You are on page 1of 7

Bir Japon dosta mektup

Jacques Derrida
eviri:
Mustafa Durak

Bir Japon dosta mektup *


Jacques Derrida
eviri: Mustafa Durak

Sayn profesr Izutsu,


() Sizinle karlatmzda, size, yapbozum szc zerine temel ve
ematik kimi dnceler iin sz vermitim. Konu, bu szcn japoncaya olas
evirisine giri bilgileriydi. Bunun iin de elden geldiince en azndan yan
anlamlardan ya da olumsuz anlamlardan kanmak gerek. Yani sorun u:
yapbozum ne deildir? Ya da ne olmamaldr? Elden geldiincenin ve
olmamalnn altn iziyorum. Zira eviri sorunlarn ne alabilirsek (zaten
yapbozum sorunu yer yer eviri ve kavramlarn dili, bat metafiziinin
kavramsal btncesi (corpus) sorunudur da), yapbozumu szcnn
franszcada ak ve tek bir anlamlandrmaya uygun olmadn dnerek ie
balamak gerekir, aksini dnmek saflk olur. Benim dilimde zaten bu szckle
hedeflenen ile bu szcn kayna arasnda, orada burada, karanlk bir eviri
sorunu bulunmaktadr. Franszcada bile eylerin bir balamdan dierine
deitikleri zaten biliniyor. Ho, alman, ingiliz ve zellikle de amerikan
evrelerinde ayni szce, zaten ok farkl yan anlamlar, sapmalar, duygusal ya
da dokunakl deerler verildi bile. Onlar zmlemek ilgin olabilir ve zaten
srf bunlar zerine bir alma yaplabilir.
Bu szc seiim ya da bu szckten etkileniim, sanrm Yazbilim zerine
(Dela grammatologie) adl almamdayd. O zamanlar beni ilgilendiren
sylem iinde ona, bu denli nemli bir rol yklemeyi dnmemitim. Dier
eyler gibi, Heideggerin Destruktion ya da Abbau szcklerini kendi konuma
evirmeyi ve uygulamay umuyordum. Bu balamda her ikisi de bat
metafiziinin ya da varlk bilgisinin (ontologie) temel kavramlarnn geleneksel
mimarisi ya da yaps ile ilgili bir ilemi ifade ediyordu. Ancak franszcada
destruction (ykm) terimi ok aka bir yoketmeyi, Nietzcheci ykma
ok yakn, olumsuz bir indirgemeyi, belki Heideggerin yorumunu ya da benim
nerdiim okuma biimini ieriyordu. Bylece onu eledim. (Bana aka
kendiliinden gelen) bu yapbozum szcnn franszca olup olmadn
aratrdm hatrlyorum. Onu Littr (szln)de buldum. Dilbilgisel,
dilbilimsel ya da retorik uzanmlar, makine ile ilgili bir uzanma yaknd
burada. Bu yaknlk bana ok ho, en azndan telkin etmek istediim eye ok
ho uyarlanm grnd. Size Littr den bir ka ey yazaym : Yapbozum:
yapy bozma eylemi. / Dilbilgisi terimi. Bir tmcedeki szcklerin yapsn
deitirme. Halk arasnda yap denilen eyin ykm Lemare, Latince

