫‪ -‬منظور کعب‪ ،‬آی ‍‬ ‫‪1‬‬

‫از آن یاد خواهد شد ـ ویراستاران‪.‬‬


‫هاند که‪ :‬این شــخص »حضــرت ابــوبکر صــدیق‪«‬‬ ‫‪ -‬بعضی از مورخان گفت ‍‬ ‫‪2‬‬

‫بوده است ـ ویراستاران‪.‬‬

‫‪119‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪120‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫بر من برسد و به بالی کوه رفته‪ ،‬فریــاد زد و مــژده داد و صــدای‬


‫او‪ ،‬پیش از آمدن سوار به گوش من رســید و هنگــامی کــه مــردی‬
‫هاش را شنیده بــودم‪ ،‬پیــش مـن آمــد‪ ،‬از شــادی دو‬ ‫که صدای مژد ‍‬
‫لباس خود را از تن درآورده و به عنــوان مژدگــانی‪ ،‬بــه وی دادم و‬
‫هخدا قسم‪ ،‬در آن موقع‪ ،‬به جز این دو تکه لباس‪ ،‬پوشاک دیگری‬ ‫ب ‍‬
‫نداشتم‪ ،‬بعد‪ ،‬دو قطعه لباس را به امانت گرفتم و آنها را پوشیدم‬
‫و به قصد حضور پیامبرص بیرون آمدم؛ در بیــن راه‪ ،‬مــردم گــروه‬
‫یگفتنــد‪:‬‬‫هام‪ ،‬بــه مــن م ‍‬‫یدیدند‪ ،‬با تبریک قبولی توب ‍‬ ‫گروه مرا که م ‍‬
‫هی تو از طرف خدا بر تو مبارک باد! تا وقــتی کــه داخــل‬ ‫قبول توب ‍‬
‫هاند؛ در میان‬ ‫مسجد شدم‪ ،‬دیدم مردم‪ ،‬در خدمت پیامبرص نشست ‍‬
‫هبن عبیدالله‪ «‬بلنــد شــد و پیــش مــن دویــد و بــا مــن‬ ‫آنها »طلح ‍‬
‫مصاحفه کرد و تبریک گفــت و از »مهــاجرین« جــز او کســی بلنــد‬
‫نشــد ـ ـ و ایــن قیــام را‪ ،‬کعــب‪ ،‬بعــدها‪ ،‬همیشــه بــه یــاد داشــت و‬
‫یگوید‪ :‬وقــتی کــه بــه پیــامبرص ســلم‬ ‫یکرد ـ کعب م ‍‬ ‫فراموش نم ‍‬
‫یزد‪،‬‬ ‫کردم‪ ،‬در حالی که چهــره ی مبــارکش از خوشــحالی بــرق م ‍‬
‫فرمودنــد‪» :‬مــژده بــاد بــه تــو بــرای بهــترین روزی کــه از ولدتــت‬
‫تاکنون بر تو گذشــته اســت!« عــرض کــردم‪ :‬ای رســول خــداص!‬
‫)این مژده( از طرف شماست یا از طرف خدا؟! فرمودنــد‪» :‬نــه‪،‬‬
‫از طــرف خداونــد متعــال اســت«‪ .‬پیــامبرص وقــتی کــه شــادمان‬
‫یشد و این‬ ‫یدرخشید و روشن م ‍‬ ‫هاش همچون ماه م ‍‬ ‫یشد‪ ،‬چهر ‍‬ ‫م ‍‬
‫یدانستیم‪ .‬وقتی که در برابــر ایشــان‬ ‫هی ما م ‍‬ ‫حالت ایشان را‪ ،‬هم ‍‬
‫هی مــن‪ ،‬آن اســت‬ ‫نشستم‪ ،‬گفتم‪ :‬ای رسول خداص! جزئی از توب ‍‬
‫کــه از مــال خــود ـ ـ در راه صــدقه بــه خــدا و پیــامبر او ـ ـ بگــذرم؛‬
‫فرمودند‪» :‬قسمتی از مالت را برای خود نگه دار که برایــت بهــتر‬
‫یدارم و‬ ‫است«‪ .‬عرض کردم‪ :‬من سهم خود از »خیــبر« را نگــه م ‍‬
‫ادامه دادم‪ :‬ای رسول خداص! خداوند متعال‪ ،‬مرا فقط بــه ســبب‬
‫هی من‪ ،‬آن اســت کــه تــا عمــر دارم‪،‬‬ ‫راستگویی نجات داد و از توب ‍‬
‫جز به راست‪ ،‬سخنی نگویم‪.‬‬
‫هام‪:‬‬‫هخدا سوگند‪ ،‬از روزی که ایــن ســخن را بــه پیــامبرص گفت ‍‬ ‫ب ‍‬
‫یشناسم که خداوند‪ ،‬او را در راســتگویی‪ ،‬بــه‬ ‫هیچ مسلمانی را نم ‍‬
‫هخدا سوگند‪ ،‬از روزی‬ ‫زیبایی آزمایش من‪ ،‬آزمایش کرده باشد و ب ‍‬
‫هام تــا امــروز‪ ،‬دروغ عمــد بــر زبــان‬ ‫کــه بــا پیــامبرص عهــد کــرد ‍‬

‫‪120‬‬
.............................................................‫ضالصالحین‬
121 ‌ ‫ریا‬
......................................

‫ مرا از دروغ حفــظ‬،‫هی عمرم‬ ‍ ‫هام و امیدوارم خداوند در بقی‬


‍ ‫نیاورد‬
‫ این آیــات را در ایــن‬،‫ سپس خداوند متعال‬:‫یگوید‬ ‍ ‫ کعب م‬.‫فرماید‬
:‫باره نازل فرمود‬
    
  
 
  
   
 
    
  
   
  
 
 
 
 
   
 
  
 
 
   
   
 
  
  
 
 
 
  
-117 / ‫ )التوبه‬  
(119

121
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪122‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫هی مهـــاجرین و انصـــار را‬ ‫هی پیـــامبر و تـــوب ‍‬
‫»خدونـــد‪ ،‬تـــوب ‍‬
‫پــذیرفت‪) ،‬مهــاجرین و انصــاری( کــه در روزگــار ســختی‪ ،‬از‬
‫های از آنــان‪،‬‬ ‫پیامبر پیروی کردند‪ ،‬بعد از آن که دل های دست ‍‬
‫هی آنان‬ ‫اندکی مانده بود که منحرف شود‪ ،‬سپس خداوند توب ‍‬
‫را پذیرفت‪ ،‬چرا که او نسبت به آنان بسیار مهربــان اســت*‬
‫هی آن سه نفری را هم پــذیرفت‪ ،‬کــه واگــذار )و‬ ‫خداوند‪ ،‬توب ‍‬
‫در قبول توبه( به تأخیر انداخته شدند‪ ،‬تا آنجــا کــه زمیــن‪ ،‬بــا‬
‫هی وسعت‪ ،‬بــر آنـان تنــگ شـد‪ ،‬و دلشـان بــه هـم آمـد و‬ ‫هم ‍‬
‫دانستند که هیچ پناهگاهی از خدا جز بازگشت به خــدا وجــود‬
‫هکننــد‪،‬‬
‫نگــاه خــدا بــه آنــان توفیــق تــوبه داد تــا توب ‍‬ ‫نــدارد‪ ،‬آ ‍‬
‫هپذیر و مهربان است* ای کسانی‬ ‫یگمان خداوند بسیار توب ‍‬ ‫ب ‍‬
‫هاید! از خدا بترسید و همگام با راســتگویان و‬ ‫که ایمان آورد ‍‬
‫صادقان باشید«‪.‬‬
‫هخدا‪ ،‬از وقتی که خداونــد مــرا بــه دیــن‬ ‫یگوید‪ :‬سوگند ب ‍‬ ‫کعب م ‍‬
‫گتــر از‬
‫اســلم هــدایت فرمــود‪ ،‬از دیــد خــودم‪ ،‬هرگــز نعمــتی بزر ‍‬
‫راستی با پیامبرص را به من عطا نکرده است که من به پیامبرص‬
‫یگمان‪،‬‬ ‫دروغ نگفتم تا مانند کسانی که دروغ گفتند‪ ،‬هلک شوم‪ ،‬ب ‍‬
‫هکــار بــرده‬‫خداونــد‪ ،‬در قــرآن‪ ،‬در مــورد آنــان‪ ،‬بــدترین جملــه را ب ‍‬
‫یفرماید‪:‬‬‫است؛ آنجا که م ‍‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪   ‬‬

‫‪122‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪123‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)التوبه ‪-95 /‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪(96‬‬
‫هخــدا‪،‬‬‫هســوی آنــان بازگردیــد‪ ،‬بــرای شــما‪ ،‬ب ‍‬ ‫»هنگامی که ب ‍‬
‫فنظر کنیــد‪ ،‬از آنهــا‬
‫سوگند خواهند خــورد‪ ،‬تــا از آنــان صــر ‍‬
‫یگمان آنها پلید هستند و بــه ســزای کارهــایی‬ ‫دوری کنید‪ ،‬ب ‍‬
‫یکنند‪ ،‬جایگاهشان دوزخ است‪ .‬بــرای شــما ســوگندها‬ ‫که م ‍‬
‫یخورند تا از آنان درگذرید و خشنود شوید‪ ،‬اگر هم شــما‬ ‫م ‍‬
‫از آنان درگذرید و خشنود شوید‪ ،‬خداوند‪ ،‬از قــوم فاســقان‬
‫)گروهی که سر از فرمان خداوند تافته و بر دیــن شــوریده‬
‫یشود«‪.‬‬ ‫یگذرد و خشنود نم ‍‬ ‫باشند(‪ ،‬در نم ‍‬
‫یگوید‪ :‬پیامبرص کار ما سه نفر را از سایر کســانی کــه‬ ‫کعب م ‍‬
‫عذرشــان را بعــد از سوگندشــان پــذیرفت و بــا انهــا بیعــت کــرد و‬
‫برایشان طلب آمرزش نمود‪ ،‬به تأخیر انداخت‪ ،‬تا خداونــد در ایــن‬
‫بــــــاره قضــــــاوت کنــــــد‪ .‬و ایــــــن آیــــــه ‪ ‬‬
‫‪ ،     ...‬در‬ ‫‪‬‬
‫هی ما سه نفــر نــازل شــد؛ منظــور از تخلیــف در ایــن آیــه‪ ،‬جــا‬ ‫بار ‍‬
‫هی تبوک نیســت‪ ،‬بلکــه منظــور‪ ،‬واگذاشــتن و بــه‬ ‫ماندن ما از غزو ‍‬
‫هی ما از کسانی است که ســوگند خوردنــد‬ ‫تأخیر انداختن قبول توب ‍‬
‫و در حضور پیامبرص زبان به عذرخواهی گشــودند و عــذر آنهــا را‬
‫‪21‬‬
‫پذیرفت‪.‬‬
‫جشنبه‪ ،‬برای‬ ‫در روایتی دیگر آمده است که‪ :‬پیامبرص در روز پن ‍‬
‫جشــنبه از‬ ‫هی تبوک بیرون آمد و دوست داشت که روزهــای پن ‍‬ ‫غزو ‍‬
‫شهر بیرون آید‪.‬‬
‫در روایتی دیگر آمده است که‪ :‬پیامبرص همیشه در هنگــام روز‬
‫یگشتند و در موقع بازگشت‪ ،‬ابتدا بـه‬ ‫و وقت چاشت‪ ،‬از سفر برم ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(4418‬م )‪.[(2769‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬این حدیث‪ ،‬دلیل بر آن است که گناه‪ ،‬هر چند بزرگ و زیاد باشــد )بــه آن‬ ‫‪2‬‬

‫یکــران او‪ ،‬قابــل‬


‫قالناس نباشد(‪ ،‬در برابر عفو خدا و رحمت ب ‍‬
‫شرط که ح ‍‬
‫بخشایش ایت؛ اما یأس از رحمت خدا و ناامید کردن دیگران از رحمت او‪،‬‬
‫موجب کفر و عذاب اوست‪ ،‬و نعوذ بالله تعالی‪ .‬مترجم‬

‫‪123‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪124‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یخوانــد و ســپس در میــان‬


‫یرفــت و دو رکعــت نمــاز م ‍‬
‫مســجد م ‍‬
‫ینشست‪.‬‬ ‫مردم م ‍‬

‫ن‬
‫مرا َ‬ ‫ع ْ‬ ‫ن وَفَْتح اْلجي ِم ِ ِ‬ ‫ضم الّنو ِ‬ ‫جْيد ب ِ َ‬ ‫ن أبي ن ُ َ‬ ‫‪ -22‬وَعَ ْ‬
‫خزاعي رضي الل ّه عَنهما أ َن امرأةًَ‬ ‫ن ال ُ‬
‫ّ ْ‬ ‫ُ ُْ َ‬ ‫ّ َ ِ‬
‫َ‬ ‫حصي ْ ِ‬ ‫ن ال ُ‬ ‫بْ ِ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الله َ‬ ‫سو َ‬ ‫ة أَتت َر ُ‬ ‫جهين َ‬ ‫ن ُ‬ ‫م ْ‬ ‫ِ‬
‫َ‬
‫ت‬
‫صب ْ ُ‬ ‫ت‪َ :‬يا رسول الله أ َ‬ ‫ن الّزَنا‪ ،‬فَقال َ ْ‬ ‫م َ‬ ‫حب َْلى ِ‬ ‫ي ُ‬ ‫وَهِ َ‬
‫َ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬ ‫ي الله‬ ‫ّ‬ ‫عا ن َب ِ‬ ‫ي‪ ،‬فَد َ َ‬ ‫ّ‬ ‫ه عَل َ‬ ‫م ُ‬ ‫حد ّا ً فأقِ ْ‬ ‫َ‬
‫ْ‬
‫ت فَأت ِِني‬ ‫ن ِإلي َْها‪ ،‬فَإ ِ َ‬ ‫َ‬ ‫سّلم َولي َّها فََقا َ‬
‫ضع َ ْ‬ ‫ذا وَ َ‬ ‫س ْ‬ ‫ح ِ‬ ‫ل‪ :‬أ ْ‬ ‫و َ‬
‫سّلم‪،‬‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي الل ّهِ َ‬ ‫مَر ب َِها ن َب ِ ّ‬ ‫ل فَأ َ‬ ‫فََفعَ َ‬
‫م صّلى‬ ‫شدت عَل َيها ث ِيابها‪ ،‬ث ُ َ‬
‫ت‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫جم ْ‬ ‫مَر ب َِها فُر ِ‬ ‫مأ َ‬ ‫ّ‬ ‫َْ َ ُ‬ ‫فَ ُ ّ ْ‬
‫ل الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫سو َ‬ ‫صّلي عَل َي َْها َيا َر ُ‬ ‫مُر‪ :‬ت ُ َ‬ ‫ه عُ َ‬ ‫ل لَ ُ‬ ‫عَل َي َْها‪ .‬فََقا َ‬
‫ت ب َْين‬ ‫م ْ‬ ‫س َ‬‫ة ل َوْ قُ ِ‬ ‫وب ً‬
‫ت تَ ْ‬ ‫ل‪ :‬ل ََقد ْ َتاب َ ْ‬ ‫ت‪َ ،‬قا َ‬ ‫وَقَد ْ َزن َ ْ‬
‫ت‬ ‫م وَهَ ْ‬ ‫َ‬
‫جد ْ َ‬ ‫ل وَ َ‬ ‫دين َةِ لوسعتهُ ْ‬ ‫ل الم ِ‬ ‫ن أهْ ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ن ِ‬ ‫سب ِْعي َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫جل؟‪ «،‬رواه‬ ‫ت ِبنْفسَها لل ّهِ عَّز و َ‬ ‫جاد َ ْ‬ ‫ن َ‬ ‫نأ ْ‬ ‫م ْ‬ ‫ل ِ‬ ‫ض َ‬ ‫أفْ َ‬
‫مسلم‪.‬‬
‫‪ -22‬از »ابونجیــد‪ ،‬عمــران بــن حصــین خزاعــی« روایــت شــده‬
‫هی جهینه« که از زنا حامله بود‪ ،‬نــزد‬ ‫است که گفت‪ :‬زنی از »قبیل ‍‬
‫پیامبرص آمد و گفت‪ :‬ای رسول خداص! حدی بــر مــن اســت‪ ،‬آن‬
‫را اجرا کن! پیامبرص ولی او را فرا خواندنــد و فرمودنــد‪» :‬خــوب‬
‫از او پرستاری کن و چون وضع حمل کرد‪ ،‬او را پیــش مــن بیــاور‪،‬‬
‫ولی‪ ،‬بعد از وضع حمل‪ ،‬زن را نزد پیامبرص آورد و ایشان فرمــان‬
‫رجم او را صادر فرمودند؛ سپس او را سخت در لباسـش پیچیدنـد‬
‫هی او نمــاز گــزارد‪ ،‬حضــرت عمــر‪‬‬ ‫و رجم کردند؛ پیامبر بر جنــاز ‍‬
‫هی کســی کــه زنــا کــرده اســت‪،‬‬ ‫گفت‪ :‬ای رسول خداص! بر جنار ‍‬
‫یخوانی؟ پیامبرص فرمودند‪» :‬او چنان توبه کرده است که‬ ‫نماز م ‍‬
‫هی او را بین هفتاد نفر گناهکــار اهــل مــدینه تقســیم کننــد‪،‬‬ ‫اگر توب ‍‬
‫هی همــه‬ ‫یشود )و برکت آن موجب قبــول تــوب ‍‬ ‫هی آنها م ‍‬‫شامل هم ‍‬

‫‪124‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪125‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یگردد(‪ ،‬آیا چیزی بــالتر از ایــن را ســراغ داری کــه او‪ ،‬نفــس و‬
‫م ‍‬
‫وجود خود را در نهایت‪ ،‬در اختیار خداوند قــرار داد و قربــانی کــرد‬
‫‪1‬‬
‫)تا خداوند‪ ،‬حکم خود را بر او اجرا نماید؟(«‪.‬‬

‫ضي الله‬ ‫ن عَّباس وأنس بن مالك َر ِ‬ ‫ن اب ْ ِ‬ ‫‪ -23‬وَ َعَ ِ‬


‫ل‪:‬‬‫سّلم َقا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو َ‬ ‫ن َر ُ‬ ‫عن ُْهم أ ّ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫»ل َو أ َ‬
‫ن لَ ُ‬
‫ه‬ ‫كو َ‬ ‫ن يَ ُ‬‫بأ ْ‬ ‫ح ّ‬ ‫بأ َ‬ ‫ن ذ َهَ ِ‬ ‫م ْ‬ ‫م َواِديا ً ِ‬ ‫ن آد َ َ‬ ‫ِ‬ ‫ْ‬ ‫ب‬ ‫ل‬ ‫ن‬
‫ّ‬ ‫ْ‬
‫ه عََلى‬ ‫َ‬
‫ب‪ ،‬وَي َُتوب الل ّ ُ‬ ‫مل َفاهُ إ ِل ّ الت َّرا ُ‬ ‫ن يَ ْ‬ ‫ن‪ ،‬وَل َ ْ‬ ‫واِديا ِ‬
‫ه‪.‬‬
‫علي ْ ِ‬
‫مت َّفقٌ َ‬ ‫ب« ُ‬ ‫ن َتا َ‬ ‫م ْ‬
‫َ‬
‫نعباسب و انس بن مالــک‪ ‬روایــت شــده اســت کــه‬ ‫‪ .23‬از اب ‍‬
‫هی پــر از طل‬ ‫پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬اگــر انســان‪ ،‬صــاحب یــک در ‍‬
‫یخواهد که مالک دو برابــر آن باشــد‪ ،‬و بــه جــز خــاک‪،‬‬ ‫باشد‪ ،‬باز م ‍‬
‫هی هــر تــوبه‍‬
‫یکنــد و خداونــد‪ ،‬تــوب ‍‬
‫هیچ چیز دهان انســان را پــر نم ‍‬
‫‪2‬‬
‫یپذیرد«‪.‬‬
‫های را م ‍‬ ‫کنند ‍‬
‫‪ -24‬وعَن أبي هريرة رضي الل ّه عَن َ‬
‫ل الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫سو َ‬ ‫ن َر ُ‬ ‫هأ ّ‬ ‫ُ ْ ُ‬ ‫َ ِ‬ ‫َ ْ‬
‫حاُنه‬ ‫ه سب ْ َ‬ ‫ك الل ّ ُ‬ ‫ضح ُ‬‫ل‪» :‬ي َ ْ‬ ‫سّلم َقا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ن‬ ‫َ‬
‫خل ِ‬ ‫خَر يد ْ ُ‬ ‫ما ال َ‬ ‫ل أحد ُهُ َ‬ ‫ن يْقت ُ ُ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫جلي ْ ِ‬ ‫وت ََعالى إ ِلى َر ُ‬
‫ب‬‫م ي َُتو ُ‬ ‫ل الل ّهِ في ُْقتل‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫ذا في سبي ِ‬ ‫ل هَ َ‬ ‫جّنة‪ ،‬ي َُقات ِ ُ‬‫ال َ‬
‫ه‪.‬‬‫مت َّفقٌ عَل َي ْ ِ‬ ‫د« ُ‬ ‫م فيستشه ُ‬ ‫ل َفي ْ‬
‫سل ِ ُ‬ ‫ه عََلى ال َْقات ِ ِ‬ ‫الل ّ ُ‬
‫‪ .24‬از ابوهریره‪ ‬روایت شده اســت کــه پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫یکشــد و‬ ‫یخندد که یکی از آنها دیگــری را م ‍‬ ‫»خداوند به دو مرد م ‍‬
‫یجنگــد و‬ ‫یشــوند‪ ،‬مقتــول‪ ،‬در راه خــدا م ‍‬
‫هــر دو داخــل بهشــت م ‍‬
‫هی‬‫یشــود و خداونــد تــوب ‍‬‫یشود و سپس قاتل‪ ،‬مسلمان م ‍‬ ‫کشته م ‍‬
‫یشود«‪.‬‬ ‫یپذیرد و او نیز‪ ،‬شهید م ‍‬
‫او را م ‍‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(1696‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6436‬م )‪.[(1049‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪125‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪126‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .3‬باب الصبر‬
‫باب صبر‬

‫لالله تعالی‪:‬‬
‫قا ‌‬
‫‪   ‬‬
‫‪ ‬‬
‫لعمران ‪(200 /‬‬ ‫‪)   ‬آ ‍‬
‫هاید! شکیبایی ورزید و استقامت‬
‫»ای کسانی که ایمان آورد ‍‬
‫و پایداری کنید«‪.‬‬
‫لالله تعالی‪:‬‬
‫و قا ‌‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪)  ‬البقره ‪(155 /‬‬
‫»و قطعا ً شــما را بــا چیزهــایی )ماننــد( تــرس و گرســنگی و‬
‫ههــا آزمــایش‬
‫زیــان مــالی و جــانی و کمبــود ثمــرات و میو ‍‬
‫یکنیم‪ ،‬و به صابران مژده و بشارت بده«‪.‬‬ ‫م ‍‬
‫و قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫)الزمر ‪(10 /‬‬ ‫‪  ‬‬

‫‪126‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪127‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫»قطع ـا ً اجــر و پــاداش شــکیبایان بــه تمــام و کمــال و بــدن‬
‫یشود«‪.‬‬‫حساب داده م ‍‬
‫و قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫)الشوری ‪(43 /‬‬ ‫‪‬‬
‫هی کارهای‬
‫»کسی که شکیبایی کند و )از گناه دیگران( درگذرد‪ ،‬از زمر ‍‬
‫مطلوب است که باید بر آن عزم را جزم کرد و ماندگار شد«‪.‬‬
‫و قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫)البقره ‪(153 /‬‬ ‫‪‬‬
‫»از بردبــاری و نمــاز یــاری بجوییــد‪ ،‬کــه قطع ـًا‪ ،‬خداونــد بــا‬
‫صابران است«‪.‬‬
‫و قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪/‬‬ ‫‪) ‬محمد‬
‫‪(31‬‬
‫یکنیــم تــا معلــوم شــود‬ ‫»قطعا ً ما هم ‍‬
‫هی شما را آزمــایش م ‍‬
‫مجاهدان و صابران شما چه کسانی هستند«‪.‬‬
‫آیات در امر به صبر و فضیلت آن‪ ،‬فراوان و مشهور هستند‪.‬‬

‫ي‬
‫شعر ّ‬ ‫صم اﻷ ْ‬ ‫عا ِ‬
‫ن َ‬ ‫ث بْ ِ‬
‫حارِ ِ‬‫ك ال ْ َ‬
‫مال ِ ٍ‬
‫‪ -25‬وعن أبي َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الل ّهِ َ‬
‫سو ُ‬ ‫ل‪َ :‬قا َ‬
‫ل َر ُ‬ ‫ه َقا َ‬ ‫ي الل ّ ُ‬
‫ه عَن ْ ُ‬ ‫ض َ‬‫َر ِ‬
‫مد ُ لّله‬
‫ح ْ‬‫مان‪َ ،‬وال ْ َ‬ ‫شط ُْر ا ِ‬
‫لي َ‬ ‫سّلم‪» :‬الط ُّهوُر َ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬

‫‪127‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪128‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫مل‬ ‫تمل َ اْلميزان وسبحان الله والحمد لّله تمل َ‬


‫ن أو ْ ت َ ْ‬ ‫َ ْ ِ‬ ‫َ ْ ُ‬ ‫ُ ْ َ َ‬ ‫َ‬ ‫َ ْ‬
‫صد َقَ ُ‬
‫ة‬ ‫صل َةِ نوٌر‪ ،‬وال ّ‬ ‫ض َوال ّ‬‫ِ‬ ‫وات َواﻷ َْر‬ ‫سم َ‬ ‫ن ال ّ‬
‫ما ب َي ْ َ‬ ‫َ‬
‫َ‬
‫ك أوْ عَل َي ْ َ‬ ‫ة لَ َ‬
‫ك‪.‬‬ ‫ج ُ‬‫ح ّ‬
‫ن ُ‬ ‫ضَياٌء‪ ،‬وال ُْقْرآ ُ‬ ‫صب ُْر ِ‬
‫ن‪َ ،‬وال ّ‬ ‫ها ٌ‬ ‫ب ُْر َ‬
‫َ‬ ‫كُ ّ‬
‫موب ُِقَها«‬ ‫معْت ُِقها‪ ،‬أوْ ُ‬ ‫هف ُ‬ ‫س ُ‬‫دو‪ ،‬فَِبائ ِعٌ ن َْف َ‬
‫ل الّناس ي َغْ ُ‬
‫رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .25‬از »ابومالک حارث بــن عاصــم اشــعاری« ‪ ‬روایــت شــده‬
‫است که پیامبرص فرمودند‪» :‬پاکیزگی )وضو( نصف ایمـان اســت‬
‫یکنــــد و‬
‫هی تــــرازوی حســــنات را پــــر م ‍‬ ‫و »الحمــــدالله«‪ ،‬کف ‍‬
‫نها و زمیــن را پــر‬ ‫نالله والحمــدلله« فضــای بیــن آســما ‍‬
‫»ســبحا ‍‬
‫یکننــد‪ ،‬نمــاز‪ ،‬نــور اســت و زکــات‪ ،‬حجــت‪ ،‬و صــبر‪ ،‬روشــنی‪ ،‬و‬ ‫م ‍‬
‫هی مردم شب را بــه زور‬ ‫قرآن‪ ،‬بر نفع یا ضرر تو‪ ،‬دلیل است‪ ،‬هم ‍‬
‫یکننــد؛ یــا آن را از‬
‫آورند در حالی که با نفس خودشــان معــامله م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یکشانند«‪.‬‬ ‫یکنند؛ یا آن را به هلک و نابودی م ‍‬ ‫هر بدی آزاد م ‍‬

‫ي‬
‫خد ْرِ ّ‬ ‫ن ال ُ‬ ‫سَنا ٍ‬ ‫ماِلك ْبن ِ‬ ‫سعيدٍ ْبن َ‬ ‫ن أبي َ‬ ‫‪ -26‬وَعَ ْ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫سو َ‬
‫ل‬ ‫سأُلوا َر ُ‬ ‫صارِ َ‬ ‫َ‬ ‫ن اﻷن‬ ‫َ‬ ‫ن َناسا ً ِ‬
‫م‬ ‫ما أ ّ‬ ‫ه عَن ْهُ َ‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫ض َ‬ ‫َر ِ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫سأُلوهُ‬ ‫م َ‬ ‫هم‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫عطا ُ‬ ‫سّلم فأ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الله َ‬
‫ق‬
‫ن أن ََف َ‬
‫َ‬
‫حي َ‬ ‫م ِ‬ ‫ل ل َهُ ْ‬ ‫ه‪ ،‬فََقا َ‬ ‫عن ْد َ ُ‬
‫ما ِ‬ ‫حّتى ن َِفد َ‬ ‫م‪َ ،‬‬ ‫طاهُ ْ‬ ‫فَأ َعْ َ‬
‫م‪،‬‬ ‫خَرهُ عَن ْك ُ ْ‬ ‫ن أد ّ ِ‬ ‫خي ْرٍ فَل َ ْ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫ن ِ‬ ‫ما ي َك ُ ْ‬ ‫ه‪َ » :‬‬ ‫يٍء ب ِي َدِ ِ‬ ‫ش ْ‬ ‫ل َ‬ ‫كُ ّ‬
‫ن ي ُغْن ِهِ الل ّ ُ‬
‫ه‪،‬‬ ‫ست َغْ َِ‬ ‫ن يَ ْ‬ ‫م ْ‬ ‫ه الله وَ َ‬ ‫ف ي ُعِّف ُ‬ ‫ستعِْف ْ‬ ‫ني ْ‬ ‫م ْ‬ ‫وَ َ‬
‫خْيرا ً‬ ‫حد ٌ عَ َ‬ ‫ُ‬
‫طاًء َ‬ ‫ىأ َ‬ ‫ما أعْط ِ َ‬ ‫ه‪ .‬وَ َ‬ ‫صب ّْرهُ الل ّ ُ‬ ‫صب ّْر ي ُ َ‬ ‫ن ي َت َ َ‬ ‫م ْ‬ ‫وَ َ‬
‫َ‬
‫ه‪.‬‬‫مت َّفقٌ عَل َي ْ ِ‬ ‫ر« ُ‬ ‫صب ْ ِ‬
‫ن ال ّ‬ ‫م َ‬ ‫سع َ ِ‬ ‫وَأوْ َ‬
‫‪ .26‬از »ابوسعید سعد بن مالــک بــن ســنان خــدری«ب روایــت‬
‫شــده اســت کــه گفــت‪ :‬گروهــی از انصــار از پیــامبرص چیــزی‬
‫خواستند‪ ،‬به آنها عطا فرمودند‪ ،‬دوباره توقع احسان از او کردند و‬
‫پیامبرص به آنها عطا فرمودند‪ ،‬در نتیجه آنچه داشت‪ ،‬تمـام شــد و‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(223‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪128‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪129‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هنگامی که تمام آنچه پیش خــود داشــت‪ ،‬بــا دســت خــود بخشــید‪،‬‬
‫فرمودند‪» :‬هر چه )مال( نزد من باشد‪ ،‬از شما دریغ نخواهم کــرد‬
‫گمنشی و بی توقعی از دیگران باشد‪ ،‬خداوند‪،‬‬ ‫و هر کس اهل بزر ‍‬
‫ینمایــد( و‬
‫یدهد )آبرویش را ـ در فقر ــ محفــوظ م ‍‬ ‫او را پاداش م ‍‬
‫تنفس داشته باشد‪ ،‬خداونــد‪،‬‬ ‫ینیازی بورزد و عز ‍‬ ‫هر کس اظهار ب ‍‬
‫یکند و هر کــس خــود را بــه شــکیبایی عــادت دهــد‪،‬‬ ‫ینیاز م ‍‬
‫او را ب ‍‬
‫چکس بخششــی بهــتر و بیشــتر‬ ‫یکند و به هی ‍‬
‫خداوند‪ ،‬او را صبور م ‍‬
‫‪1‬‬
‫از صبر‪ ،‬داده نشده است«‪.‬‬

‫ي الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫ض َ‬ ‫ن َر ِ‬ ‫سَنا ٍ‬ ‫ن ِ‬ ‫ب بْ ِ‬ ‫صهَي ْ ِ‬ ‫حَيى ُ‬ ‫ن أبي ي َ ْ‬ ‫‪ -27‬وَعَ ْ‬
‫سّلم‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الله َ‬ ‫سو ُ‬ ‫ل َر ُ‬ ‫ل‪َ :‬قا َ‬ ‫ه َقا َ‬ ‫عَن ْ ُ‬
‫َ‬
‫س‬‫خي ٌْر‪ ،‬وَل َي ْ َ‬‫ه َ‬ ‫ه لَ ُ‬
‫مَرهُ ك ُل ّ ُ‬ ‫نأ ْ‬ ‫ن إِ ّ‬ ‫ِ‬ ‫مؤ ْ ِ‬
‫م‬ ‫مرِ ال ْ ُ‬‫جبا ً ﻷ ْ‬‫»عَ َ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫كا َ‬‫شك ََر فَ َ‬ ‫سّراُء َ‬ ‫ه َ‬ ‫صاب َت ْ ُ‬
‫نأ َ‬ ‫من‪ :‬إ ِ ْ‬ ‫مؤ ْ ِ‬ ‫حدٍ إ ِل ّ لل ْ ُ‬‫ك ﻷِ َ‬ ‫ذ َل ِ َ‬
‫خيرا ً ل َه‪ ،‬وإ َ‬
‫ه«‬‫ن خْيرا ً ل َ ُ‬ ‫كا َ‬ ‫صب ََر فَ َ‬ ‫ضّراُء َ‬ ‫ه َ‬ ‫صاب َت ْ ُ‬ ‫نأ َ‬ ‫ُ َِ ْ‬ ‫َ ْ‬
‫رواه مسلم‪.‬‬
‫‪ .27‬از »ابویحیی صهیب بن سنان«‪ ‬روایــت شــده اســت کــه‬
‫هی‬ ‫یکنــم کــه هم ‍‬
‫پیامبرص فرمودند‪ :‬نــاز حــال مســلمان تعجــب م ‍‬
‫کارهایش برای او خیر است و این وضع تنها برای مؤمن است که‬
‫هی شادی و سود است‪ ،‬برای او پیش آید‪ ،‬شــکر‬ ‫اگر چیزی که مای ‍‬
‫یکند و خیر او در آن است و اگر ضرر )و سختی( برای او پیــش‬ ‫م ‍‬
‫یکند و خیر او در آن است«‪.‬‬ ‫آید‪ ،‬صبر م ‍‬

‫ي‬ ‫ما ثُق َ‬ ‫ه َقا َ‬ ‫‪ -28‬وع َ‬


‫ل الن ّب ِ ّ‬ ‫ل‪ :‬ل ّ‬ ‫ي الله عن ْ ُ‬ ‫ض َ‬ ‫سر ِ‬ ‫ن أن ٍ‬ ‫ْ‬
‫ت‬‫ب فَقال ْ‬ ‫شاهُ الكْر ُ‬ ‫ل يتغ ّ‬ ‫جع َ َ‬
‫سلم َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫س‬‫ل‪» :‬لي ْ َ‬ ‫ه‪ ،‬فََقا َ‬‫ب أب ََتا ُ‬ ‫َ‬
‫ي الله عن َْها‪ :‬واكْر َ‬ ‫ض َ‬ ‫ة َر ِ‬‫م ُ‬
‫فاط ِ َ‬
‫ت‪َ :‬يا أبَتاهُ‬ ‫ت قال َ ْ‬ ‫ما َ‬ ‫ما َ‬ ‫م« فل ّ‬ ‫ب بعْد َ الي َوْ ِ‬‫عََلى أبيك كْر ٌ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(1496‬م )‪.[(1053‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪129‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪130‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ه‪َ ،‬يا‬ ‫ب رب ّا ً د َ‬ ‫َ‬


‫س مأَوا ُ‬‫ة الِفْرد َوْ ِ‬
‫ه‪ ،‬يا أبَتاهُ جن ّ ُ‬ ‫عا ُ‬ ‫جا َ‬ ‫أ َ‬
‫ة‬
‫م ُ‬
‫ت فاط ِ َ‬ ‫ن قال ْ‬ ‫دف َ‬ ‫ما ُ‬‫ه‪ ،‬فل َ ّ‬ ‫أ َب ََتاهُ إ َِلى جْبري َ‬
‫ل ْننَعا ُ‬
‫حُثوا عََلى‬ ‫طابت أنفسك ُ َ‬
‫ن تَ ْ‬
‫مأ ْ‬ ‫ُ ْ‬ ‫عنَها‪ :‬أ َ ْ‬ ‫ي الله َ‬ ‫ض َ‬‫َر ِ‬
‫ب؟ رَواهُ‬ ‫سّلم الّترا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫سول الله َ‬ ‫ر ُ‬
‫ي‪.‬‬‫الُبخار ّ‬
‫‪ .28‬از انس‪ ‬روایت شده است که همین که پیامبرص بــدنش‬
‫ســنگین شــد )حــالت ســکرات مــوت او را فراگرفــت(‪ ،‬حضــرت‬
‫فاطمهك گفـت‪ :‬وای بـر مـن! غـم )از دسـت دادن( پـدرم‪ ،‬چقـدر‬
‫ســخت اســت! پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬پــدرت‪ ،‬از ایــن پــس غمــی‬
‫نخواهد داشت« وقتی که جان به جان آفرین تسلیم کرد‪ ،‬حضــرت‬
‫فاطمهك خطاب به اصحابب گفت‪ :‬آیا دل شــما راضــی اســت کــه‬
‫‪1‬‬
‫خاک بر جسد مبارک پیامبرص بریزید؟!«‪.‬‬

