You are on page 1of 147

HTTLER

Prof. Dr. Cem KARASUnun deerli katklaryla

Derleyenler

idem ATAKUMAN

Tuba TANYER ERDEMR


Deniz ERDEM
lker KO

Editr: lker KO

HTTLER

ODT Bilim ve Toplum Kitaplar Dizisi


ISBN 978-9944-344-09-5

ODT Yaynclk

2003 Tm yayn haklar ODT Gelitirme Vakf Yaynclk ve


letiim A..'nindir. Yayncnn izni olmakszn, hibir biimde ve
hibir yolla, bu kitabn ieriinin bir blm ya da tm yeniden
retilemez ve datlamaz.
Kapak Tasarm
dil ABA

Redaksiyon
Yener Ltf MERT

Sayfa Dzeni
Fikirci Reklam Matbaaclk Ltd. ti.
Ekim 2006
Semih Ofset Matbaaclk Yaynclk ve Ambalaj San. Tic. Ltd. ti.
ODT Gelitirme Vakf Yaynclk ve letiim A..
nn Bulvar, ODT Yerlekesi 06531 ANKARA
Tlf.: (312) 210 38 70 - 210 38 73
Faks:(312)2101549
E-posta:odtuyayincilik@odtuyayincilik.com.tr
nternet: www.odtuyayincilik.com.tr

NDEKLER
NSZ - Prof. Dr. Ural AKBULUT .........................................................
SUNU Hititler Devri (M.. 1650-1190) ve Hitit
Biliminin Kuruluu - Prof. Dr. Cem KARASU ......................................
HTTLERDE YAZI ..................................................................................
EKONOM .................................................................................................
VERG ...........................................................................................
MUTFAK KLTR ...................................................................
Ekmek, Brek ve Ekmek aras (Sandviler) ........................
Hititlerde i Kebap var myd? .............................................
TCARET ....................................................................................................
GNLK YAAM TEKNOLOJLER ......................................................
TIP VE ECZACILIK ......................................................................
Tanrlarn Gazab .......................................................................
thal Doktor Merak ...................................................................
Kocakar lalar (3000 Yllk) ................................................
Salgn Hastalklar .......................................................................
KMYASAL TEKNOLOJLER ......................................................
arap retimi ..............................................................................
Bira retimi .................................................................................
Ya ve Parfm retimi ..............................................................
Boyama .........................................................................................
Cam................................................................................................
Deri Tabaklama ..........................................................................
Tuz .................................................................................................
MMAR VE SAVUNMA TEKNOLOJLER ..............................
Surlar ...........................................................................................
SANAT ESERLER RETM TEKNOLOJLER .......................
Bronz Sanat Eserlerinin retimi.............................................

7
22
31
34
35
35
36
39
48
48
48
49
51
52
53
54
58
60
63
64
65
67
68
69
70
70

Demir Sanat Eserlerinin retimi ............................................


Seramik Sanat Eserlerinin retimi ........................................
DOKUMA TEKNOLOJS ............................................................
ORDU VE SAVA ......................................................................................
ORDU.............................................................................................
SAVA ALETLER .......................................................................
(ZIRHLI) SAVA ARABALARI ..................................................
SANAT .......................................................................................................
ANITSAL HEYKELLER VE KABARTMALAR ..........................
BRONZ HEYKELCKLER ............................................................
ALTIN VE GM ZYNET EYALARI....................................
SERAMK SANAT ESERLER ....................................................
MHR VE MHRCLK SANATI ......................................
HTT SANATININ GRSEL ZELLKLER ...........................
NAN SSTEM........................................................................................
ENLKLER ..................................................................................
AYNLER (RTELLER) ............................................................
DUA ...............................................................................................
BY .............................................................................................
FAL ................................................................................................
HTTLERDE DN MMAR .....................................................
Tapnaklar....................................................................................
Kaya Antlar................................................................................
Klt Vazolar ...............................................................................
L GMME GELENEKLER ....................................................
HUKUK SSTEM ......................................................................................
YASALARIN YAPISI ....................................................................
YASALARIN UYGULANMASI ....................................................
CEZALAR VE TAZMNAT USUL ............................................
EVLLK HUKUKU.......................................................................
KLELK .......................................................................................
SONU........................................................................................................
EKLER ........................................................................................................
KAYNAKA ...............................................................................................

73
73
75
78
78
81
82
85
86
91
93
94
96
99
100
104
105
106
108
109
112
112
113
114
115
117
117
119
123
130
134
136
138
142

NSZ
lkemizde bilime ve teknolojiye olan ilgiyi arttrarak
toplumdaki farkndalk dzeyini ykseltmek, bilimin gndelik yaamda kullanmn yaygnlatrmak ve toplumun
her katmannda bilimsel yaklam, aratrma, yaratclk ve
analiz yeteneini gelitirmeyi zendirmek zere, 2006 ylnda Orta Dou Teknik niversitesi'nde Toplum ve Bilim
Merkezi kurulmutur. Bu Merkez eitli etkinliklerle toplum ve bilim arasndaki balar glendirmeyi hedeflemektedir.

Toplum ve Bilim Merkezi niversitemizin 50. kurulu


ylnda, eitli konularda merak edip, bir trl renmeye
frsat bulamadmz genel bilgileri kk kitaplar halinde
yaynlamaya karar vermitir. Orta Dou Teknik niversitesi
Toplum ve Bilim Merkezi tarafndan bir dizi olarak hazrlanan bu kitaplar, ilk etapta hepimizin gnlk yaamda sklkla duyduumuz elli deiik konuyu kapsayacaktr.

Toplumumuzda nemli bir boluu doldurmak zere tasarlanm olan kitaplarn tmn severek ve ilgi ile okuyacanza inanyorum. Elinizdeki bu kitap Hititlerin gnlk
yaamn, yasalarn, teknolojik gelimiliklerini ve etik deerleri gibi ilgin ynlerini bizlere aktaryor.
Sayglarmla,

Prof. Dr. Ural AKBULUT


Orta Dou Teknik niversitesi Rektr

BALARKEN
Hititler Devri (M.. 1650-1190) ve Hitit Biliminin Kuruluu
Anadoluda M.. ikinci binyllarnda yaam ve byk
bir uygarlk kurmu olan Hititler, bu devirlere ait arkeolojik
alanlarn kazlar yaplmadan ok nce eitli kaynaklardan
az da olsa tannmakta idiler. Byk Hitit Devletinin yklndan (M.. 1190) sonra Eski Anadolunun Gney ve
Gneydounun baz ksmlar ile Kuzey Suriye blgelerinde
yerlemi olan ve de Hititlerin bir nevi devam olarak kabul
edilen bu devre Ge Hitit Devletleri/Beylikleri ad verilmektedir. Bu dnem ile ilgili baz kiilere ait yklerde branice
Het oullar ya da feminen (diil) Hitti(m) olarak kutsal kitap Tevratta daha sonra da ncilde yer almaktadr. Ayrca
Eski Msr ve Mezopotamya (Akad-Asur-Babil) belgelerinde
de Hititlerden sz edilmektedir. Bu belgelerde geen Hititler bat dillerine; ngilizce The Hittites, Almanca Die Hethiter, Franszca (eski) Heteen daha sonra ngilizce yazlna
uygun olarak, Les Hittites, talyanca (H)ittito ya da eteo eklinde aktarlmtr. Trkiyede cumhuriyetin ilk yllarnda
bu eski Anadolu toplumunun ad Franszcann etkisi ile
Eti(ler) olarak ortaya ksa da sonradan bilimsel olarak daha doru olan Hitit(ler) ad benimsenmitir.
Anadoluya hangi tarihte ve nereden g ettikleri ya da
g edip etmedikleri henz kesin olarak belirlenemeyen
Hititlerin bilim dnyas ile ilk defa karlamas 1887 ylna
rastlamaktadr. Orta Msrda bulunan Tel el Amarnada yaplan kaak kazlarda ele geen ivi yazl kil tabletler eski

eser pazarlarna srlmt. M. 14. yzyla ait olan bu


belgeler, Msr firavunlarndan III. ve IV. Amenofis ile Tutenkamonun dier n Asya devletlerinin krallar arasndaki o devrin diplomasi dili Akada (1857 yllarnda zlmt) olarak kaleme alnm yazmalarn iermekte
idiler. Bu tabletlerin birinde, Hitit kral uppiluliuma, Firavuna kardeim diye hitap etmektedir. Kendisini onunla
edeer bir hkmdar olarak kabul ediyordu. Dier baz
tabletlerde de Hititlerin Suriye zerinde siyasal bir bask
unsuru olduklar ve bu blgeye girdikleri belirtiliyordu. Tel
el Amarna belgeleri arasnda iki mektup daha vard ki, bunlar o gne kadar bilinmeyen bir dille, fakat yine de iviyazs ile yazlmlard. Bu belgeleri 1902 ylnda inceleyen Norveli bilim adam Asurolog (Asurca-Babilce, dolaysyla
Akada Dilbilim Uzman) J.A. Knudtzon, bu mektuplarn dilinin bir Hint-Avrupa dili olduunu dnyaya duyurdu. Ancak, Knudtzonun bu gr dier bilim adamlar tarafndan
kuku ile karland. Bu tarihten drt yl sonra, daha nce
1834 ylnda Fransz gezgin C. Texier tarafndan ortaya karlan ve ayakta bulunan eserlerin gravrlerini dnyaya
tantt, daha sonra 1893 ylnda Fransz E. Chantre ile ondan hemen sonra Alman E. Schffer tarafndan birka ivi
yazl kil tablet parasnn bulunduu, bat dnyasnda byk yank uyandran Ankarann -ku uumu- yaklak 150
km. kadar dousunda yer alan bugnk orum Boazkyde 1906 ylnda Alman Asurolog Hugo Winckler tarafndan ilk resmi kazlara balanm oldu.

Kazlar balamadan nce burasnn Hitit Devletine uzunca sre bakentlik yapan ve iviyazl metinlere gre eski

adnn Hattua olabilecei, ayrca zamanmz insanna ne


gibi yeni bilgiler getirecei bilinmemekte idi. lk kazlar
1913 ylna kadar srd. Bu arada byk ounluu krk
tablet paras halinde olan yaklak 10400 adet ivi yazl
kil tablet bulundu. Winckler, bulduu Akada tabletlerden
Boazkyn Hitit mparatorluunun merkezi Hattua olduunu ok gemeden ortaya koydu. Boazkydeki tabletlerin ounluunun Tel el Amarnada ele geen iki ayr tabletin dilinde olduu ksa srede anlald. 1913 ylnda
Berlinde bulunan Alman Dou-Bilimleri Kurumu (Deutsche
Orient-Gesellschaft), aslen ek bilgini olan Asurolog Bedrich
Hroznyi Wincklerin lmden sonra stanbul Arkeoloji Mzesine tabletleri incelemesi iin gnderdi. Birinci Dnya
Savann patlak vermesinden dolay Hroznyin ksa sren
aratrmalar ok olumlu bir ekilde geliti. 1915 te verdii
bir konferansta, Knudtzonun yanlmadn ve gerekte
belgelerdeki bu dilin Hint-Avrupa dil ailesinin bir yesi olduu tezini dorulad.

Hrozny bu zm denemesinde Hitit metinlerinde geen


NINDA-an ezzatteni vatar-ma ekutteni cmlesini ipucu olarak kulland. NINDAnn, Sumerce ekmek anlamna gelen
bir ideogram (kelime iareti) olduu bilinmekte idi. Hrozny
sondaki -an ekini Hitite Sg. Akuzatif (ismin tekil -i hali) eki
olarak dnd. Sonra iki szcn ekmekle ilgili ed-lezzafiili yemek yemek olabilecei olasln dnerek, Latince
edo, ngilizce eat, Almanca essen fiilleri ile karlatrmas sonunda ekmei yiyeceksiniz eklinde evirdi. kinci
cmlede ise ilk dikkati eken vatar szc ile su anlamna gelen ngilizce water ve Almanca wasser szcklerini

karlatrd. Son szck ekutteni iindeki eku- kk ile yine


Latince su anlamna gelen aqua arasnda bir balant kurarak eviriyi su ieceksiniz eklinde tamamlad. Daha
sonra elde ettii bu deerli verileri gelitirerek 1917 ylnda
ilk Hitit gramer bilgilerini yaymlad.

Baarl giriimleri ile yapt baz nemli yaynlarndan


sonra B. Hrozny Hitite ile ok fazla ilgilenmedi. Daha sonra
kurucu nesil olarak nitelendirilen ilk nesil Hititologlar Almanyada Leipzig ve Berlinde 1920Ji ve 1930lu yllarda
Hititoloji sahasn kurdular. Ferdinand Sommer, Hans Ehelolf, Albrecht Gtze, Johannes Friedrich ve bunlardan ayr
olarak Emil Forrer gl bir ekip oluturarak deerli aratrmalar yaymladlar.

Hitit dili Hint-Avrupa dil ailesinin bilinen en eski yesidir. Hititler, Mezopotamyada kullanlmakta olan Eski Babil
tarznda bir hece yaz sistemi ile yazlan iviyazsn kendi
dillerine uygulayarak kullandlar. Hititenin zlmeye
balamasndan sonra aratrmalar Boazkyde ilk kazlarda bulunmu olan binlerce tabletin zerine younlat. Bu
almalarda ilk dikkati eken nokta, tabletlerin konular
bakmndan eitlilii oldu. Ariv denince ilk akla gelen,
devlet ynetimi ile ilgili belgelerin sakland bir yer olmasna karn, Boazky arivlerinde kral yllklar, siyasal
antlamalar, yine siyasal mektuplamalar, yasalar, ynetim
ile ilgili ynergelerin yan sra mitolojik, din metinler (dualar, ayinler, enlik trenleri), fal ve by metinleri bulunmaktadr. Ayrca yine ivi yazs ile Hitite-Sumerce-Akada
ve de Hurrice dillerinde szlk niteliinde tabletlerin de ele
gemesi ile hemen hemen btn yaz trlerini kapsayan

tabletlerin bulunmas, bu arivin daha ok bir kitaplk niteliini tadn gstermektedir.

Hitit metinlerinde nili ya da neumnili Nea kentinin


(Kayseri Kltepe/Kani/Nea) dili anlamnda bilimsel olarak nitelendirilen Hitite; Anadoluda M.. kinci binylnda
konuulmu olan tek Hint-Avrupa kkenli dil deildi. Gneybat Anadoluya yerletirilebilen Luviya lkesinin dili
Luvice, yine Hint-Avrupa dil ailesinin bir yesi idi. Anlaldna gre bu dil, baz lehe ayrcalklar da gstermektedir. Bu dilin yaylma alan da olduka geniti ve ukurova
Blgesine dein btn Akdeniz ky kesimini kapsyordu.
Hitit dnyasnda kullanlan ikinci bir yaz sistemi olan hiyeroglif yazsnn da Luviler tarafndan icat edildii anlalmaktadr. Msr hiyerogliflerinden olduka farkl olan Hitit
ya da daha dorusu Luvi hiyeroglifleri, zellikle byk boyutlu kaya yaztlarnda ve mhrler zerinde Hitit mparatorluk dneminde kullanlmtr. mparatorluun yaklak
M.. 1190 tarihlerinde knden sonra yukarda deinilen Gney Anadolu, Gneydou Anadolu ve Kuzey Suriyede varlklarn srdren Ge Hitit Devletleri (yerel krallklar) zamannda ise yaygn olarak steller (dikilitalar) ve
mimarlk eserlerinin yan sra ok az sayda, kurun levhalar zerinde uygulama alan bulmutur. M-.700 yllarna
dein sren bu zaman dilimi iinde yaayan toplumlar, yukarda da deinildii gibi, Tevratta sz edilen Het oullar
ya da Hitti(m)'lerdir. Hitite ile ayn zaman ve coraf alanda kullanlan nc dier bir Hint-Avrupa dili de Anadolunun kuzeybatsnda (Kastamonu, civar) bulunan Pala
lkesinin dili idi.

Boazky Ariv-Kitaplnda ok sayda ele geen ivi


yazl metinler arasnda yer alan dier bir dil de, Gneydou
Anadolunun bir ksm, Kuzey Mezopotamya ve Suriyede
yerlemi olan Hurrilerin dilidir. Mezopotamya kltr ve
sanat etkinliinin Anadolu toplumuna aktarlmasnda arac
rol oynamlardr. Ayrca Hititleri din ve sanat asndan
ok etkileyen bu kavimin dilinin Hitite ile hibir bilimsel
dil akrabal bulunmamaktadr. Bugne kadar Hurricenin
yaayan bir akrabasna rastlanmamtr. Ancak kendisinden
sonra M.. birinci binyln (Demir devrinde) ilk yarsnda
Van Gl merkez olmak zere yaylm bir devlet olan Urartularn iviyazs ile yazdklar Urartuca ile zaman ve alan
ayrcalklarna ramen akrabalk balantlar aka grlebilmektedir.

iviyazl metinlere gre Hitit lkesinin (bugnk Anadolunun byk bir ksm) ad Hatti memleketidir. Bu ad HintAvrupal Hititlerin gnden ncede kullanlmakta idi. Hititlerden nce Anadoluda yaam olan bu kavimle ilgili
Boazky Ariv-Kitaplnda Hitite metinler ierisinde
Hatti dilinde yazlm blmler bulunmaktadr. Nea kentinin dilini konutuklarn belirten Hititler, Anadoluya g
ettikten sonra da lkenin adn, deitirmemilerdir. Metinlerde kendilerini Hattili adam, Hatti memleketi halk, Hatti
memleketi evlatlar/ocuklar, Hitit krallar ise kendilerini
Hatti memleketinin Byk Kral olarak tantmaktadrlar.
Dolaysyla, yukarda da belirtildii gibi, Tevratta geen
Het oullar ya da Hitt(m)ler Hititlerden sonra kurulan
Ge Hitit Devletleri ile ilgili olsa da kelimelerinin z bu ad
ile ilgilidir.

Boazky Ariv-Kitaplnn dier nemli bir dili de yukarda belirtilen, Sami dil ailesinin bir yesi ve zamann
diplomasi dili olan Akada (Asur-Babil dili) ile yazlm kil
tabletlerdir. Ancak bu dildeki belgeler yalnz politik konulu
olan mektuplar ve devletleraras antlamalardan olumamakta idi. lk Hitit byk krallarndan biri olan I. Hattuili
(M.. 1650-1620)nin siyasal bir vasiyetname nitelii tayan metni ile yine kendi icraatn anlatan belge ift-dilli
(Akada-Hitite) olarak kaleme alnmtr. Ayrca baz kehanet ve fal tabletleri ile din ierikli birka metin de Akadadr.
Hitit tabletleri Boazkyn dnda, Msr'da Tel el
Amarnada, Hatayda Tel Aanada, Kuzey Suriyede Meskene/ Emarda, Ras amrada, Tarsusta, Boazkye ok yakn
olan Alacahykte (orum ilinin 45 km. gneyi), Yozgat
Kerkenez Da Talk Hykte, ankr Ankara arasnda
nandktepede, Tokat Zile Maat Hykte, orum Ortakyde (orum ilinin 53 km. gneydousu), Sivas arkla
Kuakl ile Yldzeli Kayalpnar ve Samsun Viranehir Oymaaata bulunmutur.
Arkeolojik kaz ya da eitli yollarla ele geen bu tabletler,
dnyada ok eitli mzelerde ve az da olsa zel koleksiyonlarda bulunmaktadr. Arkeolojik kazlar sonunda elde
edilmi olan Hitit tabletlerinin en byk ounluu Ankara
Anadolu Medeniyetleri Mzesinde bulunmaktadr. Bundan
baka; stanbul Eski ark Eserleri, orum, Boazky, Sivas,
Tokat, Antakya mzelerinde korunmaktadr. Satn alma ya
da kaak yollarla Trkiye dnda ise; Almanyada Berlin,
ngilterede British Museum, Fransada Louvre, svirede

Cenevre mzelerinde bulunmaktadr. Ayrca Msrda Kahire, Suriyede am ve Halep mzelerinde, Amerikada da zel
koleksiyonlarda bulunmaktadr. Dnyada tek rnek olan ve
yine Boazkyde ele geen (Hitit kral IV. Tudhaliya ile
Tarhuntaa (Konya yaknlarnda olduu sanlyor) kral Kurunta arasnda yaplan antlama metni M.. 1235)
Tun/Bronz Tablet de Ankara Anadolu Medeniyetleri Mzesinde tehir edilmektedir. Bunun dnda metinlerden
henz ele gemeyen Hititlere ait gm, altn ve (yaz)tahta(s) gibi tabletlerin de varl bilinmektedir.

Harita (Kaynak: Hititler ve Hitit mparatorluu, 2002)

Hitit kral IV. Tuthaliya ile Tarhuntaa kral Kurunta arasnda


yaplan antlamay ieren bronz tablet

1920li ve 1930lu yllarda Almanyada kurulan Hititoloji


sahas dnyada byk ilgi oda olmutur. Almanyada ilk
nesilden olan yukarda adlarn verdiimiz Ferdinand
Sommer, Hans Ehelolf, Albrecht Gtze, Johannes Friedrich
ve bunlardan ayr olarak (svireli) Emil Forrer, Hititler ile
ilgili en nemli metinlerden yasalar, kral yllklar, devletleraras yaplan antlamalar, politik/idari yazmalar, dinmitolojik metinler, enlik tren/ayinleri gibi belgelerin
transkripsiyon ve evirilerini yorumlar ile yaymladlar.
Ayrca Hitit tarih-corafyas zerine ok ileri admlar attlar. J. Friedrich, Hitite-Almanca szlk Hethitisches Wr-

terbuch, Hitit gramerinin btn ayrntlarn ortaya koyan


Hethitisches Elementarbuchun yan sra Hitit iviyazs
iaret listesi yaymlad.

kinci nesil Hititologlardan Fransz Emmanuel Laroche


Hititoloji sahasna ok kymetli yaynlarnn yannda el kitab niteliinde Hitit Metinleri Katalou, Metinlerde geen
Tanr Adlar ile ahs Adlar Aratrmalar eserlerini brakt.
Alman Annelies Kammenhuber, yapt eitli aratrma
almalar yannda, metinlerin tarihlendirilmesi ile dil ve
szlk almalarn srdrmeye alt. Hans Gustav Gterbock, ok eitli konular zerinde kalc yaynlar yannda Amerikadaki Chicago Eski Dou Aratrmalar Enstitsnde (The Oriental Institute of the University of Chicago)
dier aratrmalar ile birlikte szlk almalarn lmne
(Mart 2000) kadar srdrd. ngiliz Oliver R. Gurney, Hitit
dini ve tarihi-corafyas ile Hititler hakknda derli toplu bilgilerin bir arada topland The Hittites adl kitab gibi ok
deerli yaynlar yapt. Almanyada Heinrich Otten, Boazky Kazs filolou olarak, Boazky kazlarnda ele geen
tablet ve de tablet paralarnn Christel Rster ile birlikte
mkemmel bir ekilde kopyalarm verdikleri metinleri yannda ok eitli konularda yaynlar yapmaktadrlar. Christel Rster, yine ayn heyette olan ve en verimli anda
kaybettiimiz (Aralk 1999) deerli bilim adam Erich Neu
ile birlikte hazrladklar Hitite iaret listesinin son blmne Hayri Ertem ve Cem Karasunun katklar ile Hitit metinlerinde geen Sumerogram ve de baz Akadogramlarn
Trke karlklarn vererek, Trk Hititoloji rencilerine
destek olmulardr.