Derslerinde dil renme biimi . Yapy zmek : 1. Bir btnn paralarn


ayrmak. Baka bir yere tamak iin makineyi skmek. 2. Dilbilgisi terimi []
dizeleri zmek, Dizelerdeki ly kaldrarak onlar dzyazya benzer
klmak. / Kesinlikle ilk tmcelerin retilmesine, eviriyle de balanr, bunun
yararlarndan biri, tmcenin zmne gerek kalmamasdr, Lemare, ayni
yapt. 3. zlmek [..] yapsn yitirmek. ada bilgi, hareketsiz bir Dou
karasnda yetkinlie erien bir dilin kendiliinden zldn ve sadece
deiim yasas gerei, insan zihnine uygun olarak, kendiliinden bakalatn
dorular, Villemain, Akademi Szlnn nsz.
Doal olarak tm bunlar japoncaya evirmek gerekecek, bu da sorunu
geriletmekten baka bir eye yaramaz. Littrnin sralad tm bu anlamlar,
benim sylemek istediime yakn olularyla beni ilgilendirmise, bu, olsa olsa
sadece yapbozumun, en radikal tutkusu iinde, hedefleyebilecei eyin
btnyle deil de anlam blgeleriyle ya da modelleriyle, o da eretilemeli
olarak, ilgilidir. Yapbozum, ne bir dilbilim ve dilbilgisi modeliyle, ne de anlam
modeliyle, hatta ne de bir makine modeliyle snrldr. Bu modeller ykc bir
sorgulamaya tabi olmak zorundadr. Nihayet u da var: bu modellere
indirgenmeye allan yapbozum szc ve kavram konusunda pek ok
yanl anlamann kaynanda bu modeller vardr.
unu da sylemek gerekir ki bu szck Fransada fazla kullanlmyordu,
genellikle de bilinmiyordu. Bir ekilde yeniden yaplandrlmas gerekiyordu.
Dolaysyla kullanm deeri Yazbilim zerineden itibaren ve Yazbilim
zerine evresinde denenmi konumalarla belirlenmitir. imdi ilk anlamn
ve her trl stratejik balamn snanda ya da tesinde bir etimolojiyi deil de
bu kullanm deerini aklatrmaya alacam.
Balam konusunda bir iki sz daha. Yapsalclk, o zaman basknd.
Yapbozum, yaplara belirli bir dikkat ektiinden bu anlamda ele alnyordu
(Aslnda yaplar da ne dnceler, ne biimler, ne sentezler, ne de sistemlerdir).
Yapy bozmak, yapsalc bir davrant da. Her koulda belirli bir yapsalc
sorunsaln gerekliliini ieren bir davran. Ama bu ayni zamanda kar yapsalc
bir davrant ans da bir bakma bu ikili anlamdan kaynaklanr. Yaplar (her
tr yapy, dilbilimsel, akla dayal bilgi merkezli logocentrique yaplar, ses
merkezli yaplar yapsalclk, zellikle Saussurec de denilen yapsal
dilbilimin dilsel modelleriyle egemen olduundan toplumsal kurumlarla ilgili,
politikalarla ilgili, kltrlerle ilgili yaplar ve zellikle felsefi yaplar) bozmak,
bileenlerine ayrmak, tortulam ayrtrmak sz konusuydu. Bu yzden
zellikle Amerikada, yapbozum konusu yapsalclk sonrasna
balantlandrld (Amerikadan iitinceye kadar Fransa yapsalclk sonrasn
bilmiyordu). Ancak bir anlamda, yaplarn bozulmas, bileenlere ayrlmas,
tortularnn ayrtrlmas; yeniden gzden geirilmi yapsalc hareketten

daha tarihi hareket olarak, olumsuz bir ilem deildi. Ykmaktan ok, bir
btnn nasl yapldn, dolaysyla da nasl yeniden yaplacan da
anlamak gerekiyordu. Yine de olumsuz grn oradayd, kalyordu. Szcn
biimindeki olumsuzluk eki dyi silmek o kadar zor ki. Ykmdan ok, soyla
ilgili bir karm aktarabilmesi de ok zor. Bu yzden bu szck, en azndan tek
bana bana yeterli gelmedi (ama hangi szck yeterlidir ki), her zaman
konumalarla amlanmak zorunda. Nihayet unun iin silmek zor: yapbozum
almasnda, burada yaptm gibi, uyarmalar oaltmak ve en azndan zerini
izerek bavurmak gereini onaylayp gelenein tm felsefi kavramlarn
ayrmak zorunda kaldm. Hemen, bunun bir tr olumsuz dinbilgisi (thologie)
olduunu syleyenler kt. (Bu, ne dorudur, ne de yanltr, bu tartmay
burada kesiyorum).
Her koulda, grnlerine karn, yapbozum, bir zmleme (analyse), ve de
bir eletiri deildir, eviride bu dikkate alnmal. Bir zmleme deildir, zira
bir yapnn sklmesi, yaln geye, blnemez bir kaynaa doru bir geri gidi
deildir. Bu deerler, zmlemenin deeri gibi, bizzat yapbozumuna tabi
felsefi birimlerdir [philosophme]. Genel bir anlamda ya da Kant anlamda bir
eletiri de deildir. Krinein ya da krisis (karar, seenek, yarg, ayrma) olarak
ele alnmas, zaten tm aknc eletirinin her aygt gibi, yapbozumun temel
nesnelerinden ya da konularndan biridir.
Bu konuda yntem iin de ayni eyleri syleyeceim. Yapbozum bir yntem
deildir ve ynteme dntrlemez. zellikle de bu szckteki hr karc ve
uygulayc anlam vurgulanrsa. (Sanrm zellikle Amerikada) Baz (niversite,
kltr) evreler(in)de, bizzat yapbozum szcne kanlmaz olarak
balanm grnen uygulayc ve yntemsellik eretilemesi, insanlar batan
kard ve saptrd. Bu yzden tartma bizzat bu evrelerde geliti: yapbozum,
okuma ve yorum yntemi olabilir mi? Bu szck, akademik kurumlarn, onu
yeniden elverili, evcil hale getirebilmesine uygun mudur?
Yapbozumun, yntemsel bir araca, aktarlabilir ilemler ve kurallar btnne
indirgenemeyeceini sylemek yeterli deildir. Her yapbozum olaynn tekil
ya da her koulda, bir deyim ve bir imza gibi bir eyin elden geldiince en
yaknnda kaldn sylemek yetmez. Yapbozumun, bir edim [Derrida bunu
eylem anlamnda kullanm da olabilir] ya da bir ilem olmadn da belirtmek
gerekir. Sadece yapbozumda edilgin ya da ileme hazr bir ey olduundan
deil (etkinlikle kartlatrlan edilginlikle ilgili Blanchot, edilginlikten daha
edilgin, der). Sadece giriimde bulunabilecek ve bunu bir nesneye, bir metne, bir
temaya vbne uygulayabilecek (bireysel ya da toplumsal) bir zneye dnmedii
iin deil. Yapbozum oluur, bu, serbest olmay, bilinci ya da znenin, hatta
adaln dzenlemesini beklemeyen bir olaydr. Bir ey kendiliinden
yapbozumuna urar. Bir ey, benci bir znecilikle kartlatrlan, kiiyi