‫ة موَْلى‬ ‫حارث َ َ‬ ‫ُ‬


‫مة بن زيد َ‬ ‫ن أبي زْيد أسا َ‬ ‫‪ -29‬وع ْ‬
‫ه‬
‫ن حب ّ ِ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ ّ‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫سلم وحب ّهِ واب ْ ِ‬ ‫َ‬
‫سول الله َ‬ ‫ر ُ‬
‫صّلى‬ ‫ي َ‬ ‫ت الن ّب ِ ّ‬ ‫ت بن ْ ُ‬ ‫ل‪ :‬أْرسل َ ْ‬ ‫ما‪ ،‬قا َ‬ ‫ي الله عنهُ َ‬ ‫رضـ َ‬
‫شهد َْنا‪،‬‬ ‫ضَر فا ْ‬ ‫ن اب ِْني قَدِ احت ُ ِ‬ ‫سّلم‪ :‬إ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ه‬
‫ذ‪ ،‬ول ُ‬ ‫خ َ‬ ‫ما أ َ‬ ‫م وي َُقول‪» :‬إن لّله َ‬ ‫سل َ‬ ‫ل يْقرِئُ ال ّ‬ ‫س َ‬‫فأر َ‬
‫صِبر‬ ‫مى‪ ،‬فلت ْ‬ ‫مس ّ‬ ‫ل ُ‬ ‫ٍ‬ ‫ج‬
‫عن ْد َهُ بأ َ‬ ‫يٍء ِ‬ ‫ْ‬ ‫ل َ‬
‫ش‬ ‫طى‪ ،‬وك ُ ّ‬ ‫ما أعْ َ‬ ‫َ‬
‫ْ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫م‬‫م عَلي ْهِ ليأتيّنها‪ .‬فََقا َ‬ ‫ت ِإلي ْهِ ت ُْقس ُ‬ ‫سل ْ‬ ‫ب« فأر َ‬ ‫حتس ْ‬ ‫ولت ْ‬
‫ُ‬
‫ن‬
‫ي بْ َ‬ ‫ل‪ ،‬وَأب َ ّ‬ ‫جب َ ٍ‬ ‫ن َ‬ ‫مَعاذ ُ اب ْ ُ‬ ‫ة‪ ،‬وَ ُ‬ ‫عباد َ َ‬ ‫ن ُ‬ ‫سعْد ُ ب ْ ُ‬ ‫ه َ‬ ‫مع َ ُ‬‫وَ َ‬
‫م‪ ،‬فَُرفِعَ‬ ‫ه عَن ْهُ ْ‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫ض َ‬ ‫ل َر ِ‬ ‫جا ٌ‬ ‫ت‪ ،‬وَرِ َ‬ ‫ن ثا َب ِ ٍ‬ ‫ب‪ ،‬وََزي ْد ُ ب ْ ِ‬ ‫ك َعْ ٍ‬
‫ي‪،‬‬ ‫سّلم الصب ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو ِ‬ ‫إ َِلى َر ُ‬
‫ه‪،‬‬‫ت عَْينا ُ‬ ‫ع‪ ،‬فََفاض ْ‬ ‫ه َتقْعق ُ‬ ‫س ُ‬ ‫جرِهِ ون َْف ُ‬ ‫ح ْ‬ ‫فأقعَد َهُ في ِ‬
‫ه‬
‫ل‪» :‬هَذِ ِ‬ ‫ذا؟ فقا َ‬ ‫ما هَ َ‬ ‫ل الله َ‬ ‫سو َ‬ ‫د‪َ :‬يا ر ُ‬ ‫ل سع ْ ٌ‬ ‫فقا َ‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(4462‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪130‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪131‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ه« وفي‬ ‫عَبادِ ِ‬‫ب ِ‬ ‫ه تعََلى في قُُلو ِ‬ ‫ة جعل ََها الل ّ ُ‬


‫حم ٌ‬ ‫َر ْ‬
‫م‬
‫ح ُ‬
‫ما ي َْر َ‬
‫عَبادِهِ وَإ ِن ّ َ‬ ‫ن ِ‬ ‫م ْ‬
‫شاَء ِ‬ ‫ن َ‬
‫بم ْ‬ ‫ة‪» :‬في قُُلو ِ‬ ‫رِواي ٍ‬
‫ه‪.‬‬‫مت َّفقٌ عَل َي ْ ِ‬
‫ماَء« ُ‬
‫ح َ‬
‫عَبادِهِ الّر َ‬ ‫ن ِ‬
‫هم ْ‬ ‫الل ّ ُ‬
‫ب‪.‬‬ ‫ض َ‬
‫طر ُ‬ ‫حّر ُ‬
‫ك وت َ ْ‬ ‫ع«‪َ :‬تت َ‬
‫معَْنى »ت ََقعَْق ُ‬
‫وَ َ‬
‫‪ .29‬از »ابویزیـد اسـامه بـن زیـد بـن حـارثه« غلم پیـامبرص و‬
‫دوست و پسر دوست اوب روایت شده است که دختر‪ 1‬پیامبرص‬
‫بــه ایشــان ســفارش فرســتاد کــه فرزنــدم در حــال مــرگ اســت؛‬
‫تشــریف بیاوریــد؛ پیــامبرص بــه او ســلم فرســتادند و فرمودنــد‪:‬‬
‫یکنــد‪ ،‬از آن او و ملــک‬ ‫یگیــرد یــا عطــا م ‍‬
‫»خداوند‪ ،‬هرچه را که م ‍‬
‫اوست و هر چیز نزد او‪ ،‬وقت معینی دارد؛ بگویید صــبر کنــد و بــه‬
‫امید پاداش خداوند باشد«؛ باز سفارش فرستاد و ســوگند داد کــه‬
‫پیامبرص تشریف بــبرد‪ ،‬پیــامبرص برخاســت و »ســعدبن عبــاده و‬
‫معاذ بن جبل و ابی بن کعب و زید بن ثابت« و مردانی دیگر ك در‬
‫یزد و‬ ‫خــدمت وی بودنــد؛ کــودک را در حــالی کــه تنــد نفــس م ‍‬
‫یرفت‪ ،‬به پیامبرص دادند‪ ،‬او را در آغــوش‬ ‫هاش بال و پایین م ‍‬
‫سین ‍‬
‫گرفت‪ ،‬چشمان مبارک پیامبرص پر از اشک شــد‪ ،‬ســعد‪ ‬گفــت‪:‬‬
‫ای رسول خداص! این چیســت؟ پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬ایــن رحــم‬
‫یدهــد« و در‬ ‫اســت کــه خداونــد متعــال‪ ،‬در دل بنــدگانش قــرار م ‍‬
‫های‬ ‫روایتی دیگر آمده است‪» :‬خداوند متعال آن را در دل هــر بنــد ‍‬
‫یکنــد‬‫یدهد و خداوند‪ ،‬تنها بــه بنــدگانی رحــم م ‍‬ ‫که بخواهد‪ ،‬قرار م ‍‬
‫که دارای رحم باشند«‪.‬‬
‫‪ -30‬وعَن صهيب رضي الل ّه عَن َ‬
‫ل الل ّهِ‬‫سو َ‬ ‫ن َر ُ‬ ‫هأ ّ‬ ‫ُ ْ ُ‬ ‫َ ْ ُ َْ ٍ َ ِ َ‬
‫ن‬
‫كا َ‬‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫ك في ِ َ‬ ‫مل ِ ٌ‬ ‫ن َ‬ ‫كا َ‬ ‫ل‪َ » :‬‬ ‫سّلم َقا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫مِلك‪ :‬إ ِّني‬ ‫ْ‬
‫ل ل ِل َ‬ ‫ما ك َب َِر َقا َ‬ ‫َ‬
‫حٌر‪ ،‬فَل ّ‬ ‫سا ِ‬ ‫ه َ‬ ‫َ‬
‫نل ُ‬ ‫م‪ ،‬وَ َ‬
‫كا َ‬ ‫َ‬
‫قب ْلك ُ ْ‬
‫ث إل َي غُ َ ُ‬
‫حَر‪ ،‬فَب َعَ َ‬
‫ث‬ ‫س ْ‬‫ه ال ّ‬ ‫م ُ‬ ‫لما ً أعَل ّ ْ‬ ‫ت َفابعَ ْ ِ ّ‬ ‫قَد ْ ك َب ِْر ُ‬
‫ب‪،‬‬
‫ك َراهِ ٌ‬ ‫سل َ َ‬ ‫ذا َ‬ ‫طريِقهِ إ ِ َ‬ ‫ن في َ‬ ‫كا َ‬‫ه‪ ،‬وَ َ‬
‫م ُ‬ ‫لما ً يعَل ّ ُ‬
‫إ ِل َي ْهِ غُ َ‬
‫‪ -‬این دختر‪ ،‬حضرت زینبك بوده است ـ ویراستاران‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪131‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪132‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ذا أ ََتى‬ ‫َ‬


‫ن إِ َ‬ ‫ه‪ ،‬وَ َ‬
‫كا َ‬ ‫جب ُ‬‫ه فأعْ َ‬ ‫لم ُ‬‫مع َ ك َ َ‬ ‫س ِ‬‫فََقعَد َ إ ِل َي ْهِ وَ َ‬
‫حَر‬‫سا ِ‬ ‫حر مر بالراهب وقَعد إل َيه‪ ،‬فَإ َ َ‬
‫ذا أَتى ال ّ‬ ‫ِ‬ ‫َ َ َ ِ ْ‬ ‫ّ ِ‬ ‫سا ِ َ َ ّ‬ ‫ال ّ‬
‫ت‬‫شي َ‬ ‫خ ِ‬ ‫ذا َ‬ ‫ب فقال‪ :‬إ ِ َ‬ ‫ك إ َِلى الّراهِ ِ‬ ‫ش َ‬
‫كا ذ َل ِ َ‬ ‫ه‪ ،‬فَ َ‬ ‫ضَرب َ ُ‬‫َ‬
‫ك‬ ‫َ‬
‫ت أهْل َ َ‬ ‫هلي‪ ،‬وَإ ِ َ‬ ‫َ‬ ‫حر فَُق ْ‬
‫شي َ‬ ‫خ ِ‬ ‫ذا َ‬ ‫سِني أ ْ‬ ‫ل‪ :‬حب َ َ‬ ‫سا ِ‬ ‫ال ّ‬
‫ساحُر‪.‬‬ ‫سِني ال ّ‬ ‫حب َ َ‬‫ل‪َ :‬‬ ‫فَُق ْ‬
‫مة‬ ‫ظي َ‬ ‫ك إذ ْ أَتى عََلى داب ّةٍ ع ِ‬ ‫هو عََلى ذ َل ِ َ‬ ‫ما ُ‬ ‫َفبي ْن َ َ‬
‫ضل‬ ‫حُر أفْ َ‬ ‫سا ِ‬ ‫م ال ّ‬ ‫م أعْل َ ُ‬ ‫ست الّناس فقال‪ :‬اليوْ َ‬ ‫حب َ َ‬ ‫قد ْ َ‬
‫ن كان‬ ‫مإ ْ‬ ‫ل‪ :‬اللهُ ّ‬ ‫جرا ً فقا َ‬ ‫خذ َ ح َ‬ ‫ل؟ فأ َ‬ ‫ب أْفض َ‬ ‫أم الّراه ُ‬
‫كم َ‬
‫ه‬
‫ل هَذِ ِ‬ ‫حرِ فاقت ُ ْ‬ ‫سا ِ‬ ‫مرِ ال ّ‬ ‫نأ ْ‬ ‫ب إل َي ْ َ ِ ْ‬ ‫ح ّ‬ ‫مُر الّراهب أ َ‬ ‫أ ْ‬
‫مضى‬ ‫س‪ ،‬فَرماها فقت ََلها و َ‬ ‫ي الّنا ُ‬ ‫ض َ‬ ‫م ِ‬ ‫داّبة حّتى ي ْ‬ ‫ال ّ‬
‫ى‬
‫ب‪ :‬أ ْ‬ ‫ه الّراه ُ‬ ‫ه‪ .‬فقال ل ُ‬ ‫س‪ ،‬فأَتى الّراهب فأخَبر ُ‬ ‫الّنا ُ‬
‫َ‬
‫ما‬
‫ك َ‬ ‫مر َ‬ ‫نأ ْ‬ ‫م ْ‬ ‫ل مّني‪ ،‬قد ْ بل َغَ ِ‬ ‫م أْفض ُ‬ ‫ت اليوْ َ‬ ‫ي أن ْ َ‬ ‫ُبن ّ‬
‫ن‬‫ي‪ ،‬وكا َ‬ ‫ل عل ّ‬ ‫ت فَل َ تد ُ ّ‬ ‫ن اب ُْتلي َ‬ ‫ك ست ُب ْت ََلى‪ ،‬فإ ِ‬ ‫أ ََرى‪ ،‬وإ ِن ّ َ‬
‫ن‬
‫م ْ‬ ‫داوي الّناس ِ‬ ‫ص‪ ،‬وي َ‬ ‫ة واﻷبر َ‬ ‫كم َ‬ ‫م يْبرئُ اﻷ ْ‬ ‫الُغل ُ‬
‫ى‪،‬‬ ‫م َ‬ ‫ن قد ْ ع ِ‬ ‫ك كا َ‬ ‫س للمل ِ ِ‬ ‫سمعَ جِلي ٌ‬ ‫سائ ِرِ اﻷدَواِء‪ .‬فَ َ‬
‫ت‬‫ن أن ْ َ‬ ‫مع ُ إ ْ‬ ‫ج َ‬ ‫فأَتاهُ بهدايا َ كثيَرةٍ فقال‪ :‬ما ههَُنا لك أ ْ‬
‫شِفي الله‬ ‫ما ي ْ‬ ‫حدًا‪ ،‬إ ِن ّ َ‬ ‫شَفْيتني‪ ،‬فقال إّني ل أشِفي أ َ‬
‫ك‪،‬‬ ‫شفا َ‬ ‫ت الله ف َ‬ ‫ت ِبالل ّهِ تَعاَلى دعوْ ُ‬ ‫ن آمن ْ َ‬ ‫تَعالى‪ ،‬فإ ْ‬
‫مل ِ َ‬
‫ك‬ ‫ه ت ََعاَلى‪ ،‬فأَتى ال َ‬ ‫ن بالّله تَعالى فشَفاهُ الل ّ ُ‬ ‫م َ‬ ‫فآ َ‬
‫ن رد ّ‬ ‫ك‪ :‬م ْ‬ ‫مل ُ‬ ‫ه ال َ‬ ‫ل لَ ُ‬ ‫س فقا َ‬ ‫جل ِ ُ‬ ‫ني ْ‬ ‫جَلس إلي ْهِ كما كا َ‬ ‫ف َ‬
‫ري؟‪،‬‬ ‫ب غي ْ ِ‬ ‫كر ّ‬ ‫ل‪ :‬ول َ‬ ‫صرك؟ قال‪ :‬رّبي‪َ .‬قا َ‬ ‫َ‬ ‫عل َْيك ب‬
‫َ‬
‫ه حّتى‬ ‫ل ُيعذ ّب ُ ُ‬ ‫م يز ْ‬ ‫خذ َهُ فل َ ْ‬ ‫ك الله‪ ،‬فأ َ‬ ‫ل‪َ :‬رّبي ورب ّ َ‬ ‫َقا َ‬
‫ى‬
‫ك‪ :‬أ ْ‬ ‫مل ُ‬ ‫ه ال َ‬ ‫م‪ ،‬فقال ل ُ‬ ‫ئ ِبالغُل َ ِ‬ ‫ل عََلى الغُل َم ِ فج َ‬ ‫د ّ‬
‫ص‬‫ه واﻷبَر َ‬ ‫م َ‬ ‫ما تْبرئُ اﻷك َ‬ ‫رك َ‬ ‫ح ِ‬ ‫س ْ‬ ‫ن ِ‬ ‫ي قد ْ ب َل َغَ م ْ‬ ‫ب ُن َ ّ‬

‫‪132‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪133‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫شفي‬ ‫حدًا‪ ،‬إّنما ي ْ‬ ‫َ‬ ‫ل‪ :‬إ ِّني ل أ ْ‬ ‫ل فقا َ‬ ‫ل َوتْفعَ ُ‬ ‫وت َْفع ُ‬
‫شفي أ َ‬
‫ل عََلى‬ ‫ه حّتى د ّ‬ ‫ل يعذ ّب ُ ُ‬ ‫م يَز ْ‬ ‫خذ َهُ فَل َ ْ‬ ‫الله ت ََعاَلى‪ ،‬فأ َ‬
‫ك‪،‬‬ ‫ن ِدين َ‬ ‫جع ْ ع ْ‬ ‫ه‪ :‬ار َ‬ ‫ب فقيل ل َ ُ‬ ‫جئ بالّراهِ ِ‬ ‫ب‪ ،‬ف ِ‬ ‫الّراه ِ‬
‫ق‬ ‫شاُر في مْفر ِ‬ ‫ضع المن ْ َ‬ ‫شار فوُ ِ‬ ‫دعا بالمن ْ َ‬ ‫فأَبى‪ ،‬ف َ‬
‫ْ‬
‫س‬
‫جِلي ِ‬ ‫جئ ب َ‬ ‫م ِ‬ ‫ه‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫ه حّتى وقَعَ شّقا ُ‬ ‫ه‪ ،‬فشّق ُ‬ ‫س ِ‬ ‫رأ ِ‬
‫ع‬
‫ض َ‬ ‫ك فأَبى‪ ،‬فوُ ِ‬ ‫ن دين ِ َ‬ ‫جع ْ ع ْ‬ ‫ه‪ :‬ار ِ‬ ‫ل لَ ُ‬ ‫ك فِق َ‬ ‫مل ِ‬ ‫ال َ‬
‫ه به حّتى وَقع‬ ‫ه‪ ،‬فشّق ُ‬ ‫س ِ‬ ‫ق َرأ ِ‬ ‫شاُر في مْفرِ ِ‬ ‫المن ْ َ‬
‫ك‪،‬‬ ‫ن دين ِ َ‬ ‫جع ْ ع ْ‬ ‫ه‪ :‬ار ِ‬ ‫م جئ بالُغلم ِ فِقيل ل َ ُ‬ ‫ه‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫شّقا ُ‬
‫ه‬
‫صحاب ِهِ فقال‪ :‬اذهُبوا ب ِ ِ‬ ‫نأ ْ‬ ‫ه إ َِلى ن ََفرٍ م ْ‬ ‫دفعَ ُ‬ ‫فأَبى‪ ،‬ف َ‬
‫م‬
‫ذا بلغت ُ ْ‬ ‫ل‪ ،‬فـإ َ‬ ‫دوا ب ِهِ الجب َ‬ ‫ذا فاصع ُ‬ ‫ذا وك َ‬ ‫ل كَ َ‬ ‫إ َِلى جب َ ِ‬
‫ن دين ِهِ وإ ِل ّ فاطَرحوهُ فذهُبوا به‬ ‫ن رجعَ ع ْ‬ ‫ه فإ ْ‬ ‫ذروت ُ‬
‫ما شْئت‪،‬‬ ‫مب َ‬ ‫م اكفِنيه ْ‬ ‫جَبل فقال‪ :‬الل ّهُ ّ‬ ‫دوا بهِ ال َ‬ ‫فصع ُ‬
‫مشي إ َِلى‬ ‫جاَء ي ْ‬ ‫طوا‪ ،‬و َ‬ ‫سق ُ‬ ‫لف َ‬ ‫جب َ ُ‬ ‫م ال َ‬ ‫جف ِبه ُ‬ ‫فر َ‬
‫َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ك؟ فقا َ‬ ‫حاب َ‬ ‫ل أص َ‬ ‫ك‪ :‬ما فَعَ َ‬ ‫مل ُ‬ ‫ه ال َ‬ ‫ل لَ ُ‬ ‫ك‪ ،‬فقا َ‬ ‫مل ِ ِ‬ ‫ال َ‬
‫ه‬
‫حاب ِ ِ‬ ‫ص َ‬‫نأ ْ‬ ‫ه إ َِلى ن ََفَر م ْ‬ ‫م الله تعاَلى‪ ،‬فدفعَ ُ‬ ‫كفانيهِ ُ‬
‫ه‬
‫طوا ب ِ ِ‬ ‫س ُ‬ ‫فقال‪ :‬اذهُبوا ب ِهِ فاحمُلوه في ُقرُقور وََتو ّ‬
‫ه‬
‫ذهُبوا ب ِ ِ‬ ‫ه‪ ،‬ف َ‬ ‫ن دين ِهِ وإل ّ َفاْقذُفو ُ‬ ‫جع َ ع ْ‬ ‫ن َر َ‬ ‫حَر‪ ،‬فإ ْ‬ ‫الب ْ‬
‫َ‬
‫م‬‫ت ب ِهِ ُ‬ ‫شْئت‪ ،‬فانك ََفأ ْ‬ ‫ما ِ‬ ‫مب َ‬ ‫م اكفِنيه ْ‬ ‫فقال‪ :‬الل ّهُ ّ‬
‫ل لَ ُ‬
‫ه‬ ‫مِلك‪ .‬فقا َ‬ ‫شي إ َِلى ال َ‬ ‫م ِ‬ ‫جاَء ي ْ‬ ‫رقوا‪ ،‬و َ‬ ‫ِ‬ ‫ة فغ‬ ‫سفين ُ‬ ‫ال ّ‬
‫م الله‬ ‫حاب َ‬ ‫ك‪ :‬ما فَع َ َ‬ ‫المل ِ ُ‬
‫ك؟ فقال‪ :‬كفاِنيه ُ‬ ‫ل أص َ‬ ‫َ‬
‫ل ما‬ ‫ت بَقات ِِلي حّتى تْفع َ‬ ‫س َ‬ ‫ك إّنك ل ْ‬ ‫مل ِ ِ‬ ‫ل لل َ‬ ‫تعاَلى‪ .‬فقا َ‬
‫صعيدٍ‬ ‫معُ الّناس في َ‬ ‫ج َ‬ ‫و؟ قال‪ :‬ت ْ‬ ‫ه‪ .‬قال‪ :‬ما هُ َ‬ ‫ك بِ ِ‬ ‫مر َ‬ ‫آ ُ‬
‫ن كَنانِتي‪،‬‬ ‫م ْ‬ ‫خذ سْهما ً ِ‬ ‫م ُ‬ ‫د‪ ،‬وتصل ُُبني عََلى جذ ٍْع‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫واح ٍ‬
‫سم ِ الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫م ُقل‪ :‬ب ْ‬ ‫س ثُ ّ‬ ‫كبدِ الَقوْ ِ‬ ‫سهْم ِ في َ‬ ‫م ضِع ال ّ‬ ‫ثُ ّ‬
‫ك قَت َْلتِني‪.‬‬ ‫ت ذ َل ِ َ‬ ‫ذا فَعَل ْ َ‬ ‫كإ َ‬ ‫مِني‪ ،‬فإن ّ َ‬ ‫م ار ِ‬ ‫ب الغُل َم ِ ث ُ ّ‬ ‫ر ّ‬

‫‪133‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪134‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ه عََلى جذ ٍْع‪ ،‬ث ُ ّ‬


‫م‬ ‫د‪ ،‬وصل َب َ ُ‬ ‫ح ٍ‬ ‫صعيدٍ وا ِ‬ ‫مع الّناس في َ‬ ‫ج َ‬ ‫ف َ‬
‫م في كب ِدِ‬ ‫سه َ‬ ‫ضعَ ال ّ‬ ‫مو َ‬ ‫ه‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫ن كَنان َت ِ ِ‬ ‫خذ َ سْهما ً م ْ‬ ‫أَ َ‬
‫ماهُ‬ ‫مر َ‬ ‫م‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫ب الُغل ِ‬ ‫سم الل ّهِ َر ّ‬ ‫ل‪ :‬ب ِ ْ‬ ‫م َقا َ‬ ‫س‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫الَقوْ ِ‬
‫ه‬
‫صد ِْغ ِ‬ ‫ضعَ يد َهُ في ُ ُ‬ ‫ه‪َ ،‬فو َ‬ ‫صد ِْغ ِ‬ ‫م في ُ‬ ‫سه ُ‬ ‫َفوقَعَ ال ّ‬
‫ك‬ ‫مل ُ‬ ‫ى ال َ‬ ‫م‪ ،‬فَأت ِ َ‬ ‫ب الغُل َ ِ‬ ‫مّنا ب َِر ّ‬ ‫س‪ :‬آ َ‬ ‫ل الّنا ُ‬ ‫ت‪ .‬فَقا َ‬ ‫ما َ‬ ‫ف َ‬
‫ذر قَد ْ َوالّله ن ََز َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ل ِبك‬ ‫ح َ‬ ‫ه‪ :‬أَرأْيت ما ك ُْنت ت ْ‬ ‫ل لَ ُ‬ ‫فَِقي ُ‬
‫َ‬ ‫حذُر َ‬
‫ه‬
‫وا ِ‬ ‫دودِ بأفْ َ‬ ‫مَر ِباﻷخ ُ‬ ‫س‪ .‬فأ َ‬ ‫ن الّنا ُ‬ ‫ك‪ .‬قد ْ آم َ‬ ‫َ‬
‫ن لَ ْ‬
‫م‬ ‫م ْ‬ ‫ل‪َ :‬‬ ‫ن وقا َ‬ ‫م ِفيها النيرا ُ‬ ‫ضرِ َ‬ ‫ت َوأ ْ‬ ‫خد ّ َ‬ ‫سكك ف ُ‬ ‫ال ّ‬
‫م‪،‬‬ ‫ه‪ :‬اقَْتح ْ‬ ‫ل لَ ُ‬ ‫موهُ ِفيَها أوْ قي َ‬ ‫ن دين ِهِ فأْقح ُ‬ ‫جع ْ ع ْ‬ ‫يْر َ‬
‫َ‬
‫ي لَها‪،‬‬ ‫صب ِ ّ‬ ‫ت امَرأةٌ ومعََها َ‬ ‫جاء ِ‬ ‫ففعَُلوا حّتى َ‬
‫ماهْ‬ ‫م‪ :‬يا أ ّ‬ ‫ن َتقعَ ِفيَها‪ ،‬فقال ل ََها الغُل َ ُ‬ ‫ست أ ْ‬ ‫َفتَقاعَ َ‬
‫م‪.‬‬ ‫سل َ ٌ‬ ‫م ْ‬ ‫ق« رَواهُ ُ‬ ‫ح ّ‬ ‫ك عََلي ال َ‬ ‫ري فَإ ِن ّ َ‬ ‫اصب ِ ِ‬
‫ذال‬ ‫سر ال ّ‬ ‫ه‪َ ،‬وهي بك َ ْ‬‫عل ُ‬ ‫ل«‪ :‬أ ْ‬ ‫جب ِ‬
‫»ذْروةُ ال َ‬
‫م الَقافَْين‪ :‬نوْعٌ‬ ‫ض ّ‬
‫مة وضمها و »الُقْرقوُر« ب َ‬ ‫المْعج َ‬
‫ض البارَزةُ و‬ ‫هنا‪ :‬اﻷر ُ‬ ‫د« ُ‬ ‫صِعي ُ‬ ‫سُفن و »ال ّ‬ ‫ن ال ّ‬ ‫م ْ‬
‫صغيرِ و‬‫ض كالن ّهْرِ ال ّ‬‫في اﻷْر ِ‬ ‫شقوقُ‬ ‫د«‪ :‬ال ّ‬‫دو ُ‬ ‫خ ُ‬
‫»اﻷ ْ‬
‫تو‬ ‫َ‬ ‫ُ‬
‫م« أوقد َ »وانكَفأت« أي‪ :‬انقلب َ ْ‬ ‫»أضرِ َ‬
‫ت‪.‬‬
‫ت وجُبن ْ‬ ‫ست« توّقف ْ‬ ‫»تقاع َ‬
‫‪ .30‬از صهیب‪ ‬روایت شده است کــه پیــامبرص فرمودنــد‪ :‬در‬
‫زمان مردمان پیش از شما‪ ،‬پادشاهی بود وساحری داشت‪ ،‬وقــتی‬
‫هام‪ ،‬جــوانی نــزد مــن‬‫ساحر پیر شد‪ ،‬به پادشاه گفت‪ :‬من پیر شــد ‍‬
‫بفرست تا علم سحر را به او یاد دهم؛ پادشاه‪ ،‬جوانی فرستاد کــه‬
‫یداد‪ ،‬در سر راه او راهبی بــود‪ ،‬جــوان نــزد‬
‫ساحر به او آموزش م ‍‬
‫همند شــد و )پــس از‬ ‫او رفت و به سخنانش گوش داد و به او علق ‍‬
‫یآمــد‪) ،‬ســر راه(‪ ،‬نــزد راهــب‬‫آن(‪ ،‬هــر وقــت کــه پیــش ســاحر م ‍‬
‫ینشســت )و بــه ســخنان و اعمــالش تــوجه‬ ‫یرفت و پیــش او م ‍‬ ‫م ‍‬

‫‪134‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪135‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یشد و به همین سبب(‪ ،‬وقتی که‬ ‫یکرد و این‪ ،‬باعث تأخیرش م ‍‬ ‫م ‍‬


‫یزد؛ جوان‪ ،‬نزد راهــب شــکایت‬ ‫یآمد‪ ،‬ساحر‪ ،‬او را م ‍‬ ‫نزد ساحر م ‍‬
‫کرد‪ ،‬راهب گرفت‪ :‬اگر از ساحر ترسیدی‪ ،‬بگو‪ :‬اهل منزل مرا بــه‬
‫هات ترســیدی‪ ،‬بگــو‪ :‬ســاحر مــرا‬ ‫تأخیر انداختند و اگر از اهــل خــان ‍‬
‫معطــل کــرد‪ .‬روزی از روزهــایی کــه بــر ایــن منــوال رفــت و آمــد‬
‫یکرد‪ ،‬ناگهــان بــا جــانوری بــزرگ رو بــه رو شــد کــه ســر راه را‬ ‫م ‍‬
‫گرفته مانع عبور مردم شـده بـود‪ ،‬جـوان بـا خـود گفـت‪ :‬امـروز‪،‬‬
‫یشود که راهب بهتر است یا ساحر‪ ،‬سپس سنگی‬ ‫برایم روشن م ‍‬
‫برداشت و گفت‪ :‬خدایا! اگر کار راهب پیش تو مورد قبــول اســت‬
‫و از کار ساحر بهتر‪ ،‬این جانور را بکش تا مردم عبور کنند؛ سپس‬
‫سنگ را به ‍طرف آن پرتاب کرد و جانور را کشــت و مــردم عبــور‬
‫نگــاه نــزد راهــب آمــد و حکــایت را بــرای او بــازگو کــرد؛‬ ‫کردند؛ آ ‍‬
‫گتــر و‬
‫راهــب بــه او گفــت‪ :‬فرزنــد عزیــز! تــو‪ ،‬امــروز از مــن بزر ‍‬
‫یبینم که کار تو بال گرفته است و تو بــه زودی امتحــان‬ ‫بالتری‪ ،‬م ‍‬
‫یشــوی و اگــر امتحــان شــدی‪ ،‬مــرا معرفــی نکــن‪ .‬آن جــوان‪،‬‬ ‫م ‍‬
‫اشخاص کور مادرزاد و مبتل به برص را شـفا و نیـز بیمـاران را از‬
‫یداد‪ .‬یکی از دوستان پادشــاه کــه کــور شــده‬ ‫سایر دردها نجات م ‍‬
‫بود‪ ،‬این خــبر را شــنید و بــا هــدیه و مــال فــراوان نــزد او رفــت و‬
‫یبخشــم‪،‬‬ ‫گفت‪ :‬اگر مرا شفا دهــی‪ ،‬ایــن همــه ثــروت را بــه تــو م ‍‬
‫یدهم؛ بلکه تنها خدا شفا دهنــده‬ ‫جوان گفت‪ :‬من کسی را شفا نم ‍‬
‫است‪ ،‬اگر تو به خدای یکتا ایمــان بیــاوری‪ ،‬مــن بــه درگــاه او دعــا‬
‫یکنم که تو را شفا دهد؛ دوست پادشــاه‪ ،‬بــه خــدا ایمــان آورد و‬ ‫م ‍‬
‫خداوند‪ ،‬ا را شفا بخشید‪ ،‬سپس نزد پادشاه رفت و ماننــد ســابق‪،‬‬
‫در حضور او نشست‪ ،‬پادشــاه گفــت‪ :‬چــه کســی بینــایی را بــه تــو‬
‫بازگردانید؟ گفت‪ :‬پروردگارم‪ ،‬پادشاه گفت‪ :‬آیا خدایی غیر از مــن‬
‫هی جهــان(‪ ،‬خــدای یکتاســت؛‬ ‫داری؟ گفت‪ :‬خدای مــن و تــو )و هم ‍‬
‫پادشاه او را زندانی کرد و مرتب شکنجه داد تا نشانی جوان را به‬
‫او داد و )دســتور داد( جــوان را پیــش آوردنــد؛ پادشــاه گفــت‪ :‬ای‬
‫فرزند عزیز! سحر تو بــه آنجــا رســیده کــه کــور و ابــرص را شــفا‬
‫یکنی؟ جوان گفت‪ :‬من کســی را شــفا‬ ‫یدهی و چنین و چنان م ‍‬ ‫م ‍‬
‫یدهد‪ ،‬پادشاه او را نیز زندانی کــرد‬ ‫یدهم‪ ،‬فقط خداوند شفا م ‍‬ ‫نم ‍‬
‫نقدر شکنجه داد که نشانی راهب را داد؛ )پادشاه دســتور داد(‬ ‫وآ ‍‬

‫‪135‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪136‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫راهب را نیز حاضر کردند و بــه او گفــت‪ :‬از دینــت برگــرد و آن را‬
‫های خواســت و آن را در‬ ‫ترک کن‪ ،‬راهب امتنــاع کــرد‪ ،‬پادشــاه‪ ،‬ار ‍‬
‫وسط سر او نهادند و او را درازا‪ ،‬دو نیم کردنــد‪ .‬ســپس همنشــین‬
‫ه(ات برگــرد‪ ،‬او نیــز‬ ‫خود را حاضر کرد و به او گفت‪ :‬از دیــن )تــاز ‍‬
‫سرپیچی نمود و با اره دو نیم شد و از دو طرف‪ ،‬به زمیــن افتــاد‪.‬‬
‫فنظر‬ ‫بعد جوان را حاضر کرد و به او گفت‪ :‬از دین )تازه(ات صر ‍‬
‫کن‪ ،‬او نیز خودداری کــرد‪ ،‬پادشــاه‪ ،‬او را بــه چنــد نفــر از یــارانش‬
‫هی آن‬ ‫سپرد و گفت‪ :‬او را به بالی فلن کوه ببریــد و چــون بــه قل ‍‬
‫رسیدید‪ ،‬اگر از دینش برگشت که چه بهــتر وگرنــه او را بــه پــایین‬
‫پرتاب کنید‪ ،‬او را به بــالی کــوه بردنــد‪ ،‬جــوان دعــا کــرد و گفــت‪:‬‬
‫یخــواهی‪ ،‬محفــوظ‬ ‫خدایا! مرا از شر آنها به هر شیوه کــه خــود م ‍‬
‫هی آنان را بــه دره انــداخت و هلک‬ ‫بدار! کوه به لرزه درآمد و هم ‍‬
‫کرد و جوان پیش پادشاه برگشت‪ ،‬پادشاه گفــت‪ :‬همراهــانت چــه‬
‫شدند؟ جوان گفت‪ :‬خداوند‪ ،‬شر آنان را از من زایل و آنها را نابود‬
‫کرد؛ سپس پادشاه‪ ،‬آن جوان را به چنــد نفــر دیگــر از افــراد خــود‬
‫سپرد و گفت‪ :‬او را ببرید و در قایق سوار کنیــد و بــه وســط دریــا‬
‫ببرید‪ ،‬اگر از دینش برگشت‪ ،‬چه بهتر وگرنه او را به دریا اندازیــد‪،‬‬
‫او را طبق دستور بردند؛ جوان دعا کرد و گفت‪ :‬خداونــدا! بــه هــر‬
‫یخواهی‪ ،‬شر ایشان را از سر من کم کنــی! کشــتی‪،‬‬ ‫طریق که م ‍‬
‫به تلطم افتاد و واژگون شد و همــه را غــرق کــرد و او بــاز پیــش‬
‫پادشاه برگشت‪ ،‬پادشاه پرسید‪ :‬بر سر همراهانت چه آمد؟ جــوان‬
‫نگــاه بــه پادشــاه‬ ‫گفت‪ :‬خداوند‪ ،‬مرا از شر آنــان حفــظ فرمــود؛ آ ‍‬
‫یتوانی قاتل من باشی‪ ،‬مگر وقتی که به فرمــان مــن‬ ‫گفت‪ :‬تو نم ‍‬
‫عمل کنی؛ پادشاه گفت‪ :‬چگونه؟ گفت‪ :‬تمــام مــردم را در دشــتی‬
‫نگــاه از تیــردان مــن‪،‬‬ ‫هی درختی بیاویز و آ ‍‬ ‫جمع کن و مرا به شاخ ‍‬
‫هی کمان بگذار و بگــو‪ :‬بــه نــام پروردگــار ایــن‬ ‫تیری بردار و در چل ‍‬
‫جوان‪ ،‬سپس تیر را شلیک کن؛ اگر چنین کنی‪ ،‬مرا خواهی کشت‪،‬‬
‫هی جـوان خـورد و او دسـتش را بـر‬ ‫هگـون ‍‬
‫پس چنان کردند و تیر‪ ،‬ب ‍‬
‫هخـدای جـوان‬ ‫هی مـردم گفتنـد‪ :‬ب ‍‬ ‫هی خود نهاد و جان داد و هم ‍‬ ‫گون ‍‬
‫های از نزدیکان پادشاه(‪ ،‬پیش پادشــاه آمدنــد و‬ ‫ایمان آوردیم‪) .‬عد ‍‬
‫یکــردی‪ ،‬مشــاهده ردی؟!‬ ‫به او گفتند‪ :‬چیزی را کــه از آن دوری م ‍‬
‫یترسیدی‪ ،‬بر ســر تــو آمــد‪ ،‬تمــام‬ ‫به خدا سوگند‪ ،‬آنچه که از آن م ‍‬