Hititoloji sahasnda ivi yazl belgelerin incelenmesinin


yan sra dier nemli bir blm de Hitit-Luvi Hiyerogliflerinin aratrlmas oluturmaktadr. Msr Hiyerogliflerinden farkl bir yapya sahip ve Hitit ncesi Anadolu halknn
buluu olarak ilk zamanlar semboller eklinde ortaya kan,
daha sonra bir yaz tr olarak gelien hiyeroglif yazs zm gelimesini Hitit iviyazsna gre daha erken balamasna ramen hl srdrmektedir. Bu hiyeroglifler 19.
yzyln balarndan beri Avrupada tannmasna karn
uzun sren almalar sonu vermemitir. lk verimli adm
geen yzyln banda ngiliz aratrmac A.H. Sayce atarak,
kral, kent ve lke iaretlerini tanmlad. Bunu B. Hrozny, E.
Forrer, H.Th. Bossert, talyan P. Meriggi ve Amerikal I.
Gelbin almalar izledi. H.G. Gterbockun, 1930lu yllarn ortalarnda Boazkyde ele geen hiyeroglifli ve iviyazl mhrleri zmesi almalara byk katklar getirmitir. En byk adm ise; stanbul niversitesinde grev
yapan H. Th. Bossert ve ekibinin Adana Karatepede bulduklar Ge Hitit dnemine ait ift-dilli (Hitit-Luvi Hiyeroglifleri ve Fenike dili) yaztlar hiyerogliflerin zmne byk katklar salamtr. Sedat Alp, 1950de hiyeroglifli
mhr ve yaztlardaki baz ahs adlarnn okunuu zerinde alt. Son yllarda Konya yaknlarnda bulunan mparatorluk devrine ait Yalburt yaztlarn talyan M. Poettonun
yaymlamas, ngiliz J.D. Hawkinsin yine ayn dneme ait
Boazkydeki Nianta ve Gney Burcu (Sdburg) yaztlar
aratrmalar bu konuda ok yeni ufuklar amaktadr.
Hititoloji sahasnn Trkiyede temellerinin atlmas, Anka-rada 1936 ylnda Dil ve Tarih-Corafya Fakltesinin

almas ile oldu Almanyada ivi yazl bilimlerin merkezlerinden biri olan Leipzig niversitesinde grev yapmakta
iken Nazi hkmetince 1935te grevinden uzaklatrlan
dnyaca nl Asurolog Profesr Benno Landsbergere Ankarada Smeroloji ve Hititoloji blmlerini kurmas teklif
edildi. Kendisi ise bu sahalarla ilgili uzmanlk kitaplnn
kurulmas art ile bu teklifi kabul etti. Bu ekilde o tarihlerde yeni len Landsbergerin hocas Heinrich Zimmernin
kitapl Ankara Dil ve Tarih-Corafya Fakltesine kazandrlm oldu. Hititoloji blm iin de ok yakn zamanda
(Mart 2000) Chicagoda yaarken yitirilen ve o tarihlerde
Boazky kazlarna filolog olarak katlan yukarda da belirtilen nl Hititolog Profesr Hans Gustav Gterbock ok
gen bir yata geldi. Onun yetitirdii Mustafa Seluk Ar,
Ankara (eski ad Eti/Hitit=Arkeoloji Mzesi) Anadolu Medeniyetleri Mzesinde Tablet Seksiyonunda gerekletirdii ok nemli dzenlemelerin yan sra eitli aratrmalar
da yapt. 1930lu yllarda Almanyaya renim iin gnderilen rencilerden Sedat Alp de yukarda adlar geen ilk nesil Hititologlarn yannda yetierek 1940ta doktorasn ald.
1941 ylnda ise Dil ve Tarih-Corafya Fakltesinde greve
balad. O tarihlerde Ankarada Smeroloji (Asuroloji) ve
Hititoloji sahalar Avrupa ve Amerika niversiteleri standardnda bir bilim merkezi konumuna gelmitir.
Trkiyede Hititoloji sahasnda nemli bir merkez de stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesinde bulunmaktadr.
1933 ylnda yukarda ad geen ok ynl aratrmac Prof.
H.Th. Bossert atanmtr. Daha sonra Trk vatandalna
geen Bossert, Hititler ile ilgili yapt ok deerli yaynlar

yannda Adana Karatepede ortaya kard ift-dilli (HititLuvi Hiyeroglifleri ve Fenike dili) metinler yardm ile HititLuvi Hiyerogliflerinin zmnde byk ilerlemeler kaydetmitir. Onun yetitirdii Muhibbe Darga, srdrd
eitli kaz- aratrmalar yannda Eski Anadoluda Kadn
ve Hitit Sanat gibi ok deerli eserler vermitir. Mustafa
Kalan, Hitit-Luvi Hiyeroglif aratrmalar ile nemli katklar srmektedir. u anda grev yapmakta olan Ali Dinol
ile Belks Dinol uluslararas yaptklar yaynlarla ve bilhassa Hitit-Luvi Hiyeroglifli yazt ya da mhrler zerinde verimli aratrmalarn srdrmektedirler.
Prof. Dr. Cem KARASU

Mays 2006

HTT KRALLARI LSTES


Kral Ad:
ERKEN DNEM

Tarihler (M.)

Pithana

18. yy. (balar) Kuara


kral
18. yy. (ortalar) Kuara
kral

Anitta

ESK KRALLIK DNEM

Akrabalk Durumlar:

Pithanann olu

I. Labarna

1680-1650 (bilinen ilk Eski Hitit Devleti kral)

I. Murili

1620-1590 (Babilin zapt


M.. 1594)
1590-1560

II. Labarna / I. Hattuili


I. Hantili

I. Zidanta
Ammuna
I. Huzziya
Telipinu

Alluvamna
Tahurvaili
II. Hantili
II. Zidanta
II. Huzziya
I. Muvatalli

1650-1620

1560-1525
1525-1500

1500-1540

I. Labarnann yeeni,
evlatl
I. Hattuilinin torunu,
evlatl
I. Murilinin
kaynbiraderi
I. Hantilinin damad
I. Zidantann olu
Ammunann gelininin
erkek kardei (kayn)
I. Huzziyann
kaynbiraderi

Telipinunun damad
(belirsiz)
Alluvamnann olu?
II. Hantilinin olu?
II. Zidantann olu?
(belirsiz)

Kral Ad:
ERKEN DNEM

Tarihler (M.)

Akrabalk Durumlar:

YEN KRALLIK! MPARATORLUK DNEM

I./II.
Tuthaliya
I. Arnuvanda

II.?Hattuili
III. Tuthaliya
I. uppiluliuma
II. Arnuvanda
II. Murili
II. Muvatalli

Urhi-Teub / III. Murili


III. Hattuili
IV. Tuthaliya
Kurunta
IV. Tuthaliya (2. defa)
III. Arnuvanda
II. uppiluliyama

1400-1360
1360-1344
1344-1322
1322-1321
1321-1295

1295-1272
(Kade Sava 1274)
1272-1267
1267-1237(Msr (Kade)
Antlamas)
1237-1228
1228-1227
1227-1209
1209-1207
1207- ?

II. Huzziyann torunu?


I./II. Tuthaliyann
damad, evlatl

I. Arnuvandann olu?
II. Hattuili? olu?
III. Tuthaliyann olu
I. uppiluliumann olu
II. Arnuvandann
kardei
II. Murilinin olu
II. Muvatallinin olu
II. Murilinin olu

III. Hattuilinin olu


IV. Tuthaliyann kuzeni
Kuruntann kuzeni
IV. Tuthaliya nn olu
III. Arnuvandann
kardei

Hitit Kral listesi eitli yaynlardan yararlanlarak ve orta kronolojiye gre Prof.
Dr. Cem Karasu tarafndan hazrlanmtr.

HTTLERDE YAZI
nsanlar anlamak iin gemiten beri deiik iaretler
kullanmlardr. Bu iaretler iinde en kalc olan ise yaznn kefi olmutur. Yaz; konuma dnda, insanlarn duygu, dnce ve isteklerini ifade edebilmek iin kullandklar, be-lirli iaret ve iaret sistemlerinden meydana gelen
kalc bir anlatm arac olarak tanmlanabilir. Yaz ilk olarak
resim yazs biiminde ortaya km, daha sonra hece yazs olarak gelimi ve son olarak harf yazs olmutur. Kaynaklardan elde edilen bilgiler nda yaznn ilk olarak
Smerde icat edildiini renmekteyiz. Gney Mezopotamyada Urukta (Aa Frat havzasnda bulunan bugnk
Varkada) yaplan kazlarda IV. Tabakada (M.. 3200-2800
yllar aras) Smerlere ait olduu anlalan baz kltr yenilikleri ile beraber stlerinde resim ve birtakm saylar yazl kil tabletler ele gemitir.
Bunu izleyen dnemlerde resimler birbirinden izgilerle
ayrlmakta ve izgi karakterini almaktayd. Ancak her res-

min veya iaretin ayn biimde yazlma zorunluluunun


Uruk I ve Fara (eski ad: uruppak) tabletleri zamannda
olduu anlalmtr.

Resim yazl bu Smer tabletleri zerindeki resimler dikey olarak deil yatk olarak izilmilerdi. Daha sonra yap
malzemesi olan kilin zerine bask yoluyla yaplmaya balanmt ve bylece resim karakterleri iin ucu genletirilmi bir kam olan yaz aleti (stylus) kullanlmt. aretlerin ekli iviye benzedii iin, temel be iaretten oluan
bu yaz sistemine iviyazs ad verilmitir. iviyazsn
baka kavimler de kullanmlard.
Anadolunun Hititlerden nce iviyazs ile ilk karlamas Asur Ticaret Kolonileri (M.. 1950-1700) zamannda
olmutur. Bu dnemde, Anadoluya ticaret yapmak zere
gelen Asurlu tccarlarn kullandklar iviyazs Anadoluda
kullanlmaya balanmtr. Ancak bu yaz, Anadoluda zamanla, yaklak olarak M.. 1700 civarnda eitli nedenlerle nemini kaybetmitir. Bundan yaklak 100 yl kadar
sonra ortaya kan Hitite belgelerde kullanlan iviyazs
ise Eski Babil yazm tarzndadr. Bu yaznn Kuzey Suriye
yoluyla Anadoluya girdii dnlmektedir. Bu yazm stiline sahip olan (Hitit) iviyazsnda kullanlan belirli iaretler
vardr. Kullanlan temel iaretler unlardr:

Bugn gnlk hayatmzda kullandmz baz kelimelerin Hitit dneminde iviyazsyla yazl ile Hitite (kk
harfle yazlan/eviriyaz=transkripsiyon) yazlmlar yledir:

Hititler yazlarnda kelime iareti/ideogram olarak adlandrlan Sumerogramlar ve fonetik(ses) hece iaretlerinin
yan sra baz kelimelerinde Akadalar/Akadogramlar kullanmlardr. Bunlardan baka, kendisinden nce ya da sonra gelen kelimenin ne olduunu belirleyen belirticiler/determinatifler vardr. rnein iviyazsnda erkek
veya kadn ahs adnn nne gelen belirtici/determinatif
bulunmaktadr. Bununla ilgili olarak Hitit kral ve kralie
adlarndan birka rnek olarak verilebilir:

*Dikey ivi iareti (m (maskulen=eril) determinatif)


erkek ahs adn belirtmektedir:

*ki

ke engeli ve bir yataydan oluan al/ al iareti


(f (feminen=diil) determinatif) kadn ahs adn belirtmektedir:

Gnmzde kullanlan ahs adlarndan bazlarn Hititeye uyarlayabiliriz. Bugn Hititeyi kullanyor olsaydk
adlar Hitit iviyazsyla muhtemelen u ekilde yazlrd:

Ayrca Hitit metinlerinde kent, memleket, meslek, akarsu, pnar, tanr, da, ev (yap), kap, bitki adlar nne ve kilden, aatan, tatan, kamtan, eitli madenlerden yaplm
nesneler nne gelen belirticiler/determinatifler vardr. Bu
belirticiler/determinatifler nne geldii kelimenin ev, tanr, akarsu, ehir vs. olduunu belirtmektedir. rnein, iviyazsnda
URU
grldnde
bu
belirticiden/determinatiften sonra bir kent adnn gelecei
anlalr. Ayrca ku ve sebze adlarnda sona gelen belirticiler/determinatifler vardr.

Hitit iviyazsnn kullanm yaklak M.O. 1190 tarihlerinde Hitit mparatorluunun yklmasndan sonra sona
ermektedir.

Hititlerin kulland bir baka yaz sistemi ise hiyeroglif


(resimyaz) yazsdr. Bu yazdaki dil, iviyazsndan bilinen
Luviceye benzerliinden dolay kaynaklarda Luvi hiyeroglifleri olarak da gemektedir. Hiyeroglif yazs eski Anadolu
insannn bulduu ve gelitirdii bir yaz biimidir. Hititler
kil tabletlerde iviyazsn; mhrlerde, kaya antlar ve ta
antlar zerinde ise hiyeroglif yazsn kullanmlardr.
zellikle Hitit mparatorluunun M.. 1190larda yklmasndan sonra kent devletleri olarak Eski Anadolunun
Gney ve Gneydounun baz ksmlar ile Kuzey Suriyede
varlklarn srdren Ge Hititler dneminde tamamen hiyeroglif yazs kullanlmtr.
Baz hiyeroglifler ve anlamlar u ekildedir:

(Kaynak: Hitit anda Anadolu, Sedat Alp, 2000)

Baz Hitit kral ve kralie adlarnn hiyeroglif yazs ile yazl ise u ekildedir:

(Kaynak: Hitit anda Anadolu, Sedat Alp, 2000)

Hiyeroglif yazsnn zmnde ilk yararl zm almalarm A.H. Sayce yapmtr. A.H. Sayce ilk olarak tanr,

kral, kent ve lke iaretlerinin anlamlarn bulmutur. Birok bilim adam bu ynde nemli aratrmalar yapmlardr. H.Th. Bossert ve ekibi tarafndan 1945 ylnda Adanann Kadirli ilesinin gneyindeki Karatepede bulunan ift
dilli (Hiyeroglif Luvicesi ve Fenike dili) yaztlar hiyerogliflerin zmne byk katk salamtr. Ayrca Ugarit (Suriyede Ras amra) ve Meskene Emarda bulunan bigraph
(ift dilli) mhrler de zm aamasnda ok nemli olmu ve yeni katklarda bulunmutur.

EKONOM
Hititlerin Anadoluda kurduklar egemenlik byk lde tarm ve hayvancla dayal bir ekonomik gcn eseriydi. Dier gelir kaynaklar dokumaclk, maden iletmecilii
ve eitli ham maddeler olmak zere geni bir yelpazeye
ayrlrd. Hitit Devletine baml devletlerden alnan vergiler ve sava ganimetleri de nemli gelir kaynaklarn oluturmaktayd.

Orta Anadolu platosunun iklimi ve evresel zellikleri


topraa baml yaayanlar iin sert ve zorlaycdr. Hititler
dneminde de sert iklim, verimi dk engebeli araziler,
yetersiz yalar, afetlerin yan sra tarm zararllarnn istilalar tarm ve hayvancl srekli risk altnda tutard. Hititler, iinde yaadklar toprak ve iklimi son derece iyi tanrlard ve risklere kar mcadelede nemli mekanizmalar
gelitirmilerdi. Toprak youn bir ekilde ilenirdi. rn
eitliliine dayal karma iftilik sayesinde riskler kontrol
altna alnmaya allrd. Topraklarnda farkl trlerde
rnler retirlerdi. Bunlarn arasnda 4 farkl tr buday, 23 tr arpa, bezelye, fasulye, nohut, bakla, mercimek, havu,
soan, sarmsak, prasa, salatalk, su teresi, maydanoz, zeytin, kimyon, kini, incir, elma, kays, armut, zm, nar ve
erik; hayvanlar arasnda ise sr, koyun, domuz, kei, at,
kaz ve keklik saylabilir. Ayrca arclk yaplr, st ile kaymak ve peynir gibi st rnleri retilirdi.
Hititlerde topran ilenmesiyle ilgili olarak srekli bir
igc sknts olmalyd. Bunun en nemli sebeplerinden
biri Hititlerin yllk askeri seferlerini tarmsal igcne en

ok ihtiya duyulan ilkbahar ve yaz dnemlerinde yapmalaryd. Kral seferden ganimetlerle dnm olsa bile, lkede
ba gsteren igc sknts, fethedilen topraklardan getirilen klelerle kapatlm olmaldr!

Yasalarda iftilie uygun ilenmemi topran arazi deeri 2-3 ekel (arlk ls: 1 ekel + 12,5 gr.) gm olarak belirlenmiti ve bu son derece ucuz bir rakam idi. Ekili
bir arazi ise 20 kat daha pahal olabilirdi. Bunun yannda
bir koum kz iin belirlenen cret 12 ekel, 1 boa 10
ekel, yetikin inek 7 ekel, 1 koyun 1 ekel, iki kuzu 1 ekel, 3 dii kei 2 ekel, iki yavru kei yarm ekeldi.

iftilik tevik edilse de kk bir ifti ailesi iin topraklarn ileyecek kle barndrmann maliyeti getirisinden
daha fazla olabilirdi. Arazi ve igcnn kleye ihtiya duyulmadan en uygun seviyede tutulabilmesinde ailenin yedion kii arasnda bir nfusa sahip olmas gerekiyordu. Bu
salanamyorsa szlemeli zgr iiler tutulabilirdi. Bir
zgr erkek iinin aylk creti 1 gm ekel olarak belirlenmiti. Kadnlar emek gc farkl ilerde altrlabilirdi
ve aylk cretleri yarm ekeldi. Yasalarla belirlenen deme
ekillerinden biri de rn olarak demeydi. Eer bir zgr
adam deste yapmak, onlar arabalara yklemek, ambarlara
yerletirmek ve harman yerini temizlemek iin kendisini
cretle kiralarsa 3 aylk creti 1500 litre (bugn iin 92
teneke?) arpayd. Bu deme iinin ailesinin bir yllk ihtiyacn karlayacak ekilde belirlenmiti. Eer bir kadn hasat mevsiminde cretle tutulursa 3 aylk creti 600 litre
(bugn iin + 37 teneke?) arpayd.

Klelere kendi mlklerine sahip olma ve bunlar oaltma hakk verilmiti. Bu olanak zgr insanlarn klelerle
evlilik yapmak isteyebilecekleri bir sosyal btnleme dzeni ile salanmt. Kle, hizmetini yerine getirirken, kendisi iin birka arazi ileme, belki birka hayvan yetitirme
ve bylece kazanlarnn bir ksmn elinde tutabilme ansna sahipti. Bu yolla kendi mlklerini alabilecek kaynak
oluturuyorlard.

Kk ifti evleri etrafndaki aa yukar be kilometrelik alan iinde bulunan dier evlerle kmeleerek kendi
yarg yetkisi olan bir danma heyeti ve ynetimi olutururlard. Bu ynetim topran verimli kullanmn ve vergilerin
dzenli olarak denmesini kontrol ederdi. iftilerin sahip
olduu ya da kiralad topraklarn dnda, kyn ortak sahip olduu, ortak ilenen veya kiralanarak kye kazan salanabilen topraklar da vard.
lkenin zenginliinin nemli bir ksm hayvanclktan,
zellikle de yn retiminden salanrd. Yasalarn bete biri
iftlik hayvanlaryla ilgili dzenlemelerden olumaktadr.
Seferlerden getirilen ganimetler arasnda sr ve koyun
nemli bir yer tutard. Bunlarn byk bir ksm kral tarafndan alnr, dierleri krala bal grevlilere datlrd.

Byk hayvan srlerinin yaylalardaki elverili otlaklara


gtrlmesi nemli bir i ve yaam biimiydi. obanlarn
ou sava esiri olarak getirilen klelerdi. Ancak nemli bir
sorumluluk yklendikleri iin bu grev en gvenilir ve drst olanlara verilirdi.

VERG
Kraln yakn evresindekilere yapt balar saymazsak, sradan bir kiinin toprak edinebilmesi iin satn almas veya kiralamas gerekirdi. Btn iftlik iletmeleri vergi
demek zorundaydlar. Bu deme rn veya hizmet eklinde yaplabilirdi. Kraliyet topraklarn kiralayan iftiler drt
gn kendi topraklarnda altlarsa, drt gn kraln mlklerinde veya bayndrlk ilerinde alarak borlarn deyebilirlerdi.

zellikle byk toprak sahipleri ve geni toprak sahibi


tapnak kurumlar vergilerini vermek zorundaydlar. Kk
iftiler ve kiraclar ise topra tamamen deerlendirdiklerini kantlamakla ykmlydler. Silah adamlar olarak adlandrlan askerler, askeri hizmete arlmadklarnda kral
tarafndan kendilerine ve ailelerine yetecek miktarda tahsis
edilen topra ilerlerdi. Bylece saray sefer olmad zamanlarda bu kiileri dorudan besleme zahmetinden kurtulurdu. Hitit gcnn korunabilmesi iin verimliliin salanmas ve kontrol ok nemli bir grevdi.

Vergi olarak toplanan tahl, vasal kk devletlerden toplananlarla beraber merkezde stratejik olarak yerletirilmi
tahl depolarnda saklanrd. Bakent Boazkyde ortaya
karlan yeralt tahl depo komplekslerinden sadece birinin
ortalama 6000 ton tahl alacak kapasitede olduunu ve bunun otuziki bin kiinin yllk ihtiyacn karlayabilecek dzeyde olduunu biliyoruz. Ktlk dnemlerinde halka yeniden datlabilen bu depolarn asli ilevi bakentte yaayan
saray grevlilerinin ve askerlerin ihtiyacn karlamakt.

MUTFAK KLTR
Tm imparatorluk ynetim tarzlarnda olduu gibi, Hititlerde de byk ehirlerde, saraylarda yaayan kraliyet ailesi ve evresinin yemek kltryle, kylerde yaayan halkn
yemek kltr arasnda byk fark vard. Kylerde yaayan, tarm ve hayvanclkla geimini salayan halkn temel
besin kaynan buday, arpa gibi tahllardan retilen unlu
gdalar oluturmaktayd. Ancak kraliyet ailesi ve soylular
snf ok daha zengin bir mutfak kltrne sahiptiler.
Ekmek, Brek ve Ekmek aras (Sandviler)
Tahldan retilen besinler Hitit mutfanda ok nemli
yer tutmaktayd. Hitit tabletlerinde 180 civarnda ekmek,
brek, rek ve unlu maml trlerine rastlanmaktadr. Yazl kaynaklar ekmek trlerinin hem ekillerine (kk, kaln (somun), ince ekmek (yufka/pide) ya da eitli insan
uzuv ile hayvan/bitki biimli ekmekler gibi) hem de lezzetlerine gre (tatl, ball, yal, ac, eki ekmek gibi) ayr ayr
adlandrldklarn gsterir. Bunlarn yan sra hamurun iine ya da zerine bezelye, susam, nar, salatalk, bira gibi
katklarn konulmasyla da eit eit ekmek retilmekteydi. Ekmein arasna soan, pimi et, cier gibi besinlerin
konulmasyla hazrlanan trl brek ve ekmek aras (sandviler) da yapyorlard. Ksacas, Hititlerin hi de kmsenmeyecek zenginlikte bir ekmek ya da eitli hamur rn kltrleri bulunmaktayd.

Hayvancln ekonomide olduka nemli yer tuttuu gz


nne alndnda, Hititlerin hayvansal gdalar bolca tkettikleri sylenebilir. Yazl kaynaklarda koyun, sr, domuz, kei ve tavandan bahsedilir. Bu hayvanlarn etlerinden, stlerinden faydalandklar anlalmaktadr.
Baz trensel yaztlarda tanrlara sunulacak yemeklerin
nasl hazrlandklarna dair bilgiler sunulmutur. Hitit tabletleri, nemli festival ve dini trenlerde kurban edilen
hayvanlardan sklkla bahseder. Kurban eti, festival srasnda ya da hemen sonrasnda piirilip halka ve katlmclara
datlm olmaldr. Tabletlerde kzartlm ya da zgara
yaplm eit eit etten bahsedilir. Yazl kaynaklardan
anladmz kadaryla byk ve kkba hayvanlarn en
makbul yerleri kalp, cier, kaburga, kask, kelle, kulak ve
ayak (paa) idi.
Hititlerde i Kebap var myd?
En itah ac Hitit yemeklerinden birisi gnmzn i
kebabn andran, ekmeklerin aralarna koyun ya konularak ilere dizilip sonra atete piirilen bir yemektir. Ekmek
paralar ya iyice emdikten sonra, ekmeklerin aralarna
yine ite piirilmi bir yaban keisinin cier, boyun ve yreinden hazrlanm etlerle birlikte sunuluyordu. Bir baka yemek tarifinde et paralarnn lezzetini artrmak iin
zerlerine zeytinya ve balla hazrlanan zel bir sos srldnden bahsedilir. Etlerin arap veya sirkeyle yaplan bir
terbiye sosunda bekletilip, yumuatld da anlatlmakta-

dr. Gve ya da frnda yaplan etin nar taneleriyle lezzetlendirildiine dair bilgiler de vardr.

Hititler, av etlerini de tketiyorlard. Alacahykte bulunanlar gibi baz kabartmalarda ya da desenli vazolarda
yaban, domuzu ve geyik av sahneleri resmedilmitir. Bu
hayvanlarn kemikleri nemli Hitit merkezlerinde yaplan
arkeolojik kazlarda bulunmutur. Ancak bu kemiklerin
oran inek, koyun, kei gibi kk ve bykba hayvanlara
gre ok azdr. Bu da bizlere av etlerinin kstl olarak tketildiini anlatmaktadr.
St ve st rnleri de Hititlerin besin maddeleri arasnda idi. Kei, koyun ve inek stnden tereya, lor, peynir
gibi eitli gdalar retilmekteydi. Ya retiminde kullanld dnlen yayk ve benzeri kaplar arkeolojik kazlardan elimize gemitir.

Denizlerden uzak bir yaam tercih eden Hititlerin balk


tketimi hakkndaki bilgimiz snrldr. Hitit tabletlerinde
balk ile ku trlerinin ayinler srasnda tanrlara sunulduu anlatlr. Ancak bu balklarn deniz mi yoksa tatl su bal m olduklar belirtilmemitir. Uzak denizlerden getirilen
balklarn sadece kral sofralarn ssleyen her zaman ulalmas kolay olmayan yiyecekler olduu tahmin edilebilir.
Buna karn, Orta Anadolunun nehir ve gllerinde yaayan
tatl su balklar byk ihtimalle daha fazla tketilmekteydi.
Yine de balkln pek de gelimedii bu topraklarda yaayan Hititlerin ulam zorluu nedeniyle deniz rnleri kltrnn ok gelimi olmadn syleyebiliriz.

Gelelim meyve ve sebzelere. Bilindii gibi, Amerika Ktasnn kefinden nce Ortadouda, gnmzde bolca tketilen domates, biber, patates gibi pek ok sebze henz bilinmiyordu. Hitit mutfanda soan, prasa, salatalk, bezelye,
fasulye, mercimek ve nohut sevilen sebze ve baklagil trleriydi. Bunlarn birtakm orba ya da sulu yemeklerde kullanldklar anlatlmaktadr.
Hititlerin anayurdu Anadolu Blgesi gemite de gnmzde olduu gibi meyve aalar iin verimli topraklara
sahipti. Hitit tabletlerinde elma, zm, armut, erik, kays,
incir, hurma ve nar gibi meyvelerden bahsedilir. Bunlarn
iinde hurma ve nar, byk ihtimalle gneydeki eyaletlerden ithal ediliyordu. Meyveler mevsiminde taze taze, mevsimleri bittikten sonra da kurutulmu halde tketiliyordu.