temsil etmeyen bir ey deildir burada. Yap bozum halindekidir (Littr


kendini yapbozumuna uratmak yapsn yitirmek diyor. Ve kendini
yapbozumuna uratmaktaki kendini bir benin, bir bilincin dnll
deildir, tm bilmece burada gizlidir. Sevgili dost, bir eviriye yardm etmek
iin szc aydnlatmaya alrken, burada glkleri daha da oalttmn
ayrdndaym:
evirmenin
olanaksz
grevi
(Benjamin),
ite
yapbozumun da demek istedii ey.
Eer yapbozum, bir eyin gerekletii, bir eyin var olduu her yerde
gerekleiyorsa (ve bu anlamla, metinle, metnin kitabi ve kullanlmaktaki
anlamyla snrl deilse), geriye, dnyamzda ve adalkta, yapbozumun
kendi szcyle, ncelikli temalaryla, hareketli stratejisiyle vb bir konu
olduu anda olup biten eyi dnmek kalr. Bu soruya, biimlendirilebilir basit
bir yantm yok. Tm denemelerim bu korkun soruyla aklanan denemelerdir.
Bu denemeler, yorum denemeleri olduu kadar, alak gnll belirtilerdir
(symptmes). Bir Heidegger izelgesini izleyerek, br alarda, hem aa
kan hem gizlenen yapbozumundaki-bir varlkn, yapbozumundaki (bilinen)
varlkn bir andayz, demeye bile cesaret edemiyorum. Bu a
dncesi, zellikle de varln yazgsnn, yneliminin ya da dalmnn
birliinin (Schicken, Geschick), bir araya getirlmesinin a, asla bir gvenceye
bal olarak meydana gelmez.
ematik olmak iin, yle diyeceim: yap bozum szcn tanmlama ve de
evirme gl; tm yklemlerin, tm tanmlayc kavramlarn, tm szce
bal anlamlandrmalarn, hatta, bir an, bu tanma ve bu eviriye elverili
grnen szdizimsel boumlanmalarn, dorudan ya da deil yapbozumuna
uram ya da urayabilir olularna dayanr. Bu da szck adna, her szck
gibi, bizzat yapbozum szc birimine deer. Yazbilim zerine [adl
kitabm], szck birimini ve zellikle ad biimi altnda ona tannan tm
stnlkleri sorun ediyor. Szcn bir dnceye yetebilmesi konusundaki
yetersizlii giderebilen bir konuma ya da daha ok bir yazdr bu sadece.
Yapbozum, Xtir ya da yap bozum X deildir tipinde her tmce ncelikle (a
priori) yetkinlik bakmndan eksiktir, en azndan yanltr diyelim. yapbozum
metinlerinde adlandrlan eyin temel amazlarndan birinin aka varlkla ilgili
olann (ontologique), nce de u nc kiili, imdiki/geni zamanl haber
kipinin (S, Pdir) snrlandrlmas olduunu biliyorsunuz.
Yap bozum szc, baka herhangi bir szck gibi, deerini, sessizce
balam ad verilen ey iine, olas deitirimler zincirine kaydolutan alr
sadece. Bence, bu szcn, yazmaya denediim hl da deniyor olduum ey
iin, sadece, baka szcklerle, rnein yaz, iz, fArk, ek, kzlkzar,
pharmakon, kenar, ilkdilim, parergon vb. ile yer deitirdii ve
belirlendii belirli bir balamdadr kar. Tanmlamakla, bu liste kapatlamaz ,