‫‪136‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪137‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫مردم ایمان آوردند! پادشاه به کندن خندق )جدول‪ ،‬کانــا( بــر ســر‬
‫قها کنــده و در آن آتــش‬ ‫ههــا فرمــان داد و خنــد ‍‬
‫ههــا و درواز ‍‬
‫را ‍‬
‫ههای آن‪ ،‬زبانه کشید( و پادشاه گفت‪ :‬کســی‬ ‫افروخته شد )و شعل ‍‬
‫که از دینش برنگردد‪ ،‬او را به آتش اندازید و یا بــه او دســتور داده‬
‫شود که‪ :‬داخل شــو! )ســوزاندن کســانی کــه ایمــان آورده بودنــد‪،‬‬
‫شروع شد( تا این که زنی پیش آمد و کــودکش بــا او بــود‪ ،‬ســپس‬
‫ایستاد و از وارد شدن در کوره بیــم داشــت‪ ،‬کــودک بــه او گفــت‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫مادرجان! صبر کن! که تو برحقی«‪.‬‬

‫صّلى‬ ‫‪ -31‬وعَن أ َ‬
‫ي َ‬ ‫مّر الن ّب ِ ّ‬ ‫ل‪َ :‬‬ ‫ه َقا َ‬ ‫ه عَن ْ ُ‬ ‫ضي الل ّ ُ‬ ‫س َر ِ‬ ‫ٍ‬ ‫َ‬ ‫ن‬ ‫َ ْ‬
‫َ‬
‫عن ْد َ قَب ْرٍ فََقال‪» :‬ات ِّقي‬ ‫كي ِ‬ ‫مَرأةٍ ت َب ْ ِ‬ ‫سّلم ِبا ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫ب‬
‫ص ْ‬ ‫م تُ َ‬ ‫ك لَ ْ‬ ‫ك عَّني‪ ،‬فَإ ِن ّ َ‬ ‫ت‪ :‬إ ِل َي ْ َ‬ ‫ري« فََقال َ ْ‬ ‫صب ِ ِ‬
‫الله َوا ْ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ي َ‬ ‫ل َلها‪ :‬إ ِّنه الن ّب ِ ّ‬ ‫ه‪َ ،‬فقي َ‬ ‫م تْعرفْ ُ‬ ‫صيبتى‪ ،‬وَل َ ْ‬ ‫م ِ‬ ‫ب ُ‬
‫سّلم‪،‬‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ب الن ّّبي َ‬ ‫ت َبا َ‬ ‫سّلم‪ ،‬فَأت ْ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ك‪ ،‬فقا َ‬ ‫م أ َعْرِفْ َ‬ ‫ت‪ :‬ل َ ْ‬ ‫ن‪َ ،‬فقال ْ‬ ‫وابي َ‬ ‫عن ْد َهُ ب َ ّ‬ ‫جد ِ‬ ‫م تَ ِ‬‫فل َ ْ‬
‫مةِ اﻷوَلى« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫صد ْ َ‬ ‫عن ْد َ ال ّ‬ ‫صب ُْر ِ‬ ‫»إ ِّنما ال ّ‬
‫ي ل ََها«‪.‬‬ ‫صب ّ‬ ‫كي عََلى َ‬ ‫م‪» :‬ت َب ْ ِ‬ ‫سل ٍ‬ ‫م ْ‬‫وفي رواية ل ُ‬
‫‪ .31‬از انس‪ ‬روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص بــر زنــی کــه‬
‫یکرد‪ ،‬گذشت و فرمود‪» :‬ای زن! پرهیزگار و‬ ‫نزدیک قبری گریه م ‍‬
‫صبور باش«‪ ،‬زن گفت‪ :‬از من دور شو؛ زیـرا تـو بـه مصـیبت مـن‬
‫های و پیامبرص را نشناخت‪ .‬بــه او گفتنــد‪ :‬ایــن‪ ،‬رســول‬ ‫دچار نشد ‍‬
‫هی پیامبرص آمد و در آنجا‬ ‫خداست‪ ،‬زن )برای عذرخواهی( به خان ‍‬
‫حـــاجب و دربـــانی نیـــافت‪) ،‬دلیـــل آن کـــه آن زن‪ ،‬پیـــامبرص را‬
‫های ایشان به نسبت حاکمــان و‬ ‫نشناخت‪ ،‬همین رفتار عادی وساد ‍‬
‫قدرتمندان بود( گفت‪ :‬تو را نشناختم‪ ،‬پیامبرص فرمودنــد‪» :‬صــبر‪،‬‬
‫تنها در آغاز مصیبت است )زمانی کــه شــخص از وقــوع آن بــاخبر‬
‫یشود(«‪.‬‬‫م ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(1283‬م )‪.[(926‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪137‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪138‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫در روایتی دیگر از مسلم آمده است‪ :‬پیامبرص زنی را دیــد کــه‬
‫یکرد‪.‬‬
‫بر کودک خود گریه م ‍‬

‫ل الّله‬ ‫َ‬
‫سو َ‬ ‫ن َر ُ‬ ‫ن أبي هََريَرةَ َرضي الّله عنه أ ّ‬ ‫‪ -32‬وَعَ ْ‬
‫ه ت ََعاَلى‪َ :‬‬
‫ما‬ ‫ل الل ّ ُ‬‫ل‪َ» :‬يقو ُ‬ ‫سّلم قا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫م ْ‬ ‫ه ِ‬
‫صِفي ّ ُ‬
‫ت َ‬ ‫ض ُ‬‫ذا َقب ْ‬
‫جَزاٌء إ ِ َ‬‫دي َ‬ ‫عن ْ ِ‬
‫ن ِ‬‫م ِ‬ ‫مؤ ْ ِ‬
‫دي ال ُ‬ ‫ل ِعَب ْ ِ‬
‫َ‬
‫جّنة« رواه البخاري‪.‬‬ ‫ه إ ِل ّ ال َ‬
‫سب ُ‬
‫حت َ َ‬ ‫ما ْ‬ ‫ل الد ّن َْيا ث ُ ّ‬‫أه ْ ِ‬
‫‪ .32‬از ابوهریره‪ ‬روایت شده اســت کــه پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫هی مؤمن خود ـ وقتی‬ ‫یفرماید‪» :‬من برای بند ‍‬ ‫»خداوند متعادل‪ ،‬م ‍‬
‫یگیــرم و او‬
‫هاش از اهــل دنیــا را از او م ‍‬
‫کــه فــرد دلبنــد و برگزیــد ‍‬
‫یکند ـ پاداشی جــز بهشــت‬ ‫برای رضا و به امید جزای من‪ ،‬صبر م ‍‬
‫‪1‬‬
‫ندارم«‪.‬‬
‫َ‬
‫ت رسو َ‬
‫ل‬ ‫سأل َ ْ‬ ‫ه عنها أن ََها َ‬ ‫ة رضي الل ّ ُ‬ ‫ش َ‬ ‫ن عائ َ‬ ‫‪ -33‬وعَ ْ‬
‫َ‬ ‫عن ال ّ‬
‫ن‪ ،‬فَأخب ََر َ‬
‫ها‬ ‫طاعو ِ‬ ‫سّلم َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله َ‬
‫َ‬
‫شاُء‪،‬‬ ‫ن يَ َ‬ ‫ه الّله تعالى عََلى م ْ‬ ‫ذابا ً ي َب ْعَث ُ ُ‬‫ن عَ َ‬ ‫كا َ‬ ‫ه َ‬ ‫أن َ ُ‬
‫ن عَب ْدٍ‬ ‫م ْ‬ ‫س ِ‬ ‫ن‪ ،‬فَل َي ْ َ‬ ‫ؤمِني َ‬ ‫م ْ‬ ‫ة لل ْ ُ‬‫حم ً‬ ‫ه تعاَلى ر ْ‬ ‫ه الل ّ ُ‬ ‫جعَل َ ُ‬‫فَ َ‬
‫سبا ً‬‫حت َ ِ‬ ‫م ْ‬ ‫صاِبرا ً ُ‬ ‫ث في بل َدِهِ َ‬ ‫مك ُ ُ‬‫عون فَي َ ْ‬ ‫طا ُ‬ ‫ي ََقعُ في ال ّ‬
‫يع ل َ َ‬
‫مث ْ ُ‬
‫ل‬ ‫ه ِ‬ ‫ن لَ ُ‬ ‫كا َ‬ ‫ه لَ ُ‬
‫ه إ ِل ّ َ‬ ‫ب الل ّ ُ‬ ‫ما ك َت َ َ‬ ‫ه إ ِل ّ َ‬ ‫صيب ُ ُ‬ ‫ه ل َ يُ ِ‬ ‫م أن ّ ُ‬ ‫َْ ُ‬
‫د« رواه البخاري‪.‬‬ ‫جرِ ال ّ‬ ‫َ‬
‫شِهي ِ‬ ‫أ ْ‬
‫مالمــؤمنین حضـرت عایشـهك روایــت شـده اســت کـه‬ ‫‪ .33‬از ا ‍‬
‫هی طاعون پرسیدم‪ ،‬فرمودند‪» :‬طــاعون‬ ‫گفت‪ :‬از پیامبرص در بار ‍‬
‫یفرســتد؛ امــا‬
‫عذابی است که خداوند برای هر کس اراده کنــد‪ ،‬م ‍‬
‫خداونــد آن را بــرای مؤمنــان )مــوجب( رحمــت قــرار داده و هیــچ‬
‫های نیست که به طاعون مبتل شود و با آن حال در شــهر خــود‬ ‫بند ‍‬
‫بماند و صــبر کنــد و چنــان معتقــد باشــد کــه جــز آنچــه پروردگــار‪،‬‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[6424‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪138‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪139‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یآیــد‪ ،‬مگــر آن کــه‬


‫برایش تقدیر کرده است‪ ،‬چیزی بــر ســر او نم ‍‬
‫‪1‬‬
‫)پاداش( بیماری او‪ ،‬برایش مانند اجر و پاداش شهید است«‪.‬‬
‫‪ -34‬وعَ َ‬
‫ت رسول‬ ‫مع ْ ُ‬ ‫س رضي الّله عنه قال‪َ :‬‬
‫س ِ‬ ‫ن أن ٍ‬ ‫ْ‬
‫ج ّ‬
‫ل‬ ‫ّ‬
‫ن الله عَّز و َ‬ ‫ل‪» :‬إ ّ‬ ‫سلم يقو ُ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله َ‬
‫ما‬
‫من ْهُ َ‬
‫ه ِ‬ ‫دي بحبيبت َي ْهِ َفصب ََر عَوّ ْ‬
‫ضت ُ ُ‬ ‫عب ِ‬ ‫ت َ‬ ‫ذا اب ْت َل َي ْ ُ‬
‫ل‪ :‬إ ِ َ‬ ‫َقا َ‬
‫ي‪.‬‬
‫ة« ُيريد ُ عينْيه‪ ،‬رواه البخار ّ‬ ‫اْلجن ّ َ‬
‫‪ .34‬از انس‪ ‬روایت شده است که گفت‪ :‬از پیامبرص شــنیدم‬
‫یفرمایـد‪» :‬هـر کــس را بــه بلی‬
‫یفرمود‪» :‬خداوند متعـال م ‍‬ ‫که م ‍‬
‫کــوری دو چشــم دچــار کنــم و صــبر کنــد‪ ،‬در عــوض دو چشــمش‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫یکنم«‪.‬‬‫بهشت را به او عطا م ‍‬

‫ن‬
‫ل ِلي اب ْ ُ‬ ‫ل‪ :‬قا َ‬ ‫ح قا َ‬ ‫ٍ‬ ‫ن عطاِء ْبن َأبي َربا‬ ‫‪ -35‬وع ْ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ل‬‫من أهْ ِ‬ ‫مَرأةً ِ‬ ‫كا ْ‬ ‫ما أل أري َ‬ ‫ه عنهُ َ‬ ‫س رضي الل ّ ُ‬ ‫ٍ‬ ‫عّبا‬
‫ت‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫جّنة؟ فَُقلت‪ :‬بَلى‪َ ،‬قا َ‬
‫وداُء أت َ ِ‬ ‫مرأةُ الس ْ‬ ‫ل‪ :‬هذِهِ ال ْ‬ ‫ال َ‬
‫ُ‬
‫ع‪،‬‬ ‫صَر ُ‬ ‫ت‪ :‬إ ِّني أ ْ‬ ‫سّلم فقال َ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫النب ّ‬
‫ف‪َ ،‬فاد ْعُ الّله تعالى ِلي َقا َ‬ ‫َ‬
‫وإ ِّني أتك َ ّ‬
‫ت‬‫ل‪ِ» :‬إن شئ ْ ِ‬ ‫ش ُ‬
‫َ‬
‫ت الّله َتعاَلى أ ْ‬
‫ن‬ ‫ت دعَوْ ُ‬ ‫شئ ْ ِ‬
‫ن ِ‬ ‫ة‪ ،‬وإ ِ ْ‬ ‫ك اْلجن ّ ُ‬ ‫ت ول ِ‬ ‫صب َْر ِ‬ ‫َ‬
‫ف‪َ ،‬فاد ْعُ‬ ‫ش ُ‬ ‫َ‬
‫صبُر‪َ ،‬فقالت‪ :‬إ ِّني أَتك ّ‬ ‫َ‬
‫ت‪ :‬أ ْ‬ ‫ك« فَقال ْ‬ ‫ُيعافِي َ ِ‬
‫ه‪.‬‬‫عا ل ََها‪ .‬مّتفقٌ علي ْ ِ‬ ‫ف‪ ،‬فَد َ َ‬ ‫ش َ‬ ‫ن ل َأتك ّ‬ ‫َ‬
‫الّله أ ْ‬
‫هبن‬
‫یرباح« روایت شده است که گفت‪ :‬عبدالل ‍‬ ‫‪ .35‬از »عطابن اب ‍‬
‫عباسب به من گفت‪ :‬آیا زنی از اهل بهشت را بــه تــو نشــان دهــم؟‬
‫گفتم‪ :‬بله‪) ،‬به زنی اشاره کرد و( گفت‪ :‬این زن سیاه‪ ،‬نزد پیامبر ص‬
‫آمــد و گفــت‪ :‬مــن صــرع دارم و )در وقــت عــارض شــدن بیمــاری‪،‬‬
‫یرود و همــه یــا قســمتی از( بــدنم لخــت‬
‫ناخودآگــاه لباســم کنــار م ‍‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[5734‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪.[(5653‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪139‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪140‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یشــود‪ ،‬پیــش خــدا برایــم دعــا کنیــد تــا مــرا شــفا هــد‪ ،‬پیــامبرص‬
‫م ‍‬
‫یتوانی(‪ ،‬صبر کن‪ ،‬بهشــت از آن تــو‬ ‫یخواهی )و م ‍‬ ‫فرمودند‪» :‬اگر م ‍‬
‫یخــواهم تــو را شــفا دهــد«‪ ،‬زن‬ ‫خواهد بود و اگر بخواهی‪ ،‬از خدا م ‍‬
‫یکنـم و سـپس گفـت‪ :‬از خـدا بخواهیـد بـدنم نمایـان‬ ‫گفت‪ :‬صـبر م ‍‬
‫‪1‬‬
‫نشود؛ پیامبرص دعا کرد‪.‬‬

‫ّ‬ ‫‪ -36‬وع َ‬
‫سُعودٍ‬ ‫نم ْ‬ ‫ن َ عب ْدِ الله ب ِ‬ ‫حم ِ‬ ‫ن أبي عب ْدِ الّر ْ‬ ‫ْ‬
‫ل اللهّ‬ ‫َ‬
‫ي الّله عنه َقال‪ :‬ك َأّني أن ْظُر ِإلى رسو ِ‬
‫ُ‬ ‫رض َ‬
‫ي َنبي ّا ً من اﻷ َن ِْبياِء‪،‬‬ ‫ِ‬ ‫حك‬ ‫سّلم ي ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫َ‬
‫ه فَأْدمـوْهُ‬ ‫م ُ‬ ‫ه قَوْ ُ‬ ‫ضَرب ُ ُ‬
‫علْيهم‪َ ،‬‬ ‫ه َ‬‫م ُ‬ ‫ت الل ّهِ و َ‬
‫سل َ ُ‬ ‫صلوا ُ‬
‫م اغِْفْر‬ ‫ل‪» :‬الّله ّ‬ ‫ه‪ ،‬يُقو ُ‬‫جه ِ ِ‬‫نو ْ‬ ‫دم ع ْ‬ ‫ح ال ّ‬ ‫مس ُ‬ ‫هو ي ْ‬‫و ُ‬
‫ن« متفقٌ عَل َْيه‪.‬‬ ‫مو َ‬ ‫م ل يْعل ُ‬ ‫ومي فإ ِن ّهُ ْ‬ ‫ل َِق ْ‬
‫‪ .36‬از »ابوعبدالرحمن عبــدالله بــن مســعود«‪ ‬روایــت شــده‬
‫است که گفت‪) :‬چنان خوب به یـاد دارم کــه( گــویی بــه پیــامبرص‬
‫یفرماید که‪:‬‬‫یکنم که حکایت یکی از پیامبرانص را بازگو م ‍‬ ‫نگاه م ‍‬
‫نآلودش کردنــد و او خــون صــورتش را‬ ‫هاش او را زدند و خو ‍‬ ‫طائف ‍‬
‫یگفت‪ :‬نپروردگارا! قوم مرا هدایت کن‪ ،‬چون که‬ ‫یکرد و م ‍‬ ‫پاک م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یفهمند«‪.‬‬‫آنها نم ‍‬
‫َ‬ ‫‪ -37‬وع َ‬
‫سعيدٍ وأبي هَُرْيرة رضي الّله عَن ْهُ َ‬
‫ما‬ ‫ن أبي َ‬ ‫َ ْ‬
‫ب‬ ‫صي ُ‬ ‫ما ي ُ ِ‬‫ل‪َ » :‬‬‫سّلم َقا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬‫ي َ‬ ‫عن الّنب ّ‬
‫حَزن وَل َ‬ ‫م وَل َ َ‬‫ب وَل َ هَ ّ‬ ‫ص ٍ‬‫ب وَل َ وَ َ‬ ‫ص ٍ‬‫ن نَ َ‬
‫م ْ‬ ‫م ِ‬ ‫سل ِ َ‬
‫م ْ‬‫ال ْ ُ‬
‫كها إ ِل ّ كّفر الّله بَها‬ ‫شا ُ‬‫ة يُ َ‬‫شوْك َ ُ‬
‫م‪ ،‬حّتى ال ّ‬ ‫ذى وَل َ غ ّ‬ ‫أَ ً‬
‫طاَياه« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫نخ َ‬ ‫م ْ‬ ‫ِ‬

‫صب«‪ :‬اْلمر ُ‬
‫ض‪.‬‬ ‫و »ال ْوَ َ‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5652‬م )‪.[(2576‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(2477‬م )‪.[(1792‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪140‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪141‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .37‬از ابوسعید و ابوهریرهب روایت شده اســت کــه پیــامبرص‬


‫فرمودند‪» :‬هیــچ رنــج و بیمــاری و غــم و انــدوه و آزار و اذیــتی بــه‬
‫یرود‪،‬‬‫یرسد و یا حتی خاری در پای او فرو نم ‍‬ ‫شخص مسلمان نم ‍‬
‫‪1‬‬
‫یدهد«‪.‬‬ ‫هی گناهانش قرار م ‍‬ ‫جز آن که خداوند آن را کفار ‍‬

‫دخل ْ ُ‬
‫ت‬ ‫ل‪َ :‬‬ ‫سُعود رضي الّله عنه َقا َ‬ ‫‪ -38‬وعن اْبن م ْ‬
‫ك فَُقل ْ ُ‬
‫ت‬ ‫هو ُيوعَ ُ‬ ‫سّلم وَ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫على الَنب ّ‬ ‫َ‬
‫َ‬
‫ل‬‫ج ْ‬ ‫ديدا ً قال‪» :‬أ َ‬ ‫ش ِ‬ ‫عكا ً َ‬ ‫ك وَ ْ‬ ‫ك ُتوع ُ‬ ‫ل الّله إ ِن ّ َ‬ ‫سو َ‬ ‫يا ر ُ‬
‫َ‬ ‫إ ِّني ُأوعَ ُ‬
‫ن‬
‫ت‪ :‬ذلك أ ّ‬ ‫كم« قُل ْ ُ‬ ‫من ْ ُ‬‫ن ِ‬ ‫جل ِ‬ ‫ك َر ُ‬ ‫ما ُيوعَ ُ‬ ‫ك كَ َ‬
‫ذلك ك َ َ‬ ‫ل َ‬ ‫ج ْ‬ ‫َ‬ ‫لَ َ َ‬
‫سل ِم ٍ‬‫م ْ‬ ‫ن ُ‬‫م ْ‬ ‫ما ِ‬‫ذلك َ‬ ‫جرْين؟ قال‪» :‬أ َ‬ ‫كأ ْ‬
‫ما فوْقََها إل ّ ك َّفر الّله بَها‬ ‫ة فَ َ‬ ‫ذى‪ ،‬شوْك َ ٌ‬ ‫ه أَ ً‬‫صيب ُ ُ‬
‫يُ ِ‬
‫شجرةُ‬ ‫ط ال ّ‬ ‫ح ّ‬ ‫ما ت َ ُ‬ ‫ه كَ َ‬‫ه ذ ُُنوب ُ ُ‬ ‫ت عن ْ ُ‬ ‫سيئاته‪َ ،‬وحط ّ ْ‬
‫َورقََها« متفقٌ عليه‪.‬‬
‫حمى‪.‬‬ ‫مى‪ ،‬وقيل‪ :‬ال ْ ُ‬ ‫ث الح ّ‬ ‫مغ ْ ُ‬ ‫ك«‪َ :‬‬ ‫وَ »ال ْوَعْ ُ‬
‫نمسعود‪ ‬روایت شده اســت کــه گفــت‪ :‬بــه خــدمت‬ ‫‪ .38‬از اب ‍‬
‫پیــامبرص رفتــم‪ ،‬ایشــان تــب داشــتند‪ ،‬عــرض کــردم‪ :‬ای رســول‬
‫هی‬ ‫خداص! شما تب شدیدی دارید! فرمودند‪» :‬بله‪ ،‬مــن بــه انــداز ‍‬
‫تب دو مرد از شما‪ ،‬تب دارم«‪ ،‬گفتم‪ :‬آیا این بدان علت است کــه‬
‫اجـر شــما دو برابــر اسـت؟ فرمودنـد‪» :‬بلــه‪ ،‬چنیــن اســت و هیــچ‬
‫مسلمانی نیست که از یک خار یا بیشتر از آن‪ ،‬آزاری به او برسد‪،‬‬
‫یکند و گناهانش ـــ‬ ‫یهای او م ‍‬ ‫هی بد ‍‬‫جز آن که خداوند‪ ،‬آن را کفار ‍‬
‫هی عمـل( او فــرو‬ ‫یریـزد ــ از )نـام ‍‬
‫چنان کـه درخــت برگـش را م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یشود(«‪.‬‬‫یریزد )و پاک م ‍‬ ‫م ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5641‬م )‪.[(2573‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5647‬م )‪.[(2571‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪141‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪142‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫‪ -39‬وع َ‬
‫ه عنه قال‪ :‬قال‬ ‫ي الل ّ ُ‬
‫ن أبي هَُريرة رض َ‬ ‫ْ‬
‫ه‬
‫ه بِ ِ‬ ‫ّ‬
‫ن ي ُرِدِ الل ُ‬
‫م ْ‬ ‫ّ‬
‫سلم‪َ » :‬‬ ‫َ‬
‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫ّ‬
‫صلى الل ُ‬ ‫ّ‬
‫ل اللهِ َ‬ ‫رسو ُ‬
‫ه«‪ :‬رواه البخاري‪.‬‬ ‫من ْ ُ‬
‫ب ِ‬‫ص ْ‬ ‫خْيرا ً ي ُ ِ‬
‫َ‬
‫ها‪.‬‬ ‫صادِ وك َ ْ‬
‫سرِ َ‬ ‫ح ال ّ‬ ‫ضب ُ‬
‫صب«‪ :‬بَفت ْ ِ‬
‫طوا »ي ُ ِ‬ ‫و َ‬
‫‪ .39‬از ابوهریره‪ ‬روایت شده اســت کــه پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫»کسی که خداوند‪ ،‬خیر و نیکی او را بخواهد‪ ،‬او را به بلیــی دچــار‬
‫‪1‬‬
‫یکند«‪.‬‬
‫یها‪ ،‬امتحان( م ‍‬
‫)و با سخت ‍‬
‫‪ -40‬وعَ َ‬
‫ل‬‫ه عنه قال‪ :‬قال رسو ُ‬ ‫س رضي الل ّ ُ‬ ‫ٍ‬ ‫ن أن َ‬
‫ْ‬
‫َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬
‫م‬ ‫ُ‬
‫ن أحد ُك ُ‬
‫سلم‪» :‬ل يَتمني ّ‬ ‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله َ‬
‫َ‬
‫ن ل ب ُد ّ فاعل ً فليُقل‪:‬‬ ‫ن َ‬
‫كا َ‬ ‫ه‪ ،‬فَإ ِ ْ‬
‫صاب َ ُ‬
‫ضّر أ َ‬ ‫ت لِ ُ‬ ‫مو ْ َ‬‫ال ْ َ‬
‫ذا‬‫خيرا ً ِلي وتوّفني إ ِ َ‬ ‫كاَنت اْلحياةُ َ‬ ‫حيني ما َ‬ ‫الل ّه َ‬
‫مأ ْ‬ ‫ُ ّ‬
‫خْيرا ً ِلي« متفق عليه‪.‬‬ ‫ت اْلوفا َةُ َ‬ ‫كان َ ِ‬‫َ‬
‫‪ .40‬از انــس‪ ‬روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫هخاطر ضرر و مصیبتی کــه بــه او رســیده‬ ‫چیک از شما هرگز ب ‍‬ ‫»هی ‍‬
‫اســت‪ ،‬تمنــای مــرگ نکنــد و اگــر ناچــار شــد چنیــن کنــد‪) ،‬از روی‬
‫یگوید(‪ ،‬باید بگوید‪ :‬خدایا! اگـر زنـدگی بــرای مـن‬ ‫ناچاری چیزی م ‍‬
‫هدار و اگــر مــرگ بــه خیــر و صــلح مــن‬ ‫خوب است‪ ،‬مرا زنــده نگ ‍‬
‫‪2‬‬
‫است‪ ،‬مرا بمیران«‪.‬‬
‫َ‬
‫ي الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫ت رض َ‬ ‫ب ْبن اﻷر ّ‬ ‫خّبا ِ‬ ‫ن أبي عبدِ الل ّهِ َ‬ ‫‪ -41‬وع ْ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬‫شك َوَْنا إ َِلى رسو ِ‬ ‫عنه قال‪َ :‬‬
‫ة‪ ،‬فَُقل َْنا‪:‬‬ ‫ل ال ْك َْعب ِ‬ ‫ه في ظ ّ‬ ‫سد ٌ ُبردةً ل َ ُ‬ ‫مَتو ّ‬ ‫هو ُ‬ ‫سّلم وَ ُ‬ ‫و َ‬
‫ن‬ ‫ل‪َ :‬قد َ‬ ‫عو ل ََنا؟ فََقا َ‬ ‫َ‬
‫ست َْنصُر ل ََنا أل ت َد ْ ُ‬ ‫َ‬
‫م ْ‬‫ن َ‬ ‫كا َ‬ ‫أل ت َ ْ‬
‫‪ -‬متفق روایت کرده است؛ ]خ )‪.[(5645‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5671‬م )‪.[(2680‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪142‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪143‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫حَفر ل َه في اﻷ َ‬
‫جع ُ‬
‫ل‬ ‫ض في ْ‬ ‫ْ ِ‬ ‫ر‬
‫ْ‬ ‫ل في ُ ْ ُ ُ‬ ‫ج ُ‬ ‫خذ ُ الّر ُ‬ ‫م يؤ ْ َ‬ ‫قَْبلك ُ ْ‬
‫ل‬‫سهِ فُيجع ُ‬ ‫ضعُ عَلى َرأ ِ‬ ‫مْنشارِ فَُيو َ‬ ‫م ي ُؤِْتى بال ْ ِ‬ ‫ِفيَها‪ ،‬ث ّ‬
‫َ‬
‫ه‬
‫م ِ‬ ‫ح ِ‬ ‫ن لَ ْ‬ ‫دو َ‬ ‫ما ُ‬ ‫ط اْلحديدِ َ‬ ‫مشا ِ‬ ‫ط ب ِأ ْ‬ ‫مش ُ‬ ‫صَفْين‪ ،‬وي ُ ْ‬ ‫ن ْ‬
‫ن الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫ه‪ ،‬والّله ليِتم ّ‬ ‫ن ِدين ِ ِ‬ ‫ك عَ ْ‬‫صد ّهُ ذل َ‬ ‫ه‪ ،‬ما ي َ ُ‬ ‫م ِ‬ ‫َوعظ ْ ِ‬
‫ن صْنعاَء إ َِلى‬ ‫َ‬
‫م ْ‬ ‫ب ِ‬ ‫سير الّراك ِ ُ‬ ‫مر حّتى ي ِ‬ ‫هذا اﻷ ْ‬ ‫َ‬
‫ه‪،‬‬
‫م ِ‬ ‫ب عََلى غن َ ِ‬ ‫ف إ ِل ّ الله والذ ّئ ْ َ‬ ‫ت ل يخا ُ‬ ‫مو َ‬ ‫ضر ْ‬ ‫ح ْ‬ ‫َ‬
‫ن« رواه البخاري‪.‬‬ ‫جُلو َ‬ ‫ست َعْ ِ‬‫م تَ ْ‬ ‫ولك ِن ّك ُ ْ‬
‫ن‬ ‫سد ٌ ب ُْردةً وقَد ْ لِقيَنا ِ‬
‫م َ‬ ‫مَتو ّ‬
‫وفي رواية‪» :‬وهُوَ ُ‬
‫ة«‪.‬‬‫شد ّ ً‬
‫كين ِ‬
‫شر ِ‬ ‫ال ْ ُ‬
‫م ْ‬
‫ببن ارت«‪ ‬روایــت شــده اســت کــه‬ ‫‪ .41‬از »ابوعبــدالله خبــا ‍‬
‫هراه( خــویش را‬ ‫هی )لبــاس را ‍‬
‫گفت‪ :‬به پیامبرص در حالی که بــرد ‍‬
‫هی کعبه تکیه کــرده بــود‪ ،‬شــکایت بردیــم و‬ ‫بالش ساخته و در سای ‍‬
‫یکنــی؟! آیــا بــرای مــا‬‫گفتیم‪ :‬آیا برای ما طلــب فتــح و نصــرت نم ‍‬
‫نهــای گذشــته‪،‬‬ ‫یفرمــایی؟! فرمودنــد‪» :‬در زما ‍‬ ‫دعــای خیــر نم ‍‬
‫یکندند و او را‬ ‫یگرفتند و برای او گودالی در زمین م ‍‬ ‫شخصی را م ‍‬
‫یکردند‬ ‫زنده در آن قرار داده‪ ،‬اره بر سرش نهاده‪ ،‬او را دو نیم م ‍‬
‫یکشــیدند‬ ‫هی آهنی را بر تمام گوشت و استخوان بدن او م ‍‬ ‫و شان ‍‬
‫یداشــت؛‬ ‫تفرسا(‪ ،‬او را از دینــش بــاز نم ‍‬ ‫ههای طاق ‍‬ ‫و این )شکنج ‍‬
‫به خدا ســوگند‪ ،‬خداونــد‪ ،‬ایــن امــر )اســلم( را بــه اتمــام و انجــام‬
‫یرود‬ ‫یرساند تا جایی که مسافر از »صنعا« به »حضــرموت« م ‍‬ ‫م ‍‬
‫نکــه( از‬‫یترســد )مگــر آ ‍‬ ‫و جز از خداوند‪ ،‬از هیــچ چیــز دیگــری نم ‍‬
‫‪1‬‬
‫گرگی که به گوسفندانش زده اســت‪ ،‬بترســد! ولــی شــما عجلــه‬
‫یکنید«‪.‬‬
‫م ‍‬

‫هی‬ ‫یفرمایند‪ :‬شخص چون در »دارالسلم« و در تحت قــدرت و گســتر ‍‬ ‫‪-‬م ‍‬ ‫‪1‬‬

‫اســلم اســت‪ ،‬هیــچ »انســانی« بــه او دینــش کــاری نخواهــد داشــت ـــ‬
‫ویراستاران‪.‬‬

‫‪143‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪144‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هاش را بالش ســاخته‬ ‫در روایتی دیگر آمده است‪ :‬پیامبرص برد ‍‬
‫بود )و ما‪ ،‬برای شکایت پیش ایشــان رفــتیم( چــون کــه از طــرف‬
‫مشرکان‪ ،‬در زحمت و سختی بودیم‪.‬‬