Zeytin aac, Hititlerin egemen olduu topraklarda bugn yetimemektedir. Ancak Hititlerin, zaman zaman elinde tuttuu Bat ve Gney Anadoluda zeytinle karlatklar
belki de yetitirdikleri ve zeytinya elde ettikleri anlalabilir. Zira bu nemli besini mutfak kltrlerine katmlardr.

TCARET
Asur Ticaret Kolonileri Dneminde (M.. 1950-1700)
son derece aktif bir ticaret faaliyeti iinde olan Anadolu
topraklar, Hititler dneminde bu ticaret ann byk lde ortadan kalkmasna sahne oldu. Lokal olarak alan
birok ta ustas, marangoz, metal ustalar, mlekiler, terziler, kunduraclar, dokumaclar olsa da, bunlar kendi blgelerindeki i pazara ynelik alrlard.

Dnemin byk ticari uygarlklar Akdenizde odaklanmt. Girit, Kbrs, Fenike ve Miken (Yunanistan) uygarlklar nemli limanlar ellerinde tutarlard. Dou Akdenizdeki Ugarit (Kuzey Suriye-Ras amra) gibi sahil kentleri,
Msr, Suriye, Mezopotamya ve Anadoludan gelen mallarn
k yerleriydi. Buradan kan ticaret gemilerindeki mallarn, Yunanistan ve civar limanlarna ulaan mallarla alverii yaplrd. Bunlarn arasnda Afganistandan gelen lapis lazuli, Hatti ve Msrdan gelen altn, Nil vadisinden ametist, yeim ve turkuvaz ile Giritten gelen heykelcikler, mcevherat, parfm kaplar, zeytinya ve arap saylabilir.
Hititlerin corafi olarak i kara zerinde yerlemi olmalar ve dnemin ticaretinin younlukla yapld denizlere
uzak olmalar, onlar araclara bal klyordu., Ancak Kuzey
Mezopotamyay doudan batya kesen ticaret yollarnn
kontrol ve gvenliinin salanmas iin buraya dzenli
olarak seferler dzenlenirdi. Bunun en nemli sebeplerinden biri, Hititler dneminde bronz alet ve silah yapmnda
kullanlan kalayn nemli bir blmnn hl Asur (Irak-

Suriye) kervanlarnn kulland gneydou yollar zerinden temin edilmesiydi!

Hititler kontroln ellerinde bulundurduklar kk devletler zerinden ticaret yollarna ulaabiliyorlard. Hititlerin; Babil, Asur, Mitanni (Kuzey Suriye), Suriye- Filistin,
Msr ve Kbrs ile bilinen uluslararas ticaret balar zellikle Kilikya (bugnk ukurova civar) ve Levant (bugn
dou Akdeniz civar) blgesinde bulunan araclar ve giriimciler tarafndan yrtlrd. Egeden gelen mallar da
bunlara eklenirdi. Msrdan gelen boyal ynl dokumalar,
keten giysiler Hititlerin zengin snflarnda byk ilgi grrd. Hititlerin ise bakr, bronz ve bir miktar kalay gibi
maden ham maddelerin ihracatnn yan sra, hububat, yn,
dokuma ve ya gibi tketim malzemelerini gnderdikleri
dnlmektedir.

Younlukla tarm ve hayvanclkla uraan Hititler, uluslararas talep gren ticari bir rn, yksek talepleri karlayacak oranda retmiyorlard. Altn, gm, bakr, kurun
gibi madenlerin de nemli bir ksm lkenin kendi ihtiyacn
karlayacak ekilde silah yapm iin kullanlyordu. Bu
kullanmdan arta kalan malzemenin ihrac yaplm olsa da
ihratan salanan gelir byk olaslkla ithalat iin denenden daha azd.

Gnmzden ortalama 3500 yl kadar nce, M..


1500lerde Hititlerin gl olduklar dnemlerde, uzun
mesafeli ticaret a Hititlerin kontrol ve vergilendirmesi
altndayd. zellikle, Hititlerin dnemin en nemli ticaret
merkezi Ugarit (Kuzey Suriye-Ras amra) kentini ele ge-

Uluburun batnn ulat limanlar ve tad rnler

irmesiyle beraber, ticaret zerindeki etkileri de olduka


artmt. Hititlerin Akdeniz ticaretine alan en nemli kaps ise Ura Limanyd (Mersin-Kzkalesi civar). Ugarit ve
Ura limanlarnn yan sra, bu ticaret a iinde, Halep, Alaiya (Kbrs), Alalah (Hatay- Tel Aana) ve Troya (bugn
anakkaleye 30 km. uzaklktaki Truva) gibi nemli merkezler bulunuyordu.

Bu dnemin d ticaret an gsteren en nemli buluntulardan biri M.. 1300lere tarihlenen Uluburun Batdr.
Ka blgesinde bulunan ve 11 yl boyunca kazlan batk, 10
ton bakr, 1 tonluk kalay kleler, Suriye-Filistin yapm seramikler iinde aa reineleri, fayans ve fildii malzemeler,
fil ve suaygr dileri, deve kuu yumurtalar, anak mlek,
altn ve gm, taklar, tun silahlar ve aletler ile Tun ana ait olduka geni bir ham madde
buluntusuna sahiptir. Bu buluntulara
dayanarak geminin Ge Tun anda
Dou Akdenizden elde edilen ham
maddeleri batya tad dnlmektedir.
Geminin yknn byk bir ksmn
354 adet 15 kiloluk yass kz gn
eklinde kleler ve 130 adet pide eklinde klelerden oluan 10 tonluk Kbrs bakr oluturuyordu. Gemide ele geen ve yine kz gn eklinde
bulunan toplam 1 ton arlndaki kalay

kleler ise bu metalin bilinen en eski ilenmi rneklerini


sergilemektedir. Muhtemelen ran, Afganistan ya da Orta
Asya kalay yataklarndan karlan kalayn, Toroslarda da
baz kaynaklarnn olduu aratrmaclar tarafndan kantlanmtr.
Bu kalayn kayna olarak iki yer dnlmektedir. Birincisi Orta Asya, kincisi ise Gneydou Anadoluda yer
alan Toros Dalardr. Batkta bulunan kurun balk a
arlklarnn ise yaplan analizler sonucu Ortadou ve Ege
kaynakl olduklar anlalmtr.

Gemide bulunan Suriye-Filistin kkenli Kenan amfora


biimli kaplar ise cam boncuk, zeytin ve ounlukla Akdenizde yetien menengi aac reinesi ile doludur. Bu reineye yapan salyangozlar l Deniz evresinde grlen
trlerden olduu iin reinenin bu yreden geldii dnlmektedir.

Uluburundan kan bir cam kle

Amforalarn iinde bulunan eitli renklerdeki cam boncuklarn Ugarit (Kuzey Suriye-Ras amra), Akelon (srail),
Lahi, Yura, Tire (zmirin gneydousu) ve Tel el-Amarna
(Orta Msr) tabletlerinde ad geen Akada ismi mekku ve
ehlipakku olan ve Suriye-Filistin blgesinde olduka sk
ticareti yaplan nesneler olduklar dnlmektedir.
Gemide dokuz adet byk kp bulunmutur. Bunlardan
tanesinin iinde Kbrs yapm seramikler ve bir tanesinde nar bulunmaktayd. Dierlerinde ise zeytinya olduu
dnlmektedir.

Merkezi siyasi otoritenin bulunduu dzenlerde ticaret


genellikle saraylarn kontrol altndayd ve saray adna alan tccarlar tarafndan gerekletiriliyordu. Her lkenin
deiik bir arlk sistemi vard. rnein Hititlerin 300 ekel altn kendi sistemlerinde 3750 gram (1 ekel = 12,5
gram), Babil sisteminde ise ortalama 2490 (1 ekel = 8,3
gram) gramd. Herhangi bir karmaaya meydan vermemek
iin, karlkl antlamalarda hangi lkenin arlk birimlerinin l olarak alnaca mutlaka belirtilirdi.

Uluburun Batnda ok sayda tezgh arl bulunmutur. Bu grup adalar iinde bulunan en byk ve en kapsaml gruptur. Uluburunda birka set halinde bulunan arlklarn bir ksm basit geometrik biimlidirler ve hematit
veya dier ta cinslerinden yaplmlardr. Geri kalan ksm
ise hayvan biimli ve tuntan yaplmlardr. Arlklar Suriye-Filistin, Kbrs ve Msrda yaygn olarak kullanlan 9,3
gramlk l birimine uymaktadr. Ele geen arlklarn
iinde Ege sistemi-ne ait olan tek bir arln olmas Ulubu-

runun Ortadoulu tccarlarn kontrolnde olduunu dndrmektedir.

Gemide bulunan arlklar ya da drt set halindedir ve


buna dayanarak gemide ya da drt tccar bulunduu dnlmektedir. Olduka zenli ve hayvan biiminde yaplan
tun arlk setinin ba tccara geri kalan geometrik biimli
ta arlklarn ise dier tccarlara ait olduu dnlmektedir.

Gemide ele geen en nemli buluntulardan biri ise fildii


menteeli, alp kapanabilen ve trnn en eski rnei olarak kabul edilen yaz tahtasdr. Uluburun yaz tahtasnn en
nemli zellii Hitit dnemine ait olmas ve bu dnemde
Akdenizdeki ticari faaliyetlerin gelikinlii hakknda bilgi
vermesidir. Hitit tabletlerinde tahtadan bir yaz gerecinin
varl uzun zaman nce belirlenmi ancak buna ait herhangi bir rnek bulunamamtr. Boazkyde tamamen eksik olan zel ve ekonomik kaytlarn dayanksz bir malzeme olan tahta zerine yazlm olmas olasl yksektir.

Uluburun batnda bulunan


ahap yaz tahtas

Uluburun batnda bulunan


ahap yaz tahtasnn kopyas
(ODT Bilim ve Teknoloji Mzesi)

Uluburundan nce bu tip tabletlerin varl Nimrud


(Irak) kazlaryla kantlanmtr; ancak bu tabletler M..
700lere aittir. Uluburundaki rnek ise M.. 1300lere aittir. Uluburun yaz tahtasnn boyutlar 8.70x6.30 cm. olup,
yapmnda kullanlan malzemenin imir aac olduu belirlenmitir. Bu aa muhtemelen zamann Mezopotamya ve
Msr krallar tarafndan aranlan imir aalarn barndran Amanos Dalarndan gelmektedir.
Balmumunun nitelii ile ilgili bilgiler Nimrud (Irak) kazlarndan gelmektedir. Nimrud yaz tahtalarnda arsenik slfat kalntlarna rastlanmas, balmumunu yazy tutabilen
kvama getirip ayn zamanda zengin ve ssleyici bir grnt vermek amacyla bu maddenin kullanld kansn glendirmektedir. Uluburun batnda bu tip arsenik slfat
kalntlarna bol miktarda rastlanmtr.

Balmumu zerine yazmak iin kullanlan aletlerin bir ucu


yaz yazmaya yarayan stylus (sivri ulu yazma aleti) eklinde kesilirdi, dier ucu ise hatalar dzeltmeye yarayan kk bir dzletirici spatl veya tornavida az grnmndeydi. Bu tip nesneler dikkatli aramalara ramen
Uluburunda bulunamamtr; ancak Boazky kazlarnda
kan metalden yaplm rnekler vardr. Bu aletlerin kemik
veya ahap malzemeden olma ihtimalleri de vardr. Bu tip
aletlerin iviyazs yerine hiyeroglif karakterleri yazmak
iin kullanld dnlmektedir. Yakndouda kullanlan
yaz teknikleri genel olarak kil tabletler zerinde younlamtr.

Mentee mekanizmasnn en yakn rnekleri Kahramanmara, Gaziantep Zincirlide ve olaslkla Senherip kabartmalarnda grlmektedir. Ancak deri kordonlar veya demir
halkalar kullanlarak yaplm rneklerin de olabilecei dnlmektedir. Yaz-tahtasnn kapanma mekanizmas ise
kanca veya deriden bir kordon yardmyla iki tahta yapran birbirine tutturulmasyla olmaktayd.

GNLK YAAM TEKNOLOJLER


TIP VE ECZACILIK
Hititlerden bize ulaan yazl tabletlerin byk bir ounluu kraliyet arivine ait olup, genellikle resmi ve idari yazmalar, hukuki metinler, ticari dzenlemeler ve inanlarla
ilgili aktivitelere dair bilgiler iermektedir. Babil uygarlndan gnmze ulaan astronomi, tp, matematik geometri gibi bilimlerle ilgili dorudan bilgiler ieren tabletlerin varln gz nne aldmzda, bu uygarlkla ada ve
yakn komu olan Hititlerin arivlerinde ayn tipten bilgiler
ieren tabletlerin eksiklii ilgi ekicidir. Hititlerde gnlk
yaam, teknoloji ve tp gibi konularda bilgi sahibi olmak isteyen aratrmaclar, ancak yukarda sz edilen kraliyet
arivinin metinleri arasnda gizlenmi satr aralarn okuyarak ve arkeolojik olarak gn na karlm eserleri inceleyerek yoruma dayal baz sonulara ulaabilmektedir.

Hastalklarn iyiletirilme metotlar ve tedavi yntemleriyle ilgili olarak uzun yllardr alan aratrmaclarn
yazdklarnn nda Hititlerin tp konusundaki birikimlerine ait baz deerlendirmeler yaplabilir.
Tanrlarn Gazab

Hititede hastalanmak fiilinin karl olan itark szcnn anlamnda tanrlarn sebebiyet verdii bir olay

olduuna dair bir ifade gizlidir. Hastalklarn, tanrlarn ihmal edilmesinden, yaplan hakszlklardan veya ykmllklerin yerine getirilmemesinden dolay verilen ilahi cezalar olduu dnlrd. Buna karlk tanrlarn
gazabndan korunmak iin hiyerarik bir dzene balanm
ayinler yapar, kurbanlar sunarlard. Bin tanrl halk olarak
kabul edilen Hititlerde tanrlar ve insanlar arasndaki ballk bir yaam ve alglama biimiydi. Arivlerden elimize
geen fal metinleri, hastalk nedenlerinin ve bu hastal
yapan tanrlarn aratrlp bulunmas ile ilgili sorularla doludur.
thal Doktor Merak
Hlihazrda, Hitit metinlerinde hekim kelimesinin karl olarak Smerce
A.ZU kelimesi
gemektedir. Tedavi yapan kiiler, hem by hem de bitki
karmlarn yapabilen insan olmalydlar. Bunlarn yan
sra reeteleri oluturmak veya hazrlamak iin okuryazar
olmalar da dnlebilir. Kral veya ailesinden nemli kiilerin hastalklarnda, uzman doktorlar genellikle Msr ya
da Babilden getirtilirdi. Bununla ilgili rneklerden biri, Hitit kral III. Hattuilinin kz kardei Matanazinin hamile
kalabilmesi iin Msr firavunu II. Ramsesten ila hazrlayabilecek bir hekim gndermesini istemesidir. Ramses bu
istee karlk Hattuiliye aadaki mektubu yazmtr:
Kardeime yle (syle): (Kardeimin) bana kz kardei Matanazi hakknda aadaki gibi yazd konuya
gelince:

Kardeim bana onun dourabilmesi iin ila hazrlayacak bir adam gndersin. Kardeim bana byle yazd.

Kardeime unu (sylemek isterim): Bak, kardeimin


kz kardei Matanazi, kardein kral onu tanyor. O ellilik
ya da altmlk bir kadndr. Bak, elli ya da altm yanda
bir kadn dourtmak iin ila yapmak olanakszdr.
Gerekten Gne Tanrs ile Frtna Tanrs (onun hatr iin) sihirli bir tedavi ile etkili olabilirler. Kardeimin
kz kardei iin (eskiden de byle bir tedavi) etkili oldu.

Ben, kardein kral, yetenekli bir by rahibi ile yetenekli bir [hekim] gndereceim. Onun dourmas iin bir
ila yapacaklar.
By ile ilgili bilginin nemli bir ksmnn kkeni ise
Hurri (Gney ve Gneydou Anadolunun bir ksm, Kuzey
Mezopotamya ile Suriyede yerlemilerdir), Luvi (Gney ve
Gneybat Anadolu) ve Arzava (i Gneybat Anadolu) gibi
komu etnik gruplardan geliyordu. Elbette yerel hekimler
de vard ve byk bir olaslkla ktipler gibi sarayda raklk sistemine benzer bir eitimden geerek yetiiyorlard.
Hekim(ler) ba, ef hekim, kk/yardmc hekim gibi
unvanlarn olduu hiyerarik bir dzene bal idiler. Kadn
doktorlar ayinsel (ritelik) iyiletirme gibi yntemleri uygulamakta idiler.

Kocakar lalar (3000 Yllk)


Hititlerin tedavi yntemleri bitkilerle tedaviye dayanyordu. Ancak dini yapnn etkisinden, bitkisel karm ile
iyiletirilme uygulamalar yannda by ayinleri de mutlaka
yaplmakta idi. Hekimler, ou zaman falc, khin ve byclerle beraber alyorlard. Kraln hastaland durumlarda tedaviyi yapacak hekim bile fal vastasyla belirleniyordu. Hastalklarn tedavisinde uygulanan yntemlerden
birine gre uzuvlar kpeklere yalatlrd. Bazen de yaralara
kar kpek dks eitli bitki iekleriyle kartrlarak
macun yaplr ve hastaya srlrd. Bir baka yntem de
analoji (benzeme) byleriydi. Bu bylerden birine gre
hasta olan uzuv koyun, kei veya eein karlk gelen uzvuna yerletirilerek ona aktarlrd.

Aratrmaclarn bulgularna gre, Boazky arivinde


bulunan tbbi metinlerin ou Akadadr. Hitite olanlar ise
Akadadan tercme edilmitir. Bunlar iki kategoride incelenmektedir; tan (tehis) fallar ve reete metinleri. Tan
fallar genellikle eer bir kimsede u belirtiler varsa, o kimse
lecektir/iyileecektir tarzndadrlar. Reete metinlerinde
ise tabletin banda hastaln ad, belirtileri, rahatsz olan
uzuvlar saylr, sonra da reetesi verilirdi. Bu reetelerde
adlarn bilmediimiz pek ok bitki ad saylrd ve bunlarn
miktarlar verilmezdi. Hekim ya da bu ile uraanlar karmlarn oranlarn ezbere biliyor ve meslek srr olarak
saklyor olmalydlar.

Salgn Hastalklar
Hastalklarn en kts salgn bir hastalk olan ve kitle
lmlerine sebep olan henkan denilen veba, kolera veya
tifo gibi bir hastalktr. Metinlerden renebildiimiz birok
farkl hastalk ve tedavi reetesi vardr. rnein itahszlk
iin tere tohumu, eytantersi, beyaz ot ve adn bugn bilemediimiz bir ot hastaya 7 gn sreyle verilir, eer iyilemezse arap, sarmsak, prasa kk ve beyaz ot verilirdi.
Kanama iin kan durdurucu ve tortulatrc eitli bitkiler
kanayan yerin zerine konulurdu. Gz rahatszl ve kzarma, su ve bandaj ile tedavi edilirdi. Uuk benizlilik ve
kanszln tedavisinde hem by hem de tbbi tedavi yaplmakta idi. eitli otlar kartrlp ocuun az bununla
ykanyor sonra da gargara yaplp ocua yutturuluyordu.
Daha sonra ayn karm ocuun bana ve tm vcuduna
dklp banyo yaptrlyordu. Bu ilemden sonra ocuun
bann zerinde bugn adn bilmediimiz bir ku evriliyor, en sonunda da koyun ya ve adn bilmediimiz birtakm eylerle merhemleniyordu.

Yine bir kiinin kirlilik ve hastalktan kurtulmak iin


yapmas gerekenler Ammihatna Ritelinde u ekilde aklanyordu. ncelikle iki ince ekmek paralanp nehre atlyor, bir miktar arap nehre damlatlyor, iki su kab nehirden dolduruluyor, nehirden 7 akl ta karlyor ve bir
para lgn aac bu suyun iine atlyordu.

Hitit metinlerinde olduka sk rastlanlan bylenmi


insan szc ile ruh hastalklarnn kastedildii dnlmektedir. Ayrca kt rya gren insanlarn da ruh has-

tas olduklarnn dnld de sylenmektedir. Bu hastala sadece bysel tedavi yntemleri uygulanmaktayd.
Sonu olarak; Hititlerin kocakar ve bysel tedavi yntem-lerini kullandklar sylenebilir; ancak en azndan hastalklardan korunmann nemli bir are olduunun da bilincinde idiler. Hititlerin tedavi yntemlerini modern tp
bilgimiz asndan deil, kendi dnemlerinin yaam ve hayat alglay biimleri iinde deerlendirmek gerektiini
unutmamalyz. Ayrca, Hititlerde tp veya dier teknolojiler ile ilikili daha salkl bilgiler retebilmek iin bu tarz
tabletlerin gnna kmasn beklemek durumunda olduumuz sylenebilir.
KMYASAL TEKNOLOJLER
Bugn birok alanda kullanlan kimyasal yntemler ok
eski zamanlarda yaam toplumlarda da bilinmekteydi.
Toplumlarn o dnemlerde bu yntemleri anlam olmalar
olduka ilgi ekicidir. Ortaya karlan kaynaklar sayesinde
bu konu hakknda nemli bilgilere ulalmtr.

Bu alanda kullanlm olan distilasyon (damtma), ekstraksiyon (zn/suyunu karma), sblimasyon (sblimletirme), filtrasyon (szme) gibi kimyasal teknolojiler, zamann birok endstrisinin retilmesinde kullanlmtr.
Atein de kontroll kullanmyla seramik, metal, boya, ya,
parfm, mcevherat, dericilik ve birok gda teknolojisi Hititler zamannda biliniyordu. Bu malzemeler Hitit metinlerinde getii gibi kazlarda grsel malzeme olarak ortaya

karlanlar da vardr. Mezopotamyada gelien kimyasal


teknoloji ile retilenlerin Anadoluda da mevcut olduunu
Hitit metinlerinden anlyoruz. rnek olarak; metal, deri,
ap?, cam?, ya, parfm, tuz verilebilir. Aada arap, bira,
ya retimi; boyama, parfm, cam, tabaklama ve tuz kullanm ile ilgili birtakm bilgiler vereceiz.
arap retimi
zm eitleri asndan son derece zengin bir corafya
olan Anadoluda arap, Hitit Devletinin kurulmasndan ok
evvel bilinmekteydi. Yabani zm Trkiyenin ky ve baz
i blgelerinde doal olarak yetimektedir. arap yapmnda da kullanlan zmn Anadoludaki varl yaplan kazlarla M.. 8000lere uzanmaktadr. zellikle M..
5000lerden itibaren Gneydou Anadoluda Kurban Hykte (Urfa) nemli bir arap kltr olduunu biliyoruz.
arap yapmnda sakz aacnn kullanldna dair bilgilerimiz de var. atalhyk. (Konya-umrann 10 km. dousu) kazlarndan, birtakm meyvelerin bal ile kartrlarak
fermente edilmi (mayalanm) olmasnn mmkn olabilecei tartlmaktadr. Fermantasyonun (mayalanma) olabilmesi iin arab yaplacak meyvenin iinde en az % 10
orannda eker bulunmas gerekir. Bu oranlardaki bir zm
meyvesinden % 5lik alkol ieren bir arap yaplabilir.
zm ve dier baz meyveler kabuklarnda ekeri alkole
evirebilecek mayaya doal olarak sahiptirler. Mayalama
tekniinin doas zm, incir, hurma ve balda anlalmaktadr. Bu teknik ekmek ve birann yapmnda da kullanl-

mtr. Aratrmaclar mayalanma teknolojisinin ekmek veya bira yapm srasnda deil arap yapmnda renildiini iddia etmektedirler.

Asur Ticaret Kolonileri Devrinde Kayseride bulunan


Kl- , tepe antik ehrinden ele geen yazl kaynaklardan
anlaldna gre babozumu enlikleri yaplmakta ve bu
enliklere zmn sapndan koparlmas anlamna gelen
(Akadann bir lehesi olan) Eski Asurca kitip karnim
(QITIP QARNIM) denmekteydi. Kltepedeki kazlarda
ortaya kartlan zm ekilli iki kaplar ve kadeh ya da
karaf olarak kullanld dnlen bardak ve testilerin eitlilii de gelimi bir arap kltrnn varln gsterir.
arap ve dier mayal ieceklerin ayinlerde de kullanlan
kutsal bir yeri vard. Ku, boa ba gibi sembolik anlam
olabilecek figrlerle bezenmi kaplar trenlerde kullanlmakta idi.

Antik alarda yaam ou Yakndou toplumu gibi,


Hititlerin de mayalama yoluyla meyve ve tahllardan alkoll iecekler rettiklerini biliyoruz. Asur Koloni Devrinde
olduu gibi, Hititlerin de EZEN GGETN tuhuva diye
adlandrlan bir babozumu enlii vard. Ayrca, Hitit yasalarnda ba, baclk ve arap retimiyle ilgili hkmlerde
balara kasten zarar verenlere olduka ar cezalar getirilmitir.
rnein, Hitit yasalarndan 1 hektarlk zm bann ortalama 120 gm ekel (1500 gr.) olduunu biliyoruz.
Dier tarm alanlar ile karlatrdmzda ba alan 40 kat
daha pahalyd. 1 hektarlk ba alanndan ortalama 1800

Boazkyde bulunan boa biimli iki kaplar

litre arap elde edilebiliyordu. Bu arabn 30 litresi ortalama yarm ekel ediyordu. 450 litre arap 1350 litre arpaya
karlk geliyordu.

Hititede arap viyana' , Smercede ise GETNdir.