zaten ben sadece adlar saydm bu, yeterli deil sadece ekonomik. Aslnda
baz metinlerimden bu adlar, aklayan tmceler, bir sr tmce aktarmak
gerekirdi.
Yapbozumun ne olmad m? kesinlikle hepsi!
Yap bozum nedir? kesinlikle hibir ey!
Bu nedenlerle bunun iyi bir szck olduunu dnmyorum. zellikle gzel
deil. Elbette, iyice belirlenmi bir durumda epey i grd. Temel eksikliine
karn, olas yer deitirimler zincirinde bunu gerektiren eyi bilmek iin, bu
iyi belirlenmi durumu zmlemek ve yapbozumuna uratmak gerekecektir.
Bu zor ve burada yapacam bu deil.
Bir an nce sonlandrmak iin birka szck daha, zira bu mektup zaten ok
uzun oldu. evirinin, bir dil ya da bir kaynak metin bakmndan tremi ve
ikincil bir olay olduunu sanmyorum. Ve sylediim gibi, yapbozum, yerine
geebilirler zinciri iinde, temel olarak yer deitirebilir bir szcktr. Bu bir
dilden tekine geerken de olur. Yapbozumun ans, ayni eyi (ayni ya da bir
baka) sylemek iin, yapbozumdan sz etmek iin, ve onu baka bir yere
srklemek, onu yazmak ve kaydetmek iin u olacak : japoncada baka bir
szck (aynisi ya da bir bakas) bulunacak ya da uydurulacak. Daha gzel de
olabilecek bir szck.
Baka birinin daha gzel olabilecek yazsndan sz ettiimde, aka iirin ans
ve tehlikesi olarak anlyorum eviriyi. iir, bir iir nasl evrilebilir ?
Sevgili Profesr Izutsu, minnettarlma ve en iten duygularma inann.

Jacques Derrida

Ekleyeyim: aadaki yaz da yararl olabilir:


YAPIBOZUM :
Bir btnn paralarn datma, yap bozma eylemi. Bir binann ykm. Bir
makinenin sklmesi.
Dilbilgisi : tmcedeki szcklerin anlamn kavramak amacyla, yabanc bir
dilde yazl bir tmceyi oluturan szcklerin yerinin deitirilmesi. Gerekten,
bu dilin sz dizimi bozulup, inenirken anadilin sz dizimine yaknlalr. Bu

terim tam olarak unu iaret eder: dilbigicilerin ou, doru olmayan biimde
yap derler, zira herhangi bir yazarda, btn tmceler, ulusal dilin dehasna
uygun olarak yaplandrlmtr. Bu yazar anlamaya, evirmeye alan bir
yabanc ne yapar ? Yabanc bir dilin dehasna gre tmceleri yapbozumuna
uratr, szckleri btnden ayrr ya da terimlerdeki tm karklktan kanmak
istersek, evrilen yazarn diliyle balantl Yapbozum ve evirenin diliyle
balantl olarak Yap vardr. (Dictionnaire Bescherelle, Garnier, 1873, 15 d.)
* Bu mektup, nce Japonca yaynlanm, sonra dier dillerde. Franszcas Ekim
1985te Le Promeneur, XLIIde yaymlanmtr
** Toshihiko Izutsu nl Japon slam-bilimcisidir.
Bu eviri, yapbozum nedir? yazsnn evirisiyle birlikte Sanatnn
Atlyesi; say: 06; 2008; sayfa: 123-137 iinde yaynlanmtr.