‫ن‬
‫كا َ‬ ‫ما َ‬‫مسُعودٍ رضي الّله عنه قال‪ :‬ل ّ‬ ‫‪ -42‬وعن ابن َ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل َالّله َ‬ ‫ن آثر رسو َ‬ ‫ٍ‬ ‫حن َي ْ‬ ‫م ُ‬ ‫ي َوْ ُ‬
‫َ‬ ‫ة‪ :‬فأعْ َ‬
‫ة‬
‫س مائ ً‬ ‫ن حاب ِ ٍ‬ ‫طى اﻷْقرعَ ب ْ َ‬ ‫م ِ‬ ‫س َ‬ ‫َناسا ً في ال ِْق ْ‬
‫ك‪،‬‬‫ل ذل ِ َ‬ ‫مث ْ َ‬ ‫ن ِ‬ ‫ل وأ َعْ َ‬
‫ص ٍ‬‫ح ْ‬ ‫ن ِ‬ ‫ة بْ َ‬ ‫عيي ْن َ َ‬ ‫طى ُ‬ ‫ن ال ِب ِ ِ‬ ‫م َ‬
‫َ‬
‫ِ‬
‫ومئ ِذٍ في‬ ‫مي ْ‬ ‫ب وآَثرهُ ْ‬ ‫ف اْلعر ِ‬ ‫ن أشرا ِ‬ ‫وأعطى َناسا ً م ْ‬
‫ة ما عُدِ َ‬
‫ل‬ ‫سم ٌ‬ ‫ن هَذِهِ قِ ْ‬ ‫ل‪ :‬والل ّهِ إ ّ‬ ‫ج ٌ‬ ‫لر ُ‬ ‫ة‪ .‬فََقا َ‬ ‫م ِ‬ ‫س َ‬ ‫ال ِْق ْ‬
‫ت‪ :‬والّله ﻷ ُ ْ‬ ‫ُ‬
‫ن‬
‫خب َِر ّ‬ ‫ه الّله‪ ،‬فَُقل ْ ُ‬ ‫ِفيها‪ ،‬وما أريد ِفيَها َوج ُ‬
‫ه َفأخبرته‬ ‫سّلم‪ ،‬فأتيت ُ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫سو َ‬ ‫َر ُ‬
‫م قال‪:‬‬ ‫ف‪ .‬ث ُ ّ‬ ‫صْر ِ‬ ‫كال ّ‬ ‫ن َ‬ ‫كا َ‬ ‫ه حّتى َ‬ ‫جه ُ ُ‬ ‫ِبما قال‪ ،‬فتغَّير وَ ْ‬
‫ه؟ ثم قال‪:‬‬ ‫سول ُ ُ‬ ‫ه ور ُ‬ ‫ل الل ّ ُ‬ ‫ِ‬ ‫م يعدِ‬ ‫ذا ل َ ْ‬ ‫ل إِ َ‬ ‫ن ي َعْدِ ُ‬ ‫»َفم ْ‬
‫َ‬ ‫ُ‬
‫ذا َفصبَر«‬ ‫ن هَ َ‬ ‫م ْ‬ ‫ه موسى قَد ْ أوْذِيَ ب ِأك ْث ََر ِ‬ ‫م الل ّ ُ‬ ‫ح ُ‬ ‫ير َ‬
‫ديثًا‪ .‬متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫َ‬
‫م ل أْرفعُ إَليه بْعدها ح ِ‬ ‫ت‪ :‬ل جر َ‬ ‫فَُقل ْ ُ‬
‫و‬
‫ة‪ :‬وَهُ َ‬ ‫مْهمل ِ‬ ‫سرِ الصادِ ال ْ ُ‬ ‫هو ِبك ْ‬ ‫ف« ُ‬ ‫صْر َ‬ ‫كال ِ‬ ‫ه» َ‬ ‫وقَوْل ُ ُ‬
‫مُر‪.‬‬ ‫َ‬
‫ح َ‬ ‫صب ْغٌ أ ْ‬ ‫ِ‬
‫نمسعود‪ ‬روایت شده اســت کــه گفــت‪ :‬روز »جنــگ‬ ‫‪ .42‬از اب ‍‬
‫های را )بیشــتر( مــورد تــوجه‬
‫حنین« پیامبرص در تقسیم غنایم‪ ،‬عد ‍‬
‫قرار داد‪ .‬به »اقرع بن حابس« صد شتر و به »عیینه بــن حصــن«‬
‫های دیگــر از اشــراف عــرب نیــز‪،‬‬ ‫نیز همان اندازه بخشید و به عد ‍‬
‫عطا و بخشش فرمود و آن روز‪ ،‬آنان را در تقسیم غنــایم‪ ،‬ترجیــح‬
‫داد؛ مردی گفت‪ :‬به خدا سوگند که در این تقسیم‪ ،‬عدالت رعایت‬
‫نشده و )رضایت( خــدا‪ ،‬در آن‪ ،‬محــل تــوجه قــرار نگرفتــه اســت؛‬
‫یدهــم و‬‫گرفتم‪ :‬به خدا سوگند‪ ،‬این موضوع را به پیامبرص خبر م ‍‬
‫هی آن مــرد را بــه وی خــبر دادم‪،‬‬‫بــه خــدمت ایشــان رفتــم و گفت ‍‬

‫‪144‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪145‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هاش تغییر کرد به حدی که مثل ســرخی صــرف )نــوعی رنــگ‬ ‫چهر ‍‬
‫قرمز( شده بــود؛ ســپس فرمودنــد‪» :‬اگــر خــدا و پیــامبر او عــادل‬
‫نگاه فرمودند‪» :‬خداوند‬ ‫نباشند‪ ،‬پس چه کسی عادل است؟!« و آ ‍‬
‫موسی را رحمت کند کــه بیشــتر از مــن مــورد آزار قــومش قــرار‬
‫گرفت و صبر کرد«؛ و من )به خود( گفتم‪ :‬از این پس‪ ،‬قطعا ً هیــچ‬
‫‪1‬‬
‫سخن )نادرست(ی را به ایشان خبر نخواهم داد‪.‬‬

‫‪ -43‬وعن أنس رضي الّله عنه قال‪ :‬قال رسو ُ‬


‫ل‬
‫الّله صّلى الله عَل َيه وسّلم‪» :‬إ َ َ‬
‫ه‬ ‫ذا أَراد َ الل ّ ُ‬
‫ه بعب ْدِ ِ‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫ْ ِ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫َ‬
‫ذا أَراد َ الّله‬ ‫ه ال ْعُُقوب َ‬
‫ة في الد ّن َْيا‪ ،‬وإ ِ َ‬ ‫ل لَ ُ‬
‫ج َ‬‫خْيرا ً ع ّ‬‫َ‬
‫م‬
‫ي بهِ َيو َ‬ ‫ه بذ َن ْب ِهِ حّتى ُيوافِ َ‬ ‫ك عن ْ ُ‬ ‫س َ‬
‫شّر أم َ‬ ‫ِبعبدِهِ ال ّ‬
‫ة«‪.‬‬‫ال ِْقيام ِ‬

‫عظ َ َ‬
‫م‬ ‫ن ِ‬ ‫سّلم‪» :‬إ ِ ّ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫وَقا َ‬
‫ل النب ِ ّ‬
‫َ‬ ‫ن الّله تعالى إ ِ َ‬
‫ب‬
‫ح ّ‬ ‫ذا أ َ‬ ‫عظ َم ِ اْلبلِء‪ ،‬وإ ِ ّ‬‫مع َ ِ‬ ‫اْلجزاِء َ‬
‫ط‬‫خ َ‬ ‫س ِ‬‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫ضا‪ ،‬و َ‬ ‫ه الر َ‬ ‫ي فل َ ُ‬ ‫ض َ‬
‫نر ِ‬ ‫م‪َ ،‬فم ْ‬ ‫َقوما ً ابتلهُ ْ‬
‫ن‪.‬‬‫ث حس ٌ‬ ‫ل‪ :‬حدي ٌ‬ ‫ط« رواه الترمذي وَقا َ‬ ‫خ ُ‬‫س ْ‬‫ه ال ّ‬‫فَل َ ُ‬
‫‪ .43‬از انس‪ ‬روایت شده است که پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬هــر‬
‫های را بخواهــد‪ ،‬عقــوبت او را در ایــن‬ ‫گاه خداوند‪ ،‬خیر و نیکی بند ‍‬
‫هی شــر‬ ‫های اراد ‍‬
‫یانــدازد و اگــر نســبت بــه بنــد ‍‬
‫جهان به تعجیــل م ‍‬
‫یگذارد تا در روز قیــامت‪،‬‬ ‫نماید‪ ،‬او را در گناهش به حال خود وا م ‍‬
‫به حساب او برسد«‪.‬‬
‫پیامبرص فرمودنــد‪» :‬بزرگــی اجــر‪ ،‬منــوط بــه بزرگــی مصــیبت‬
‫های را دوست بدارد‪ ،‬آنها را به‬ ‫است و خداوند متعال هر گاه طایف ‍‬
‫نگاه کسی که راضــی و شــاکر‬ ‫یکند؛ آ ‍‬‫یها دچار م ‍‬‫مصائب و سخت ‍‬
‫باشد‪ ،‬راضی خدا را به دست آورده است و کســی کــه ناراضــی و‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(3150‬م )‪.[(1062‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪145‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪146‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ناســپاس باشــد‪ ،‬غضــب و نارضــایتی خــدا را بــرای خــود خریــده‬


‫‪2‬‬
‫است«‪.‬‬

‫ن ﻷبي‬ ‫س رضي الّله عنه قال‪َ :‬‬ ‫‪ -44‬وع َ‬


‫ن اب ْ ٌ‬ ‫كا َ‬ ‫ن أن َ ٍ‬ ‫ْ‬
‫ْ‬ ‫َ‬
‫شَتكي‪ ،‬فخرج أُبو طلحة‪،‬‬ ‫ة رضي الله عنه ي َ ْ‬ ‫ّ‬ ‫طْلح َ‬
‫ل‬‫ة قال‪ :‬ما فَعَ َ‬ ‫جعَ أ َُبو ط َْلح َ‬ ‫ما َر َ‬ ‫ي‪ ،‬فَل َ ّ‬ ‫صب ِ ّ‬ ‫ض ال ّ‬ ‫فَُقب ِ َ‬
‫َ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬
‫ما‬
‫ن َ‬ ‫سك َ ُ‬ ‫ي‪ :‬هو أ ْ‬ ‫صب ّ‬ ‫م ال ّ‬ ‫يأ ّ‬ ‫سل َْيم وَهِ َ‬ ‫م ُ‬ ‫ابِني؟ َقاَلت أ ّ‬
‫شى‪ ،‬ث ُ َ‬ ‫شاَء فَت َعَ ّ‬ ‫ت إ ِل َي ْهِ ال ْعَ َ‬ ‫َ‬
‫من َْها‪،‬‬‫ب ِ‬ ‫صا َ‬ ‫مأ َ‬ ‫ّ‬ ‫ن‪ ،‬فََقّرب َ ْ‬ ‫كا َ‬
‫فَل َما فرغَ َقال َت‪ :‬واروا الصبي‪ ،‬فَل َما أ َصب َ‬
‫حة‬‫ح أُبو ط َل ْ َ‬ ‫ْ َ‬ ‫ّ‬ ‫ّ ّ‬ ‫ُ‬ ‫ْ‬ ‫ّ‬
‫َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫أ ََتى رسو َ‬
‫ه‪،‬‬
‫خبر ُ‬ ‫سلم فَأ ْ‬ ‫ه عَلي ْهِ و َ‬ ‫صلى الل ُ‬ ‫ل الله َ‬
‫َ‬
‫م‪ ،‬قال‪» :‬الّله ّ‬
‫م‬ ‫ل‪ :‬ن َعَ ْ‬ ‫ة؟ َقا َ‬ ‫م الل ّي ْل َ َ‬ ‫ست ُ ُ‬ ‫ل‪» :‬أعّر ْ‬ ‫فََقا َ‬
‫َ‬
‫ة‪:‬‬ ‫ح َ‬ ‫ل ِلي أُبو ط َل ْ َ‬ ‫غلما ً فَقا َ‬ ‫ت ُ‬ ‫ك ل َُهما« َفوَلد ْ‬ ‫بار ْ‬
‫سّلم‪،‬‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ي ب ِهِ النب ّ‬ ‫ه حّتى ت َأت ِ َ‬ ‫مل ْ ُ‬ ‫ح ِ‬ ‫ا ْ‬
‫شيٌء؟« قال‪:‬‬ ‫ه ْ‬ ‫َ‬
‫مَرات‪ ،‬فقال‪» :‬أمع ُ‬ ‫ه ِبت ْ‬ ‫مع ُ‬ ‫ث َ‬ ‫وَبع َ‬
‫سّلم‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ها الن ّب ِ ّ‬ ‫خذ َ َ‬ ‫ت فَأ َ‬ ‫م‪َ ،‬تمرا ٌ‬ ‫نع ْ‬
‫ي‬‫صب ّ‬ ‫جعَل ََها في في ال ّ‬ ‫ن ِفيهِ فَ َ‬ ‫م ْ‬ ‫ها ِ‬ ‫م َأخذ َ َ‬ ‫ضغََها‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫َفم َ‬
‫ماهُ عبد َ الل ّهِ متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫كه وس ّ‬ ‫حن ّ َ‬ ‫م َ‬ ‫ثُ ّ‬
‫ن‬
‫لم َ‬ ‫ج ٌ‬ ‫لر ُ‬ ‫ن عُي َي َْنة‪ :‬فََقا َ‬ ‫ي‪ :‬قال اب ْ ُ‬ ‫خار ّ‬ ‫وفي روايةٍ لل ْب ُ َ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ؤوا ال ُْقْرآ َ‬
‫ن‪،‬‬ ‫م قد ْ َقر ُ‬ ‫ت َتسعة أْولدٍ كل ّهُ ْ‬ ‫اﻷْنصاِر‪ :‬فََرأي ْ ُ‬
‫ن أ َْولدِ عَب ْدِ الّله اْلموُْلود‪.‬‬ ‫م ْ‬‫يعِْني ِ‬
‫ةم ُ‬
‫م‬
‫نأ ّ‬ ‫ح َ ِ ْ‬ ‫ن ﻷِبي ط َل ْ َ‬ ‫ت اب ْ ٌ‬ ‫وفي روايةٍ لمسِلم‪ :‬ما َ‬
‫َ‬
‫ة بابن ِهِ حّتى‬ ‫ح َ‬‫حد ُّثوا أَبا ط َل ْ َ‬ ‫ت ﻷهْل َِها‪ :‬ل ت ُ َ‬ ‫م‪ ،‬فََقال َ ْ‬ ‫ٍ‬ ‫سل َي ْ‬ ‫ُ‬
‫َ‬
‫شاًء فَأك َ َ‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫أَ ُ‬
‫ل‬ ‫ت إ ِلي ْهِ عَ َ‬ ‫جاَء فََقّرب َ ْ‬‫ه‪ ،‬فَ َ‬‫حد ّث ُ ُ‬‫ن أَنا أ َ‬ ‫كو َ‬
‫صن ّعُ قَب ْ َ‬ ‫شرب‪ ،‬ث ُم تصنعت ل َ‬
‫ل‬ ‫ت تَ َ‬ ‫ن ما كان ْ‬ ‫حس َ‬ ‫هأ ْ‬ ‫ّ َ ّ ْ ُ‬ ‫و َ ِ َ‬
‫‪ -‬ترمذی روایت کرده ])‪(2398‬ه و گفته است‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪146‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪147‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ب‬
‫صا َ‬ ‫شب ِِع وأ َ‬ ‫ه قَد ْ َ‬ ‫ت أن ّ ُ‬ ‫ن رأ ْ‬ ‫ما أ ْ‬ ‫ك‪َ ،‬فوقَعَ ب َِها‪ ،‬فَل َ ّ‬ ‫ذل َ‬
‫َ‬
‫وما ً أعاُروا‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ن قَ ْ‬ ‫ت ل َوْ أ ّ‬ ‫ة‪ ،‬أَراي ْ َ‬ ‫ت‪ :‬يا أَبا طْلح َ‬ ‫مْنها َقال ْ‬ ‫ِ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫مأ ْ‬ ‫طلبوا عاري َت َُهم‪ ،‬أل َهُ ْ‬ ‫ت فَ َ‬ ‫هل بي ْ ٍ‬ ‫مأ ْ‬ ‫عاِريتهُ ْ‬
‫ك‪َ .‬قا َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ب اب ْن َ َ‬ ‫س ْ‬‫ت‪ :‬فاحت ِ‬ ‫ل‪ :‬ل‪ ،‬فََقال َ ْ‬ ‫ها؟ َقا َ‬ ‫من َُعو َ‬ ‫ي ْ‬
‫ت ثُ ّ‬
‫م‬ ‫خ ُ‬ ‫ذا َتلط ّ ْ‬ ‫ل‪ :‬تركتِني حّتى إ ِ َ‬ ‫م َقا َ‬ ‫ب‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫ض َ‬ ‫فغ َ ِ‬
‫صّلى‬ ‫َ‬ ‫أَ ْ‬
‫ل الّله َ‬ ‫خبرِتني ِباْبني‪َ ،‬فان ْط َل َقَ حّتى أَتى رسو َ‬
‫ل الّله‬‫ل رسو ُ‬ ‫ن‪ ،‬فََقا َ‬ ‫كا َ‬ ‫خَبرهُ بما َ‬ ‫سّلم فأ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫كما في‬ ‫ك الّله ل ُ‬ ‫سّلم‪َ» :‬بار َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ُ‬
‫لْيلت ِكما«‪.‬‬

‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ن رسول الّله َ‬ ‫كا َ‬ ‫ت‪ ،‬قال‪ :‬و َ‬ ‫قال‪ :‬فحمل َ ْ‬
‫ل الّله‬ ‫ن رسو ُ‬ ‫كا َ‬ ‫هو َ‬ ‫مع َ ُ‬ ‫هي َ‬ ‫سّلم في سَفرٍ و ِ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الله عَل َيه وسّلم إ َ َ‬
‫سَفرٍ ل َ‬ ‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫دين َةِ ِ‬ ‫م ِ‬ ‫ذا أَتى ال ْ َ‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫ْ ِ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫ضَرب ََها‬ ‫ة‪ ،‬فَ َ‬ ‫دين َ ِ‬ ‫م ِ‬ ‫ن ال ْ َ‬ ‫م َ‬ ‫وا ِ‬‫ي َط ُْرُقها ط ُُروقا ً َفدن َ ْ‬
‫ة‪ ،‬واْنطل َقَ رسو ُ‬ ‫َ‬
‫ل‬ ‫ح َ‬ ‫حت ََبس عَل َي َْها أُبو طل ْ َ‬ ‫ض‪َ ،‬فا ْ‬ ‫مخا ُ‬ ‫ال ْ َ‬
‫ة‬‫ل أ َُبو ط َْلح َ‬ ‫ل‪ :‬يُقو ُ‬ ‫سّلم‪َ .‬قا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله َ‬
‫ل‬ ‫ج معَ رسو ِ‬ ‫خُر َ‬ ‫ن أَ ْ‬ ‫َ‬
‫ه يْعجب ُِني أ ْ‬
‫َ‬
‫ب أن ّ ُ‬ ‫م َيا ر ّ‬ ‫ك لتعل ُ‬ ‫إ ِن ّ َ‬
‫ذا‬‫ه إِ َ‬ ‫مع ُ‬ ‫ل َ‬ ‫خ َ‬ ‫ج‪ ،‬وأ َد ْ ُ‬ ‫خَر َ‬ ‫ذا َ‬ ‫سّلم إ ِ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله َ‬
‫م‪ :‬يا أ ََبا‬ ‫سلي ْ ٍ‬
‫م ُ َ‬ ‫لأ ّ‬
‫ل‪ ،‬وقَد احتبست بما ترى‪ .‬تقو ُ ُ‬
‫ِ ْ ََ ْ ُ ِ َ‬ ‫خ َ‬ ‫دَ َ‬
‫ق‪ ،‬فان ْ َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫طلْقَنا‪،‬‬ ‫د‪ ،‬ان ْط َل ِ ْ‬ ‫ج ُ‬ ‫تأ ِ‬ ‫جد اّلذي كن ْ ُ‬ ‫ما أ ِ‬ ‫ة َ‬ ‫طْلح َ‬
‫ت‬‫غلمًا‪ .‬فقال َ ْ‬ ‫ت ُ‬ ‫ما َفوَلد ْ‬ ‫ن قَدِ َ‬ ‫ض حي َ‬ ‫مخا ُ‬ ‫ضربَها ال َ‬ ‫و َ‬
‫َ‬ ‫َ‬ ‫ُ‬
‫سول‬ ‫ه أحد ٌ ت َغْد ُوَ ب ِهِ عََلى ر ُ‬ ‫ضع ُ ُ‬ ‫س ل ي ُْر ِ‬ ‫مي‪ :‬يا أن َ ُ‬ ‫ِلي أ ّ‬
‫َ‬
‫ح احتمل ْت ُ ُ‬
‫ه‬ ‫صب َ‬ ‫ما أ ْ‬ ‫سّلم‪ ،‬فل ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله َ‬
‫سّلم‪.‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ت ب ِهِ إ َِلى رسو ِ‬ ‫طلْق ُ‬ ‫فان َ‬
‫ث‪.‬‬ ‫دي ِ‬ ‫ح ِ‬ ‫م ال ْ َ‬ ‫وذ َك ََر تما َ‬

‫‪147‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪148‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .44‬از انس‪ ‬روایت شده است که یک پســر ابــوطلحه‪ ،‬بیمـار‬


‫ینالید؛ ابوطلحه از منزل خارج شد و کــودک فــوت‬ ‫شد و از درد م ‍‬
‫مســلیم مــادر‬‫کرد‪ ،‬وقتی بازگشت‪ ،‬حال فرزنــدش را جویــا شــد‪ ،‬ا ‍‬
‫متر است و شــام را حاضــر کــرد و‬ ‫کودک گفت‪ :‬او از هر وقت آرا ‍‬
‫ابــوطلحه‪ ،‬شــام را خــورد و بــا او نزدیکــی کــرد؛ پــس از فراغــت‪،‬‬
‫مسلیم بــه او گفــت‪ :‬کــودک را دفــن کنــد؛ وقــتی کــه صــبح شــد‪،‬‬ ‫ا ‍‬
‫ابوطلحه به نزد پیامبرص آمد و ایشان را از وضع خود مطلع کرد‪،‬‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬آیا شب با هم نزدیکی کردیــد؟« گفــت‪ :‬بلــه‪،‬‬
‫پیامبرص فرمودند‪» :‬خدایا! بر هر دو مبارک گردان؛ )چنــدی بعــد(‬
‫مسلیم پسری به دنیا آورد‪ ،‬ابوطلحه به من )انس( گفــت‪ :‬کــودک‬ ‫ا ‍‬
‫را نزد پیامبرص ببر و همراه بــا او چنــد خرمــا فرســتاد؛ پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬آیا همراه او چیــزی هســت؟« گفتنــد‪ :‬بلــه‪ ،‬چنــد خرمــا‬
‫همراه اوست‪ ،‬پیامبرص آن را گرفت و یک خرما را در دهان خــود‬
‫گذاشــت و جویــد‪ ،‬ســپس از دهــان مبــارک خــود بیــرون آورد و در‬
‫دهان کودک گذاشت و او تحنک کرد )با انگشت‪ ،‬خرما را در داخل‬
‫‪1‬‬
‫دهان و کام کودک‪ ،‬مالید( و نام او را عبدالله نهاد‪.‬‬
‫یگوید‪ :‬مــردی‬ ‫نعیینه م ‍‬ ‫در روایتی دیگر از بخاری آمده است‪ :‬اب ‍‬
‫هبن ابــوطلحه‪ ،‬نــه فرزنــد‬ ‫از انصار گفت‪ :‬از فرزندان همان عبــدالل ‍‬
‫قرآن خوان را دیدم‪.‬‬
‫در روایتی دیگر از مسلم آمده است‪ :‬یکی از پســران ابــوطلحه‬
‫مسلیم به اهل خانه گفت‪:‬‬ ‫که از زنش‪ ،‬ام سلیم برود‪ ،‬فوت کرد‪ ،‬ا ‍‬
‫از این قضیه چیزی به او ابوطلحه نگوییــد تــا خــودم بــه او بگــویم‪.‬‬
‫مسلیم شام را برای او حاضر کرد و بعد از‬ ‫ابوطلحه به خانه آمد‪ ،‬ا ‍‬
‫خوردن شام‪ ،‬بهتر از همیشه‪ ،‬خود را برای او آماده و آراسته کــرد‬
‫مسلیم دیــد کــه شــوهرش از‬ ‫و ابوطلحه با او نزدیکی کرد؛ وقتی ا ‍‬
‫طعام سیر شده و نزدیکی کرده است‪ ،‬گفــت‪ :‬ای ابــوطلحه! اگــر‬
‫های بدهنــد و سـپس آن را‬ ‫گروهی چیـزی را بــه امــانت بـه خـانواد ‍‬
‫مطالبه کنند‪ ،‬آیا آن خانواده حق دارند آن شــیء را بــه صــاحبانش‬
‫پس ندهند؟! ابوطلحه جــواب داد‪ :‬نــه؛ زن گفــت‪ :‬پســرت را هــم‪،‬‬
‫چنین به حساب آور )و در غم او صبر پیشـه کـن و از خـدا پـاداش‬
‫بخواه!( ابوطلحه عصبانی شد و گفت‪ :‬گذاشتی تا من )به جمــاع(‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(1301‬م )‪.[(2144‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪148‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪149‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یکنــی؟! بیــرون‬ ‫نگاه مرا از مرگ فرزنــدم مطلــع م ‍‬ ‫آلوده شوم‪ ،‬آ ‍‬
‫رفت تا به خدمت پیامبرص رسید و جریــان را در خــدمت ایشــان‪،‬‬
‫بازگو کرد‪ ،‬پیامبرص فرمودند‪» :‬خداونــد‪ ،‬شــب شــما را بــا برکــت‬
‫یگوید‪ :‬زنم حامله شد و من و او در ســفری‪ ،‬در‬ ‫کند«‪ .‬ابوطلحه م ‍‬
‫خدمت پیامبرص بودیم و پیامبرص وقتی کــه از ســفری بــه مــدینه‬
‫یشــد‪ ،‬چــون بــه مــدینه‬‫یگشتند‪ ،‬هنگــام شــب‪ ،‬وارد شــهر نم ‍‬ ‫بازم ‍‬
‫مسلیم دست داد و ابوطلحه نــزد او‬ ‫نزدیک شدیم‪ ،‬درد زایمان به ا ‍‬
‫ماند و پیـامبرص تشـریف بردنـد؛ ابـوطلحه گفـت‪ :‬پروردگـارا! تـو‬
‫یدانی که من دوست دارم در حین خروج و دخــول پیــامبرص از‬ ‫م ‍‬
‫مدینه‪ ،‬در خدمت ایشان باشم و اکنون به علت این وضع در اینجــا‬
‫مســلیم گفــت‪ :‬ای ابــوطلحه! دردی کــه داشــتم‪،‬‬ ‫هام‪ ،‬ا ‍‬‫گرفتار ماند ‍‬
‫نماند‪ ،‬برویم و رفتند و وقتی که به شهر رسیدند‪ ،‬بــاز درد زایمــان‬
‫به سراغ او آمد و پسری به دنیا آورد‪ .‬مادرم‪ ،‬به من )انس( گفت‪:‬‬
‫چکــس نبایــد او را شــیر بدهــد تــا صــبح او را پیــش‬ ‫ای انــس! هی ‍‬
‫پیــامبرص بــبری‪ ،‬وقــتی صــبح شــد‪ ،‬او را برداشــتم و نــزد پیــامبر‬
‫بردم؛‪ ...‬و باقی حدیث را همانند بال ذکر کرد‪.‬‬

‫هريرةَ رضي الّله عنه َأن رسول الّله‬ ‫ن أ َِبي ُ‬ ‫‪ -45‬وع ْ‬


‫صَرعةِ‬‫س الشديد ُ بال ّ‬ ‫سّلم قال‪» :‬ل َي ْ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬‫َ‬
‫ق‬
‫ب« متف ٌ‬ ‫ض ِ‬ ‫ْ‬
‫عْند الغَ َ‬
‫ه ِ‬ ‫س ُ‬ ‫مل ِ ُ‬
‫ك َنف َ‬ ‫ّ‬
‫ما الشديد ُ الذي ي ْ‬ ‫ِإن ّ‬
‫عليه‪.‬‬

‫صل ُ ُ‬
‫ه عْند‬ ‫ح الّراِء‪ ،‬وأ ْ‬‫صادِ وفت ْ ِ‬
‫م ال ّ‬‫ة« ِبض ّ‬
‫صَرعَ ُ‬
‫»وال ّ‬
‫س كثيرًا‪.‬‬ ‫ن يصَرعُ الّنا َ‬‫بم ْ‬ ‫اْلعر ِ‬
‫‪ .45‬ازابوهریره‪ ‬روایت شده است که پیامبرص فرمودند‪ :‬پــر‬
‫زور و پهلوان کسی نیست که شخصی را به زمین بزنــد‪ ،‬بلکــه پــر‬
‫زور کسی است که هنگـام خشــم‪ ،‬بــر خـود مسـلط و خویشـتندار‬
‫‪1‬‬
‫باشد«‪.‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(6114‬م )‪.[(2609‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪149‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪150‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ه قال‪:‬‬ ‫صَردٍ رضي الّله عن ُ‬ ‫ن ُ‬ ‫ن بْ ِ‬ ‫سل َْيما َ‬ ‫ن ُ‬ ‫‪ -46‬وع ْ‬


‫سّلم‪،‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ت جاِلسا ً مع الن ِّبي َ‬ ‫ك ُن ْ ُ‬
‫َ‬
‫ت‬‫خ ْ‬‫ه‪ .‬واْنتَف َ‬ ‫جه ُ ُ‬
‫مّر وَ ْ‬ ‫ح َ‬‫ما قَدِ ا ْ‬ ‫ن وأحد ُهُ َ‬ ‫جلن يست َّبا ِ‬ ‫ور ُ‬
‫سّلم‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ه‪ .‬فقال رسو ُ‬ ‫داج ُ‬ ‫أو َ‬
‫و‬
‫د‪ ،‬ل ْ‬ ‫ج ُ‬‫ه ما ي ِ‬ ‫ب عن ْ ُ‬ ‫ة ل َوْ َقال ََها ل َذ َهَ َ‬ ‫م ك َِلم ً‬ ‫»إ ِّني ﻷعل َ ُ‬
‫ه ما‬ ‫ب عن ْ ُ‬ ‫جيم ِ ذ َهَ َ‬ ‫ن الّر ِ‬ ‫طا ِ‬ ‫شي ْ َ‬ ‫ن ال ّ‬ ‫م َ‬ ‫عوذ ُ ِبالل ّهِ ِ‬ ‫ل‪ :‬أ َ ْ‬ ‫َقا َ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ن الن ّب ِ ّ‬ ‫ه‪ :‬إ ِ ّ‬‫د‪ .‬فَقاُلوا ل َ ُ‬ ‫يج ُ‬
‫ق‬
‫م«‪ .‬متف ٌ‬ ‫جي ِ‬ ‫شَيطان الّر ِ‬ ‫من ال ّ‬ ‫ل‪» :‬تعوّذ ْ ِبالل ّهِ ِ‬ ‫َقا َ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .46‬از »سلیمان بن صرد«‪ ‬روایت شده است کــه گفــت‪ :‬در‬
‫حضــور پیــامبرص نشســته بــودم‪ ،‬دو مــرد‪ ،‬همــدیگر را دشــنام‬
‫گهای گردنش باد‬ ‫هاش سرخ شده و ر ‍‬ ‫یدادند و یکی از آنها چهر ‍‬‫م ‍‬
‫های میدانم که اگر آن مرد‪ ،‬آن‬ ‫کرده بود؛ پیامبرص فرمودند‪» :‬کلم ‍‬
‫یرود‪ ،‬اگــر بگویــد‪ :‬اعــوذ بــالله‬ ‫را بگویــد‪ ،‬آن حــالت او از بیــن م ‍‬
‫یبــرم بــه خــدا از شــر شــیطان رانــده‬ ‫نالرجیم )پناه م ‍‬‫نالشیطا ‍‬ ‫م ‍‬
‫یشــود« اصــحابببه او گفتنــد‪ :‬پیــامبرص‬ ‫شده( خشم او برطرف م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یفرماید‪» :‬از شر شیطان‪ ،‬به خدا پناه ببر!«‪.‬‬ ‫م ‍‬
‫َ‬ ‫‪ -47‬وعن معاذ بن أ َ‬
‫ي‬ ‫س رضي الّله عنه أ ّ‬
‫ن الن ّب ِ ّ‬ ‫ٍ‬ ‫َ‬ ‫ن‬ ‫ْ ِ‬ ‫ْ ُ‬
‫هو‬‫م غيظًا‪ ،‬و ُ‬ ‫ن كظ َ َ‬ ‫م ْ‬
‫ل‪َ » :‬‬ ‫سّلم َقا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫ه وَتعاَلى عََلى‬ ‫َ‬
‫سْبحان َ ُ‬ ‫ه ُ‬ ‫عاهُ الل ّ ُ‬ ‫ه‪ ،‬د َ َ‬ ‫َقادٌِر عََلى أ ْ‬
‫ن ي ُن ِْفذ َ ُ‬
‫حوِر‬ ‫ن ال ْ ُ‬‫م َ‬‫خي َّرهُ ِ‬ ‫حّتى ي ُ َ‬ ‫مة ِ َ‬ ‫م ال ِْقيا َ‬ ‫ق ي َوْ َ‬‫ِ‬ ‫س اْلخلئ‬ ‫ؤو ِ‬ ‫ُر ُ‬
‫مذيّ وقال‪:‬‬ ‫َ‬ ‫ما َ‬ ‫ْ‬
‫د‪ ،‬والت ّْر ِ‬ ‫شاَء« رواه أُبو داوُ َ‬ ‫ن َ‬‫الِعي ِ‬
‫ن‪.‬‬‫ث حس ٌ‬ ‫حدي ٌ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(3882‬م )‪.[(2610‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪150‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪151‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .47‬از »معاذ بــن انــس«‪ ‬روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬


‫فرمودند‪» :‬هر کس خشم خود را فرو خورد‪ ،‬در حالی که قادر بــه‬
‫عمل به مقتضای آن )و گرفتن انتقام( باشد‪ ،‬خداوند‪ ،‬او را در روز‬
‫یکنــد تــا آنچــه از حــور عیــن‬
‫قیامت در انظار تمام مردم دعوت م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یخواهد‪ ،‬انتخاب کند«‪.‬‬
‫م ‍‬

‫جل ً َقا َ‬
‫ل‬ ‫هريرةَ رضي الل ّه عن َ‬ ‫‪ -48‬وع َ‬
‫ن َر ُ‬
‫هأ ّ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫ن أِبي ُ ْ َ َ‬ ‫ْ‬
‫ل‪» :‬ل‬ ‫صني‪َ ،‬قا َ‬ ‫سّلم‪ :‬أوْ ِ‬‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫للن ّب ِ ّ‬
‫ب« رواه‬ ‫ض ْ‬‫ل‪» ،‬ل ت َغْ َ‬‫مرارا ً َقا َ‬ ‫ب« َفرد ّد َ ِ‬ ‫ض ْ‬‫َتغ َ‬
‫ي‪.‬‬‫البخار ّ‬
‫‪ .48‬از ابوهریره‪ ‬روایت شده اسـت کـه مـردی بـه پیـامبرص‬
‫گفــت‪ :‬مــرا وصــیتی بفرمــا! پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬خشــمگین و‬
‫عصبانی نشو«؛ مرد‪ ،‬چندین بار ایــن ســخن خــود را تکــرار کــرد و‬
‫‪2‬‬
‫پیامبرص باز فرمودند‪» :‬عصبانی و خشمگین نشو«‪.‬‬

‫ه عنه قال‪ :‬قال‬ ‫ي الل ّ ُ‬‫ض َ‬ ‫ن أبي هَُرْيرةَ َر ِ‬ ‫‪ -49‬وَعَ ْ‬


‫ما ي ََزال ال َْبلءُ‬ ‫سّلم‪َ » :‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬
‫رسو ُ‬
‫حّتى‬ ‫مال ِهِ َ‬‫سهِ َوول َدِهِ و َ‬ ‫من َةِ في ن َْف ِ‬ ‫ن َواْلمؤ ِ‬‫م ِ‬ ‫ِبال ْ ُ‬
‫مؤ ْ ِ‬
‫ي‬
‫مذ ّ‬ ‫ة« رواه الت ّْر ِ‬ ‫طيئ َ ٌ‬
‫خ ِ‬ ‫ما عَل َي ْهِ َ‬ ‫ي َل َْقى الّله تعالى وَ َ‬
‫ح‪.‬‬‫حي ٌ‬‫نص ِ‬ ‫ث حس ٌ‬ ‫وقال‪ :‬حدي ٌ‬
‫‪ .49‬از ابوهریره‪ ‬روایت شده اســت کــه پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫»بل و مصیبت‪ ،‬همـواره بـر نفـس و مـال و فرزنـد انسـان مـؤمن‬
‫)مرد یا زن( اســت‪ ،‬تــا وقــتی کــه )بــه ســبب ایــن بلهــا‪ ،‬در وقــت‬

‫هانــد و ترمــذی گفتــه‬


‫‪ -‬ابوداود ])‪ [(4777‬و ترمــذی ])‪ [(2022‬روایــت کرد ‍‬ ‫‪1‬‬

‫است‬
‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪.[(6116‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪151‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪152‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫مرگ(‪ ،‬در حالی که هیــچ خطــا و گنــاهی نــدارد‪ ،‬خداونــد متعــال را‬
‫‪3‬‬
‫یکند«‪.‬‬
‫ملقات م ‍‬