Hititede arabn ve birann farkl trlerini anlatan kelimelerin okluu, Hititlerin kkl bir iki kltrne sahip olduklarna iaret eder. Hitit metinleri arap, bal, zeytinya
ve bazen am sakznn karmlarn anlatr. Ayrca, ya
zmn yan sra kuru zmden yaplan arap da rabet
gryordu. Aynen gnmzde olduu gibi Hititler de farkl
lezzetlerdeki araplar farkl biimde adlandryorlard.
Hatta taze ve yllanm arap iin bile ayr terimler kullanyorlard. Taze araba GETN GBL derken, yllanm a-

rab GETN LBR.RA olarak adlandryorlard. Farkl lezzetlerdeki araplar da farkl adlarla belirtiyorlard. GETN EM-SU eki arap anlamna gelirken, GETN KU tatl
arap, GETN.LAL de ball arap anlamna gelmekteydi.
Byk ihtimalle kutsal trenlerde kullanlan, kraln ve asillerin itii en kaliteli, en saf araplarna GETN DUG.GA
ya da GETN parkui diyorlard. Kuru zmden yaplan
zel bir Hitit arab da bulunmaktayd. Hatta arapla biray
kartrarak GETN. KA diye adlandrdklar bir kokteyl
bile gelitirmilerdi.
Metinlerden bilinen arap ve trleri ile ilgili kelimeler
yledir:

viyana- arap
GETN arap
GETN kari- sek(?), kuru(?), keskin(?) arap
GETN parkui- temiz, saf arap
GETN DUG.GA iyi(kaliteli) arap
GETN EM.SU eki arap
GETN GBL yeni, taze arap
GETN.KA arap (ile) bira (kokteyli)/arap (ve) bira
GETN KU tatl arap
GETN.LAL ball arap, tatl arap
GETN LBR.RA eski, yllanm arap
GETN.NAG (iyi) iimli arap
GETN SA krmz arap

Bu kymetli ikinin tketiminde kullanld dnlen


gzel krmz kilden yaplm gaga azl arap testilerine,
boa ekilli testilere, riton ad verilen hayvan ba ekilli

kadehlere, yumruk ekilli sunu kaplarna Hitit kazlarnda


ska rastlanr.

Byk ebatl bir klt vazosu olan nandk (ankr- Ankara arasnda) Vazosunda Hititlerin arap tketimine dair
birtakm ipular bulunmaktadr. Vazoda resmedilen frizlerden birisinde, aynen vazonun kendisine benzeyen bir
kab, uzunca bir sopayla kartran bir adam gsterilmitir.
Bu sahne byk ihtimalle nandk Vazosu gibi bir kabn
iinde, arabn bal ya da erbet gibi bir svyla kartrlarak
tatlandrlmasn gstermektedir. arap, vazoda gsterilen
dini trenin bir paras olarak davetlilere ikram ediliyor
olmalyd.
Bira retimi
Gnmz yntemlerine gre, malt (imlendirilmi arpa)
ununun sudaki bulamacndan elde edilen rann erbetiotu ile koku verildikten sonra mayalanmaya tabi tutulmasyla elde edilen bira, % 3-6 alkol ierir. Sekiz ya da onbin yllk bir gemii olduu dnlen birann yazl metinlerden
bilinen reticileri arasnda Smerler, Babiller, Eski Msrllar ve Hititler saylabilir. Bu kltrlerde, genel olarak, malt
ekmei bira ham maddesi olarak kullanlm ve suyla ezilip
bulama haline getirildikten sonra mayalanmaya braklmtr. Mayalanma sonucunda alkolle beraber st asidi de
ortaya kmtr. Bu sebeple ilk retilen birann bozay andrd dnlmektedir. O dnemlerde erbetiotunun bira yapmnda kullanmn bilmedikleri iin, bozulmasn diye
birann abuk tketilmesi gerektiini dnmekteydiler.

Bira iimini anlatan mhr izimleri

Ekonomilerinde tahl retimi nemli bir yer tutan Hititlerde bira, ekmekle beraber balca besin kaynaklarndan
biri saylabilir. Bakent Boazkyde yaplan kazlarda ele
geen yazl kaynaklardan anladmz kadaryla kraliyet
topraklarnda malt ve bira retimi yaplmaktayd. Hitit biras, arpa veya gernikten (ilk tarm kylerinde yetien bir
buday tr) retilen, kalorisi yksek, mayal bir ikiydi.
Tadnn tam olarak nasl olduunu bilmemiz mmkn olmasa da, byk ihtimalle gnmzde tketilen endstriyel
retilmi biralardan lezzet ve grnt olarak olduka farkl
olmaldr. Bira, besleyici ve keyif verici zellie sahip olmas
yannda tanrlara kutsal iki olarak sunulurdu.
Hititler dneminde birann, arpann mayalanmasyla elde edildii, erbetiotu kullanlmad bilinmektedir. Alkol
derecesinin bugn retilen biralardan daha fazla olduu
dnlmektedir. Hititlerde bira, buday saplarndan yaplan kam (pipet) ile iilirdi. Yazl kaynaklarda be ayr eit biradan bahsedilir. Bunlarn en kalitelisi ear diye
adlandrlan, muhtemelen szlm ve alkol oran yksek
olan bir birayd. Nispeten kaliteli iki baka tr bira zellikle

askerlere datlmaktayd. En basit bira tr ise iinde yksek oranda tortu ve maya bulunan, szlmediinden dolay
kamla iilmesi gereken bir iecekti.
Hititlerde bira ve trleri ile ilgili olarak metinlerde geen
kelimeler unlardr:

ear bira
GETN.KA arap (ile) bira (kokteyli)/arap (ve) bira
KA.GAG(.A) : kalitesiz bir bira
KA bira
KA.GETN zel bir bira eidi
KA.LAL ball bira
Ya ve Parfm retimi

Hitit iviyazl tabletler sayesinde Hititlerde kullanlan


ya trleri ile ilgili bilgilere sahibiz. Bu yalarn ekstraksiyon (zn/suyunu karma) metotlar byk ihtimalle
Mezopotamyada kullanlan ile aynyd. En nemli yntemlerden biri ezme yolu ile yaplyordu. Bunun yan sra baz
yalar ncelikle scak sudan szlerek ekstrakte ediliyordu.
Bu ilemlerin ikisinin de kullanld durumlar vard. Scak
suyun eklenmesi ile yzeyde biriken ya bir kepe veya kak yardm ile alnrd. Mezopotamyada daha gelimi
ekstraksiyon (zn/suyunu karma) metotlar da biliniyordu.
Hitit metinlerinde bilinen ya ve trleri ile ilgili kelimeler
u ekildedir:

ya
.G susam ya, ya
GSERDUM (GSRDUM) zeytinya

Yalar sadece yiyecek olarak deil parfm yapmnda da


kullanlyordu. Mezopotamyadan elimize geen yazl kaynaklara baktmzda parfm yapmnda eitli metotlarn
kullanldn renmekteyiz. Ekstraksiyon (zn/suyunu
karma) ilemleri birbirine benzer deildi. Bunlardan biri
daha fazla ham madde eklenmesiyle, dieri s ile ya kullanarak, bir bakas ise yalnzca ya ile su kullanarak yaplmakta idi.

Hititlerde parfm kullanmna dair elimizdeki ilgi eken


rneklerden biri yledir: Hitit kral III. Hattuili, Msr firavunu II. Ramsese e olarak vermeyi dnd kz iin
yle bir neride bulunmaktadr: Kzmn bana iyi kokulu
ya (parfm) dkecek kiileri gnder! Onlar onu (prensesi)
Msr kralnn (firavunun), byk kraln evine (sarayna) gtrsnler!. Parfm olarak bilinen gzel kokulu maddenin
Hititlerde olduka sk kullanld bilinmektedir. Hitit metinlerinde parfm u kelimelerle ifade edilmekteydi:
.DUG.GA gzel kokulu ince bir ya
.SAG DUG.GA en iyi kokulu ince ya

Hititlerde tereya ise hem gnlk tketimde hem de


ayinlerde kullanlrd. Hitit iviyazl kaynaklar tereyann
ne ekilde elde edildii hakknda bilgiler vermektedir. Tereya eki stn yaykta alkalanmas ya da dvlmesi ile
elde edilmektedir. alkalama ilemi ahap bir kartrc ile

yaplr. alkalamadan sonra stn zerinde biriken ya topaklar alnr ya da kpte kartrlan st szlerek bir baka kaba aktarldktan sonra ya topaklar toplanarak tereya elde edilmektedir.

nandk vazosundan bir blm (izim)

Hitit iviyazl kaynaklarda geen tereya ve dier


hayvansal yalar hakkndaki kelimeler ise unlardr:
(uzu)

nebati (hayvani) ya
uzu.GU i ya
.NUN eritilmi tereya
.NUN.NA eritilmi tereya
.AH domuz ya
(UZU).UDU koyun ya, i ya

Boyama
Her ne kadar Hitit yazl kaynaklarndan boyama teknii
hakknda bilgi sahibi olmasak da birok renk eidi metinlerden bilinmektedir. Ayrca arkeolojik buluntular zerinde
boyama bezekleri de bulunmaktadr. Ancak bugn birok
farkl alanda kullanlan boyama sanat M.. 3000lerin sonuna doru Mezopotamyallar tarafndan gelitirilmiti.
Boyama ilemi ile kullandklar eyalara deiik renkler verirlerdi.

Yn, pamuk (pamuk iplii), keten Mezopotamyada gnlk yaamn parasyd. Yn boyanrken baz aamalardan
geirilirdi. Yn, boyamadan nce bir kepek znde slatlrd. Sonra bakr bir gme koyulur, boya ile yavaa stlr
ve kuru malzeme (renkleri sabit klan madde) ile ezilirdi.
Bu arada boyac tarafndan kartrlrd; bylece boya yn
zerinde eit bir ekilde hareket ederdi ve yanmas nlenirdi. Bir mddet sonra yn; tekneden kaldrlr, ykanr ve
kurutulurdu. Ancak ynn sk sk lekelenip iin bozulduunu biliyoruz. Yani boyama ilemi her zaman iyi sonu vermeyebilirdi. M.. 1. binyl Mezopotamya teknolojisini yanstan bu yntemde boyamann safhalarn renmekteyiz.
Mezopotamyada beyaz, siyah, kahverengi ve gri muhtemelen en yaygn olarak kullanlan doal yn renkleriydi.
Hitit metinlerinde baz renk adlar gemektedir. Hititlerde
de Mezopotamyada uygulanan boyama tekniiyle ya da
baka bir yntemle ynlere renk veriliyor olabilirdi.

Hitit metinlerden bilinen baz renkler ve renkli yn, tiftik


ile ilgili kelimeler yledir:

harki- beyaz
dankui- siyah
BABBAR beyaz
GE siyah
SA krmz
SG(.SG) yeil-sar
ZA.GN lcivert
SG.SA=SG.SA krmz? yn
SG.UZ BABBAR/GE beyaz/siyah tiftik
Cam
Cam genelde saydam ya da yar saydam, sert, inorganik
bir maddedir. Yksek scaklkta sv halinde iken, hzla souduunda katlar. Cam retiminin balangc M..
1500lerin sonlarna tarihlenir. En erken cam kaplar Kuzey
Mezopotamyada retilmitir. kalplama yntemi ile
bardak, kadeh, kk ie retmilerdir. Camn ham maddesi kum, kire ta ve sodadr. Daha nce som (katksz)
ktleler halinde olan camn ekilli olanlar sonradan retilmitir. Cama ekil verme ileminde baz aamalar vardr.
amur ya da tahta kalbn etrafna eriyik cam sarlr, sour
ve kalbn eklini alr. Kalp karldktan sonra, cama ekil
verme ilemi tamamlanr.
Boazkyde bulunmu olan baz tabletler Hititlerin cam
retimiyle ilgilenmi olduklar kansna vardrmaktadr. Bu
iviyazl belgeler cam yapmnda kullanlan ham maddelerin karlklar olan baz kelimeleri iermektedir.

Uluburun Bat M.. 1300lerdeki cam ticareti ile ilgili


kantlar ortaya koymas bakmndan olduka nemlidir.
Yk ksmnda bulunan 175 adet disk biimli cam kle imdiye kadar bulunan en eski cam klelerdir. Camlar turkuaz, kobalt mavisi, eflatun ve kehribar renklerindedir. Bu
camlar Ge Bronz andaki cam retim merkezleri ve ilenmemi durumdaki cam ticareti hakknda bilgi sahibi olmamz salamaktadr. Kobalt mavisi cam klelerin kimyasal analizi, bu klelerin kimyasal olarak Msrn 18.
hanedan dneminde retilen ufak cam ielerde kullanlan
cam ile ayn zelliklere sahip olduunu gstermektedir.
Yunanistandaki Miken yapm plaket biimli boncuklarda
yine ayn cam tespit edilmitir. Byle bir tespit her iki gruba ait malzemenin ham maddesi durumundaki camn ayn
kaynaktan elde edildiini gstermektedir.

Bu etkili ticaret ann bir paras olan Hititler de byk


olaslkla bu gibi kle camlar alp, eriterek, cam eya retiminde kullanyor ya da bu konuda uzmanlam SuriyeFilistinden retilmi cam eya satn alyorlard.
Deri Tabaklama

nsanln teknoloji tarihinde en eski zanaatlarndan biri


korunma ve giyim iin krk, deri imal etmek zere hayvan
postlar ile derilerinin ilenmesidir. Deri eski yaamda birok ama iin kullanlabiliyordu. Dizgin, tulum, anta, ok
klf, kalkan, ayakkab gibi baz eyalar deriden yaplmaktayd. Hitit metinlerinde de geen deri / deriden ilenmii
Smerce AGAB olarak yazlrd. LU AGAB deri iisi,

kundurac demekti. KU ise cilt, deri anlamna gelmekte idi. Ayrca deriden yaplm eya nne gelen belirtici/determinatif olarak da kullanlmakta idi.
Deri eyalar ile ilgili olarak baz Hitit metinlerinden bilinen eitli kelimeler:
KUA.GA.LA

deriden bir uval, tulum


KUDUG.GAN anta, kese, torba
(TUG/KU) E.B kemer, hafif tnik?
KUE.SR ayakkab
KUG.TAB.ANE eein mein gz siperlii, at gzl
(KU)KIR TAB yular, dizgin
KUKIR.TAB.ANE eek yular
KU.LA tulum
KU.UZ BABBAR/GE beyaz/siyah kei derisi
(G/KU)MA.URU.URU okluk
KUNG.BAR deri, rt, perde
G/GPSAN DUH.U.A deriden bir kap

Deri eyalarn retimi iin tabaklama teknolojisini anlamak gerekmekteydi. Tabaklama yani hayvan postlarn ilemede baz aamalar bulunmaktadr. Mezopotamya kaynaklarnda aamalar hayvann derisini yzme, tuzlama
(tuzlu suya bastrma suretiyle), tylerini alma ve azaltma
eklinde idi.

Tuz
Tuz doada kaya tuzu olarak, deniz suyunda ve baz gllerde bulunmaktadr. Eski alardan beri kullanlan tuz Hitit metinlerinde gemektedir. Hititlerde tuz bugn olduu
gibi yemek yapmnda ve kimyasal ilemlerde kullanlmtr. Ayrca etlerin korunmasnda Mezopotamyada olduu
gibi Anadoluda da tuz kullanlmtr. Tuz bulmak iin uzaklara gitmek gerekmezdi. nk Anadoluda her yerde mevcuttu. Deiik amalarla kullanlabilen tuz, saf olarak bulunamad durumlarda, gl suyundan ya da tuzlu topraktan
elde edilebilirdi.

Tuz ile ilgili olarak kaynaklardan bilinen Hitite, Smerce


baz kelimeler unlardr:

MUNputi-

(tuz) yn/topa, (tuz) kr


MUN tuz
LUME MUN tuzcular
LUME EPI MUN tuz imalatlar

Tuz hakknda Hitit metinlerinde geen Luvi diline ait eitli kelimeler ise yledir:
liki tuz sznts/szmas (?)

() vanni-, vari-, uvani- tuz blou, tuz sznts/szmas

MMAR VE SAVUNMA TEKNOLOJLER


Hititler dneminde Anadoluda resmi binalar ve tapmaklar ta temel zerine ahap destekli kerpi duvarlardan oluurdu ve dz daml olarak ina edilirdi. Hititler salam yaplar ina etmilerdir. na ile ilgili olarak ele geen belgeler
vardr. Buna rnek olarak verebileceimiz belgelerden birinde, ina srasnda yaplan baz ilemlerden ve yapmda
kullanlan ivi, bakr, demir eki, kazk gibi nesnelerden
bahsedilir.
Hitit yasalarnda da inaat ile ilgili maddeler vardr. rnein; bir kii dierinin evini atee verdii zaman ceza olarak yerine yenisini ina etmesi gerekiyordu.
Hititlerde ina ile ilgili bir dier belge ise; bir Hitit kralnn snr kent askeri yneticisine/valisine verdii emirleri
anlatan ynergedir. Bu belgenin belirli bir ksmnda kral
yneticiye kentin inas ve alt yaps hakknda baz direktifler vermektedir.
..genilii alt arn olsun. Ayrca yamur oluu ve
saak ile evrilmi olsun. Saak boyu nden alt arn olsun! Be kar dar km olsun! .ina edeceksin
ve alnm olsunlar! Ayrca yukarda
arn
olsunlar! Kenti ina etmeyi bitirinceye kadar alttaki kanal
alt arn olsun! Ayrca drt arn olsun! Kirli suyu yukarya karmayacak! Temiz suyu yukarya.ile eksinler! Sonra byk kaplar (kent ana kaplar), beki kulbeleri (kuleleri), merdiven balar,.kentler,
kaplar srgl olsunlar! Hibir ey ziyan olmasn!

Ta temel zerine kerpi duvar rmeye dikkat edilsin


ya da benzeri stne sva svansn! Sonra o svann st
dzeltilsin! Przl kalan at svas yamur yadnda
aaya damlamasn! na ettiin ehirde metal iisi
birina etsin! Sur duvarnda..byk kaplarn
(sur ana kaplarnn) ii ve d ta ile ayn biimde ina
edilsin! Ayrca sur duvarlarnn iine kimse kamasn!
erde kimse ate yakmasn! Taze kerpi duvara bir at,
katr ya da eek sahibini ieriye sk sk sokmasnlar! Dardan ya da yerli biri ieriye odun ve ra sokmasn!
Sur duvarn hi kimse oturmak iin kullanmasn! Surda
hi kimse ate yakmasn!
Sura hi kimse at, katr ya da eek sokmasn! Ayrca
kentte kanal knkleri kirletilmesin! Onlar her yl temizlensin!
Surlar
Hititlerde inaat alannda en iyi rneklerden biri kukusuz sur sistemidir. Dman saldrlarna kar ina edilen
surlar ift sra halinde uzanmaktadr. Biri ana sur dieri
ondan alt m. uzandaki daha alak olan surdur. Ana sur;
dikdrtgen eklindeki 30 cm. ya da 1,5 m. uzunluklarnda
olan talar yontularak har kullanlmadan birbiri zerine
yerletirilmitir. Surda ta sralarn zerinde kerpi sralar
yer alr. Her iki sur kulelerle salam bir hale getirilmitir.
Surlara ait olan ana kapnn i yzleri dardan ieri iri blok
talarla rldr. ki duvar da yksek bir istinat duvar
zerine oturtulur. Bu kadar salam surlarn yaplmas Hititlerin inaat alannda ulat baarl noktay gstermesi
bakmndan ilgi ekicidir.

Bu grkemli sur sistemi dmanlar iin nemli bir engel


oluturuyor ve kentin savunma ynnden gcn gsteriyordu. Hitit lkesinin baka kentlerinde de bu tr dayankl
yaplarn olduunu ele geen kaynaklardan renmekteyiz.
SANAT ESERLER RETM TEKNOLOJLER
Tasarm ve retim aamalar farkl materyallerde retilen eserler iin farkl gelimekteydi. rnein, 20 cm. boyunda bronz bir heykelciin retim sreciyle, Yazlkayadaki gibi antsal boyutta bir heykeltrai eserinin retim
aamalar elbette ki birbirinden olduka farkl olmalyd.
Hitit eserlerinin gerek teknik gerekse tasarm asndan ne
kadar gelimi olduklar gznne alndnda, bu eserlerin
son derece eitimli ve becerikli zanaatkrlar veya zanaatkr atlyeleri tarafndan retildiini dnebiliriz. Aada
bronz, demir ve seramikten retilmi sanat eserlerinin retimleri hakknda bilgiler verilmektedir.
Bronz Sanat Eserlerinin retimi
Bronz alarna adn verentun/bronz kukusuz ki Hititler dneminin de en nemli metaliydi. Arsen katkl
bronz, M.. 3000lerden itibaren Anadoluda kullanlmaktayd. Ancak bu tr bronzun sertlii, kalayla retilen bronzun sertliiyle boy lemeyecei gibi zehirli olan arsen
byk olaslkla bronz ustalarnn erken yata lmesine neden oluyordu. Bronz, bakr ve kalayn kartrlmasyla retiliyordu. Bu alam, sertlii ve dayankll sayesinde silah

ve tarm aletlerinin yapmnda tercih ediliyor ve sklkla


kullanlyordu. Hitit ordusunun bronz kl, kama ve ok ular dmana stnlk salamasnda kukusuz ki ok
nemli rol oynamaktayd. Bu ilevsel aletlerin yan sra,
bronz, kk boyutlu tanr heykelciklerinin retiminde de
arzulanan metallerden birisiydi.

Hitit bronz tanr heykelciklerinin yapm teknolojisi, silah


ve tarm aletlerinin yapm teknolojisinden pek farkl deildi. Ok ucu, kama, gibi silahlarn yaplmas iin nceden bir
ta kalp hazrlanyor, daha sonra ergitilmi metal bu kalbn iine dklyor ve soumas bekleniyordu. Souduktan
ve katlatktan sonra bronz silah kalptan kartlyor, kalbn yapsndan dolay ortaya kan kusurlar trpyle giderildikten sonra parlatlyordu. Son olarak da keskin ular
bileylenerek savata kullanma hazr hale getiriliyordu.

Dkme tekniiyle yaplan bronz heykeller iin de buna


benzer bir retim sreci dnlebilir. Heykel kalba dklp, souyup sertletikten sonra temizleniyor, parlatlyordu. Son olarak zerine ince detaylar ileniyordu. Heykelciklerin bazlar yekpare ekilde dklmlerdir. Bazlarnn
kollar ve bacaklar ayr ayr hazrlanm, sonra bedene
monte edilmilerdir. Bu heykellerin yapmnda belki cireperdue (yok olan balmumu) diye bilinen bir bronz dkme
teknolojisi de kullanlm olabilir. Bu yntemde nce yaplacak heykelin balmumundan bir kopyas hazrlanyor, sonra bu balmumu heykelciin etrafna kilden bir kalp yaptrlyordu. Kil kalp, heykelin tm detaylarnn gayet baarl
bir ekilde kopyalanmasn salyordu. Kil kalp kuruduktan
ve balmumu heykelciin eklini aldktan sonra frnlanyor-

du. Bu srete balmumu eriyip akyor, kil kalbn iinde


heykelciin tpatp ayns bir boluk brakyordu. Daha sonra, kil kalbn tepesine bir delik alyor ve ergitilmi metal
bu kalba dklyordu. Metal souyup sertletikten sonra
kil kalp krlyor ve bronz heykelcik ortaya kyordu. Hititlerde bu teknolojinin kullanlp kullanlmadn bilmemekteyiz. Ancak, ince detayl heykelciklerin retimi iin byle
bir yntemin kullanlm olma olasl, ta kalba heykelin
suretini kazmaktan daha yksek bir olaslktr.

Heykellerin diz kapa, gs kaslar gibi anatomik detaylar, elbiselerinin desenleri, kemerleri ve kamalar ince
izgilerle heykelin zerine ilenmekteydi. Heykelciklerin
bazlarnn gzleri ve kalar oyuk braklmtr. Byk olaslkla ka ve gz belirtmek iin buralara renkli talar ya
da farkl madenlerden ka-gz eklinde paracklar hazrlanp yerletiriliyordu.

Ne yazk ki, bu tr heykellerin yaplmasnda kullanlan


ta kalplardan hibiri elimize gememitir. Bu nedenle bu
heykellerin tam olarak nerede retildikleri henz bilinmemektedir. Acaba bu heykelcikler de silahlar ve tarm aletleriyle ayn atlyede mi retilmekte idiler? Yoksa bu kymetli
heykelciklerin retilmesi iin tapnak ya da saraya yakn
zel bir atlye tesis edilmi miydi? Bu sorularn yant ancak arkeolojik bir kazda ta heykel kalplar ya da hatal
retilmi heykel paracklar gibi heykel retimini gsteren
malzemenin ortaya kmasndan sonra verilebilecektir.

Demir Sanat Eserlerinin retimi


Hititlerde demir retimine dair btn bilgilerimiz sadece yazl kaynaklara dayanmaktadr. Bronz alarnda demir ok nadiren karmza kan bir metaldir. Demirin artlmas ve ilenmesi iin gereken teknoloji, Demir alarna
(M.. I. Binyllar) kadar tam olarak gelimemiti. Demirin
artlabilmesi ve ilenebilecek kvama gelebilmesi iin
1500C gibi bir scaklkta dvlmesi gerekmekteydi. Bronz
alarnda bu kadar yksek scakl salayabilecek bir
teknoloji henz bilinmiyordu.