‫م‬‫س رضي الّله عنهما قال‪ :‬قَدِ َ‬ ‫ن اْبن عََبا ٍ‬ ‫‪ -50‬وَعَ ْ‬


‫َ‬
‫ن قَي ْ ٍ‬
‫س‪،‬‬ ‫حر ب ْ ِ‬ ‫ن أخي ِهِ ال ْ ُ‬ ‫ل عَلى اب ْ ِ‬
‫صن فََنز َ َ‬
‫ح ْ ٍ‬ ‫ن ِ‬ ‫عُي َي َْنة ب ْ ُ‬
‫ه‪،‬‬‫ه عن ُ‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫ض َ‬ ‫عمُر ر ِ‬ ‫م ُ‬ ‫ذين ي ُد ِْنيهِ ْ‬ ‫من الن َّفرِ ال ّ ِ‬ ‫ن ِ‬ ‫كا َ‬ ‫وَ َ‬
‫َ‬
‫ه عنه‬ ‫مَر رضي الل ّ ُ‬ ‫س عُ َ‬ ‫جل ِ ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ب َ‬ ‫صحا َ‬ ‫ن ال ُْقّراُء أ ْ‬ ‫كا َ‬ ‫وَ َ‬
‫ن‬‫ة لب ْ ْ ِ‬ ‫عيي ْن َ ُ‬ ‫ل ُ‬ ‫شّبانًا‪ ،‬فََقا َ‬ ‫كاُنوا أ َوْ ُ‬ ‫كهول ً َ‬ ‫مشاوََرت ِهِ ُ‬ ‫وَ ُ‬
‫خى ل َ َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫ست َأذِ ْ‬ ‫ميرِ َفا ْ‬ ‫ذا اﻷ ِ‬ ‫عن ْد َ هَ َ‬ ‫ه ِ‬ ‫ج ٌ‬ ‫ك وَ ْ‬ ‫نأ ِ‬ ‫َ‬ ‫ه‪َ :‬يا اب ْ‬ ‫أخي ِ ِ‬
‫َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ل َقا َ‬ ‫خ َ‬ ‫ما د َ‬ ‫عمُر‪ .‬فَل َ ّ‬ ‫ه ُ‬ ‫ن لَ ُ‬ ‫ن فَأذِ َ‬ ‫ه‪ ،‬فاسَتأذ َ‬ ‫لى عَل َي ْ ِ‬
‫ل َول‬ ‫جْز َ‬ ‫طيَنا ال ْ َ‬ ‫ما ت ُعْ ِ‬ ‫والّله َ‬ ‫طاب‪ ،‬فَ َ‬ ‫خ ّ‬ ‫ن ال ْ َ‬ ‫ي يا اب ْ َ‬ ‫هِ ْ‬
‫ي الّله عنه حّتى‬ ‫مُر رض َ‬ ‫ب عُ َ‬ ‫ض َ‬ ‫دل‪ ،‬فَغَ ِ‬ ‫م ِفيَنا بال ْعَ ْ‬ ‫حك ُ ُ‬ ‫تَ ْ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫ن إِ ّ‬ ‫مِني َ‬ ‫مؤ ْ ِ‬ ‫ميَر ال ْ ُ‬ ‫حّر‪ :‬يا أ ِ‬ ‫ه ال ْ ُ‬ ‫ل لَ ُ‬ ‫ن ُيوقِعَ ب ِهِ فََقا َ‬ ‫مأ ْ‬ ‫هَ ّ‬
‫خذِ‬ ‫سّلم‪ُ } :‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله تَعالى َقال ِلنب ِي ّهِ َ‬
‫ن{‬ ‫ال ْعْفو وأ ْمر بال ْعرف وأ َ‬
‫ن الجاهلي َ‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫ع‬ ‫ض‬‫ْ‬ ‫ر‬ ‫ْ‬
‫ُ ْ ِ َ ِ‬‫ع‬ ‫َ َ َ ُ ْ‬
‫ن‪،‬‬ ‫ن الجاهلي َ‬ ‫م َ‬ ‫ذا ِ‬ ‫ن هَ َ‬ ‫] سورة اﻷعراف‪ [ 198 :‬وإ ّ‬
‫عْند‬ ‫ن وَّقافا ً ِ‬ ‫كا َ‬ ‫ن تلها‪ ،‬و َ‬ ‫حي َ‬ ‫مُر ِ‬ ‫َوالّله ما جاوََزها عُ َ‬
‫ب الل ّهِ تعالى رواه البخارى‪.‬‬ ‫ك َِتا ِ‬
‫نعباسب روایت شده است که »عیینه بن حصن« )در‬ ‫‪ .50‬از اب ‍‬
‫هی پسـر بــردارش »حـر بـن‬ ‫زمان خلفت حضرت عمر‪ (‬به خـان ‍‬
‫قیــس« رفــت و ایــن حــر‪ ،‬از )قاریــان قــرآن و( کســانی بــود کــه‬
‫یکــرد )گرامیشــان‬ ‫حضرت عمــر‪ ‬بـا آنــان همنشـینی و تقـرب م ‍‬
‫یداشت( و قاریان قرآن ــ پیـر یـا جـوان ــ از حاضـران مجلـس‬ ‫م ‍‬
‫حضرت عمر‪ ‬و طررف مشورت ایشان بودنــد‪ .‬عیینــه بــه بــرادر‬
‫هاش گفت‪ :‬تو نــزد ایــن امیــر‪ ،‬منزلــتی داری‪ ،‬از او بخــواه کــه‬ ‫زاد ‍‬
‫اجازه بدهد تا به خدمت ایشان بروم؛ او اجازه خواست و حضــرت‬

‫‪ -‬ترمذی روایت کرده است ])‪ [(2401‬و گفته است‪ :‬حدیث صحیح است‪.‬‬ ‫‪3‬‬

‫‪152‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪153‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫عمر‪ ‬اجازه داد‪ ،‬وقــتی عیینــه بــه مجلــس حضــرت عمــر‪ ‬وارد‬
‫شد‪ ،‬گفت‪ :‬های ای پسر خطاب! به خدا سوگند‪ ،‬بخشــش بزرگــی‬
‫ینمــایی! حضــرت‬ ‫به ما نکردی و در میان ما بــه عــدالت حکــم نم ‍‬
‫یخواسـت او را بزنـد‪ ،‬حـر‬ ‫عمر‪ ‬بـه حـدی خشـمگین شـد کـه م ‍‬
‫یفرماید‪:‬‬
‫گفت‪ :‬ای امیر مؤمنان! خداوند متعال به پیامبرشص م ‍‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪)    ‬العراف ‪/‬‬
‫‪(199‬‬
‫هخدا سوگند‪ ،‬وقتی کــه حــر‪،‬‬ ‫و این به راستی از نادانان است؛ ب ‍‬
‫‪1‬‬
‫این آیه را تلوت نمود‪ ،‬حضرت عمر‪ ‬از آن مفهوم تجــاوز نکــرد‬
‫)و از زدن مرد‪ ،‬خودداری کــرد(‪ ،‬زیــرا حضــرت عمــر‪ ‬در مقابــل‬
‫قرآن‪ ،‬بسیار مطیع و تسلیم بود‪.‬‬

‫ل‬‫ن رسو َ‬ ‫سُعودٍ رضي الّله عنه أ ّ‬ ‫نم ْ‬ ‫عن اب ْ ِ‬ ‫‪ -51‬و َ‬


‫دى‬
‫ن ب َعْ ِ‬
‫كو ُ‬ ‫ست ُ‬ ‫سّلم قال‪» :‬إ ِن َّها َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله َ‬
‫ل الل ّهِ َفما‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫سو َ‬ ‫كروَنها‪َ ،‬قاُلوا‪ :‬يا ر ُ‬ ‫موٌر ت ُن ْ ِ‬‫أث ََرةٌ وَأ ُ‬
‫ن‬
‫سألو َ‬ ‫م وت َ ْ‬‫ن اْلحقّ اّلذي عَل َي ْك ُ ْ‬ ‫دو َ‬ ‫ل‪ :‬ت ُؤَ ّ‬ ‫َتأمُرنا؟ قا َ‬
‫َ‬
‫ة«‪ :‬النفراد ُ‬ ‫م« متفقٌ عليه‪» .‬واﻷث ََر ُ‬ ‫الّله الذي لك ُ ْ‬
‫ق‪.‬‬
‫ه فيهِ ح ّ‬ ‫ن لَ ُ‬ ‫م ْ‬ ‫يِء ع ّ‬ ‫بالش ْ‬
‫نمسعود‪ ‬روایت شده است که پیامبرص فرمودنــد‪:‬‬ ‫‪ .51‬از اب ‍‬
‫»بعد از من‪ ،‬اثره )خودخواهی و تملک چیزی که دیگران هم در آن‬
‫حقی دارند‪ ،‬تنها برای خود( و تبعیضاتی )که مــوجب از بیــن رفتــن‬
‫یپنداریــد‪ ،‬واقـع‬
‫یشود( و امــوری کــه آنهــا را زشــت م ‍‬‫حق شما م ‍‬
‫یشود«؛ اصحاب گفتند‪ :‬ای رسول خدا!ص در این مورد‪ ،‬بــه مــا‬ ‫م ‍‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است ])‪.[(4642‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪153‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪154‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یدهید؟ فرمودند‪» :‬حقی که بر شماســت‪ ،‬ادا کنیــد‬‫چه دستوری م ‍‬


‫‪1‬‬
‫و حق خود را از خداوند درخواست نمایید«‪.‬‬
‫ُ‬
‫ه‬
‫ه عن ُ‬ ‫ضي ْرٍ رضي الل ّ ُ‬ ‫ح َ‬ ‫ن ُ‬ ‫ِ‬ ‫سي ْدِ ب ْ‬‫حَيى أ َ‬ ‫‪َ -52‬وعن أبي ي ْ‬
‫ل الل ّه ألَ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ِ‬ ‫صارِ قال‪ :‬يا رسو َ‬ ‫ن اﻷن ْ َ‬ ‫م َ‬‫جل ً ِ‬ ‫ن َر ُ‬ ‫أ ّ‬
‫ل‪» :‬إ ِن ّك ُ ْ‬
‫م‬ ‫ت ُفلنا ً وفلنا ً فََقا َ‬ ‫ست ْْعمل َ‬ ‫ما ا ْ‬ ‫مُلني ك َ َ‬ ‫ست َعْ ِ‬‫تَ ْ‬
‫حّتى تلَقوِْني عَلى‬ ‫َ‬
‫صب ُِروا َ‬ ‫ن ب َْعدي أث ََرةً فا ْ‬ ‫ست َل َْقوْ َ‬ ‫َ‬
‫ض« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ْ‬
‫الحوْ ِ‬
‫ُ‬
‫مل َةٍ‬
‫مه ْ َ‬‫ضي ٌْر« ِبحاٍء ُ‬ ‫ح َ‬ ‫ة‪» .‬و ُ‬ ‫مز ِ‬ ‫م اْله ْ‬ ‫ض ّ‬ ‫د« ب ِ َ‬ ‫سي ْ ٌ‬‫»وأ َ‬
‫مضمومة وضاد معجمة مْفتوحة‪ ،‬والل ّ َ‬
‫ه أعْل َ ُ‬
‫م‪.‬‬ ‫ُ‬ ‫ٍ‬ ‫ُ‬ ‫ٍ ُ ْ َ َ ٍ‬ ‫ُ َ ٍ‬
‫‪ .52‬از »ابویحیی اسید بــن حضــیر«‪ ‬روایــت شــده اســت کــه‬
‫نگــونه‬‫مردی از انصار به پیامبر‪ ‬گفت‪ :‬ای رسول خداص! چرا آ ‍‬
‫یگمــاری؟‬ ‫های‪ ،‬مــرا نیــز بــه کــار نم ‍‬
‫هکــار گمــارد ‍‬
‫کــه فلنــی را ب ‍‬
‫فرمودند‪» :‬شــما بعــد از مـن‪ ،‬بـا تبعیـض و تضـییع حـق‪ ،‬رو بــه رو‬
‫‪2‬‬
‫خواهید شد‪ ،‬پس صبر کنید تا مرا بر حوض کوثر ملقات نمایید«‪.‬‬

‫ن أبي أ َْوفي رضي‬ ‫ّ‬


‫م عَب ْدِ الله ب ْ ِ‬ ‫ن أبي إ ِْبراهي َ‬ ‫‪َ -53‬وع ْ‬
‫سّلم في‬ ‫َ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ن رسو َ‬ ‫ما أ ّ‬ ‫ه عنه َ‬ ‫الل ّ ُ‬
‫َ‬
‫حّتى إ ِ َ‬
‫ذا‬ ‫ي ِفيَها ال ْعَد ُّو‪ ،‬ان َْتظَر َ‬ ‫مهِ التي ل َِق َ‬ ‫ض أّيا ِ‬ ‫بع ْ ِ‬
‫َ‬
‫سل‬ ‫ل‪َ» :‬يا أي َّها الّنا ُ‬ ‫م فََقا َ‬ ‫م ِفيه ْ‬ ‫س َقا َ‬ ‫ُ‬ ‫م‬
‫ش ْ‬‫ت ال ّ‬ ‫مال َ ِ‬‫َ‬
‫َ‬
‫ة‪ ،‬فَإ ِ َ‬
‫ذا‬ ‫سأُلوا الّله الَعافِي َ َ‬ ‫ت ََتمّنوا ل َِقاَء اْلعد ُّو‪َ ،‬وا ْ‬
‫َ‬
‫ت ظ ِل َ ِ‬
‫ل‬ ‫ح َ‬ ‫جّنة ت َ ْ‬ ‫ن ال ْ َ‬ ‫موا أ ّ‬ ‫صبُروا‪َ ،‬واعْل َ ُ‬ ‫لقيُتموهم فا ْ‬
‫سّلم‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ل الن ّب ِ ّ‬ ‫م َقا َ‬ ‫ف« ث ُ ّ‬ ‫سُيو ِ‬ ‫ال ّ‬
‫م‬‫هازِ َ‬ ‫ب‪ ،‬وَ َ‬ ‫حا ِ‬ ‫س َ‬ ‫جرِيَ ال ّ‬ ‫م ْ‬ ‫ب وَ ُ‬ ‫ل ال ْك َِتا ِ‬ ‫من ْزِ َ‬ ‫م ُ‬ ‫»الل ّهُ ّ‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ)‪ ،(7052‬م )‪.[(1843‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ)‪ ،(7057‬م )‪.[(1845‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪154‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪155‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫صْرنا عَل َي ْهِ ْ‬


‫م«‪ .‬متفقٌ عليه‬ ‫م َوان ْ ُ‬
‫مه ُ ْ‬
‫ب‪ ،‬اهْزِ ْ‬ ‫حزا ِ‬ ‫اﻷ َ ْ‬
‫ق‪.‬‬
‫وفي ُ‬ ‫وبالّله الت ّ ْ‬
‫‪ .53‬از ابو ابراهیم عبدالله بن ابی اوفی«ب روایت شده اســت‬
‫که پیامبرص در یکی از روزهــایی کــه بــا دشــمن رو بــه ‍رو شــدند‪،‬‬
‫نگاه در میان‬ ‫منتظر ماندند تا خورشید از وسط آسمان گذشت‪ ،‬آ ‍‬
‫اصــحاب بلنــد شــدند و فرمودنــد‪» :‬ای مــردم! رو بــه ‍رو شــدن بـا‬
‫دشمن را آرزو نکنید و در پناه بودن و نجات از دشــمن و ســلمتی‬
‫را از خدا بخواهید و چون با دشمن رو به رو شدید‪ ،‬صبور و بردبار‬
‫یباشــدم؛‬ ‫هی شمشــیرها م ‍‬ ‫باشــید و بدانیــد کــه بهشــت‪ ،‬زیــر ســای ‍‬
‫هی کتـــاب! ای‬ ‫ل کننـــد ‍‬
‫ســـپس فرمودنـــد‪» :‬بـــار خـــدایا! ای نـــاز ‍‬
‫ههــای دشــمن! آنهــا را‬ ‫هی گرو ‍‬ ‫هی ابرها! ای شکست دهند ‍‬ ‫گردانند ‍‬
‫‪1‬‬
‫شکست ده و ما را بر آنان پیروز فرما!‬
‫موفقیت با خداست‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ)‪ ،(2818‬م )‪.[(1742‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪155‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪156‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫بالصدق‬
‫‪ .4‬با ‌‬
‫باب راستی و راستگویی‬

‫لالله تعالی‪:‬‬
‫قا ‌‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫)التوبه ‪(119 /‬‬
‫هاید! از خداوند بترسید و با راســتان‬
‫»ای کسانی که ایمان آورد ‍‬
‫و راستگویان باشید«‪.‬‬
‫و قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪…‬‬ ‫‪‬‬
‫)الحزاب ‪(35 /‬‬
‫»‪ ...‬و مردان راستگو و زنان راستگو‪] ...‬خداوند‪ ،‬مغفــرت و‬
‫اجر بزرگی برایشان آماده کرده است[«‪.‬‬

‫قال تعالی‪:‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪   ‬‬
‫)محمد ‪(21 /‬‬
‫»اگر با خدا راست بگویند‪ ،‬برای آنان بهتر است«‪.‬‬
‫و اما الحادیث‪:‬‬

‫‪156‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪157‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫سُعودٍ رضي الّله عنه عن‬ ‫م ْ‬ ‫ن َ‬ ‫عن اب ْ ِ‬ ‫ل‪َ :‬‬ ‫‪َ -54‬فاﻷ َوّ ُ‬
‫دي‬‫صد ْقَ ي َهْ ِ‬‫ن ال ّ‬ ‫سّلم قال‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫الن ّب ِ ّ‬
‫ج َ‬
‫ل‬ ‫ن الّر ُ‬ ‫ة‪ ،‬وَإ ِ ّ‬ ‫جن ّ ِ‬‫دي إ َِلى ال َ‬ ‫ن ال ْب ِّر ي َهْ ِ‬‫إ َِلى ال ْب ِّر وَإ ِ ّ‬
‫ب‬‫ن ال ْك َذِ َ‬
‫ديقًا‪ ،‬وإ ِ ّ‬ ‫ص ّ‬‫عن ْد َ الل ّهِ ِ‬‫ب ِ‬ ‫حّتى ُيكت َ َ‬ ‫صد ُقُ َ‬ ‫لي ْ‬
‫دي إ َِلى الّناِر‪ ،‬وَإ ِ ّ‬
‫ن‬ ‫جوَر ي َهْ ِ‬ ‫ن الف ُ‬ ‫جورِ وَإ ِ ّ‬ ‫دي إ َِلى الف ُ‬ ‫ي َهْ ِ‬
‫ذابًا« متف ٌ‬
‫ق‬ ‫عن ْد َ الل ّهِ ك َ ّ‬
‫ب ِ‬ ‫حّتى ُيكت َ َ‬ ‫ب َ‬ ‫ل ل َي َك ْذِ ُ‬
‫ج َ‬ ‫الّر ُ‬
‫عليه‪.‬‬
‫نمسعود ‪ ‬روایت شده است که پیامبرص فرمودنــد‪:‬‬ ‫‪ .54‬از اب ‍‬
‫یکنــد و‬
‫هســوی بهشــت هــدایت م ‍‬ ‫هسوی نیکی و نیکی‪ ،‬ب ‍‬ ‫راستی‪ ،‬ب ‍‬
‫یگوید تا این کــه نــزد‬
‫یگزیند و راست م ‍‬ ‫شخص همچنان راستی م ‍‬
‫یشــود و دروغ‪،‬‬ ‫هعنوان شخص بسیار راســتگو‪ ،‬نوشــته م ‍‬ ‫خداوند ب ‍‬
‫یدهد‬ ‫یکشاند و کار بد‪ ،‬او را به آتش سوق م ‍‬ ‫هکار بد م ‍‬‫انسان را ب ‍‬
‫یگوید تا این که نــزد خداونــد بــه عنــوان‬‫و شخص همچنان دروغ م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یشود«‪.‬‬‫شخص بسیار دروغگو‪ ،‬نوشته م ‍‬

‫ن أبي‬ ‫ي بْ ِ‬
‫ن عَل ِ ّ‬ ‫ن بْ ِ‬ ‫حس ِ‬ ‫مدٍ ال ْ َ‬ ‫ح ّ‬
‫م َ‬‫ن أبي ُ‬ ‫‪ -55‬الّثاني‪ :‬عَ ْ‬
‫ل‬‫ن رسو ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ت ِ‬ ‫ل حِفظ ْ ُ‬ ‫ه عَْنهما‪َ ،‬قا َ‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫ب‪َ ،‬رض َ‬ ‫طال ِ ٍ‬‫َ‬
‫ما ل‬‫ك إ َِلى َ‬ ‫ريب ُ َ‬‫سّلم‪» :‬د َعْ ما ي َ ِ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الّله َ‬
‫ة« رواه‬ ‫ب ِريب ٌ‬ ‫ة‪َ ،‬وال ْك َذِ َ‬ ‫طمأنين َ ٌ‬ ‫صد ْقَ ُ‬ ‫ن ال ّ‬‫ك‪ ،‬فَإ ِ ّ‬‫َيريب ُ َ‬
‫ح‪.‬‬‫ث صحي ٌ‬ ‫الت ِْرمذي وقال‪ :‬حدي ٌ‬
‫ه‪ :‬ات ُْر ْ‬
‫ك‬ ‫مْعنا ُ‬
‫مها‪ ،‬وَ َ‬ ‫ض ّ‬
‫ح الياء و َ‬ ‫ريب ُ َ‬
‫ك« هُوَ بفت ِ‬ ‫ه‪» :‬ي ِ‬‫قَوْل ُ ُ‬
‫ك فيه‪.‬‬ ‫ش ّ‬‫ما ل ت َ ُ‬ ‫حّله‪ ،‬واعْدِ ْ‬
‫ل ِإلى َ‬ ‫ك في ِ‬ ‫ش ّ‬
‫ما ت َ ُ‬
‫یطــالب«ب روایــت‬ ‫‪ .55‬از »ابو محمــد حســن بــن علــی بــن اب ‍‬
‫یآورم کــه فرمودنــد‪:‬‬
‫هیــاد م ‍‬
‫شده اســت کــه گفــت‪ :‬از پیــامبرص ب ‍‬
‫یاندازد‪ ،‬برای کاری که تو را بــه شــک‬ ‫»آنچه را که تو را به شک م ‍‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ)‪ ،(7‬م )‪.[(1773‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪157‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪158‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یاندازد‪ ،‬ترک کن‪ ،‬زیرا راستی )موجب( اطمینــان و آرامــش‪ ،‬و‬


‫نم ‍‬
‫‪1‬‬
‫دروغ )موجب( تزلزل و شک است« ‪.‬‬

‫ي‬
‫ب ‪ .‬رض َ‬ ‫حر ٍ‬ ‫ن َ‬ ‫خرِ ب ْ ِ‬‫ص ْ‬‫ن َ‬ ‫سْفيا َ‬ ‫ن أبي ُ‬ ‫ث‪ :‬ع ْ‬ ‫‪ -56‬الّثال ُ‬
‫ل‪َ ،‬قا َ‬
‫ل‬ ‫هرقْ ُ‬ ‫صة ِ ِ‬‫ل في قِ ّ‬ ‫طوي ِ‬ ‫الّله عنه‪ .‬في حديِثه ال ّ‬
‫ل‪َ :‬فما َ ْ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫م يْعني الن ّب ِ ّ‬ ‫مُرك ُ ْ‬‫ذا ي َأ ُ‬ ‫هرقْ ُ‬ ‫ِ‬
‫َ‬
‫دوا الل ّ َ‬
‫ه‬ ‫ت‪ :‬يقول »اعْب ُ ُ‬ ‫ن‪ :‬قُل ْ ُ‬‫سْفَيا َ‬ ‫ل أُبو ُ‬ ‫سّلم َقا َ‬‫و َ‬
‫ل آباؤُك ُ ْ‬
‫م‪،‬‬ ‫كوا ما ي َُقو ُ‬ ‫شْيئًا‪ ،‬وات ُْر ُ‬ ‫كوا ب ِهِ َ‬ ‫حد َهُ ل ُتشرِ ُ‬ ‫وَ ْ‬
‫ْ‬
‫ق‬
‫ة«‪ .‬متف ٌ‬ ‫صل َ ِ‬‫ف‪ ،‬وال ّ‬ ‫ق‪ ،‬واْلعَفا ِ‬ ‫صد ِ‬ ‫صلةِ وال ّ‬ ‫مرَنا بال ّ‬‫وي َأ ُ‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ .56‬از »ابوسفیان صخر بن حرب«‪ ‬در حدیث طــولنی او در‬
‫حکایت هرقل )پادشاه روم( روایت شده اســت کــه گفــت‪ :‬هرقــل‬
‫یکنــد؟ ابوســفیان‪‬‬ ‫گفت‪ :‬پیامبرص شما را به چــه چیــزی امــر م ‍‬
‫یگوید »فقط خدای یکتا را بپرستید و چیزی را شــریک او‬ ‫گفت‪ :‬م ‍‬
‫تهــا(‬
‫هی خــدا و ب ‍‬
‫قرار ندهیــد و آنچــه را کــه پــدران شــما )در بــار ‍‬
‫یگفتند‪ ،‬ترک کنید و نیز ما را به ادای نماز‪ ،‬راســتگویی‪ ،‬عفــت و‬ ‫م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یکند« ‪.‬‬ ‫هی رحم‪ ،‬امر م ‍‬ ‫صل ‍‬

‫د‪ ،‬وِقي َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ل‪ :‬أبي سعي ٍ‬ ‫ت‪ ،‬وِقي َ‬ ‫ن أبي َثاب ِ ٍ‬ ‫ع‪ :‬عَ ْ‬ ‫‪ -57‬الّراب ِ ُ‬
‫ي‪ ،‬رضي الّله‬ ‫ف‪ ،‬وَهُوَ بدرِ ّ‬ ‫حني ْ ٍ‬‫ن ُ‬ ‫ل بْ ِ‬‫سه ْ ِ‬ ‫د‪َ ،‬‬ ‫أبي اْلوِلي ِ‬
‫َ‬
‫ن‬ ‫سّلم قال‪َ » :‬‬
‫م ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫عنه‪ ،‬أن النب ّ‬
‫مَنازِ َ‬
‫ل‬ ‫ه َ‬ ‫ه الل ّ ُ‬‫ق ب َّلغ ُ‬‫صد ْ ٍ‬‫دة ب ِ ِ‬ ‫شَها َ‬ ‫ه‪ ،‬تعاَلى ال ّ‬ ‫ل الل ّ َ‬‫سأ َ َ‬
‫َ‬
‫ه« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ش ِ‬
‫ت عَلى ِفرا ِ‬ ‫َ‬ ‫ما َ‬ ‫ن َ‬ ‫داء‪ ،‬وإ ِ ْ‬ ‫شه َ‬ ‫ال ّ‬
‫لبن‬‫‪ .57‬از »ابوثابت ـ و گفته شده ابوسعید‪ :‬یا ابوالولید ــ ســه ‍‬
‫حنیــف«‪ ‬کــه از اصــحاب بــدر اســت ـ ـ روایــت شــده اســت کــه‬

‫‪ -‬ترمذی روایت کرده ])‪ [(2520‬و گفته است‪ :‬حدیثی صحیح است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ)‪ ،(7‬م )‪.[(1773‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪158‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪159‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬کســی کــه صــادقانه‪ ،‬شــهادت را از خــدا‬


‫یرســاند؛ اگرچــه در‬
‫هی شــهدا م ‍‬‫بخواهــد‪ ،‬خداونــد او را بــه درج ‍‬
‫رختخواب خود بمیرد«‪.1‬‬

‫ه عنه قال‪:‬‬ ‫هرْيرة رضي الل ّ ُ‬ ‫ن أبي ُ‬ ‫س‪ :‬عَ ْ‬ ‫م ُ‬ ‫‪ -58‬الخا ِ‬


‫ي‬‫سّلم‪» :‬غزا ن َب ِ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫قال رسو ُ‬
‫َ‬
‫م فََقا َ‬
‫ل‬ ‫ه عَليهِ ْ‬ ‫م ُ‬ ‫ت الّله وسل ُ‬ ‫ن اﻷن ِْبياِء صلوا ُ‬ ‫م َ‬ ‫ِ‬
‫َ‬ ‫ل مل َ َ‬ ‫ج ٌ‬
‫ريد ُ‬ ‫ة‪ .‬وَهُوَ ي ُ ِ‬ ‫مَرأ ٍ‬ ‫ضع َ ا ْ‬ ‫ك بُ ْ‬ ‫ه‪ :‬ل يْتبْعني َر ُ‬ ‫م ِ‬ ‫لقوْ ِ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫م يرَفع‬ ‫ن ِبها‪ ،‬ول أحد ٌ بَنى بُيوتا ً ل َ ْ‬ ‫ِ‬ ‫ما ي َب ْ‬ ‫ي ب َِها وَل َ ّ‬ ‫أن ي َب ْن ِ َ‬
‫هو ي َن َْتظُر‬ ‫تو ُ‬ ‫خل ََفا ٍ‬ ‫شَترى غََنما ً أ َوْ َ‬ ‫حد ٌ ا ْ‬ ‫َ‬
‫سقوفََها‪ ،‬ول أ َ‬ ‫ُ‬
‫صرِ أ َوْ َقريبا ً‬ ‫ْ‬
‫ن الَقْريةِ صلةَ الع ْ‬ ‫ْ‬ ‫م َ‬ ‫ها‪َ .‬فغَزا َفدَنا ِ‬ ‫أْولد َ َ‬
‫موٌر‪،‬‬ ‫َ‬ ‫ك‪ ،‬فََقال لل ّ‬ ‫ن ذل َ‬
‫مورةٌ وأنا مأ ُ‬ ‫مأ ُ‬
‫ك َ‬ ‫شمس‪ :‬إ ِن ّ ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ِ‬
‫ه‪،‬‬ ‫ه علي ْ ِ‬ ‫ح الل ّ ُ‬ ‫حّتى فَت َ َ‬ ‫ت َ‬ ‫حبس ْ‬ ‫سَها عَلينا‪ ،‬فَ ُ‬ ‫حب ْ‬ ‫ما ْ‬ ‫الله ّ‬
‫كلَها فَل َ ْ‬
‫م‬ ‫ت ي َعِْني الّناَر لَتأ ُ‬ ‫معَ ال ْغََناِئم‪َ ،‬فجاَء ْ‬ ‫ج َ‬ ‫فَ َ‬
‫ن كُ ّ‬
‫ل‬ ‫ل‪ ،‬فليبايعِني م ْ‬ ‫م غُُلو ً‬ ‫ن ِفيك ُ ْ‬ ‫مَها‪ ،‬فقال‪ :‬إ ِ ّ‬ ‫طع ْ‬ ‫ت ْ‬
‫كم‬ ‫ل‪ِ :‬في ُ‬ ‫ل ِبيدِهِ فََقا َ‬ ‫ج ٍ‬‫ت يد ُ َر ُ‬ ‫ل‪ ،‬فِلزق ْ‬ ‫ج ٌ‬ ‫قِبيل َةٍ ر ُ‬
‫ن أو ثلث َةٍ‬ ‫ِ‬ ‫جلي ْ‬ ‫ت يد ُ ر ُ‬ ‫ل‪ ،‬فليبايعِني قبيل َُتك‪ ،‬فلزقَ ْ‬ ‫ال ُْغلو ُ‬
‫ل َرْأس‬ ‫م َث ْ ِ‬ ‫س ِ‬
‫ْ‬
‫ل‪َ ،‬فجاءوا بَرأ ٍ‬ ‫م ال ْغُُلو ُ‬ ‫ل‪ِ :‬فيك ُ ُ‬ ‫ب ِي َدِهِ فَقا َ‬
‫جاَءت الّناُر فَأك ََلتها‪ ،‬فل ْ‬
‫م‬ ‫ضعها فَ َ‬ ‫ب‪ ،‬فو َ‬ ‫ذه ِ‬ ‫ن ال ّ‬ ‫م ْ‬ ‫ب ََقَرةٍ ِ‬
‫تحل ال ْغَنائ ِم ﻷحد َقبل َنا‪ ،‬ث ُ َ‬
‫ما‬
‫مل ّ‬ ‫ه َلنا الغََنائ ِ َ‬ ‫ل الل ّ ُ‬ ‫ح ّ‬ ‫مأ َ‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫ٍ‬ ‫َ ُ‬ ‫َ‬
‫ضعَفَنا وعجزَنا فأحّلها لَنا« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫َ‬
‫رأى َ‬
‫ع‬
‫م ُ‬
‫م‪ :‬ج ْ‬
‫ت« بفتح الخاِء المعجمة وكسرِ الل ِ‬ ‫»الخلفا ُ‬
‫ة الحام ُ‬
‫ل‪.‬‬ ‫هي الّناقَ ُ‬‫ة‪ ،‬و ِ‬
‫خل َِف ٍ‬
‫َ‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪] .[(1909‬این حدیث قبل ً هــم بــه شــمار ‍‬
‫هی‬ ‫‪1‬‬

‫‪ ،57‬آمده است[‪.‬‬

‫‪159‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪160‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .58‬از ابوهريره ‪ ‬روایت شده است کــه پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬


‫»پیامبری از پیامبران خــداص بــه جهــاد رفــت‪ ،‬در حــال جهــاد‪ ،‬بــه‬
‫یخواهــد‬ ‫هی خــود گفــت‪ :‬کســی کـه زنــی را نکــاح کــرده و م ‍‬ ‫طایف ‍‬
‫عروسی کند‪ ،‬ولی هنــوز ایــن کــار را نکــرده اســت‪ ،‬بــا مــن نیایــد؛‬
‫های بنا کرده کرده‪ ،‬ولی هنــوز ســقفش را نپوشــانده‬ ‫کسی که خان ‍‬
‫های را‬ ‫است‪ ،‬با من نیاید؛ کسی کــه )گوســفند یــا( شــترهای حــامل ‍‬
‫خریده و در انتظار نتایج آنهاســت‪ ،‬بــا مــن نیایــد‪ .‬ســپس مشــغول‬
‫جهاد شد و چون نزدیک شهر شد‪ ،‬هنگام نماز عصــر یــا نزدیــک آن‬
‫بود‪ ،‬خطاب به خورشــید گفــت‪ :‬تــو مــأموری و مــن نیــز مــأمورم‪،‬‬
‫خدایا! آن را برای ما متوقف کن! خورشــید‪ ،‬متوقــف و روز چنــان‬
‫طولنی شد که خداوند آن شهر را برایش گشود‪ ،‬سپس غنــایم را‬
‫جمع کرد؛ و آتشی آمد‪ 1‬که آن را از بین ببرد‪ ،‬اما چنین نشد؛ نــبی‬
‫گفت‪ :‬حتما ً در میان شما حرام یا غل و غشی موجود اســت‪ ،‬بایــد‬
‫از هر قبیله‪ ،‬یک نفر با من بیعت کند؛ چنان کردند و دســت مــردی‬
‫به دست او چسبید؛ نبی گفت‪ :‬در بیــن شــما خیــانتی هســت‪ ،‬بایــد‬
‫هات با من )تجدید( بیعت کنند‪ ،‬چنان کردند و دست دو یا‬ ‫تمام قبیل ‍‬
‫سه مرد به دست او چسبید‪ ،‬نبی گفت‪ :‬خیانت در میان شماست؛‬
‫هی طلیــی ســر‬ ‫)آنان به خیانت خود اعتراف کردند( و یک مجســم ‍‬
‫گاو را )که دزدیــده بودنــد( بازگرداندنــد و نــبی آن را داخــل غنــایم‬
‫انــداخت‪ ،‬آتشــی آمــد و غنــایم را ســوزاند‪ .‬بنــابراین پیــش از مــا‪،‬‬
‫غنیمت برای هیچ کــس حلل نبــوده و خداونــد بــه ســبب ضــعف و‬
‫ناتوانی )مالی( ما‪ ،‬آن را برای ما حلل کرد«‪.2‬‬

‫ي‬
‫ض َ‬
‫م‪ .‬ر ِ‬ ‫ن حَزا ٍ‬ ‫س‪ :‬عن أبي خالدٍ حكيم ِ ب ِ‬ ‫‪ -59‬السادِ ُ‬
‫ه عَل َي ْ ِ‬
‫ه‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬
‫ه عنه‪ ،‬قال‪ :‬قال رسو ُ‬ ‫الل ّ ُ‬
‫خيارِ ما لم َيتفّرقا‪ ،‬فِإن صدَقا‬ ‫سّلم‪» :‬اْلبي َّعان بال ِ‬‫و َ‬
‫‪ -‬رسم پیامبران قدیم‪ ،‬چنان بوده است که غنایم جنگــی را در محلــی گــرد‬ ‫‪1‬‬

‫یآمده اســت‬ ‫نگاه‪ ،‬آتشی از آسمان‪ ،‬برای سوزاندن آن‪ ،‬م ‍‬ ‫هاند و آ ‍‬
‫یآورد ‍‬
‫م ‍‬
‫یبرد‪ ،‬دلیل قبول عمل آنها وگرنه دلیــل‬ ‫یسوزاند و از بین م ‍‬‫و اگر آنها را م ‍‬
‫عدم قبول عملشان بوده و خوردن غنایم‪ ،‬بــرای آنهــا حلل نبــوده اســت ـ ـ‬
‫ویراستاران‪.‬‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ)‪ ،(2079‬م )‪.[(1532‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪160‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪161‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ت‬
‫حَق ْ‬ ‫وبّينا بوُِرك لُهما في َبيعِْهما‪ ،‬وِإن ك ََتما وكذ ََبا ُ‬
‫م ِ‬
‫ة بي ْعِِهما« متفقٌ عليه‪.‬‬
‫برك ُ‬
‫‪ .59‬از »ابوخالد حکیم بن حــزام«‪  1‬روایــت شــده اســت کــه‬
‫پیامبرص فرمودنــد‪» :‬دو طــرف معــامله )خریــدار و فرشــنده(‪ ،‬تــا‬
‫قبل از جدا شدن از هم‪ ،‬در مجلس بیع‪ ،‬حق خیــار )بــه هــم زدن و‬
‫هاشــان بــرای‬‫فسخ معامله( را دارنــد‪ ،‬اگــر راســت گفتنــد و معامل ‍‬
‫هی آنهــا مبــارک )و پــر منفعــت‬‫همدیگر روشن و آشکار بود‪ ،‬معامل ‍‬
‫نکــاری و کتمــان کردنــد و بــه هــم دروغ گفتنــد‪،‬‬‫است( و اگــر پنها ‍‬
‫یرود«‪.‬‬ ‫برکت )و منفعت( آن از بین م ‍‬

‫‪ -‬حکیم و پدرش در سال فتح مکه ایمان آوردند و هر دو‪ ،‬در زمان جاهلیت‬ ‫‪1‬‬

‫و اسلم‪ ،‬از بزرگان قریش بودند‪ .‬مترجم‪.‬‬

‫‪161‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪162‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫بالمراقبة‬
‫‪ .5‬با ‌‬
‫باب توجه به خدا و تفکر در قدرت او‬

‫لالله تعالی‪:‬‬
‫قا ‌‬
‫‪        ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫)الشعراء ‪(219-218 /‬‬
‫یبیند و حرکت تــو‬
‫»خداوند‪ ،‬تو را در هنگام قیام برای عبادت م ‍‬
‫ینماید«‪.‬‬
‫هکنندگان مشاهده م ‍‬
‫را در میان سجد ‍‬
‫لالله تعالی‪:‬‬
‫قا ‌‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫)الحدید ‪(4 /‬‬
‫»هرجا باشید‪ ،‬خدا با شماست«‪.‬‬

‫قال تعالی‪:‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫لعمران ‪(6 /‬‬
‫)آ ‍‬
‫»بــه راســتس هیــچ چیــز در زمیــن و آســمان از خــدا پنهــان‬
‫نیست«‪.‬‬
‫قال تعالی‪:‬‬

‫‪162‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪163‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬


‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫)الفجر ‪(14 /‬‬
‫»همانا خدای تو در کمین )و مراقب اعمال( شماست«‪.‬‬
‫قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫)غافر ‪(19 /‬‬
‫لهـای خـود پنهـان‬
‫ههای خائنـانه )و حـرام( و هرچـه را کـه در د ‍‬
‫»نگا ‍‬
‫هی آنها آگاه است«‪.‬‬ ‫یکنید‪ ،‬بر خدا پوشیده نیست و خداوند بر هم ‍‬ ‫م ‍‬
‫آیات در این مورد‪ ،‬فراوان و معلوم هستند‪.‬‬

‫ب‪،‬‬ ‫ث‪ ،‬فاﻷ َوّ ُ‬ ‫َ‬


‫ن الخطا ِ‬ ‫عمَر ب ِ‬ ‫ن ُ‬ ‫ل‪ :‬عَ ْ‬ ‫ما اﻷحادي ُ‬ ‫‪ -60‬وأ ّ‬
‫عْند‬ ‫س ِ‬ ‫جُلو ٌ‬ ‫ن ُ‬ ‫ح ُ‬ ‫ه عنه‪ ،‬قال‪» :‬ب َْينما ن َ ْ‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫رض َ‬
‫طلع‬ ‫ذات ي َوْم إ ِذ ْ َ‬ ‫سّلم‪َ ،‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫رسو ِ‬
‫ٍ‬
‫شْعر‪،‬‬ ‫ب‪ ،‬شديد ُ سوادِ ال ّ‬ ‫ض الّثيا ِ‬ ‫ِ‬ ‫شديد ُ بيا‬ ‫ل َ‬ ‫ج ٌ‬ ‫عَل َي َْنا ر ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫د‪ ،‬حّتى‬ ‫ه مّنا أح ٌ‬ ‫ر‪ ،‬ول ي َعْرِفُ ُ‬ ‫ِ‬ ‫سَف‬ ‫ل ي َُرى علي ْهِ أَثر ال ّ‬
‫َ‬
‫سن َد َ‬ ‫سّلم‪ ،‬فَأ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫س إ َِلى الن ّب ِ ّ‬ ‫جل َ َ‬ ‫َ‬
‫خذيهِ وقال‪ :‬يا‬ ‫ه‪ ،‬وََوضع كّفْيه عََلى ف ِ‬ ‫َرك ْب َت َي ْهِ إ َِلى ُركَبتي ْ ِ‬
‫صّلى‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ل رسو ُ‬ ‫مد ُ َأخب ِْرِني عن السلم فقا َ‬ ‫مح ّ‬
‫َ‬ ‫الله عَل َيه وسّلم‪ :‬السل َ‬
‫ه إ ِل ّ الل ّ ُ‬
‫ه‪،‬‬ ‫ن ل إ ِل َ َ‬ ‫شهَد َ أ ْ‬ ‫ن تَ ْ‬ ‫مأ ْ‬ ‫ُ‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫ْ ِ‬ ‫ُ‬
‫َ‬
‫ي‬
‫ة‪ ،‬وَُتؤت ِ َ‬ ‫صل َ َ‬ ‫م ال ّ‬ ‫ل الل ّهِ وَت ُِقي َ‬ ‫مدا ً رسو ُ‬ ‫ح ّ‬ ‫م َ‬ ‫ن ُ‬ ‫وأ ّ‬
‫ت‬ ‫طع َ‬ ‫ن است َ َ‬ ‫ت إِ ِ‬ ‫ج اْلبي ْ َ‬ ‫ح ّ‬ ‫ن‪ ،‬وت ُ‬ ‫ضا َ‬ ‫م َرم َ‬ ‫صو َ‬ ‫ة‪ ،‬وت ُ‬ ‫الّزكا َ‬
‫سبي ً‬
‫ل‪.‬‬ ‫إ ِل َي ْهِ َ‬
‫قال‪ :‬صدقت‪َ .‬فعجبنا ل َه ي َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ه‪َ ،‬قا َ‬ ‫ه ويصد ّقُ ُ‬ ‫سأل ُ ُ‬ ‫ُ ْ‬ ‫ِ ْ‬ ‫َ َ‬
‫ّ‬ ‫َ‬ ‫فَأ َ‬
‫ه‪،‬‬‫من ِباللهِ وملئ ِك َت ِ ِ‬ ‫ن ت ُؤْ ِ‬ ‫ل‪ :‬أ ْ‬ ‫ن‪َ .‬قا َ‬ ‫ليما ِ‬ ‫ِ‬ ‫ا‬ ‫عن‬ ‫ني‬ ‫ِ‬ ‫ر‬‫ْ‬ ‫ِ‬ ‫ب‬ ‫خ‬
‫ْ‬

‫‪163‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪164‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫خي ْرِهِ‬ ‫ن بال َْقد َرِ َ‬ ‫م َ‬ ‫ر‪ ،‬وُتؤ ِ‬ ‫ِ‬ ‫ه‪ ،‬واْليوم ِ ال ِ‬
‫خ‬ ‫وك ُت ُب ِهِ وُر ُ‬
‫سل ِ ِ‬
‫َ‬
‫ن‪.‬‬ ‫حسا ِ‬ ‫خب ِْرِني عن ال ِ ْ‬ ‫ت قال‪ :‬فأ ْ‬ ‫ه‪ .‬قال‪ :‬صدقْ َ‬ ‫شّر ِ‬ ‫و َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ه‬
‫ن َتراهُ فإ ِن ّ ُ‬ ‫م ت َك ُ ْ‬ ‫ن لَ ْ‬ ‫ه‪ .‬فإ ِ ْ‬ ‫ك َترا ُ‬ ‫ن ت َعْب ُد َ الّله ك َأن ّ َ‬ ‫قال‪ :‬أ ْ‬
‫ة‪َ .‬قا َ‬ ‫َ‬ ‫َيرا َ‬
‫ؤو ُ‬
‫ل‬ ‫س ُ‬ ‫ما الم ْ‬ ‫ل‪َ :‬‬ ‫ساع ِ‬ ‫خب ِْرِني عن ال ّ‬ ‫ل‪ :‬فَأ ْ‬ ‫ك َقا َ‬
‫خبرِني عَ َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫مارات َِها‪.‬‬ ‫نأ َ‬ ‫ْ‬ ‫ل‪ :‬فَأ ْ ْ‬ ‫ل‪َ .‬قا َ‬ ‫سائ ِ ِ‬ ‫من ال ّ‬ ‫م ِ‬ ‫عَن َْها بأعْل َ َ‬
‫حَفاةَ ال ُْعراةَ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َقا َ َ‬
‫ن َترى ال ُ‬ ‫ة رب َّتها‪ ،‬وَأ ْ‬ ‫م ُ‬‫ن تلد َ اﻷ َ‬ ‫لأ ْ‬
‫ق‪،‬‬ ‫م اْنطل َ َ‬ ‫ن ثُ ّ‬ ‫شاِء يَتطاوُلون في ال ُْبنيا ِ‬ ‫ة ِرعاَء ال ّ‬ ‫اْلعال َ َ‬
‫سائ ِ ُ‬
‫ل‬ ‫ن ال ّ‬ ‫ِ‬ ‫عمُر‪ ،‬أ ََتدِري م‬ ‫ل‪ :‬يا ُ‬ ‫م َقا َ‬ ‫ت مل ِّيا‪ ،‬ث ُ ّ‬ ‫فلبث ْ ُ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫م‬ ‫ل أَتاك ُ ْ‬ ‫ري ُ‬ ‫جب ْ ِ‬
‫ه ِ‬ ‫ل‪ :‬فَإ ِن ّ ُ‬ ‫م َقا َ‬ ‫عل ُ‬ ‫هأ ْ‬ ‫سول ُ ُ‬ ‫ه ور ُ‬ ‫ت‪ :‬الل ّ ُ‬ ‫قل ُ‬
‫م‪.‬‬ ‫م« رواه مسل ٌ‬ ‫مكم ِدينك ُ ْ‬ ‫ُيعل ّ ُ‬
‫ن‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ومعَْنى‪» :‬تل ِد ُ ا َ‬
‫ي‪ :‬سّيدت ََها‪ ،‬ومعناهُ أ ْ‬ ‫ة رب ّت ََها« أ ْ‬ ‫ﻷم ُ‬
‫ها‪،‬‬ ‫ة ِبنتا ً ِلسيد َ‬ ‫ري ُ‬ ‫ة الس ِ‬ ‫سراِري حّتى َتلد اﻷم ُ‬ ‫تك ْث َُر ال ّ‬
‫كو‬ ‫د‪ ،‬وِقيل غيُر ذ َل ِ َ‬ ‫سي ّ ِ‬ ‫سي ّدِ في معَنى ال ّ‬ ‫ت ال ّ‬ ‫وْبن ُ‬
‫مل ِّيا« أيْ زمنا ً طوي ً‬ ‫َ‬
‫ل‪،‬‬ ‫ه» َ‬ ‫ة«‪ :‬ال ُْفقراُء‪ .‬وقول ُ ُ‬ ‫»اْلعال َ ُ‬
‫ن ذلك َثلثًا‪.‬‬ ‫وكا َ‬
‫‪ .60‬از حضرت عمربن خطاب‪ ‬روایت شده است کــه گفــت‪:‬‬
‫روزی‪ ،‬نزد پیامبرص نشسته بودیم‪ ،‬ناگهان مردی بــا لبــاس ســفید‬
‫شفاف و موی سیاه و براق‪ ،‬بدون این که اثــر خســتگی یــا گــرد و‬
‫چیــک از مــا‪،‬‬
‫غبار سفر بر او دیده شود‪ ،‬در مجلس ما پیدا شــد؛ هی ‍‬
‫یشناختیم‪ ،‬جلو رفت و چنان نزدیک پیامبرص نشست کــه‬ ‫او را نم ‍‬
‫زانوهایش را بر دو زانوی پیامبرص تکیه داد و بسیار مؤدبــانه‪ ،‬هــر‬
‫دو دست را بر دو ران خود نهاده و گفت‪ :‬ای محمد! مرا از اسلم‬
‫ت دهــی‬ ‫آگاه کن؛ پیامبرص فرمودند‪» :‬اسلم‪ ،‬آن است کــه شــهاد ‍‬
‫هی او است و نمــاز را بــه‬ ‫معبودی جز الله نیست و محمد فرستاد ‍‬
‫هی ماه رمضان را بگیــری و‬ ‫پای داری و زکات مال را بدهی و روز ‍‬
‫اگر توانستی حج کعبه را انجــام دهــی«؛ گفــت‪ :‬راســت فرمــودی!‬

‫‪164‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪165‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یکنــد و خــود‬ ‫)درست است( ما از او تعجــب کردیــم کــه ســؤال م ‍‬


‫ینماید‪ .‬دوباره پرسید‪ :‬مرا از ایمان مطلع نما؛ پیامبرص‬ ‫تصدیق م ‍‬
‫بهــای‬ ‫فرمودند‪» :‬ایمان آن است که به وجود خداوند‪ ،‬ملیکه‪ ،‬کتا ‍‬
‫آسمانی‪ ،‬پیامبران‪ ،‬روز آخرت و قضا و قدر ـ خیر یا شــر ـ ـ ایمــان‬
‫داشته باشی«؛ دوباره گفت‪ :‬راست فرمودی! بعد پرسید‪ :‬احسان‬
‫های خــدا‬ ‫چیست؟ پیامبرص فرمودند‪» :‬احسان آن است که به گون ‍‬
‫یبینی و اگر دیــدن او بــرای تــو‬ ‫نکه او را عینا ً م ‍‬‫را بپرستی‪ ،‬مثل آ ‍‬
‫یبیند«؛ باز تصدیق کــرد و‬ ‫ً‬
‫ممکن نیست‪ ،‬بدانی که او حتما تو را م ‍‬
‫پرســید‪ :‬قیــامت‪ ،‬کــی خواهــد بــود؟ پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬در ایــن‬
‫ههای آن‬ ‫متر نیســتم«؛ پــس گفــت‪ :‬نشــان ‍‬ ‫مــورد‪ ،‬مــن از تــو عــال ‍‬
‫ههای قیامت‪ ،‬آن است که زن‪،‬‬ ‫چیست؟ پیامبرص فرمودند‪» :‬نشان ‍‬
‫رییــس و فرمــانروای خــود را بزایــد )فرزنــدان‪ ،‬بــر مادرانشــان‬
‫مهــا و‬‫ههــا‪ ،‬گمنا ‍‬ ‫فرمانروایی کنند(‪ ،‬دیگر ایــن کــه برهنگــان‪ ،‬پابرهن ‍‬
‫یشــوند و در‬ ‫یبینی که دارای ثروت‪.‬و مال فراوان م ‍‬ ‫نها را م ‍‬‫چوپا ‍‬
‫نهای بــزرگ‪ ،‬افتخــار و تکــبر و در تجملت دنیــوی افــراط‬ ‫ساختما ‍‬
‫یکنند«؛ سپس برخاست و رفت و من پــس از او‪ ،‬زمــان زیــادی‬ ‫م ‍‬
‫در مجلــس پیــامبرص مانــدم‪ ،‬پیــامبرص فرمودنــد‪» :‬ای عمــر! آیــا‬
‫هترنـد‪،‬‬ ‫یدانی او‪ ،‬چـه کسـی بـود؟« گفتـم‪ :‬خـدا و رسـول او آگا ‍‬ ‫م ‍‬
‫فرمودند‪» :‬او‪ ،‬جبرئیل بود‪ ،‬نــزد شـما آمـد کـه دنیتـان را بــه شــما‬
‫بیاموزد«‪.1‬‬

‫ة‪ ،‬وأبي عب ْدِ‬ ‫جَناد َ‬‫ن ُ‬‫ب بْ ِ‬‫جن ْد ُ ِ‬‫‪ -61‬الّثاني‪ :‬عن أبي ذ َّر ُ‬
‫ل‬
‫ن رسو ِ‬ ‫ي الّله عنهما‪ ،‬ع ْ‬ ‫ن جبل رض َ‬ ‫معاذِ ب ْ ِ‬ ‫ن ُ‬ ‫حم ِ‬ ‫الّر ْ‬
‫حي ْث ُ َ‬
‫ما‬ ‫ه َ‬ ‫ق الل ّ َ‬‫سلم‪ ،‬قال‪» :‬ات ّ ِ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ ّ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫ة اْلحسن َ‬ ‫َ‬
‫س‬
‫ق الّنا َ‬ ‫خال ِ‬ ‫حَها‪ ،‬و َ‬ ‫م ُ‬‫ة تَ ْ‬ ‫سي ّئ َ َ‬
‫ت وأت ْب ِِع ال ّ‬ ‫ك ُن ْ َ‬
‫ن‪.‬‬‫ث حس ٌ‬ ‫ن« رواهُ الت ّْرمذيّ وقال‪ :‬حدي ٌ‬ ‫ب ُ ُ‬
‫س ٍ‬ ‫ح َ‬ ‫ق َ‬ ‫خل ٍ‬
‫‪ .61‬از »ابوذر جندب بن جناده و ابوعبدالرحمن معاذ بن جبــل«ب‬
‫روایت شده است که پیامبرص فرمودند‪» :‬هــر کجــا کــه بــودی‪ ،‬از‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(18‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪165‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪166‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫خدا بترس و بعـد از هـر بـدی‪ ،‬نیکـی کـن تـا آن را محـو کنـد و بـا‬
‫‪2‬‬
‫مردم‪ ،‬با اخلق نیکو معاشرت و برخورد کن«‪.‬‬

‫ما‪ ،‬قال‪:‬‬ ‫ي الّله عنه َ‬ ‫س‪ ،‬رض َ‬ ‫ن عّبا ٍ‬ ‫ث‪ :‬عن اب ِ‬ ‫‪ -62‬الّثال ُ‬
‫وما ً َفقال‪:‬‬ ‫سّلم ي ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫ف الن ّب ِ ّ‬ ‫خل ْ َ‬ ‫ت َ‬ ‫»ك ُن ْ ُ‬
‫حَفظ ْ َ‬
‫ك‬ ‫ه يَ ْ‬ ‫ظ الل ّ َ‬ ‫حَف ِ‬ ‫ت‪» :‬ا ْ‬ ‫ما ٍ‬ ‫ك ك َل ِ َ‬ ‫م إ ِّني ُأعّلم َ‬ ‫غل ُ‬ ‫»َيا ُ‬
‫سأل الّله‪،‬‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ت َفا ْ‬ ‫سأل ْ َ‬ ‫ذا َ‬ ‫ك‪ ،‬إ ِ َ‬ ‫جاهَ َ‬ ‫جد ْهُ ت ُ َ‬ ‫ه تَ ِ‬ ‫ظ الل ّ َ‬ ‫حَف ِ‬ ‫ا ْ‬
‫ة َلو‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫م َ‬ ‫ن اﻷ ّ‬ ‫م‪ :‬أ ّ‬ ‫ه‪ ،‬واعل َ ْ‬ ‫ن ِبالل ّ ِ‬ ‫ست َعِ ْ‬ ‫ت َفا ْ‬ ‫ست َعَن ْ َ‬ ‫ذا ا ْ‬ ‫وَإ ِ َ‬
‫َ‬
‫ك إ ِل ّ‬ ‫م ي َْنفُعو َ‬ ‫يٍء‪ ،‬ل َ ْ‬ ‫ك ِبش ْ‬ ‫ن يْنفُعو َ‬ ‫ت عََلى أ ْ‬ ‫اجَتمع ْ‬
‫َ‬
‫مُعوا عََلى أ ْ‬
‫ن‬ ‫جت َ َ‬‫نا ْ‬ ‫ك‪ ،‬وإ ِ ِ‬ ‫ه لَ َ‬ ‫ه الل ّ ُ‬ ‫يٍء َقد ك َت َب َ ُ‬ ‫ش ْ‬ ‫بِ َ‬
‫ه الّله‬ ‫يٍء قد ك َت َب َ ُ‬ ‫ش ْ‬ ‫ك إ ِل ّ ب َ َ‬ ‫ضّرو َ‬ ‫م يَ ُ‬ ‫يٍء‪ ،‬ل َ ْ‬ ‫ش ْ‬ ‫ضّروك ب ِ َ‬ ‫يَ ُ‬
‫ف«‪.‬‬ ‫ح ُ‬ ‫ص ُ‬ ‫ت ال ّ‬ ‫جّف ِ‬ ‫م‪ ،‬و َ‬ ‫ت اﻷْقل ُ‬ ‫ك‪ُ ،‬رفِعَ ِ‬ ‫علي ْ َ‬

‫ح‪.‬‬ ‫صحي ٌ‬ ‫ن َ‬ ‫ث حس ٌ‬ ‫ل‪ :‬حدي ٌ‬ ‫رواهُ الّترمذيّ وَقا َ‬


‫َ‬
‫م َ‬
‫ك‪،‬‬ ‫ما َ‬‫جد ْهُ أ َ‬ ‫ظ الل ّ َ‬
‫ه تَ ِ‬ ‫ي‪» :‬احف ِ‬ ‫مذ ّ‬ ‫وفي رواية غيرِ الت ّْر ِ‬
‫ة‪،‬‬ ‫شد ِ‬ ‫ك في ال ّ‬ ‫خاِء يعرِفْ َ‬ ‫ف إ َِلى الل ّهِ في الّر َ‬ ‫ت َعَّر ْ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫صاب َ َ‬
‫ك‬ ‫ما أ َ‬ ‫ن ل ُِيصيَبك‪ ،‬وَ َ‬ ‫م ي َك ُ ْ‬ ‫ك لَ ْ‬ ‫خط َأ َ‬‫ما أ َ ْ‬
‫ن َ‬ ‫مأ ّ‬
‫واعْل َ َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫ر‪ ،‬وأ ّ‬ ‫صب ْ ِ‬‫معَ ال ّ‬ ‫صَر َ‬ ‫ن الن ّ ْ‬ ‫مأ ّ‬ ‫ك واعْل َ ْ‬ ‫خط ِئ َ َ‬‫كن ل ِي ُ ْ‬ ‫م يَ ُ‬‫ل ْ‬
‫سرًا«‪.‬‬ ‫َ‬
‫معَ ال ُْعسرِ ي ُ ْ‬ ‫ن َ‬ ‫معَ ال ْك َْرب‪ ،‬وأ ّ‬ ‫ج َ‬ ‫ال َْفَر َ‬
‫نعباسب روایت شده است که گفت‪ :‬من روزی ســوار‬ ‫‪.62‬از اب ‍‬
‫بر اسب پیامبرص در پشت سر ایشــان نشســته بــودم‪ ،‬فرمودنــد‪:‬‬
‫یآمــوزم‪ :‬خـدا را بـه یـاد داشــته‬‫»ای پسرم! چند کلمه را به تــو م ‍‬
‫باش تا او نیز حافظ و نگهدار تو باشد؛ مراقب اوامر خداوند بـاش‬
‫یخــواهی‪ ،‬از خــدا‬ ‫تا در مقابل خود او را بیــابی‪ .‬هــر گــاه چیــزی م ‍‬
‫یجــویی‪ ،‬از خــدا بجــوی و بــدان کــه اگــر‬‫بخواه و هر گــاه یــاری م ‍‬

‫‪ -‬ترمذی روایت کرده؛ ])‪ [(1988‬و گفته است‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪166‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪167‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یتواننــد‪ ،‬مگــر‬ ‫هی مردم جمع شوند که نفعی به تو برسانند‪ ،‬نم ‍‬ ‫هم ‍‬
‫هی مــردم جمــع‬ ‫آنچه که خدا برای تو مقدر کرده اســت و اگــر هم ‍‬
‫یتوانند‪ ،‬مگر آنچه که خدا برای‬ ‫شوند که ضرری به تو برسانند‪ ،‬نم ‍‬
‫هاند و‬ ‫مها از نوشتن بــاز ایســتاد ‍‬ ‫تو مقدر کرده است‪) ،‬زیرا که( قل ‍‬
‫ه چیــز و هــر سرنوشــت و حــالی‪ ،‬بــه‬ ‫هاند‪) .‬هم ‍‬
‫هها خشــک شــد ‍‬ ‫نام ‍‬
‫بهای سرنوشت آدمیان‪ ،‬نوشــته‬ ‫تقدیر خدا و به قلم ملیکه در کتا ‍‬
‫‪1‬‬
‫و معلوم شده است و کسی توان تغییر آن را ندارد(«‬
‫در روایت غیر ترمذی‪ ،‬آمده اســت‪» :‬خداونــد را بــه یــاد داشــته‬
‫باش تا در برابر خود‪ ،‬او را بیابی‪ ،‬در هنگــام آســایش و آســودگی‪،‬‬
‫خدا را به یاد داشته باش تا در موقع سختی و دشــواری‪ ،‬حــافظ و‬
‫نگهدار تو باشد و بدان که آنچه که بـرای تـو مقـدار نشـده اسـت‪،‬‬
‫یرســد و آنچــه کــه بــرای تــو مقــدر شــده اســت‪،‬‬ ‫مطمئنا ً به تو نم ‍‬
‫یرســد‪ .‬همانــا فتــح و‬ ‫ممکن نیست که از تو بگذرد و حتما ً به تو م ‍‬
‫پیروزی‪ ،‬با صبر‪ ،‬و موفقیت‪ ،‬با زحمت و مشقت همراه است و بــا‬
‫‪2‬‬
‫هر سختی و دشواری‪ ،‬آساش و آسودگی است‪.‬‬
‫‪ -63‬الرابع‪ :‬ع َ‬
‫ل‪» :‬إ ِن ّك ُ ْ‬
‫م‬ ‫ه عنه قا َ‬ ‫ن أَنس رضي الل ّ ُ‬ ‫ْ‬ ‫ّ ُ‬
‫ر‪ ،‬ك ُّنا‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ل َتعمُلو َ‬
‫شع َ ِ‬‫ن ال ّ‬ ‫م َ‬
‫م ِ‬ ‫ي أدقّ في أعْي ُن ِك ُ ْ‬ ‫مال ً هِ َ‬‫ن أعْ َ‬‫َ‬ ‫َْ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬
‫ها عََلى عَهْدِ رسو ِ‬ ‫ن َعُد ّ َ‬
‫ت«‬ ‫موب َِقا ُ‬ ‫ت« رواه البخاري‪ .‬وقال‪» :‬ال ْ ُ‬ ‫وبقا ِ‬ ‫م ِ‬‫ن ال ْ ُ‬ ‫م َ‬ ‫ِ‬
‫ت‪.‬‬
‫كا ُ‬ ‫مهْل ِ َ‬ ‫ال ْ ُ‬
‫‪ .63‬از انس‪ ‬روایت شده است که گفت‪ :‬همانا شما کارهایی‬
‫کتر اســت )آنهــا‬
‫یدهید که در نظر خود شما از مو بازی ‍‬‫را انجام م ‍‬
‫یدانید( و ما در زمان پیامبرص این کارها را از مهلکــات‬‫را گناه نم ‍‬
‫‪3‬‬
‫یدانستیم‪.‬‬
‫)گناهان بزرگ( م ‍‬

‫‪ -‬ترمذی روایت کرده ])‪ [(2518‬و گفته است‪ :‬حدیث حسن صحیح است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫نگونه روایت کرده است‪.‬‬


‫‪ -‬احمد )‪ (1/307‬بدی ‍‬ ‫‪2‬‬

‫‪ -‬بخاری روایت کرده است؛ ])‪. [(6492‬‬ ‫‪3‬‬

‫‪167‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪168‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ة‪ ،‬رضي الّله عنه‪ ،‬عن‬ ‫ن أبي هري َْر َ‬ ‫مس‪ :‬عَ ْ‬ ‫خا ِ‬ ‫‪ -64‬ال ْ َ‬
‫ه ت ََعاَلى‬
‫ن الل ّ َ‬
‫سّلم قال‪ :‬إ ِ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫النب ّ‬
‫ْ‬
‫م الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫حّر َ‬
‫ما َ‬ ‫مْرُء َ‬ ‫ي ال ْ َ‬ ‫ي ََغاُر‪ ،‬وَغَي َْرةُ الل ّهِ ت ََعاَلى‪ ،‬أ ْ‬
‫ن ي َأت ِ َ‬
‫ه« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫عَل َي ْ ِ‬
‫ة« بفتح الغين‪ :‬وََأصلَها اﻷ َن ََف ُ‬
‫ة‪.‬‬ ‫و »ال ْغَْير ُ‬
‫‪ .64‬از ابوهریره‪ ‬روایت شده اســت کــه پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫یورزد و غیــرت کــردن و رشــک‬ ‫»خداوند متعال‪ ،‬رشک و غیرت م ‍‬
‫ورزیدن )خشمگین شدن( خدا‪ ،‬به این است که شخص دســت بــه‬
‫‪1‬‬
‫کاری بزند که خداوند بر او حرام کرده است«‪.‬‬
‫َ‬
‫ه‬‫هري َْرةَ رضي الّله عنه أن ّ ُ‬ ‫ن أبي ُ‬ ‫س‪ :‬عَ ْ‬ ‫سادِ ُ‬ ‫‪ -65‬ال ّ‬
‫ن ث َل َث َ ً‬
‫ة‬ ‫ل‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫سّلم ي َُقو ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫مع الن ّب ِ ّ‬ ‫س ِ‬
‫َ‬ ‫ل‪ :‬أ َبرص‪ ،‬وأ َقْر َ َ‬
‫مى‪ ،‬أَراد َ الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫ع‪ ،‬وأعْ َ‬ ‫ََ‬ ‫سرائي َ ْ َ َ‬ ‫ن ب َِني إ ِ ْ‬ ‫م ْ‬ ‫ِ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ص فََقا َ‬ ‫مَلكًا‪ ،‬فأَتى اﻷب َْر َ‬ ‫م َ‬ ‫م فََبعث إ ِل َي ْهِ ْ‬ ‫ن ي َب َْتلي َهُ ْ‬ ‫أ ْ‬
‫َ‬ ‫أ َيّ َ‬
‫ن‪،‬‬
‫س ٌ‬ ‫ح َ‬ ‫جل ْد ٌ َ‬ ‫ن‪ ،‬وَ ِ‬ ‫ن حس ٌ‬ ‫ل‪ :‬ل َوْ ٌ‬ ‫ك؟ َقا َ‬ ‫ب إ ِل َي ْ َ‬ ‫يٍء أح ّ‬ ‫ش ْ‬
‫ه‬ ‫سح ُ‬ ‫م َ‬ ‫س‪ ،‬فَ َ‬ ‫ُ‬ ‫ذرِني الّنا‬ ‫ب عّني اّلذي قَد ْ قَ َ‬ ‫وي ُذ ْهَ ُ‬
‫َ‬ ‫حسنًا‪َ .‬قا َ‬ ‫ُ‬
‫ل‪ :‬فَأ ّ‬
‫ي‬ ‫ونا ً َ‬ ‫ي لَ ْ‬ ‫ه قذرهُ وَأعْط ِ َ‬ ‫هب عن ُ‬ ‫فذ َ َ‬
‫ل ال ْب ََقُر‬‫أوْ َقا َ‬ ‫َ‬ ‫لب ُ‬
‫ل‬ ‫ب إ ِل َي ْ َ‬ ‫َ‬ ‫اْلما‬
‫قال‪ :‬ا ِ‬ ‫ُ‬
‫ك؟‬ ‫ح ّ‬ ‫لأ َ‬ ‫ِ‬
‫ل‪:‬‬ ‫عشَراَء‪ ،‬فََقا َ‬ ‫ة ُ‬ ‫ي َناقَ ً‬ ‫فأعْط ِ َ‬ ‫ك الّراِوي‬ ‫ش ّ‬ ‫َ‬
‫ك ِفيها‪.‬‬ ‫ه لَ َ‬ ‫باَرك الل ّ ُ‬
‫شعٌْر‬ ‫ك؟ قال‪َ :‬‬ ‫يٍء َأحب إ ِل َي ْ َ‬ ‫ش ْ‬ ‫ل‪ :‬أ َيّ َ‬ ‫فأ ََتى اﻷ َْقرعَ فََقا َ‬
‫ذا اّلذي قَذَِرني الّنا َ ُ‬
‫س‪،‬‬ ‫ب عّني هَ َ‬ ‫ذه ُ‬ ‫ن‪ ،‬وي ْ‬ ‫حس ٌ‬
‫ُ‬
‫ل‪.‬‬ ‫ما ِ‬ ‫شعرا ً حسنًا‪ .‬قال فَأيّ ال ْ َ‬ ‫ي َ‬ ‫ه‪ .‬أعْط ِ َ‬ ‫ه عن ْ ُ‬ ‫َفمسح ُ‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ)‪ ،(5223‬م)‪.[(2761‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪168‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪169‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫ُ‬ ‫َ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ل‪ ،‬وَقا َ‬ ‫م ً‬ ‫ي بقرةً حا ِ‬ ‫عط َ‬ ‫ك؟ قال‪ :‬ال َْبقُر‪ ،‬فأ ِ‬ ‫ب إ ِل َي ْ َ‬ ‫أح ّ‬
‫ك ِفيَها‪.‬‬ ‫ه لَ َ‬ ‫ك الل ّ ُ‬ ‫َباَر َ‬
‫َ‬ ‫ب إ ِل َي ْ َ‬ ‫َ‬ ‫ل‪ :‬أ َيّ َ‬ ‫مى فََقا َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬
‫ن‬
‫ك؟ قال‪ :‬أ ْ‬ ‫ح ّ‬ ‫يٍء أ َ‬ ‫ش ْ‬ ‫فَأَتى اﻷعْ َ‬
‫ُ‬
‫ه فََرد ّ الل ّ ُ‬
‫ه‬ ‫ح ُ‬ ‫س َ‬ ‫م َ‬ ‫س فَ َ‬ ‫صَر الّنا َ‬ ‫صري فَأب ْ ِ‬ ‫َ‬ ‫ي بَ‬ ‫ّ‬ ‫ه إ ِل َ‬ ‫يُرد ّ الل ّ ُ‬
‫إل َيه بصره‪ .‬قال‪ :‬فَأ َي ال ْما َ‬
‫م‬‫ك؟ قال‪ :‬اْلغن ُ‬ ‫ب ِإلي ْ َ‬ ‫ح ّ‬ ‫لأ َ‬ ‫َّ َ ِ‬ ‫ِ ْ ِ َ َ ُ‬
‫ُ‬
‫ذا‬ ‫ن ل ِهَ َ‬ ‫كا َ‬ ‫هذا‪ ،‬ف َ‬ ‫ن َوول ّد َ َ‬ ‫ذا ِ‬ ‫جه َ‬ ‫شاةً واِلدا ً فَأْنت َ‬ ‫ي َ‬ ‫فَأعْط ِ َ‬
‫ن‬
‫م َ‬ ‫ذا َوادٍ ِ‬ ‫ر‪ ،‬وَل َهَ َ‬ ‫ن ال ْب ََق ِ‬ ‫م َ‬ ‫ذا َوادٍ ِ‬ ‫ل‪ ،‬ول َهَ َ‬ ‫ن ال ِب ِ ِ‬ ‫م َ‬ ‫َوادٍ ِ‬
‫ال ْغََنم‪.‬‬
‫ل‬‫ج ٌ‬ ‫ل‪َ :‬ر ُ‬ ‫ه‪ ،‬فََقا َ‬ ‫ﻷبرص في صوَرت ِهِ وَهَْيئت ِ ِ‬ ‫ث ُم إن ّه أَتى ا ْ‬
‫ّ ِ ُ‬
‫ري‪َ ،‬فل‬ ‫ِ‬ ‫سَف‬ ‫ل في َ‬ ‫حَبا ُ‬ ‫ي ال ِ‬‫ْ‬ ‫ت بِ َ‬ ‫ن قدِ انَقطع ْ‬ ‫سكي ٌ‬ ‫م ْ‬ ‫ِ‬
‫َ‬
‫ك ِباّلذي أعْ َ‬ ‫سأل ُ َ‬‫َ‬ ‫َ‬
‫ك‬ ‫طا َ‬ ‫ك‪ ،‬أ ْ‬ ‫م بِ َ‬ ‫م إ ِل ّ بالل ّهِ ث ُ ّ‬ ‫ي ال ْي َوْ َ‬ ‫َبلغَ ل ِ َ‬
‫ل‪َ ،‬بعِيرا ً َأتبل ّ ُ‬
‫غ‬ ‫ما َ‬ ‫ن‪ ،‬وال ْ َ‬ ‫َ‬ ‫س‬ ‫ح َ‬ ‫جل ْد َ ال ْ َ‬ ‫ن‪ ،‬وال ْ ِ‬ ‫َ‬ ‫س‬
‫ح َ‬ ‫ن ال ْ َ‬ ‫الل ّوْ َ‬
‫ة‪ .‬فقال‪ :‬ك َأ َّني‬ ‫ل‪ :‬الحُقوقُ ك َِثير ٌ‬ ‫ري‪ ،‬فقا َ‬ ‫سَف ِ‬ ‫ب ِهِ في‬
‫س‪َ ،‬فقيرًا‪،‬‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫أَ ْ‬
‫ك الّنا ُ‬ ‫ص ي َْقذ ُُر َ‬ ‫ن أْبر َ‬ ‫م ت َك ُ ْ‬ ‫ك أل َ ْ‬ ‫عرفُ ُ‬
‫كابرا ً عَ ْ‬
‫ن‬ ‫ل َ‬ ‫هذا الما َ‬ ‫ت َ‬ ‫ل‪ :‬إ ِّنما َورث ْ ُ‬ ‫ه‪ ،‬فقا َ‬ ‫ك الل ّ ُ‬ ‫طا َ‬ ‫فَأ َعْ َ‬
‫ما‬
‫ه ِإلى َ‬ ‫ك الل ّ ُ‬ ‫صّير َ‬ ‫كاِذبا ً فَ َ‬ ‫ت َ‬ ‫ن ك ُن ْ َ‬ ‫ل‪ :‬إ ِ ْ‬ ‫ر‪ ،‬فقا َ‬ ‫كاب ِ ٍ‬
‫ت‪.‬‬ ‫ك ُن ْ َ‬
‫َ‬
‫ل ما‬ ‫مـث ْ َ‬ ‫ه ِ‬ ‫ل لَ ُ‬ ‫ه‪ ،‬فََقا َ‬ ‫وأَتى اﻷ َقَْرع في صورتهِ وهيئ َت ِ ِ‬
‫ت‬‫ن ك ُن ْ َ‬ ‫ل‪ :‬إ ِ ْ‬ ‫هذا‪ ،‬فََقا َ‬ ‫مارد ّ َ‬ ‫ل َ‬ ‫مث ْ َ‬ ‫ذا‪ ،‬وََرد ّ عَل َْيه ِ‬ ‫ل له َ‬ ‫َقا َ‬
‫ت‪.‬‬ ‫ماك ُن ْ َ‬ ‫ى َ‬ ‫ه ِإل َ‬ ‫ك الل ُ‬ ‫صي َّر َ‬ ‫كاِذبا ً فَ َ‬ ‫َ‬
‫َ‬ ‫َ‬
‫ج ٌ‬
‫ل‬ ‫ل‪َ :‬ر ُ‬ ‫ه‪ ،‬فقا َ‬ ‫صورت ِهِ وهَي ْئ َت ِ ِ‬ ‫مى في ُ‬ ‫وأَتى اﻷعْ َ‬
‫ل في‬ ‫حَبا ُ‬ ‫ي ال ْ ِ‬ ‫ت بِ َ‬ ‫ل ان َْقط َعَ ْ‬ ‫سِبي ٍ‬ ‫ن َ‬ ‫ن واب ْ ُ‬ ‫سكي ٌ‬ ‫م ْ‬ ‫ِ‬