Ancak, Hititlerin kk miktarlarda da olsa demirden


birtakm eyalar rettiklerini biliyoruz. zellikle yazl kaynaklar bize bu konuda k tutmaktadrlar.
Seramik Sanat Eserlerinin retimi

Hititlerin eit eit seramik sanat eserleri vard. Bunlarn iinde en gz alclar saray ve tapnaklarda kullanlan,
ou trenler iin retilmi gzel krmz gaga-azl testiler, heykelsi formlara sahip boa eklinde kaplar ve zerinde kabartmalarla eitli sahneler betimlenen byk vazolardr. Ayrca ambar ve depolamada kullanlan insan
boyunda iri kpler de bulunmaktadr.
Hitit saraylar ve tapnaklarndaki kazlarda gaga-azl,
krmz perdahl ok zel heykelsi formlara sahip trensel
iki kaplar bulunmaktadr. Bu trensel testiler, seramikten
yaplm da olsalar, adeta metalden yaplm gibi prl prl
parlak bir grnme sahiptirler. Byle parlayabilmeleri

iin, Hititli seramik ustalar, zel ince krmz bir kilden retilen bu testilerin, arkta ekil verdikten sonra kurumalarn beklemi, daha sonra deri ve tahta aletlerle d yzeylerini uzun sre perdahlamlardr. Bu perdahlama ilemi son
derece uzun sren ve g bir itir. Genel olarak, seramiin
yzeyindeki dzensiz mineralleri dzenli bir ekle getirir
ve daha gzel parlamasn salar. Perdahlama ileminden
sonra, testilerin stne bir kat sr ekilir. Bu sr, ok kaliteli
bir kilin iyice sulandrlp, krmz bir boya haline getirilmi
eklidir. Bu ekilde seramiin daha da youn krmz bir
renk almasn salar. Seramik, perdahlanp srlandktan
sonra piirilmek zere frna konur. Sonuta retilen iki
kab, gerekten de krallara layk bir gzellikte olurdu.
Boa ekilli kaplar arkta deil elde ekillendiriliyordu.
Bunlar yapan Hitit seramik ustalar slak kili adeta bir heykeltra gibi ekillendiriyorlard. Boann ekli aa yukar
belli olduktan sonra, zerine hayvanlarn boynuzlar, gzleri ve kulaklar ekleniyordu. Daha sonra da ince izgilerle
belirtiliyordu. Frnlanmadan nce krmz, devety ve siyah renklerde srlarla gerekli yerleri boyanyor, daha gereki bir grnme sahip olmalar salanyordu.

yksel betimlemeleri olan, kabartmal trensel kaplarn


retimi de olduka yetenek, tasarm ve teknik bilgi gerektiren bir iti. Kaplarn neredeyse bir metreye yaklaan boylar dnldnde, bunlar arkta yapan Hititli ustann
maharetine hayran kalmamak mmkn deildir. nsan figrleri ayr bir yerde kilden hazrlanp, vazonun gvdesine
yaptrlm, daha sonra da bir aletle ekillendirilmi, adeta
heykel gibi yontulmulardr. En son olarak figrler devet-

y, krmz, siyah boyalar kullanlarak renklendirilmi ve de


vazo frnlanmtr.
DOKUMA TEKNOLOJS
Kuma, hal, kilim gibi dokumalar genellikle yn, keten
ya da pamuk gibi organik malzemelerden retildikleri iin,
arkeolojik kazlarda nadiren elimize geer. Hitit yazl kaynaklarndan ve sanat eserlerindeki betimlemelerden anladmz kadaryla, Hititler dokuma iinde olduka ustaydlar. Kabartmalara resmedilmi Hitit tanrlar, krallar,
rahipleri, mzisyenleri, kadnlar ve ocuklar eitli gzel
kyafetler iinde gsterilmilerdir. Ancak bu kyafetlerden
hibiri gnmze kadar gelememitir.

Herhangi bir tekstilin retilebilmesi iin ncelikle dokumann yaplaca ipliin hazrlanmas gerekir. Bir tarm toplumu olan Hititlerin kei ve koyundan elde edilen ynleri
sklkla kullandklarn dnmekteyiz. Ynn kullanlacak
hale getirilmesi iin ncelikle hayvandan krplmas ve erilmesi gerekliydi. Eirme ilemi genellikle uzunca bir ahap ubuk ve bu ubuun st ucuna taklan bir araktan
oluan bir aletle yaplmaktayd. Gnmzde Anadolu kylerinde benzerleri kullanlan bu basit alet, ok ksa zamanda karmak koyun ve kei yn krpntlarn, arzu edilen
incelikte ipler haline getirebilmekteydi. Arkeolojik olarak
elimize geen, pimi topraktan yaplm, byke bir boncua benzeyen araklar bu tr aletlerin paralarydlar.

Dokumann yaplaca ip retildikten sonra, sra bunun


renklendirilmesine geliyordu. Yn iplerin doal bitkisel boyalar kullanlarak renklendirildikleri bilinmektedir. Ayrca
siyah, kahverengi, alaca ve beyaz koyun ve keilerden elde
edilen ynlerin doal renkleri de dokumalarda desen yapmak iin rahatlkla kullanlmakta idi.

Renklendirilmi iplikler dokuma tezghlarnda kuma,


rt ya da hah, kilim benzeri demeliklere dntrlyordu. Dokumann retilebilmesi iin ncelikle ipliklerin
bir tezgh zerine gerilmeleri gerekmekteydi. Ahaptan
yaplan bu Hitit dokuma tezghlar gnmzde kylerde
kullanlan kilim tezghlarndan ok da farkl deillerdi. Bu
tezghlar, dikdrtgen eklinde birbirine balanm drt ahap ubuktan oluan bir kasnak ve bunlarn kolay dokunmasn salayacak bir ada durmalarn salayan bir ayak
sisteminden olumakta idiler. Dokumann temelini oluturan dikey ipler, dzgn bir ekilde tezghn birbirine paralel st ve alt ubuu arasnda geriliyor, bota kalan alt taraftaki ularna da ipliklerin dzenli bir ekilde durmasn
salayacak araklar balanyordu. Tezghlarda kullanlan
bu araklar oval, gen, yumurta ya da armuda benzer
ekillerde, pimi kilden retiliyorlard. st kelerinde
ipin gemesi ve balanmas iin bir delik bulunmaktayd.
Hitit merkezlerinde yaplan kazlarda bu araklardan bol
miktarda kmaktadr. Ancak ahaptan yaplan tezghlardan gnmze gelebilen olmamtr.

Hitit Dokuma Tezgh Kopyas - M.. 1200


(ODT Bilim ve Teknoloji Mzesi)

ORDU VE SAVA
ORDU
Hititler ekonomik adan glenmek, snrlarn korumak
ve daha geni topraklara sahip olmak iin savamlardr.
Btn bunlar salamak iin dzenli bir orduya sahip olma
gereksinimi duyan Hititlerin askeri gcn yerli halk, egemenlikleri altndaki bal beyliklerden aldklar belirli sayda destek birlikleri ile zaman zaman cretli yabanc askerler ve de kuatma ncleri oluturmaktayd. Bunlardan
baka, kraln zel saray koruma birlii vard. Ordunun en
nemli iki gc piyadeler yani yaya askerler ve arabal savalard. Piyadelerin says arabal savalardan daha fazlayd. Arabal savalar ak alanda yaplan savata hzl
hareket ettii iin etkiliydiler. ki tekerlei olan sava arabalar gerek ak alanda gerekse engebeli arazilerde rahatlkla ilerleyebiliyorlard.

Hitit ordusunda da bugn olduu gibi rtbeler vard. Bilinen baz st rtbeli subaylar arasnda arap ba (belki
general), obanlarn ba (belki general, kolordu? komutan), ordu mfettilerinin ba, saray korumalarnn ba, krn binbalarnn ba, arabal savalarn ba vs. gibi unvanlar vardr. Ayrca yukarda belirtilenlerin alt rtbeleri
de sz konusudur.
Kn Anadoludaki hava artlarnn elverisiz olmasndan dolay Hitit ordusu ilkbaharda sefere kar k bala-

madan yani sonbaharda dnerdi. Seferler daha ok yaz


mevsiminde olurdu. Hititlerin belirli sayda srekli bir ordusu vard; ancak sefer dnemlerinde ou tarlada alan
erkekler de askere alnrd. Krallar sefere kmadan nce fal
baktrrlar ve faldan kacak sonuca gre sava yntemlerini belirlerlerdi. Krallarn yllklar sayesinde, Hititlerin deiik sava taktiklerine sahip olduunu reniyoruz. Kenti
ele geirmek iin yaplan ani gece basknlar, geri ekilir gibi yaparak dman artmak, kenti kuatarak yiyecek iecek stoklarnn bitmesini beklemek ve bylece halkn zorla
teslim olmasn salamak kullandklar yntemlerdi. Hititlerin uygulad sava taktiine en dikkat ekici rnek Msrllar ile yaptklar Kade (Kuzey Suriyede bugn Humus
kentinin gneydousundaki Teli Nebi Mend) Savanda grlr. Bu savata Hitit ordusu ncelikle Msr gzclerinden
gizlenmeyi baarmt. Bu durumdan phelenmeyen Msrllar kente doru ilerleyip kamp kurmaya balad srada,
Hitit sava arabalarndan oluan gl bir birlik dikkat ektirmeden etraflarndan kentin arka tarafna ilerledi ve
dman Msr birliklerinin ortasndan saldrd. Eer baka
bir Msr birlii yardma gelmeseydi Msr ordusu yok olacakt.

Hititler bir kente saldrmadan nce diplomatik yazmalar yapp kendi istekleriyle teslim olmalarn istiyorlard.
Eer dman direnirse o zaman kenti zorla ele geirip
emellerine ulayorlard. Ele geirilen bir yerden elde edilen ganimetler bakente gtrlrd. Deerli madenler, besin stoklar, insanlar ve iftlik hayvanlar bunlar arasnda
saylabilir. Ancak en nemli sava ganimetleri insanlar

(NAM.RA) ve iftlik hayvanlaryd. NAM.RA adl bu sivil


esirlerden tarmsal alanda, orduda ya da tapnakta yararlanlmakta idi. Hititler yamalad lkelerin tapnaklarna
sayg gstermekte ve tanr heykellerini bakent Hattuaya
gtrp kutsamakta idiler. nk tanrlarn gazabndan
korkarlard. Ayrca bu ekilde, o lke halknn egemenlikleri
altnda kalmas salanrd. Hititler fethettikleri yerin halkna Asurlulara gre daha merhametli davranmlar. Bir Asur
kral daha kat davranp grlmemi ikenceler yaparken
Hitit krallar byle bir zulm yapmamlar ve daha iyi davranmlardr. rnein kral II. Murili; egemenlii altndaki
bir lke isyan edince sefere km, ancak lke kralnn annesi kendisinden merhamet dileyince igalden son anda
vazgemitir.
Ordunun bakumandan krald. Askeri ynden eitilmeye
kk yata balar ve iyi bir eitim alrd. Kral seferlere ordu ile beraber giderdi. Ancak hasta olduu zaman veya baka bir seferde bulunduunda yahut lkedeki dini bir trene
barahip olarak katlmas gerektiinde yerine birini grevlendirirdi. Grevlendirdii bu kii onun adna ordunun banda sefere kard. Hitit ordusunda yksek rtbelere genellikle kraliyet ailesinden olan kiiler yelenirken, alt
dzeydeki grevlere ise lkenin ileri gelenleri atanrd.

Hititlerde donanmayla ilgili yeterli bilgiye sahip deiliz.


Ele geen kaynaklarda, Hititlerin genellikle kara savalar
yaptn anlyoruz. Hitit iviyazl kaynaklarnda deniz savalarndan fazla sz edilmemektedir. Sadece bir yerde geer. Bu belge son Hitit kral olarak bilinen II. uppiluliyamaya aittir. Bu olay imparatorluun son dnemlerinde

Kbrs aklarnda deniz kavimleriyle yaplan deniz sava


ile ilgilidir.

SAVA ALETLER
Dzenli bir orduya sahip olan Hitit ordusunda askerler;
ksa eteklik, vcudu korumak iin zrh, mifer, sivri ulu
ark giyerlerdi. Yakn dvte genelde kl, haner, mzrak
ve balta kullanmlard. Uzak dv iin mzrak kullanrlard, ama ok ve yay kukusuz ok daha etkiliydi. Ok ve yay
olaslkla hafif birliklerin silah olsa da arabal savalarca
da tanrd. Oklar koymak iin kullanlan okdanlk deri ya
da aa kabuundan yaplmakta ve olaslkla yirmi ile otuz
adet ok tamaktayd. Askerlerin kendilerini korumak iin
kullandklar aletlerden bir dieri kalkand. Olduka dayankl bir sur yapsna sahip olan Hititler dman kent surlarn ykmak iin ise koba ad verilen silah kullanmlard.
(Ayrca surlar iin bkz. Mimari ve Savunma Teknolojileri Surlar)

Hitit Kral II. Tuthaliya dnemine ait bir kl

(ZIRHLI) SAVA ARABALARI


Hitit ordusunun phesiz en nemli gc sava arabalaryd. ki tekerlei bulunan sava arabalar hem ak alandaki savalarda ok etkili oluyordu hem de engebeli arazilerde rahatlkla ilerleyebiliyordu. grevli askeri
tayabilen arabann iskelet ksm ahapt, deri rts bulunmaktayd. Alt ubuklu iki adet tekerlei vard ve tekerlekler ahapt. Arabay iki adet at ekerdi.

Hitit Sava Arabas

Bir Hitit sava arabasn oluturan baz nesneler unlard:

KUG.TAB.ANE

at gzl
yular, dizgin
NG.LA (at) koum takm
GUMBN tekerlek
(KU)KIR.TAB

Hititlerin sava arabalarnn says devlet gelitike artmtr. Kral Anitta dneminde (M.. 1700ler) bu say 40
civarndayken Kade Savanda (M.. 1274) 3500 olduunu renmekteyiz. Hititlerin sava arabalar olaslkla, ilk
nceleri iki kiiden olumakta idi. Bunlarn biri src dieri savayd. Ancak Msrllarla M.. 1274te yaplan Kade Savanda bu say olmutu. Msrllarn sava arabalar iki kiiden oluuyorken Hititlerinki kiiden
oluuyordu. Arabada bir src, bir sava ve kalkan tutarak dier ikisini koruyan bir nevi zrh grevi yapan bir asker daha vard. Aslnda bu ekilde arabann arl artm
olsa da, kalkan tutan bir askerin olmas can gvenliini artrmt.
Savalarda ordularn en byk gc olan bu sava arabalar Kade Savandan 15 yl sonra yaplan Hitit-Msr antlamasna da konu olmutur. Antlamada yle deinilmitir:
Eer dardan bir dman Hatti lkesine saldrrsa
ve Hatti lkesinin kral Hattuili bana yle yazarsa: Ona
kar bana yardma gel!, Msr lkesinin kral Byk Kral
Riamaea mai-amana (Ramses), askerlerini ve (sava)
arabalarn gnderecek ve dmann ezecek ve Hatti lkesini honut edecek!

Eer dardan bir dman Msr lkesine saldrrsa


ve kardein Msr lkesinin kral Riamaea mai-amana
(Ramses), kardei Hatti lkesinin kral Hattuiliye yle
yazarsa: Ona kar yardma gel!, Hatti lkesinin kral
Hattuili askerlerini ve (sava) arabalarn gnderecek
ve dmann ezecek!

SANAT
Gnmze kadar ulaabilen Hitit sanat eserlerinin hemen hepsi kraliyet sanatnn rnekleridir. Sanat eserleri
ehirlerin gzelletirilmesinde, tapnaklarn bezenmesinde
kullanldklar gibi, kiisel konum ve farkllklarn belirtilmesinde de nemli rol oynam olmaldrlar. rnein, bir
prensesin taklaryla, halktan birisinin incik boncuu arasnda fark olmalyd. Ayn ekilde, kraliyet ailesinin kulland, ok kaliteli kilden yaplm, krmz perdahl gzel testiler, kap kacaklarla, herhangi bir Hitit evinde gnlk
kullanlan seramik taslar, tabaklar arasnda da kalite ve fiyat asndan ciddi farklar olmalyd.

Kraliyet ailesinden olmayan insanlar da mutlaka evlerini


kilime benzer tekstillerle sslyor, ahap, sepet ya da dokumalardan yaplm ss eyalar kullanyor olmallard.
Ancak bu eserlerin ou organik malzemelerden retildikleri iin gnmze kadar gelememilerdir. O nedenle, bizim
Hitit Sanat olarak adlandrdmz sanat eserleri, ounlukla kraliyet ailesi ve asillerin himayesinde retilmi, metal,
kymetli talar gibi daha dayankl malzemelerden yaplm
ya da zamann ypratmasna dayanabilecek antsal boyutta
eserlerdir.
Ancak btn bu eserleri birbiriyle ilikili klan, bir Hitit
Sanatndan bahsedilebilecek birtakm belli bal stilistik ve
ikonografik zellikler bulunmaktadr. rnein, minik bronz
heykelciklerde ve kayalara oyulmu antsal boyutta kabartmalarda da ayn stilistik zellikleri grmek mmkndr. retildii materyal veya retim teknolojisi ne olursa

olsun, bizim Hitit eserlerini tanmlamamz salayan ite bu


stilistik ve ikonografik zelliklerdir.

ANITSAL HEYKELLER VE KABARTMALAR


Hititlerde heykeltralk sanat olduka gelimiti. Hitit
tanrlarnn ya da krallarnn tatan yaplm boyutlu
antsal heykelleri olduu dnlmektedir. Hitit heykel sanat denildiinde aklmza daha ziyade Boazkyde bulunan (Akhava tapna) Yazlkayann duvarlarn ssleyen
kabartmalar ya da Boazkyn giri kaplarnda yer alan
sfenksler gibi, mimari yaplarn eleri olan heykeltralk
eserleri gelir. Bunlarn pek ok rnei Hitit mparatorluunun kontrol altndaki topraklarda retilmi ve gnmze kadar gelmilerdir.

Hitit anda retilen heykellerin en etkileyicileri belki


de Boazky ve Alacahyk gibi ehirlerin ana giri kaplarn ssleyen eserlerdir. Boazkyde surlardan ehre alan
kaplar sfenksler ve aslanlar gibi koruyucu zellii olduu
dnlebilecek yaratklarla donatlmlardr. Boylar neredeyse bir buuk-iki metreyi bulan bu koruyucuhayvanlar, kaplarn her iki yannda, birbirlerine paralel ancak kapdan geecek insana bakar ekilde, simetrik gibi yerletirilmilerdir. Bu yaratklarn belki de kapdan ktlklerin girmesini engelleyebilecek zelliklere sahip olduklar
zannediliyordu. Her bir hayvan byk birer kaya parasndan yekpare olarak yontulmutur. Bylelikle bu yekpare
byk bezeli talar, kap binasnn mimarisinde tayc rol

oynamaktadrlar. Yaratklarn yele, yz ifadeleri, anatomik


zellikler, kanatlarndaki tyler gibi detaylar daha sonra
ince bir iilikle ekleniyordu.

Sfenks ve aslanlarn yan sra, Boazkyn kaplarndan


bir tanesi daha sonra Sava Tanrs ZABABA olduu anlalan yksek bir kabartma ile bezenmitir. Bu kapya nceden
verilen Kral Kaps ad deitirilmemitir. Gerek bir insan
boyutundaki tanr kabartmas profilden ilenmitir. Banda mifer, zerinde ksa sava etei, elinde sava baltasyla
resmedilmitir. Bandaki miferde bulunan boynuzdan bu
kabartmann bir tanry betimledii anlalmtr. Kabartmadaki kyafetin detaylar ince izgilerle taa son derece
zarif bir ekilde oyulmutur. Sava kyafetleriyle resmedilmi bu grkemli heykelin de ehri simgesel olarak koruduu olasl dnlebilir.

Boazkydekilere benzer sfenksler, bir klt merkezi olduu tahmin edilen Alacahykn de giri kaplarnda yerlerini almtr. ehrin ana girii olan bu antsal kapdaki
sfenkslerin boyu yaklak iki buuk metredir ve bugn bile
ziyaretileri etkileyen grkemli bir grntleri vardr.
Sfenkslere ek olarak, bu kap binasnn n ve giri cepheleri
eitli kabartmalarla bezenmitir. Bu kabartmalarda dini
bir tren srasndaki enlikler ve av sahneleri resmedilmitir. Hitit kral ve kraliesini Frtna Tanrsnn sembol boa nndeki bir sunaa dua ederken gsteren bu sahnede
enlik trenine getirilen kurbanlar ile trene katlan mzisyen, dans ve akrobatlar resmeden kabartmalardaki canl
yksel anlatm son derece dikkat ekicidir.

Boazkyn antsal kaplarndan


birisini ssleyen sfenks

Boazky Kral Kapsnda


betimlenen tanrsal-kral
heykeli

Hititler ehirlerinin iinde bulunan tapnaklarn yan sra, Boazkyde olduu gibi yerleim yerine yrme mesafesinde olan ak hava tapna Yazlkayay kent dna ina etmilerdi. Bu kutsal ak hava tapnma alannda
bulunan kabartmalar byk olaslkla buralarn manevi deerlerinin anmsanmasnda ve ayinlerin yaplmasnda kayda deer rol oynamaktaydlar. Yazlkaya, doada bulunan
birka odacktan oluan kaya boluklarndan olumutur.
Hititler bu grkemli kayaln duvarlarn kabartmalarla

bezemiler, dini ve trensel hisleri younlatrabilecek bir


ekle gelmesini salamlardr.

Alacahykn sfenkslerinden biri

Kutsal olduu dnlen su kaynaklarnn yaknlarn da


Hititler antlarla bezemilerdir. Bunlarn en grkemlisi
Konya-Beyehir Glnn dou kysnda bulunan Eflatun
pnar Antdr. Onalt adet byk dikdrtgen kesimli kaya
parasndan oluan bu ant, kabartmalarla sslenmitir ve

Alacahyk kabartmalarndaki akrobatlar

tasarm baz Hitit mhrlerini ksmen andrmaktadr. Kabartmalar hava artlar nedeniyle yzyllardr anm ve
detaylar grnemeyecek bir hale gelmi olsa da, resmedilen figrn ana hatlar hala belli olmaktadr. Antn tepesini
boydan boya kaplayan kocaman bir gne kursu, ellerini
yukarya kaldrm insans yaratklar tarafndan tanmaktadr. Btn anmlna ramen Eflatunpnar Ant gnmzde bile son derece etkileyicidir.

Krsal kesimde de, doal kaya yzeylerine ilenmi birtakm kabartmalarn varl tespit edilmitir. Bu kabartmalarn tamam Hitit mparatorluk Dnemine (M.. 14001190lar) tarihlendirilmektedirler. Kabartmalarn lkenin
snr blgelerinde younlaan dalm, kraln ynetimi altndaki topraklar belirtiyor olma olasln akla getirir.
Muhibbe Dargann da ne srd zere, stratejik noktalara yerletirilmi bu kaya kabartmalar kralln krsal ke-

simdeki propagandasnda nemli rol oynamaktaydlar. Bu


kabartmalarn bazlar nemli geitlerde bulunmaktadr,
bunlar da kullanlan yollar iaret etmek amacyla kayalara
kaznm olabilirler. Bu tr kabartmalar genellikle profilden
resmedilmi, huni eklinde apka takan, ksa sava etekli,
elinde yay ve mzrak tutan, erkek figrlerinden oluurlar.
Karabel-Kemalpaa (zmir), Hemite (Adanann kuzeydousunda Seyhan Irmana yakn bir yerdedir) ve Hanyeride
(Kayseri-Develi) bulunan, doal kayalklara yontulmu kabartmalar bunlara rnek gsterilebilir. Ancak, Sirkeli (Ceyhan)da bulunan ve II. Muvatalliyi resmettii dnlen
kayaya kaznm kabartmada; kral bana bala benzer bir
ey giymi, uzun giysili, elinde Hitit krallarna zg kvrk
bir asa ile birlikte resmedilmitir.

BRONZ HEYKELCKLER
Bu tanr heykelcikleri genellikle 15-20 cm. yksekliinde,
yrr pozisyonda betimlenmi, st bedeni plak, ksa bir
sava etei giyen erkek figrleridir. Tanr olduklarn gsteren klah eklinde byke bir balk takmaktadrlar. Bunlarn bazlarnn kollar krk durumdadr. Ancak gnmze
salam ulam olan heykelciklerde; tanrlarn bir kollarn
bklm durumda ve adeta bir asa tutar gibi bel hizasnda
nlerinde tuttuklar, dier kollarn ise adeta bir mzrak
atarm gibi balarnn stne kaldrm olduklar grlmektedir. Heykelciklerin yumruk yaplm ellerinin iinde
bir boluk olmas, bunlarn ellerinde bir zamanlar birtakm
aletler, silahlar tadklarna iaret eder. Ancak bu aletlerin

hibiri gnmze kadar gelememitir. Bronz heykelciklerde tespit ettiimiz bu poz, Fasllarda (Beyehirin 16 km.
dousu) bulunan stel (dikilita)-antndaki devrinde tamamlanmam yksek kabartmal tanrnn duruuyla hemen hemen ayn gibidir. Burada da uzun klah balkl, ksa
sava etekli bir erkek tanr, bir eliyle mzrak atar gibi poz
verirken, dierini bel hizasnda ne doru tutmaktadr.

(Solda) Bronz Hitit tanr heykelcii (Sivas)


(Sada) Fasllar Ant (Konya-Beyehir)

ALTIN VE GM ZYNET EYALARI


Hititlerin altn ve gmten taklar, tanr heykelcikleri,
hatta trensel iki kaplar rettiklerini biliyoruz. Altn ve
gm, yumuak ve kolay ilenilebilen metaller olduklarndan insanolunun en erken ekil vermeye balad metaller olmulardr. Hititli ustalar da bu metalleri byk maharetle ileyip ok gzel eserler retmilerdir. Ne yazk ki, bu
kymetli eserlerin pek ou kaak kazlarda ortaya kmlar ve dolaysyla elimizde ne tr bir arkeolojik ortamdan
elde edildiklerine dair bilgi bulunmamaktadr. Bu kymetli
eserlerin bazlar gnmzde dnya mzelerinde sergilenmektedir.

Altn ziynet eyalarnn en etkileyicileri, kolye olarak kullanldklar dnlen kk tanr ve tanra heykelcikleridir. Tanralar ounlukla oturur vaziyette, neredeyse balarnn kat byklkte, hale eklinde bir balkla
betimlenmilerdir. Ykseklikleri genellikle iki-drt cm. arasndadr. Bu heykelciklerin en gzel rneklerinden birisi,
gnmzde New York Metropolitan Mzesinde sergilenmekte olan, Anadoludan kaak olarak yurt dna karlm
bir kolye ucudur. Bu rnekte, aslan ayakl bir tahtta oturan
tanrann kucanda bir ocuk oturmaktadr. Tanrann
kolyesi, kpeleri, yz hatlar, parmaklar byk incelikle
resmedilmitir.
Bunun gibi, altn erkek tanr heykelcikleri de yaplmaktayd. Bu tanr heykelciklerinin tasarmlar bronz tanr heykelciklerininkine ok benzemekteydi, ancak daha kk lekte retilmekteydiler.

Altn tanra heykelcii

Altn tanr heykelcii

SERAMK SANAT ESERLER


Pimi topraktan yaplan kap-kacak, vazo, bardak gibi
eyalar, Bronz alarnda her evin mutfanda bulunmaktayd. Porselen ve cam tabaklarn bulunmad, elik ya da
bakr tencerelerin mutfaklara girmesinden yzyllarca nceki bu devirde, bunlar gnlk hayatta yemek piirmek ve
yemek iin kullanlan sofra takmlarydlar. Arkeolojik bilgi
vermeleri asndan bu gnlk eyalar ok nemli de olsalar, tabii ki bunlara sanat eseri demek yanl olur. Ancak,
Hititler, tapnak ve saraylarnda kullanlmak zere pimi
topraktan, son derece zenle trensel kaplar yapmlardr.
Bu trensel kaplarn; kullanm alanlar, tasarmlarnn z-

gnl ve retim tekniklerinin gelimilii nedeniyle sanat eserleri iinde incelenmesi uygundur.

Testilerin bazlar heykelsi zelliklere sahiptir. zellikle


tapnaklarda kullanlmak zere yaplm, boa eklindeki
iki kaplar son derece ilgintir. Frtna Tanrsnn kutsal
hayvan boadr. Belki de bu boa eklindeki testiler, Frtna Tanrs ile ilgili trenlerde kullanlmaktayd. Bu ekildeki
trensel iki kaplar, boann srtndaki bir delikten dolduruluyor, ilerindeki ikiler boalarn aznda ya da burunlarndaki deliklerden aktlarak sunuluyordu.

Hititlerin bir de yksel betimlemeler yapan trensel


seramik kaplar vard. Bunlar olduka byk, yaklak bir
metre yksekliinde, kp ekilli trensel kaplard. Bu tr
kaplarn kalntlar hemen her zaman kutsal saylan yerlerde bulunmutur. En etkileyici ve en iyi korunmu rneklerinden ikisi nandk (ankr - Ankara arasnda) ve Bitikten
(Ankara) ele geenlerdir. Bu kabartmal iki klt kabnda
birer kutsal evlenme sahnesi resmedilmitir. Kp eklindeki vazo, adeta bir izgi roman gibi yatay ksmlara blnm, her bir ksmda anlatlan olayn bir ksm resmedilmitir. rnein, nandk Vazosunda, en alt ksmda dn iin
yemeklerin ieceklerin hazrlanmas, mzisyenlerin alglaryla yaptklar gsteri resmedilmi; ikinci ksmda boa
eklindeki bir tanr sunana yaplan adak gsterilmi;
nc ksmda algclarn yapt geit, bir altar ve dn
yata olduu dnlebilen bir mobilya gsterilmi; en
stte de yine algclar, akrobatlar, sazl zilli bir gsteri ekibinin nnde gelin ve damat resmedilmitir.

Boa ekilli trensel seramik


kap

Kabartmal nandk Klt


Vazosu

MHR VE MHRCLK SANATI


Eski alarda mhr en nemli kimlik gstergelerinden
birisiydi. Hitit kral mhrleri, Osmanl padiahlarnn turalarna benzer ilev grmekteydiler. zerinde bulunduklar dokmann gerekliinin ve gvenilirliinin gstergesiydiler.
Kraliyet yazmalarnn hemen hepsi kil tabletlerle yapldndan, mhrlerin kile bastrldnda iz brakacak ekilde yaplmalar gerekmekteydi. Mhrn ancak birka santimetrekare olan kck yzeyine, sahibinin ad, nvan ve

onu tantacak, dier mhrlerden farklln gsterecek


imgelerin kaznmas gerekiyordu. Bu nedenle mhr iilii
olduka beceri isteyen bir sanat tryd.

Gm, altn veya bronz gibi kymetli metallerden yaplan Hitit mhrleri, hafif dbkey, dairesel bir basm yzne sahipti. Arkalarnda mhrn boyuna aslmasn salayacak delikli bir dzenek bulunmaktayd. Bylelikle kral ya
da mhr sahibi nemli kii, mhrn her zaman zerinde tayabilir, hem mhrn gvenliini salar hem de istedii zaman kullanabilirdi.

Hitit mhrlerinin basm yzeyleri genellikle dairesel bir


tasarma sahiptiler. En basit mhrlerin bir emberin iine
izilmi birka iaretten ibaret olduklarn grmekteyiz.
Ancak kral mhrleri gibi nemli mhrlerin tasarmna
olduka zen gsterilmekteydi. Aratrmaclar bu tr mhr tasarmna aedicula (adikula) demektedirler. Aedicula,
Latince evcik anlamna gelen bir
kelimedir. Kral mhrlerinde
grdmz, iki stun zerinde
dururmu gibi gsterilen ift kanatl gne kursunun oluturduu dizaynn bir eve benzemesi
nedeniyle bu ad bu tr mhrler
iin uygun grlmtr. Ancak bu
stuncuklarn ve ift kanatl gne
kursunun,
gne
Kile baslm mhr basks (im)/majeste(m) anlamna gelen
Hitit imgeleri olduu dnl-

mektedir. Bunlarn Hitite ya da Smerce ev szc ile


ilgisi bulunmamaktadr.

rnein Kral IV. Tudhaliyann bir tablet zerinde grlen mhr basksn ele alalm. Bu mhrn merkezini oluturan dairesel yzeyin iinde birtakm imgeler oturtulmutur. En tepede ift kanatl gne kursu durmaktadr. Gne
kursu, iki tarafta da birbiri zerinde yer alm birer stun
zerine yerletirilmitir. Stunlar aslnda Hitit-Luvi hiyerogliflerine gre byk kral anlamndadr. Bu iaretlerin
arasnda ve yan taraflarnda Hitit hiyeroglifleriyle yazlm
yazlar bulunmaktadr. Gne kursunun sol kanadnn altnda trensel kyafetli bir kadn figr, sa kanadnn altnda da IV. Tudhaliyay kucaklam olarak betimlenmi bir
erkek tanr figr yer almaktadr. Merkezdeki bu dairenin
etrafn iki ember eklinde yazlm Hitit iviyazlar erevelemektedir. Burada kraln soy aac belirtilmi ve zellikle III. Hattuili ve Puduhepann olu olduu belirtilmitir.

Bu mhrdeki detaylara baktmzda, kadn figrnn


elbisesinin kvrmlarnn btn inceliiyle gsterildiini, IV.
Tudhaliyay himayesine alan tanrnn ve kraln perspektif
anlayyla, heykelsi bir boyutlulukla resmedildiklerini
grmekteyiz. Bu detaylarn metal mhr yzeyine ilenmesinin olduka beceri isteyen ve mkemmel bir tasarm gerektiren bir ilem olduunu alglayabiliriz. Bu adan mhr ustalarnn aynen mcevher ustalar gibi sabrla ve
dikkatle metalin yzeyini ilediklerini dnebiliriz.

Dairesel bask mhrlerin yan sra, ender olmakla birlikte silindir mhrlerin de Hitit Krallnda kullanldn
grmekteyiz.

HTT SANATININ GRSEL ZELLKLER


Hititler bizlere grsel etkileyicilii gnmze kadar sregelmi, evrensel sanat boyutuna ulam eserler brakmlardr. Acaba bu eserlerin kalclnn ve etkileyiciliinin srr nedir?

Hitit sanatnn bu kadar etkileyici, grsel olarak bu kadar


ilgi ekici olmasnn nedenlerinden birisi antsall, dieri
de ykselliidir. Boazky (orum), Alacahyk (orum)daki kabartmalar ile Eflatunpnar (Konya-Beyehir
Glnn dou kys) ve dier merkezlerdeki antlarn yapsndan, evreleriyle oluturduklar grsellikten etkilenmemek zordur. Bir zamanlar kraliyetin hkimiyeti altndaki
halk etkilemek iin retilmi bu grkemli sanat eserleri,
bugn de bu ren yerlerini ziyaret edenleri bylemeye
devam etmektedirler.

Hitit sanatn evrensel klan bir dier zellik de sanatlarn bize byk baaryla aktarabildikleri yklerdir. Gerek
Alacahykteki kabartmalar olsun, gerek nandk Vazosunun zerindeki tasvirler olsun, bunlarn her biri bize Hititlerin dnyasyla ilgili birer yk anlatr. Hititlerin nasl yaadklar, nasl tren yaptklar, tanrlarna nasl
taptklaryla ilgili bilgi verirler. Hitit sanatnn bu zellii
gnmz insannn ilgisini ekmede etkilidir.

NAN SSTEM
Hititlerin en byk zelliklerinden biri de fetihi bir toplum olmalardr. Hititler fethettikleri topluluklarn halklarna kar herhangi bir saldr olmadka iyi davranmlar ve
alnan ganimetlerden hediye olarak sz etmilerdir. Bu tip
ifadelere Hitit metinlerinde olduka sk rastlanmaktadr.
Hititler ganimetlerle beraber bu lkelerin tanrlarn da
kendi tanrlar topluluuna katmlar, hatta bu tanrlara ait
heykelleri bakent Hattuaya tamlardr. Bylece Hitit
egemenlii altna giren halklarn merkezi bir otorite altnda
yaamas salanmtr. Bu zelliklerinden dolay Hititler
kendilerinin Bin Tanrlar olduunu metinlerde vurgulamaktadrlar. Tanrlar Topluluu zamanla o kadar kalabalk
olmutur ki III. Hattuili dneminde kralie Puduhepa tanrlar topluluunu yeniden dzenlemek zorunda kalmtr.

Hititler, tanrlarn insanlar gibi yaadklarna, evlendiklerine ve ocuklarnn olduuna inanmaktaydlar. Hititlerin
dini inanlarn izleyebileceimiz yer yukarda da belirttiimiz gibi Boazky=Hattuann 1,5 km. kuzeydousunda
bulunan Yazlkaya ak hava tapnadr. Doal kire tandan oluan kayalar arasndaki A ve B odalarnda Hititler
dini ayinlerini gerekletiriyorlard. Tapnan duvarlarnda olduka ince bir iilikle yaplm tanr tasvirleri bulunmaktadr. Bu tasvirlerde yer alan erkek tanrlar genellikle
sivri ve boynuzlu bir balk, dizlerine kadar inen ksa etek
ve sivri ulu ayakkablar; kadnlar ise silindirik balk, pileli
uzun etek giymi olarak tasvir edilmilerdir. Tapnak; A
odasndaki tren alay ile birlikte B odasnda bulunan ka-

bartmalar dhil toplam 83 figr ve de hiyeroglif yazlardan


olumaktadr. A odasnda orta sahneye kardan bakldnda soldan tanrlar, sadan ise tanralar alaynn bu sahneye doru ilerledikleri grlmektedir. Tanr ve tanralar
alay, Hititlerin ba tanrs olan Frtna Tanrs (Hurri adyla) =Teub ile batanras Arinnann Gne tanras (Hurri adyla)=Hepat ve ocuklar arrummann bulutuu orta
sahne; dier adyla karlama sahnesi ile son bulmaktadr.

Yazlkaya karlama sahnesi (izim)

Hititlerin ba tanrs Frtna Tanrsdr. Bu tanrnn Hattice ismi Taru, Hurrice ismi ise Teubtur. Metinlerde Hatti
lkesinin Gn Tanrs, Hattinin/Hattuann Frtna Tanrs gibi adlarla adlandrlan tanrnn simgesi Wye benzer
bir hiyeroglif iareti idi. Tanr tasvirli sanat eserlerinde genellikle Frtna Tanrlar dalarn ya da da tanrlarnn

zerinde durur biimde tasvir edilir, tanrnn kutsal hayvan ise boadr.

Ba tanra ise Arinnann Gne Tanrasdr. Ge Hitit


Dneminde Kubaba ismini alacak olan tanrann Hurricesi
ise Hepattr ve Yazlkaya tasvirlerinde ad hiyeroglifle Hepat olarak yazlmtr. Genellikle iki leopar arasnda oturur
biimde betimlenen tanra ayn zamanda ba tanr Teub'un karsdr.
Tanrlar Topluluundaki dier tanrlar;
Hattili Tanrlar

Taru - Vuruemu: Frtna Tanrs ve Gne Tanras (Ba


Tanr ifti)
Telipinu: Ba tanr iftinin oullar bereketi temsil eden
tanr
Hatepinu: Telipinunun kars

Nerik ve Zippalanda Kentinin Frtna Tanrs: Ba tanr iftinin oullar


Mezulla: Ba tanr iftinin kzlar
Zintuhi: Tanra Mezullann kz

Lelvani, dutaya, Papaya: Yeralt Tanrlar

ulinkatte: Sava ve Salgn hastalklar, Veba Tanrs


Vurunkatte: Sava Tanrs

Hurrili Tanrlar
Teup ve Hepat: Frtna Tanrs ve Gne Tanras (Ba
tanr ifti)
arrumma: Ba Tanr iftinin oullar

auga: ift cinsiyetli, Ak ve Sava Tanr(a)s


Hitit Tanrlar
iu: Tanr

Halki: Tahl ve Hububat Tanrs


ivat: Tanrlatrlm Gn

pant: Tanrlatrlm Gece


Hititler lkelerinin bana gelen tm felaketlerin nedeni
olarak tanrlarn fkelerini grrler ve tanrlar fkelendirmemek iin onlara srekli yiyecek ve iecekler sunduklar trenler dzenlerlerdi. Bu trenlerdeki sunumlar olduka sk kurallara balyd ve tapnak grevlilerinin
sunum srasnda uymas gereken temizlik kurallar ve sunumlarn ieriini belirleyen krallar tarafndan dzenlenen
yasa niteliinde ynerge metinleri vardr.

ENLKLER
Hititlerde dier unsurlar gibi enlikler de deiik kkenlere ait ve ok eitlidir. Yln belirli dnemlerinde (zelikle
lk ve Sonbahar enlikleri vs. gibi) kutlanan enliklerin zamannda kutlanmamas durumunda tanrlarn gazabna urayacaklar dncesinin etkisinde idiler. Bu enliklerin bazlarnda yamurun yamas, bolluk-bereket, iyi mahsul ve
kraln gcnn artmas iin tanrlara eitli kurbanlar sunarak tanrlarn isteklerini yerine getiriyorlard.
Hititlerde yln en nemli blm ekimin yapld ve
rnn kaldrld dnemlerdi. Bunlar tanr adna dzenlenen byk enliklerle kutlanrd.
Hititlerin enliklerini kutlama biimleri ve ayinleri tabletlerde ayrntl bir ekilde anlatlmtr. Buna gre Hitit
enlikleri tek bir gnle deil de gnler boyunca devam
ederdi. Baz enlikler dans, mzik, oyunlar ve ziyafetlerle
kutlanrken, bazlar sadece kurban ayinlerinin yapld
trenler niteliindedir.

Ele geen metinlerden enliklerin tanm, okunan dualar,


trenlerde kullanlan malzemeler, tketilen yiyecekler, kou yarmalar, ark ve danslar hakknda detayl bilgiler
edinmek mmkndr.

Trenler genellikle kent merkezinde ve kralla bal dier merkezlerdeki kutsal yerlerde yaplrd. Olaslkla byk izleyici kitlelerinin nnde gerekletirilen trenlerde
kral, kralie ve tanr heykellerinin yer ald tren alay oluurdu. Burada mzisyenler mzik aleti alarlar, ilahiler sy-

lenir ve dans edilirdi. enlikler dier kutsal klt merkezlerinin ziyareti ile devam ederdi. Dini merkezlerde tren alayn karlayan danslar ve ilahi okuyanlar bulunurdu. Burada kral ellerini iyice ykayp kuruladktan sonra tapnan
tanr heykelinin bulunduu kutsal odasna geer, sonra tanrya yiyecek ve iecek sunard. Burada tanrnn onur konuu olduu bir ziyafet verilirdi.
enlik alay tanr heykelciklerini ehrin dnda bulunan
ve talarla evrelenmi olan kutsal alanlara gtrrd. Burada tanrlar iin kurban kesilir, tekrar bir ziyafet verilir,
arkl ve dansl gsteriler dzenlenirdi. Ayrca kraln hakem olduu Hititlerin her zaman kazand temsili savalar
dzenlenirdi. Kazananlara dller verilir ve enlik sona
ererdi.

AYNLER (RTELLER)
Hititlerde enlikler ve ayinler birbirlerinden kesin izgilerle ayrlmtr. enlikler tanrlar iin dzenlenen dini tapnma trenleri iken ayinler genellikle bireylere zgdr.
Ayinler belli durumlarda belli kiilerin isteklerini yerine
getirmek iin yaplrd. Ayinler katlmclarn hareketleri,
yakarlar, dualar ve mzik eliinde sylenen dini arklarla yaplrd. Ayinleri deneyimli kiiler dzenlerdi. Buna
bir rnek doum yaptran kii anlamna gelen hasavalardr. Bu nvan tayan kadnlar hekimlerle, khinlerle
ve byc rahiplerle ibirlii yaparlard.

Dua, fal ve by metinleri Hitit arivinde sklkla bulunan


ayinle ilgili metinler arasnda yer almaktadr.

DUA
Hitit arivlerinde ele geen bir grup da dua metinleri ile
ilgilidir. Bu gruptaki dua metinlerinin hepsi Hitit krallarna
aittir. Halkn dua edip etmedii, ediyorsa bunun ne ekilde
olduu konusunda ise bir bilgiye sahip deiliz.

Hititlerde tapnaklar halka ak deildi. Kral, hanedan


mensuplar ve yksek rtbeli memurlar tapnaklara girebiliyordu. Dualar tapnaklarda tanr heykellerinin karsnda
ve ayn zamanda barahip olan kral ile hanedann dier
yeleri tarafndan ediliyordu. Dier katlmclar sadece dinleyici olarak bulunuyorlar ve dua sonunda min anlamna
gelen yle olsun" diyorlard. Dua metinleri genellikle arivlerde saklanyor ve lkenin bana bir felaket geldiinde ya
da hanedandan biri hastalandnda arivden karlarak
tekrar okunuyor olmalyd.

Aada II. Murilinin dua metninden bir blm sunulmaktadr. Hatti lkesini kasp kavuran veba salgnna kar
edilen bir dua olduu iin bu metin veba duas olarak adlandrlmtr.
(Arka Yz): Hatti lkesi salgn hastalk tarafndan inim
inim inlediinden ve lke insanlar kitle halinde ldklerinden, Tuthaliya skandal lkenin bana ar bir bela gi-

bi gelip oturdu. (Bu belann byle olduu) bana tanrlar


tarafndan fal aracl ile teyid edildi.
Ey (tanrlar) beylerim, (bununla ilgili olarak) fal vastasyla bir aratrma yaptrdm ve bunun sonucu lkede
hkm sren vebann nedeni olarak sizin tapnaklarnz
(ve ayaklar altna alnm olan) tanr yemini ortaya kt.
imdi en bata siz beylerim (tanrlarn) yeminiyle ilgili
olarak (sunulmas gereken) kurbanlar zerinde durulacaktr. imdi (sizinle ilgili her eye) aklk getirilecektir.
Ben bizzat kendim siz beylerim tanrlara tvbe ve lke iin
kefaret vereceim. Ey tanrlar, beylerim, (biliyorum) Tuthaliyann kannn intikamn almak istiyorsunuz. (Ama)
imdi Tuthaliyay ldrm olanlar o kan davasn(zateri)
dediler. Bu kan davas Hatti lkesini bitirdi! O bana da
bulat iin, ben de kendi evimden tvbe ve telafi kurban
vereceim (ki) beylerim tanrlar rahat etsinler, sakinlesinler. Ey beylerim tanrlar, bana tekrar merhamet edin.
Ben (tekrar) sizin huzurunuza kmak istiyorum. Size diyeceklerimi dinleyin. Ben kt bir ey yapmadm! Gnah
ileyip ktlk yapanlardan bugn hi bir kimse hayatta
deildir. Onlar lp gittiler. Babamn yapm olduu
skandal bana (da) bulat iin lkede hkm sren veba
salgn ile ilgili olarak siz (beylerim) tanrlara teker teker
telafi (ve) tvbe kurban sunacam. (Evet) sizin hepinize
telafi ve tvbe vereceim. Ey tanrlar, beylerim, bana tekrar merhamet (edin!)

BY
Hititler fethettikleri topraklardan sadece ganimet deil o
toplumlarn kltrel zelliklerini de alyorlard. By gelenei de bunlardan biridir. Hititlerdeki by gelenei Anadolunun ta devirlerinden beri var olan ve Hititlere kadar
uzanan bir kltrn genel karakterini yanstmas asndan
olduka nemlidir. Hititler Anadoluya geldiklerinde by
ile ilgili hibir bilgileri olmamasna ramen zamanla konuya
olduka ilgi duymaya balamlardr. Bu ilgiyi fark eden dier halklar zellikle de Hurriler Hattuaya gelip Hititler ile
bilgilerini paylamaya balamlar ve zamanla Hattuada
bir by arivi olumaya balamtr. Arivde bulunan her
metinde bynn geldii lke ve yapan kiinin ad da yer
almaktadr. Bu byler eitli hastalklarn tedavisinde kullanlyordu. Bylerin cretlendirilmesi kiinin ekonomik
dzeyine gre belirleniyordu. rnein, fakir biri kurban
hayvan olarak bir sr, bir koyun ve bir kei, zenginler ise
bir sr, alt koyun ve iki kei veriyorlard. Ayrca bycler by yaparken kullanlmak zere eitli gda maddeleri,
eitli otlar, deerli talar, altn ve gm nesneler talep
ediyorlar ve by ileminden sonra da bunlar geri vermiyorlard.
Hititler en ok analoji bysn kullanyorlard, bu by
sz ve eylem ile ayr ayr ya da birlikte yaplyordu. Sembolik olarak yaplan bu byler ile gerek olaylar arasnda
iliki kuruluyordu. rnein ite bu ya nasl eriyip gittiyse
ktlk de ayn ekilde erisin, yok olup gitsin gibi ifadeler
kullanlyordu. Bu tarz byler doa olaylarnn gzlemine

dayand iin doa titizlikle incelenmi ve bu sayede Hititler de doa deneyimleri olduka ilerlemiti. Analoji bylerinde u ekilde ifadelere yer verilirdi:

ncir ve zm nasl tatlysa, zm tanesi nasl arap ihtiva ederse, asmann nasl aada kk, yukarda ise by
varsa, ya bitkisi veya susam nasl ya ihtiva ederse, susuz
kalan bitki nasl kurursa... ya da ta nasl ar ve hissizse,
bakr nasl sert ve kalcysa, altn nasl kalc, sert ve safsa,
tuzun nasl tohumu yoksa ve yeermezse, demir nasl gkte
Frtna Tanrsna gelmise ve gkyzn tarsa, Gne ve
Frtna Tanrlar nasl ebediyse, rahipler nasl hmla gelen
Frtna Tanrsn tutar alkoyarsa, tanrlar ve insanlar nasl
birbirlerini seviyorlarsa, ana baba ocuklarn nasl seviyorlarsa, nasl sar duymaz, kr grmezse ve ktrm yryemezse, dman nasl Hititler in ktln isterse, dmanlk
nasl bara dntrlebilirse...

FAL
Hititlerde iki tr falclk mevcuttur. Bunlardan ilki kehanet falcldr. Tanrlarn gnll olarak verdikleri iaretlerin yorumuna dayanan bu fal tr Hititlere Babilden gelmedir; bu yzden de terminolojisi de Babilcedir. Bu fal
trnde hayvanlarn i organlar, eksik doumlar ve doa
olaylarnn olu biimlerine bakarak gelecekten haber vermeye allrd.
Eer bir kadn ikiz erkek ocuu dourursa, o kadn fena
halde hastalanacaktr ya da lecektir. Babas zengin ise fa-

kirleecek, fakir ise zenginleecek ve ocuklar iyi byyeceklerdir. Eer bir kadn ikiz kz ocuu dourursa, o kadn lecektir. Evin sahibi mahvolacak, evi boalacaktr.