‫‪169‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪170‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫سأ َل ُ َ‬
‫ك‬ ‫سَفري‪َ ،‬فل بلغَ ل ِي اليوم إل ّ بالل ّه ث ُم ب َ َ‬
‫ك‪ ،‬أ ْ‬ ‫َ َ ْ َ ِ ِ ِ ّ ِ‬ ‫َ‬ ‫َ ِ‬
‫ري؟‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫ك َ‬ ‫ك بصَر َ‬ ‫باّلذي َرد ّ عَلي ْ َ‬
‫َ‬
‫سَف ِ‬ ‫شاةً أت َب َلغُ ب َِها في َ‬
‫َ‬
‫ما‬ ‫خذ ْ َ‬ ‫ي َبصري‪ ،‬فَ ُ‬ ‫ه إ ِل َ ّ‬ ‫مى فََرد ّ الل ّ ُ‬ ‫ت أعْ َ‬ ‫ل‪ :‬قَد ْ ك ُن ْ ُ‬ ‫فقا َ‬
‫َ‬
‫شيٍء‬ ‫م بِ ْ‬ ‫ك ال ْي َوْ َ‬ ‫جهَد ُ َ‬ ‫والل ّهِ ما أ ْ‬ ‫ت فَ َ‬ ‫شئ ْ َ‬‫ما ِ‬ ‫ت َودعْ َ‬ ‫شئ ْ َ‬ ‫ِ‬
‫ك مال َ َ‬ ‫س ْ‬ ‫َ‬ ‫ه لل ّهِ عّز وج ّ‬ ‫أَ َ‬
‫ما‬‫ك فَإ ِن ّ َ‬ ‫م ِ‬ ‫ل‪ :‬أ ْ‬ ‫ل‪ .‬فقا َ‬ ‫خذ ْت َ ُ‬
‫ك«‬‫حب َي ْ َ‬
‫صا ِ‬ ‫ط عََلى َ‬ ‫خ َ‬ ‫س َ‬ ‫ه عنك‪ ،‬وَ َ‬ ‫ي الل ّ ُ‬ ‫م فََقد ْ رض َ‬ ‫اب ْت ُِليت ُ ْ‬
‫متفقٌ عليه‪.‬‬
‫م ُ‬
‫ل‪.‬‬ ‫ي الحا ِ‬ ‫د‪ :‬هِ َ‬ ‫ن وبالم ّ‬ ‫شَراُء« ِبضم العي ِ‬ ‫ة ال ْعُ َ‬ ‫»َوالّناق ُ‬
‫ه‪ :‬ت َوَّلى‬ ‫َ‬
‫ج« معَْنا ُ‬ ‫ة‪» :‬فَن َت َ َ‬ ‫ج« وفي رواي ٍ‬ ‫ه‪» :‬أْنت َ‬ ‫قول ُ ُ‬
‫ن ِتاجها‪ ،‬والناتج للناقة كال َْقابل َة ل َل ْ َ‬
‫ه‪» :‬ول ّد َ‬ ‫ة‪ .‬وقول ُ ُ‬ ‫مْرأ ِ‬ ‫َ‬ ‫ِ ِ‬ ‫ّ ُ ّ ِ‬ ‫َ َ َ‬
‫َ‬
‫و‬
‫دتَها‪ ،‬وهُ َ‬ ‫ي‪َ :‬توّلى ِول َ‬ ‫ديدِ اللم‪ :‬أ ْ‬ ‫ش ِ‬ ‫هذا« هُوَ ِبت ْ‬ ‫َ‬
‫ة‬‫ج‪ ،‬والَقاب ِل َ ُ‬ ‫د‪ ،‬والنات ُ‬ ‫موَل ّ ُ‬ ‫ة‪ .‬فال ْ‬ ‫ج في الّناقَ ِ‬ ‫معَْنى ن َت َ َ‬ ‫ب َ‬
‫ه‪:‬‬ ‫ه‪ .‬وقول ُ ُ‬ ‫ك ل ِغَي ْرِ ِ‬ ‫ن وذا َ‬ ‫حَيوا ِ‬ ‫هذا لل ْ َ‬ ‫ن َ‬ ‫مْعنى‪ ،‬ل َك ِ ْ‬ ‫ب َ‬
‫ل« هُوَ بالحاءِ المهملة والباِء‬ ‫حبا ُ‬ ‫ت ِبي ال ِ‬ ‫»ان َْقط َعَ ْ‬
‫ه‪:‬‬
‫ك« معنا ُ‬ ‫سَباب‪ .‬وقوُله‪» :‬ل َأجهَد ُ َ‬ ‫َ‬
‫الموحدة‪ :‬أي اﻷ ْ‬
‫َ‬
‫َ‬ ‫ْ‬ ‫ل أَ َ‬
‫ن‬‫م ْ‬ ‫ه ِ‬ ‫خذ ُهُ أوْ ت َط ْل ُب ُ ُ‬ ‫يٍء ت َأ ُ‬ ‫ش ْ‬ ‫شقّ علْيك في َرد ّ َ‬
‫ك« بالحاِء‬ ‫مد ُ َ‬ ‫َ‬
‫ح َ‬‫ماِلي‪ .‬وفي رواية البخاري‪» :‬ل أ ْ‬ ‫َ‬
‫يٍء‬ ‫ك ب ِت َْرك َ‬ ‫مد ُ َ‬ ‫َ‬
‫ش ْ‬ ‫ح َ‬ ‫ه‪ :‬ل أ ْ‬ ‫م‪ ،‬ومعنا ُ‬ ‫المهملة والمي ِ‬
‫م‬
‫ل الحياةِ ن َد َ ٌ‬ ‫طو ِ‬ ‫س عََلى ُ‬ ‫ه‪ ،‬كما قاُلوا‪ :‬ل َي ْ َ‬ ‫ج إ ِل َي ْ ِ‬
‫َتحتا ُ‬
‫ت ُ‬ ‫َ‬
‫طول َِها‪.‬‬ ‫وا ِ‬ ‫أيْ عََلى فَ َ‬
‫‪ .65‬از ابوهریره‪ ‬روایت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬از پیــامبرص‬
‫یاسرائیل سه نفر بودنــد‪ ،‬یکــی‬ ‫یفرمود‪» :‬در میان بن ‍‬
‫شنیدم که م ‍‬
‫از آنها مبتل به بیماری بــرص و دیگــری کچــل و ســومی کــور بــود‪.‬‬
‫های به صــورت انســان‬ ‫خداوند خواست آنها را امتحان کند و فرشت ‍‬
‫پیش آنان فرستاد؛ فرشته‪ ،‬نزد ابرص آمــد و گفــت‪ :‬چــه چیــزی را‬

‫‪170‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪171‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫دوست داری؟ جواب داد‪ :‬رنگ و پوست زیبا و رفع ایــن عیــب کــه‬
‫یکند؛ فرشـته‪ ،‬دسـت بـر بـدن او مالیـد و‬ ‫مردم را از من منتفر م ‍‬
‫برص رفع شد و رنگ و پوستی زیبا به او عطا گردید؛ سپس بــه او‬
‫گفت‪ :‬چه نوع مالی را دوست داری؟ گفت‪ :‬شتر یا گــاو )راوی در‬
‫این مورد شک کرده است( و شتری ماده و بارور بــه عطــا شــد و‬
‫فرشته گفت‪ :‬خداوند در آن برای تو برکت اندازد‪.‬‬
‫بعد پیش کچل آمد گفت‪ :‬چــه چیــزی را دوســت داری؟ جــواب‬
‫داد‪ :‬مویی زیبا و رفع ایــن عیــب کــه مــوجب نفــرت مــردم از مــن‬
‫است؛ فرشته‪ ،‬دست بر سر او مالید و مرض او رفع و مویی زیبــا‬
‫به او داده شد؛ سپس به او گفت‪ :‬چه نوع مالی را دوســت داری؟‬
‫گفت‪ :‬گاو؛ مــاده گــاوی حــامله بــه او عطــا شــد و فرشــته گفــت‪:‬‬
‫خداوند آن را برای تو مبارک گرداند‪.‬‬
‫و بالخره نزد کور آمــد و پرســید‪ :‬چــه چیــزی را دوســت داری؟‬
‫یخواهم خداوند بینایی را به مــن بازگردانــد کــه مــردم را‬ ‫گفت‪ :‬م ‍‬
‫ببینم؛ فرشته دست بــر چشــم او مالیــد و خداونــد بینــایی را بــه او‬
‫بازگردانیــد؛ ســپس از او ســؤال کــرد‪ :‬چــه نــوع مــالی را دوســت‬
‫داری؟ گفت‪ :‬گوسفند؛ میش بارداری به او عطا گردیــد‪ .‬بعــدا ً ایـن‬
‫میش دو تا شد و آنها نــتیجه دادنــد و بعــد از مــدتی شــخص دارای‬
‫های‬ ‫های شتر و کچل‪ ،‬دارای گاو و کور‪ ،‬صــاحب گل ‍‬ ‫برص‪ ،‬مالک در ‍‬
‫گوسفند شد‪.‬‬
‫چندی بعد‪ ،‬فرشته در صورت و هیأت قبلی شخص ابــرص‪ ،‬نــزد‬
‫او آمد و به او گفت‪ :‬من مردی مسکین هســتم کـه در ســفر همــه‬
‫هام و زندگی بر من تنگ شده است و امــروز‪،‬‬ ‫چیز را از دست داد ‍‬
‫هخــاطر آن‬ ‫یکنــم ب ‍‬
‫جز به خدا و کمک تو‪ ،‬امیدی نــدارم و تقاضــا م ‍‬
‫کسی که رنگ و پوســت زیبــا و ایــن شــتران را بــه تــو عطــا کــرد‪،‬‬
‫شتری به من بده تــا بــه وســیله ی آن‪ ،‬ســفرم را تمــام کنــم و بــه‬
‫مقصد برسم؛ مرد جواب داد‪ ،‬حقوق و مخارج زیاد است؛ فرشــته‬
‫یشناسم‪ ،‬ایا تو همان ابــرص فقیــر‬ ‫گفت‪ :‬مثل این که من تو را م ‍‬
‫یداشتند و از تو بیزار بودنــد؟ جــواب‬ ‫نبودی که مردم تو را خوار م ‍‬
‫داد‪ :‬من این ثروت را از نیاکــان بــزرگ‪ ،‬پشــت بــه پشــت بــه ارث‬
‫یگویی‪ ،‬خدا تو را به همان حال‬ ‫هام‪ ،‬فرشته گفت‪ :‬اگر دروغ م ‍‬ ‫برد ‍‬
‫اول بازگرداند‪.‬‬

‫‪171‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪172‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫بعد در صورت و هیأت قبلی فرد کچــل پیــش او رفــت و همــان‬


‫تقاضا را که از اولی کرده بود‪ ،‬از او نیز کرد‪ ،‬او هم مثل ابرص به‬
‫فرشــته جــواب داد و انکــار نمــود‪ ،‬فرشــته نیــز گفــت‪ :‬اگــر دروغ‬
‫یگویی‪ ،‬خداوند تو را به حال اول بازگرداند‪.‬‬ ‫م ‍‬
‫بعد در شکل کور‪ ،‬نزد کــور رفــت و اظهــار داشــت کــه‪ :‬مــردی‬
‫فقیر و رهگــذری غریــب هســتم و در ســفر‪ ،‬مخــارجم تمــام شــده‬
‫است و امروز‪ ،‬جز خدا و کمک تو‪ ،‬امیدی ندارم و از تو توقع دارم‬
‫مهایت را بــه تــو بازگردانــده اســت‪،‬‬ ‫نکــس کــه چشــ ‍‬‫هخــاطر آ ‍‬ ‫ب ‍‬
‫هی ســفرم نمــایم؛ آن‬ ‫هی ادام ‍‬ ‫گوسفندی به من بدهی که آن وسیل ‍‬
‫مرد گفت‪ :‬من کور بــودم‪ ،‬خداونــد‪ ،‬چشــم ســالم را بــه مــن عطـا‬
‫یخواهی بردار و هــر‬ ‫فرمود و ینایی را به من بازگردانید‪ ،‬هر چه م ‍‬
‫یخواهی باقی بگذار‪ ،‬به خدا سوگند‪ ،‬امــروز هــر چــه از ایــن‬ ‫چه م ‍‬
‫ثـــروت را در راه خـــدا بـــرداری‪ ،‬نـــاراحت نخـــواهم شـــد و آن را‬
‫هدار‪ ،‬خــدا‪ ،‬شــما را امتحــان‬ ‫یدهم؛ فرشته گفت‪ :‬مال خود را نگ ‍‬ ‫م ‍‬
‫کرد و اینک‪ ،‬از تو خشنود است و از دو دوستت ناراضی و بر آنهــا‬
‫‪2 1‬‬
‫خشمناک است«‪.‬‬

‫س رضي‬ ‫َ‬ ‫ن أبي ي َعَْلى َ‬


‫دادِ ْبن أوْ ٍ‬ ‫ش ّ‬ ‫ع‪ :‬عَ ْ‬ ‫ساب ِ ُ‬
‫‪ -66‬ال ّ‬
‫سّلم قال‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬‫الّله عنه عن النبي َ‬
‫ت‪،‬‬‫ل ِلما ب َعْد َ اْلموْ ِ‬ ‫م َ‬
‫ه‪ ،‬وَعَ ِ‬ ‫س ُ‬
‫ن ن َْف َ‬ ‫دا َ‬‫ن َ‬ ‫م ْ‬ ‫»الك َّيس َ‬
‫وال ْعاجز م َ‬
‫مّنى عََلى الل ّ ِ‬
‫ه‬ ‫ها‪ ،‬وت َ‬ ‫هوا َ‬
‫سه َ‬ ‫ن أت ْب َعَ ن َْف َ‬
‫َ َ ِ ُ َ ْ‬
‫ن‬‫س ٌ‬‫ح َ‬
‫ث َ‬ ‫ل حدي ٌ‬ ‫مذيّ وقا َ‬ ‫اﻷماني« رواه الت ّْر ِ‬
‫ن‬
‫دا َ‬
‫معَْنى » َ‬ ‫ن ال ْعُل َ َ‬
‫ماِء‪َ :‬‬ ‫قال الت ّْرمذيّ وَغَي ُْرهُ ِ‬
‫م َ‬
‫سب ََها‪.‬‬
‫حا َ‬
‫سه«‪َ :‬‬ ‫ن َْف َ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ)‪ ،(3464‬م)‪.[(2964‬‬ ‫‪1‬‬

‫ینیــازی از خــدا‬
‫نها در حال ب ‍‬ ‫‪ -‬این حدیث دلیل بر آن است که بیشتر انسا ‍‬ ‫‪2‬‬

‫هجای شکر‪ ،‬کفران نعمت‬ ‫یکنند و ب ‍‬


‫غافل هستند و نسبت به او سرکشی م ‍‬
‫هاستغنی ‪ .‬مترجم‬ ‫نلنسان لیطغی‪ ،‬ان را ‌‬ ‫یکنند؛ ‪‬ا ‌‬
‫م ‍‬

‫‪172‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪173‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ .66‬از »ابــویعلی شــداد بــن اوس«‪ ‬روایــت شــده اســت کــه‬


‫پیامبرص فرمودنــد‪» :‬عاقــل و زیــرک )واقعــی(‪ ،‬کســی اســت کــه‬
‫حساب اعمال خود را همیشه نگه دارد و برای بعــد از مــرگ‪ ،‬کــار‬
‫کند‪ .‬و ناتوان و نادان‪ ،‬کسی است که از آرزوهای نفــس پیــروی و‬
‫‪2 1‬‬
‫از خداوند عفو و رحمت را آرزو نماید‪.‬‬

‫ه قال‪:‬‬‫ه عن ُ‬ ‫ن أبي هَُري َْرةَ رضي الل ّ ُ‬ ‫ن‪ :‬عَ ْ‬ ‫م ُ‬ ‫‪ -67‬الّثا ِ‬


‫ن‬
‫س ِ‬‫ح ْ‬‫ن ُ‬‫م ْ‬‫سّلم‪ِ :‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ل رسو ُ‬ ‫قا َ‬
‫ن رواهُ‬ ‫ث حس ٌ‬ ‫ه« حدي ٌ‬ ‫مال َ ي َعِْني ِ‬
‫ه َ‬‫مْرِء ت َْرك ُ ُ‬‫سلم ِ ال ْ َ‬‫إِ ْ‬
‫ه‪.‬‬
‫الت ّْرمذيّ وغيُر ُ‬
‫‪ .67‬از ابوهریره‪ ‬روایت شده اســت کــه پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫»از زیبایی اسلم آوردن فرد مسلمان‪ ،‬ترک کردن کارهای بیهــوده‬
‫های معنوی ندارد«‪.‬‬ ‫و اعمالی است که برایش فاید ‍‬

‫ي‬
‫ن الن ّب ِ ّ‬
‫عنه عَ ِ‬ ‫ه‬‫مَر رضي الل ّ ُ‬
‫ن عُ َ‬
‫ع‪ :‬عَ ْ‬ ‫‪ -68‬الّتاس ُ‬
‫َ‬
‫م‬
‫ل في َ‬ ‫ج ُ‬ ‫سأ ُ‬
‫ل الّر ُ‬ ‫سّلم قال‪» :‬ل ي ُ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬
‫َ‬
‫ه« رواه أبو داود وغيُره‪.‬‬ ‫َ‬
‫مَرأت َ ُ‬‫با ْ‬‫ضر َ‬ ‫َ‬
‫‪ .68‬از حضــرت عمــر‪ ‬روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬مرد‪ ،‬در برابر تنبیه یا زدن زنش ـ‪ ،3‬مــورد ســؤال قــرار‬

‫‪ -‬ترمذی روایت کرده ])‪ [(2461‬و گفته است‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬یعنی‪ :‬کسی کـه هیـچ کـار خیـری نداشـته و انتظـار داشـته باشـد کـه بـه‬ ‫‪2‬‬

‫تهای آخرت هم برسد‪ ،‬ناتوان و نادان است ـ ویراستاران‪.‬‬ ‫نعم ‍‬


‫هی زدن زن‪ ،‬بایــد گفــت‪ :‬تنهــا مخصــوص مــوقعی اســت کــه‬ ‫‪ -‬البته‪ ،‬در بار ‍‬ ‫‪3‬‬

‫هی سـوم‪ ،‬یعنـی بعـد از‬ ‫هی آن را داده باشـد و آن هـم در مـرتب ‍‬ ‫شرع‪ ،‬اجاز ‍‬
‫نصیحت زن و دوری گرفتن از جای خواب او و نــتیجه نگرفتــن از ایــن ایــن‬
‫یگیرد و شرط دیگرش هم آن است که مرد باید یقین داشته‬ ‫دو‪ ،‬صورت م ‍‬
‫باشد که زدن‪ ،‬تأثیر مثبت در زن دارد و این زدن‪ ،‬نباید خشن و وحشیانه و‬
‫مضر به زن باشد و باید تنها به قصد تنبیه انجام شود ـ ویراستاران‪.‬‬

‫‪173‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪174‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یگیــرد ]یعنــی دلیــل زدن زن و اختلف بــا او را از مــرد نبایــد‬


‫نم ‍‬
‫‪4‬‬
‫پرسید[«‬

‫هاند‪.‬‬
‫‪ -‬ابوداود روایت کرده ])‪ .[(2147‬غیر او هم آن را روایت کرد ‍‬ ‫‪4‬‬

‫‪174‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪175‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫بالتقوی‬
‫‪ .6‬با ‌‬
‫باب تقوا‬

‫لالله تعالی‪:‬‬
‫قا ‌‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪    ‬‬
‫لعمران ‪(102 /‬‬
‫)آ ‍‬
‫نگــونه‬
‫هاید! تقوای خدا را پیشه کنید‪ ،‬آ ‍‬
‫»ای کسانی که ایمان آورد ‍‬
‫که سزاوار تقوی اوست«‪.‬‬
‫ل تعالی‪:‬‬
‫و قا ‌‬
‫‪   ‬‬
‫‪)  ‬التغابن ‪(16 /‬‬
‫یتوانیــد‪،‬‬
‫های کــه م ‍‬
‫هاید! به انــداز ‍‬
‫»ای کسانی که ایمان آورد ‍‬
‫از خدا بترسید«‪.‬‬
‫نالولی‪.‬‬
‫هالیه مبینه للمراد م ‌‬
‫و هذ ‌‬
‫هی بالست‪.‬‬
‫هی مقصود آی ‍‬
‫و این آیه تعیین کنند ‍‬
‫قال تعالی‪:‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪ ‬‬
‫)الحزاب ‪(70 /‬‬
‫هاید! تقوای خدا را پیشــه کنیــد و‬
‫»ای کسانی که ایمان آورد ‍‬
‫سخن حق و درست بگویید«‪.‬‬

‫‪175‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪176‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یالمر بالتقوی کثیره معلومه‪.‬‬


‫والیات ف ‌‬
‫آیات در امر به تقوا فراوان و معلوم هستند‪.‬‬
‫قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫)الطلق ‪(3-2 /‬‬
‫»کسی که تقوای الهــی را پیشــه کــرد‪ ،‬همــواره خداونــد راه‬
‫یســازد‪ ،‬و از محلــی کــه خــود‬ ‫نجــات را بــرای او فراهــم م ‍‬
‫یرساند«‪.‬‬ ‫یکند‪ ،‬روزی او را م ‍‬ ‫یداند و تصورش را نم ‍‬ ‫نم ‍‬
‫قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫)النفال ‪(29 /‬‬
‫»اگــر از خــدا بترســید‪ ،‬او بــرای شــما حــق و باطــل را جــدا‬
‫یگردانــد و گناهــان شــما را‬
‫یهای شما را پاک م ‍‬ ‫یکند و بد ‍‬ ‫م ‍‬
‫یآمرزد و خداوند دارای فضل و بخشش فراوان است«‪.‬‬ ‫م ‍‬
‫یالباب کثیره معلومه‪.‬‬
‫والیات ف ‌‬
‫آیات در این مورد‪ ،‬فراوان و معلوم هستند‪.‬‬

‫و اما الحادیث‪:‬‬

‫ن أبي هَُري َْرةَ رضي الل ّ ُ‬


‫ه عنه قال‪:‬‬ ‫‪َ -69‬فاﻷ َوّ ُ‬
‫ل‪ :‬عَ ْ‬
‫َ‬
‫س؟ قال‪:‬‬ ‫م الّنا ِ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬
‫من أك َْر ُ‬ ‫ل‪ :‬يا رسو َ‬ ‫ِقي َ‬

‫‪176‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪177‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ل‪:‬‬ ‫ك‪َ ،‬قا َ‬‫سأ َل ُ َ‬‫هذا ن َ ْ‬ ‫ن َ‬


‫س عَ ْ‬ ‫م« فَقاُلوا‪ :‬ل َي ْ َ‬
‫َ‬
‫»أت َْقاهُ ْ‬
‫ن‬ ‫ي الل ّهِ ابن َنب ّ ّ‬ ‫ي الل ّهِ ابن ن َب ِ‬
‫ي اللهِ اب ِ‬ ‫َ‬ ‫ّ‬ ‫ف ن َب ِ ّ‬ ‫س ُ‬ ‫»فُيو ُ‬
‫ن‬
‫ك‪ ،‬قال‪ :‬فعَ ْ‬ ‫سأل ُ َ‬ ‫ذا ن َ ْ‬ ‫س عن هَ َ‬ ‫ه«‪َ .‬قاُلوا‪ َ :‬ل َي ْ َ‬ ‫ل الل ّ ِ‬‫خِلي ِ‬ ‫َ‬
‫ة‬
‫هلي ّ ِ‬‫م في اْلجا ِ‬ ‫خَياُرهُ ْ‬ ‫سأُلوِني؟ ِ‬ ‫ن ال ْعََرب ت ْ‬ ‫مَعادِ ِ‬ ‫َ‬
‫ذا فَُقُهوا« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫لسلم ِ إ َ‬ ‫م في ا ِ‬ ‫خَياُرهُ ْ‬ ‫ِ‬
‫كي‬ ‫ح ِ‬ ‫شهوِر‪ ،‬و ُ‬ ‫م ْ‬ ‫ف عََلى ال ْ َ‬ ‫م ال َْقا ِ‬ ‫ض ّ‬ ‫و »فَُقُهوا« ب ِ َ‬
‫شْرِع‪.‬‬ ‫م ال ّ‬ ‫ح َ‬ ‫َ‬ ‫كسر َ َ‬
‫كا َ‬ ‫موا أ ْ‬‫ها‪ .‬أي‪ :‬عَل ِ ُ‬ ‫ْ ُ‬
‫‪ .69‬از ابوهریره ‪ ‬روایت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬از پیــامبرص‬
‫یترین مــردم کیســت؟ فرمودنــد‪:‬‬ ‫گترین و گرام ‍‬
‫سؤال شد که بزر ‍‬
‫»پرهیزگــارترین آنــان«‪ ،‬گفتنــد‪ :‬در ایــن بــاره ســؤال نکردیــم‪،‬‬
‫فرمودند‪»:‬یوسف‪ ،‬پیامبر خدا و فرزند پیامبر خدا و فرزند پیامبر و‬
‫دوست خدا )ابراهیم( است«‪ ،‬گفتنــد‪ :‬مــا‪ ،‬از ایــن هــم نپرســیدیم‪،‬‬
‫یتریــن طوایــف و بزرگــان عــرب را از مــن‬ ‫فرمودند‪» :‬پــس گرام ‍‬
‫یپرســید؟ بهــترین آنــان در جــاهلیت‪ ،‬بهــترین آنــان در جــاهلیت‪،‬‬
‫م ‍‬
‫بهترین آنان در اسلم هم هست‪ ،‬به شرطی که به احکام شریعت‬
‫‪1‬‬
‫آشنا و دارای علم و فهم دینی باشند«‪.‬‬

‫خد ْرِيّ رضي الّله عنه‬ ‫سعيدٍ ال ْ ُ‬ ‫ن أبي َ‬ ‫‪ -70‬الّثاِني‪ :‬عَ ْ‬


‫ن الد ّْنيا‬ ‫سّلم قال‪» :‬إ ّ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫عن النب ّ‬
‫ظر‬ ‫م ِفيَها‪ .‬فين ْ ُ‬ ‫خل ُِفك ُ ْ‬‫ست َ ْ‬
‫م ْ‬
‫ه ُ‬ ‫ن الل ّ َ‬‫ة‪ ،‬وإ ّ‬ ‫ضَر ٌ‬‫حل ْوَةٌ خ ِ‬ ‫ُ‬
‫َ‬
‫ن أو ّ َ‬
‫ل‬ ‫ساِء‪ .‬فَإ ِ ّ‬
‫ن‪َ .‬فاّتقوا الد ّن َْيا وات ُّقوا الن ّ َ‬ ‫مُلو َ‬ ‫ك َي ْ َ‬
‫ف ت َعْ َ‬
‫ساء« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ت في الن َ‬ ‫كان َ ْ‬‫ل َ‬ ‫سَرائي َ‬ ‫فِْتنةِ ب َِني إ ْ‬
‫‪ .70‬از ابوســعید خــدری‪ ‬روایــت شــده اســت کــه پیــامبرص‬
‫فرمودنــد‪» :‬دنیــا‪ ،‬شــیرین و ســبز اســت و خداونــد شــما را در آن‬
‫یکنــد‬
‫جانشین و وارث خود قرار داده است و به رفتارتان نگــاه م ‍‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(3353‬م)‪.[(2526‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪177‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪178‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫هی(‬
‫یکنید‪ ،‬بنابراین از دنیا و )فتن ‍‬
‫که چگونه است و چگونه عمل م ‍‬
‫‪1‬‬
‫یاسرائیل از زنان بود«‪.‬‬ ‫هی بن ‍‬
‫زنان بپرهیزید‪ ،‬زیرا اولین فتن ‍‬
‫َ‬
‫سُعودٍ رضي الّله عنه أ ّ‬
‫ن‬ ‫م ْ‬‫ن َ‬
‫ن اب ْ ِ‬‫ث‪ :‬عَ ْ‬‫‪ -71‬الثال ُ‬
‫ل‪» :‬الل ّهُ ّ‬
‫م إ ِّني‬ ‫ن ي َُقو ُ‬ ‫سّلم َ‬
‫كا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫ي َ‬ ‫الن ّب ِ َ ّ‬
‫ف وال ْغَِنى« رواه‬ ‫دى َوالت َّقى َواْلعفا َ‬ ‫َ‬
‫ك ال ْهُ َ‬
‫سأل ُ َ‬ ‫أ ْ‬
‫مسلم‪.‬‬
‫یفرمود‪:‬‬ ‫نمسعود‪ ‬روایت شده است که پیامبرص م ‍‬ ‫‪ .71‬از اب ‍‬
‫ینیــازی را از تــو‬
‫»خدایا! من هدایت و پرهیزگاری و پاکــدامنی و ب ‍‬
‫‪2‬‬
‫ینمایم«‪.‬‬
‫مسألت م ‍‬

‫ي‬
‫ن حاتم ٍ الطائ ِ ّ‬ ‫ن أبي َ‬
‫ف عدِيّ ب ْ ِ‬
‫طري ٍ‬ ‫ع‪ :‬عَ ْ‬ ‫‪ -72‬الّراب ُ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الّله َ‬ ‫رضي الّله عنه قال‪ :‬سمعت رسو َ‬
‫م َرَأى‬ ‫ف عََلى ي ِ‬
‫مين ث ُ ّ‬ ‫حل َ َ‬‫ن َ‬ ‫م ْ‬‫ل‪َ » :‬‬ ‫سّلم يُقو ُ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫ْ‬
‫وى« رواه مسلم‪.‬‬ ‫مْنها فَل ْي َأ ِ‬
‫ت الت ّْق َ‬ ‫أتَقى لل ّهِ ِ‬
‫‪ .72‬از »ابوطریف عدی بن حاتم طایی«‪ ‬روایت شــده اســت‬
‫یفرمــود‪» :‬هـر کـس ســوگندی‬ ‫که گفت‪ :‬از پیامبرص شنیدم که م ‍‬
‫کتــر بــه تقــوا و بهــتر از آن را دیــد‪ ،‬پــس‬
‫یــاد کــرد و کــاری نزدی ‍‬
‫‪3‬‬
‫هی سوگند را بپردازد و( کار بهتر را انجام دهد«‪.‬‬ ‫)کفار ‍‬

‫ن‬ ‫ُ‬ ‫‪ -73‬ال ْ َ‬


‫جل َ‬ ‫ن عَ ْ‬‫صد َيّ ب ْ ِ‬ ‫ة ُ‬‫م َ‬ ‫ما َ‬
‫ن أبي أ َ‬ ‫س‪ :‬ع ْ‬ ‫م ُ‬ ‫خا ِ‬
‫ت رسول الّله‬ ‫مع ْ ُ‬‫س ِ‬
‫ه عنه قال‪َ :‬‬ ‫ي رضي الل ّ ُ‬ ‫اْلباهِل ِ ّ‬
‫جةِ اْلو َ‬
‫داع‬ ‫ح ّ‬ ‫ب في َ‬ ‫خط ُ ُ‬ ‫سّلم ي َ ْ‬
‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫موا‬ ‫صو ُ‬
‫م‪ ،‬و ُ‬ ‫مسك ُ ْ‬ ‫خ ْ‬ ‫صلوا َ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬
‫ل‪» :‬ات ُّقوا الله‪ ،‬و َ‬ ‫فََقا َ‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2742‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2721‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(1651‬‬ ‫‪3‬‬

‫‪178‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪179‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫ُ‬ ‫َ‬ ‫شهركم‪ ،‬وأ َدوا ز َ َ‬
‫مَراَءك ُ ْ‬
‫م‪،‬‬ ‫طيُعوا أ َ‬ ‫وال ِك ُ ْ‬
‫م‪ ،‬وَأ ِ‬ ‫م َ‬
‫كاةَ أ ْ‬ ‫ّ‬ ‫َ ْ َ ْ‬
‫ب‬
‫ي‪ ،‬في آخر كتا ِ‬ ‫م« رواه الت ّْرمذ ّ‬ ‫ة َرب ّك ُ ْ‬ ‫خُلوا َ‬
‫جن ّ َ‬ ‫ت َد ْ ُ‬
‫ن صحيح‪.‬‬ ‫ث حس ٌ‬ ‫الصلةِ وقال‪ :‬حدي ٌ‬
‫‪ .73‬از »ابوامامه صدی بن عجلن باهلی«‪ ‬روایت شده است‬
‫یخواندنــد ــ‬
‫هالــوداع خطبــه م ‍‬
‫که گفت‪ :‬از پیــامبرص ــ کــه در حج ‍‬
‫یفرمــود‪» :‬تقــوای خــدا را پیشــه کنیــد و نمازهــای‬
‫شــنیدم کــه م ‍‬
‫هی رمضان را بگیریــد و زکــات مــال‬ ‫هجای آورید و روز ‍‬ ‫جگانه را ب ‍‬
‫پن ‍‬
‫خود را ادا نمایید و از امرای )مسلمان و عادل( خود اطاعت کنید‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫داخل بهشت پروردگارتان خواهید شد«‪.‬‬

‫‪ -‬ترمذی در آخر کتاب نماز آن را روایــت کــرده ])‪ [(1651‬و گفتــه اســت‪:‬‬ ‫‪1‬‬

‫حدیثی حسن و صحیح است‪.‬‬

‫‪179‬‬
.............................................................‫ضالصالحین‬
180 ‌ ‫ریا‬
......................................