Karacier Fal

Eski Babil ve Hitilerde olaand olaylar izlemek iin


kullanlan karacierin kilden kopyalar da yaplrd. M..
1200lere tarihlenen tablet (yukarda) Hitit cier, falclnn nemli kaynaklarndan biridir.

Dier bir falclk tr ise; Anadolu kaynakldr. Kararlarda ge kalmamak iin tanrlarn iaretlerini ya da doa olaylarn beklemeden, bu olaylar yapmack olarak yaratp tanrlarnn dncelerini renmek iin kullanlan yoldur.
Fal metinlerini nemli klan baka yerden renilmesi
olas olmayan bilgileri ieriyor olmalardr. Hititler balarna gelen ktlklerin kayna olarak tanrlarn fkelerini

grrler ve bu fkeyi dindirmek iin adaklar sunarlard. fkenin sebebi olan gnahlar renmek iin en ok kullanlan yntemlerden biri de falclkt. Fal rahipleri tarafndan
oluturulan komisyonlar byk bir titizlikle alrlar, aratrma ve soruturmalar yaparlar, yzlerce soru sorarak
gerei aydnlatmaya alrlar ve yaplan tm bu almalar kayda geirilirdi. Rahiplere ifade veren kiiler tanrlarn
gazabndan korktuklar iin her zaman doruyu sylerlerdi.
Bu kaytlar sayesinde faili mehul cinayetler, tanr heykellerinin tahrip edilmesi, kraln ordusu ile birlikte k geirecei yerler ve cinsel sular gibi birok bilgi renilmektedir.

Hititlerde genel olarak drt eit fal vardr; bunlardan


ilki Talih Faldr. Anadolu kkenli olan bu faln tam olarak
nasl bakld bilinmemekle beraber zar ya da bakla tanelerinin birleiminin kullanld dnlmektedir. Falda ekiller iyi ya da kt olarak gruplandrlyordu; ekillerden iyi
olanlar ounlukta ise sonu olumlu ya da evet, kt olanlar
ounluktaysa olumsuz ya da hayr olarak yorumlanyordu.

kinci fal tipi ise; yine Anadolu kkenli olan Ku Faldr.


Burada fal kular denilen ve saylar krk aan gmen
kular kullanlyordu. Kularn konakladklar da, rmak vs.
gibi yerlere gidilip hareketleri gzlenirdi. Ku fal rahipleri
Kzlrmak ve Yeilrmak Vadisi, Bafra, Ceyhan, Seyhan ve
Gksu Deltasna giderek ku gzlerlerdi. Kularn uu biimi, kalk ve ini hareketleri, konakladklar yerlere bakarak eitli sonular karmlardr.

nc fal tr ise; Et Faldr ve Babil ya da Hurri kkenli olduu dnlmektedir. Srf bu ama iin kesilen

hayvanlarn organlarna bakarak tahminler yrtlmesine


dayanan bir fal trdr.

Drdnc fal tipi; Su Ylan Faldr. Bu ylanlar ii eitli


blmelere ayrlm havuzlarn iine atlyor ve buradaki gidi geli hareketleri gzlenerek sonu karlyordu.

HTTLERDE DN MMAR
Tapnaklar
Hititlerde tapnaklar genellikle asimetrik plan emasna
uygun olarak yaplyor ve byk bir orta avlu etrafnda sralanan odalardan oluuyordu. Bu ksma tapnan ana
ksm deniyordu. Odalarn simetrik bir dzen sergiledii bu
ortadaki avlunun yan ksmnda ise tanr heykellerinin ya da
kabartmalarnn bulunduu kutsal oda/aditon/cella yer alyordu. Hitit tapnaklar aydnlkt. Bunun iin aditon ve yan
odalarda alak pencereler vard. Dier Eski n Asya tapnaklarnda olmayan bu zellik Hitit mimarisine zg olarak
tanmlanabilir.
Boazkyde yaplan kaz almalar srasnda Hitit dini
mimarisinin en gzel rnekleri karlmtr. Bunlardan en
by Byk Tapnak/1 nolu Tapnaktr. Bu yap Hattinin
Frtna Tanrs ve Arinnann Gne Tanrasnn evi olarak
yaplmtr. Tapnak dier yaplardan bir temenos (kutsal
alan) duvar ile ayrlmtr. Tapnan gneydousunda Sanatkrlar Evi olarak tanmlanan ve olaslkla tapnak personeline ait olan bir yap bulunmaktadr. Tapnak bir kutsal

merkez olmasnn yan sra trenlerde kullanlmak iin


stoklanan eitli yiyecek/iecek malzemeleri de bulunduruyordu. Tapnan depolarnda birok byk kp bulunmutur ve bu kplerde eitli sv ve kuru gda depolanmaktayd.

Orijinal Yerinde Kpler (Boazky)

Kaya Antlar
Talarn zerlerini kabartmalar ile bezemek n Asyada
Hititlerden nce de bilinmekteydi; ancak kaya kabarmalarnn Anadoluda gelimesine nclk edenin Hititler olduu sylenebilir. Bu uygulamann Hititlerin hangi dneminde baladn bilmemekle beraber bu antlarn ounun
zerinde byk kral tasvirleri bulunmasna dayanarak

zellikle Hitit mparatorluk anda kullanldn sylemek olasdr.

Kaya kabartmalar genellikle lkenin nemli yollarnn,


su kaynaklarnn ve byk kayalarnn zerine yzey dzeltildikten sonra zenle yaplmtr. Hititler sefere ktklar
yollarn zerlerinde de kaya kabartmalar yaptklar iin
sefer gzerghlarn bu antlar sayesinde tespit etmek
mmkn olmaktadr.
Bu kaya antlar tanrlarn kutsanmas ve krallarn tanrlara minnettarlklarn gstermesi gibi bir amac olmakla
birlikte, Hitit krallarnn gcn ve egemenliini gsteren
birer ara olarak da kullanlmlardr.
Klt Vazolar
Hititler seramik sanatnda olduka ilerlemilerdi. Hitit
seramik repertuar arasnda bulunan kabartmal seramikler
Hititlerin seramik yapmnda ulatklar noktann gstergesidir.
Genellikle tek renkli, toprak krmzs renginde, geni
azl, uzun boyunlu yaplan bu kaplarn yzeyine yatay blmlere ayrlarak tasarlanan konu ve figrler yerletirilmekteydi. Bu trn en gzel rnekleri arasnda Bitik, nandk ve Eskiyapar (orum-Alaca)da ele geen klt vazolar
gsterilebilir. Bu vazolarn zerinde genellikle soluk siyah
boya ile izgi bezeme teknii kullanlarak dini trenler ve
kutsal evlenme (hieros gamos) tasvir edilirdi.

Bitik Vazosundan bir ayrnt

L GMME GELENEKLER
Hititler llerini yakar ya da gmerlerdi. Boazkyde
olan Yazlkayann 400 m. yaknnda bulunan Osmankayas
mezarlnda her iki tip gmye de rastlanmtr. ller
dorudan topraa alan ukurlara yerletirilirken, yaklm
olan bireylerin klleri urne ad verilen seramik kaplarn iine konmutur. Bu kaplar ya kayalarn arasna yerletirilmi
ya da topraa alan ukurlara gmlmtr. Mezarlarn
yannda bykba hayvanlar ile koyun ve kei kemikleri
bulunmutur. Bu kemiklerin cenaze treni srasnda kurban
edilen hayvanlara ait olduu dnlmektedir. Mezar eya-

s olarak eitli deniz hayvanlarna ait kabuklar ile kk


anak mlekler bulunmu olmas bu mezarln halka ait
olduunu dndrmektedir.

Kral ve kralielerin cenaze trenleri ondrt gn srerdi.


Trenler kraln ld gn bir kzn kesilip ayaklarnn
dibine konmas ile balard, ikinci gn kraln cesedi yaklaca alana gtrlr ve burada tanrlar iin hayvan ve iki
kurban yaplrd. Ayn gnn gecesinde ise ls yaklrd.
Gn doumuyla beraber yaklma ilemi sona erer, kemikler
alnarak zeri yiyecek ve iecek dolu bir masann yanna
yerletirilirdi. Bylece onur konuunun len kii olduu
trenler balam olurdu. Trenler sonraki gnlerde de devam ederdi. Altnc gn kemikler ta ev denilen bir eve yerletirilirdi. Kemikler burada yer alan bir kanepenin zerine
konularak kii dinlenmeye braklrd. Bu esnada tanrlar
iin eitli sunular yaplr, hayvanlar kurban edilir, mzisyenler at yakarlard. Bir im paras kesilerek len kraln
baucuna konurdu. Bu im paras kraln lmden sonra
yaayaca alanlar simgelerdi. Mezara ayrca krk tarm
aletleri konurdu. Bu aletlerin krk olmasnn nedeni bu
dnyada kullanlmayacaklarn gstermektedir.

HUKUK SSTEM
Hititlerde bizim toplumumuzda da olduu gibi bir hukuk sistemi ve yazl yasalar vard. Hitit hukuku ile ilgili bilgilerimizi eitli kaynaklardan renmekteyiz. Bunlar;
mahkeme tutanaklar, kraln tara yneticilerine gnderdii
ynergeler, eyaletler iindeki ve arasndaki davalar, kral III.
Hattuili ile Arma-Tarhunda arasndaki dava kaytlar ve
saray grevlilerinin iledii baz sularla ilgili kaytlardr.

Hititlerde krallar lkeyi tanr adna ynetirdi. Yasalar da


tanr adna yaptklar ve uyguladklar dnlmektedir.
Hitit yasalar Bykkalede (Boazky) Hugo Winckler tarafndan yaplan kazlarda ele gemitir. Gnmze ulaan en
eski ekli Eski Krallk dnemine yaklak olarak M.. 1650
yllarna tarihlenir. Bu yasalar toplam 200 maddeden oluur ve 100er maddelik iki gruba ayrlr. lk grup takku antuha (eer bir adam), ikinci grup ise takku GGETN
(eer bir zm ba) eklinde balar.

YASALARIN YAPISI
Hititlerde adalet ok nemliydi ve yasalar adaleti ve huzuru korumak iin yaplrd. Hitit yasalarnda ceza ile ilgili ksm; .adam ldrme, saldr, mal ve mlke verilen zarar, byclk, hrszlk, cinsel sulardan oluuyorken; medeni
hukuk ile ilgili ksm ise; evlilik, hayvanlarn ve belirli mallar ile hizmetlerin fiyatnn belirlenmesi, insan emei gibi
konulardan olumaktayd.

Hitit yasalar I. Seri: Soldaki 1. stun 1-16, sadaki


2.stun 27-40 ierir.

Hitit yasalar sert deildi ve insancl bir yapya sahipti.


Bu ynyle Asur ve Babil yasalarndan farklyd. Babil kral
Hamurabinin yasalarnda ksasa ksas uygulamas varken
bu uygulama Hititlerde mevcut deildir. Hititler ldrerek
ya da intikam alarak deil, tazminat cezas ile cezalandryordu. Ancak az da olsa lmle sonulanan cezalar vard.
Kraln ve yarg konumundaki memurun kararna kar
gelmek, kara by, cinsel su, tecavz, ensest iliki (akrabalar arasndaki cinsel iliki), sodomi (hayvanlarla yaplan
cinsel iliki), klenin efendisine kar gelmesi gibi sular
lm cezas gerektiren sulardand. Adam ldrmede ise
suun bilerek mi yoksa bilmeden mi yaplm olduu nemliydi. Ceza buna gre verilmekteydi. Adam ldrme sula-

rnda bile tazminat cezas verilebiliyordu. Bu konuda bir


rnek yledir:

Eer bir kii, erkek ya da kadn, baka(?) bir kentte ldrlrse, kimin snrlar iinde ldrlrse (kurbann mirass) 12,000 metrekare (=3 dnm) (alan) karsn ve kendisi
iin onu alsn."
Yaralanmalarda da suun bilerek mi yoksa yanllkla m
ilendiine baklrd ve yaralamann sonular gznne
alnrd. Byle bir durumda dierlerinde olduu gibi zarar
grenin zararnn karlanmas iin tazminat cezas uygulanrd.

Hitit toplumunda kleler de vard ve yasalarda kleler


iin dzenlemeler bulunmaktayd. Kleye kar yaplan sulara denen tazminat zgr bir insana denen tazminatn
yarsyd. Ancak klelerin iledii sulara kar verilen ceza
da zgr insanlarnkinin yarsyd. Sakatlama cezalar yalnzca klelere veriliyordu. Ancak kleler de yasalar nnde
hak arayabiliyordu. Hititler adalet konuunda sadece zgr
insanlar dnmeyip klelere de haklar tanmlardr.

YASALARIN UYGULANMASI
Hititlerde kral ayn zamanda ba yargt ve en son karar
ona aitti. Mahkemelerin yetkisini aan konularda en yksek
otorite olarak son karar verirdi. Bu durum Hitit arivlerinde yer alan metinlerden de anlalmaktadr.

Tanrlar kutsadklar zaman tanrlarn nnde hiimse ok fazla iki imesin ve enlik evinde hi kimse sarho olmasn. Ayrca rahiplere, zanaatkrlara, merhemli
rahiplere, rahibelere saygl olunsun! Rahipler, merhemli
rahipler, rahibeler de tanrlara saygl olsunlar. Eer herhangi bir dava (olursa) mhrl tableti huzura getirirse
snr kent askeri valisi/yneticisi davay iyi bir ekilde karara balasn ve onu neticelendirsin. Eer dava ok ykl
ise onu majestenin (byk kraln) huzuruna gndersin.
Ayrca Hititlerin hkimiyeti altndaki devletlerin kendi
ilerindeki ve aralarndaki anlamazlklar ise kraln kararma braklrd. Kraln ya da kral adna yarglk yapan yksek dereceli memurun kararna kar gelmek lm cezas
ile sonulanan sulardan biriydi. Kral ve kraln vekilinin
kararna uymamak krala kar gelmek anlamna geldii iin
byk su saylrd. Bu konu yasalarda yle belirtilmitir:
Eer herhangi bir kimse kraln yargsna kar karsa
evi harabe yn olacak. Eer herhangi bir kimse sulh
yargcnn yargsna kar karsa onun ban kesecekler.

Kral olaslkla her davaya ayr ayr bakmazd ve yerine


birini grevlendirirdi. Kendi aile bireyleri onun adna adli
ilere bakabilirdi. Buna rnek verebileceimiz bir mahkeme
kararnda sadece III. Hattuilinin kars kralie Puduhepann mhr bulunmaktadr.

Hitit yasalar I. seri: Soldaki 1. stun 14-26B, sadaki 2. stun 4048 i ierir.

Hititlerin egemenlii altndaki blgelerde kraln adna


blgeyi yneten grevliler kraln temsilcisi olarak davalara
bakarlard. Genellikle anlamazlklar blgedeki ticaret ile
ilgili idi. Yabanc bir blgeden gelen tccarn gvenlii
nemliydi ve bundan blge halk da sorumlu tutulmutu.
Sorumluluklarn yerine getirmedikleri zaman nemli tazminatlar demilerdi.

Hitit toplumunda adli konular tahminen ilk bata, kentlerde ve krsal kesimlerde yallar ve nemli kiilerin oluturduu ynetici heyetin nne gelirdi. Bu heyet muhtemelen kk davalara bakard ve adli dzenin en alt seviyesini
olutururdu. Yarglama eklindeki davalar ciddi davalar

olarak blge yneticisinin blgeyi denetledii zaman yaplr


ve byle durumlarda ynetici, kendine yerel mahkemelerde
danman eklinde hareket eden yerel ynetici ile ky heyetine kraln adna bakanlk ederdi. Bunlardan baka LUDUGUD sulh(bar) yargc, ileri gelen, rtbe sahibi nvanl
adli grevliler de vard. Bu grevliler ise kral adna yarglama yaparlard. Kararlar kesindi ve bu durum yasalarda
da belirtilmiti. Bu grevlilerin sorumluluklar arasnda;
kraldan aldklar yetkiyle, olaslkla bir alt mahkemenin
verdii karara itiraz edilebilecek son mahkeme olarak grev yapmak da vard. Bu ekilde, olaslkla adaletin daha
tarafsz ve adil datlmas amalanrd. Yani toplumdaki
herkes adil olmadna inand bir kararn yeniden incelenmesi iin krala bavurabilirdi.
Yarglarn davalar yaknlarnn tarafn tutarak ynetmemesi, davalarda taraflardan rvet almamas hkmlerde belirtilmiti. Hitit yasalar uygulanrken adalet ve tarafszlk ilkesi nemliydi. Bu, kraln temsilcisine verilen talimatlarda u ekilde vurgulanmt:
Ayrca hangi kente (yerleim yerine) tekrar gidersen
kent halknn hepsini ar! Kimin davas varsa onun (davasn) karara bala ve onu sonulandr. Bir adamn klesinin, bir adamn cariyesinin kimsesiz (yoksul) kadnn da
eer davalar olursa onlarn davalarna bak ve sonulandr.

Yine bu uygulamalarda yneticilerden gelenek hukukuna


da sayg gstermeleri istenirdi. Yani gelenekler de nemliydi ve yazl yasalar uygulanrken geleneklerin gz ard

edilmemesine dikkat edilirdi. Hititlerde adalet ile ilgili yazl dzenlemeler her yerde uygulanmazd. Merkezden uzak
blgelerdeki insanlar kendi geleneksel kurallarna gre ilenen su ile ilgili cezalandrlyordu. Yerel adetler bir baka
deyile gelenek hukuku dediimiz kurallar daha ar ekilde uygulanabilirdi. Yani yasalarca lmle cezalandrlmayacak bir su geleneklere gre lm cezas ile sonulanabilirdi.
Hititlerde baz maddelerde geen parnaea uvayezzi
deyimi gnmzde yaplan bir uygulamaya benzerliiyle
dikkat ekicidir. 'Onun (Bunun) iin onun evine bakar/bakacak anlamna gelen bu ifade gnmzde yaplan
haciz uygulamas ile benzemektedir.
CEZALAR VE TAZMNAT USUL
Hititlerde cezalar genellikle sert deildir. Hitit yasalarnn en nemli zellii ksasa ksas eklinde bir uygulamaya
yer vermemesidir. Oysa Babilli Hamurabinin yasalar bunun tam tersiydi. Ksasa ksas yani gze gz die di esasna dayanyordu. Hitit yasalarnda cezalar suu caydrmay
ama edinen bir yapya sahipti. Yaplan sua kar zarar
tazminat ile telafi etmilerdir. Ancak affedilmeyecek ve sonu lmle bitecek eylemler de vard. lmle sonulanacak
sularn says snrldr. Daha nce de belirttiimiz gibi kara by, cinsel sular, kraln ya da kraln temsilcisi konumundaki yargcn kararna kar gelmek ve klenin efendisine kar gelmesi bu gruba giriyordu.

Hitit yasalar II. Seri: Soldaki 1. stun 157-169, sadaki 2. stun


170-182yi ierir.

Hititler ceza konusunda ikence yanls bir toplum deildi. Hititlere ait yazl yasalarda da bedensel cezalara hemen
hemen hi rastlanmaz. Bedensel cezalar yalnzca klelere
uygulanrd. Hrszlk, cinayet, mala mlke zarar verme, by gibi sular tazminat gerektirirdi. Telafi etme genelde
deme (gm) ile yaplrd. Bunlar iin yasa maddelerinden bir rnek yledir:
Eer herhangi bir kimse zgr bir insann kolunu veya
bacan krarsa, eer (yaral adam) sakat(?) olursa, 20
ekel gm deyecek. Eer o sakat (?) olmazsa, 10 ekel
gm deyecek.

Zarar telafi etme sadece deme ile olmuyordu. rnein;


adam ldrme gibi durumlarda len kiinin yerine adam
veriliyordu ya da bir kiinin evi atee verildiinde, zarar
gren kiinin evinin yerine yenisini ina etmesi isteniyordu.
Bu cezalar yasalarda belirtilmiti.
Eer zgr bir kii bir evi atee verirse, evi yeniden ina edecektir, ancak evin iinde ne mahvolduysa, ister (o)
bir insan, bir kz veya bir koyun olsun, bunlar iin tazminat demeyecektir.

Hitit yasalar zaman iinde deiip yenilenebilmekteydi.


Yasalar olduu gibi kalmyordu. rnein; daha nce denen
tazminat miktar daha ileriki bir zamanda deitirilebiliyordu. Bu da metinlerde eskiden yle yaplrd, imdi byle
yaplr eklinde belirtilmektedir.
Eer bir insan bir ana veya bir su toplama yerini
kirletirse, eskiden 6 ekel gm derdi. Kirleten kii 3 e-

kel gm der ve saraya 3 ekel alrlard. Ancak imdi


kral sarayn payn iptal etti. Kirleten kii sadece 3 ekel
gm der. Onun (Bunun) iin onun evine bakar/bakacak.
Daha nceleri krala (yani devlete), zarar verilen kiiye
denen miktar kadar tazminat verilirdi; ancak bu uygulama
kral Telipinu dneminde kaldrlmtr. Dier bir deyile,
kral saraya den paydan vazgemitir. Yine bu kraln kendi hazrlad fermanda suluya lm cezasnn verilmesini
ya da verilmemesini len kiinin yaknlar belirlerken, bu
durum yasalarda kaldrlmtr.
Kan davas meselesi yledir: Kim bir kan dkme suu
ilerse, kann sahibi ne derse o yaplr. Eer o lsn derse
ldrlr, eer (o) tazminat isterse tazminat verir. Ancak
krala tazminat demez.

Eer herhangi bir kimse bir erkei ya da bir kadn bir


kavgada ldrrse, onu gmmeye getirecek ve yerine 4 kii verecek, ister (o) erkek ister kadn olsun, onun (bunun)
iin onun evine bakar(bakacak.
Yasalarda bir kiinin bilerek ya da bilmeden ldrlmesi
arasnda nemli bir ayrm gze arpmaktadr. Bilerek adam
ldrmede tazminat daha arken, bilmeden bir kiiyi ldrme suunda daha hafiftir. Ayrca bilmeden adam ldrme sularnda tazminatn bir ksmn karlamak iin insan
verilmesi ilgi ekicidir. Bu uygulama genellikle kle vererek
yaplrd. Bunu doal olarak zenginler yapard. Yoksul durumdaki insanlar ise len kiinin yerine kendilerinin ya da
ocuklarnn almasyla tazminatlarn derlerdi.

Yaralama olaylarnda da, suun bilerek ya da bilmeden


ilenmesi yannda zararn derecesi de dikkate alnrd. rnein; yaralama sonucu sakat kalan kii alaca miktarn iki
katn isteyebilirdi. Yaralanan kiiye iyileene kadar baklr,
suu ileyen tedaviyi yapan hekimin cretini der ve yaralnn ilerini devam ettirmesi iin bir adam verirdi. Yaralama ile ilgili maddeler; bir kiiyi kr etme, diini krma, ban yaralama, elini ya da ayan krma, burnunu srma,
kulan paralama ve hamile kadnn ocuunu drmesi
ile ilgiliydi.
Mlke verilen zararlarda da kast olup olmamasna dikkat edilirdi. Ancak hrszlk, yaklan bir atein bakasnn
evine sramas, istedii mal daha dk fiyata almak iin
dolandrclk yapmak gibi durumlar sz konusu olduunda
daha ar cezalar verilirdi.
Eer zgr bir adam eikte (hrsz olarak) yakalarlarsa, (yani) eve girmeden nce, 12 ekel gm verecek
(deyecek). Eer bir kleyi eikte yakalarlarsa, eve girmeden nce, 6 ekel gm verecek (deyecek).

Yasalardan baka Telipinu Fermannda geen bir blm


ayn ekilde rn (mal) konusunda dolandrcla izin verilmemesine yneliktir. Bu blm de byle olaylarda uygulanacak cezay anlatr. Yasalar ve fermanda geen iki ksmdan da anlyoruz ki bugn olduu gibi gemite de insanlar
toplum iinde byle olaylarda (hile, dolandrclk vs.) hassas davranmlar ve lmle bitebilecek kadar ar cezalar
vermilerdir.

Sonra ekinleri artrdm. iftiler o tarlalar (ve) ite


araziyi eksinler ve rnleri mhrlesinler! O kyller hasat sonunda hile yapmasnlar! (Eskiden rn) miktarnda
1 ya da 2 arn (boyunda rn) daima baladlar (i ettiler). Bylece devaml olarak lkenin kann itiler. imdi
(artk bunu) yapmasnlar! Kim onu yaparsa, ona kt
(bir) lm versinler!
Hititler en byk cezay tanrlarn mallarn alan hrszlara verirlerdi. Bunun dnda krala ait mlkle halktan birine ait mlk arasnda bir deer fark yoktu. Bu durum Hitit
toplumunda bu konuda ayrm olmadn gstermesi bakmndan nemlidir.

Hititlerdeki adalet anlayna yasalarn yan sra en gzel


rneklerden biri Telipinu Fermannda geer. Sarayda cinayetlerin artt ve entrikalarn olduu bir dnemde Telipinu
ynetimi alm ve kral olmutur. Ancak kendisi ve ailesini
ldrmeyi tasarlayanlara kar bile kral olmasna ramen
lm cezas vermemitir.
Ve kurye Taruhuyu gnderdi. (Kral) Hantiliyi ocuklaryla birlikte ldrd. (Daha sonra) Huzziya kral oldu. Telipinu onun en byk kzkardei tapariyay zevce
(e) (olarak) tutuyordu (evli idi). Huzziya onlar ldrecekti. Olay ortaya kt ve onlar (Huzziya ailesini) Telipinu srd. Onun (Huzziyann) be erkek kardei (vard).
(Telipinu) onlara evler datt ve yle dedi : Gitsinler'! (El
altnda) olsunlar! Yesinler, isinler! Fakat onlara hi kimse
(kt bir) giriimde olmasn (bulunmasn)! Ve yle dedi:

Onlar bana kt davrandlar. Ben onlara kt davranmayacam.


Bu metnin devamnda gerekleen baka bir olayda Telipinu yine ayn ekilde davranm ve sulular affetmitir.
Bir asa adam olan Tanuvaya gizlice (bilgi) gnderdiler. Ben kral Telipinu bilemedim. Huzziyay ve kardelerini orada (Telipinunun evvelce getirdii yerde) ldrd.
Ben kral bu olay iittiim zaman Tanuvay, Tahurvailiyi
ve Taruhuyu getirdiler. Onlar panku (asiller meclisi)
lme tuttu (mahkm etti). Ben kral (yle) dedim: Niin
onlar lsnler? Onlarn gzlerini rtsnler. Ben kral onlar
ifti yaptm ve bundan byle onlarn omzundan silahlarn aldm ve (de) onlara sorumluluk verdim.

Metinden alnan bu ksmlarda da grld gibi Hititlerin insancl bir anlay vard. Kral her eyi yapabilecek
yetkisi olmasna karn, kendisine ktlk yapanlara lm
cezas vermeyi tercih etmemi ve rnek olabilecek bir davran sergilemitir. Ayrca yine fermanda, yalnzca suu yapan prensin cezalandrlaca ve ailesinin dier fertlerinin
buna dhil edilmeyecei belirtilmitir. Bylece adaletin
doru bir ekilde uygulanmas salanmtr.
imdi eer herhangi bir prens su ilerse, yalnz ba
ile desin! Ancak onun evine ve oluna ktlk yapmayn!
Prenslerin er pn/krntsn (bile bakasna) vermeye
kalkma! Doru bir ey deil(dir).

Hititler, yasa maddeleri ve Telipinu Fermanndan verilen rneklerde grld gibi sorunlar daha ok insancl

ekillerde zmeye almlardr. lm cezasna ya da ikenceye ok fazla bavurmamlardr. Bu cezalar belirli sulara kar uygulanmtr.

EVLLK HUKUKU
Hititlerde evlilik ile ilgili dzenlemeler vard ve bu dzenlemelere uyulmamas durumunda madur tarafa tazminat denmekteydi. Boanmaya erkek kadar kadnn da hakk bulunurdu. Hitit toplumundaki evliliklerde kadn ile
erkek arasnda eitlie dayal bir anlay vard. Evlilik ncesi yaplan dzenlemelerin yannda boanma iin de baz
dzenlemeler yer alrd. Boanma durumunda iki tarafn
haklar ve sorumluluklarn belirleyen yasalar bulunmaktayd. ki tarafn boanmas sonras ocuklar ve miras ile
ilgili konular olduka nemliydi. Kleler de bu dzenlemeye dhildi.

Hititlerde evlilikten nce nianlla benzer bir n anlama, dier bir deyile sz kesme dnemi bulunmakta idi.
Erkek evlenecei kadnn ailesine kuata denilen balk paras vermek zorundayd. Kadn ise erkein evine eyiz getirirdi. Ancak kadn hayatta olduu srece bu eyiz kendisinde kalrd ve kadn ld zaman kocas eyize sahip
olabilirdi. Eer kadn kocasnn deil de kendi babasnn
evinde lrse ve ocuklar varsa o zaman kocas eyize sahip olamazd, mal ocuklara kalrd.

Bitik Klt Vazosu kutsal evlenme sahnesi.


(Damadn, gelinin bandaki rty (olaslkla duvak) ama sahnesi. Yz grml olarak da bilinen bu sahne, gnmz Anadolusundaki evlilik trenlerinde yaplan adetlere benzetilebilmektedir.)

Eer bir adam karsn alp kendi evine gtrrse, kadnn eyizini (kendi evine) tayacak. Eer kadn orada
(kocasnn evinde) lrse, kadnn ahsi mallarn yakacaklar ve adam onun eyizini alacak. Kadn babasnn
evinde lrse ve ocuklar varsa, adam onun eyizini almayacak.
Erkek balk parasn dedikten sonra kadnn ailesi kzlarn evlendirmekten vazgeerse o durumda balk parasnn iki katn erkee vermek zorundaydlar.

Eer gen bir kadn bir adam ile szlenmise (balanmsa) ve o (adam) onun iin balk dediyse, ancak
ondan sonra baba ve anne ona (anlamaya) kar karlarsa, onu adamdan ayrabilirler, ancak baln iki katn
tazmin edecekler (iade edecekler).
Ancak erkek balk paras dedii kz almaz ve evlilikten
vazgeerse o zaman da dedii balk paras kendisine geri
verilmezdi.
Eer adam kz (cinsel bakmdan) almadan nce onu
reddederse, dedii bal kaybedecek.

Yasalarda kz karma ile ilgili maddelere baktmzda


ise; eer bir adam szl bir kz karrsa szlsnn verdii balk parasn geri vermekle ykml olurdu.

Kleler zgr insanlarla evlenebilirdi; ancak zgr bir


kzla evlenecek kle de kzn ailesine balk demek zorundayd. Dier yandan zgr konumdaki bir erkek de kle bir
kzn ailesine igveysi olarak gidebilirdi. Her iki evlilik biimi de yasalar nnde geerliydi. Yalnz bu ekildeki evlilikler taraflarn daha sonraki toplumsal konumlar asndan sorun yaratabilmekte idi:
Eer bir erkek kle bir kadna balk derse ve onu kars olarak alrsa, hi kimse kadnn toplumsal konumunu
deitiremeyecek.

Hitit toplumundaki evliliklerde aldatlan koca, eini bir


baka erkek ile yakalad zaman her ikisini de ldrme
hakkna sahipti. Bu olay su saylmazd. Ancak aldatlan ve

madur durumda olan koca bu yz kzartc sua ramen


eer isterse karsn balayabilirdi:
Eer bir adam bir kadn da(lar)da yakalarsa (ve tecavz ederse), adamn suudur ve o lecektir, ancak kadn evde yakalarsa, kadnn suudur, kadn lecektir. Eer
(kadnn) kocas onlar (olay annda) bulursa ve onlar ldrrse, cezas yok(tur).

Onlar saray kapsna (yani: kral mahkemesine) gtrrse ve Karm lmesin', derse, karsnn cann balar,
ancak zina yapan adam da hayatta brakr. O zaman,
onun (yani: karsnn) ban balar. Ancak her ikisi de lsn derse ve kraln mahkemesini uygun bulsunlar, kral onlar (ister) ldrr, kral (ister) yaatr.
Boanma ile ilgili durumlarda taraflarn mal ve ocuk
paylam da yasa maddelerinde belirtilmiti:
Eer (zgr) bir adam ve bir kadn evlilikte bir araya
gelirlerse ve kendileri iin bir ev ve ocuklar yaparlarsa ve
sonradan o(nlar) ya dargn olur ya da her biri yeni bir evlilik ei bulurlarsa (yani: ayrlrlarsa), adam ve kadn evi
eit olarak blecekler, adam ocuklar alacak, kadn kendisi iin bir ocuk alacak.

Hitit dnyasnda evlilikler byk olaslkla tek eliydi.


Hititlere ait yasalarda evlilik ile ilgili maddelerde ok elilie deinilmemesi bu olasl kuvvetlendirmektedir. Ayrca
szlenme, evlilie kzn ailesinin karar vermesi, erkein kz
tarafna balk vermesi, kzn da evlendiinde eyiz getirmesi gnmz Anadolusunda baz blgelerde zellikle kr-

sal alanlarda karlatmz adetlere benzemesi nedeniyle


dikkat ekicidir. Aradan binyllar gemi olsa da bu geleneklerin hl bugn de devam ettiini gryoruz. Boanmalarda erkek kadar kadnn da yasalar nnde bu hakka sahip olmas ve mallarn eit bllmesi o dnemde
Hititlerde kadna verilen nemi gstermektedir.

KLELK
Hitit toplumunda klelerin nfusun nemli bir blmn
oluturduu sylenebilir. nk Hititler gittikleri seferlerden ganimet olarak kle de getirmekteydiler. lkeye getirilen bu kiiler farkl amalar iin kullanlmaktayd. Kimisi
orduda kimi tapnakta kimi de tarmda ve baka alanlarda
hizmet vermekteydi.

Kleler bir mal gibi satlabilmekteydiler. Yasalarda bu


konuyla ilgili baz maddeler vardr. Bu maddelerde vasfl
ve vasfsz klelerin sat ele alnmtr. Vasfsz bir klenin
deeri ister kadn ister erkek olsun 20 ekel gmt; eitimli bir kle 25 ekel olabilirdi; bir deri iisi, demirci, dokumac, nalbant, marangoz, mleki gibi zanaatkrlar 30
ekele satlabilmekteydi:
Eer bir kimse bir khini(?) gibi eitilmi bir adam satn alrsa, 25 ekel gm deyecek. Eer bir kimse eitilmemi bir erkei ya da bir kadn satn alrsa, 20 ekel
gm deyecek.

Kleler yasalar nnde belli haklara sahiplerdi. rnein;


zgr bir insanla evlilik yapabilirlerdi ve evlenme srecinde zgr kiiler iin geerli olan dzenlemeler onlar iin de
geerli olurdu. zgr insanlarla kleler arasndaki ya da
klelerin kendi aralarndaki boanma durumlarnda da taraflarn haklar yasalarca gvence altna alnmt. Yine kleler iledikleri baz sularda ceza olarak zgr bir adamn
dediinin yars kadar tazminat derlerdi ve bu tazminat
olaslkla klenin sahibi olmas nedeniyle efendisi dyor
olabilirdi.

BTRRKEN
Hititler, Anadolu topraklarnda kurduklar uygarlkla o
gnn dnyasnda bu blgenin en byk glerinden biri
olmutur. zerinde yaadmz corafyann byk bir ksmnda hkm srm olan Hititler olduka gl bir devlet
yapsna sahiplerdi. Kazlarda bulunmu olan binlerce iviyazl tablet ve grsel arkeolojik malzeme sayesinde Hitit
uygarl hakknda siyasi, askeri, hukuki, dini, sanatsal ve
baka birok adan nemli bilgilere ulalmtr.

Siyasal alanda salam bir yaps olan Hititler, pankumeclisi, tahta gei srasn belirleyen Telipinu Ferman, Msrllarla yaptklar tarihin iki byk devletinin arasnda
yaplan ilk yazl antlamas gibi nemli icraatlaryla tarih
yapraklarna kayda deer bilgiler brakmlardr. Askeri
bakmdan olduka gl olan Hititlerin, Msrllarla boy lecek kadar iyi bir ordusu vard. Dman saldrlarna
kar dayankl surlar ile ok iyi bir savunma sistemi olan
Hititlerde zellikle sava arabalar, sava arenasnda Hititlerin en byk kozu olmutur. Hititlerin hukuk alannda,
devrinin dier ada uygarlklarnn bu konudaki anlaylarna gre zamanmzn dncelerine yakn dzenlemeler
yapm olduklar grlmektedir. Hitit yasalar toplumdaki
adaletin salanmasnn yannda kadnlara ye klelere
nemli haklar vermesi bakmndan olduka dikkat ekicidir. Ayrca yasalarnda ldrmeyi deil su ilemekten caydrmay ama edinen maddeleri insancl yaplarn gstermektedir. lenen sua kar genellikle tazminat usul ile
telafi etme uygulamas Hitit hukukunda dikkati eken bir

baka noktadr. Dini anlamda ok tanrl bir inana sahip


olan bu byk uygarlk sanatsal anlamda ise geriye zengin
ve zgn eserler brakmtr. Gnmzde de kullanlan arap, bira, tereya vs. gibi birok gdann retimini yapabilmi olan Hititlerin; maden ileme, sanatsal, mimari ve baka alanlardaki baarlar, teknolojik anlamda bu toplumun
ulat yksek dzeyi gstermektedir.
Bugn Anadolunun birok yerinde devam eden kazlardan kmas beklenen iviyazl tabletler ve dier arkeolojik
buluntular bu byk uygarlk hakknda bilinmeyen birok
yeni bilgi edinmemizi salayacaktr.

Hitite K elim eler:


antuha
antuhsa- adam, insan
itark - istark- hastalanmak, rahatszlanmak
kuata
kusata- balk paras

parnaea uvayezzi - parnassea suuaiezzi O nun (Bu


nun) iin onun evine bakar/bakacak
ear sessar bira
viyana
uiiana- arap
Sumerce ve Akada Kelim eler:
KU?A.GA.LA
KuSA.G.L deriden bir uval, tulum
AGAB
ASGAB deri / deriden ilenmi
LUAGAB - LASGAB deri iisi, kundurac
KUD U G .G A N -> KUSD G .G A N anta, kese, torba
LUD U G U D
LD U G U D sulh(bar) yargc, ileri ge
len, rtbe sahibi
(tug/ku)e.b - ( g / k u )E j ' b kemer, hafif tnik;
KUE.SR -> KuSE.SIR ayakkab
EZEN GlGETN tuhuva -> EZEN GlSGESTIN
tuhsuuas babozumu enlii
GE -* GEfi siyah
GETN -> GESTIN arap
GETN kariGESTIN karsi- sek(?), kuru(?), kes
kini?) arap
GETN parkui
G ESTIN parkui temiz, saf arap
GETN DUG .G A
GESTIN D G .G A iyi(kaliteli)
arap
GETN E M -SU - GESTIN E M - eki arap
G ETN GBL - GESTIN GIBIL yeni, taze arap
GETN.KA -> GESTIN.KAS arap (ile) bira (kok
teyli) / arap (ve) bira
GETN KU- GESTIN KU7 tatl arap

GETN.LAL
GESTIN.LL ball arap, tatl arap
GETN LBR.RA - GESTIN LIBIR.RA eski,
yllanm arap
G ETN.NAG
GESTIN.NAG (iyi) iimli arap
GETN SA
GESTIN SAkrmz arap
I - I yag
(uzujj
(uzu)j nebatj (hayvani) ya
T

.D U G.GA
.D G .G A gzel kokulu ince bir ya
.G
.GIS susam ya, ya
UZU.G U - uzu.G U 4 ya
.N U N
.N U N eritilmi tereya
I.N U N .N A
.N U N .N A eritilmi tereya
I.SAG D U G.GA
.SAG D G .G A en iyi kokulu ince
ya
1.AH
.SAH domuz ya
(uzu)i U D U
(UZU).U D U koyun ya, i ya

Gl*SERDUM (Gl$SlRDUM)

GliSERDUM

(GlSSIRDUM) zeytinya
KUG.TAB.ANE
KuSIGI.TAB.ANSE eein mein
gz siperlii, at gzl
KA -> KAS bira
KA.GETN - KAS.GESTIN zel bir bira eidi
KA.LAL
KAS.LL ball bira
(KU)KIR.TAB -> (kuS)KIR4.TAB yular, dizgin
ku^KIR.TAB.ANE - kuSKIR4.TAB.ANSE eek yular
KU
KUS cilt, deri; deriden yaplm eya nne ge
len belirtici / determ inatif
KU.LA -> KUS.L tulum

KU.UZ BABBAR/GE -> KUS.UZ6 BABBAR/GE6 be


yaz/siyah kei derisi
LUme? M U N - LMES M U N tuzcular
LUME EPI M U N -* LMES EPIS M U N tuz
imalatlar
(g/ku)m A.U RU .URU -* (giS/kuS>M.URU.URU5
okluk
KUNG.BAR - KuSNG.BR deri, rt, perde
NG.LA
NG.L (at) koum takm
ct/cipiSAN D UH .U .A -> GI/GlSPISAN DUH.S.A de
riden bir kap
SA
SA5 krmz
SG.SA=SIG.SA (?)
SG.S=SG.SA5 (?) krmzr
yun
SG(.SG) - SIG7(.SIG7) yeil-sar
SG.UZ BABBAR/GE -> SG.UZBABBAR/GE6 be
yaz/siyah tiftik
ZA.GN
ZA.GN lcivert
..

>5

Eski Asurca Kelim e :


kitip karnim -* Q ITIP Q ARN IM zmn sapndan
koparlmas
Luvice K elim e :
() vanni-, vani-, uvariblou, tuz sznts/szmas

(<t)uanriuari-, uuari- tuz

K aynaka
Akurgal, E. (1998) Anadolu Uygarlklar. stanbul: Net Turis
tik Yaynlar.
Akurgal, E. (2001) The Hattian a n d H ittite Civilizations.
Ankara: Publications of Republic of Turkey Ministry
of Culture.
Akyurt, I. Metin (1998) M.. 2. B inde A nadolud a l Gm
m e Adetleri. Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar.
Alexander, R. L. (1986) The Sculpture a n d Sculptors o f
Yazlkaya. Newark: University of Delaware Press;
London and Toronto: Associated University Presses.
Alp, S. (1997) H ititlerin Mektuplamalar. Istanbul: Eskia
Bilimleri Enstits Yaynlar.
Alp, S. (1999) H ititler de ark, Mzik ve Dans, H itit anda
Anadolu da zm ve arap. Ankara: Kavakldere
Kltr Yaynlar.
Alp, S. (2000) H itit anda Anadolu. Ankara: TBTAK.
Belli, O. (2004) A nadolud a Kalay ve Bronzun Tarihesi. An
talya: AKMED Yaynlar.

Brandau, B., & Schickert, H. (2003) H ititler Bilinm eyen Bir


D nya im paratorluu (ev. Nazife Mertolu). Anka
ra: Arkada Yaynevi.
Bryce, T. (1998) The K ingdom ofth eH ittites. Oxford: Claren
don Press; New York: Oxford University Press.
Bryce, T. (2003) H itit D nyasnda Yaam ve Toplum (ev.
Mfit Gnay). Ankara: Dost Kitabevi Yaynlar.
Darga, M. (1992) H itit Sanat. Istanbul: Akbank Kltr
Yaynlar.
Eren, E. (2005) Gemiten G nmze A nadolud a Bira.
stanbul: Tarih Vakf Yaynlar.
Erginz, G. . (1999) H ititlerde Anatomi ve Tp. stanbul:
stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Yaynlar.
Ertem, H. (1965) Boazky M etinlerine Gre H ititler D evri
A nadolus unun Faunas. Ankara: Ankara niversitesi
Dil ve Tarih Corafya Fakltesi Yaynlar.
Ertem, H. (1987) Boazky M etinlerine Gre H ititler D evri
A nadolus unun Floras. Ankara: Trk Tarih Kurumu
Yaynlar.
Gurney, O.R. (2001) H ititler (ev. Pnar Arpaay). Ankara:
Dost Kitabevi Yaynlar.
Hititler ve Hitit mparatorluu (2002) Bonn: Kunst-und
Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland.
Hodges, H. (1964) Artifacts. New York-London: F. A. Praeger.
Hodges, H. (1970) Technology in the A ncient World. New
York: Knopf.
Hoffner, H.A. (1997) The Laws o f the Hittites. Leiden-New
York-Kln: Brill.
Imparati, F. (1992) H itit Yasalar (ev. Erendiz zbayolu).

Ankara: talyan Kltr Heyeti, talyan Ulusal


Aratrma Kurulu.
Laroche, E. (1971) CTH {Catalogue des Textes Hittites). Paris:
Editions Klincksieck.
Levey, M. (1959) Chemistry a n d C hem ical Technology in An
cien t M esopotamia. Amsterdam-London-New YorkPrinceton: Elsevier Publishing Company.
Macqueen, J. G. (1986) The Hittites. Londra: Thames and
Hudson.
Macqueen, J. G. (2001) H ititler ve H itit anda Anadolu
(ev. Esra Davutolu). Ankara: Arkada Yaynevi.
McGovern, P. E. (2003) A ncient Wine. Princeton: Princeton
University Press.
Moorey, P. R. S. (1985) M aterials a n d M anufacture in A ncient
Mesopotamia-. The E vidence o f A rchaeology a n d Art.
M etals a n d Metalwork, Glazed M aterials a n d Glass.
Oxford: B.A.R. .
Moorey, P. R. S. (1994) A ncient M esopotamian M aterials a n d
Industries-. The A rchaeological Evidence. Oxford: Cla
rendon Press.
Nicholson, P. T., & Shaw, I. (2000) A ncient Egyptian M ateri
als a n d Technology. Cambridge: Cambridge Univer
sity Press.
Rster, C., & Neu, E. (1989) H ethitisches Zeichenlexikon. W i
esbaden: Otto Harrassowitz.
Schuler, E. von (1957) H ethitishe D ienstanweisungen. Graz:
Im Selbstverlge des Herausgebers.
Seeher, J. (2002) Hattua Rehberi. Istanbul: Ege Yaynlar.
nal, A. (2000) H ititler-Etiler ve Anadolu Uygarlklar.
stanbul: Etibank Yaynlar.

M ak aleler {Dergi)
Alparslan, M. (2006, Ocak) Sava Sanat. N ational Geographic-Trkiye, 57, 82-83.
Arkan, Y. (2003) Hitit iviyazl Belgelerinde suhha- (Dz)
Dam, at Ve Onun Dinsel ve Sosyal Hayattaki
Yeri. A rchivum A natolicum, VI/1, 11-57.
Baltacolu, H. (2003) Alaca Hyk Sfenksli Kap Alar
Kabartmas. A rchivum A natolicum, VT/I, 59-131.
Bass, G. F. (1987, December) Oldest Known Shipwreck Re
veals Bronze Age Splendors. N ational Geographic,
172/6, 693-733 .
Bass, G. F. (1989) The Bronze Age Shipwreck at Ulu Burun:
1986 Campaign. American Jou rn a l o f A rchaeology,
93, 1-29,
Cokun, Y. (1997) Cam Hamuru, Fayans. A rchivum Anatoli
cum , III, 67-73.
Dinol, A. M. (2004) Hititler (Bin Tanrl Halk). ArkeoAtlas,
3, 20-69.
Dinol, A. M. (2006, Ocak) Hititler. N ational GeographicTrkiye, 57, 62-91.
Dinol, B. (2006, Ocak) Hitit Yasalar. N ational GeographicTrkiye, 57, 84.
Gterbock, H. G. (1962) Hittite Medicine. Bulletin o f the
History o f M edicine, 36, 109-113.
Gterbock, H. G. (1968, Jan.-Mar.) Oil Plants in Hittite
Anatolia. Jou rn a l o f the A merican O riental Society,
88/1,66-71.

Helvac, Z. (2006) Hititlerde Mzik. Halkbilimi Dergisi


(ODT), 20, 14-20.
Karasu, C. (1995) Some Considerations on Hittite Scribes.
A rchivum Anatolicum, 1,117-121.
Karasu, C. (1997) Hattusa-Boazky Ariv-Kitaplk Sistem
leri zerine Baz Yorumlar. A rchivum A natolicum, 3,
215-238.
Karasu, C. (1998) Boazky Arivleri zerine Baz Yorumlar.
Trkiyed e Sosyal B ilim lerin Gelimesi ve D il ve TarihCorafya Fakltesi Sempozyumu B ildiriler (D.T.C.F.1996), 149-159.
Karasu, C. (1999) iviyazl Metinlerde Kadn. KaDeFe,
1999/3, 12-23.
Payton, R. (1991) The Uluburun Writing Board Set. Anato
lian Studies, 41, 99-106.
Payton, R. (ev. C. Karasu) (1996) Uluburun Yazi-Tahtasi
Takm. A rchivum A natolicum, 2, 81-90.
Pendleton, M.,&Warnock, P. (1990, Spring) Scanning
Electron Microscopy Analysis of the Ulu Burun
Diptych. INA N ewsletter, 17/1, 26-27.
Sava, S. . (2002) Hititlerde Frtna Tanrs ile Boa Kl
t zerine Baz Gzlemler ve Yorumlar. A rchivum
A natolicum, 5, 97-170.
Symington, D. (1999, September/October) Shipwreck.
Odyssey. A rchaeology, 32-37.
Symington, D. (1991) Late Bronze Age Writing Boards
and Their Uses: Textual Evidence from Anatolia and
Syria. Anatolian Studies, 41, 111-123.

Symington, D. (ev. Karasu, C.) (1996) Ge Tun Devri YazTahtaJar ve Kullanllar: Anadolu ve Suriyeden
Metin Kantlar. A rchivum A natolicum, 2, 99-121.
nal, A. (1980) Hitit Tbbnn Ana Hatlar. Belleten,
XLIV/175, 475-495.
Warnock, P., & Pendleton, M. (1991) The Wood of The Ulu
Burun Diptych. Anatolian Studies, 41, 107-110.
Warnock, P., & Pendleton, M. (ev. Karasu, C.) (1996)
Uluburun ift Kanatl Yaz-Tahtasnn Aac. Archi
vum A natolicum, 2, 91-97.
M ak aleler {K itap-A nsiklopedi)
Biggs, R. D. (1995) Medicine, Surgery, and Public Health in
Ancient Mesopotamia. Civilizations o f the A ncient
Near East, 1911-1924.
Dinol, A. M. (1982) Hititler. Anadolu Uygarlklar {Cilt T),
18-120.
Mcmahon, G. (1995) Theology, Priests, and Worship in Hittite Anatolia. Civilizations o f the A ncient Near East,
1981-1995.
in tern etten A lm an K aynaklar
http://ina.tamu.edu/ub_main.htm(Bronze Age Shipwreck
Excavations at Uluburun)
Yazarlar:
Dr. . Atakuman, ODT - Toplum ve Bilim Merkezi
Dr. T. Tanyeri Erdemir, ODT - Toplum ve Bilim Merkezi
Ar. Gr. . Ko, ODT - Toplum ve Bilim Merkezi
Ar. Gr. D. Erdem, ODT - Toplum ve Bilim Merkezi