‫بالیقین والتوکل‬
‌ ‫ با‬.7
‫باب یقین و توکل‬

:‫لالله تعالی‬
‌ ‫قا‬
   
 
  
  
 
 
  
  
    
(22 / ‫)الحزاب‬
‫ ایــن همــان‬:‫ گفتنــد‬،‫ههای کافران را دیدند‬
‍ ‫»وقتی که مؤمنان گرو‬
‫چیزی است که خدا و رسول به ما وعده دادند و خدا و رســولش‬
.«‫راست گفتند و فقط ایمان و تسلیم آنان زیاد شد‬
:‫ل تعالی‬
‌ ‫و قا‬
   
   
  
 
 
 
 
  

180
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪181‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬
‫لعمران ‪(174-173 /‬‬
‫)آ ‍‬
‫»آنان که مردم به ایشان گفتنــد‪ :‬مــردم همــه بــر ضــد شــما‬
‫هجــای تــرس( ایمانشــان‬ ‫هاند‪ ،‬از آنــان بترســید‪) ،‬ب ‍‬
‫جمــع شــد ‍‬
‫بیشتر گردید و گفتند‪ :‬خداوند یکتا بــرای مـا بـس اسـت و او‬
‫بهترین حامی و سرپرست است‪ .‬پس همراه نعمت و فضــل‬
‫چگونه ضرر و آســیبی بــه آنهــا نرســیده‬ ‫خدا و در حالی که هی ‍‬
‫بود‪) ،‬از جنگ بدر( برگشتند و به دنبال رضایت خــدا رفتنــد و‬
‫خداوند دارای بخشش بزرگ فراوانی است«‪.‬‬
‫قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫)الفرقان ‪(58 /‬‬
‫»بر خدای زنده و یکتا و جاوید‪ ،‬تکیه و توکل کن که همیشــه‬
‫یمیرد«‪.‬‬ ‫زنده است و نم ‍‬
‫قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫لعمران ‪(122 /‬‬
‫)آ ‍‬
‫»مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند«‪.‬‬
‫قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪  ‬‬ ‫‪‬‬

‫‪181‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪182‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫لعمران ‪(159 /‬‬


‫)آ ‍‬
‫»هرگاه برای انجام دادن کاری تصمیم گرفتی‪ ،‬بر خدا توکل‬
‫کن«‪.‬‬
‫یالمر بالتوکل کثیره معلومه‬
‫والیات ف ‌‬
‫آیات در امر به توکل فراوان و معلوم هستند‪.‬‬
‫و قال تعالی‪:‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪   ‬‬

‫)الطلق ‪(3 /‬‬


‫»و هرکس بر الله توکل کند پس او برایش کافی است«‪.‬‬
‫و قال تعالی‪:‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬ ‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪ ‬‬
‫)النفال ‪(2 /‬‬
‫»مؤمنان واقعی کسانی هستند که چون نام خدا را بشــنوند‪،‬‬
‫یترســد و هــر گــاه آیــات خــدا بــر آنهــا قــرائت‬
‫لهایشان م ‍‬ ‫د ‍‬
‫گــردد‪ ،‬بــر ایمــان آنهــا بیفزایــد و همــواره‪ ،‬بــر خــدا توکــل‬
‫یکنند«‪.‬‬‫م ‍‬
‫والیات فی فضل التوکل کثیرة معروفة‪.‬‬
‫آیات در فضیلت توکل فراوان و مشهور هستند‪.‬‬
‫و اما الحادیث‪:‬‬

‫‪182‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪183‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ه عنهما‬ ‫س رضي الل ّ ُ‬ ‫عن اْبن عَّبا ٍ‬ ‫ل‪َ :‬‬ ‫و َ‬ ‫فال ّ‬ ‫‪َ -74‬‬
‫ل الّله صلى الّله عليه وآله وسلم‪:‬‬ ‫قال‪ :‬قال رسو ُ‬
‫ط‬‫ي َومَعه الّرهي ْ ُ‬ ‫م‪ ،‬فََرأْيت الن ّب ِ ّ‬ ‫م ُ‬ ‫ي اﻷ َ‬ ‫ضت عل ّ‬ ‫عر َ‬ ‫» ُ‬
‫ه‬
‫مع ُ‬ ‫س َ‬ ‫ي ولي ْ َ‬ ‫ن‪َ ،‬والن ّب ِ ّ‬ ‫جل ِ‬ ‫جل َوالّر ُ‬ ‫ه الّر ُ‬ ‫مع ُ‬ ‫يو َ‬ ‫والن ّب ِ ّ‬
‫مِتي‪،‬‬ ‫ُ‬ ‫َ‬
‫مأ ّ‬ ‫ت أن ّهُ ْ‬ ‫م فظنن ُ‬ ‫أحد ٌ إذ ُرفِعَ ِلى سواد ٌ عظي ٌ‬
‫ل ِلى‪ :‬هذا موسى وقومه ولكن انظر إلى اﻷفق‬ ‫فَِقي َ‬
‫فإذا سواد عظيم فقيل لى انظر إلى اﻷفق الخر‬
‫م‬ ‫مت ُ َ‬ ‫ُ‬
‫ك‪ ،‬ومعَهُ ْ‬ ‫هذه أ ّ‬ ‫فإذا سواد عظيم فقيل لي‪َ :‬‬
‫ب«‬ ‫ذا ٍ‬ ‫ب ول عَ َ‬ ‫سا ٍ‬ ‫ح َ‬ ‫جّنة ب ِغَي ْرِ ِ‬ ‫ن ال ْ َ‬ ‫خُلو َ‬ ‫ن أ َْلفا ً ي َد ْ ُ‬ ‫سب ُْعو َ‬
‫ُ‬
‫س في أول َئ ِ َ‬
‫ك‬ ‫خاض الّنا ُ‬ ‫ه‪ ،‬فَ َ‬ ‫ل من ْزِل َ ُ‬ ‫خ َ‬ ‫م ن ََهض فَد َ َ‬ ‫ثُ ّ‬
‫ب‪ ،‬فََقا َ‬
‫ل‬ ‫ب َول عذا ٍ‬ ‫ة ب ِغَي ْرِ حسا ٍ‬ ‫خُلون اْلجن ّ َ‬ ‫ن يد ْ ُ‬ ‫اّلذي َ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫حُبوا رسول الّله َ‬ ‫ص ِ‬ ‫ن َ‬ ‫م اّلذي َ‬ ‫م‪ :‬فَل َعَل ّهُ ْ‬ ‫بْعضهُ ْ‬
‫دوا في‬ ‫ن وُل ِ ُ‬ ‫م اّلذي َ‬ ‫سّلم‪ ،‬وَقال بْعضُهم‪َ :‬فلعَل ّهُ ْ‬ ‫عَل َي ْهِ و َ‬
‫شياء‬ ‫كروا أ ْ‬ ‫كوا بالّله شيئا ً وذ َ َ‬ ‫شرِ ُ‬ ‫م يُ ْ‬ ‫م‪ ،‬فَل َ ْ‬ ‫سل ِ‬ ‫ال ْ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫م رسول الّله َ‬ ‫ج عَل َْيه ْ‬ ‫َفخر َ‬
‫ل‪:‬‬‫خب َُروهُ فََقا َ‬ ‫ه؟« َفأ ْ‬ ‫ن ِفي ِ‬ ‫خوضو َ‬ ‫ما اّلذي ت َ ُ‬ ‫ل‪َ » :‬‬ ‫فََقا َ‬
‫ن‪ ،‬وَل َ ي ََتطي ُّرون‪،‬‬ ‫ست َْرُقو َ‬ ‫ن‪َ ،‬ول ي َ ْ‬ ‫ن ل يرُقو َ‬ ‫ذي َ‬ ‫م ال ّ ِ‬ ‫»ه ُ ْ‬
‫صن‬ ‫ح ِ‬ ‫م ْ‬ ‫ن ُ‬ ‫ةب ُ‬ ‫كاش ُ‬ ‫م عُ ّ‬ ‫ن« فَقا َ‬ ‫م يَتوك ُّلو َ‬ ‫وَعََلى رّبه ْ‬
‫ل‪» :‬أْنت‬ ‫م‪ ،‬فََقا َ‬ ‫من ْهُ ْ‬ ‫جعََلني ِ‬ ‫ني ْ‬ ‫ل‪ :‬اد ْعُ الّله أ ْ‬ ‫فََقا َ‬
‫جعَل َِني‬ ‫ن يَ ْ‬ ‫ل‪ :‬اد ْعُ الّله أ ْ‬ ‫خُر فََقا َ‬ ‫لآ َ‬ ‫ج ٌ‬ ‫م َقام َر ُ‬ ‫م« ث ُ ّ‬ ‫من ْهُ ْ‬ ‫ِ‬
‫ة« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫ش ُ‬ ‫كا َ‬ ‫ك ب َِها عُ ّ‬ ‫سب ََق َ‬ ‫م فقال‪َ » :‬‬ ‫من ْهُ ْ‬ ‫ِ‬
‫ن‬
‫دو َ‬
‫هم ُ‬
‫هط‪ ،‬و ُ‬ ‫م الّراء‪َ :‬تصغيرِ َر ْ‬ ‫»الّرهَي ْ ُ‬
‫ط ِبض ّ‬
‫ة واْلجاِنب‪.‬‬ ‫حي ُ‬ ‫عشرةِ أن ُْفس‪» .‬واﻷفُ ُ‬
‫ق«‪ :‬الّنا ِ‬

‫‪183‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪184‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫خفيفها‪،‬‬ ‫شديد اْلكا ِ‬


‫ف وَب ِت َ ْ‬ ‫م اْلعْين وت َ ْ‬
‫ض ّ‬‫ة« ب ِ َ‬ ‫عكا َ‬
‫ش ُ‬ ‫»و ُ‬
‫شديد ُ أْفص ُ‬
‫ح‪.‬‬ ‫والت ّ ْ‬
‫نعباسب روایت شده اســت کــه پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬ ‫‪ .74‬از اب ‍‬
‫تهای گذشته به من نشان داده شدند؛ در میان آنهــا پیــامبری‬ ‫»ام ‍‬
‫های کمتر از ده نفر بود و پیامبری را دیدم کــه‬ ‫را دیدم که با او عد ‍‬
‫با او مردی یا دو مرد بودند و پیامبری را مشاهده کــردم کــه حــتی‬
‫هی انبوهی را دیدم‪ ،‬گمان کردم که امت‬ ‫یک نفر امت نداشت؛ عد ‍‬
‫من هستند‪ ،‬اما به من گفتند‪ :‬این موسی و قـوم اوســت؛ ولـی بــه‬
‫افق نگاه کن‪ ،‬ناگهان جمعیتی عظیم ظاهر شد و باز گفتنــد‪ :‬افــق‬
‫دیگر را بنگر‪ ،‬جمعیت انبــوه دیگــری را دیــدم‪ ،‬بــه مــن گفتــه شــد‪:‬‬
‫نها امت تو هستند و همراه با آنها هفتاد هــزار نفرنــد کــه بــدون‬ ‫ای ‍‬
‫یشــوند«؛ ســپس پیــامبرص بلنــد‬ ‫حساب و عذاب‪ ،‬داخل بهشت م ‍‬
‫هی آن‬ ‫شدند و به منزل خــود تشــریف بردنــد و اصــحاب ‪ ‬در بــار ‍‬
‫یشــوند‪ ،‬بــه بحــث‬ ‫جمــاعت کــه بــدون حســاب داخــل بهشــت م ‍‬
‫هی پیامبرص باشند‪،‬‬ ‫پرداختند‪ .‬بعضی از آنها گفتند‪ :‬شاید آنها صحاب ‍‬
‫بعضی دیگر گفتند‪ :‬ممکن است آنان کســانی باشــند کــه در زمــان‬
‫هاند‪ .‬و‬ ‫اسلم‪ ،‬مسلمان متولد شده و شریکی برای خدا قایل نشد ‍‬
‫چیزهــای دیگــری نیــز گفتنــد؛ ســپس پیــامبرص تشــریف آوردنــد و‬
‫یکنیــد؟« مســأله را‬ ‫هی چــه موضــوعی بحــث م ‍‬ ‫فرمودند‪» :‬در بــار ‍‬
‫‪1‬‬
‫یکننــد و‬ ‫عرض کردند‪ ،‬فرمودند‪» :‬آنان کسانی هستند افسون نم ‍‬
‫یگیرنــد و همیشــه بـر‬ ‫افسون نمی خواهنــد و بـا پرنـدگان فـال نم ‍‬
‫یکنند«‪» .‬عکاشه بن محصن«‪ ‬بلند شد و‬ ‫پروردگار خود توکل م ‍‬
‫گفــت‪ :‬از خــدا بخــواه کــه مــرا جــزو آنــان قــرار دهــد! پیــامبرص‬
‫فرمودند‪» :‬تو جزو آنان هستی«؛ مردی دیگر بلند شد و گفــت‪ :‬از‬

‫‪ -‬افسون یا رقیه‪ ،‬اوراد و کلمات یا علمات یا خطوطی بود که بر کاغــذ یــا‬ ‫‪1‬‬

‫ینوشــتند و بــاور داشــتند کــه آن‪ ،‬از بل یــا اثــر چشــم یــا‬
‫پارچه یــا چــوب م ‍‬
‫های‪ ،‬فرد حامل را نجات دهد یا مریض را شــفا دهــد کــه اســلم آن را‬ ‫حادث ‍‬
‫یداند و این البته یا دعانویسی ـ که با آیات قرآن یا اسامی خداوند‬ ‫شرک م ‍‬
‫یشود و نویســنده و اســتفاده کننــده از‬ ‫یا دعاهای مأثور و اسلمی انجام م ‍‬
‫هی خداونــد نیســتند ـ ـ تفــاوت دارد ـ ـ‬ ‫آن‪ ،‬معتقد به اثر ذاتی آن‪ ،‬بــدون اراد ‍‬
‫ویراستاران‪.‬‬

‫‪184‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪185‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫خدا بخواه که مرا نیز جزو آنان محسوب دارد‪ ،‬پیامبرص فرمودند‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫»عکاشه بر تو پیشی گرفت«‪.‬‬

‫ن اْبن عّباس رضي الّله عنهما أْيضا ً‬ ‫‪ -75‬الّثاِني‪ :‬عَ ْ‬


‫َ‬
‫ل‪:‬‬‫ن يُقو ُ‬ ‫سّلم كا َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ن رسول الل ّهِ َ‬ ‫أ ّ‬
‫ت‪،‬‬ ‫ك توَك ّل ْ ُ‬ ‫ت‪ ،‬وعلي َ‬ ‫ك آمن ْ ُ‬‫ت وب ِ َ‬ ‫م ُ‬ ‫سل َ ْ‬‫كأ ْ‬ ‫»الل ُّهم ل َ َ‬
‫ك‪ ،‬ل‬ ‫عوذ ُ ب ِعِّزت ِ َ‬‫مأ ُ‬‫ت‪ .‬الّله ّ‬ ‫م ُ‬ ‫ص ْ‬‫ك خا َ‬ ‫ت‪ ،‬وب ِ َ‬ ‫ك أن َب ْ ُ‬ ‫وإَلي َ‬
‫ت‪،‬‬‫مو ُ‬ ‫ي اّلذي ل ت ُ‬ ‫ضل ِّني أْنت اْلح ّ‬ ‫ن تُ ِ‬ ‫تأ ْ‬ ‫إَله إل ّ أن ْ َ‬
‫ن« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫موُتو َ‬ ‫سي ُ‬ ‫ن َوال ِن ْ ُ‬ ‫ج ّ‬‫َوال ْ ِ‬
‫ي‪.‬‬
‫خارِ ُ‬‫خَتصرهُ ال ْب ُ َ‬ ‫سل ِم ٍ َوا ْ‬ ‫م ْ‬ ‫ظ ُ‬ ‫هذا ل َْف ُ‬ ‫وَ َ‬
‫یفرمــود‪:‬‬ ‫‪ .75‬از ابن عباسب روایت شده است که پیامبرص م ‍‬
‫»خداوندا! برای تو اسلم آوردم و تسلیم امــر تــو هســتم و بــه تــو‬
‫ایمان آوردم و بر تو توکل و به درگاه تو توبه کردم و به ســوی تــو‬
‫های‪ ،‬جنگ و دفاع کردم و دشمن را‬ ‫برگشتم و با نیرویی که تو داد ‍‬
‫یبرم به عزت تو ـ که هیچ خدایی‬ ‫شکست دادم؛ پروردگارا! پناه م ‍‬
‫جز تو نیست ـ که مرا گمراه نگردانی‪ ،‬تو زنده و پایــدار هســتی و‬
‫‪2‬‬
‫یمیرند«‪.‬‬ ‫یمیری‪ ،‬در حالی که جن و انس‪ ،‬م ‍‬ ‫نم ‍‬

‫ث‪ :‬عن اب ْن عَّباس رضي الّله عنهما أيضا ً‬ ‫‪ -76‬الّثال ِ ُ‬


‫ِ‬
‫صّلى‬ ‫م َ‬ ‫ل َقال ََها إْبرا ِ‬
‫هي ُ‬ ‫كي ُ‬‫م اْلو ِ‬ ‫ه ون ِعْ َ‬ ‫سب َُنا الل ّ ُ‬‫قال‪» :‬ح ْ‬
‫ُ‬
‫مد ٌ‬ ‫مح ّ‬ ‫قى في الّناِر‪َ ،‬وقالَها ُ‬ ‫ن أل ْ ِ‬ ‫سّلم حي َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫س قَد ْ‬‫ن الّنا َ‬ ‫ن َقاُلوا‪» :‬إ ِ ّ‬ ‫سّلم حي ِ َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫َ‬
‫سب َُنا‬ ‫ح ْ‬ ‫ُ‬ ‫ً‬
‫م إيمانا وَقالوا‪َ :‬‬ ‫م فََزاد َهُ ْ‬ ‫شوْهُ ْ‬ ‫خ َ‬ ‫م َفا ْ‬ ‫َ‬
‫جمُعوا لك ُ ْ‬ ‫َ‬
‫ل« رواه البخارى‪.‬‬ ‫كي ُ‬ ‫م اْلو ِ‬ ‫ه وَن ِعْ َ‬‫الل ّ ُ‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5705‬م )‪.[(220‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،(5705‬م )‪.[(220‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪185‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪186‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫س رضي الّله عنهما قال‪:‬‬ ‫ن عَّبا ٍ‬ ‫وفي رواية له عن اب ْ ِ‬


‫ن‬ ‫سّلم ِ‬
‫حي َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫م َ‬ ‫هي َ‬ ‫خَر قَ ْ‬
‫ول إْبرا ِ‬ ‫نآ ِ‬ ‫» َ‬
‫كا َ‬
‫م ال ْوَ ِ‬
‫كي ُ‬
‫ل«‪.‬‬ ‫سبي الل ّ ُ‬
‫ه وَِنع َ‬ ‫أل ِْقي في الّنارِ »ح ْ‬
‫نعباســب روایــت شــده اســت کــه گفــت‪ :‬جمل‍هی ‪‬‬
‫‪ .76‬از اب ‍‬
‫مالوکیل ‪ ‬را حضرت ابراهیم‪ ‬وقــتی کــه در‬
‫حسبناالله و نع ‌‬
‫آتش انداخته شد‪ ،‬به زبان آورد و پیامبرص نیز هنگامی کــه مــردم‬
‫هاند‪ ،‬از آنــان‬
‫بــه او گفتنــد‪» :‬مــردم همــه بــر ضــد شــما جمــع شــد ‍‬
‫بترســید و مسـلمین‪) ،‬بـه جـای تـرس( ایمانشـان بیشــتر گردیـد و‬
‫مالوکیل ‪ ‬؛ آن را فرمود‪.‬‬ ‫گفتند‪ :‬حسبناالله و نع ‌‬
‫نعباس ـب آمــده اســت‪ :‬آخریــن‬ ‫در روایــتی دیگــر‪ ،‬بــاز هــم از اب ‍‬
‫هی حضرت ابراهیم موقعی که او را به آتش انداختند‪ ،‬این بود‪:‬‬ ‫گفت ‍‬
‫مالوکیل ‪.‬‬ ‫‪‬حسبناالله و نع ‌‬

‫عن أبي هَُرْيرةَ رضي الّله عنه عن‬ ‫ع‪َ :‬‬‫‪ -77‬الّراب ُ‬
‫م‬ ‫ة أقْ َ‬
‫وا ٌ‬ ‫ل ال ْ َ‬
‫جن ّ َ‬ ‫سّلم ي َد ْ ُ‬
‫خ ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬ ‫النبي َ‬
‫ر« رواه مسلم‪.‬‬ ‫ل أفئدة الط ّي ْ ِ‬ ‫مث ْ ُ‬
‫م ِ‬‫أفِْئدت ُهُ ْ‬
‫ة‪.‬‬ ‫ل قُُلوب ُهُ ْ‬
‫م رِقيق ٌ‬ ‫متوَك ُّلون‪ ،‬وِقي َ‬
‫قيل معَْناهُ ُ‬
‫‪ .77‬از ابوهریره‪ ‬روایت شده اســت کــه پیــامبرص فرمودنــد‪:‬‬
‫لهــای‬‫لهــای آنــان ماننــد د ‍‬
‫یشــوند کــه د ‍‬
‫»اقوامی داخل بهشت م ‍‬
‫پرندگان باشد«‪.‬‬
‫لهایشان‬ ‫در معنی آن گفته شده است‪ :‬یعنی متوکل هستند یا د ‍‬
‫‪1‬‬
‫نازک و اثرپذیر است‪) ،‬مهربان هستند(‪.‬‬
‫َ‬
‫ع‬ ‫ه غََزا َ‬
‫م َ‬ ‫ه عنه أن ّ ُ‬ ‫جاب ِرٍ رضي الل ّ ُ‬ ‫ن َ‬ ‫س‪ :‬ع ْ‬ ‫م ُ‬ ‫‪ -78‬ال ْ َ‬
‫خا ِ‬
‫ما قََفل‬ ‫جدٍ فَل َ ّ‬ ‫سّلم قِب َ َ‬
‫ل نَ ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬
‫صّلى الل ُ‬‫ي َ‬ ‫الن ّب ِ ّ‬
‫‪ -‬مسلم روایت کرده است؛ ])‪.[(2840‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪186‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪187‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫م‪،‬‬ ‫معهُ ْ‬ ‫سّلم قََفل َ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫رسول الّله َ‬
‫ل‬‫ل رسو ُ‬ ‫ه‪ ،‬فَن ََز َ‬ ‫ضا ِ‬ ‫ة في وادٍ ك َِثيرِ اْلع َ‬ ‫م اْلقائ ِل َ ُ‬ ‫دركت ْهُ ُ‬ ‫فأ ْ‬
‫ن‬‫ستظّلو َ‬ ‫سي ْ‬ ‫سّلم‪ ،‬وت ََفّرقَ الّنا ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫الل ّهِ َ‬
‫سّلم‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الّله َ‬ ‫ل رسو ُ‬ ‫بالشجر‪ ،‬ون ََز َ‬
‫ة‪ ،‬فإذا‬ ‫وم ً‬ ‫مَنا ن ْ‬ ‫ة‪ ،‬فَعَل ّقَ ب َِها سي َْفه‪ ،‬ون ِ ْ‬ ‫مَر ٍ‬ ‫تس ُ‬ ‫ح َ‬ ‫تَ ْ‬
‫عن ْد َهُ‬‫ذا ِ‬ ‫دعوَنا‪ ،‬وإ ِ َ‬ ‫سّلم ي ْ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ل الل ّهِ َ‬ ‫رسو ُ‬
‫ي سْيفي وأ ََنا‬ ‫ط عَل َ ّ‬ ‫خت ََر َ‬‫ذا ا ْ‬ ‫ن هَ َ‬ ‫ل‪» :‬إ ّ‬ ‫ي فَقا َ‬ ‫عراب ِ ّ‬ ‫أ ْ‬
‫ن‬
‫م ْ‬ ‫ل‪َ :‬‬ ‫صْلتًا‪ ،‬قا َ‬ ‫هو في يدِهِ َ‬ ‫ت وَ ُ‬ ‫ستيَقظ ُ‬ ‫م‪ ،‬فا ْ‬ ‫َنائ ِ ٌ‬
‫ه‬
‫م ُيعاقِب ْ ُ‬ ‫َثلثًا« وَل َ ْ‬ ‫ت‪ :‬الّله‬ ‫ك مّني؟ قُل ْ ُ‬ ‫من َعُ َ‬ ‫يَ ْ‬
‫س‪ .‬متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫جل َ َ‬ ‫وَ َ‬
‫صّلى‬ ‫ل جاب ٌِر‪ :‬ك ُّنا مع رسول الل ّهِ َ‬ ‫وفي رواية‪َ :‬قا َ‬
‫ة‬
‫شجر ٍ‬ ‫ذا أتينا على َ‬ ‫ت الّرقاِع‪ ،‬فإ َ‬ ‫سّلم بذا ِ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫سّلم‪،‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬ ‫ها لرسول الّله َ‬ ‫ظليلة ترك َْنا َ‬
‫صّلى‬ ‫كين‪ ،‬وسيف رسول الّله َ‬ ‫شرِ ِ‬ ‫م ْ‬‫ل من ال ْ ُ‬ ‫ج ٌ‬ ‫َفجاء ر ُ‬
‫ه فقال‪:‬‬ ‫خترط ُ‬ ‫ة‪ ،‬فا ْ‬ ‫شجر ِ‬ ‫معَل ّقٌ بال ّ‬ ‫سّلم ُ‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫الل ُ‬
‫مّني؟ قال‪:‬‬ ‫ك ِ‬ ‫من َعُ َ‬ ‫ني ْ‬ ‫م ْ‬ ‫ل‪ :‬ف َ‬‫ل‪» :‬ل« َقا َ‬ ‫خافُِني؟ َقا َ‬ ‫تَ َ‬
‫»الّله«‪.‬‬
‫ه‪:‬‬ ‫ح ِ‬‫لسماعيلي في صحي ِ‬ ‫وفي رواية أبي بكرٍ ا ِ‬
‫ه« قال‪ :‬فسَق َ‬
‫ط‬ ‫ل‪» :‬الل ّ ُ‬ ‫مّني؟ َقا َ‬‫ك ِ‬ ‫منعُ َ‬ ‫ني ْ‬ ‫قال م ْ‬
‫ه عَل َي ْهِ‬‫صّلى الل ُ‬‫سول الّله َ‬ ‫ه‪ ،‬فأخذ ر َ‬ ‫ن يدِ ِ‬‫م ْ‬ ‫ف ِ‬ ‫سي ْ ُ‬‫ال ّ‬
‫مّني؟« َفقال‪:‬‬ ‫ك ِ‬‫ن يمنعُ َ‬ ‫ف َفقال‪» :‬م ْ‬ ‫سي ْ َ‬ ‫سّلم ال ّ‬ ‫و َ‬
‫ه‪ ،‬وأّني‬ ‫ن ل إَله إل الل ّ ُ‬ ‫ل‪َ» :‬تشهد ُ أ ْ‬ ‫ذ‪ ،‬فََقا َ‬‫خ ٍ‬ ‫خي َْر آ ِ‬‫كن َ‬ ‫ُ‬
‫دك أن ل أَقات ِل َ َ‬
‫ك‪،‬‬ ‫ل الّله؟« قال‪ :‬ل‪ ،‬ولك ِّني أعاهِ ُ‬ ‫رسو ُ‬

‫‪187‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪188‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫ه‪َ ،‬فأتى‬ ‫ن مع قوم يقاتلونك‪َ ،‬فخّلى سِبيل ُ‬ ‫كو َ‬ ‫ول أ ُ‬


‫س‪.‬‬‫عندِ خيرِ الّنا ِ‬ ‫ن ِ‬ ‫م ْ‬ ‫م ِ‬ ‫جئتك ُ ْ‬
‫ل‪ِ :‬‬ ‫أصحاَبه فَقا َ‬
‫شجر‬ ‫ه« ال ّ‬ ‫ضا ُ‬‫ي‪ :‬رجع‪ .‬و »ال ْعِ َ‬ ‫ه‪» :‬قََفل« أ ْ‬ ‫َقول ُ ُ‬
‫م‬‫ن وض ّ‬ ‫ح السي ِ‬ ‫ة« ب َِفت ْ ِ‬‫مر ُ‬ ‫س ُ‬ ‫وك‪ .‬و »ال ّ‬ ‫ش ْ‬ ‫الذي َله َ‬
‫ر‬
‫شج ِ‬ ‫ن َ‬ ‫ظام م ْ‬ ‫هي ال ْعِ َ‬ ‫ح‪ ،‬و ِ‬ ‫ّْ‬ ‫م‪ :‬ال ّ‬ ‫ْ‬
‫من الطل ِ‬ ‫جرةُ ِ‬ ‫ش َ‬ ‫المي ِ‬
‫ه‪.‬‬
‫هو في يدِ ِ‬ ‫هو ُ‬ ‫سْيف« أي‪ :‬سل ّ ُ‬ ‫ط ال ّ‬ ‫ختر َ‬ ‫ه‪ .‬و »ا ْ‬ ‫ال ِْعضا ِ‬
‫مها‪.‬‬‫هو ب ِْفتح الصادِ وض ّ‬ ‫ل‪ ،‬و ُ‬ ‫سُلو ً‬ ‫ي‪ :‬م ْ‬ ‫»صلتًا« أ ْ‬
‫‪ .78‬از جابر‪ ‬روایت شده است که او در نزدیکی نجــد همــراه‬
‫با پیامبرص جهاد کرد؛ وقتی که پیامبرص از جنگ برگشت‪ ،‬او نیــز‬
‫با ایشان برگشت؛ هنگام نیمروز و در شدت گرمــا‪ ،‬در بیابــانی پــر‬
‫از درخت خاردار‪ ،‬خواب بر آنان مستولی شد و پیــامبرص در آنجــا‬
‫هی‬ ‫برای اطــراق‪ ،‬پیــاده شــدند و مــردم متفــرق شــده و زیــر ســای ‍‬
‫یکردند‪ .‬پیامبرص نیز زیر یک درخت پربــرگ‬ ‫درختان‪ ،‬استراحت م ‍‬
‫و بزرگ اســتراحت فرمــود و شمشــیرش را بــر درخــت آویخــت و‬
‫کمی خوابیدیم؛ ناگهان پیامبرص مــا را صــدا زد در حــالی کــه یــک‬
‫اعرابی نزد او برود‪ ،‬فرمودند‪ :‬وقتی کــه مــن خوابیــده بــودم‪ ،‬ایــن‬
‫شخص‪ ،‬شمشیر مرا در دست خود‪ ،‬بر روی من‪ ،‬از غلف کشید و‬
‫هنگامی که بیدار شدم‪ ،‬آن را در دست او لخت و آماده دیدم و به‬
‫یدهــد و مــانع از‬ ‫من گفت‪ :‬چه کسی تو را از دست مــن نجــات م ‍‬
‫یشود؟ سه مرتبه گفتم‪» :‬اللـه«‪ .‬پیـامبرص او‬ ‫هی من به تو م ‍‬ ‫حمل ‍‬
‫را مجازات نفرمود و نشست‪.‬‬
‫تالرقـاع بـا‬ ‫در روایـتی دیگـر از جـابر‪ ‬آمــده اســت‪ :‬مـا در ذا ‍‬
‫هداری رســیدیم‪ ،‬آن را بــرای‬ ‫پیامبرص بودیم‪ ،‬وقتی به درخت ســای ‍‬
‫پیــامبرص گذاشــتیم‪ ،‬ســپس در حــالی کــه شمشــیر پیــامبرص بــر‬
‫درخت آویزان بود‪ ،‬مردی مشرک جلو آمد و آن را از غلف کشــید‬
‫یترسی؟ پیامبرص فرمودند‪» :‬نه«‪ ،‬گفت‪ :‬چه‬ ‫و گفت‪ :‬آیا از من م ‍‬
‫یدهد؟ فرمودند‪» :‬الله«‪.‬‬ ‫کسی تو را از دست من نجات م ‍‬
‫و »ابــوبکر اســماعیلی« در صــحیح خــود چنیــن آورده اســت‪:‬‬
‫اعرابی خطاب به پیامبرص گفت‪ :‬چـه کسـی تـو را از دســت مـن‬

‫‪188‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪189‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬

‫یدهد؟ پیامبرص فرمودند‪» :‬الله« و شمشــیر از دســت او‬ ‫نجات م ‍‬


‫افتاد و پیــامبرص آن را برداشــت و خطــاب بــه اعربــی فرمودنــد‪:‬‬
‫یدارد؟« عــرب گفــت‪:‬‬ ‫»اکنون چه کسی مــرا از کشــتن تــو بــاز م ‍‬
‫هی شمشــیر بــاش! )از مــن بگــذر( پیــامبرص‬ ‫بهــترین بردارنــد ‍‬
‫یدهی که هیچ معبودی جز الله نیست و مـن‬ ‫فرمودند‪» :‬شهادت م ‍‬
‫یبندم که بــا تــو‬
‫هی او هستم؟« گفت‪ :‬نه‪ ،‬اما من پیمان م ‍‬ ‫فرستاد ‍‬
‫جنگ نکنم و با قومی که بـا تـو در جنگنــد‪ ،‬نباشـم؛ پـس او را رهـا‬
‫کردند و وی‪ ،‬پیش دوستان خود رفت و گفت‪ :‬مــن از نــزد بهــترین‬
‫‪1‬‬
‫هام‪.‬‬
‫مردمان‪ ،‬پیش شما آمد ‍‬

‫ه عنه قال‪:‬‬ ‫ن عمَر رضي الل ّ ُ‬ ‫س‪ :‬ع ْ‬‫‪ -79‬الساِد ُ‬


‫سّلم يُقو ُ‬
‫ل‪:‬‬ ‫ه عَل َي ْهِ و َ‬ ‫صّلى الل ُ‬‫ل الّله َ‬ ‫ت رسو َ‬ ‫سمعْ ُ‬
‫كم َ‬
‫كما‬ ‫ن على الل ّهِ حقّ َتوك ّل ِهِ لرَزق ُ‬ ‫كلو َ‬ ‫»ل َوْ أّنكم تتو ّ‬
‫طانًا« رواه‬ ‫ح بِ َ‬ ‫خماصا ً وتُرو ُ‬ ‫دو ِ‬‫يرُزقُ الط ّي َْر‪ ،‬ت َغْ ُ‬
‫ن‪.‬‬‫ث حس ٌ‬ ‫الترمذي‪ ،‬وقال‪ :‬حدي ٌ‬
‫مرةَ‬ ‫خماصًا‪ :‬أي َ‬
‫ضا ِ‬ ‫ل الن َّهارِ ِ‬‫ب أو ّ َ‬
‫مْعناهُ ت َذ ْهَ ُ‬
‫طانًا‪ :‬أ ْ‬
‫ي‬ ‫خَر الن َّهارِ ب ِ َ‬
‫جع ُ آ ِ‬‫جوِع‪ ،‬وتْر ِ‬ ‫ن ال ْ ُ‬‫م َ‬‫ن ِ‬ ‫ال ُْبطو ِ‬
‫ن‪.‬‬ ‫طو ِ‬ ‫ة ال ْب ُ ُ‬
‫مت َِلئ َ‬
‫م ْ‬
‫ُ‬
‫‪ .79‬از حضرت عمر‪ ‬روایت شده است که گفت‪ :‬از پیامبرص‬
‫نگـونه کـه سـزاوار توکــل بــر‬ ‫یفرمـود‪» :‬اگـر شــما آ ‍‬ ‫شــنیدم کــه م ‍‬
‫خداست‪ ،‬بــر خــدا توکــل کنیــد‪ ،‬حتمـا ً روزی شــما را ماننــد پرنــدگان‬
‫یآینــد و شــب‪ ،‬ســیر‬ ‫یدهــد‪ ،‬آنهــا صــبح‪ ،‬گرســنه از لنــه بیــرون م ‍‬
‫م ‍‬
‫‪2‬‬
‫یگردند«‪.‬‬‫برم ‍‬

‫ب‬
‫ن عازِ ٍ‬ ‫ْ‬
‫مارةَ البراِء ب ْ ِ‬
‫ع َ‬
‫ع‪ :‬عن أبي ِ‬
‫ساب ِ ُ‬
‫‪ -80‬ال ّ‬
‫صّلى الل ُ‬
‫ه‬ ‫ل الّله َ‬ ‫رضي الّله عنهما قال‪ :‬قال رسو ُ‬
‫‪ -‬متفق علیه است؛ ]خ )‪ ،2910‬م )‪.[(483‬‬ ‫‪1‬‬

‫‪ -‬ترمذی روایت کرده ])‪ [(2345‬و گفته است‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪189‬‬
‫ضالصالحین‪.............................................................‬‬
‫‪190‬‬ ‫ریا ‌‬
‫‪......................................‬‬
‫عَل َيه وسّلم‪» :‬يا ُفلن إ َ َ‬
‫ك فَُقل‪:‬‬ ‫ش َ‬ ‫ت إ َِلى فَِرا ِ‬ ‫ذا أوي ْ َ‬ ‫َ‬ ‫ْ ِ‬
‫ك‪،‬‬‫جِهي إ ِل َي ْ َ‬ ‫تو ْ‬ ‫جه ْ ُ‬ ‫ك‪ ،‬وو ّ‬ ‫ت نْفسي إل َي ْ َ‬ ‫م ُ‬ ‫سل َ ْ‬ ‫مأ ْ‬ ‫الّله ّ‬
‫ك‪ .‬رغَْبة‬ ‫ري إل َي ْ َ‬ ‫ك‪ ،‬وأْلجأ ْ‬ ‫ت أمري إ ِل َي ْ َ‬
‫ْ ِ‬ ‫ه‬ ‫ظ‬ ‫ت‬‫ُ‬ ‫ض ُ‬ ‫وفَوّ ْ‬
‫ت‬ ‫ك إل ّ إل َي ْ َ‬‫من ْ َ‬ ‫ك‪ ،‬ل مل َ‬ ‫ة إل َي ْ َ‬
‫من ْ ُ‬‫ك‪ ،‬آ َ‬ ‫جأ ول مْنجى ِ‬ ‫َ‬ ‫هب ً‬ ‫ور ْ‬
‫ن‬
‫كإ ْ‬ ‫ت‪ ،‬فَإ ِن ّ َ‬ ‫ت‪ ،‬وبنبّيك اّلذي أْرسل َ‬ ‫ك اّلذي أن َْزل ْ َ‬ ‫ب ِك َِتاب ِ َ‬
‫ت‬‫ح َ‬ ‫صب ْ‬‫نأ ْ‬ ‫ة‪ ،‬وإ ْ‬ ‫ت عََلى ال ِْفط َْر ِ‬ ‫م ّ‬ ‫ك ِ‬ ‫ن ل َي ْل َت ِ َ‬ ‫م ْ‬‫ت ِ‬ ‫م ّ‬‫ِ‬
‫ت خْيرًا« متفقٌ عليه‪.‬‬ ‫صب ْ َ‬ ‫أ َ‬
‫صحيحين عن اْلبَراء قال‪ :‬قال‬ ‫وفي رواية في ال ّ‬
‫ت‬